Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 1062 3932197 3922759 2026-09-29T23:36:13Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932197 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država| | izvorno_ime = Česká republika | zvanično_ime = Češka Republika | ime_genitiv = Češke | zastava = Flag_of_the Czech Republic.svg | grb = Coat of arms of the Czech Republic.svg | mapa = EU-Czech Republic.svg | službeni_jezik = [[Češki jezik|češki]] | glavni_grad = [[Prag]] | vrsta_prve_vlasti = [[Spisak predsjednika Češke|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Petr Pavel]] | vrsta_druge_vlasti = [[Spisak premijera Češke|Premijer]] | vladar_druga_vlast = [[Andrej Babiš]] | po_površini_na_svijetu = 115 | površina = 78.871 | procenat_vode = 2,16 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 85 | stanovnika = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span>10.882.341 <small>Procjena 2025</small> | gustoća = 138 | nezavisnost = raspadom [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]]<br />1. januar 1993. | valuta = [[Češka kruna]] (CZK) | vremenska_zona = [[CET]] ([[UTC]]+1)<br /> - ljeti [[CEST]] (UTC+2) | himna = "[[Kde domov můj]]" ("Gdje je moj dom"){{Center|[[Datoteka:Czech anthem.ogg]]}} | internetski_nastavak = [[.cz]] | pozivni_broj = +420| | bdp_godina = Procjena 2020. | bdp_per_capita = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span>$40,585 | bdp_ukupno = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span>$432.346 milijardi | gini = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span>24,0 | gini_godina = 2018 | hdi = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span>0.891 | hdi_godina = 2018 }} '''Češka''' ({{jez-cs|Česko}}), službeno '''Češka Republika''' ({{jez-cs|Česká republika|linkovi=ne}}), jest [[suverena država]] u [[Srednja Evropa|Srednjoj Evropi]]. [[Granica između Češke i Njemačke|Na zapadu]] [[granica|graniči]] s [[Njemačka|Njemačkom]], [[Granica između Češke i Poljske|na sjeveru]] s [[Poljska|Poljskom]], [[Granica između Češke i Slovačke|na istoku]] sa [[Slovačka|Slovačkom]], a [[Granica između Austrije i Češke|na jugu]] s [[Austrija|Austrijom]].<ref>{{cite web|title=Informacije o Češkoj|url=http://www.mzv.cz/chicago/en/other_useful_information/information_about_the_czech_republic/index.html|website=Czech Foreign Ministry}}</ref> Prostire se na površini od 78.866&nbsp;km². Prema državnom uređenju, unitarna je parlamentarna republika s oko 10,5 miliona stanovnika. [[Glavni grad|Glavni]] i najveći grad u državi je [[Prag]] s preko 1,2 miliona stanovnika. Sastoji se od historijskih regija [[Bohemija|Bohemije]], [[Moravska|Moravske]] i [[Češka Šlezija|Češke Šlezije]]. Kopnena je država i nema izlaz na more. Češka Republika je visoko razvijena država,<ref name="worldbank06">{{cite web| last = Velinger| first = Jan| title = Svjetska banka dodijelila Češkoj status razvijene zemlje| publisher = Radio Prague| url = http://www.radio.cz/en/article/76314| date = 28. 2. 2006| access-date = 18. 2. 2016| archive-url = https://web.archive.org/web/20090926071431/http://www.radio.cz/en/article/76314| archive-date = 26. 9. 2009| url-status = dead}}</ref> s naprednom ekonomijom<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weoselco.aspx?g=110&sg=All+countries+%2f+Advanced+economies |title=Edit/Pregled po državama |publisher=Imf.org |date=14. 9. 2006 |access-date=18. 2. 2016}}</ref> i visokim životnim standardom.<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf</ref><ref>{{cite web|url=http://www.numbeo.com/quality-of-life/rankings_by_country.jsp|title=Indeks kvaliteta života za 2014.|publisher=|access-date=18. 2. 2016|archive-date=15. 9. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915101303/http://www.numbeo.com/quality-of-life/rankings_by_country.jsp|url-status=dead}}</ref> [[UNDP]] je rangirao Češku kao 15. državu svijeta po indeksu humanog razvoja.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf|title=2011 Human Development Report|publisher=|access-date=18. 2. 2016}}</ref> Glavni grad Prag ima najnižu stopu nezaposlenosti u EU. Od 12. marta [[1999]]. je članica [[NATO]]-a a od 1. maja 2004. i [[Evropska unija|Evropske unije]]. Osim toga, članica je i drugih međunarodnih organizacija kao što su: [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|OECD]], [[Organizacija za evropsku sigurnost i saradnju|OSCE]] i [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]]. == Historija == {{Glavni|Historija Češke}} [[Datoteka:Praha Barricades 1848.jpg|mini|desno|220p|Revolucija u [[Prag]]u [[1848]]. godine]] O naseobinama na teritoriji Češke Republike još oko 28.000 godina prije nove ere govori niz [[arheologija|arheoloških]] nalazišta. Od [[3. vijek]]a prije nove ere naseljavaju je [[Kelti]], a od [[1. vijek]]a i [[Germani]]. [[Slaveni]] su se na područje današnje Češke Republike doselili u [[5. vijek]]u, a u [[7. vijek]]u oformili Samovo carstvo. Godine [[833]]. na području Moravske, [[Slovačka|Slovačke]], sjeverne [[Mađarska|Mađarske]] i zapadnog zakarpatskog kraja nastaje Velikomoravsko carstvo, koja vremenom raste i obuhvata i Češku ([[890]].-[[894]].), Šleziju, Lužice, Malopoljsku, i dio Mađarske. Velika Morava, od koje se Češka otcjepila [[894]]., nestala je pod udarom Mađara [[907]]. godine. Češka država se rađa u drugoj polovini [[9. vijek]]a, kada je ustoličen prvi češki knez iz dinastije Pržemislovića, Borživoj. U [[10. vijek|10.]] i [[11. vijek]]u država se konsoliduje, pripaja Moravsku i postaje [[kraljevina]]. Češka kraljevina bila je značajna regionalna sila, i svoj vrhunac dostiže za vrijeme posljednjih Pržemislovića (Pržemisla II Otakara, Vaclava II), te (i prije svega) moćnog Karla IV iz luksemburške dinastije. Međutim, husitski [[rat]]ovi u [[15. vijek]]u, i kasnije tridesetogodišnji rat u [[17. vijek]]u imali su razarajući učinak. [[1526]]. godine, na češki tron definitivno stupa dinastija [[Habsburg]]ovaca, koja je zemlju pripojila Habzburškoj monarhiji. Masovni ustanci su podizani [[1547]]. i [[1618]]. godine. Kada su u [[maj]]u [[1618]]. godine vladari ubijeni izbacivanjem s prozora u praškom Hradu (događaj koji se u češkoj historiji označava slikovitim nazivom defenestracija), otpočeo je i tridesetogodišnji [[rat]]. Pobunjenici su poraženi, zarobljeni najoštrije kažnjeni, a zatim se počelo s nasilnom rekatolizacijom čeških protestanata. Reforme Josifa II [[1781]]. godine donijele su kraj vazalstva i početak vjerske tolerancije. Od kraja [[18. vijek]]a, u češkim zemljama se formira narodni pokret za obnovu češke [[kultura|kulture]] i [[jezik]]a, a kasnije se ističe i zahtjev za političkom moći. Nakon poraza [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]], češke zemlje su se osamostalile i zajedno sa susjednim Slovacima ([[Martinska deklaracija]]) [[28. oktobar|28. oktobra]] [[1918]]. godine formirali novu državu, [[Čehoslovačka|Čehoslovačku]] (''češki'': Československo), tzv. "prvu republiku", koja je obuhvatala i teritoriju zakarpatske [[Rusija|Rusije]] (danas [[Ukrajina|Ukrajine]]), s prvim predsednikom [[Tomáš Masaryk|Tomášom Garrigue Masarykom]]. U novoj državi većina industrije je bila iz doba [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] i u narednim godinama je počela prosperirati. Industrijski proizvodi su bili izvezeni na tržišta mnogih država svijeta. Vlada ČSR je osnovala odbranu republike paktom s Rumunijom i Jugoslavijom (ili [[Mali ugovor]]). Pod pritiskom nacističke Njemačke i evropskih sila ([[Arthur Chamberlain|Chamberlain]]: "Donijeli smo Evropi mir za naših života!") od kojih su neke čak ignorisale odbrambene sporazume s [[Prag]]om, Čehoslovačka je u septembru [[1938]]. godine Minhenskim sporazumom [[Njemačka|Njemačkoj]] predala širok pogranični pojas Sudeta sa značajnom njemačkom nacionalnom manjinom, a i ''de facto'' cijela predata potpunoj njemačkoj kontroli, uz dogovor da to bude i posljednji njemački zahtjev. Jug Slovačke i zakarpatska Rusija pripali su Mađarskoj, a jedan dio teritorije (Tješinska oblast) je uzela i [[Poljska]]. Nastaje i "druga republika": Slovačka dobija veću autonomiju, a u ime države ulazi crtica: Češko-Slovačka (češki: Česko-Slovensko). Nedugo zatim, [[14. mart]]a [[1939]], Slovačka proglašava nezavisnost, a [[15. mart]]a njemačka vojska okupira ostatak zemlje i proglašava Protektorat Češka i Moravska. U maju [[1945]]., saveznici su oslobodili Čehoslovačku, a etnički Nijemci i neki Mađari su Benešovim dekretima protjerani u Njemačku, Austriju i Mađarsku. [[Komunizam|Komunisti]] vlast u Čehoslovačkoj preuzimaju prevratom u [[februar]]u [[1948]].; zavode [[totalitarizam]], pridružuju zemlju sovjetskom bloku i [[1960]]. godine mjenjaju ime u Čehoslovačka socijalistička republika (ČSSR). Široki pokret za liberalizaciju [[1968]]., i napori vođstva čehoslovačke komunističke partije da reformišu sistem i stvore "socijalizam s ljudskim likom", poznati pod nazivom Praško proljeće, ugušeni su [[21. august]]a vojnom intervencijom snaga Sovjetskog saveza i svih ostalih zemalja Varšavskog ugovora (izuzev [[Rumunija|Rumunije]]). (Česi i dalje pamte podršku koju su tada imali iz [[SFRJ]]) [[1. januar]]a [[1969]]. stupio je na snagu i Zakon o federalizaciji ČSSR, kojim je zemlja i formalno ustrojena kao federacija dvije narodne (češke i slovačke) socijalističke republike. Do demokratskih promjena u Čehoslovačkoj dolazi mirnim putem, poslije somotske revolucije [[17. novembar|17. novembra]] [[1989]]., kada je komunistički kongres za predsjednika izabrao književnika i disidenta [[Václav Havel|Vaclava Havela]]. [[1990]]. godine iz imena obe republike odstranjen je pridjev "socijalistička", a početkom proljeća iste godine zajednička država je preimenovana: u Čehoslovačku Federativnu Republiku (skr. Čehoslovačku) na češkom jeziku, odnosno Češko-Slovačku Federativnu Republiku (skr. Češko-Slovačku) na slovačkom (ova komplikacija je bio značajna kao [[crtični rat]]). Nepunih mjesec dana kasnije, [[20. mart]]a [[1990]]., ČSFR je ponovo dobila novo puno ime: Češka i Slovačka Federativna Republika; različite skraćenice ostale su nepromenjene. Čehoslovačka je sporazumno prestala da postoji [[1. januar]]a [[1993]]. godine. [[1999]]. godine, na pedesetom samitu [[NATO]] pakta, Češka Republika je primljena u punopravno članstvo. [[1. maj]]a [[2004]]. godine pristupila je i [[Evropska unija|Evropskoj uniji]]. === Hronološki prikaz historije Češke === [[Datoteka:Vltava flows into Labe,Melnik,2005 08 27.jpg|mini|350p|desno|Rijeka Vltava, ušće u rijeku Labu u gradu Mělník]] * [[623]]/[[624]]-[[658]]/[[659]] Češka je dio Samove države * [[833]]-[[894]] Češka je dio Velikomoravske države (Velike Morave) * [[894]]-[[1306]] Vlada domaće dinastije Přemyslovaca (''Přemyslovci'') * [[1306]]-[[1437]] Vlada češko-njemačke dinastije Luksemburga (''Lucemburkové'') * [[1437]]-[[1439]] Vlada austrijske dinastije Habsburg (''Habsburkové'') * [[1471]]-[[1526]] Vlada poljsko-litvanske dinastije Jagellon (''Jagellonci'') * [[1526]]-[[1918]] Vlada austrijske dinastije Habsburg (''Habsburkové'') * [[1918]]-[[1938]] Češka dio [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]], I. republika * [[1938]]-[[1939]] Češka dio Čehoslovačke, II. republika (Njemačka, poljska i mađarska okupacija graničnih krajeva) * [[1939]]-[[1945]] Njemački protektorat Češka i Moravska * [[1945]]-[[1990]] Češka dio Čehoslovačke kao socijalističke republike * [[1968]] Agresija, vojska Sovjetskog saveza i ostalih država [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]] okupirala je Čehoslovačku * [[1990]]-[[1992]] Češka dio federativne Čehoslovačke (''ČSFR'') * [[1992]]/[[1993]] raspad Čehoslovačke, češka nezavisnost. == Simboli == === Zastava === Državna [[Zastava Češke|zastava Češke republike]] je ista kao zastava nekadašnje [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]]. Nakon što se Čehoslovačka raspala, Češka Republika je zadržala čehoslovačku zastavu dok je [[Slovačka|Slovačka Republika]] prihvatila svoju vlastitu zastavu. Zastava se sastoji od crvene i bijele boje s drevnog [[Grb Češke|češkog grba]]. Zato što je zastava izgledala skoro identična [[Zastava Poljske|Poljskoj zastavi]] i sastojala se od istih boja kao [[Zastava Austrije|austrijska zastava]], plavi trokut dodan je [[1920]]. godine. Verzija bez plavog trokuta se još uvijek upotrebljava kao zastava Bohemije. [[1990]].-[[1992]]. godine je bila zastava bez trokuta oficijalna verzija zastave Bohemije i Moravije, kao dio Čehoslovačke federacije. === Grb === [[Grb Češke|Grb Češke Republike]] čini na četvrtine izdeljeni novofranački štit u čijim se dijelovima nalaze grbovi historijskih oblasti koje čine [[Češka Republika|Češku Republiku]]. === Himna === [[Kde domov můj|Kde domov můj?]] ([[Bosanski jezik|bos]]. ''Gdje je moj dom?'') je od 1993. godine državna himna Češke. Riječi himne potiču iz pozorišnog djela "''Fidlovačka aneb žádný hněv a žádná rvačka''" koje je napisao Jozef Kajetán Tyl. Ovo djelo je premijerno izvedeno u [[Prag]]u [[21. decembar|21. decembra]] [[1834]]. godine. Muziku je napisao František Škroup. Pozorišno djelo ima više dijelova ali se za himnu uzima samo prva strofa. Za vrijeme [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]], državna himna se sastojala iz dva dijela. Prvi je dio bila sadašnja češka himna, a drugi dio je bila himna [[Slovačka|Slovačke]] ([[Nad Tatrou sa blýska]]). == Geografija == [[Datoteka:CzechRepCitiesTowns.png|mini|251x251piksel|Gradovi Češke]] {{Glavni|Geografija Češke}}Češka je [[Srednja Evropa|srednjoevropska]] država ukupne površine 78.867&nbsp;km² od čega 1.620&nbsp;km² otpada na vodene površine. Kopnena je država i nema izlaz na more. Geografija Češka je vrlo raznolika. Bohemija, historijska regija u zapadnom dijelu države, se sastoji od riječnog sliva rijeka [[Laba|Labe]] i [[Vltava|Vltave]], najduže češke rijeke. Okružena je uglavnom niskim planinama, kao što su gorje [[Krkonoše]] u regiji [[Sudeti]] na kojem se nalazi najviša tačka u državi, vrh [[Sněžka]] s 1.602 metara nadmorske visine. Moravska, istočni dio zemlje je poprilično brdovitog reljefa i uglavnom pripada slivu rijeke [[Morava (Češka)|Morave]], ali se tu nalazi i izvor rijeke [[Odra|Odre]]. Vode iz ovog kraja Češke pripadaju slivovima [[Sjeverno more|Sjevernog]], [[Baltičko more|Baltičkog]] i [[Crno more|Crnog mora]] === Reljef === Češki reljef je vrlo raznolik. Češka zauzima veći dio [[Česki masiv|Češkog masiva]], dijela srednjoevropskog sredogorskog pojasa koji je izgrađen od predkambrijskih stijena. Na zapadu je velika nizija kroz koju teku rijeke Laba i Vltava, te koja je okružena niskim planinama (Sudeti i Krkonoše), na kojima je i najviši vrh države, [[Sněžka]] (1,602 m). [[Moravska]], istočni dio zemlje, više je brdovita i kao glavnu rijeku ima [[Morava (rijeka u Češkoj)|Moravu]] ali u njoj izvire i [[Odra]]. Rijeke iz Češke teku u tri različita mora: [[Sjeverno more]] ([[Vltava]], [[Laba]], [[Ohře]]), [[Baltičko more]] ([[Odra]]) i [[Crno more]] ([[Morava (rijeka u Češkoj)|Morava]]). === Klima === [[Klima]] je umjerena, ljeta su topla, a zime hladne, oblačne i vlažne. Osjećaju se i morski i kontinentalni uticaji. Na planinama padne i do 1200mm padavina na godinu, a na dnu kotlina i dolina 500mm. Količina padavina u [[Prag]]u iznosi 508mm padavina. Prag ima srednju januarsku temperaturu -2,6&nbsp;°C, a srednju julsku 17,56&nbsp;°C. == Opće geografske karakteristike == === Površina === Komparacije radi, Češka je površinom nešto manja od [[SAD|američke]] savezne države [[Južna Karolina|Južne Karoline]] i nešto veća od [[Škotska|Škotske]]. * Ukupna površina: 78.867&nbsp;km² * Površina kopna 77.247&nbsp;km² * Vodena površina 1.620&nbsp;km² === Granica === * Ukupna dužina granice iznosi: 2.143&nbsp;km od toga sa: :* [[Austrija|Austrijom]] 402 km, :* [[Njemačka|Njemačkom]] 704 km, :* [[Poljska|Poljskom]] 796 km, :* [[Slovačka|Slovačkom]] 241 km. === Najviša i najniža tačka === * Najniža tačka: rijeka [[Laba]] - 115 m, * Najviša tačka: [[Sněžka]] - 1.602 m [[Datoteka:Czech Highways 2015.png|mini|Mreža čeških autocesta (2015)]] == Saobraćaj == Cestovne i željezničke prometnice u Češkoj dobro su razgranate diljem zemlje, dok se autocestovna mreža širi i razvija. Prag je dobro povezan s glavnim gradovima središnje Evrope: s [[Budimpešta|Budimpeštom]], [[Beč]]om, [[Moskva|Moskvom]], [[Varšava|Varšavom]], [[Berlin]]om. Dobro je razvijen i zračni saobraćaj. Kroz zračne luke [[Prag]]a, [[Brno|Brna]] i [[Ostrava|Ostrave]] prolazi veliki dio trgovačkoga saobraćaja. == Politika == Prema [[ustav]]u, Češka je parlamentarna [[republika]], a šef države je [[predsjednik]] (''prezident České republiky''), kojeg neizravno bira parlament svakih pet godina. Predsjednik ima određene ovlasti, kao što je pravo da predlaže suce [[Ustavni sud|Ustavnog suda]], raspušta parlament u određenim uvjetima, te ulaže veto na zakone. Osim toga, predsjednik imenuje [[predsjednik vlade Češke republike|predsjednika vlade]], koji usmjerava najveći dio domaće i vanjske politike, a predsjednik imenuje i druge članove kabineta na prijedlog predsjednika vlade. Češka ima dvodomni [[parlament]] sa Zastupničkim domom (''Poslanecká sněmovna'') i Senatom (''Senát''). Prvi dom ima 200 zastupnika, koji se biraju svake četiri godine proporcionalnim biranjem. Drugi dom ima 81 člana, koji imaju mandad šest godina, a jedna trećina se bira svake dvije godine na temelju većinskog glasanja u dva kruga.[[Datoteka:Czechy KrajePL.png|mini|350p|desno|Podjela '''Češke''']] Najviši državni prizivni sud je Vrhovni sud. Predsjednik imenuje Ustavni sud, koji sudi o pitanjima ustava. Suci Ustavnog suda imaju mandate od deset godina. == Političke podjele == {{Glavni|Krajevi u Češkoj}} Češka se administrativno sastoji od 13 pokrajina (''kraje'', jednina ''kraj'') i glavnog grada koji je zasebna administrativna jedinica (''hlavní město'')Prema češkom zakonskom aktu br. 129/2000 (Zakon o regijama - najvišim jedinicama teritorijalne samouprave - Vyšší územní samosprávné celky), što je ustvari implementacija člana 7. češkog Ustava, Češka je od 1. januara 2000. godine podijeljena na 13 regija tj. krajeva i glavni grad (hlavní město) koji ima regionalni status {| class="wikitable sortable" !Registarska oznaka ![[Bosanski jezik|Bosanski naziv]] !Službeni nazivna češkom !Glavni grad !Stanovništvo (2011.) !Površina (km²) !Gustoća (/km²) !BDP(u milijunima CZK) !BDP po stanovniku(u CZK) |- ![[Južnočeški kraj|A]] |[[Prag|Glavni grad Prag*]] |''Hlavní město Praha'' |[[Prag|Prag*]] |1.272.690 |496,10 |2.360 |637.704 |547.096 |- ![[Južnočeški kraj|S]] |[[Srednjočeški kraj]] |Středočeský kraj |[[Prag]] |1.274.633 |11.014,97 |104 |288.888 |253.912 |- ![[Južnočeški kraj|C]] | [[Južnočeški kraj]] |Jihočeský kraj |[[České Budějovice]] |637.460 |10.056,79 |62 |150.970 |251.106 |- ![[Južnočeški kraj|P]] |[[Plzenjski kraj|Plzeňski kraj]] |Plzeňský kraj |[[Plzeň]] |574.694 |7.560,93 |73 |137.911 |216.639 |- ![[Južnočeški kraj|K]] |[[Karlovarski kraj]] |Karlovarský kraj |[[Karlovy Vary]] |310.245 |3.314,46 |92 |65.789 |216.639 |- ![[Južnočeški kraj|U]] |[[Ustečki kraj]] |Ústecký kraj |[[Ústí nad Labem]] |830.371 |5.334,52 |154 |188.041 |229.146 |- ![[Južnočeški kraj|L]] |[[Liberecki kraj]] |Liberecký kraj |[[Liberec]] |439.262 |3.162,93 |135 |94.451 |229.146 |- ![[Južnočeški kraj|H]] |[[Kralovehradecki kraj|Královéhradečki kraj]] |Královéhradecký kraj |[[Hradec Králové]] |555.683 |4.758,54 |115 |133.767 |244.549 |- ![[Južnočeški kraj|E]] |[[Pardubički kraj]] |Pardubický kraj |[[Pardubice]] |505.285 |4.519 |112 |116.639 |230.880 |- ![[Južnočeški kraj|M]] |[[Olomoucki kraj|Olomoučki kraj]] |Olomoucký kraj |[[Olomouc]] |639.946 |5.266,57 |123 |134.376 |211.467 |- ![[Južnočeški kraj|T]] |[[Moravskošleski kraj]] |Moravskoslezský kraj |[[Ostrava]] |1.236.028 |5.426,83 |227 |280.210 |222.638 |- ![[Južnočeški kraj|B]] |[[Južnomoravski kraj]] |Jihomoravský kraj |[[Brno]] |1.169.788 |7.194,56 |159 |285.855 |254.684 |- ![[Južnočeški kraj|Z]] |[[Zlinski kraj]] |Zlínský kraj |[[Zlín]] |590.459 |3.963,55 |149 |131.789 |222.885 |- ![[Južnočeški kraj|J]] |[[Visočinski kraj]] |Kraj Vysočina |[[Jihlava]] |512.727 |6.795,56 |75 |121.318 |234.530 |- ![[Južnočeški kraj|CZ]] |Češka |''Česko'' |'''[[Prag|Prag*]]''' |'''10.562.214''' |'''78.864,92''' |'''130''' |'''2.767.717''' |'''271.161''' |} == Vojska == [[Datoteka:Czech soldiers participate in exercise Combined Resolve at the Joint Multinational Readiness Center in Hohenfels, Germany, Nov. 15, 2013 131115-A-HE359-010.jpg|mini|Češki vojnici]] [[Vojska Češke Republike]] (češki ''Armáda České republiky''), skaćreno '''VČR''', obuhvaća Češke kopnene snage, Češko ratno zrakoplovstvo i potporne jedinice. Od 1940-ih do 1989., Čehoslovačka Narodna Armija je brojala oko 200.000 vojnika i tvorila jedan od stupova [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]]. Nakon raspada [[Čehoslovačka|Čehoslovačke]] i pada [[Komunizam|komunizma]], Češka Republika pokrenula je potpunu reorganizaciju snaga te smanjila broj ročnika, kojih je bilo oko 65.000 potkraj 1990-ih. Svoj novi sastav vojska je dobila 1993. Od 1999., VČR je u savezništvu s [[NATO]] snagama. Od 2004., ukinut je obvezno služenje vojnog roka. Vojska Češke je modernizirana te preokrenuta prema obrani granica. Članica je i Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju. Od kraja 1990-ih do danas, VČR je sudjelovala u raznim međunarodnim mirotvornim misijama, u sklopu ISFOR-a i EUFOR Althea, i to u raznim područjima ([[Bosna i Hercegovina|BIH]], [[Kosovo]], [[Irak]], [[Turska]], [[Pakistan]], [[Somalija]], [[Kongo]], [[Afganistan]]). Josef Bečvář je trenutni Načelnik Generalštaba. Češka je 2013. izdvojila 2,1% svojeg BDP-a na vojne snage[[Datoteka:Nuclear.power.plant.Dukovany.jpg|mini|desno|Nuklearna elektrana [[Dukovany]]]] [[Datoteka:SkodaSuperbII.jpg|mini|[[Škoda Auto|Škoda]],češki automobil]] == Privreda == {{Glavni|Privreda Češke}} Češka privreda predstavlja visokorazvijenu privredu pri čemu nacionalni [[BDP]] je u nivou 87% BDP-a Evropske unije. Kao najstabilnija i najprosperitetnija postkomunistička zemlja, Češka je prije globalne ekonomske krize imala privredni rast u prosjeku od 6% u periodu od tri godine. Ekonomija je doživjela oporavak zbog izvoza u [[Evropska unija|EU]], pogotovo [[Njemačka|Njemačku]], i zbog investicija iz inostranstva, dok je domaća potražnja sve jača. U budućnosti bi moglo doći do problema zbog neugodno visokih poreznih deficita. Radi se na dovršenju [[privatizacija|privatizacije]] [[bankarstvo|bankarstva]], [[telekomunikacije|telekomunikacija]] i [[energetika|energetike]], što će povećati strane investicije. Na više od polovine obradivih površina proizvode sve [[žitarice]]; obilata je i proizvodnja [[krompir]]a, [[Povrće|povrća]], [[Duhan (proizvod)|duhana]] i [[Šećerna repa|šećerne repe]], dok se na kraju oko Plzena, u Češkoj, uzgaja [[hmelj]], sirovina za proizvodnju [[Pivo|piva]]. Radi se na dovršenju privatizacije [[Bankarstvo|bankarstva]], [[Telekomunikacije|telekomunikacija]] i [[Energetika|energetike]], što će povećati strane investicije, dok će preustroj velikih kompanija i banaka, te modernije financije, trebali povećati proizvodnju. Iako su ležišta nafte gotovo iscrpljena, u zemlji rade velika postrojenja za njezinu preradu; Ostravom prolazi ruski naftovod dug čak 4 500&nbsp;km. Energetskim potrebama udovoljavaju brojne termoelektrane, hidroelektrane i nuklearne centrale. Obilje sirovina omogućilo je razvoj teške i lake metalurgije u blizini rudarskih područja. == Nauka i tehnologija == Poznati naučnici rođeni na teritoriji sadašnje Češke: * [[Friedrich von Berchtold]] (1781–1876) * [[Wenceslas Bojer]] (1795–1856) * [[Ignaz von Born]] (1742–1791) * [[Stanislav Brebera]] (1925–2012) * [[Josef Čapek]] (1887–1945) * [[Eduard Čech]] (1893–1960) * [[Václav Prokop Diviš]] (1698–1765) * [[Karel Domin]] (1882–1953) * [[František Josef Gerstner]] (1756–1832) == Turizam == [[Datoteka:Prague (6365119737).jpg|mini|308x308piksel|Historijski centar [[Prag]]a nalazi se pod svjetskom baštinom [[UNESCO]]-a od 1992. godine.]] Češka privreda dobija znatan prihod od turizma. [[Prag]] je peti najposećeniji grad u Evropi nakon Londona, Pariza, Istanbula i Rima. U 2001. godini ukupna zarada od turizma dosegla je 118 milijardi CZK, čineći 5,5% BNP-a i 9% ukupne zarade od izvoza. [[Industrija]] zapošljava više od 110.000 ljudi - preko 1% stanovništva. Reputacija zemlje pretrpjela je zbog vodiča i turista koji su prijavili prekomjernu naplatu taksista i problema s prelaznim vozilima uglavnom u Pragu, iako se situacija u posljednje vrijeme poboljšala.Od 2005. godine, gradonačelnik Praga Pavel Bém radio je na poboljšanju ove reputacije suzbijanjem sitnog kriminala, a osim ovih problema, Prag je siguran grad. Takođe, Češka u cjelini ima nisku stopu kriminala.Za turiste, Češka se smatra sigurnom destinacijom za posjetiti. Niska stopa kriminala čini većinu gradova i gradova vrlo sigurnim za šetnju. Jedna od najposjećenijih turističkih atrakcija u Češkoj republici je četvrti [[Vítkovice]] u [[Ostrava|Ostravi]], postindustrijski grad na sjeveroistoku zemlje. Područje je nekada bilo mjesto proizvodnje čelika, ali sada se nalazi tehnički muzej s mnogo interaktivnih izložbi za turiste. == Stanovništvo == {{Glavni|Stanovništvo Češke}}Prema popisu stanovništva iz [[2001]]. godine izjasnilo se 90,4 % stanovništva Češke kao [[Česi]], 3,7 % kao [[Moravljani]], 1,9 % kao [[Slovaci]]. Brojne su i manjine [[Poljaci|Poljaka]], [[Nijemci|Nijemaca]], [[Ukrajinci|Ukrajinaca]], [[Vijetnamci|Vijetnamaca]] i [[Romi|Roma]]. Većina od njih bili su [[ateisti]] (59 %), ostali su pripadnici kršćanskih vjera; rimski [[katolici]] (26,8 %), češki [[evangelici]] (1,1 %), čehoslovački [[husiti]] (1 %).Do [[1946]]. godine živjela je u Češkoj brojna grupa Nijemaca (oko 3,5 miliona), koja je bila zbog saradnje s nacističkim režimom [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] u vremenu [[Drugi svjetski rat|II. svjetskog rata]] preseljena u Njemačku. === Popis 2011. === U Češkoj prema popisu stanovništva iz 2011. živi 10.436.560 stanovnika odnosno ili 134 st./km². Većina stanovnika Češke su [[Česi]] (64,3%), [[Moravci]] (5,0%), [[Slovaci]] (1,4%), [[Ukrajinci]] (0,5%), [[Poljaci]] (0,4 %), [[Vijetnamci]] (0,3%), [[Nijemci]] (0,2%), [[Romi]] i dr. Broj etničkih Čeha (64,3% odn. 6.711.624 stan.) je za razliku od prethodnog popisa iz 2001. godine (90,4% odn. 9.249.777 stan.) naglo pao. Broj neizjašnjenih je s 220.660 (2,6%) u 2001. godini porastao na 2.742.669 (26,0%) u 2011. godini [[Datoteka:Czech demographics 1961-2006.png|mini|574x574piksel|Stanovništvo Češke]] {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Etnička grupa ! colspan="2" |Popis 1991. ! colspan="2" |Popis 2001. ! colspan="2" |Popis 2011. ! colspan="2" |Popis 2021. |- !Broj !% !Broj !% !Broj !% !Broj !% |- |[[Česi]] |8.363.768 |81,2 |9.249.777 |90,5 |6.732.104 |63,7 |6.415.104 |61,0 |- |[[Moravci]] |1.362.313 |13,2 |380.474 |3,7 |522.474 |4,9 |556.641 |5,3 |- |[[Šlezi]] |44.446 |0,4 |10.878 |0,1 |12.231 |0,1 |31.301 |0,3 |- |[[Slovaci]] |314.877 |3,1 |193.190 |1,9 |149.140 |1,4 |162.578 |1.5 |- |[[Poljaci]] |59.383 |0,6 |51.968 |0,5 |39.269 |0,4 |38.218 |0,4 |- |[[Nijemci]] |48.556 |0,5 |39.106 |0,4 |18.772 |0,3 |24.632 |0,2 |- |[[Ukrajinci]] |8.220 |0,1 |22.112 |0,2 |53.603 |0,5 |92.892 |0,9 |- |[[Rusini]] |1.926 |0,0 |1.106 |0,0 |739 |0,0 |1.904 |0,0 |- |[[Rusi]] |5.062 |0,0 |12.369 |0,1 |18.021 |0,2 |34.506 |0,3 |- |[[Vijetnamci]] |421 |0,0 |17.462 |0,2 |29.825 |0,3 |38.723 |0,4 |- |[[Mađari]] |19,932 |0,2 |14.672 |0,1 |9.049 |0,1 |11.253 |0,1 |- |[[Romi]] |32.903 |0,3 |11.746 |0,1 |5.199 |0,0 |21.691 |0,2 |- |[[Jevreji]] |218 |0,0 | | |521 |0,0 |2.349 |0,0 |- |[[Jugoslaveni]] | | |3.386 |0,0 | | | | |- |[[Rumuni]] |1.034 |0,0 |1.238 |0,0 |1.921 |0,0 |5.969 |0,0 |- |Ostali/ne izjašnjavaju se |39.129 |0,4 |220.660 |2,6 |2.739.488 |26,0 | | |- !Ukupno ! colspan="2" |10.302.215 ! colspan="2" |10.230.060 ! colspan="2" |10.436.560 ! colspan="2" |10.524.167 |} === Jezik === Službeni jezik je [[Češki jezik|češki]], a govore se i jezici brojnih etničkih manjina. === Religija === Glavne religije kao postoci ukupnog stanovništva su: [[Katoličanstvo|Rimokatolici]] (10,3%), [[Protestantizam|protestanti]] (0,8%) te [[Ireligija|ireligiozni]] (34%), ostali (9%). 45% stanovništva se nije izjasnilo po pitanju vjere. == Obrazovanje == Obrazovanje u Češkoj je obavezno 9 godina, a građani imaju pristup sveučilišnom obrazovanju bez školarine, dok prosječni broj godina obrazovanja iznosi 13,1.Uz to, Češka ima relativno jednak obrazovni sustav u usporedbi s drugim zemljama u Evropi.Osnovan 1348. godine, Charles univerzitet bio je prvi univerzitet u srednjoj [[Evropa|Evropi]]. Ostala veća sveučilišta u državi su Univerzitet Masaryk, Češki tehnički univerzitet, Univerzitet Palacký, Akademija scenskih umjetnosti i Ekonomski univerzitet. I više univerziteta u Češkoj. Program za međunarodno ocjenjivanje studenata, koji koordinira [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|OECD]], trenutno svrstava češki obrazovni sustav kao 15. najuspješniji na svijetu, viši od prosjeka [[OECD]]-a. [[Ujedinjene nacije|UN]] obrazovni indeks zauzeo je 10. mesto od 2013. godine (pozicioniran iza [[Danska|Danske]] i ispred [[Južna Koreja|Južne Koreje]]). [[Datoteka:Praha, náměstí Republiky, vozy ZZS.jpg|mini|Češka vozila hitne pomoći]] == Zdravlje == [[Zdravstvo]] u Češkoj je po kvalitetu slično ostalim razvijenim zemljama. Češki univerzalni zdravstveni sistem zasnovan je na modelu obveznog osiguranja, s naknadom za uslugu koja se financira iz planova obveznog osiguranja u vezi sa zapošljavanjem. Prema indeksu potrošača u zdravstvu za 2016. godinu, u poređenju sa zdravstvom u Evropi, češko je zdravstvo na 13. mjestu, rangirano iza Švedske i dvije pozicije ispred Ujedinjenog Kraljevstva. == Kultura == {{Glavni|Kultura Češke}}[[Datoteka:Alfons Mucha - 1896 - Spring.jpg|mini|266x266piksel|[[Proljeće]], [[ljeto]], [[jesen]] i [[zima]] (1896.) umjetnika Nouveaua Alphonsea Mucha]] === Slikarstvo === [[Venera Dolní Věstonice]] je blago pretpovijesne umjetnosti. Teodorik iz Praga bio je najpoznatiji češki slikar u doba gotike. Na primjer, ukrasio je dvorac Karlstejn. U doba [[barok]]a poznati su slikari bili [[Wenceslaus Hollar]], [[Jan Kupecký]], [[Karel Škréta]], [[Anton Raphael Mengs]] ili [[Petr Brandl]], kipari [[Matthias Braun]] i [[Ferdinand Brokoff]]. U prvoj polovici 19. vijeka [[Josef Mánes]] pridružio se romantičnom pokretu. U drugoj polovici 19. vijeka glavna je riječ imala takozvana "nacionalna kazališna generacija": kipar [[Josef Václav Myslbek]] i slikari [[Mikoláš Aleš]], [[Václav Brožík]], [[Vojtěch Hynais]] ili [[Julius Mařák]]. Krajem vijeka došao je val Art Nouveaua. [[Alfons Mucha]] postao je glavni predstavnik. Danas je najpoznatiji češki slikar. Poznat je uglavnom po plakatima u Art Nouveauu i svom ciklusu od 20 velikih platna pod nazivom [[Slavenska epopeja]], koji prikazuje povijest Čeha i drugih Slavena. Slikar i grafičar Alfons Mucha bio je jedan od predvodnika umjetničkog pravca secesije (ili ''Art Nouveau''). Česi su bili među najaktivnijim umjetnicima u pokretu [[Kubizam|kubizma]]. === Arhitektura === [[Datoteka:Church of St Nicholas of Mala Strana in Prague 2011.jpg|lijevo|mini|161x161piksel|Barokna crkva iz 18. vijeka u Pragu]] Najstarije sačuvane kamene građevine u Češkoj i Moravskoj potječu iz vremena kristijanizacije u 9. i 10. vijeku. Od srednjeg vijeka češke su se zemlje koristile istim arhitektonskim stilovima kao i većina [[Zapadna Evropa|zapadne]] i [[Srednja Evropa|srednje Evrope]]. Najstarije crkve koje još stoje izgrađene su u romaničkom stilu (bazilika sv. Jurja, bazilika sv. Prokopija u Třebíču). Tijekom 13. vijeka zamijenjen je [[Gotika|gotičkim stilom]] (Karlov most, Betlehemska kapela, Stara nova sinagoga, Kostnica Sedlec, Stara gradska vijećnica s praškim astronomskim satom, Crkva Gospe prije Tina). U 14. stoljeću car Karlo IV pozvao je na svoj sud u Prag talentirane arhitekte iz Francuske i Njemačke, Matthiasa od Arrasa i Petra Parlera (Karlštejn, katedrala sv. Vida, crkva sv. Barbare u Kutná Hori). Tijekom srednjeg vijeka kralj i aristokracija sagradili su mnoge utvrđene dvorce, kao i mnoge samostane (samostan Strahov, Špilberk, dvorac Křivoklát, manastir Vyšší Brod). Tijekom Hussitskih ratova, mnogi od njih su oštećeni ili uništeni. U 17. stoljeću, barokni se stil proširio po cijeloj kruni Češke. Izuzetno se ističu arhitektonski projekti češkog plemića i carskog generalaismo Albrechta von Wallensteina iz 1620-ih (Wallenstein Palace). Njegovi arhitekti Andrea Spezza i Giovanni Pieroni odražavali su najnoviju italijansku proizvodnju i istovremeno bili vrlo inovativni. Češka barokna arhitektura smatra se jedinstvenim dijelom europske kulturne baštine zahvaljujući svojoj prostranosti i neobičnosti (dvorac Kroměříž, stupac Svetog Trojstva u Olomoucu, crkva [[Sveti Nikola|Svetog Nikole]] na Maloj strani, dvorac Karlova Koruna). [[Datoteka:Kafka1906 cropped.jpg|mini|[[Franz Kafka]]]] === Literatura === Češke zemlje bez obzira na jezik. Literatura s područja današnje Češke uglavnom je pisana na [[Češki jezik|češkom]], ali i na [[Latinski jezik|latinskom]] i [[Njemački jezik|njemačkom]] ili čak [[Staroslavenski jezik|staroslovenskom]]. Tako je Franz Kafka, koji je - dok je bio dvojezičan na češkom i njemačkom jeziku - svoje radove (Suđenje, dvorac) napisao na njemačkom jeziku, u doba austrijske vladavine, mogao predstavljati češku, njemačku ili austrijsku književnost, ovisno o tome gledišta. Uticajni češki autori koji su pisali na latinskom jeziku uključuju Cosme iz Praga († 1125), Martin od Opave († 1278), Petar od Zitaua († 1339), John Hus († 1415), Bohuslav Hasištejnský z Lobković (1461–1510), Jan Dubravius ​​(1486–1553), Tadeáš Hájek (1525–1600), Johannes Vodnianus Campanus (1572–1622), John Amos Comenius (1592–1670) i ​​Bohuslav Balbín (1621–1688). U drugoj polovici 13. stoljeća kraljevski dvor u [[Prag]]u postao je jedno od središta njemačkog Minnesanga i dvorske literature (Reinmar von Zweter, Heinrich von Freiberg, Ulrich von Etzenbach, Venceslaus II iz Bohemije). Najpoznatije češko srednjovjekovno djelo njemačkog jezika je Češki orač (Der Ackermann aus Böhmen), koji je oko 1401. napisao Johannes von Tepl. Vrhunac češke književnosti na njemačkom jeziku može se primijetiti u prvoj polovici 20. stoljeća koja su predstavljena poznatim imenima Franz Kafka, Max Brod, Franz Werfel, Rainer Maria Rilke, Karl Kraus, Egon Erwin Kisch, i drugi. === Film === U Češkoj se održava poznati Filmski festival u Karlovim Varima. Širom svijeta poznati su češki režiseri Jiří Menzel i [[Miloš Forman]]. Fakultet za film i televiziju (češ. ''Filmová a televizní fakulta'') u Pragu, bila je škola za Mencla, Formana i [[Emir Kusturica|Emira Kusturicu]], između ostalih. === Muzika === Muzička tradicija čeških zemalja nastala je iz prvih crkvenih himni, čiji se prvi dokazi sugeriraju na prijelomu 10. i 11. vijeka. Prva značajnija djela češke muzike uključuju dvije kolere koje su u svoje vrijeme obavljale funkciju himne: „Hospodine pomiluj ny“ iz oko 1050., nesumnjivo najstarija i vjerno sačuvana popularna duhovna pjesma koju su imali preživjeli do danas, a himna "Svatý Václave" (Saint Wenceslas) ili "Saint Wenceslas Chorale" iz oko 1250. godine. Njegove korijene možemo pronaći u 12. vijeku i do danas pripada najpopularnijim vjerskim pjesmama. 1918. godine, na početku čehoslovačke države, pjesma se raspravljala kao jedan od mogućih izbora za državnu himnu. Autorstvo himne "Gospodaru, smiluj nam se" neki povjesničari pripisuju Svetom Adalbertu iz Praga (sv.Vojtěch), biskupu u Pragu, koji je živio između 956. i 997. Poznati su češki [[kompozitor]]i nacionalne škole iz [[19. vijek]]a, [[Bedřich Smetana]] i [[Antonín Dvořák]] [[Datoteka:Pilsner Urquell mug.jpg|mini|Češko [[pivo]]]] === Gastronomija === Češku kuhinju obilježava snažan naglasak na mesnim jelima. Svinjetina je prilično česta; [[govedina]] i [[piletina]] također su popularni. Poslužuju se guska, patka, zec i divljač. [[Ribe|Riba]] je rjeđa, s povremenom iznimkom svježe pastrve i šarana, koja se poslužuje na Božić. Češko pivo ima dugu i važnu povijest. Poznato je da je prva pivara postojala 993. godine, a Češka ima najveću potrošnju piva po glavi stanovnika na svijetu. Poznato pivo u stilu pilsnera (pils) nastalo je u zapadnom boemskom gradu Plzeňu, gdje se još uvijek proizvodi prvi svjetski zlatni lager Pilsner Urquell, što ga čini inspiracijom za više od dvije trećine piva proizvedenog u svijet danas. Južnije je grad České Budějovice, na njemačkom jeziku poznat kao Budweis, dao svoje pivo, na kraju poznato i kao Budweiser Budvar. Osim ovih i drugih glavnih brandova, Češka ima i sve veći broj malih pivovara i mini pivovara. === Sport === Sport igra ulogu u životu mnogih Čeha, koji su općenito vjerni pristaše svojih omiljenih timova ili pojedinaca. Dva vodeća sporta u Češkoj su [[hokej na ledu]] i [[nogomet]]. Najgledaniji događaji u Češkoj su olimpijski turniri u hokeju na ledu i Svjetsko prvenstvo u hokeju na ledu.[[Tenis]] je također vrlo popularan sport u Češkoj. Mnogi drugi sportovi s profesionalnim ligama i strukturama uključuju [[Košarka|košarku]], [[Odbojka|odbojku]], momčadski [[rukomet]], atletiku staza. === Video igre === Češka je dom nekoliko globalno uspješnih programera [[Videoigra|video igara]], uključujući Illusion Softworks (2K češki), Bohemia Interactive, Keen Software House, Amanita Design i Madfinger Games. Češka scena razvoja video igara ima dugu povijest, a brojne vrste čeških igara proizvedene su za ZX Spectrum, PMD 85 i Atari sisteme 1980-ih. Početkom 2000-ih niz čeških igara postigao je međunarodno priznanje, uključujući Hidden & Dangerous, Operation Flashpoint, Kingdom Come: Deliverance, Vietcong i Mafia. Danas najuspješnije češke igre uključuju ARMA, DayZ, Space Engineers, Machinarium, Euro Truck Simulator, American Truck Simulator, Silent Hill: Downpour, 18 kotača od čelika, vozača autobusa, Shadowgun i Blackhole. Nagrade Češke igre godine svake se godine održavaju kako bi se prepoznale uspjehe u razvoju video igara == Praznici i blagdani == {| class="wikitable" !datum !bosanski naziv !lokalni naziv |- |1. januara |[[Dan nezavisnosti Češke]]; [[Nova godina]] |''Den obnovy samostatného českého státu; Nový rok'' |- |promjenjivo |[[Uskrsni ponedjeljak]] |''Velikonoční pondělí'' |- |1. maja |[[Međunarodni praznik rada|Praznik rada]] |''Svátek práce'' |- |8. maja |[[Dan pobjede nad fašizmom]] |''Den osvobození'' |- |5. jula |[[Dan Ćirila i Metodija]] |''Den slovanských věrozvěstů Cyrila a Metoděje'' |- |6. jula |[[Dan Jana Husa]] |''Den upálení mistra Jana Husa'' |- |28. septembra |[[Dan sv. Vjenceslava]] ([[Dan češke državnosti]]) |''Den české státnosti'' |- |28. oktobra |[[Dan nezavisne Čehoslovačke]] |''Den vzniku samostatného československého státu'' |- |17. novembra |[[Dan borbe za slobodu i demokraciju]] |''Den boje za svobodu a demokracii'' |- |24. decembra |[[Badnji dan]] |''Štědrý den'' |- |25. decembra |[[Božić]] |''1. svátek vánoční'' |- |26. decembra |[[Sveti Stjepan]] |''2. svátek vánoční'' |} == Također pogledajte == * [[Prag]] * [[Brno]] * [[Tomáš Masaryk]] * [[Kde domov můj]] * [[Železná Ruda]] * [[Benetice (Světlá nad Sázavou)]] * [[Vrahovice]] * [[Habartov]] * [[Spisak čeških filmova]] ==Reference== {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Czech Republic}} * [https://web.archive.org/web/20120103092620/http://www.czech.cz/ Zvanični sajt] * [https://web.archive.org/web/20090309053721/http://www.hrad.cz/cz/ Zvanični sajt predsjednika Češke] * [http://www.vlada.cz/ Zvanična prezentacija vlade Češke] * [http://www.psp.cz/ Parlament ČR, Zastupnički dom] * [http://www.senat.cz/ Parlament, Senat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224013846/http://www.senat.cz/ |date=24. 2. 2011 }} * [http://www.mzv.cz/ Ministarstvo vanjskih poslova] * [http://www.mzv.cz/zu/sarajevo/ Ambasada Češke u Sarajevu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304225313/http://www.mzv.cz/zu/sarajevo/ |date=4. 3. 2016 }} {{Češka po temama}} {{Države Evrope}} {{EU}}{{NATO}} {{Vijeće Evrope}} {{Mediteranska unija}} [[Kategorija:Češka]] [[Kategorija:Države članice NATO-a]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1993.]] [[Kategorija:Kontinentalne države]] [[Kategorija:Države članice Vijeća Evrope]] [[Kategorija:Države članice Evropske unije]] [[Kategorija:Države u Evropi]] 7d0qwftdoi0yq6hajwbqni1u89dl05l 0 3695 3932133 3931247 2026-09-29T13:10:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932133 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vladar | Ime = Sulejman I | Naslov = Sultan | Slika = EmperorSuleiman.jpg | Opis slike = Sulejmanov portret od [[Tizian]]a ({{oko|1530}}) | Vladavina = 30. septembar 1520 - 7. septembar 1566. | Krunidba = | Ustoličenje = | Titule = [[Čuvar dva sveta hrama]]<br/>Šah Bagdada<br/>[[Sultan Egipta]]<br/>[[Osmansko pravo na rimsku sukcesiju|Cezar]]<br/>[[Kan]] | Prethodnik = [[Selim I]] | Nasljednik = [[Selim II]] | Prestolonasljednik = | Supružnik = [[Rokselana]]<br>[[Mahidevran]]<ref name="Melike"/><br/>Gulfem | Djeca = [[Šehzade Mustafa]] <ref name="Melike"/><br/>[[Šehzade Mahmud]]<ref name="Melike">[http://melikechimaymuhtesemyuzyil.blogspot.com/2014/05/mahidevran-hasekinin-cocuklar.html] Mahidevran sultan's children</ref><br/>[[Šehzade Ahmed]]<ref name="Melike"/><br/>[[Razije Sultanija]]<ref name="Melike"/><br>[[Fatma Sultanija]]<ref name="Melike"/><br/>Princ Mehmed<br/>[[Princeza Mihrimah]] <br/>[[Selim II]]<br/>[[Šehzade Bajazid]]<br/>[[Šehzade Džihangir]]<br/>[[Šehzade Abdulah]]<br/>Šehzade Murad<br/> | Dinastija = [[Osmanlije]] | Himna = | Otac = [[Selim I]] | Majka = [[Ajše Hafsa sultanija|Hafsa Hatun]] | Datum rođenja = {{Datum rođenja|1494|11|6}} | Mjesto rođenja = [[Trabzon]], [[Osmansko Carstvo]] | Datum smrti = {{Datum smrti i godine|1566|9|6|1494|11|6}} | Mjesto smrti = [[Siget]], [[Kraljevina Mađarska]] | Datum sahrane = Organi sahranjeni u Turbeku, Siget, [[Mađarska]]<br />Tijelo sahranjeno u [[Sulejmanija džamija|Sulejmaniji džamiji]], [[Istanbul]], [[Turska]] | Mjesto sahrane = | Grb = }} '''Sulejman I''' ([[Osmanski turski jezik|osmanski turski]]: سلطان سليمان اول‎‎; [[Turski jezik|turski]]: Süleyman I; 6. novembar 1494 - 7. septembar 1566),<ref>Clot, André (1992). Suleiman the Magnificent : The Man, His Life, His Epoch. London: Saqi Books. {{ISBN|978-0-86356-126-9}}.</ref> poznatiji kao '''Sulejman Veličanstveni''' na zapadu i '''Sulejman Zakonodavac''' ([[Turski jezik|turski]]: el-Kanuni) na istoku, je bio najduže vladajući [[Sultani Osmanskog Carstva|sultan Osmanskog Carstva]] od 1520. do svoje smrti 1566.<ref name= AG-BM-encyc>{{Cite book |last=Ágoston |first=Gábor |editor-last=Ágoston |editor-first=Gábor |editor-first2= Bruce |editor-last2= Masters |title=Encyclopedia of the Ottoman Empire |url=https://archive.org/details/agoston-and-masters-enc-of-ott-empire |chapter=Süleyman I |date=2009}}</ref>{{Rp|541–545}} Tokom njegove vladavine, [[Osmansko Carstvo]] je doseglo svoj vrhunac i postalo svjetska sila. Kao i većina vladara tog vremena, on je bio s jedne strane nemilosrdan prema onima koje je on smatrao kao prijetnju svojim planovima za uspjeh, ali s druge strane, za razliku od mnogih, imao je duboki interes u ostvarivanju pravde u carstvu kojim je vladao. Naslijedio je svog oca Selima I na mjestu sultana 30. septembra 1520. i započeo svoju vladavinu pohodima protiv kršćanskih sila u srednjoj Evropi i na Mediteranu. Uveo je zakone koji su štitili protiv [[Korupcija|korupcije]], protiv koje je bio odlučan u njenom iskorjenjivanju. Mnogi [[musliman]]i ga smatraju kao primjer idealnog ili modelom dobrog vladara. Osvojio je ostrvo [[Rodos]], [[Beograd]] (pobijedio mađarsku vojsku [[Ludovik II, kralj Ugarske|Ludovika II]] u [[Mohačka bitka|Mohačkoj bici]] (29. august 1526), osvojivši velike dijelove [[Sjeverna Afrika|sjeverne Afrike]] i [[Transilvanija|Transilvaniju]]. [[Beč]], ipak, nije uspio osvojiti. 1529, pao je [[Opsada Beča|obruč oko Beča]] koji su Osmanlije uspostavile i njihov prodor u [[Srednja Evropa|centralnu Evropu]] je zaustavljen. Na granicama svog carstva, teritorijalno širenje i neprijateljstva sa protivničkim silama značilo je da je život bio nestabilan, ali za mnoge u carstvu, uključujući manjine stvarnost je bila ''pax ottomanica'' (osmanlijski mir). Sulejman se s pravom može smatrati kao jedan od humanijih vladara u historiji koji je imao dvostruki osjećaj obaveze i odgovornosti prema [[Bog]]u i društvu.<ref>http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Suleiman_the_Magnificent</ref> Sulejman je postao istaknuti monarh Evrope iz 16. stoljeća, predsjedavajući na vrhu ekonomske, vojne i političke moći Osmanskog Carstva. Lično je predvodio osmanske vojske u osvajanju hrišćanskih uporišta Beograda i Rodosa, kao i većeg dijela Mađarske prije nego što su njegova osvajanja obuzdana opsadom Beča 1529. Aneksirao je veliki dio Bliskog istoka u svom sukobu sa [[Safavidska dinastija|Safavidima]] i velika područja [[Sjeverna Afrika|Sjeverne Afrike]] sve do [[Alžir]]a. Pod njegovom vlašću, osmanska flota je dominirala morima od [[Sredozemno more|Sredozemnog]] do [[Crveno more|Crvenog mora]] i kroz [[Perzijski zaliv]].<ref name= Mansel>{{cite book |last=Mansel |first=Philip |author-link=Philip Mansel|title=[[Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924]]|year=1998}}</ref>{{Rp|61}} Na čelu carstva koje se širilo, lično je pokrenuo velike sudske promjene koje se odnose na društvo, obrazovanje, poreze i krivično pravo. Njegove reforme, sprovedene u saradnji sa glavnim sudskim zvaničnikom carstva [[Ebussuud efendija|Ebussuudom efendijom]], uskladile su odnos između dva oblika osmanskog prava: sultanskog (kanun) i vjerskog (šerijatskog).<ref>{{cite book |last=Finkel |first=Caroline |title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300–1923 |url=https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink |publisher=Basic Books |year=2005 |page=[https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink/page/n176 145]}}</ref> Bio je istaknuti pjesnik i zlatar; postao je i veliki pokrovitelj kulture, nadgledajući "zlatno doba" Osmanskog Carstva u njegovom umjetničkom, književnom i arhitektonskom razvoju.<ref name= "atil24">{{cite journal |url= http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198704/the.golden.age.of.ottoman.art.htm|title=The Golden Age of Ottoman Art|access-date=18. 4. 2007|journal=Saudi Aramco World|date=July–August 1987 |volume= 38 |issue= 4|pages=24–33|issn=1530-5821|location=Houston, Texas|publisher=Aramco Services Co| last= Atıl |first= Esin|url-status= dead |archive-url= http://archive.wikiwix.com/cache/20110706142210/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198704/the.golden.age.of.ottoman.art.htm|archive-date=6. 7. 2011}} </ref> Prekinuvši osmansku tradiciju, Sulejman se oženio [[Rokselana|Hurem]], ženom iz njegovog harema, pravoslavnom kršćankom rusinskog porijekla koja je prešla na [[sunitski islam]], a koja se u zapadnoj Evropi svog vremena proslavila imenom Rokselana, zbog svoje crvene kose. Njihov sin [[Selim II]] naslijedio je Sulejmana nakon njegove smrti 1566. nakon 46 godina vladavine. Ostali Sulejmanovi potencijalni nasljednici, [[Šehzade Mehmed|Mehmed]] i [[Šehzade Mustafa|Mustafa]], su umrli; Mehmed je umro 1543. od velikih boginja, a Mustafa je zadavljen 1553. po sultanovom nalogu. Njegov drugi sin [[Šehzade Bajazid|Bajazid]] pogubljen je 1561. po Sulejmanovoj naredbi, zajedno sa četiri Bajazitova sina, nakon pobune. Iako su naučnici obično smatrali da je period nakon njegove smrti period krize i prilagođavanja, a ne jednostavnog opadanja,<ref name=decline>{{cite book |last=Hathaway |first=Jane |title=The Arab Lands under Ottoman Rule, 1516–1800 |url=https://archive.org/details/arablandsunderot0000hath |publisher=Pearson Education Ltd. |year=2008 |page=[https://archive.org/details/arablandsunderot0000hath/page/8 8] |quote=historians of the Ottoman Empire have rejected the narrative of decline in favor of one of crisis and adaptation}}</ref><ref>{{cite book |last=Tezcan|first=Baki |title=The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern Period |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |page=9 |quote= the conventional narrative of Ottoman history – that in the late sixteenth century the Ottoman Empire entered a prolonged period of decline marked by steadily increasing military decay and institutional corruption – has been discarded.}}</ref><ref>{{Cite book |editor-first= Christine |editor-last= Woodhead |title=The Ottoman World |chapter=Introduction |last=Woodhead |first=Christine |year=2011 |page=5 |quote= Ottomanist historians have largely jettisoned the notion of a post-1600 'decline'}}</ref> kraj Sulejmanove vladavine bio je prekretnica u osmanskoj historiji. U decenijama nakon Sulejmana, carstvo je počelo doživljavati značajne političke, institucionalne i ekonomske promjene, fenomen koji se često naziva [[Transformacija Osmanskog Carstva]].<ref name= Empire-Power>{{Cite book |last=Şahin |first=Kaya |year=2013 |title=Empire and Power in the Reign of Süleyman: Narrating the Sixteenth-Century Ottoman World |url=https://archive.org/details/empirepowerinrei0000ahin |publisher=Cambridge University Press |place=Cambridge}}</ref>{{Rp|11}}<ref>{{cite book |last= Tezcan |first=Baki |title=The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern Period |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |page=10 }}</ref> == Život == Sulejman je rođen u [[Trabzon]]u u istoimenoj [[Trabzon (pokrajina)|provinciji]] na [[Crno more|Crnom Moru]], vjerovatno 6. novembra 1494. U sedmoj godini poslat je na školovanje da izučava historiju, književnost, teologiju i vojnu taktiku u školi [[Topkapi palata]] u [[Istanbul]]u. Kao mladić, sprijateljio se sa Ibrahimom, robom koji mu je kasnije postao jedan od najznačajnijih savjetnika. Od sedamnaeste godine, mladi Sulejman je postavljen za guvernera prvo Kaffe (Theodosia), onda Sarukhana (Manisa). Po smrti svog oca, [[Selim I|Selima I]] (1512-1520), Sulejman je ušao u Istanbul i zaposjeo tron kao deseti Osmanski sultan. Rani opis Sulejmana Veličanstvenog od strane [[Bartolomeo Contarini|Bartolomea Contarinia]], [[Mletačka Republika|venecijanskog]] putopisca nekoliko sedmica nakon preuzimanja trona. Contarini zapaža: {{Citat| "On ima 26 godina, visok je, ali žilav, mršavog i koščatog lica. Njegov vrat je malo predug, njegovo lice usko, a nos orlovski. Dlake na licu su vidljive, ali jedva. Sultan izgleda prijateljski i raspoložen. Priča se da je Sulejman prikladno nazvan, da uživa u čitanju, da je obrazovan i da dobro procjenjuje."<ref name= life-and-family>{{cite book| first= Alan |last= Fisher|editor-last1=İnalcık|editor-first1= Halil| editor-first2= Cemal |editor-last2= Kafadar| title= Süleymân The Second [i.e. the First] and His Time |publisher= Isis Press|place=Istanbul|year=1993|chapter=The Life and Family of Süleymân I| isbn= 9754280525}}</ref>{{Rp|2}}"}} == Vojne kampanje == === Ratovi u Evropi === Naslijedivši svog oca, Sulejman je počeo seriju vojnih pohoda, kako bi ugušio pobunu Osmanskog guvernera [[Damask]]a 1521. Sulejman je zatim započeo pripreme za osvajanje Beograda od [[Ugarska|Ugarskog kraljevstva]], nešto što nije uspio da ostvari njegov pradjed sultan [[Mehmed II]]. Njegovo zauzimanje je bilo presudno za Osmanlije jer je Ugarsko kraljevstvo, nakon zauzimanja [[Srbija|Srbije]], [[Bugarska|Bugarske]] Albanije i [[Bizantijsko Carstvo|Bizantije]] bilo jedina sila koje je mogla zaustaviti Osmanlije. Sulejman je okružio Beograd i počeo seriju teških bombardovanja s ade na [[Dunav]]u. Sa četom od samo 700 ljudi, ne primajući nikakvu pomoć od Mađara, Beograd je pao augusta 1521.<ref name= Imber>{{cite book |last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650 : The Structure of Power |url=https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe|year=2002 |publisher=Palgrave Macmillan |location=New York |isbn=978-0-333-61386-3}}</ref>{{Rp|49}} Pad jedne od najjačih hrišćanskih tvrđava je proširila strah širom Evrope. Ambasador [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]] u Istanbulu je napisao, {{Citat|"Zauzimanje Beograda je bilo začetak dramatičnih događaja koje su ugušile Ugarsku. Dovele su do smrti kralja Luisa, zauzimanje [[Budimski pašaluk|Budima]], okupacije Transilvanije, uništavanje jednog zamašnog kraljevstva i strah susjednih nacija da će doživjeti istu kobnu sudbinu...".}}Put do Ugarske i [[Austrija|Austrije]] je bio potpuno otvoren, ali je Sulejman okrenuo svoju pažnju ka istočnomediteranskom ostrvu [[Rodos]]u, čija je blizina [[Anadolija|Maloj Aziji]] i Levantu bila dugogodišnja boljka osmanlijskih interesa. U ljeto 1522, koristeći prednost [[Mornarica|mornarice]] koju je naslijedio od svog oca, Sulejman je poslao armadu od oko 400 brodova dok je lično vodio vojsku od 100.000 ljudi preko Male Azije na drugi kraj ostrva. Tamo je Sulejman izgradio veliko utvrđenje, dvorac Marmaris, koji je služio kao baza za osmanlijsku mornaricu. Nakon brutalne petomjesečne opsade, Rodos je kapitulirao a Sulejman je dozvolio [[Vitezovi sa Rodosa|Vitezovima sa Rodosa]] da odu<ref name="ebSiegeOfRhodes">{{cite web|last1=Bunting|first1=Tony|title=Siege of Rhodes|url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Rhodes|website=Encyclopedia Britannica|access-date=10. 4. 2018}}</ref> i osnuju novu bazu na [[Malta|Malti]]. Osvajanje ostrva koštalo je Osmanlije 50.000<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fKG5VcYPtp0C&pg=PA397|title=War: The Definitive Visual History|first=D. K.|last=Publishing|year=2009|publisher=Penguin|isbn=978-0756668174|via=Google Books}}</ref><ref name=Clodfelter>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8urEDgAAQBAJ&pg=PA23|title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015|edition=14th|first=Micheal|last=Clodfelter|year=2017|publisher=McFarland|isbn=978-0786474707|via=Google Books}}</ref> do 60.000<ref name=Clodfelter/> mrtvih od bitaka i bolesti (hrišćanski izvori govore o osmanskim gubicima od 64.000 umrlih u bitkama i 50.000 umrlih od bolesti).<ref name=Clodfelter/> Kako su se odnosi između Ugarske i Osmanskog Carstva pogoršavali, Sulejman je nastavio svoju kampanju u središnjoj Evropi. 29. augusta 1526. porazio je kralja Ugarske [[Ludovik II, kralj Ugarske|Ludovika II]] (1506 - 1526) u bici na Mohačkom polju. Ugarski otpor je srušen, a Osmansko Carstvo je postalo jedina sila u Istočnoj Evropi. Nakon susreta s beživotnim tijelom kralja Ludovika II, Sulejman je rekao žaleći: {{Citat| "Ja sam zaista pošao sa svojom vojskom protiv njega, ali nije bila moja želja da mu se prekine kratki užitak života i plemstva"<ref>{{cite journal|journal=National Geographic|last=Severy|first=Merle |title=The World of Süleyman the Magnificent |url=https://archive.org/details/sim_national-geographic_national-geographic_1987-11_172_5/page/580|location=Washington, D.C. |publisher=National Geographic Society |date=novembar 1987 |pages=580 |volume=172|issue=5 |issn=0027-9358}}</ref>}} Neki mađarski plemići su predložili da [[Ferdinand I, car Svetog Rimskog Carstva|Ferdinand]], nadvojvoda [[Habsburška Monarhija|Habsburške Monarhije]] bude kralj Ugarske.<ref name= Imber />{{Rp|52}} Međutim, drugi plemići su se okrenuli ka [[Ivan Zapolja|Ivanu Zapolji]] (János Szapolyai) koji je, podržan od Sulejmana. Dok su plemići bili na različitim stranama, Karlo V i njegov brat Ferdinand I okupiraju Budim i zauzimaju Ugarsku. Kao rezultat toga, Sulejman 1529. još jednom maršira uz dunavsku dolinu i ponovo osvaja Budim, a sljedeće jeseni vrši opsadu Beča. Ispostaviće se da je to bio najambiciozniji osmanlijski osvajački pohod i vrhunac osmanlijskog osvajanja na zapadu. Sa pojačanim trupama od 16.000 ljudi,<ref>{{cite book|first=Stephen|last=Turnbull|title=The Ottoman Empire 1326–1699|url=https://archive.org/details/ottomanempire1320000turn|location=New York|publisher=[[Osprey Publishing]]|year=2003|page=[https://archive.org/details/ottomanempire1320000turn/page/50 50]}}</ref> Austrijanci su zadali Sulejmanu njegov prvi poraz. Sljedeći pokušaj da zauzme Beč je propao 1532. kada se Sulejman povukao prije nego što je došao do grada, nakon dugotrajne opsade Kisega koju je branila [[hrvatska]] posada predvođena [[Nikola Jurišić|Nikolom Jurišićem]]. U oba slučaja osmanlijska vojska nije imala sreće sa vremenskim prilikama i bila je primorana da za sobom ostavi osnovnu opremu za opsadu grada.<ref>{{cite journal | journal= International Journal of Middle East Studies|last=Labib|first=Subhi|title=The Era of Suleyman the Magnificent: Crisis of Orientation | url= https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1979-11_10_4/page/434|location=London|publisher=Cambridge University Press |date= novembar 1979|pages=435–451|volume=10|issue=4|doi=10.1017/S002074380005128X|s2cid=162249695 |issn=0020-7438}}</ref>{{Rp|444}} [[Datoteka:Suleiman bas-relief in the U.S. House of Representatives chamber.jpg|thumb| Lik Sultana Sulejmana I koji ukrašava unutrašnjost zgrade Predstavničkog doma [[SAD]]. To je jedan od 23 lika kojima se odaje počast čuvenim zakonodavcima tokom cijele svjetske historije.]] Obnovljeni sukobi u Mađarskoj 1540. su otvorili Sulejmanu mogućnost da se osveti za poraz kod Beča. Habsburgovci su ponovo 1541. otvorili sukobe sa Osmanlijama, pokušavajući da postave opsadu Budima. Njihovi pokušaji su odbijeni a veći broj habsburških tvrđava su osvojile Osmanlije.<ref name= Imber />{{Rp|53}} Zbog toga su Ferdinand i njegov brat Karlo V bili primorani da potpišu ponižavajući petogodšnji mirovni ugovor sa Sulejmanom. Ferdinand se odrekao prava na kraljevinu Ugarsku i bio je primoran da plaća godišnji danak Sulejmanu za svu mađarsku zemlju koju je kontrolisao i prihvatio Osmanskog [[Vezir|Velikog Vezira]] kao svog brata i ravnopravnog po činu.<ref>Bonney, Richard. [https://www.researchgate.net/profile/Richard-Bonney-2/publication/233869226_Suleiman_the_Magnificent/links/0fcfd50c76535f3f21000000/Suleiman-the-Magnificent.pdf "Suleiman I ("the Magnificent") (1494–1566)."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808191602/https://www.researchgate.net/profile/Richard-Bonney-2/publication/233869226_Suleiman_the_Magnificent/links/0fcfd50c76535f3f21000000/Suleiman-the-Magnificent.pdf |date=8. 8. 2022 }} The Encyclopedia of War (2011).</ref><ref>Somel, Selcuk Aksin. [https://books.google.com/books?id=tBoyoNNKh78C&pg=PA111 The A to Z of the Ottoman Empire. No. 152.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808191602/https://books.google.co.uk/books?id=tBoyoNNKh78C&lpg=PA111&pg=PA111 |date=8. 8. 2022 }} Rowman & Littlefield, 2010.</ref><ref>Erasmus, Desiderius. [https://books.google.com/books?id=6t2&pg=PA The Correspondence of Erasmus: Letters 2635 to 2802 April 1532–April 1533. Vol. 19.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226065927/https://books.google.co.uk/?lpg=PA&hl=en |date=26. 12. 2022 }} University of Toronto Press, 2019.</ref><ref>Shaw, Stanford J., and Ezel Kural Shaw. [https://books.google.com/books?id=E9-YfgVZDBkC&pg=PA94 History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 1, Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280–1808. Vol. 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808191602/https://books.google.co.uk/books?id=E9-YfgVZDBkC&lpg=PA94&pg=PA94 |date=8. 8. 2022 }} Cambridge University Press, 1976.</ref><ref>Faroqhi, Suraiya N., and Kate Fleet, eds. [https://books.google.com/books?id=uXdhBAAAQBAJ&pg=PT70 The Cambridge History of Turkey: Volume 2, The Ottoman Empire as a World Power, 1453–1603.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808191603/https://books.google.co.uk/books?id=uXdhBAAAQBAJ&lpg=PT70&pg=PT70 |date=8. 8. 2022 }} Cambridge University Press, 2012</ref> Pošto je svoje glavne evropske rivale primorao na priznavanje poraza, Osmansko Carstvo je dugi niz godina imalo veliki uticaj na evropsku [[Politika|politiku]]. === Osmansko-safavidski rat === {{Glavni|Osmansko-safavidski rat (1532–1555)}} [[File:Sueleymanname nahcevan.jpg|thumb|upright|Minijatura koja prikazuje Sulejmana kako maršira s vojskom u [[Nahičevanska Autonomna Republika|Nakhčivanu]], ljeto 1554.]] Nakon što je stabilizirao svoje evropske granice, Sulejman je usmjerio pažnju na stalno prisutnu opasnost od perzijske dinastije Safavida. Dva događaja su posebno ubrzala sve veće napetosti. Prvo, šah [[Tahmasp I|Tahmasp]] je zauzeo Bagdad i pogubio guvernera koji je bio odan Sulejmanu. Drugo, guverner Bitlisa je pobjegao i zakleo se na vjernost Tahmaspu.<ref name= Imber />{{Rp|51}} Zbog toga je Sulejman naredio svom Velikom veziru Ibrahim paši Pargaliju da vodi vojsku u istočnu Aziju, gdje će ponovo zauzeti Bitlis i okupirati Tabriz. Nakon što se pridružio Ibrahimu 1534, nastavio je osvajati perzijske teritorije, a šah Tahmasp se nije usudio suočiti sa Sulejmanom u otvorenoj borbi.<ref name=sicker206>{{cite book |last= Sicker |first= Martin |title=The Islamic World In Ascendancy : From the Arab Conquests to the Siege of Vienna |url= https://archive.org/details/islamicworldinas0000sick |year= 2000 |page= [https://archive.org/details/islamicworldinas0000sick/page/n213 206]}}</ref> Kada su Sulejman i Ibrahim naredne godine došli do [[Bagdad]]a, zapovjednik Bagdada je predao grad, potvrđujući time Sulejmana kao vođu islamskog svijeta i legitimnog nasljednika [[Abasidski halifat|Abasidskih]] [[Hilafet|halifa]]. Osim toga, Sulejman je obnovio mezar sunitskog imama Abu Hanife čime je ojačao svoj akreditiv i pravo na hilafet.<ref>{{cite book |last=Burak |first=Guy |title=The Second Formation of Islamic Law: The Ḥanafī School in the Early Modern Ottoman Empire |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=2015 |isbn=978-1-107-09027-9 |page=1}}</ref> U pokušaju da pobjedi šaha jednom za sva vremena, Sulejman je krenuo u drugu kampanju 1548. Šah Tahmasp je odlučio izbjeći sukob sa osmanlijskom vojskom i koristio je taktiku spaljivanja zemlje izloživši osmanlijsku vojsku oštrom zimom na [[Kavkaz (regija)|Kavkazu]].<ref name=sicker206 /> Sulejman je odlučio napustiti kampanju osvojivši [[Urmia|Urmiu]] i pokrajinu Van, zapadnu polovinu [[Azerbejdžan]]a i tvrđave u [[Gruzija|Gruziji]].<ref name=bartleby794>{{cite encyclopedia |url= http://www.bartleby.com/67/794.html |title= 1548–49 |encyclopedia= The Encyclopedia of World History |year= 2001 | via= Bartleby.com |archive-url= https://web.archive.org/web/20020918101523/http://www.bartleby.com/67/794.html |archive-date= 18. 9. 2002| access-date= 20. 6. 2020}}</ref> [[File:ImperioOtomanoSimplificado-en.svg|thumb|Teritorijalna ekspanzija Osmanskog Carstva pod Sulejmanom, (crveno i narandžasto) uključujući osmanske vazale.]] Sulejman je 1553. započeo treći i posljednji pohod protiv šaha. Pošto je u početku izgubio Erzurum od šahovog sina, Sulejman se osvetio tako što je preoteo Erzurum, prelazeći Gornji Eufrat i pustošeći dijelove Perzije. Šahova vojska je nastavila svoju strategiju izbjegavanja Osmanlija, što je dovelo do zastoja od kojeg ni vojska nije imala značajnu dobit. Šah je napokon 1554. potpisao [[Amasijski mir]] koji je zaključio azijsku kampanju Sulejmana. Dio sporazuma je uključivao povratak Tabriza i Bagdada, smanjenje [[Mezopotamija|Mezopotamije]], ušće rijeke Eufrat i [[Tigris]], i dio [[Perzijski zaliv|Perzijskog zaliva]]. Šah je također obećao da će prekinuti sve racije na osmanlijske teritorije. === Kampanje u Indijskom okeanu === {{Glavni|Osmansko-portugalski sukobi|Osmanska ekspedicija na Aceh}} [[File:Ottoman fleet Indian Ocean 16th century.jpg|thumb|upright|Osmanska flota u [[Indijski okean|Indijskom okeanu]] u 16. vijeku]] Osmanski brodovi su plovili [[Indijski okean|Indijskim okeanom]] za vrijeme osmanlijskih [[admiral]]a [[Hadim Sulejman-paša|Hadim Sulejman-paše]], [[Seydi Ali Reis]]a<ref name="Özcan1997">{{cite book|first= Azmi |last= Özcan |title= Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain, 1877–1924|url=https://books.google.com/books?id=s04pus5jBNwC&pg=PA11|access-date=30. 9. 2012|year=1997|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10632-1| pages= 11–}}</ref> i [[Kurtoglu Hizir Reis]]a. Poznato je da su putovali do [[Mogulsko Carstvo|Mogulskih]] carskih luka [[Thatta]], [[Surat]] i [[Janjira]]. [[Mogulski carevi|Mogulski car]] [[Akbar Veliki|Akbar]] je tada razmijenio šest dokumenata sa Sulejmanom Veličanstvenim.<ref name="Özcan1997" /><ref>{{cite journal |last= Farooqi |first=N. R. |title= Six Ottoman documents on Mughal-Ottoman relations during the reign of Akbar|journal=Journal of Islamic Studies |date= 1996 |volume= 7 |issue= 1 |pages=32–48|doi=10.1093/jis/7.1.32}}</ref><ref name="Farooqi1989">{{cite book| first= Naimur Rahman |last= Farooqi|title=Mughal-Ottoman relations: a study of political & diplomatic relations between Mughal India and the Ottoman Empire, 1556–1748|url=https://books.google.com/books?id=uB1uAAAAMAAJ| access-date= 30. 9. 2012|year=1989|publisher=Idarah-i Adabiyat-i Delli}}</ref> U Indijskom okeanu, Sulejman je vodio više pomorskih kampanja protiv [[Portugal]]a u pokušaju da ih ukloni i ponovo uspostavi trgovinu sa [[Indija|Indijom]]. Zbog toga je Sulejman zauzeo [[Aden]] u [[Jemen]]u 1538, kako bi napravio osmanlijsku bazu za napade na portugalske luke na zapadnoj obali modernog [[Pakistan]]a i [[Indija|Indije]].<ref name="Kour">{{cite book| first= Z. H.| last= Kour|title=The History of Aden |url= https://books.google.com/books?id=hNCPAgAAQBAJ|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-78114-9|page=2}}</ref> Nakon [[opsada luke Diu|opsade portugalske luke Diu]] u septembru 1538, Osmanlijski brodovi su se vratili u Aden gdje su utvrdili grad sa 100 komada artiljerije.<ref name="Kour" /><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ovg_RQlklU4C&pg=PA326|title=An economic and social history of the Ottoman Empire|first=Halil|last=İnalcik|page=326|publisher=Cambridge University Press |year= 1997 |isbn= 978-0-521-57456-3}}</ref> Iz ove baze, Sulejman paša je uspio da preuzme kontrolu nad cijelim Jemenom zauzimajući Sanu.<ref name="Kour" /> Svojom jakom kontrolom [[Crveno more|Crvenog mora]], Sulejman je kontrolirao indijske trgovačke puteve i održavao značajan nivo trgovine sa [[Mogulsko Carstvo|Mogulskim Carstvom]] tokom 16. stoljeća.<ref>''History of the Ottoman Empire and modern Turkey'' by Ezel Kural Shaw p. 107 [https://books.google.com/books?id=UVmsI0P9RDUC&pg=PA107] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226065927/https://books.google.com/books?id=UVmsI0P9RDUC&pg=PA107|date=26. 12. 2022}}</ref> Njegov admiral [[Piri Reis]] je kontrolisao osmanlijsku flotu u [[Indijski okean|Indijskom okeanu]] zauzimajući [[Maskat]] 1558. == Reference == {{Refspisak}} {{S-start}} {{Redoslijed| |prije =[[Selim I]] |naslov=[[Osmansko Carstvo|Vladar Osmanskog Carstva]]<br />(1520 - 1566) |poslije= [[Selim II]] }} {{S-end}} === Izvori === === Štampani izvori=== {{div col}} {{refbegin}} * {{cite journal |last=Ágoston |first=Gábor |title=Muslim Cultural Enclaves in Hungary under Ottoman Rule |journal=Acta Orientalia Scientiarum Hungaricae |volume=45 |date=1991 |pages=181–204}} * {{cite book |last=Ahmed|first=Syed Z|title=The Zenith of an Empire : The Glory of the Suleiman the Magnificent and the Law Giver |url=https://archive.org/details/zenithofempiregl0000ahme|year=2001 |publisher=A.E.R. Publications |isbn=978-0-9715873-0-4}} * {{cite journal |last1=Arsan |first1=Esra |last2=Yldrm |first2=Yasemin |title=Reflections of neo-Ottomanist discourse in Turkish news media: The case of The Magnificent Century |journal=Journal of Applied Journalism & Media Studies |date=2014 |volume=3 |issue=3 |pages=315–334 |doi=10.1386/ajms.3.3.315_1 |url=https://www.academia.edu/9735956 |url-access=registration}} * {{cite book |last=Atıl |first=Esin |title=The Age of Sultan Süleyman the Magnificent|url=https://archive.org/details/ageofsultansleym0000atle |year=1987 |publisher= National Gallery of Art |location=Washington, D.C.|isbn=978-0-89468-098-4}} * {{cite book |last=Barber|first=Noel|author-link=Noel Barber|title=Lords of the Golden Horn : From Suleiman the Magnificent to Kamal Ataturk |url=https://archive.org/details/lordsofgoldenhor0000barb|publisher=Pan Books|location=London|year=1976 |isbn=978-0-330-24735-1}} * Clot, André. ''Suleiman the magnificent'' (Saqi, 2012). * Garnier, Edith ''L'Alliance Impie'' Editions du Felin, 2008, Paris {{ISBN|978-2-86645-678-8}} [https://web.archive.org/web/20090818015845/http://www.neopodia.mobi/20090519-histoire-renaissance-alliance-impie-francois-1er-ier-ottoman-soliman-suleyman-charles-quint-forces-en-presence Interview] * {{cite encyclopedia |last1=Işıksel |first1=Güneş |editor-last=Martel |editor-first=Gordon |title=Suleiman the Magnificent (1494-1566) |encyclopedia=The Encyclopedia of Diplomacy |date=2018 |pages=1–2 |doi=10.1002/9781118885154.dipl0267|isbn=9781118887912 }} * {{cite book |last=Levey|first=Michael|author-link=Michael Levey |title=The World of Ottoman Art |url=https://archive.org/details/worldofottomanar0000leve_n0z4|publisher= Thames & Hudson|year=1975 |isbn=0-500-27065-1}} * {{cite book |last=Lewis |first=Bernard|author-link=Bernard Lewis |title=What Went Wrong? : Western Impact and Middle Eastern Response|url=https://archive.org/details/whatwentwrongcla0000lewi |year=2002|publisher=Phoenix|location=London |isbn=978-0-7538-1675-2}} * Lybyer, Albert Howe. ''The Government of the Ottoman Empire in the Time of Suleiman the Magnificent'' (Harvard UP, 1913) [https://archive.org/details/governmentottom01lybygoog online]. * {{cite book |last=Merriman|first=Roger Bigelow|author-link=R. B. Merriman|title=Suleiman the Magnificent, 1520–1566|location=Cambridge|publisher=Harvard University Press|year=1944|oclc=784228 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.87496}} * Norwich, John Julius. ''Four princes: Henry VIII, Francis I, Charles V, Suleiman the Magnificent and the obsessions that forged modern Europe'' (Grove/Atlantic, 2017) popular history. * {{Cite book |last= Peirce| first= Leslie P. |author-link=Leslie P. Peirce |url=https://books.google.com/books?id=L6-VRgVzRcUC |title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire |date=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-508677-5 |language=en}} * {{cite book | last=Peirce | first=Leslie P. |author-link=Leslie P. Peirce | title=Empress of the East : How a slave girl became queen of the Ottoman Empire | publisher=Basic Books | date=2017 | isbn=978-0-465-03251-8 |url=https://archive.org/details/empressofeasthow0000peir |url-access=registration}} * {{cite book |title=Padışahların kadınları ve kızları|last=Uluçay |first= Mustafa Çağatay |publisher=Türk Tarihi Kurumu Yayınları |year=1992 }} * {{cite journal |last=Yermolenko |first=Galina |title=Roxolana: The Greatest Empress of the East |url=https://archive.org/details/sim_muslim-world_2005-04_95_2/page/230 |journal=The Muslim World |volume=95 |number=2 |year=2005 |pages=231–248|doi=10.1111/j.1478-1913.2005.00088.x }} * {{cite journal |title=Suleiman The Lawgiver |access-date=18. 4. 2007 |journal=Saudi Aramco World |date= March–April 1964 |volume=15 |issue=2 |pages=8–10 |issn=1530-5821 |location=Houston, Texas |publisher=Aramco Services Co |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/196402/suleiman.the.lawgiver.htm |archive-url= https://web.archive.org/web/20140505041323/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/196402/suleiman.the.lawgiver.htm |archive-date=5. 5. 2014 |url-status=dead}} {{div col end|2}} {{refend}} === Online izvori === {{refbegin}} * {{cite book| last= Yalman| first= Suzan| chapter-url= https://www.metmuseum.org/toah/hd/suly/hd_suly.htm | chapter= The Age of Süleyman 'the Magnificent' (r. 1520–1566)| title= Heilbrunn Timeline of Art History| place= New York| publisher= The Metropolitan Museum of Art| year= 2000}} Based on original work by Linda Komaroff. * {{cite web|url=http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761575054_2/Suleiman_I.html|title=Suleiman I |access-date= 17. 4. 2008|first=Malcolm Edward|last=Yapp|author-link=Malcolm Yapp|work=Microsoft Encarta| year= 2007| url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20081003071213/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761575054_2/Suleiman_I.html|archive-date= 3. 10. 2008}} {{refend}} == Dodatna literatura == {{refbegin}} * {{Cite book |last=Finkel |first=Caroline |title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923 |url=https://archive.org/details/osmansdreamstory0000fink |place=New York |publisher=Basic Books |date=2005 |isbn=978-0-465-02396-7}} * {{cite book |editor1-last=İnalcık |editor1-first=Halil |editor2=Cemal Kafadar |title=Süleyman the Second and His Time |place=Istanbul |publisher=The Isis Press |date=1993 |isbn=975-428-052-5}}; deals with Suleiman 1494–1566 * Lamb, Harold. ''Suleiman the Magnificent Sultan of the East'' (1951) [https://archive.org/details/suleimanthemagni001564mbp online] * {{Cite book | last=Necipoğlu | first=Gülru | title=The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire | publisher=Princeton University Press | date=2005 | isbn=9780691123264 | url=https://archive.org/details/ageofsinanarchit0000neci/page/n3/mode/2up | url-access=registration | oclc=1204337149 }} * Parry, V. J. "The Ottoman Empire, 1520–1566." in ''The New Cambridge Modern History II: The Reformation 1520–1559'' (2nd ed 1990): 570–594 [https://archive.org/details/newcambridgemode00elto_126 online] * Yermolenko, Galina I., ed. ''[https://chtyvo.org.ua/authors/Zbirnyk_statei/Roxolana_in_European_Literature_History_and_Culture_anhl.pdf Roxolana in European literature, history and culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226065927/https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Roxolana_in_European_Literature_History_and_Culture_anhl.pdf?PHPSESSID=3u4pf52h3fqdmkdscl0phcn9c5 |date=26. 12. 2022 }} {{Cite web |url=https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Roxolana_in_European_Literature_History_and_Culture_anhl.pdf?PHPSESSID=3u4pf52h3fqdmkdscl0phcn9c5 |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226065927/https://shron2.chtyvo.org.ua/Zbirnyk_statei/Roxolana_in_European_Literature_History_and_Culture_anhl.pdf?PHPSESSID=3u4pf52h3fqdmkdscl0phcn9c5 |archive-date=26. 12. 2022 |access-date=15. 11. 2024 |url-status=bot: unknown}}'' (Routledge, 2016) {{ISBN|9780754667612}} {{refend}} {{Sultani}} {{Commonscat|Suleiman I}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Sultani Osmanskog Carstva]] [[Kategorija:Rođeni 1495.]] [[Kategorija:Um rli 1566.]] [[Kategorija:Biografije, Trabzon]] [[Kategorija:Umrli 1566.]] 4i2xstvo3bddo97ndgjnns2r5z407vj 0 3982 3932181 3931502 2026-09-29T18:58:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932181 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Vasco da Gama | slika = Lisboa-Museu Nacional de Arte Antiga-Retrato dito de Vasco da Gama-20140917.jpg | redoslijed = Guverner Portugalske Indije | vrijeme_na_vlasti = 5. septembar 1524 – 24. decembar 1524. | prethodnik = [[Duarte de Menezes]] | nasljednik = [[Henrique de Menezes]] | datum_rođenja = 1460. ili 1469. | mjesto_rođenja = [[Sines]], [[Alentejo]], [[Kraljevina Portugalija]] | datum_smrti = 24. decembar 1524. (dob: oko 55–65) | mjesto_smrti = [[Kochi]], Portugalska Indija | puno_ime = | nacionalnost = | etnicitet = | politička_stranka = | supruga = Catarina de Ataíde | supružnik = <!-- --> | djeca = | obrazovanje = | vjera = | potpis = | web_stranica = }} '''Vasco da Gama''' (oko 1460 – 24. decembar 1524) bio je [[portugal]]ski moreplovac i [[istraživač]]. Da Gama je prvi dospio pomorskim putem iz [[Evropa|Evrope]] u [[Indija|Indiju]] oko [[Afrika|Afrike]], 1497-1499. Sa svoja tri putovanja u Indiju, i 1502-1503 i 1524, potaknuo je trgovinu Evrope i zapadne [[Azija|Azije]], te učvrstio [[kolonijalizam|kolonijalnu]] moć Portugala u Indiji.<ref name="bio">[http://www.biography.com/people/vasco-da-gama-9305736 Biografija na stranici]''biography.com'' pristupljeno 8. 7. 2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref><ref name="nationalgeographic">[http://www.nationalgeographic.de/reportagen/entdecker/vasco-da-gama Biografija s stranice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213123134/https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-zivilisation/vasco-da-gama |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-zivilisation/vasco-da-gama |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213123134/https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-zivilisation/vasco-da-gama |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=25. 7. 2023 |url-status=bot: unknown}}''nationalgeographic.de'' pristupljeno 8. 7. 2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> Njegovo početno putovanje u [[Indija|Indiju]] preko [[Rt dobre nade|Rta dobre nade]]<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Vasco-da-Gama|title=Vasco da Gama {{!}} Biography, Achievements, Route, Map, Significance, & Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=31. 1. 2021}}</ref> (1497–1499) bilo je prvo koje je povezalo [[Evropa|Evropu]] i [[Azija|Aziju]] okeanskom rutom, povezujući [[Atlantski okean|Atlantik]] i [[Indijski okean]]. Ovo se široko smatra prekretnicom u svjetskoj historiji, jer je označilo početak morske faze globalnog multikulturalizma.<ref>{{cite book|last=Nigel|first=Cliff|title=Holy War: How Vasco da Gama's Epic Voyages Turned the Tide in a Centuries-Old Clash of Civilizations|publisher=Harper|year=2011}}</ref> Da Gamino otkriće morskog puta do [[Indija|Indije]] otvorilo je put za doba globalnog imperijalizma i omogućilo [[Portugal]]cima da uspostave dugotrajno kolonijalno carstvo na putu od [[Afrika|Afrike]] do [[Azija|Azije]]. Nasilje i uzimanje talaca koje su da Gama i oni koji su došli poslije njega, osigurali su reputaciju brutalnosti Portugalcima među indijskim domorodačkim kraljevstvima i koji će postaviti obrazac zapadnog kolonijalizma u eri [[Velika geografska otkrića|Velikih geografskih otkrića]].<ref>M. G. S. Narayanan, Calicut: The City of Truth (2006) Calicut University Publications.</ref> Putovanje okeanskom rutom omogućilo je Portugalcima da izbjegnu plovidbu preko vrlo spornog [[Sredozemlje|Mediterana]] i prelazak opasnog [[Arapsko poluostrvo|Arapskog poluostrva]]. Zbir udaljenosti pređenih u vanjskim i povratnim putovanjima učinio je ovu ekspediciju najdužim okeanskim putovanjem do tada.<ref>Diffie, Bailey W. and George D. Winius, ''Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580'', str. 176</ref> Nakon desetina godina pokušaja raznih moreplovaca da stignu do Indije, uz hiljade života i desetina plovila izgubljenih u brodolomima i napadima, da Gama je pristao u [[Calicut]] 20. maja 1498. Neometani pristup indijskim putevima [[začin]]a potaknuo je ekonomiju Portugalskog carstva, koja je je ranije bilo bazirano duž [[Sjeverna Afrika|sjeverne]] i obalne [[Zapadna Afrika|zapadne Afrike]]. Glavni začini koji su se prvo dobijali iz [[Jugoistočna Azija|jugoistočne Azije]] bili su [[biber]] i [[cimet]], ali su ubrzo uključili i druge proizvode, sve nove za Evropu. [[Portugal]] je zadržao komercijalni monopol nad ovom robom nekoliko decenija. Tek stoljeće kasnije druge evropske sile, prvo [[Nizozemska]] i [[Engleska]], kasnije [[Francuska]] i [[Danska]], uspjele su osporiti monopol i pomorsku prevlast [[Portugal]]a na ruti oko [[Rt dobre nade|Rta dobre nade]]. Da Gama je predvodio dvije portugalske Armade, prvu i četvrtu. Potonji je bio najveći i otputovao je za [[Indija|Indiju]] četiri godine nakon povratka iz prvog. Zbog svog doprinosa, 1524. da Gama je imenovan za guvernera Indije, sa titulom vicekralja, i oplemenjen je kao ''grof od Vidigueire'' 1519. Portugalsku nacionalnu epsku pjesmu ''Os Lusíadas'' napisao je u njegovu čast [[Luís de Camões]]. ==Rani život== Gama je rođen i odrastao u Portugalu. Gamin otac je bio plemić [[Estevao da Gama]]. [[Bartolomeu Dias]] je istražio u to vrijeme jug Afrike i dospio do [[Rt dobre nade|Rta dobre nade]], dok je [[Pedro de Corvilha]] zašao dublje u kopneni dio Afrike. Sada se spremala morska ekspedicija koja će pomorskim putem oko Afrike stići u Indiju iz Portugala. Portugalski kralj [[Manuel I. Veliki]] odredio je kao vođu puta Estevaoa da Gamu. Estevao je, međutim, umro, pa je vodstvo i odgovornost preuzeo njegov sin Vasco da Gama. Prvo je vodstvo ekspedicije, navodno, ponuđeno Vascinom starijem bratu Paulu, ali je ovaj odbio jer je bio bolestan (Paulo je umro 1499).<ref name="bio"/> ==Prvo putovanje== Na put se krenulo iz [[Lisabon]]a 8. jula 1497. Ekspedicija je brojila 4 [[brod]]a (''Sao Gabriel'' i ''Sao Rafael'', oba nosivosti 120 [[tona]], ''Berrio'', 50t, i jedan teretni brod nepoznatog imena od 200t). 16. decembra 1497. Gama je prošao ušće [[Velika riblja rijeka|Velike riblje rijeke]] (dotle je dospio i Dias) i krenuo u dotad evropljanima nepoznate vode. Prvi dio puta Gamu je pratio Dias sa petim brodom. Na [[Božić]]a, 25. decembra, Gama je nazvao kopno koje su ugledali toga dana ''Terra Natalis'', današnji [[Natal]] ([[portugalski jezik|portugalski]] Natal znači Božić). U januaru 1498. dospjeli su do današnje države [[Mozambik]]. U to vrijeme istočnu obalu Afrike su kontrolirali [[arapi]].<ref name="bio"/> 25. januara 1498. pristali su uz kopno (danas [[Quelimane]]) i mjesec dana se odmarali zbog popravaka na brodovima i iscrpljenosti posade bolestima. 3. marta Gama je stigao na mali [[otok Mozambik]]. Stanovnici su za posadu mislili da su [[muslimani]] (kao i oni) pa su im pružili pomoć. Gama je tu uzeo arapskog [[peljar]]a da mu pomogne dovršiti putovanje do Indije. Nakon što je s arapskim trgovcima, koji su bili također u luci, izvršio trgovinu začinima, Gama je nastavio putovanje. Ekspedicija je stigla u Calicut (danas [[Kozkihode]]) 20. maja 1498. Gama je sa [[hindusi|hinduskim]] vladarom [[Zamorin]]om postigao trgovački sporazum, iako su arapski trgovci iskazali veliko nezadovoljstvo. Gama je od Zamorina dobio pismenu dozvolu da smije otvoriti trgovačku postaju u Calicutu. Sa vremenom su se pojačavala neslaganja između portugalca i hindusa.<ref name="bio"/> Gama je u augustu krenuo nazad u Portugal. Sa sobom je poveo i 6 hindusa kralju Manuelu I. da bi portugalci mogli naučiti njihove običaje i ostavio je dio ljudi da otvore trgovačku postaju u Calicutu. Zbog lošeg vremena [[Arapsko more]] su prošli tek za 3 mjeseca, a velik dio posade je umro od [[skorbut]]a. U maju Gama je s brodovima Sao Gabriel i Berrio oplovio Rt dobre nade, ali su se kasnije dva broda zbog navremena razdvojila. Gama se sa Sao Gabrielom vratio u Portugal 9. septembra 1499. Kralj Manuel I. dočekao je Gamu sa počastima i udijelio mu godišnja primanja od 1,000 [[cruzado]]sa. Portugalac [[Pedro Alvares Cabral]] je 1500-01 izvršio drugo putovanje u Indiju sa 13 brodova. U Calicutu su portugalci i hindusi zaratili. ==Drugo putovanje== Kada je Cabral odbio (ili mu nije ni ponuđeno) vodstvo nove ekspedicije u Indiju, zapovjedništvo je preuzeo Gama. Gama je dobio titulu ''Admiral indijskog okeana'' i krenuo na put 12. februara 1502 sa 20 brodova. Gama je prisilio vladara grada [[Kilwa]] ([[Tanzanija]]) na plaćanje danka portugalskom kralju, a zatim pristao uz teritorij [[Goa]] (kasnije će Goa biti glavno uporište portugalske moći u Indiji). Gama je zatim pristao u gradu [[Cannanore]], sjeverno od Calicuta. Tu je opljačkao arapski trgovački brod koji je stigao nekoliko dana poslije sa između 200 i 400 putnika muslimana (i žene i djece).<ref name="bio"/> Gama je naredio smaknuće svih putnika, te je zapljenio njihov teret. To je bio najokrutniji čin njegove karijere. Gama je postigao sporazum sa vladarom Cannanorea, a zatim se uputio u Calicut. Zamorin je ponudio Gami savezništvo, ali je ovaj odbio. Gama je postavio Zamorinu ultimatum da hindusi napuste luku, te je brodovima bombardirao grad iz daljine. Zatim je otišao sjeverno od Calicuta i postigao sporazum sa jednim vladarom, Zamorinovim neprijateljem. 20. februara 1503. Gama je krenuo iz Cannanorea na povratak u Portugal. ==Treće putovanje== Nisu poznati detalji o drugom prijemu Game kod Manuela I. Gama je u međuvremenu oženio ''Caterinu de Ataide'' (oko 1500. godine). Na treće putovanje u Indiju Gama je krenuo tek 1524. Novi portugalski kralj [[Ivan III. Portugalski]] imenovao ga je indijskim potkraljem (umjesto [[Eduardo de Mendezes]]a). Nakon 3 mjeseca u Indiji, Gama se razbolio i umro. ==Također pogledajte== *[[Put začina]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Vasco da Gama}} {{s-start}} {{s-bef|prije=[[Duarte de Menezes]]}} {{s-ttl|naslov=Guverner Portugalske Indije|godine=1524.}} {{s-aft|poslije=[[Henrique de Menezes]]}} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Vasco da, Gama}} [[Kategorija:Umrli 1524.]] [[Kategorija:Portugalski istraživači]] ttgkqct725xzknu8n2e79sfwc21a6b7 0 4443 3932138 3931263 2026-09-29T13:40:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932138 wikitext text/x-wiki '''Svjetlosna godina''' (''sg'') [[udaljenost]] je koju [[svjetlost]] prevali u [[vakuum]]u za jednu godinu. [[Brzina svjetlosti]] je 3*10 ⁸ m/s, u godini dana udaljenost koju prevali svjetlost iznosi 9,460,528,112,671,650 metara. Jedna svjetlosna godina odgovara 63,241 [[Astronomska jedinica|AJ]].<ref name="IAU">[https://www.iau.org/public/themes/measuring/ Measuring the Universe The IAU and astronomical units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091022182129/http://www.iau.org/public_press/themes/measuring/ |date=22. 10. 2009 }} {{Cite web |url=http://www.iau.org/public_press/themes/measuring/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20091022182129/http://www.iau.org/public_press/themes/measuring/ |archive-date=22. 10. 2009 |access-date=22. 5. 2025 |url-status=dead}}''[[Međunarodna astronomska unija|IAU]]'', pristupljeno 6. 7. 2015 {{en simbol}}</ref> Jedinica ''sg'' koristi se u astronomiji jer je, zbog velikog broja decimala, teže izražavanje udaljenosti u [[Kilometar|kilometrima]].<ref name="avgoe"/> == Način izračunavanja == [[Brzina svjetlosti]] je 3*10 ⁸ m/s. Broj sekundi u godini dana dobijemo množenjem sljedećih brojki: * 60 sekundi (u jednoj minuti), * 60 minuta (u jednom satu), * 24 sata (u jednom danu), * 365 dana (u jednoj godini). Potom množenjem 60*60*24*365 = 31,536,000 [[sekunda|s]] i koristeći formulu s = v * t, dobije se udaljenost od 9,460,800,000,000,000 [[metar|m]].<ref name="unikiel">[http://www.tf.uni-kiel.de/matwis/amat/mw1_ge/kap_2/basics/lichtjahr.html Lichtjahr]''Univerzitet u Kielu'', pristupljeno 6.7.2015 {{de simbol}}</ref> Brzina svjetlosti na nekoliko decimala više iznosi 2,997,924,580 * 10⁸ m/s, pa je tačnija udaljenost 9,454,254,955,488,000 metara, ili nešto malo manje od devet i po hiljada milijardi [[kilometar|km]]. Međutim, kako godina dana ([[godina|sunčeva godina]]) ima 365 dana 5 sati 48 minuta i 45 sekundi, broj sekundi je zapravo 31,556,925 - a udaljenost iznosi 9,460,528,112,671,650 metara. == Historija == Jedinica svjetlosne godine pojavila se nekoliko godina nakon prvog uspješnog mjerenja udaljenosti do zvijezde koja nije [[Sunce]]. To mjerenje metodom [[Trigonometrijska paralaksa|trigonometrijske paralakse]] obavio je 1838. [[Friedrich Wilhelm Bessel]] (1784-1846).<ref>Bernhard Mackowiak, [http://www.zeit.de/wissen/2011-07/astronomie-vermessung-all Die Vermesser des Weltalls]''[[Die Zeit|Zeit Online]]'', objavljeno 25.7.2011, pristupljeno 7.7.2015 {{de simbol}}</ref> Paralaksa zvijezde [[61 Cygni]] ([[Labud (sazviježđe)|Labud]]), čije je mjerenje obavljeno u toku 6 mjeseci, iznosila je u 0,6 [[Uglovna minuta|uglovnih sekundi]] što je odgovaralo 11,3 svjetlosnih godina.<ref>Manfred Holl, [http://www.manfredholl.de/bessel.htm Friedrich Wilhelm Bessel (1784-1846)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912192052/http://www.manfredholl.de/bessel.htm |date=12. 9. 2015 }}''mandred.holl.de'', pristupljeno 6.7.2015 {{de simbol}}</ref> Mjerenje je obavio koristeći heliometar od 160 milimetara (6,2 inča) koji je dizajnirao [[Joseph von Fraunhofer]]. Najveća jedinica za izražavanje udaljenosti u svemiru u to vrijeme bila je astronomska jedinica, jednaka poluprečniku [[Zemlja (planeta)|Zemljine]] orbite na 150 miliona kilometara. U tom smislu, trigonometrijski proračuni zasnovani na Labudovoj paralaksi od 0,314 lučnih sekundi, pokazali su da je udaljenost do zvijezde 660.000 astronomskih jedinica (9,9×1013&nbsp;km). Bessel je dodao da svjetlosti treba 10,3 godine da pređe ovu udaljenost <ref>Bessel, Friedrich (1839). "On the parallax of the star 61 Cygni". London and Edinburgh Philosophical Magazine and Journal of Science. 14: 68–72. Bessel's statement that light employs 10.3 years to traverse the distance.</ref>. Prepoznao je da će njegovi čitaoci uživati u mentalnoj slici približnog vremena prolaska svetlosti, ali se uzdržao od upotrebe svetlosne godine kao jedinice. Možda se opirao izražavanju udaljenosti u svjetlosnim godinama jer bi to umanjilo tačnost njegovih paralaksnih podataka zbog množenja s neizvjesnim parametrom brzine svjetlosti. Jedinica za svjetlosnu godinu pojavila se 1851. godine u njemačkom popularnom astronomskom članku Otta Ulea <ref>Ule, Otto (1851). "Was wir in den Sternen lesen". Deutsches Museum: Zeitschrift für Literatur, Kunst und Öffentliches Leben. 1: 721–738.</ref>. Ule je objasnio neobičnost naziva jedinice udaljenosti koja se završava na "godina" upoređujući ga sa satom hoda (Wegstunde). Savremena njemačka popularna astronomska knjiga također je primetila da je svetlosna godina čudan naziv <ref>Diesterweg, Adolph Wilhelm (1855). Populäre Himmelskunde u. astronomische Geographie. p. 250.</ref>. Godine 1868. engleski časopis označio je svjetlosnu godinu kao jedinicu koju su koristili Nijemci <ref>The Student and Intellectual Observer of Science, Literature and Art. Vol. 1 (April). London: Groombridge and Sons. 1868. p. 240.</ref>. Eddington je svjetlosnu godinu nazvao nezgodnom i nebitnom jedinicom, koja se ponekad uvukla iz popularne upotrebe u tehnička istraživanja. Iako moderni astronomi često radije koriste parsek, svjetlosne godine se također popularno koriste za mjerenje prostranstava međuzvjezdanog i međugalaktičkog prostora. ==Primjena== [[Međunarodna astronomska unija|IAU]] je 1976. izdala preporuku o korištenju raznih mjernih jedinica, među njima i za svjetlosnu godinu. Svjetlosna godina preporučena je kao mjerna jedinica za udaljenost u astronomiji, dok se veličina [[galaksija]] izražava u [[parsek|parsecima]] (1 pc = 3,26 sg)<ref>[http://www.iau.org/publications/proceedings_rules/units/ SI units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210212211832/https://www.iau.org/publications/proceedings_rules/units/ |date=12. 2. 2021 }}''[[Međunarodna astronomska unija|IAU]]'', pristupljeno 6.7.2015 {{en simbol}}</ref> Predstavlja udaljenost na kojoj [[zvijezda]] ima paralaksu od jedne ugaone sekunde. Sa te udaljenosti poluprečnik Zemljine orbite se vidi pod uglom od 1 ugaone sekunde <ref>[https://www.iau.org/public/themes/measuring/ International Astronomical Union, Measuring the Universe: The IAU and Astronomical Units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091022182129/http://www.iau.org/public_press/themes/measuring/ |date=22. 10. 2009 }} {{Cite web |url=http://www.iau.org/public_press/themes/measuring/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20091022182129/http://www.iau.org/public_press/themes/measuring/ |archive-date=22. 10. 2009 |access-date=22. 5. 2025 |url-status=dead}}, Pristupljeno 08. juli 2022.</ref>. [[Datoteka:Alpha_centauri.jpg|desno|220px|mini|[[Alpha Centauri|&alpha; Cen]]]] [[Datoteka:UDFy-38135539.jpg|desno|220px|mini| [[UDFy-38135539]] snimljena [[Svemirski teleskop Hubble|svemirskim teleskopom Hubble]]]] Nakon Sunca nama najbliža zvijezda [[Alpha Centauri|&alpha; Cen]] udaljena je oko 4,2 sg odgovara otprilike 40 * 10¹²km.<ref name="avgoe">[http://www.avgoe.de/StarChild/DOCS/STARCH00/questions/question19.html Liebes StarChild, was ist ein Lichtjahr und wozu braucht man es?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020809/http://www.avgoe.de/StarChild/DOCS/STARCH00/questions/question19.html |date=5. 3. 2016 }}''Astronomischer Arbeitskreis an der VHS Göttingen'', pristupljeno 6.7.2015 {{de simbol}}</ref> Odabrani objekti: * Maglina [[Rakovica (maglina)|Rakovica]] udaljena je 4000 sg * [[Mliječni put|Naša galaksija]] ima prečnik od 150000 sg * Susjedna galaksija [[Andromeda (galaksija)|Andromeda]] udaljena je 2,3 miliona sg. Najudaljeniji posmatrani objekti udaljeni su približno 15 milijardi sg.<ref>[http://cas.sdss.org/dr7/de/proj/basic/universe/ Das Universum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230843/http://cas.sdss.org/dr7/de/proj/basic/universe/ |date=4. 3. 2016 }}''[[Sloan Digital Sky Survey|SDSS]]'', pristupljeno 6.7.2015 {{de simbol}}</ref>. Do sada najudaljenija otrkivena galaksija [[UDFy-38135539]] nalazi se na oko 13 milijardi sg.<ref>[http://www.zeit.de/wissen/2010-10/entfernteste-galaxie Astronomen entdecken am weitesten entfernte Galaxie]''[[Die Zeit]]'',objavljeno 21.10.2010, pristupljeno 6.7.2015 {{de simbol}}</ref> == Povezane jedinice == Udaljenosti između objekata unutar zvjezdanog sistema obično su mali dijelovi svjetlosne godine i obično se izražavaju u astronomskim jedinicama (AJ). Međutim, manje jedinice dužine se na sličan način mogu korisno formirati množenjem jedinica vremena brzinom svjetlosti. Na primjer, svjetlosna sekunda, korisna u astronomiji, telekomunikacijama i relativističkoj fizici, iznosi tačno 299792458 metara ili 1⁄31557600 svjetlosne godine. Jedinice kao što su svjetlosna minuta, svjetlosni sat i svjetlosni dan ponekad se koriste u popularnim naučnim publikacijama. Svjetlosni mjesec, otprilike jedna dvanaestina svjetlosne godine, također se povremeno koristi za približne mjere.[34][35] Hayden Planetarium preciznije određuje svjetlosni mjesec kao 30 dana svjetlosnog vremena putovanja <ref>[https://www.amnh.org/research/hayden-planetarium Hayden Planetarium Search About Light-Travel Time and Distance by the ] Pristupljeno 08. juli 2022.</ref>. Svjetlost putuje otprilike jednu stopu u nanosekundi; izraz "light-foot" se ponekad koristi kao neformalna mjera vremena <ref>David Mermin (2009). It's About Time: Understanding Einstein's Relativity. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. p. 22. ISBN 978-0-691-14127-5.</ref>. == Također pogledajte == * [[Astronomska jedinica]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== *Victoria Jaggard, [http://voices.nationalgeographic.com/2010/11/22/a_brief_history_of_light_years/ "A Brief History of Light-Years (Or Why Astronomy Is a Form of Time Travel)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227071542/http://voices.nationalgeographic.com/2010/11/22/a_brief_history_of_light_years/ |date=27. 12. 2014 }}''National Geographic'' {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Svjetlost]] [[Kategorija:Jedinice za dužinu]] [[Kategorija:Mjerne jedinice u astronomiji]] [[Kategorija:Koncepti u astronomiji]] [[Kategorija:1838. u nauci]] 2d5m7075k79o0w370sacvpp33v69ftg 0 13193 3932140 3931328 2026-09-29T14:42:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932140 wikitext text/x-wiki {{Taksonomski rangovi}} {{Evolucija|expanded=Prirodna historija}} '''Taksonomija''' ([[starogrčki|grč.]] τάξις – ''taksis'' = red, uređivanje + νόμος – ''nomos'' = zakon, nauka) ili '''taksonomska shema''' je praksa i nauka o pojedinačnoj klasifikaciji. Izvorno, termin taksonomija ondnosi se samo na klasifikaciju organizama ili njihovu pojedinačnu klasifikaciju. U širem, općenitijem smislu, ona se može odnositi na klasifikaciju stvari ili koncepata, kao i na principe na kojima se temelji takva klasifikacija. Taksonomija se razlikuje od [[meronomija|meronomije]] koja se bavi klasifikacijom dijelova cjeline. Mnoge taksonomije imaju [[hijerarhija|hijerarhijsku]] strukturu, ali to nije uslov. Taksonomija koristi taksonomske jedinice, poznate kao "takson" - taksoni. == Aplikacije == Wikipedijine kategorije prikazuju taksonomiju,<ref>Zirn, Cäcilia, Vivi Nastase and Michael Strube. 2008. [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20140111074556/http://www.h%2Dits.org/english/research/nlp/papers/zirn08.pdf "Distinguishing Between Instances and Classes in the Wikipedia Taxonomy"] [http://videolectures.net/eswc08_zirn_dbi/ (video lecture).] 5th Annual European Semantic Web Conference (ESWC 2008).</ref> i potpune taksonomske kategorije, koje se mogu dobiti automatski.<ref>S. Ponzetto and M. Strube. 2007. [https://www.aaai.org/Papers/AAAI/2007/AAAI07-228.pdf "Deriving a large scale taxonomy from Wikipedia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170814042325/http://www.aaai.org/Papers/AAAI/2007/AAAI07-228.pdf |date=14. 8. 2017 }}. Proc. of the 22nd Conference on the Advancement of Artificial Intelligence, Vancouver, B.C., Canada, pp. 1440-1445.</ref> U 2009., pokazalo se da se ručno izrađena taksonomija, poput one računarskih leksikona poput [[WordNet]], može koristiti za poboljšanje i restrukturiranje taksonomije Wikipedijinih kategorija.<ref>S. Ponzetto, R. Navigli. 2009. [https://web.archive.org/web/20110715113552/http://ijcai.org/papers09/Papers/IJCAI09-343.pdf "Large-Scale Taxonomy Mapping for Restructuring and Integrating Wikipedia"]. Proc. of the 21st International Joint Conference on Artificial Intelligence (IJCAI 2009), Pasadena, California, pp. 2083-2088.</ref> U najširem smislu, taksonomija se takođe odnosi na sheme odnosa koji nisu u hijerarhiji roditelj-dete, kao što su [[mreža (matematika)|mrežne strukture]] s. Taksonomije tada može uključivati pojedinačnu, višeroditeljsku djecu, naprimjer, termin "car" (autoobil) može se pojaviti s roditeljima "Vozilo" i "Čelični mehanizmi"; no nekima to samo znači da je 'car' dio nekoliko različitih taksonomija.<ref>Jackson, Joab. [http://gcn.com/Articles/2004/02/03/Taxonomys-not-just-design-its-an-art.aspx?Page=1&p=1 "Taxonomy's not just design, it's an art,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205130201/https://gcn.com/articles/2004/02/03/taxonomys-not-just-design-its-an-art.aspx |date=5. 2. 2020 }} ''Government Computer News'' (Washington, D.C.). September 2, 2004.</ref> Taksonomija bi također mogla biti jednostavno organiziranje vrsta stvari u grupe ili abecedne popise; ovdje je, međutim, rječnički termin prikladniji. U današnjoj upotrebi u [[upravljanje znanjem|upravljanju znanjem]], taksonomije se smatraju užim nego [[ontologija (računarstvo)|ontologija]]] jer ontologije rabe veći broj različitih odnosa.<ref>Suryanto, Hendra and Paul Compton. [http://ol2000.aifb.uni-karlsruhe.de/final/HSuryanto_5.pdf "Learning classification taxonomies from a classification knowledge based system."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809021830/http://ol2000.aifb.uni-karlsruhe.de/final/HSuryanto_5.pdf |date=9. 8. 2017 }} University of Karlsruhe; [http://www.greenchameleon.com/gc/blog_detail/defining_taxonomy/ "Defining 'Taxonomy',"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809021830/http://ol2000.aifb.uni-karlsruhe.de/final/HSuryanto_5.pdf |date=9. 8. 2017 }} {{Cite web |url=http://ol2000.aifb.uni-karlsruhe.de/final/HSuryanto_5.pdf |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809021830/http://ol2000.aifb.uni-karlsruhe.de/final/HSuryanto_5.pdf |archive-date=9. 8. 2017 |access-date=29. 2. 2020 |url-status=dead}} Straights Knowledge website.</ref> Matematički, hijerarhijska taksonomija je [[stablo strukture]], klasifikacija za određeni skup objekata. Nazvan je i [[hijerarhijski sadržaj]]. Na vrhu ove strukture nalazi se jedna klasifikacija, korijenski čvor, koja se odnosi na sve objekte. Čvorovi ispod ovog korijena su specifičnije klasifikacije koje se primjenjuju na podskupove ukupnog skupa klasificiranih objekata. Napredak rezonovanja prelazi iz općeg u posebnije. Suprotno tome, u okviru pravne terminologije, otvoreno-završena kontekstitivna taksonomija – taksonomija drži se samo u odnosu na određeni kontekst. U scenarijima preuzetim iz domena pravna modelira se formalni prikaz otvorene teksture legalnih pojmova, što sugerira različita značenja pojmova „jezgro“ i „penumbra“. Napredak obrazloženja proizlazi iz specifičnog u općenitije.<ref>Grossi, Davide, Frank Dignum and John-Jules Charles Meyer. (2005). [http://www.springerlink.com/content/9yj2lfa5cy67c78m/fulltext.pdf?page=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229182349/http://www.springerlink.com/content/9yj2lfa5cy67c78m/fulltext.pdf?page=1 |date=29. 2. 2020 }} "Contextual Taxonomies" in ''Computational Logic in Multi-Agent Systems,'' pp. 33-51|date=February 2020}}.</ref> Taksonomija u biologiji, može se odnositi na: * [[Naučna klasifikacija (biologija)|naučnu klasifikaciju]] u [[biologija|biologiji]] * bilo koju klasifikaciju ili razvrstavanje.<ref name=<“king“>{{cite book|authors= King R. C., Stansfield W. D., Pamela K. Mulligan P. K. |year=2007|title= A Dictionary of Genetics (7 ed.)|publisher=Oxford University Press|place=Oxford}}</ref> == Također pogledajte == * [[Hiponim]] *[[Takson]] *[[Biosistematika]] == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Taxonomy}} {{Biologija}} {{taksonomija}} [[Kategorija:Taksonomija]] [[Kategorija:Nomenklature]] [[Kategorija:Ontologija]] [[Kategorija:Biološka terminologija]] 3q4yp8tg31z93z377sfgo6ymjwlv9y0 0 17732 3932192 3931589 2026-09-29T22:22:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932192 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Atmosfera (višeznačna odrednica)}} '''Atmosfera''' je [[plin]]oviti omotač oko [[Zemlja (planeta)|Zemlje]]. [[Datoteka:Mars_atmosphere.jpg|mini| Planeta [[Mars]] ima atmosferu sastavljenu od tankih slojeva gasova.]] [[Datoteka:Top_of_Atmosphere.jpg|mini| Atmosferski plinovi oko Zemlje [[Rayleighovo rasijanje|raspršuju plavu svjetlost]] (kraće talasne dužine) više od svjetlosti prema crvenom kraju (duže talasne dužine) [[Vidljivi spektar|vidljivog spektra]] ; tako, [[Nebo|plavi]] sjaj iznad horizonta se vidi kada se Zemlja [[Posmatranje Zemlje|posmatra]] iz [[Svemir|svemira]].]] [[Datoteka:Atmosphere_layers-en.svg|mini|Dijagram slojeva '''Zemljine atmosfere''']] '''Atmosfera''' (starogrčki ἀτμός (atmós) 'para' + σφαῖρα (sphaîra) 'sfera' ) je sloj [[plin]]a ili slojeva plinova koji obavija [[Planeta|planetu]], a drži se na mjestu [[Gravitacija|gravitacijom]] planetarnog tijela. Planeta zadržava atmosferu kada je gravitacija velika, a [[temperatura]] atmosfere niska.<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Da%29tmo%2Fs|title=ἀτμός|last=Liddell|first=Henry George|last2=Scott|first2=Robert|date=24. 9. 2015|website=A Greek-English Lexicon|publisher=[[Perseus Project|Perseus Digital Library]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182433/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Da%29tmo%2Fs|archive-date=24. 9. 2015}}</ref> [[Zvezdana atmosfera|Zvjezdana atmosfera]] je vanjski dio zvijezde, koji uključuje slojeve iznad [[Prozirnost (optika)|neprozirne]] [[Fotosfera|fotosfere]] ; zvijezde niske temperature mogu imati vanjsku atmosferu koja sadrži složene [[Molekula|molekule]]. '''Atmosfera Zemlje''' se sastoji od [[Dušik|azota]] (78%), [[Kisik|kiseonika]] (21%), [[argon]]a (0,9%), [[Ugljični dioksid u Zemljinoj atmosferi|ugljen-dioksida]] (0,04%) i gasova u tragovima.<ref>{{Cite web|url=https://earthhow.com/earth-atmosphere-composition/|title=Earth's Atmosphere Composition: Nitrogen, Oxygen, Argon and CO2|date=31. 7. 2017|website=Earth How|language=en-US|access-date=22. 10. 2019}}</ref> Većina organizama koristi kiseonik za [[disanje]] ; munje i bakterije vrše [[Fiksacija dušika|fiksaciju dušika]] kako bi proizveli [[amonijak]] koji se koristi za proizvodnju [[nukleotid]]a i [[aminokiselina]] ; [[biljke]], [[alge]] i [[cijanobakterije]] koriste ugljični dioksid za [[Fotosinteza|fotosintezu]] . Slojeviti sastav atmosfere minimizira štetne efekte [[Sunčeva svjetlost|sunčeve svjetlosti]], [[Ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastog]] zračenja, [[Sunčev vjetar|sunčevog vjetra]] i [[Kosmičko zračenje|kosmičkih zraka]] kako bi zaštitili organizme od genetskih oštećenja. Trenutni sastav Zemljine atmosfere proizvod je milijardi godina biohemijske [[Kod za detekciju modifikacija|modifikacije]] [[Paleoatmosfera|paleoatmosfere]] od strane živih organizama. [https://globalchange.umich.edu/globalchange1/current/lectures/Perry_Samson_lectures/evolution_atm/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809204821/https://globalchange.umich.edu/globalchange1/current/lectures/Perry_Samson_lectures/evolution_atm/ |date=9. 8. 2022 }} == Hemijski sastav == Prosječan [[Hemija|hemijski]] sastav atmosfere je: oko 78% [[dušik]]a, oko 21% [[kisik]]a, oko 0,93 vol.% [[argon]]a, oko 0,003% [[ugljik dioksid]]a, dok ostatak čine: [[neon]], [[helij]], [[kripton]], [[metan]] i [[vodik]], dok su [[amonijak]], [[ugljik (II) oksid]], [[vodik sulfid]] i [[ozon]] u primjesama i vrlo promjenjivog sadržaja.<ref>[http://www.deutscher-wetterdienst.de/lexikon/index.htm?ID=E&DAT=Erdatmosphaere Atmosfera iz leksikona na oficijelnoj stranici njemačke meterološke službe DWD (Deutscher Wetterdienst)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120710195322/http://www.deutscher-wetterdienst.de/lexikon/index.htm?ID=E&DAT=Erdatmosphaere |date=10. 7. 2012 }} učitano 10.02.2014 [[Njemački jezik|njem.]]</ref> == Slojevi Zemljine atmosfere == Atmosfera predstavlja vazdušni omotač oko Zemlje. Život u atmosferi se može uporediti sa životom u hidrosferi. [[Temperatura]] i pritisak atmosfere se mijenjaju s porastom visine od površine zemlje. Prvi sloj atmosfere (do visine od 12&nbsp;km) se zove ''[[troposfera]]'' i temperatura u tom sloju se snižava do -60&nbsp;°C u odnosu na prosječnu temperaturu površine zemlje od 20&nbsp;°C. Iznad troposfere, sa porastom visine, temperatura ponovno raste i dostiže maksimalnu vrijednost na visini od oko 50&nbsp;km. Taj sloj atmosfere se zove ''[[stratosfera]]''. Daljim povećanjem '''visine''', temperatura se ponovo smanjuje i dostiže minimum na visini od 85&nbsp;km u sloju koji se zove ''[[mezosfera]]''. Na većoj visini se nalazi omotač sljedeći sloj - ''[[termosfera]]'', u kome temperatura ponovo raste. Dijelovi atmosfere u kojima temperatura dostiže maksimalne ili minimalne vrijednosti se zovu ''pauze'' (''tropopauza, stratopauza, mezopauza''), a slojevi između pauza zovu se ''sfere'' (''troposfera, stratosfera, mezosfera, termosfera''). === Egzosfera === {{glavni|Egzosfera}} Egzosfera predstavlja najviši sloj [[Atmosfera|Zemljine atmosfere]] sa potpuno razrijeđenim zrakom na visinama iznad 800&nbsp;km. Donji sloj se graniči s [[Termosfera|termosferom]].<ref>[http://www.deutscher-wetterdienst.de/lexikon/index.htm?ID=E&DAT=Exosphaere Egzosfera iz leksikona na oficijelnoj stranici njemačke meterološke službe DWD (Deutscher Wetterdienst)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014142912/http://www.deutscher-wetterdienst.de/lexikon/index.htm?ID=E |date=14. 10. 2013 }} {{Cite web |url=http://www.deutscher-wetterdienst.de/lexikon/index.htm?ID=E |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014142912/http://www.deutscher-wetterdienst.de/lexikon/index.htm?ID=E |archive-date=14. 10. 2013 |access-date=10. 2. 2014 |url-status=bot: unknown}} učitano 10.02.2014 [[Njemački jezik|njem.]]</ref> === Termosfera === {{glavni|Termosfera}} Termosfera (gr. thermos – toplo, sphaira – kugla) je sloj [[Zemlja (planeta)|Zemljine]] [[atmosfera|atmosfere]] koji se proteže od 80-800 [[Km (mjera)|km]]. Iznad 800&nbsp;km se graniči sa [[Egzosfera|egzosferom]].<ref>[http://www.deutscher-wetterdienst.de/lexikon/index.htm?ID=T&DAT=Thermosphaere Termosfera iz leksikona na oficijelnoj stranici njemačke meterološke službe DWD (Deutscher Wetterdienst)]{{Mrtav link}} učitano 10.02.2014 [[Njemački jezik|njem.]]</ref> === Mezosfera === {{glavni|Mezosfera}} Mezosfera (gr.: mesos (sredina) und sphaira (kugla))je na visinama [[atmosfera|atmosfere]] od oko 45 do 80&nbsp;km. Vazduh u njoj je razrjeđeniji i lakši. Zbog rijetkog vazduha i nedostatka ozona temperature zraka se snižavaju i do -80&nbsp;°C, a posebna karakteristika su snažni vjetrovi brzina i preko 250&nbsp;km/h.<ref>[http://www.deutscher-wetterdienst.de/lexikon/index.htm?ID=M&DAT=Mesosphaere Mezosfera iz leksikona na oficijelnoj stranici njemačke meterološke službe DWD (Deutscher Wetterdienst)]{{Mrtav link}} učitano 10.02.2014 [[Njemački jezik|njem.]]</ref> === Stratosfera === {{glavni|Stratosfera}} Stratosfera (gr. stratum: strop, sphaira: kugla )je sloj zemljine atmosfere koji se nastavlja na [[Troposfera|troposferu]], na visini od 150&nbsp;km visine i tankog sloja zvanog [[tropopauza]].Ovdje sa nalazi i ozonski omotač.<ref>[http://www.deutscher-wetterdienst.de/lexikon/index.htm?ID=S&DAT=Stratosphaere Stratosfera iz leksikona na oficijelnoj stranici njemačke meterološke službe DWD (Deutscher Wetterdienst)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150102211547/http://www.deutscher-wetterdienst.de/lexikon/index.htm?ID=S&DAT=Stratosphaere |date=2. 1. 2015 }} učitano 10.02.2014 [[Njemački jezik|njem.]]</ref> === Troposfera === {{glavni|Troposfera}} '''Troposfera''' (gr. trope (okretaj, promjena)) je prvi sloj zemljine atmosfere koji se nastavlja na [[Tropopauza|tropopauzi]].U troposferi se stalno razmjenjuju topli i hladni slojevi vazduha, odatle joj i naziv. Voda koja isparava zadržava se u troposferi a i većina vremenskih nepogoda odvija se upravo ovdje <ref>[http://www.deutscher-wetterdienst.de/lexikon/index.htm?ID=T&DAT=Troposphaere Troposfera iz leksikona na oficijelnoj stranici njemačke meterološke službe DWD (Deutscher Wetterdienst)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404043219/http://www.deutscher-wetterdienst.de/lexikon/index.htm?ID=T&DAT=Troposphaere |date=4. 4. 2015 }} učitano 10.02.2014 [[Njemački jezik|njem.]]</ref> == Također pogledajte == * [[Avijacija]] * [[Biosfera]] * [[Protokol iz Kjota]] * [[Litosfera]] * [[Atmosferski pritisak]] == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Earth's atmosphere}} {{Zemljina atmosfera}}{{Atmosfere}}{{Priroda}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zemljina atmosfera| ]] [[Kategorija:Atmosferska termodinamika]] [[Kategorija:Klima]] nsupsl51w380nq0i6d39d2su8l1g66a 0 21016 3932214 3896154 2026-09-30T04:59:38Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932214 wikitext text/x-wiki '''Antibiotici''' su hemijski agensi koji mogu potpuno uništiti patogene mikroorganizme ili zaustaviti njihov rast ili razmnožavanje bez pričinjavanja značajnije štete organizmu domaćinu. To je vrsta antimikrobne supstance koja djeluje protiv bakterija. Savremena [[medicina]] snažno se oslanja na upotrebu ovakvih hemijskih agensa u borbi protiv velikog broja zaraznih bolesti. To je najvažniji tip antibakterijskog sredstva za borbu protiv bakterijskih infekcija, a antibiotski lijekovi se široko koriste u liječenju i prevenciji takvih infekcija.<ref name="NHSB">{{cite web |url=https://www.nhs.uk/conditions/Antibiotics-penicillins/Pages/Introduction.aspx |title=Antibiotics |publisher=NHS |date=5. 6. 2014 |access-date=17. 1. 2015 |archive-date=18. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150118023314/http://www.nhs.uk/conditions/antibiotics-penicillins/pages/introduction.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ecdc.europa.eu/en/eaad/antibiotics/Pages/factsExperts.aspx |title=Factsheet for experts |publisher=European Centre for Disease Prevention and Control |access-date=21. 12. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221183712/http://ecdc.europa.eu/en/eaad/antibiotics/Pages/factsExperts.aspx |archive-date=21. 12. 2014 |url-status=dead }}</ref> Oni mogu ili ubiti ili inhibirati rast [[bakterija]]. Ograničeni broj antibiotika također posjeduje antiprotozoalnu aktivnost.<ref>For example, [[metronidazole]]: {{cite web|url=https://www.drugs.com/monograph/metronidazole.html|title=Metronidazole|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=31. 7. 2015}}</ref><ref name=Antibioticandantiprotozal>{{cite book|title=Chemical Analysis of Antibiotic Residues in Food.|date=2012|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=978-1-4496-1459-1|pages=1–60}}</ref> Antibiotici nisu efikasni protiv [[Virus (biologija)|virusa]] kao što su [[prehlada]] ili [[gripa]];<ref>{{Cite web|title=Why antibiotics can't be used to treat your cold or flu|url=https://www.health.qld.gov.au/news-events/news/antibiotics-viruses-cold-flu|date=6. 5. 2017|website=www.health.qld.gov.au|language=en-AU|access-date=13. 5. 2020|archive-date=9. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809150646/https://www.health.qld.gov.au/news-events/news/antibiotics-viruses-cold-flu|url-status=dead}}</ref> lijekovi koji inhibiraju rast virusa nazivaju se antivirusnim lijekovima, a ne antibioticima. Takođe nisu efikasni protiv [[Patogene gljivice|gljivica]]; lijekovi koji inhibiraju rast gljivica nazivaju se antifungalnim lijekovima. Ponekad se izraz antibiotik — doslovno „suprotstavljajući se životu“, od grčkih korijena ἀντι anti, „protiv“ i βίος bios, „život“ – široko koristi za označavanje bilo koje supstance koja se koristi protiv mikroba, ali u uobičajenoj medicinskoj upotrebi, antibiotici (kao što je [[penicilin]]) ​​su oni koji se proizvode prirodno (od strane jednog [[Mikroorganizam|mikroorganizma]] koji se bori protiv drugog), dok su neantibiotski antibakteriji (kao što su sulfonamidi i [[Antiseptik|antiseptici]]) potpuno sintetički. Međutim, obje klase imaju isti cilj ubijanja ili sprječavanja rasta [[mikroorganizam]]a, a obje su uključene u antimikrobnu kemoterapiju. „Antibakterijski lijekovi“ uključuju antiseptičke lijekove, antibakterijske sapune i hemijska dezinfekciona sredstva, dok su antibiotici važna klasa antibakterijskih sredstava koja se koriste preciznije u medicini[6], a ponekad i u hrani za stoku. == Historija == Upotreba hemijskih agensa protiv patogena započela je s njemačkim liječnikom [[Paul Ehrlich|Paulom Ehrlichom]]. Ehrlich je nakon niza pokušaja utvrdio da je određenom hemijskom toksičnošću moguće ubiti patogen a pritom ne ubiti domaćina. On je [[1904]]. otkrio da je upotrebom hemijskog spoja tripana moguće smanjiti vjerojatnst pojave ili razinu izraženosti afričke [[bolest spavanja|bolesti spavanja]] (tada nije bilo poznato da je uzročnik bolesti [[ce-ce muha]]). Otkrio je također da je korištenjem arsfenamina moguće liječiti pacijente oboljele od [[sifilis]]a. Godine [[1910]]. spoj arsfenamina proizveden je za tržište pod imenom '''Salvarsan'''. Godine [[1896]]. 21-godišnji francuski student medicine [[Ernest Duchesne]] proučavao je gljivu ''Penicillium chrysogenum''. Otkrio je moguća pozitivna djelovanja ove gljive i želio je proučavati njene terapijske mogućnosti. Međutim, nije imao dovoljno novca za financiranje, a poziv za pomoć koji je uputio Pasteurovom zavodu ostao je zanemaren i ideja o upotrebi gljive u medicinske svrhe odbačena je. Godine [[1923]] liječnik iz [[Kostarika|Kostarike]] [[Picado Twight]] također je proučavao ovu gljivu i nakon nekoliko pokusa utvrdio da posjeduje antibiotičko djelovanje. Otkriće penicilina kao antibiotika ipak se pripisuje škotskom naučniku [[Alexander Fleming|Alexanderu Flemingu]] koji je [[1928]]. otkrio direktno djelovanje penicilina kao antibiotika na uzorku stafilokokne bakterije koju je držao u Petrijevoj zdjelici. Zdjelica je bila ispunjena stafilokokima koji su pokrili dno. Na mjestima gde je dodao penicilin pojavili su se čisti krugovi i vidljivo dno zdjelice. Zbog toga je zaključio da penicilin ima inhibitorno djelovanje na razvoj bakterije. Mislio je međutim da antibiotik nije u stanju preživjeti dovoljno dugo u čovječjem tijelu i zbog toga ne može biti učinkovit kao lijek te je odbacio mogućnost penicilina kao antibiotika. Ovo se mišljenje promijenilo [[1939]]. nakon što je australijski naučnik [[Howard Florey]] na [[Univerzitet u Oxfordu|Oxfordskom univerzitetu]] nakon niza pokusa utvrdio da je antibiotik dovoljno jak za preživljavanje u čovječjem sistemu uz zadržavanje svoje antibiotske mogućnosti i aktivno djelovanje protiv patogena. Efikasnost i lak pristup antibioticima su takođe doveli do njihove prekomjerne upotrebe<ref>{{cite journal | vauthors = Laxminarayan R, Duse A, Wattal C, Zaidi AK, Wertheim HF, Sumpradit N, Vlieghe E, Hara GL, Gould IM, Goossens H, Greko C, So AD, Bigdeli M, Tomson G, Woodhouse W, Ombaka E, Peralta AQ, Qamar FN, Mir F, Kariuki S, Bhutta ZA, Coates A, Bergstrom R, Wright GD, Brown ED, Cars O | display-authors = 6 | title = Antibiotic resistance-the need for global solutions | journal = The Lancet. Infectious Diseases | volume = 13 | issue = 12 | pages = 1057–98 | date = decembar 2013 | pmid = 24252483 | doi = 10.1016/S1473-3099(13)70318-9 | url = http://dspace.ucuenca.edu.ec/handle/123456789/22122 | hdl-access = free | hdl = 10161/8996 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200610091542/http://dspace.ucuenca.edu.ec/handle/123456789/22122 | archive-date = 10. 6. 2020 | access-date = 31. 1. 2023 | url-status = dead }}</ref> i neke [[Bakterija|bakterije]] su razvile otpornost na njih.<ref name="NHSB" /><ref>{{cite web| vauthors = Brooks M |title=Public Confused About Antibiotic Resistance, WHO Says|url=http://www.medscape.com/viewarticle/854564|website=Medscape Multispeciality|access-date=21. 11. 2015|date=16. 11. 2015}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Gould K | title = Antibiotics: from prehistory to the present day | journal = The Journal of Antimicrobial Chemotherapy | volume = 71 | issue = 3 | pages = 572–5 | date = mart 2016 | pmid = 26851273 | doi = 10.1093/jac/dkv484 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite book|title= Antibiotics: Targets, Mechanisms and Resistance|url= https://books.google.com/books?id=3SZrAAAAQBAJ|publisher= John Wiley & Sons|date= 4. 12. 2013|isbn= 978-3-527-33305-9| vauthors = Gualerzi CO, Brandi L, Fabbretti A, Pon CL |pages= 1}}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] klasificirala je rezistenciju na antimikrobne lijekove kao široko rasprostranjenu "ozbiljnu prijetnju [koja] više nije predviđanje budućnosti već se dešava upravo sada u svim regijama svijeta i ima potencijal da utiče na bilo koga, bilo koje dobi, u bilo kojoj zemlji."<ref name=WHO2014>{{cite book |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/112642/1/9789241564748_eng.pdf?ua=1 |title=Antimicrobial resistance: global report on surveillance |publisher=The World Health Organization |date= april 2014 |access-date=13. 6. 2016 |isbn=978-92-4-156474-8}}</ref> Globalni broj smrtnih slučajeva koji se može pripisati otpornosti na antimikrobne lijekove iznosio je 1,27 miliona u 2019. godini.<ref>{{Cite journal|last1=Murray|first1=Christopher JL|last2=Ikuta|first2=Kevin Shunji|last3=Sharara|first3=Fablina|last4=Swetschinski|first4=Lucien|last5=Aguilar|first5=Gisela Robles|last6=Gray|first6=Authia|last7=Han|first7=Chieh|last8=Bisignano|first8=Catherine|last9=Rao|first9=Puja|last10=Wool|first10=Eve|last11=Johnson|first11=Sarah C.|date=12. 2. 2022|title=Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: a systematic analysis|journal=The Lancet|language=English|volume=399|issue=10325|pages=629–655|doi=10.1016/S0140-6736(21)02724-0|issn=0140-6736|pmid=35065702|pmc=8841637}}</ref> == Definicija == Hemijski agens mora, za djelovanje u liječenju, posjedovati selektivnu toksičnost tj. sposobnost uništavanja patogena s malo ili nimalo štetnog učinka na domaćina. Razina selektivne toksičosti može biti izražena u obliku * terapijske doze, odnosno količine hemijskog agensa nužnog za liječenje dane infekcije * toksične doze, odnosno količine agensa u krvi koja nije štetna za domaćina. Antibiotici djeluju isključivo na [[bakterija|bakterije]], gram pozitivne i gram negativne. Nemaju nikakvog uticaja na [[virus]]e. == Mehanizam djelovanja == Antibiotik može oštetiti patogen na nekoliko načina. Neki antibiotici djeluju protiv patogena tako što zaustavljaju sintezu njegova ćelijskog zida bez kojega ne može preživjeti. U ovu grupu spadaju penicilin, cefalosporin i vankomicin. Antibiotici se mogu vezati i za ribosome patogena. [[Ribosom]]i su mjesto sinteze [[protein]]a. Vezivanjem antibiotika za ribosom spriječava se sinteza proteina tog patogena tako da dolazi do pogrješnog čitanja slijeda [[aminokiselina]] i na taj način antibiotik onemogućava funkcioniranje patogene ćelije. U ovu grupu antibiotika spadaju gentamicin, hloramfenikol, tetraciklin, i eritromicin. === Inibicija sinteze ćelijskog zida === Ova grupa antibiotika inhibira, odnosno zaustavlja stvaranje veza peptidoglikana u ćelijskom zidu patogena. Inhibicija se ostvaruje aktiviranjem enzima koji kida veze peptidoglikana i na taj način dolazi do degradacije zida. U ovu grupu spadaju: * [[Penicilin]] * [[Ampicilin]] * [[Karbencilin]] * [[Cefalosporin]] * [[Vankomicin]] === Inhibicija sinteze proteina === [[Datoteka:Streptomycin structure.svg|mini|Streptomicin]] Do inhibicije sinteze proteina dolazi zbog prekida normalne aktivnosti ribosoma. Antibiotici koji djeluju na ovaj način su: * [[Streptomicin]] * [[Gentamicin]] * [[Hloramfenikol]] * [[Tetraciklin]] * [[Eritromicin]] === Inhibicija sinteze nukleinske kiseline === Ova grupa antibiotika djeluje izravnom degradacijom DNK i RNK molekule, ili se veže na enzime koji upravljaju replikacijom DNK, kao što je DNK polimeraza. Ovu grupu antibiotika čine: * Ciprofloksacin * Rifampicin === Inhibicija metabolizma === Metabolizam je jedan od najvažnijih procesa svih organizama uz pomoć kojega ćelije dolaze do energije za razne druge procese. Ako se dogodi degradacija enzima koji učestvuju u metabolizmu ćelije postaju nesposobne za normalno funkcioniranje. U ovu grupu antibiotika spadaju: * Sulfonamid * Trimetoprim * [[Izonijazid]] == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat|Antibiotics}} [[Kategorija:Biohemija]] [[Kategorija:Antibiotici]] [[Kategorija:Antiinfektivi]] [[Kategorija:Baktericidi]] a3rbn3hbiegb44gg6j1ckdc4l2iqmho 0 22994 3932205 3931639 2026-09-30T00:56:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932205 wikitext text/x-wiki '''.kw''' je [[Najviši internet domen|najviši]] [[Internet]] [[Internet domena|domen]] za [[Kuvajt]].<ref name="whois">{{en simbol}} [http://www.iana.org/root-whois/kw.htm IANA .kw whois informacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405152029/http://www.iana.org/root-whois/kw.htm |date=5. 4. 2007 }} {{Cite web |url=http://www.kw/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20070405152029/http://www.kw/ |archive-date=5. 4. 2007 |access-date=31. 5. 2025 |url-status=bot: unknown}}, na iana.org.</ref> Ministarstvo komunikacija je zaduženo za ovu domenu. == Također pogledajte == * [[Spisak najviših internetskih domena|Spisak ostalih najviših internetskih domena]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.iana.org/domains/root/db Spisak najviših domena], na ''iana.org''. {{Državni Internet domeni}} [[Kategorija:Kuvajt]] [[Kategorija:Najviši državni domeni|K]] 9h6gvu0xyemy7t8025fwj0me7annh9z 0 23522 3932206 3931640 2026-09-30T01:01:00Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932206 wikitext text/x-wiki '''.vc''' je [[Najviši internet domen|najviši]] [[Internet]] [[Internet domena|domen]] za [[Sveti Vincent i Grenadini|Sveti Vincent i Grenadine]].<ref name="whois">{{en simbol}} [http://www.iana.org/root-whois/vc.htm IANA .vc whois informacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040917021522/http://www.iana.org/root-whois/vc.htm |date=17. 9. 2004 }} {{Cite web |url=http://www.vc/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20040917021522/http://www.vc/ |archive-date=17. 9. 2004 |access-date=31. 5. 2025 |url-status=dead}}, na iana.org.</ref> Ministarstvo za telekomunikacije, nauku, tehnologiju i industriju je zaduženo za ovu domenu. == Također pogledajte == * [[Spisak najviših internetskih domena|Spisak ostalih najviših internetskih domena]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.iana.org/domains/root/db Spisak najviših domena], na ''iana.org''. {{Državni Internet domeni}} [[Kategorija:Sveti Vincent i Grenadini]] [[Kategorija:Najviši državni domeni|V]] 4zedjcw992xyk906de6n51vqz6dezo4 0 28977 3932160 3850655 2026-09-29T17:23:29Z GoodBosnian 170315 /* Politička karijera */ 3932160 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Biljana Plavšić | slika = Biljana Plavsic.JPG | redoslijed = 2. [[predsjednik Republike Srpske]] | vrijeme_na_vlasti = 19. juli 1996 – 4. novembar 1998. | prethodnik = [[Radovan Karadžić]] | nasljednik = [[Nikola Poplašen]] | redoslijed2 = Srpski član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] [[SR BiH]] | vrijeme_na_vlasti2 = 1990–1992. | prethodnik2 = ''niko - novoosnovana pozicija'' | nasljednik2 = [[Nenad Kecmanović]] | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1930|7|7}} | mjesto_rođenja = [[Tuzla]], [[Drinska banovina]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = | etnicitet = [[Srbi|Srpkinja]] | politička_stranka = [[Srpski narodni savez Republike Srpske]] (1997–2006)<br />[[Srpska demokratska stranka]] (1990–1997) | supruga = <!-- --> | supružnik = <!-- --> | djeca = | obrazovanje = | vjera = [[Srpska pravoslavna crkva|pravoslavlje]] | potpis =Plavsic B-potpis.jpg | web_stranica = }}{{Nedostaju izvori}} '''Biljana Plavšić''' ([[Tuzla]], 7. juli 1930) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je biologinja, političarka i jedna od političkih lidera Srba u Bosni i Hercegovini. Osuđena je na 11 godina zatvora za ratne zločine. == Biografija == Rođena je 1930. u [[Tuzla|Tuzli]]. U [[Sarajevo|Sarajevu]] je stekla osnovno i srednjoškolsko obrazovanje. Nakon što je diplomirala biologiju u [[Zagreb]]u, ostvarila je zavidnu naučnu karijeru, predajući dugo godina na katedri za biologiju na Prirodnomatematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu. Biljana Plavšić je bila član [[SDS]]-a od osnivanja 1990. godine, a iste godine je postala i član [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]]. 7. aprila 1992. godine je napustila Predsjedništvo i priključila se političkom vodstvu [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. == Politička karijera == Biljana Plavšić je zajedno s [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]], [[Momčilo Krajišnik|Momčilom Krajišnikom]] i [[Ratko Mladić|Ratkom Mladićem]] bila u samom vrhu vodstva Republike Srpske tokom [[Rat u BiH|rata u BiH]]. Od 1992. do 1996. bila je potpredsjednik Republike Srpske. Ostao je upamćen njen dolazak u [[Bijeljina|Bijeljinu]] na samom početku rata u BiH, kada je izljubila [[Željko Ražnatović|Željka Ražnatovića Arkana]] čestitajući mu nakon operacija koje su završile [[Masakr u Bijeljini|masakrom]]. Nakon što je Karadžić početkom 1996. pod međunarodnim pritiskom morao napustiti političku scenu, naslijedila ga je na mjestu predsjednika Republike Srpske. Odmah nakon toga učinila je politički zaokret i okrenula leđa svojim dotadašnjim saradnicima i mentorima, pragmatično zaigravši na kartu umjerenosti i saradnje s međunarodnom zajednicom, zbog čega je uživala i međunarodnu podršku. Godine 1997. formirala je vlastitu stranku [[Srpski narodni savez]], raspustila parlament RS-a i raspisala prijevremene izbore. U septembru 1996. godine potvrđena je za predsjednicu Republike Srpske, ovaj put na izborima. Pred [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnim sudom pravde]] osuđena je za ratne zločine 2005. godine na 11 godina zatvora, nakon priznanja krivice za planirane sistematske zločine nad Bošnjacima i [[Hrvati]]ma. U tom periodu napisala je knjigu "Svedočim" u kojoj je otkrila politiku vodstva Republike Srpske prema Srbima, izostavivši zločine prema Bošnjacima i Hrvatima. U septembru 2009. godine haški sud za ratne zločine je odobrio njeno oslobađanje prije isteka pune kazne, nakon čega je i švedska vlada odobrila oslobađanje iz zatvora.<ref>http://www.bbc.co.uk/serbian/news/2009/10/printable/091022_plavsicrelease.shtml</ref> == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{Predsjednici Republike Srpske}} {{Potpredsjednici Republike Srpske}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{DEFAULTSORT:Plavšić, Biljana}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Osuđeni pred Haškim tribunalom]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političari Srpske demokratske stranke]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla]] [[Kategorija:Predsjednici Republike Srpske]] [[Kategorija:Rođeni 1930.]] [[Kategorija:Srpski nacionalisti]] [[Kategorija:Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]] [[Kategorija:Političari Srpskog narodnog saveza Republike Srpske]] [[Kategorija:Dobitnici Ordena Republike Srpske]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Političari Republike Srpske]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za ratne zločine]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za zločine protiv čovječnosti]] 96jrntpvuu11k1dyjjf54xqtlzl4gmk 3932161 3932160 2026-09-29T17:23:44Z GoodBosnian 170315 /* Rani život */ 3932161 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Biljana Plavšić | slika = Biljana Plavsic.JPG | redoslijed = 2. [[predsjednik Republike Srpske]] | vrijeme_na_vlasti = 19. juli 1996 – 4. novembar 1998. | prethodnik = [[Radovan Karadžić]] | nasljednik = [[Nikola Poplašen]] | redoslijed2 = Srpski član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] [[SR BiH]] | vrijeme_na_vlasti2 = 1990–1992. | prethodnik2 = ''niko - novoosnovana pozicija'' | nasljednik2 = [[Nenad Kecmanović]] | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1930|7|7}} | mjesto_rođenja = [[Tuzla]], [[Drinska banovina]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = | etnicitet = [[Srbi|Srpkinja]] | politička_stranka = [[Srpski narodni savez Republike Srpske]] (1997–2006)<br />[[Srpska demokratska stranka]] (1990–1997) | supruga = <!-- --> | supružnik = <!-- --> | djeca = | obrazovanje = | vjera = [[Srpska pravoslavna crkva|pravoslavlje]] | potpis =Plavsic B-potpis.jpg | web_stranica = }}{{Nedostaju izvori}} '''Biljana Plavšić''' ([[Tuzla]], 7. juli 1930) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je biologinja, političarka i jedna od političkih lidera Srba u Bosni i Hercegovini. Osuđena je na 11 godina zatvora za ratne zločine. == Rani život == Rođena je 1930. u [[Tuzla|Tuzli]]. U [[Sarajevo|Sarajevu]] je stekla osnovno i srednjoškolsko obrazovanje. Nakon što je diplomirala biologiju u [[Zagreb]]u, ostvarila je zavidnu naučnu karijeru, predajući dugo godina na katedri za biologiju na Prirodnomatematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu. Biljana Plavšić je bila član [[SDS]]-a od osnivanja 1990. godine, a iste godine je postala i član [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]]. 7. aprila 1992. godine je napustila Predsjedništvo i priključila se političkom vodstvu [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. == Politička karijera == Biljana Plavšić je zajedno s [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]], [[Momčilo Krajišnik|Momčilom Krajišnikom]] i [[Ratko Mladić|Ratkom Mladićem]] bila u samom vrhu vodstva Republike Srpske tokom [[Rat u BiH|rata u BiH]]. Od 1992. do 1996. bila je potpredsjednik Republike Srpske. Ostao je upamćen njen dolazak u [[Bijeljina|Bijeljinu]] na samom početku rata u BiH, kada je izljubila [[Željko Ražnatović|Željka Ražnatovića Arkana]] čestitajući mu nakon operacija koje su završile [[Masakr u Bijeljini|masakrom]]. Nakon što je Karadžić početkom 1996. pod međunarodnim pritiskom morao napustiti političku scenu, naslijedila ga je na mjestu predsjednika Republike Srpske. Odmah nakon toga učinila je politički zaokret i okrenula leđa svojim dotadašnjim saradnicima i mentorima, pragmatično zaigravši na kartu umjerenosti i saradnje s međunarodnom zajednicom, zbog čega je uživala i međunarodnu podršku. Godine 1997. formirala je vlastitu stranku [[Srpski narodni savez]], raspustila parlament RS-a i raspisala prijevremene izbore. U septembru 1996. godine potvrđena je za predsjednicu Republike Srpske, ovaj put na izborima. Pred [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnim sudom pravde]] osuđena je za ratne zločine 2005. godine na 11 godina zatvora, nakon priznanja krivice za planirane sistematske zločine nad Bošnjacima i [[Hrvati]]ma. U tom periodu napisala je knjigu "Svedočim" u kojoj je otkrila politiku vodstva Republike Srpske prema Srbima, izostavivši zločine prema Bošnjacima i Hrvatima. U septembru 2009. godine haški sud za ratne zločine je odobrio njeno oslobađanje prije isteka pune kazne, nakon čega je i švedska vlada odobrila oslobađanje iz zatvora.<ref>http://www.bbc.co.uk/serbian/news/2009/10/printable/091022_plavsicrelease.shtml</ref> == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{Predsjednici Republike Srpske}} {{Potpredsjednici Republike Srpske}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{DEFAULTSORT:Plavšić, Biljana}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Osuđeni pred Haškim tribunalom]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političari Srpske demokratske stranke]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla]] [[Kategorija:Predsjednici Republike Srpske]] [[Kategorija:Rođeni 1930.]] [[Kategorija:Srpski nacionalisti]] [[Kategorija:Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]] [[Kategorija:Političari Srpskog narodnog saveza Republike Srpske]] [[Kategorija:Dobitnici Ordena Republike Srpske]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Političari Republike Srpske]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za ratne zločine]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za zločine protiv čovječnosti]] 2f97zlwwtjkx7uycidkdrfuo3zpq1tj 0 61096 3932150 3628682 2026-09-29T15:20:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932150 wikitext text/x-wiki [[Datoteka: Theodore Metochites in the Dedication Mosaic at Chora Church.jpg|thumb|250px|desno|Teodor Metohit na [[Mozaik|mozaičkom]] prikazu s početka 14. vijeka, [[manastir Hora]].]] '''Teodor Metohit''' ([[grčki jezik|grč.]] Θεόδωρος Μετοχίτης, 1270, [[Konstantinopolj]] –13. 3. 1332, [[manastir Hora]], Konstantinopolj) bio je [[Bizantijsko Carstvo|bizantijski]] državnik, pisac, filozof i mecena [[umjetnost]]i. Između 1305 - 1328. godine obavljao je dužnost savjetnika cara [[Andronik II Paleolog|Andronika II Paleologa]]. Teodor Metohit simbolizira [[Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Paleolog|bizantijsku kulturu]] s kraja 13. i početka 14. vijeka. == Biografija == Teodor Metohit je odrastao u kulturnom miljeu Konstantinopolja, koji je u to vrijeme bio jedan od najbogatijih [[Evropa|evropskih]] gradova i veliko kulturno središte. Do 13-e godine živio je sa roditeljima u Konstantinopolju. Njegov otac [[Georgije Metohit]] bio je konstantinopoljski [[arhiđakon]], a ime njegove majke i do danas je ostalo nepoznato. Zalagao se za ujedinjenje sa latinskom crkvom, a upravo to je bio razlog što je zajedno sa porodicom protjeran u izgnanstvo u [[Nikeja|Nikeju]]. Približno 1290. godine zajedno s porodicom vratio se u Konstantinopolj. Teodor je ipak, stekao dobro obrazovanje i dovršio "''enkyklios [[paideja]]''" (termin koji se odnosi na vaspitanje i široko obrazovanje idealnog člana starogrčkog [[polis]]a) do svoje 20. godine. Njegovo visoko obrazovanje i dobro poznavanje [[Politika|politike]], [[Nauka|nauke]] i [[umjetnost]]i zapazio je bizantijski car Andronik II Paleolog, koji ga je zaposlio na veoma značajno mjesto ministra vanjskih poslova ([[logotet]], grčki: megas logotetes). Tu najvišu dužnost u bizantijskoj administraciji obavljao je sve do 1328. godine. Nakon toga postao je i diplomata na carskom dvoru. Bio je istaknuti državnik, uspješno obavljajuċi više misija po nalogu cara Andronika II Paleologa ([[Kilikija]], [[Srbija]], [[Solun]]). Nakon što se uspješno dokazao na diplomatskom polju postao je carski lični sekretar i savjetnik. I pored političkih dužnosti koje je uspješno obavljao, Teodor Metohit je nastavio sa naučnim studijama i književnim radom. Godine 1312 - 13 počeo je učiti [[Astronomija|astronomiju]] kod bizantijskog učenjaka [[Manuel Bryennios|Manuela Bryenniosa]], a kasnije je i sam postao učitelj [[Nikifor Grigora|Nikifora Grigore]]. Bio je oženjen, a sa suprugom je imao pet sinova i jednu kćerku, Irenu, koja će postati supruga cara Jovana Komnena Paleologa. Kada je 1328. godine [[Andronik III Paleolog|Andronik III]] svrgnuo sa prijestolja svoga djeda Andronika II, Metohit je izgubio svoj dotadašnji visoki diplomatski položaj u bizantijskoj administraciji. Time se završava i njegova politička karijera, a ubrzo nakon toga protjeran je u grad Didimotiku u [[Trakija|Trakiji]]. Tu je ostao približno dvije godine, nakon čega mu je bilo dopušteno da se vrati u [[Konstantinopolj]]. Ostatak života proveo je kao siromašni sveštenik pod imenom Theoleptos, a umro je u [[Manastir Hora|manastiru Hora]] 1332. godine, u čijoj pogrebnoj kapeli ([[paraklezijum]]u) se i nalazi njegova grobnica. == Mecena umjetnosti, naučna i književna djelatnost == [[Datoteka:Chora Church Constantinople 2007 010.jpg|thumb|300px|lijevo|Dio paraklezijuma (pogrebne kapele) u manastiru Hora sa svojim fresko ciklusima koje je Teodor Metohit finansirao iz bizantijskog carskog trezora]] Kao mecena umjetnosti zaslužan je za najopsežnije restauratorske radove koji su urađeni između 1315 - 21 godine u unutrašnjosti manastira Hora u Konstantinopolju. Bio je to najveći poduhvat na polju [[Bizantijska umjetnost za vrijeme vladavine dinastije Paleolog|bizantijske umjetnosti za vrijeme vladavine dinastije Paleolog]]. Osim [[Mozaik|mozaičkih]] i [[Freska|fresko]] ciklusa u manastiru Hora koje je dao da se urade, a koji predstavljaju do danas najznačajnije sačuvane primjere iz kasne bizantijske umjetnosti, poklonio je i svoju opsežnu biblioteku toj vjerskoj instituciji. Metohitov mozaički portret u manastiru Hora gdje nudi maketu istoimenog manastira ustoličenom [[Hrist]]u, koji zauzvrat blagosilja njega i manastir jedan su od najprepoznatljivijih primjera bizantijske umjetnosti iz tog vremena. Bio je izuzetno plodan pisac i učenjak, ostavljajući za sobom [[Retorika|retorička]] djela (kraljevske eulogije tj. hvalospjevi i diskursi), dvadeset pjesama, književni testament u stihu, zbirka [[Filozofija|filozofskih]] tekstova i dva rada iz astronomije. Njegova zbirka tekstova pod nazivom ''Bilješke ličnih komentara i napomene'' (grčki: Hypomnematismoi kai semeoses gnomikai), izvanredna zbirka eseja i tekstova o historiji, [[književnost]]i, kao i pisana razmišljanjua o više od sedamdeset grčkih autora. Među njima su i najopsežniji komentari [[Aristotelizam|aristotelovske filozofije]] iz kasnog bizantijskog razdoblja. Metohiteovi komentari na [[Platon|Platonove dijaloge]] imali su važan utjecaj na platonsku [[Renesansa|renesansu]] 15. vijeka. Metohitovo djelo povezano sa astronomijom uključuje njegove parafraze Aristotelovih djela o prirodnoj filozofiji i njegov sveobuhvatan uvod u [[ptolemej]]sku astronomiju. U svom poznatom djelu ''Uvod u astronomiju''(grčki: Stoheioza Astronomike) oživio je ptolemejske studije u Bizantiji i dao dokaze o značaju kontakata s [[Ahemenidsko Carstvo|perzijskom]] i [[Nauka u srednjovjekovnom islamskom svijetu|arapskom naukom]] u astronomiji kako se to praktikovalo u tom periodu ranih careva iz dinastije Paleolog.<ref name="IS">{{Cite web|url=https://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Metochites_BEA.htm|title=Metoxites Theodoros|work=islamsci.mcgili.ca|access-date=30. 6. 2021}}</ref> U ovom radu, Metohit je opisao ranije astronomske studije i napravio jasan argument navodeċi važnost astronomije za ostale grane [[Matematika|matematike]]. On je jasno razlikovao astronomiju od tada popularne "apotelesmatike" ([[Astrologija|astrologije]]), koju je odbacivao. U svom djelu ''Uvod u astronomiju'', Metohit je dao važnu kritiku o Aristotelu.<ref>{{Cite web|url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007%2F978-0-387-30400-7_944|title= The Biographical Encyclopedia of Astronomers: Theodore Metochites|work=link.springer.com|access-date=7. 7. 2021}}</ref> Među njegovim djelima ističe se spis ''O Skitima'' u kojem među prvim bizantskim piscima upozorava na opasnost od [[Osmanlije|Turaka]] (Skita). Poznat je i kao sastavljač izvještaja o njegovih pet putovanja u Srbiju pod nazivom ''Poslaničko slovo''. Pisao je i [[Poezija|poeziju]]. Očuvano je njegovih dvadesetak pjesama različitog sadržaja.<ref name="IS"/> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://books.google.com/books?id=jS7hAAAAMAAJ&q= http://books.google.com/K. Staikos, The History of the Library in Western Civilization: From Constantine the Great to Cardinal Bessarion, Oak Knoll Press, 2007, p. 427] * [https://web.archive.org/web/20120524091557/http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Metochites_BEA.htm Haramundanis, Katherine (2007). "Metochites [Metoxites<nowiki>]</nowiki>, Theodore [Theodoros, Theoleptos<nowiki>]</nowiki>". U: Thomas Hockey et al. The Biographical Encyclopedia of Astronomers. New York: Springer. p. 776.] pdf verzija: https://web.archive.org/web/20120501030809/http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Metochites_BEA.pdf {{Commonscat|Theodore Metochites}} {{Bizantski historičari}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Rođeni 1270.]] [[Kategorija:Umrli 1332.]] [[Kategorija:Bizantijski pisci]] [[Kategorija:Bizantijski filozofi]] [[Kategorija:Biografije, Konstantinopolj]] fgtm65neo8w3b5k026g8wcksxqbknxy 0 77035 3932158 3789699 2026-09-29T16:55:44Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932158 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Siroče|23|02|2012}} '''Trodimenzionalnost vida''' ili stereo vid je sposobnost čula [[vid]]a da predmete detektira u tri dimenzije, dakle i po dubini. Stereo vid je najviši nivo binokularnog vida. Prvi nivo je istovremeno gledanje sa oba oka ([[Simultana Percepcija|simultana percepcija]]), drugi je spajanje slika iz oba oka u jednu ([[fuzija slika]]) i treći nivo je stereo vid. Stereo vid se određuje posebnim testovima ([[Titmus Test|titmus test]]). Posjedovanje stereovida često nedostaje kod [[Strabizam|strabizma]], kao i kod jačeg smanjenja vida na jednom oku ([[ambliopija]]). Posjedovanje stereovida je neophodan uslov za obavljanje nekih profesija (pilot, naprimjer). == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20120423180315/http://vision.middlebury.edu/stereo/ * http://vip.doc.ic.ac.uk/vision/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512174240/http://vip.doc.ic.ac.uk/vision/ |date=12. 5. 2011 }} * http://www.vision3d.com/stereo.html<nowiki/>{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Oftalmologija]] [[Kategorija:Vid]] iqcph6fmvbk8vcf1zdjmai27i326xg2 0 89690 3932136 3931256 2026-09-29T13:32:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932136 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} [[Datoteka:Gemini_VI_Launch_-_GPN-2000-000612.jpg|mini|280p|Titan 2 rakete su lansirale 12 Gemini letjelica]] '''Svemirska utrka''' je bila nezvanično takmičenje između [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] (SAD) i [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] (SSSR) koje je trajalo od 1957. do 1975. Uključivala je paralelne napore obiju zemalja da istraže [[svemir]] vještačkim satelitima, te pošalju ljude u svemir i na [[Mjesec (satelit)|Mjesec]]. Iako njeni korijeni leže u ranoj [[Raketa|raketnoj]] tehnologiji i međunarodnoj napetosti nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], svemirska utrka počela je nakon sovjetskog lansiranja satelita [[Sputnjik|Sputnjik 1]]'' 4. oktobra 1957. Termin ''svemirska utrka'' smišljen je po analogiji prema utrci u naoružavanju, koja je također postojala između SAD-a i SSSR-a.<ref>{{Cite web|url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/what-was-space-race#:~:text=The%20Space%20Race%20began%20as,have%20the%20most%20superior%20technology.|title=What Was the Space Race?|date=23. 8. 2023|website=airandspace.si.edu|language=en|access-date=2. 1. 2025}}</ref> Postala je važan dio kulturnog i tehnološkog rivalstva između Sovjetskog Saveza i SAD-a tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]]. Svemirska tehnologija bila je posebno važna arena u tom sukobu i zbog svoje vojne primjene i zbog psihološke koristi od rasta morala zbog postignutih uspjeha. == Historijska pozadina == === Rani vojni utjecaji === Rakete su zanimale naučnike i amatere najmanje 2.100 godina. [[Kinezi]] su ih koristili kao oružje još u 11. vijeku. [[Rusi|Ruski]] naučnik [[Konstantin Ciolkovski]] razmišljao je 1880-ih o višestepenim raketama punjenim tečnim gorivom koje bi mogle stići do svemira,<ref>{{Cite web|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Exploration/Konstantin_Tsiolkovsky|title=Konstantin Tsiolkovsky|website=www.esa.int|language=en|access-date=2. 1. 2025}}</ref> ali je tek 1926. Amerikanac [[Robert H. Goddard]] dizajnirao praktičnu raketu sa tečnim [[gorivo]]m. Goddard je provodio svoj rad u tajnosti jer su mu se naučna zajednica, javnost, pa čak i ''[[The New York Times]]'' podsmijavali. Bio je potreban [[rat]] da bi se spoznao pravi potencijal raketa. To se pokazalo kao prijetnja u budućnosti s obzirom na to da će svaka svemirska utrka postati nerazdvojna od vojnih ambicija uključene zemlje, uprkos uglavnom naučnom karakteru i miroljubivoj retorici. === Njemački doprinos === [[Datoteka:Wernher_von_Braun.jpg|mini|180p|Wernher von Braun]] Tokom druge polovine 1920-ih [[Njemačka|njemački]] naučnici su eksperimentisali sa raketama pogonjenim tečnim gorivom koje su bile sposobne da dostignu relativno velike visine i razdaljine. Godine 1932. Reichswehr, prethodnik [[Wehrmacht]]a, zainteresovao se za rakete radi dalekometne artiljerijske paljbe.<ref>{{Cite book|last=MJ Neufeld|url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/30570/Reichswehr%20Rocket%20Versailles.pdf?sequence=1&isAllowed=y|title=The Reichswehr, the Rocket, and the Versailles}}</ref> [[Wernher von Braun]], slavoljubivi raketni naučnik, je razvio oružja za [[Nacizam|nacističku]] Njemačku u Drugom svjetskom ratu. Von Braun se dosta služio originalnim Goddardovim istraživanjima, proučavajući i poboljšavajući Goddardove rakete. Njemačka raketa A-4, lansirana 1942, postala je prva raketa koja je stigla do svemira. Godine 1943. Njemačka je počela proizvodnju njenog nasljednika, rakete V2, s dometom 300 kilometara i nosivosti bojeve glave jednu tonu. Wehrmacht je ispalio hiljade raketa V2 na savezničke države tokom Drugog svjetskog rata, izazivajući velike štete i gubitke života. Ipak, mnogo više radnika-robova je ubijeno tokom proizvodnje V2 nego u napadima tom raketom. Kako se Drugi svjetski rat približavao kraju, sovjetska, [[Velika Britanija|britanska]] i američka vojska i njihovi naučni timovi su se takmičili ko će prije zarobiti tehnologiju i uvježbano osoblje iz njemačke raketne instalacije u Penemindeu. SSSR i Velika Britanija imali su manje uspjeha, ali su SAD stekle najviše koristi, zarobivši veliki dio njemačkih raketnih naučnika (dio njih je bio u članstvu Nacističke stranke, uključujući i Von Brauna) iz Njemačke u SAD kao dio operacije "Spajalica". Ti su naučnici prilagodili njemačke rakete, originalno korištene protiv Britanije, za druge svrhe. Poslije rata naučnici su iskoristili rakete da ispituju uslove na velikim visinama: ([[Temperatura|temperaturu]], [[pritisak]]), kosmičke zrake i dr. Ovo se nastavilo uz pomoć Von Brauna i njegovih kolega, koji su postali dio američkog naučnog tima. === Hladnoratovski korijeni === Nakon Drugog svjetskog rata, SAD i SSSR otpočeli su tzv. [[Hladni rat]] kroz špijunažu i propagandu. Istraživanje svemira i satelitska tehnologija je mogla dati veliki doprinos u Hladnom ratu za obje strane. Oprema na satelitima je mogla poslužiti u svrhu špijunaže drugih zemalja, dok su uspjesi u svemiru mogli da služe u propagandne svrhe, za reklamiranje naučne i vojne snage određene strane. Iste rakete koje su mogle da pošalju čovjeka u orbitu ili da pogode određenu tačku na Mjesecu su također mogle da pošalju [[Atomska bomba|atomsku bombu]] na određeni neprijateljski grad. Mnogo od tehnološkog razvoja potrebnog za putovanje u svemir je jednako primijenjeno na vojne rakete poput interkontinentalnih balističkih raketa. Zajedno sa drugim aspektima utrke u naoružanju, napredak u svemiru pokazivao je [[Tehnologija|tehnološku]] i [[Ekonomija|ekonomsku]] snagu, demonstrirajući superiornost ideologije te zemlje. Istraživanje svemira imalo je dvostruku ulogu: moglo je da služi miroljubivim nastojanjima, ali je isto tako moglo da doprinese vojnim ciljevima. == Vještački sateliti == === Sputnjik === Dana 4. oktobra 1957. SSSR je uspješno lansirao ''Sputnjik 1'', prvi vještački satelit koji je stigao do [[Orbita|orbite]], i tako je svemirska utrka počela (to je načinilo SSSR prvom svemirskom silom <ref>{{Cite web |url=http://history.nasa.gov/sputnik |title=Sputnik and The Dawn of the Space Age". NASA |access-date=16. 5. 2009 |archive-date=12. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212203950/https://history.nasa.gov/sputnik.html |url-status=dead }}</ref>). Zbog njegovih vojnih i ekonomskih implikacija, Sputnjik je izazvao strah i žestoke [[Politika|političke]] debate u SAD-u. U isto vrijeme, lansiranje Sputnjika u Sovjetskom Savezu je viđeno kao važan pokazatelj [[Nauka|naučne]] i inženjerske sposobnosti nacije. [[Datoteka:Sputnik_asm.jpg|mini|lijevo|180p|Maketa Sputnjika]] Lansiranje ''Sputnjika'' u Sovjetskom Savezu i kasniji program istraživanja svemira naišli su na velik interes javnosti. Za zemlju koja se skoro oporavila od rata bilo je važno i ohrabrujuće da vidi dokaz napretka tehnike u novom dobu. Prije lansiranja ''Sputnjika'' prosječan Amerikanac je vjerovao da SAD imaju superiornost u svim poljima tehnologije. Von Braunov kolega u Sovjetskom Savezu, [[Sergej Koroljev]], glavni inženjer koji je dizajnirao raketu R-7, koja je poslala Sputnjik u orbitu, kasnije će projektovati raketu N-1, dizajniranu da pošalje kosmonaute na Mjesec. Kao odgovor na ''Sputnjik'', SAD su pokrenule ogromne napore da povrate tehnološku nadmoć, uključujući i prepravku školskih nastavnih planova u nadi da će dobiti još mladih naučnika poput Von Brauna i Koroljeva.<ref>{{Cite web |url=http://www.nas.edu/sputnik/dow1.htm |title=Dow, Peter. "Sputnik Revisited: Historical Perspectives on Science Reform". symposium hosted by the Center for Science, Mathematics, and Engineering Education. |access-date=16. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430073759/http://www.nas.edu/sputnik/dow1.htm |archive-date=30. 4. 2009 |url-status=dead }}</ref> Ta reakcija danas je poznata kao Sputnjička kriza. [[Lyndon B. Johnson]], potpredsjednik SAD-a za vrijeme Kennedyja, u to vrijeme naveo je: "U očima svijeta, prvi u svemiru znači prvi; drugi u svemiru je drugi u svemu" <ref>{{Cite web |url=http://www.lewrockwell.com/rozeff/rozeff100.html |title=Lunar Supremacy and Lunacy - Michael S. Rozeff |access-date=16. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070920152735/http://www.lewrockwell.com/rozeff/rozeff100.html |archive-date=20. 9. 2007 |url-status=dead }}</ref>; obrazlažući tako potrebu za ulaganjem truda i sredstava da bi se pobijedilo u svemirskoj utrci. Američka javnost, u početku obeshrabrena i uplašena zbog Sputnjika, postala je vezana za američke projekte koji su slijedili. Školska djeca su pratila uspjehe lansiranja, a građenje modela raketa je postalo popularan [[hobi]]. Predsjednik [[John Fitzgerald Kennedy|Kenedi]] je držao govore ohrabrujući naciju da podrži svemirski program i da pokuša da prevaziđe skepticizam mnogih koji su mislili da bi milioni dolara bili bolje iskorišteni za pravljenje postojećeg dokazanog oružja ili borbe protiv siromaštva. [[Datoteka:Van Allen Explorer 1.jpg|mini|desno|200p|Model Explorera 1 na novinskoj konferenciji]] Nakon skoro četiri mjeseca od lansiranja Sputnjika 1, SAD su lansirale svoj prvi satelit Explorer 1. U međuvremenu su se dogodili brojni neuspjesi u [[Cape Canaveral]]u, prilikom eksperimentisanja sa prvim raketama. Prvi sateliti su lansirani za potrebe nauke. I Sputnjik 1 i Eksplorer 1 su lansirani kao dio učešća Sovjetskog Saveza i SAD u Međunarodnoj geofizičkoj godini. Sputnjik je pomogao u određivanju gustine gornjeg sloja [[Atmosfera|atmosfere]], a let Eksplorera 1 je doveo do otkrića Van Allenovog radijacijskog pojasa. === Komunikacioni sateliti === Prvi komunikacioni satelit, Projekat SKOR je lansiran 18. decembra [[1958]]. godine, prenoseći Božićnu poruku svijetu od američkog predsjednika Dwighta Eisenhowera. Prvi aktivni komunikacijski satelit je bio Telstar 1, kojeg su lansirale SAD 10. jula [[1962]]. godine. === Ostali sateliti === SAD su lansirale prvi geosinhroni satelit Sinkom-2, 26. jula [[1963]]. godine. Uspjeh ove klase satelita je značilo da obične satelitske antene nisu više morale da prate orbitu satelita, pošto je orbita ostajala geostacionarna. Nakon toga, obični građani su mogli koristiti satelitske [[komunikacije]] za [[Televizija|televizijski]] prijenos nakon jednog namještanja. == Živa bića u svemiru == === Životinje === Tehnički, voćne muhe koje su SAD lansirale [[1946]]. godine u zarobljenoj njemačkoj V2 raketi su bile prve [[životinje]] koje su poslate u svemir. Prvi [[Sisari|sisar]] koji je poslan u svemir, [[pas]] Lajka, je putovala u sovjetskom Sputnjiku 2 1957. godine <ref>{{Cite web |url=http://history.nasa.gov/afspbio/part1.htm |title=The Beginnings of Research in Space Biology at the Air Force Missile Development Center, 1946-1952. History of Research in Space Biology and Biodynamics. NASA. |access-date=16. 5. 2009 |archive-date=25. 1. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125044753/http://history.nasa.gov/afspbio/part1.htm |url-status=dead }}</ref>. Pošto nije postojala tehnologija koja bi vratila Lajku nakon leta, ona je uginula od pritiska i pregrijavanja ubrzo nakon što je stigla u svemir. Godine [[1960]]. sovjetski psi Belka i Strelka su letjeli u zemljinoj orbiti i uspješno su se vratili na Zemlju. Američki svemirski program je poslao u svemir najmanje dvije čimpanze prije lansiranja prvog čovjeka u orbitu. U junu 1997. godine, zrakoplovstvo SAD je objavilo da će pustiti svoje posljednje čimpanze kroz javno oslobađanje koje je autorizovao Kongres. Dva mjeseca nakon njihovog premiještanja u Koulston fondaciju, istraživačku laboratoriju u Novom Meksiku, fondacija Spasimo čimpanze je popunila zahtjev za njihovo oslobađanje. Ova akcija je na kraju dozvolila njihovo ”puštanje” u poludivlje uslove 1999. godine, u utočištu u južnoj Floridi. Kornjače koje su Sovjeti lansirali u Zondu 5 su postale prve životinje koje su letjele oko Mjeseca (septembar 1968. godine). === Ljudi === [[Jurij Gagarin]] je postao prvi [[kosmonaut]] koji je ušao u orbitu u sovjetskom Vostoku 1, [[12. april]]a [[1961]]. godine, u danu koji je slavljen kao praznik u Sovjetskom Savezu i mnogim drugim zemljama. Let je trajao 1 sat i 48 minuta, i letjelica je obišla jedanput oko [[Zemlja (planeta)|Zemlje]]. 23 dana kasnije, u misiji Freedom 7, Alan Šepard je postao prvi Amerikanac koji je letio u svemir. Džon Glen u Friendshipu 7 je postao prvi Amerikanac koji je uspješno obletio Zemlju, prošavši tri kruga u orbiti [[20. februar]]a 1962. godine. Prvi istovremeni let dvije osobe je također prvi izveo SSSR, u periodu 11-[[15. august]]a. 1962. godine. Ruskinja Valentina Terješkova je postala prva žena u svemiru 16. juna 1963. godine. u Vostoku 6. Koroljev je prvobitno planirao daljnje misije Vostoka, ali nakon objavljivanja američkog [[Program Apollo|Apollo programa]], premijer [[Nikita Hruščov]] je zahtijevao ubrzana istraživanja novih letjelica i njihovu primjenu <ref>{{Cite web |url=http://www.zarya.info/Diaries/Vostok/Vostok.php |title=Vostok - the World's First Spaceship |access-date=16. 5. 2009 |archive-date=17. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117210125/http://www.zarya.info/Diaries/Vostok/Vostok.php |url-status=dead }}</ref>. Prvi let sa više od jednim članom posade izveo je sovjetski Vashod 1, modifikovana verzija Vostok letjelice. Poletio je 12. oktobra [[1964]]. godine, noseći Komarova, Feoktisova i Jegorova. Ovaj let je također bio prvi let u kojem posada nije nosila svemirska odijela. [[Aleksej Leonov]], iz ''Voshoda 2'', koji je SSSR lansirao 18. marta 1965, obavio je prvu šetnju u svemiru. Ta misija zamalo se završila katastrofom; Leonov se jedva uspio vratiti u kapsulu, a, zahvaljujući lošim retroraketama, brod se spustio 1.600 kilometara od planiranog mjesta. Poslije ovog vremena, Hruščov je smijenjen, a novo sovjetsko rukovodstvo neće poduzeti nove napore na razvoju tehnologije koja bi odvela čovjeka na mjesečevo tlo. == Misije na Mjesec == Iako su uspjesi koji su postigli SSSR i SAD donijeli veliki ponos svojim nacijama, ideološka klima pobrinula se da svemirska utrka traje sve dok prvi čovjek ne bude hodao po Mjesecu. Prije ovog dostignuća bespilotne letjelice prvo su morale istražiti Mjesec fotografisanjem i pokazivanjem svojih mogućnosti da sigurno slete na njega. === Bespilotne letjelice === [[Datoteka:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|mini|lijevo|180p|Zemlja viđena s Mjeseca]] Nakon sovjetskih uspjeha u postavljanju prvog satelita u orbitu, Amerikanci su se skoncentrisali na napore da pošalju sonde na Mjesec. Svoj prvi pokušaj da to urade su nazvali program Pionir. S druge strane, sovjetski program Luna je postao operativan lansiranjem Lune 1 [[4. januar]]a [[1959]]. godine, a Luna 1 je postala prva sonda na Mjesecu. Kao dodatak programu Pionir (eng. ''Pioneer''), postojala su još tri specifična američka programa: program Ranger, program Lunar Orbiter i robotski Surveyor program s ciljem pronalaženja potencijalnog mjesta za slijetanje Apolla na Mjesec. === Slijetanje čovjeka na Mjesec === Dok su sovjetske sonde stigle do Mjeseca prije američkih letjelica, Amerikanac [[Neil Armstrong|Nil Armstrong]] je postao prva osoba koja je kročila na površinu Mjeseca 21. jula 1969, nakon slijetanja dan ranije. Armstrong, komandant misije [[Apollo 11]], je imao podršku pilota komandnog modula [[Michael Collins (astronaut)|Majkla Kolinsa]] i pilota lunarnog modula [[Buzz Aldrin|Edvina Baza Oldrina]] u događaju koji je gledalo 500 miliona ljudi širom svijeta <ref>[http://www.parkes.atnf.csiro.au/news_events/apollo11/pasa/on_eagles_wings.pdf On Eagle's Wings: The Parkes Observatory's Support of the Apollo 11 Mission (PDF). Astronomical Society of Australia (1. 7. 2001).]</ref>. Društveni komentatori su označili slijetanje na Mjesec kao jedan od ključnih trenutaka 20. vijeka, a Armstrongove riječi nakon što je dodirnuo površinu Mjeseca "Ovo je mali korak za čovjeka, a veliki za čovječanstvo" su postale općepoznate. === Drugi aspekti slijetanja na Mjesec === Uprkos drugim međunarodnim rivalstvima, Svemirska utrka ostala je neiskvarena željom za teritorijalna proširenja. Nakon svojih uspješnih slijetanja na Mjesec, SAD su se izričito odrekli prava posjedovanja bilo kog dijela Mjeseca. == Ostali uspjesi == === Misije na druge planete === SSSR je prvi poslao sonde na [[Venera|Veneru]] i [[Mars]] 1960. Prva letjelica koja je uspješno proletjela pored Venere je bio američki Mariner 2, 14. decembra 1962. On je poslao na Zemlju iznenađujuće podatke o visokoj temperaturi na površini i velikoj [[Gustoća|gustoći]] atmosfere na Veneri. Pošto nije nosio kamere, njegovi nalazi nisu privukli pažnju javnosti kao što su uradile slike sa svemirskih sondi koje su daleko nadmašile mogućnosti zemaljskih [[Astronomija|astronomskih]] [[teleskop]]a. [[Datoteka:Venus-real color.jpg|mini|lijevo|180p|Venera]] Sonda Sovjetskog Saveza ''Venera 7'', lansirana 1971, postala je prva letjelica koja se spustila na Veneru. ''Venera 9'' prva je poslala slike s površine druge planete. Ove dvije sonde su bile samo dva predstavnika dugog niza Venera letjelica; nekoliko drugih Venera letjelica je izvršilo letove pored Venere i pokušalo slijetanje na nju, a još 7 Venera letjelica je sletilo. SAD su lansirale Mariner 10, koji je proletio pored Venere na svom putu ka [[Merkur]]u 1974. godine. On je postao prva i za sada jedina letjelica koja je letjela pored Merkura. Mariner 4, koji su SAD lansirale 1965. godine, postao je prva sonda koja je prošla pored Marsa; on je poslao potpuno neočekivane slike. Prva letjelica na Marsu je bio Mars 3, koji je lansirao SSSR, ali nije poslao slike. Američka sonda Viking iz 1976. je poslala prve slike sa Marsa. SAD su također poslale Pioneer 10 u uspješnom letu pored [[Jupiter]]a 1973. godine. Prvi let pored [[Saturn]]a je obavio Pioneer 11, a prvi i jedini let pored [[Uran]]a i [[Neptun]]a je obavio Vojadžer 2 (eng. ''Voyager''). === Lansiranja i pristajanja === Prvi susret u svemiru se desio između Džeminija 6A (eng. ''Gemini'') i Džeminija 7, 15. decembra 1965. godine <ref>{{Cite web |url=http://www.nasm.si.edu/exhibitions/attm/rm.ey.g7.3.html |title="THE WORLD'S FIRST SPACE RENDEZVOUS" (HTML). Apollo to the Moon; To Reach the Moon — Early Human Spaceflight. Smithsonian National Air and Space Museum. |access-date=16. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071116112847/http://www.nasm.si.edu/exhibitions/attm/rm.ey.g7.3.html |archive-date=16. 11. 2007 |url-status=dead }}</ref>. Njihov nasljednik Džemini 8 je izveo prvo pristajanje u svemiru [[16. mart]]a [[1966]]. godine. Prvo automatsko svemirsko pristajanje je povezalo sovjetske Kosmos-186 i Kosmos-188 (dvije bespilotne Sojuz letjelice) 30. oktobra 1967. godine. Prvo lansiranje sa mora se desilo 26. aprila 1967. godine, sa američkim Skautom B. (eng. ''Scout B''). Prva svemirska stanica, sovjetski Saljut 1, je započela sa radom 7. juna [[1971]]. Vodeći organizator ovog projekta je bio sovjetski raketni naučnik Kerim Kerimov <ref>Peter Bond, Obituary: Lt-Gen Kerim Kerimov, The Independent, 7 April 2003</ref><ref>Betty Blair (1995), "Behind Soviet Aeronauts", Azerbaijan International 3</ref>. == Vojno takmičenje u svemiru == Van pogleda, ali daleko od toga da nije bilo pravo takmičenje, napori za iskorištavanje svemira u vojne svrhe su tekli uporedo sa naučnim naporima. Dosta prije Sputnika 1, i SAD i SSSR su započeli razvojne planove za izviđačke satelite. Sovjetska Zenit letjelica, koju je za dvostruku upotrebu dizajnirao Koroljev i koja je na kraju postala Vostok, je počela kao satelit za fotografisanje. Ona se takmičila sa serijom američkog vazduhoplovstva Discoverer. Discoverer XIII je obezbijedio prve slike iz svemira augusta 1960. godine - jedan dan prije nego što su to Sovjeti uradili. I SAD i SSSR su razvili velike vojne svemirske programe, često prateći obrazac gdje su SAD samo završile prototip prije nego što se program okončao, dok je SSSR napravio ili čak lansirao svoje: # Supersonična interkontinetalna krstareća raketa: Navaho (test-program stopiran) protiv Buran krstareće rakete (planirano) # Mala svemirska letjelica sa krilima X-20 Dyna-Soar (prototip) protiv MiG-105 (planirano) # Satelitska inspekcijska kapsula: Blue Gemini (prototip) vs. Sojuz interceptor (plan) # Vojna svemirska stanica MOL (planirano) protiv Almaza (letio modifikovan kao Saljut 2, 3 i 5) # Vojna kapsula sa otvorom na toplotnom štitniku Džemini B (testiran bez posade u svemiru) protiv VA TKS, također poznate i kao Merkur svemirska kapsula (letjela bez posade kao dio TKS letjelice) # Skela do vojne svemirske stanice: Džemini Feri (planiran) protiv TKS letjelice (letjela bez posade u Svemiru i pristala je na Saljut). == Kraj svemirske utrke == [[Datoteka:Apollo-Soyuz-Test-Program-artist-rendering.jpg|mini|desno|360p|Prikaz spajanja Sojuza i Apolla, 17. jula 1975. godine; događaj koji se tradicionalno smatra kao simbol kraja svemirske utrke]] Dok se lansiranje ''Sputnjika 1'' jasno može nazvati početkom svemirske utrke, njen kraj više je sporan. Najžešće takmičenje je bilo tokom šezdesetih, a svemirska utrka nastavljena je nakon spuštanja Apolla 11 na Mjesec 1969. Iako je Apollo 11 pratilo još pet slijetanja s posadom, američki svemirski naučnici okrenuli su se novim projektima. Planiran je projekt [[Skylab]], koji bi sakupljao podatke, te projekt svemirskog šatla koji bi vraćao svemirske letjelice netaknute iz svemira. Amerikanci tvrde da je prvo slijetanje čovjeka na Mjesec pobjeda u ovoj nezvaničnoj trci. U međuvremenu su se sovjetski naučnici bavili svojim projektima i nisu priznavali poraz. U svakom slučaju, kako se Hladni rat smirivao i kako su ostale nacije počele da razvijaju svoje svemirske programe, ideja nastavka utrke između samo te dvije supersile postajala je sve manje izvjesna. Obje zemlje razvile su vojne svemirske projekte s posadom. Američko avijacija predložila je da rakete Titan lansiraju hipersoničnu jedrilicu Dyna-Soar, koja bi presretala neprijateljske satelite. Plan za orbitalnu laboratoriju s posadom (koristeći se opremom zasnovanom na programu "Gemini", koja bi izvršila zadatke nadgledanja) potisnuo je Dyna-Soar, ali je također otkazan. SSSR je naručio program "Almaz" za slične vojne svemirske stanice, koji se spojio s programom "Saljut". Svemirska utrka usporena je nakon slijetanja Apolla na Mjesec, koji su mnogi posmatrači označili kao njen vrhunac ili kraj. Ipak, većina svjetskih naučnika misli da je kraj jasno došao sa zajedničkim projektom "Apollo-Sojuz" 1975. Sovjetska letjelica ''Sojuz 19'' u svemiru je pristala na američki Apollo, dozvolivši astronautima iz suparničkih država da pređu u drugu letjelicu i učestvuju u zajedničkim [[eksperiment]]ima. Iako su nastojanja svake zemlje u svemiru slabila, one su išle u značajno drugačijim pravcima, a ideja utrke postala je zastarjela nakon projekta "Apollo-Sojuz". Čak je u ovom trenutku saradnje sovjetsko vodstvo obaviješteno o prospektu miješanja američke avijacije u program "Svemirski šatl" i počelo se takmičiti s programima "Buran" i "Energija". Ranih osamdesetih početak američke Strateške odbrambene inicijative dalje je pojačao takmičenje, koje je okončano nakon kolapsa istočnog bloka 1989. == Organizacija, finansiranje i ekonomski utjecaj == Ogromni troškovi i birokratija koji su bili potrebni da se organizuje istraživanje svemira doveli su do osnivanja nacionalnih svemirskih agencija. SAD i Sovjetski Savez razvili su programe fokusirane samo na naučne i industrijske potrebe za obavljanje navedenih istraživanja. Dana 29. jula 1958. predsjednik SAD [[Dwight D. Eisenhower|Eisenhower]] je potpisao Nacionalni aeronautički i svemirski akt o osnivanju Nacionalne aeronautičke i svemirske agencije ([[NASA]]). Kad je počela s radom 1. oktobra 1958, sastojala se od četiri laboratorije i otprilike 8.000 radnika vladine 46 godina stare agencije za aeronautiku, Nacionalnog savjetničkog komiteta za aeronautiku (NACA). Dok je njena prethodnica NACA radila sa [[budžet]]om od 5 miliona dolara, finansiranje NASA-e se brzo popelo na pet milijardi dolara godišnje, uključujući i velike sume potpreduzimača iz privatnog sektora. Slijetanje Apolla 11 na Mjesec koštalo je između 20 i 25 milijardi dolara <ref>[http://scholar.lib.vt.edu/theses/available/etd-04202000-22140028/unrestricted/Dissertation_twhite.pdf Stiv Garberg, Stvaralac websajta NASA-e]</ref>. Iznos potrošen od strane SAD na svemirsku utrku u periodu 1957–1975. procijenjen je 2004. na približno 100 milijardi dolara (deflacioniranih). Nedostatak pouzdane [[Statistika|statistike]] čini teškim poređenje američkih i sovjetskih troškova, posebno za vrijeme Hruščovljevog perioda. Ipak, 1989. godine tadašnji načelnik štaba sovjetskih oružanih snaga, general Mojsejev je izvijestio da je SSSR dodijelio 6,9 milijardi rublji (približno četiri milijarde dolara<ref>Oberg, James, in Final Frontier, as reprinted in The New Book of Popular Science Annual, 1992</ref>) svom svemirskom programu te godine. Drugi sovjetski zvaničnici su procijenili da su njihovi ukupni troškovi iznosili blizu te sume tokom cijelog vremena trajanja programa, dok su neki niži zvaničnici procjenjivali te troškove na 4,5 milijardi dolara. Kao dodatak nejasnoći oko brojki, takva poređenja moraju uzeti u svoj račun i vjerovatne efekte sovjetske propagande, koja je za cilj imala da učini da Sovjetski Savez izgleda jak i da zbuni analitičare zapadnih zemalja. Organizacijski problemi, posebno unutrašnja rivalstva, također su mučili sovjetske napore. SSSR nije imao ništa slično NASA-i (Ruska avijatičarska i svemirska agencija postoji tek od 1990-ih). Previše [[Politika|političkih]] problema u nauci i ličnih uplitanja ometalo je sovjetski napredak. Svaki sovjetski glavni projektant morao se boriti za svoje ideje, tražeći pokroviteljstvo nekog vladinog zvaničnika. Godine 1964. SSSR je razvijao 30 modela lansirnih rampi i svemirskih letjelica. Nakon smrti Koroljeva [[sovjetski svemirski program]] postao je reaktivan, pokušavajući održati korak s američkim. Godine 1974. SSSR je reorganizovao svoj svemirski program, stvorivši projekt "Energija" da bi kopirao američki "Svemirski šatl" s Buranom. == Hronologija (1957–1975) == {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- bgcolor="#efefef" ! Datum ! Značaj ! Država ! Ime misije |- ||[[21. august]] [[1957]]. ||Interkontinetalni balistički projektil ||[[Datoteka:Flag of the Soviet Union.svg|20px| ]] [[SSSR]] ||R-7 Semjorka |- ||[[4. oktobar]] [[1957]]. ||Prvi vještački satelit (Zemlje) ||[[Datoteka:Flag of the Soviet Union.svg|20px| ]] SSSR ||Sputnjik 1 |- ||[[3. novembar]] [[1957]]. ||Životinja u svemiru (pas Lajka) ||[[Datoteka:Flag of the Soviet Union.svg|20px| ]] SSSR ||Sputnjik 2 |- ||[[31. januar]] [[1958]]. ||Otkriće Van Alenovog pojasa ||[[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px| ]] Vojna agencija za balističke projektile SAD ||Eksplorer 1 |- ||[[18. decembar]] [[1958]]. ||Komunikacioni satelit ||[[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px| ]] SAD-ABMA ||Projekt SKORE |- ||[[4. januar]] [[1959]]. ||Sunčev vještački satelit ||[[Datoteka:Flag of the Soviet Union.svg|20px| ]] SSSR ||Luna 1 |- ||[[17. februar]] [[1959]]. ||Meteorološki satelit ||[[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px| ]] [[NASA|SAD-NASA]] (Američka mornarička istraživačka laboratorija - NRL)¹ ||Vangard 2 |- ||juni [[1959]]. ||Špijunski satelit ||[[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px| ]] Američko zrakoplovstvo ||Korona (satelit)/Diskaverer 4 |- ||[[7. august]] [[1959]]. ||Slika Zemlje iz svemira ||[[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px| ]] SAD-NASA ||Eksplorer 6 |- ||[[14. septembar]] [[1959]]. ||Sonda na Mjesecu ||[[Datoteka:Flag of the Soviet Union.svg|20px| ]] SSSR ||Luna 2 |- ||[[7. oktobar]] [[1959]]. ||Slika dalje strane Mjeseca ||[[Datoteka:Flag of the Soviet Union.svg|20px| ]] SSSR ||Luna 3 |- ||[[12. april]] [[1961]]. ||Jurij Gagarin - Prvi čovjek u svemiru ||[[Datoteka:Flag of the Soviet Union.svg|20px| ]] SSSR ||Vostok 1 |- ||[[10. juli]] [[1962]]. ||Prvi aktivni komunikacioni satelit ||[[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px| ]] SAD-AT&T ||Telstar |- ||[[29. septembar]] [[1962]]. ||Prvi vještački satelit koji nisu poslale supersile ||[[Datoteka:Flag of Canada.svg|20px| ]] Kanada ||Aleut 1 |- ||[[16. juni]] [[1963]]. ||Valentina Terješkova - prva žena u orbiti ||[[Datoteka:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|20px| ]] SSSR ||Vostok 6 |- ||[[18. mart]] [[1965]]. ||Svemirska šetnja ||[[Datoteka:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|20px| ]] SSSR ||Vashod 2 |- ||[[15. decembar]] [[1965]]. ||Orbitalno sastajanje² ||[[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px| ]] SAD-NASA ||Džemini 6A/Džemini 7 |- ||[[1. mart]] [[1966]]. ||Sonda slijeće na drugu planetu - Veneru ||[[Datoteka:Flag of the Soviet Union.svg|20px| ]] SSSR ||Venera 3 |- ||[[16. mart]] [[1966]]. ||Orbitalno sastajanje i pristajanje ||[[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px| ]] SAD-NASA ||Džemini VIII |- ||[[24. decembar]] [[1968]]. ||Let ljudske posade oko Mjeseca ||[[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px| ]] SAD-NASA ||Apolo 8 |- ||[[21. juli]] [[1969]]. ||Nil Armstrong - Čovjek na Mjesecu ||[[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px| ]] SAD-NASA ||Apolo 11 |- ||[[23. april]] [[1971]]. ||Svemirska stanica ||[[Datoteka:Flag of the Soviet Union.svg|20px| ]] SSSR ||Saljut 1 |- ||[[14. novembar]] [[1971]]. ||Satelit kruži oko druge planete - Mars ||[[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px| ]] SAD-NASA ||Mariner 9 |- ||[[9. novembar]] [[1972]]. ||Geostacionarni komunikacioni satelit ||[[Datoteka:Flag of Canada.svg|20px| ]] Kanada-BCE ||Anik A1 |- ||[[15. juli]] [[1975]]. ||Prva zajednička američko-sovjetska misija ||[[Datoteka:Flag of the United States.svg|20px| ]] SAD-NASA [[Datoteka:Flag of the Soviet Union.svg|20px| ]] SSSR ||Projekat Apolo-Sojuz |} ¹ Projekat Vangard je prebačen sa NRL na NASA neposredno prije lansiranja.<br /> ² Sovjetski Savez je ranije pokušao sastajanje [[12. august]]a [[1962]]. Ipak, Vostok 3 i Vostok 4 su došli samo na 5 kilometara jedan od drugoga i radili su na različitim orbitama. ''Pravda'' nije pomenula ovu informaciju, ali je javila da se sastajanje desilo. == Nasljedstvo == === Smrti === Kada je Apollo 15 napustio Mjesec, astronauti su ostavili spomenicu astronautima obje nacije koji su poginuli tokom napora da se stigne do Mjeseca. U SAD, prvi astronauti koji su poginuli tokom direktnog učešća u svemirskim putovanjima ili pripremama su služili u Apollo 1 misiji: komandant Virgil "Gus" Grissom, stariji pilot Edward Higgins White i pilot Roger B. Chaffee. Njih trojica su poginula u požaru tokom testa na Zemlji [[27. januar]]a [[1967]]. godine. Naime, raketa u kojoj su se nalazili je bila ispunjena čistim [[kiseonik]]om, a ne zrakom, jer su tadašnje američke rakete bile slabe u poređenju sa sovjetskim i nisu mogle da podnesu dodatni teret. Varnica koja se pojavila u kabini se brzo pretvorila u požar. Letovi Sovjetskog Saveza Sojuz 1 i Sojuz 11 su također ishodovali pogibijama. Sojuz 1, lansiran [[23. april]]a [[1967]]. godine, nosio je samo jednog kosmonauta, pukovnika Vladimira Komarova, koji je poginuo zbog pada jer se padobran zapetljao pri povratku na Zemlju. Godine 1971. sovjetski kosmonauti Georgi Dobrovoljski, Viktor Patsajev i Vladimir Volkov su se ugušili tokom povratka sa orbitalne stanice Saljut 1. Za vrijeme povratka na Zemlju otvorio se ventil i sav [[zrak]] je iscurio iza kapsule, a kosmonauti nisu nosili svemirska odijela. Također, za vrijeme njihovog boravka u svemiru, njihovi mišići su atrofirali i nisu imali snage da zavrnu ventil. Poslije ove nesreće, kosmonauti su morali u povratku da nose svemirska odijela i da upražnjavaju fizičke vježbe tokom dužih boravaka u svemiru. Ostali astronauti su umrli u srodnim misijama, uključujući četvoricu Amerikanaca koji su poginuli u padu aviona T-38. Jurij Gagarin, prvi čovjek u svemiru, je doživio sličnu sudbinu kada je pao u lovcu MiG-15 1968. godine. === Napredak u tehnologiji i nauci === Tehnologija, posebno u aerosvemirskom inžinjeringu i [[Elektronika|elektronskoj]] komunikaciji, je mnogo napredovala tokom ovog perioda. Međutim, efekti svemirske utrke otišli su dalje od raketa, [[Fizika|fizike]] i astronomije. Tehnologija svemirske utrke proširila se na polja kao što su kućne potrepštine ili studije opadanja lišća u šumama, a napori da se pobijedi višestruko su promijenili način na koji su studenti učili. [[Datoteka:Space Shuttle Columbia launching.jpg|mini|desno|320p|Lansiranje Space Shuttlea Columbia]] Američke brige da brzo stignu Sovjetski Savez u svemirskoj utrci brzo su dovele do toga da su zakonodavci i nastavnici tražili veći naglasak na [[Matematika|matematici]] i prirodnim naukama u američkim [[škola]]ma. Američki Nacionalni odbrambeni akt o obrazovanju iz 1958. povećao je finansiranje namijenjeno ovim ciljevima, od finansiranja obrazovanja u djetinjstvu do postdiplomskih studija. Poticani tim naporima, naučnici su pomogli u razvijanju tehnologija za istraživanje svemira koje su usvojene za razne upotrebe, od kuhinje do atletskih borilišta. Osušena i hrana spremna za jelo, odjeća koja ostaje suha, čak i naočale koje se ne zamagljuju, imale su korijene u svemirskoj nauci. Danas više od hiljadu vještačkih satelita kruži oko Zemlje, prenoseći podatke oko [[Planeta|planete]] i olakšavajući daljinsko očitavanje podataka o [[Klima|vremenu]], vegetaciji ili kretanju ljudi prema državama koje ih zapošljavaju. Osim toga, dosta mikrotehnologije koja je prisutna u svakodnevnim aktivnostima potiče od istraživanja koje je početno pokrenula svemirska utrka. SSSR je ostao neprikosnoven lider u pravljenju raketa, čak i nakon kraja Hladnog rata. SAD su postale superiorne u elektronici, daljinskom očitavanju, navođenju vozila i robotskom upravljanju. == Noviji događaji == Iako se njegova brzina smanjila, istraživanje svemira nastavlja napredovati nakon kraja svemirske utrke. SAD je lansirao prvu svemirsku letjelicu koja se mogla ponovo koristiti (svemirski šatl) na 20. godišnjicu Gagarinovog leta 12. aprila 1981. SSSR je lansirao svoju verziju šatla zvanu Buran 15. novembra 1988. Ove i druge nacije nastavljaju da lansiraju sonde, satelite različitih vrsta i velike svemirske teleskope. Mogućnost druge međunarodne svemirske utrke pojavila se krajem 20. vijeka, s [[Evropska svemirska agencija|Evropskom svemirskom agencijom]] (ESA), koja je preuzela vodstvo u lansiranju komercijalnih raketa s Arijanom 4 i takmičeći se s NASA-om. Ambicije ESA-e kulminirale su u ambiciozne planove kao što je program Aurora, koji pokušava poslati ljudsku misiju na Mars prije 2030. i u okviru tog programa već je poslano više pionirskih misija da bi se postigao taj cilj. Objavljivanjem sličnih planova od američkog predsjednika [[George W. Bush|Georgea W. Busha]] 2004. označen je vremenski okvir za konstruisanje i planiranje misije za istraživački brod s posadom (ponovni povratak na Mjesec i kasniji put do Marsa do 2030). Godine 2005. ESA možda ima početnu prednost jer čini zajedničke napore s Rusijom za ostvarenje navedenih planova. Oni će vjerovatno zajednički finansirati i razvijati svoju verziju letjelice Clipper, koja je predviđena za prvo lansiranje 2018, nekoliko godina ranije od njenog američkog suparnika, koji je još u fazi ranih skica. Druge nacije su također sposobne za povećanje takmičarske atmosfere u istraživanju svemira, najviše [[Kina]], [[Indija]] i [[Japan]]. Iako finansiranje nije na istom nivou kao kod ESA-e ili NASA-e, uspješni letovi sa čovjekom Shenzou 5 i Shenzou 6 i planovi za svemirsku stanicu Narodne republike Kine pokazali su šta druge zemlje mogu postići. Indija je također lansirala bespilotnu lunarnu misiju Chandrayaan-1 22. oktobra 2008.<ref>http://www.isro.gov.in/Chandrayaan/htmls/home.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141214151525/http://www.isro.gov.in/chandrayaan/htmls/home.htm |date=14. 12. 2014 }} {{Cite web |url=http://www.isro.gov.in/chandrayaan/htmls/home.htm |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20141214151525/http://www.isro.gov.in/chandrayaan/htmls/home.htm |archive-date=14. 12. 2014 |access-date=16. 10. 2019 |url-status=dead}} Chandrayaan</ref> i planira letove s ljudskom posadom.{{Izvor}} Druga vrsta svemirske utrke, možda u prirodi drugačija od prvobitnog sovjetskog-američkog takmičenja, može se desiti između komercijalnih svemirskih kompanija. Rani napori za ono što se često naziva [[svemirski turizam]], planiranje pokretanja prvih komercijalnih putovanja u svemir, kulminirali su 28. aprila 2001, kad je Amerikanac [[Denis Tito]] postao prvi svemirski turist. Tito je posjetio [[Međunarodna svemirska stanica|Međunarodnu svemirsku stanicu]] na ruskom Sojuzu TM-32. Takmičenje privatnih podorbitalnih letjelica također je prizvalo novu svemirsku utrku između privatnih kompanija. Krajem 2004. britanski avijatičar i finansijer Richard Brunson objavio je pokretanje [[Virgin Galactic]]a, kompanije koja će koristiti tehnologiju Svemirskog broda 1 (Space Ship One), s nadama da će lansirati prve podorbitalne letove do 2009. == Reference == {{refspisak}} {{commonscat|Space Race}} {{Sjedinjene Američke Države po temama}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Istraživanje svemira]] [[Kategorija:Hladni rat]] [[Kategorija:Odnosi SAD–Sovjetski Savez]] pn9aptd2oo9t0393pf6thf1akpui86w 0 91812 3932167 3931465 2026-09-29T18:19:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932167 wikitext text/x-wiki '''Uprava državne bezbjednosti''' ({{jez-sr|Управа државне безбедности / ''Uprava državne bezbednosti''}}; {{jez-hr|Uprava državne sigurnosti|}}; {{jez-sl|Uprava državne varnosti}}; {{jez-mk|Управата за државна безбедност}}), skraćeno '''UDB''', '''UDB-a''' ili '''UDBA''', bila je jugoslovenska [[tajna policija]] za vrijeme [[SFRJ]], nastala [[1946]]. godine, podjelom [[OZNA|OZNE]] na civilni dio (UDBA) i vojni dio ([[KOS]] [[JNA]]), a prestala je djelovati [[Raspad SFRJ|raspadom SFRJ]] [[1990te|1990-ih]] godina. Funkcionisala je po sličnim principima kao i sovjetski [[KGB]]. UDBA je zapamćena među narodom kao straho-policija, a sama je bila dorasla i svjetskim tajnim službama kao što su američka [[CIA]], sovjetski [[KGB]].<ref name="specijalac">[http://www.specijalac.net/udba-tajna-policija-bivse-jugoslavije/ UDBA – Tajna policija bivše Jugoslavije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140711103339/http://www.specijalac.net/udba-tajna-policija-bivse-jugoslavije/ |date=11. 7. 2014 }}''specijalac.net'',objavljeno 9. 6.2012;pristupljeno: 30.11.2014 {{hr simbol}}</ref><ref name="DW">Siniša Bogdanić 17. januar 2014 [http://www.dw.de/udba-je-pre%C5%BEivljavala-izmi%C5%A1ljaju%C4%87i-neprijatelje/a-17366457 ''UDBA je preživljavala izmišljajući neprijatelje'' ] sa stranice [[Deutsche Welle]] učitano 15.5.2014 {{Simboli jezika|bs|bosanski}}</ref> == Osnivanje == Kao početak UDB-e smatra se osnivanje ''Glavnog obavještajnog centra'' (GOC) [[JNA]] 1943. godine od strane [[Dalibor Jakaž|Dalibora Jakaža]], agenta [[Kominterna|Kominterne]] školovanog u [[Moskva|Moskvi]]. 13. maja 1944. GOC se integrira u jugoslavensku tajnu službu ''Odjeljenje za zaštitu naroda'' ([[OZNA]])-u, a Jakaž preuzima mjesto u odjelu za inostranstvo OZNA-e u [[Beograd]]u.<ref>Interview der Journalistin Darka Stuparić mit Dalibor Jakaž für den „[[Vjesnik]]“, anläßlich des 30. Gründungstags der OZNA am 13. Mai 1974. Zitiert nach: Hans-Peter Rullmann: ''Mordauftrag aus Belgrad : Dokumentation über die Belgrader Mordmaschine''. Ost-Dienst, Hamburg 1980, S. 3 f.</ref> Već 1946. godine OZNA se dijeli na UDB-u i na vojni odjel Kontraobavještajnu službu JNA ([[KOS]]). Šef UDB-e je do prisilnog davanja ostavke bio ministar unutrašnjih poslova SFRJ [[Aleksandar Ranković]], koji je na čelo OZNA-e postavljen 13. maja 1944. godine na [[Vis]]u. Nakon njegove ostavke, UDBA je promijenila ime u ''Službu državne bezbjednosti'' (SDB). == Organizacija == Do reforme 1966. godine UDB-a je bila centralistički organizirana, sa organizacionim sjedištem u [[Beograd]]u. Nakon reforme, svaka od šest [[Republike SFRJ|jugoslavenskih republika]] je dobila vlastitu sigurnosnu službu. Time je ''Služba državne bezbednosti'' (SDB), sa sjedištem u Beogradu, zapravo preuzela saveznu ulogu stručne izobrazbe i koordinaciju poslova između pojedinih službi. Republičke sigurnosne službe mogle su bez suglasnosti savezne služe, samostalno provoditi akcije, osim u slučajevima, koji su se ticali vanjske politike SFRJ, gdje bi odluke donosila SDB SFRJ. <!-- Der SDB und auch die Dienste der Teilrepubliken (z.B. der SDS in Kroatien) waren den jeweiligen Innenministerien („Savezni sekretariat unutrašnjih poslova", SSUP) angegliedert und standen unter deren politischer Führung. Auch die übrigen Organisationsstrukturen waren in Bund und Teilrepubliken gleich. Politisch verantwortlicher Leiter des jeweiligen Sicherheitsdienstes war der jeweilige Untersekretär (stellvertretender Minister) im Innenministerium. Der fachliche Leiter war der jeweilige „Sekretärshelfer". Es gab neun Abteilungen; die Abteilung II befasste sich in den jeweiligen Diensten mit der „feindlichen Emigration“. Die Dienste der Teilrepubliken unterhielten in größeren Städten Regionalzentren („centar"), z.B. in Kroatien in Rijeka, Split, Osijek und Zagreb. Den Diensten waren jeweils analytische Abteilungen angegliedert, die mit dem Agentennetz im In- und Ausland in Verbindung standen und Einzelinformationen filterten, aufbereiteten und der Führung des Dienstes unterbreiteten. Das Bindeglied zu der obersten politischen Führung des Sicherheitsapparats, den jeweiligen Staatspräsidien, stellten seit Beginn der 1980er Jahre die „Räte zur Verteidigung der verfassungsmäßigen Ordnung“ dar. Der Rat zur Verteidigung der verfassungsmäßigen Ordnung der Sozialistischen Republik Kroatien wurde mit Beschluss des Staatspräsidiums der Republik Kroatien vom 28. Mai 1980 ins Leben gerufen. Schließlich unterhielt der Bundesstaat Jugoslawien den „Dienst für Information und Dokumentation“ (SID), der dem Fachressort des Außenministeriums unterstand.<ref name="OLG"/> --> == Osnovni zadaci == UDBA je imala četiri glavna odjela koji su se bavili: * unutrašnjim neprijateljem (nacionalizam, [[Crkva]],...) <ref name="DW"/> * emigracijom (hrvatska, albanska, srpska, bošnjačka...) <ref name="DW"/> * stranim obavještajnim službama <ref name="specijalac"/> * tehnikom praćenja i prisluškivanja <ref name="specijalac"/> == Struktura == === Vrste saradnika === Postojale su tri vrste saradnika: informator, rezident, agent:<ref name="angusyoung">[https://angusyoung111.wordpress.com/2011/07/14/metode-i-oblici-rada-sluzbi-drzavne-bezbednosti-u-socijalistickoj-jugoslaviji/ METODE I OBLICI RADA OZNE I UDBE U SOCIJALISTIČKOJ JUGOSLAVIJI]''angusyoung111.wordpress.com'',pristupljeno: 30.11.2014</ref> * Informator - zadužen za otkrivanje neprijateljskih aktivnosti * Rezident - Drži na vezi nekoliko informatora * Agent - Ubačen u neprijateljske redove da bi razotkrio njihovo djelovanje Svakom grupom saradnika predvodio je šef sektora. == Služba državne bezbjednosti == Od 1966. UDBA je preimenovana u Službu državne bezbjednosti.<ref name="specijalac"/> SDB, odnosno SDB Srbije (kasnije RDB) je između ostalog skrivala Karadžića.<ref name="Karadzic">[http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/49685-Kako-likvidiran-svedok-zloina-Dravne-bezbednosti.html Deset godina od ubistva Momira Gavrilovića - Kako je likvidiran svedok zločina Državne bezbednosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308180929/http://www.e-novine.com/srbija/srbija-tema/49685-Kako-likvidiran-svedok-zloina-Dravne-bezbednosti.html |date=8. 3. 2016 }}''e-novine.com'',objavljeno 3. 8.2011;pristupljeno: 30.11.2014 {{sr simbol}}</ref> == Rad i djelovanje == === Atentati === UDBA je bila odgovorna za mnoge atentate i ubistva, njihov broj je oko 128 <ref name="130likvidacija"/> : * [[Dinka Domačinović]] [[1960]] u [[Buenos Aires]]u poginula kao trogodišnja djevojčica od podmetnute bombe.<ref name="Standard">Adelheid Wölfl, 24. januar 2014 [http://derstandard.at/1389858134075/Das-Erbe-der-Udba ''Nasljedstvo UDBE'' ] sa stranice austrijskih novina [[Standard (novine)|Standard]] učitano 15.5.2014 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> * [[Geza Pašti]] [[1965]] u Nizzi <ref name="Standard"/> * [[Pero Čović]] [[1968]] u [[Sydney]]u <ref name="Standard"/> * [[Vjekoslav Luburić]], zvani Maks, komandant [[Koncentracioni logor Jasenovac|koncentracionog logora Jasenovac]], [[20. april]]a [[1969.]] u [[Španija|Španiji]] <ref name="rs"/> * [[Ivo Bogdan]] [[1971]] u Buenos Airesu,<ref name="Standard"/> * [[Stjepan Crnogorac]] [[3. juli|3. jula]] [[1972]]. u [[Salzburg]]u kidnapovan, kasnije u [[Slovenija|Sloveniji]] ubijen.<ref name="Standard" /> * [[Jozo Oreč]] [[1977]] u [[Johannesburg]]u <ref name="Standard"/> * [[Bruno Bušić]] [[16. oktobar|16. oktobra]], [[1978]]. u [[Pariz]]u. * [[Jovan Barović]] 1979 <ref name="rs"/> * [[Nikola Miličević]] [[1980]] u [[Frankfurt]]u <ref>21. januar 1980 [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-14318535.html ''Majstorski izbrisano - Da li je hrvatski iseljenik ubijen od jugoslavenskih ubica.To bi bio udarac za sporazum o diskreciji između Bonna i Beograda'' ] sa stranice [[Spiegel (novine)|Spiegel]] učitano 15.5.2014 {{de simbol}}</ref> * [[Stjepan Đureković]] 1983 u [[Wohlfahrtshausen]]<nowiki/>u. Đureković je kao direktor [[INA (kompanija)|INE]], odao tajne rezerve goriva u SFRJ.<ref name="130likvidacija"/> Njemačka kancelarka [[Angela Merkel]] je tražila izručenje njegovog ubice [[Josip Perković|Josipa Perkovića]] prije ulaska [[Hrvatska|Hrvatske]] u [[Evropska unija|EZ.]]<ref name="rs">2 juli 2013 [http://radiosarajevo.ba/novost/117600/najpoznatija-udba-ina-ubistva# ''Najpoznatija UDBI-na ubistva'' ]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} sa stranice [[Radio Sarajevo]] učitano 15.5.2014 {{Simboli jezika|bs|bosanski}}</ref> * [[Dragiša Kašiković]] u [[Čikago|Čikagu]].<ref name="rs"/> * [[Ivana Milošević]] u Čikagu, poćerka Dragiše Kašikovića. Imala je devet godina kad je ubijena.<ref name="rs"/> * [[Enver Hadri]] [[25. februar]]a [[1990.|1990]] u [[Brisel]]u. [[Albanci|Albanski]] aktivista je navodno nosio kod sebe dokumenat koji je opterećivao [[srbi|srpski]] politički vrh s ubistvima Albanaca na [[Kosovo|Kosovu]].<ref name="rs"/> * [[Momir Gavrilović]], [[3. oktobar]] [[2001]] bivši saradnik SDB-a i član kabineta [[Vojislav Koštunica|Vojislava Koštunice]] <ref name="Karadzic"/> === Operacija "Zvijezda" === Pod kodnim imenom "Zvijezda" obavljano je [[prisluškivanje]] [[sveštenik]]a [[Rimokatolička crkva|rimokatoličke crkve]], kako u Hrvatskoj tako i u inostranstvu.<ref>[http://www.rijaset.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=236:udba-svenici-su-bili-neskloniji-suradnji&catid=41&Itemid=220 UDBA: SVEĆENICI SU BILI NESKLONIJI SURADNJI]{{Mrtav link}}''[[Rijaset Islamske Zajednice]]'',objavljeno 10. 1.2007;pristupljeno: 21.10.2014 {{bs simbol}}</ref> === Dokumentacija === Svaka praćena odnosno prisluškivana osoba imala je dosje kod UDBE. Dosje je bio kategorisan:<ref name="angusyoung"/> * O - Sumnjiva lica, po uzoru na sovjetske službe * A – Lica s aktivnim neprijateljskim djelovanjem * B – Lica koja su u vezi sa neprijateljskim aktivistima * C – Lica koje su za vrijeme rata bila pasivna prema neprijatelju * D – Lica koja su već ranije hapšena ili osuđivana * E – Lica sa sumnjivom političkom prošlosti == Članovi UDBE i SDB-a == * [[Slobodan Penezić]] <ref name="130likvidacija">Marko Lopušina [http://www.novosti.rs/vesti/naslovna/reportaze/aktuelno.293.html:514563-Saradnici-DB-likvidirali-cak-130-politicara Saradnici DB likvidirali čak 130 političara]''novosti.rs'',objavljeno; 13. 8.2014;pristupljeno: 30.11.2014 {{sr simbol}}</ref> * [[Mitja Ribičič]] <ref name="130likvidacija"/> * [[Milka Planinc]] <ref name="130likvidacija"/> * [[Eugen Freund]], austrijski političar iz stranke [[SPÖ (stranka)|SPÖ]].<ref>Jasmina Rose 13. maj 2014 [http://www.dw.de/svojevremeno-u-jugoslaviji/a-17631412 ''Svojevremeno u Jugoslaviji'' ] sa stranice [[Deutsche Welle]] učitano 15.5.2014 {{Simboli jezika|bs|bosanski}}</ref><ref name="krone">12. maj 2014 [http://www.krone.at/Oesterreich/Geheimdienst-Vorwuerfe_gegen_SPOe-Spitzenkandidaten-Freund_Laecherlich-Story-403891 ''Optužba za saradnju glavnog kandidata SPÖ s tajnom službom'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140515114359/http://www.krone.at/Oesterreich/Geheimdienst-Vorwuerfe_gegen_SPOe-Spitzenkandidaten-Freund_Laecherlich-Story-403891 |date=15 Maj 2014 }} sa stranice austrijskih novina [[Krone (novine)|Krone]] učitano 15.5.2014 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> * [[Željko Ražnatović]], osnivač paravojne jedinice Tigrovi. * [[Stanko Karadeglija]] <ref name="hsp1816"/> * [[Ilija Stanišić]] <ref name="hsp1816"/> * [[Stanko Čolak]] <ref name="hsp1816">[http://www.hsp1861.hr/vijesti9/25092006-1.html ZLOČINAČKI «KOS JNA» I ŠEF VOJNO-OBAVJEŠTAJNE SLUŽBE RH U RATU PROTIV REPUBLIKE HRVATSKE 1991.]''hsp1861.hr'',objavljeno 26. 9.2006;pristupljeno: 21.10.2014 {{bs simbol}}</ref> * [[Salim Šabić]], jedan od osnivača [[Stranka demokratske akcije|SDA]] <ref>[[Medina Delalić]], [[Suzana Šačić]]; [http://www.e-novine.com/feljton/31857-Muslimanski-intelektualci-stranci.html Muslimanski intelektualci u stranci (1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200109143001/http://www.e-novine.com/feljton/31857-Muslimanski-intelektualci-stranci.html |date=9. 1. 2020 }}''e-novine.com'',objavljeno 6.11.2009;pristupljeno: 30.11.2014 {{bs simbol}}</ref> * [[Munir Alibabić]] * [[Nedžad Ugljen]]<ref>{{Cite news|url=|title=Politička ubistva|last=|first=|date=2011|work=|publisher=[[Federalna televizija]] (FTV)|access-date=|via=}}</ref> == Otvaranje dosjea == Po uzoru na [[Njemačka|Njemačku]], gdje su objavljeni arhivi [[Njemačka demokratska republika|Istočno-njemačke]] tajne policije [[STASI]] (njem. [[die Staatssicherheit]], Stasi, bs. "Državna sigurnost") u [[Slovenija|Sloveniji]] je februara 2014. počela objava arhiva slovenskog SDB-a. Dosada je na internetu pristupno oko 10.000 dokumenata (5 miliona stranica).<ref>[http://www.pravda.rs/2014/02/28/slovenija-objavila-deo-arhive-obavestajne-sluzbe-udba/?lng=lat Slovenija objavila deo arhive obaveštajne službe UDBA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213094431/https://pravda.rs/2014/2/28/slovenija-objavila-deo-arhive-obavestajne-sluzbe-udba/?lng=lat |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://pravda.rs/2014/2/28/slovenija-objavila-deo-arhive-obavestajne-sluzbe-udba/?lng=lat |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213094431/https://pravda.rs/2014/2/28/slovenija-objavila-deo-arhive-obavestajne-sluzbe-udba/?lng=lat |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=18. 9. 2026 |url-status=bot: unknown}}''pravda.rs'',objavljeno 24. 2.2014;pristupljeno: 30.11.2014 {{sr simbol}}</ref> Historičar [[Husnija Kamberović]] smatra da je otvaranje dosijea u Sloveniji i Hrvatskoj povezano uglavnom s prikazivenjem UDBE (i KOS-a) kao ''svemoćnog socijalističkog represivnog aparata koji je kontrolisao sve sfere društva''.<ref>{{cite web|last1=Ć|first1=M.|title=Otvaranje arhiva iz vremena socijalističke Jugoslavije: Šta zaista kriju neobjavljeni spisi?|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/otvaranje-arhiva-iz-vremena-socijalisticke-jugoslavije-sta-zaista-kriju-neobjavljeni-spisi/171101050|website=[[klix.ba]]|publisher=[[Intersoft d.o.o.]]|access-date=7. 11. 2017|date=4. 11. 2017|quote=Ovdje kod nas u BiH o tome se ne govori toliko glasno kao što se govorilo u Hrvatskoj ili Sloveniji, na primjer, a i tamo se tome pristupalo ne s namjerama da se stekne uvid u svu građu kako bi se moglo razumjeti cjelinu društvenih i političkih promjena u razdoblju socijalizma, nego, uglavnom, kako bi se pokazala represivna strana socijalizma. Akcenat se, uglavnom, stavlja na dokumente tajnih službi, jer se želi stvoriti slika o svemoćnoj tajnoj policiji koja je kontrolirala sve sfere društva}}</ref> == Također pogledajte == * [[OZNA]] * [[KOS]] * [[Aleksandar Ranković]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|UDBA}} {{Proširiti sekciju}} {{stub-polit}} {{SFRJ portal}} [[Kategorija:Jugoslavenske obavještajne službe]] [[Kategorija:Institucije SFRJ]] fhvdv4vxupn8rvf7sg7hw2p1xl9d6ri 0 93132 3932151 3931342 2026-09-29T15:29:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932151 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Rankine_William_signature.jpg|mini|desno|180px|William Rankine]] U [[termodinamika|termodinamici]], '''termodinamičar''' je osoba koja proučava [[termodinamički proces|termodinamičke procese]] i fenomene, tj. [[fizičar]] koji se bavi sa [[mehanički]]m radnjama i relacijama [[toplota|toplote]]. Među velikim brojem dobro [[:Kategorija:Termodinamičari|poznatih termodinamičara]], tu su [[Nicolas_L%C3%A9onard_Sadi_Carnot|Sadi Carnot]], [[Rudolf Clausius]], [[Josiah Willard Gibbs]], [[Hermann von Helmholtz]] i [[Max Planck]]. ==Historija izraza== Iako većina smatra da je francuski fizičar [[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Sadi Carnot]] bio prvi pravi termodinamičar, sam termin ''termodinamika'' nije bio "skovan" sve do 1849. godine, kada ga je prvi iskoristio [[William Thomson|Lord Kelvin]] u svom radu ''Procjena Carnotove teorije o pokretačkoj snazi toplote''.<ref>Kelvin, William T. (1849). "An Account of Carnot's Theory of the Motive Power of Heat - with Numerical Results Deduced from Regnault's Experiments on Steam." ''Transactions of the Edinburg Royal Society, XVI. January 2.'' [http://visualiseur.bnf.fr/Visualiseur?Destination=Gallica&O=NUMM-95118 Scanned Copy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170724100855/http://www.archive.org/stream/mathematicaland01kelvgoog |date=24. 7. 2017 }} {{Cite web |url=http://www.archive.org/stream/mathematicaland01kelvgoog |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724100855/http://www.archive.org/stream/mathematicaland01kelvgoog |archive-date=24. 7. 2017 |access-date=4. 12. 2024 |url-status=bot: unknown}}</ref> Prvi udžbenik termodinamike napisao je 1859. godine [[William John Macquorn Rankine|William Rankine]], profesor građevinskog i mašinskog inženjerstva na [[Univerzitet u Glasgowu|Univerzitetu u Glasgowu]].<ref>{{cite book | author=Cengel, Yunus A.; Boles, Michael A. | title=Thermodynamics - An Engineering Approach | publisher=McGraw-Hill | year=2005 | isbn=0-07-310768-9}}</ref> == Također pogledajte == * [[Termodinamika]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Termodinamičari| *]] l4wbmome6049q1hwfp1fzv7xj59ld1y 0 100614 3932188 3872349 2026-09-29T21:00:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932188 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar |ime_muzičara = Vukašin Brajić |bgcolour = solo_izvođač |slika = Vukasinbrajicinfo.jpg |rođenje = [[9. februar]] [[1984]]., [[Sanski Most]], [[Jugoslavija]] |država = [[Beograd]], [[Srbija]] |zanimanje = pjevač, profesor razredne nastave |instrument = vokal, gitara, klavir |žanr = [[Pop muzika|pop]], [[rock]] |karijera = 2003- |URL = [http://www.vukasinbrajic.com www.vukasinbrajic.com] }} '''Vukašin Brajić''' je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[srbija]]nski pjevač. Rođen je [[9. februar]]a [[1984]]. u [[Sanski Most|Sanskom Mostu]], ali zbog [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni]] preselio se sa porodicom u [[Srbija|Srbiju]] i sada živi u [[Beograd]]u<ref>{{Cite web |url=http://www.sanski-most.info/content/view/240/1/ |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216213938/http://www.sanski-most.info/content/view/240/1/ |archive-date=16. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref>. Bio je učesnik [[Muzika|muzičkog]] reality show-a [[Operacija Trijumf]], koji se emitovao na preko šest nacionalnih [[televizijska mreža|televizijskih mreža]]<ref name="Arhivirana kopija">{{Cite web |url=http://www.operacijatrijumf.rs/page/home/sr.html |title=Arhivirana kopija |access-date=19. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220090603/http://www.operacijatrijumf.rs/page/home/sr.html |archive-date=20. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref> u pet [[Balkan|balkanskih zemalja]] (Bosna i Hercegovina, [[Makedonija]], Srbija, [[Hrvatska]] i [[Crna Gora]]), gdje je zauzeo drugo mjesto. Brajić je predstavljao Bosnu i Hercegovinu na [[Eurovision Song Contest 2010|Eurosongu 2010]] sa pjesmom "Thunder and Lightning" [[Dino Šaran|Dine Šarana]]<ref>{{Cite web |url=http://www.bhrt.ba/eurosong2010/v01.html |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100123182025/http://www.bhrt.ba/eurosong2010/v01.html |archive-date=23. 1. 2010 |url-status=dead }}</ref>. == Biografija == Rođen je kao najstarije od troje djece oca Sime i majke Dušanke. Ima mlađeg brata Nenada i mlađu sestru Nevenu. Interes za muziku pokazao je još u ranom djetinjstvu kada je od roditelja u trećem razredu zatražio da ga upišu u [[muzička škola|muzičku školu]], što u teškom [[rat]]nom vremenu nije bilo moguće. Upravo zbog rata, Vukašinova porodica se [[1995]]. godine preselila iz Bosne i Hercegovine u [[Srbija|Srbiju]] u mjesto [[Mali Požarevac]] u [[Sopot]]u, gdje su bili godinu dana, da bi se nakon toga preselili u [[Čačak]], gdje porodica Brajić i danas živi<ref>http://www.nezavisne.com/zvjezdana-prasina/vijesti/35615/Vukasin-Brajic-u-rodnom-gradu.html</ref>. U Čačku je Vukašin završio osnovnu školu i [[gimnazija|gimnaziju]]. Za Čačak su vezani i njegovi muzički počeci. Iako mu roditelji nisu mogli priuštiti muzičko obrazovanje, Vukašin se sam trudio učeći iz knjiga i sa [[internet]]a te je svladao sviranje [[klavijatura]] i [[gitara|gitare]], koju je sa nepunih 15 godina dobio na poklon od ujaka, i rekao porodici: "''Jednog dana sve vas će ova gitara da hrani''"<ref name="glassrpske.com">{{Cite web |url=http://www.glassrpske.com/vijest/7/plus/16630/lat/Zvijezda-Operacije-Trijumf-Vukasin-Brajic-Binu-sanjam-svake-noci.html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225061536/http://www.glassrpske.com/vijest/7/plus/16630/lat/Zvijezda-Operacije-Trijumf-Vukasin-Brajic-Binu-sanjam-svake-noci.html |archive-date=25. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref>. Također je pjevao u [[hor]]u, plesao u plesnom klubu "Luna", te je bio član [[Drama|Dramskog]] kluba književne omladine. Tako je stekao prva iskustva u javnim nastupima i na takmičenjima. Sa 19 godina odlazi iz Čačka u [[Negotin]] gdje je upisao Učiteljski fakultet jer mu je on pružao ono što voli - scenski pokret, muziku i pjevanje. Vukašin je zavolio rad s djecom i govorio je kako su učenici njegova publika, a učionica scena. Od diplome ga danas dijeli još samo diplomski rad koji je odgodio zbog početka muzičke karijere. U Negotinu mu je cimer bio gitarist jednog benda od kojega je Vukašin naučio mnogo i znatno usavršio sviranje gitare<ref name="multiple">{{Cite web |url=http://www.svet.rs/clanak/%C5%BDivotna-pri%C4%8C-vuka%C5%A0-braji%C4%86 |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222183854/http://www.svet.rs/clanak/%C5%BDivotna-pri%C4%8C-vuka%C5%A0-braji%C4%86 |archive-date=22. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref>. == Affect == [[Datoteka:Affect2.jpg|lijevo|150 px|mini|Affect]] Dok je bio na trećoj godini [[fakultet]]a odlazi iz Negotina u [[Beograd]]. Naime, [[2003]]. godine u Negotinu je upoznao [[Darko Nikodijević|Darka Nikodijevića]] i [[Nemanja Anđelković|Nemanju Anđelkovića]] koji su iste godine snimili nekoliko pjesama koje pripadaju melodičnom metal-rock žanru i odlučili napraviti grupu koji su nazvali [[Affect]]. Kako nisu imali vokal, uvidjevši da Vukašin dobro pjeva, voli muziku, te uz to svira gitaru, pozvali su njega. U ljeto [[2004]]. Vukašin je snimio s njima četiri pjesme. Vukašinu su se pjesme svidjele i brzo se pronašao u njima. Početkom [[2005]]. godine Affect dobiva stalnu postavu kada mu se priključuju basist [[Nikola Dimitrijević]] i bubnjar [[Željko Despić]]. Zbog ograničenih uslova do [[2006]]. godine radili su na snimanju 10 pjesama za album. U ljeto [[2006]]. godine stupili su u kontakt s [[Ognjen Uzelac|Ognjenom Uzelcem]], direktorom [[PGP RTS]]-a koji im je pružio mogućnost da PGP izda Affectu promotivni cd-singl sa dvije pjesme. U jesen iste godine su u studiju 5 PGP RTS-a snimili svoje dvije pjesme "Ništa više ne ostaje" (u engleskom originalu "Read from my eyes") i instrumentalnu obradu tradicionalne srpske pjesme "[[Ajde Jano]]", koju su oni svirali u [[heavy-metal]] žanru. U [[april]]u [[2007]]. godine izdali su taj promotivni singl objavljen u 150 primjeraka. Uživo su nastupali po Beogradu na mjestima na kojima se svira rock'n'roll, a uz pomoć ekipe radija [[Beograd 202]] su nastupali i van Beograda<ref name="multiple"/>. Zbog mnogo razloga, od kojih je jedan taj da se samo Vukašin od svih članova benda želio baviti muzikom profesionalno, projekt je krajem iste godine stavljen na pauzu, ali Darko Nikodijević i Nemanja Anđelković i dalje su uz Vukašina kao dio tima koji će raditi s njim i na projektima koji slijede. == Lucky Luke == Vukašin se i nakon prestanka rada Affecta nastavlja baviti muzikom u akustičnom duetu [[Lucky Luke]] (bivši Ausonia Duo) sa [[Marko Marić|Markom Marićem]]<ref>http://www.svevesti.com/?l=sr&a=119636 {{Mrtav link}}</ref>. Njih dvojica su nastupali zajedno sve do Vukašinovog odlaska u [[Operacija Trijumf|Operaciju Trijumf]]. Također su imali i nekoliko televizijskih nastupa u jutarnjim programima i dnevnim kronikama. == Operacija Trijumf == Vukašinova priča o Operaciji Trijumf počinje kada ga je njegov cimer iz Negotina Bojan obavjestio da je počelo prijavljivanje, a kum Marko popunio prijavnicu. Vukašin, koji je u to vrijeme bio u Negotinu gdje se posvetio fakultetu, odmah je krenuo sa pripremama. Otišao je u Beograd i sav novac zarađen na svirkama trošio je na sate pjevanja kod profesorice [[Tanja Andrejić|Tanje Andrejić]] s kojom je radio tri mjeseca. Prošavši na [[audicija]]ma, tokom ljeta je odradio nekoliko promotivnih [[koncert|koncerata]] širom Srbije sa ostalim sudionicima showa iz Srbije. Vukašinu je rodni grad Sanski Most pa je, iako već 13 godina živi u Srbiji, u showu sudjelovao kao predstavnik Bosne i Hercegovine. [[Datoteka:Vukašin Brajić à Operacija Trijumf.jpg|lijevo|mini|150 px|Vukašin Brajić - finale OT-a]] [[29. septembar|29. septembra]] [[2008]]. počeo je show prvom Galom na kojoj je Vukašin u duetu sa [[Ivana Nikodijević|Ivanom Nikodijević]] otpjevao pjesme "Kad padne noć" [[Riblja čorba|Riblje Čorbe]] i pjesmu "Enter Sandman" koju izvodi [[Metallica]]. Već na drugoj Gali uslijedila je njegova prva nominacija nakon izvedbe pjesme "Kiselina" grupe [[Van Gogh]], a za razlog nominacije Vukašin je ostao uskraćen. Tada ga je spasio direktor. Sedma Gala je donijela grupnu nominaciju nakon koje je Vukašin ostao u daljnjem takmičenju. Tada je sve oduševio odličnom izvedbom i scenskim nastupom pjesme "Klatno" grupe Van Gogh, ali je poslije slijedećeg nastupa, na kojem je izveo pjesmu "Highway To Hell" grupe [[AC/DC]], zaradio prvu nominaciju nakon koje je publika odlučivala o njegovom ostanku na akademiji. U neizvjesnoj borbi sa [[Đorđe Gogov|Đorđem Gogovim]], koji je do tada u više navrata bio među favoritima publike, Vukašin je uspio proći dalje. Te je večeri izveo pjesmu "More Than Words" grupe [[Extreme]], koja je ostala zapamćena kao jedan od njegovih najboljih nastupa u kojem je pokazao i svoje umijeće sviranja akustične gitare, te u duetu sa Đorđem Gogovim pjesmu [[Lenny Kravitz|Lennyja Kravitza]] "Are You Gonna Go My Way". Već na slijedećoj Gali nastavio se niz u kojem je njegov ostanak u showu bio stavljen pred publiku. Na 10. Gali je nakon izvedbi pjesme "Kreni prema meni" [[Partibrejkersi|Partibrejkersa]] i [[The Beatles|Beatlesovih]] "Help!" i "A Hard Day's Night" ponovno nominovan, sada sa Nikolom Sarićem. Ponovno ostavši na akdemiji, pored jednog od dotadašnjih favorita publike, zaradio je nadimak "ubica favorita"<ref>http://www.vesti.rs/exit/OT-VUKASIN-UBICA-FAVORITA.html</ref>. No žiri ga ponovno nominuje, ovaj put sa Sonjom Bakić. Slijedeća Gala je donijela izvedbu pjesme "Nothing Else Matters" grupe Metallica, u kojoj je ponovno pokazao gitarističko umijeće, i duet sa Sonjom pjesme "Svet tuge" od [[Negativ (grupa)|Negativa]], te pjesme "Mi plešemo" i "Maljčiki" s Anom Bebić i Igorom Cukrovim. Vukašin je i ovu nominaciju "preživio" na sreću mnogobrojnih fanova čiji se broj iz dana u dan povećavao, ali žiri je opet učinio potez koji im je postao rutina, ponovno ga je nominirao, sada sa Igorom Cukrovim. Publika ga je ponovno ostavila na akademiji i Vukašin se našao u polufinalu. U polufinalu je sve oduševio izvedbama pjesama "Angels" Robbieja Williamsa te pjesme "Ugasi me" koju je otpjevao sa [[Aki Rahimovski|Akijem Rahimovskim]]. U finale je ušao kao drugoplasirani, iza [[Adnan Babajić|Adnana Babajića]]. Finale je otvorila pjesma "Live And Let Die" koju su skupa otpjevali svi finalisti. Vukašin je uz nju otpjevao još tri pjesme, "Easy" Commodorsa, te već prije izvedene "More Than Words" i "Highway To Hell". Takmičenje u showu je završio kao drugoplasirani<ref name="glassrpske.com"/> iza pobjednika Adnana Babajića. Sudeći po objavljenim podacima<ref name="Arhivirana kopija"/><ref>{{Cite web |url=http://www.nadlanu.com/Dynamic/News,intLangID,2,intItemID,117825,intCategoryID,489,CityID,.html |title=Arhivirana kopija |access-date=23. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426105006/http://www.nadlanu.com/Dynamic/News,intLangID,2,intItemID,117825,intCategoryID,489,CityID,.html |archive-date=26. 4. 2009 |url-status=dead }}</ref>, Vukašin je osvojio približno 330 000 glasova. Vukašin se istaknuo po mnogo čemu tokom showa i stekao naklonost mnogobrojne publike svih generacija i iz svih zemalja [[SFRJ|bivše Jugoslavije]]. O njemu se govori kao o čovjeku koji je ujedinio prostor cijele bivše države. Ostao je zapamćen po svojim odličnim vokalnim i scenskim nastupima koji su mu, prema ocjeni žirija, donijeli "najbolju prosječnu ocjenu od svih studenata". Pamti se i po izjavi "Forumaši su najgori ljudi. I ja sam Forumaš!", koja ga je učinila miljenikom forumaša. == Karijera poslije Operacije Trijumf == [[Datoteka:Koncert sc.jpg|desno|mini|150 px|Vukašin Brajić na koncertu Operacije Trijumf u Beogradu]] Vukašin je 23.2.2009. godine nastupio sa članovima OT Benda i Sonjom Bakić kao predgrupa svjetskoj zvijezdi Jamesu Bluntu na njegovom koncertu u Beogradu<ref>{{Cite web |url=http://www.mtsmondo.com/vodic/text.php?vest=125699 |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 2. 2009 |archive-date=2. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502041014/http://www.mtsmondo.com/vodic/text.php?vest=125699 |url-status=dead }}</ref> pred nekoliko hiljada gledatelja<ref>{{Cite web |url=http://www.srbijanet.rs/zabava/nocni-zivot/10268-dzejms-blant-pevao-za-sve-izgubljene-duse.html |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225125921/http://www.srbijanet.rs/zabava/nocni-zivot/10268-dzejms-blant-pevao-za-sve-izgubljene-duse.html |archive-date=25. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref>. Kao član OT Benda, Vukašin se plasirao na Beoviziju 2009 (takmičenje za predstavnika za [[Eurosong]]) sa pjesmom „Blagoslov za kraj“<ref>{{Cite web |url=http://www.kurir-info.rs/clanak/stars/kurir-01-02-2009/ot-bend-pred-prvim-iskusenjem |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204092707/http://www.kurir-info.rs/clanak/stars/kurir-01-02-2009/ot-bend-pred-prvim-iskusenjem |archive-date=4. 2. 2009 |url-status=dead }}</ref>. Na polufinalnoj večeri, 7. marta 2009. godine, OT Bend je osvojio maksimalna 24 boda i ušli su u finale kao prvoplasirani. Dan kasnije, u finalu, od publike je ponovo dobio maksimalnih 12 bodova, sa osvojenim rekordnim 28 521 glasom od ukupno 53 550 glasova koje je pristiglo za svih 11 kompozicija. To ipak nije bilo dovoljno za pobjedu, jer je žiri ovoga puta grupi dao svega 5 bodova, tako da u konačnom plasmanu, OT Bend je završio kao drugoplasirani<ref>http://www.rts.rs/page/rts/sr/%D0%9F%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B0+%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%98%D0%B5/%D0%9F%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B0+%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%98%D0%B5+2009/story/259/Beovizija/48944/Rezultati+glasanja+-+polufinale+i+finale{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 19. i 20. aprila 2009. godine Vukašin je, sa ostalim učesnicima Operacije Trijumf, održao dva koncerta u Sava centru u Beogradu pred oko 10000 posetilaca. Pjevao je pjesme OT Benda, kao i nekoliko domaćih i stranih hitova<ref>{{Cite web |url=http://www.svet.rs/clanak/dva-dana-spektakla-u-sava-centru |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090425145347/http://www.svet.rs/clanak/dva-dana-spektakla-u-sava-centru |archive-date=25. 4. 2009 |url-status=dead }}</ref>. Tokom ljeta 2009. godine takmičari prve Operacije Trijumf su napravili turneju po Crnoj Gori, čija je kruna bio koncert na punom Stadionu malih sportova u [[Podgorica|Podgorici]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pobjeda.co.me/citanje.php?datum=2009-06-11&id=165641 |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007064025/http://www.pobjeda.co.me/citanje.php?datum=2009-06-11&id=165641 |archive-date=7. 10. 2011 |url-status=dead }}</ref>. [[Datoteka:VukasinGlavna.jpg|lijevo|mini|150 px|Vukašin Brajić - predstavnik BiH na Eurosongu 2010]] Na muzičkom ljetnom festivalu "Sunčane skale 2009" u [[Herceg Novi|Herceg Novom]], na prvoj večeri festivala pod nazivom "Prinčeve nagrade", OT Bend je odnio nagradu za "otkriće godine"<ref>{{Cite web |url=http://www.balkanmedia.com/magazin/5700/suncane_skale_najvise_princeva_vladi_i_severini.html |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131143534/http://balkanmedia.com/magazin/5700/suncane_skale_najvise_princeva_vladi_i_severini.html |archive-date=31. 1. 2010 |url-status=dead }}</ref>. 12. jula 2009. godine, u [[Beogradska arena|Beogradskoj areni]], OT Bend, zajedno s Anom Bebić, je nastupio na svečanoj ceremoniji kojom su zatvorene 25. ljetne [[Univerzitetske sportske igre]], koje su u glavnom gradu Srbije od 1. do 12. jula okupile 8.200 učesnika iz 145 zemalja<ref>{{Cite web |url=http://www.universiade-belgrade2009.org/Contents/Content8.aspx?sid=7&id=39&cid=4334 |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917082707/http://www.universiade-belgrade2009.org/Contents/Content8.aspx?sid=7&id=39&cid=4334 |archive-date=17. 9. 2009 |url-status=dead }}</ref>. Bivši studenti Operacije Trijumf su imali i nekoliko većih i manjih nastupa po gradovima Srbije. Jedan od zapaženijih bio je koncert OT Benda s Anom Bebić na centralnom gradskom trgu u [[Užice|Užicu]], pred oko 10.000 ljudi<ref>{{Cite web |url=http://www.alo.rs/ljudi/18937/Koncert_pred_fajront |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090906092139/http://www.alo.rs/ljudi/18937/Koncert_pred_fajront |archive-date=6. 9. 2009 |url-status=dead }}</ref>. Za kraj godine, ostavljen je "Oproštajni koncert Operacije Trijumf" u Sava Centru u Beogradu. Studenti su se na taj način oprostili od zajedničkih nastupa pod imenom Operacije Trijumf, poželivši da dalju karijeru gradi svako za sebe<ref>{{Cite web |url=http://www.svet.rs/clanak/publika-u%C5%BEivala-u-opro%C5%A1tajnom-nastupu-operacije-trijumf |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091221002459/http://www.svet.rs/clanak/publika-u%C5%BEivala-u-opro%C5%A1tajnom-nastupu-operacije-trijumf |archive-date=21. 12. 2009 |url-status=dead }}</ref>. Umjetnički ansambl "Stanislav Binički", pod dirigentskom upravom Vojkana Borisavljevića, održao je 21. decembra 2009. godine, koncert pod nazivom "Mama Mia" u Domu sindikata, na kome su izveli hitove švedske grupe [[ABBA]]. Pod pokroviteljstvom Ambasade Švedske u Srbiji, kao vokalna podrška je nastupio OT Bend, a pored njih i Maja Odžaklijevska, Nada Pavlović, Tijana Dapčević, Jelena Jovičić, Milena Vasić, Dejan Lutkić i Marinko Madžgalj. Specijalni gost koncerta bila je primadona Beogradske opere Jadranka Jovanović<ref>{{Cite web |url=http://www.smedia.rs/kultura/detalji.php?id=5366 |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725140323/http://www.smedia.rs/kultura/detalji.php?id=5366 |archive-date=25. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref>. 11. januara 2010. godine, objavljeno je da će Vukašin Brajić, sa kompozicijom "Thunder and Lightning" Edina - Dine Šarana, predstavljati Bosnu i Hercegovinu na 55. Takmičenju za pjesmu Evrovizije te godine u [[Oslo|Oslu]] ([[Norveška]])<ref>{{Cite web |url=http://www.bhrt.ba/lat/default.wbsp?p=427 |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323062915/http://www.bhrt.ba/lat/default.wbsp?p=427 |archive-date=23. 3. 2010 |url-status=dead }}</ref>. Bosna i Hercegovina je prošla u finale i među 25 zemalja koje su se našle u finalu zauzela 17. mjesto. == Singlovi == {{col-begin}} {{col-2}} === OT Bend singlovi === OT Bend - [[Blagoslov za kraj (Single)|"Blagoslov za kraj"]]<ref>{{Cite web |url=http://www.rts.rs/page/rts/sr/Beovizija/story/259/Beovizija/41711/Odabrani+u%C4%8Desnici+Beovizije+2009..html |title=Arhivirana kopija |access-date=18. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513124622/http://www.rts.rs/page/rts/sr/Beovizija/story/259/Beovizija/41711/Odabrani+u%C4%8Desnici+Beovizije+2009..html |archive-date=13. 5. 2009 |url-status=dead }}</ref> OT Bend - "Strpi se još malo" OT Bend i [[Karolina Gočeva|Karolina]] - "Zaboravi" {{col-2}} === Solo singlovi === Vukašin Brajić - "Thunder and lightning" / "Munja i grom" Vukašin Brajić i Alogia - "Od svega umoran" Vukašin Brajić - "Mogli smo sve" Vukašin Brajić - "Na usnama" {{col-end}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Vukašin Brajić}} * [https://web.archive.org/web/20090204055346/http://vukasinbrajic.com/ Službena stranica] * [https://web.archive.org/web/20090207094723/http://www.operacijatrijumf.rs/page/contestants/sr.html?userName=vbrajic Vukašin Brajić na službenoj stranici Operacije Trijumf] {{Bosna i Hercegovina na Eurosongu}} {{DEFAULTSORT:Brajić, Vukašin}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] [[Kategorija:Srbijanski pjevači]] [[Kategorija:Rođeni 1984.]] [[Kategorija:Biografije, Sanski Most]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački predstavnici na Euroviziji]] [[Kategorija:Predstavnici na Eurosongu 2010.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 3waiy2rj6ccyb3asgq707fq8cwgzl97 0 139960 3932207 3931660 2026-09-30T01:54:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932207 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:A.J.Cook crop.jpg|mini|desno|250px|A. J. Cook u martu [[2010]].]] '''Andrea Joy Cook''' ili '''A. J. Cook'''<ref>Sean Daly ([[1. februar|1. 2.]] 2003), [http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/421032981.html?dids=421032981:421032981&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Feb+01%2C+2003&author=Sean+Daly&pub=Toronto+Star&desc=Whitby+star+reaches+her+Destination+%3B+Career%2C+love+life+on+roll+Teen+flick+pure+fun&pqatl=google "Zvijezda iz Whitbyja došla je na svoje odredište"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022221000/http://pqasb.pqarchiver.com/thestar/access/421032981.html?dids=421032981:421032981&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Feb+01,+2003&author=Sean+Daly&pub=Toronto+Star&desc=Whitby+star+reaches+her+Destination+%3B+Career,+love+life+on+roll+Teen+flick+pure+fun&pqatl=google |date=22. 10. 2012 }}, ''Toronto Star''; preuzeto: [[27. septembar|27. 9.]] 2009.</ref> [[Kanada|kanadska]] je [[glumac|glumica]]. Rođena je [[22. juli|22. 7.]] [[1978]]. u mjestu [[Oshawa, Ontario|Oshawa]], [[Ontario]]. Najpoznatija je po ulozi specijalne agentice [[FBI]]-a [[Jennifer Jareau|Jennifer "JJ" Jareau]] u ''[[CBS]]''-ovoj [[kriminalistički|kriminalističkoj]] [[televizijska serija|seriji]] ''[[Zločinački umovi]]''. Pojavila se i u nekoliko [[Hollywood|holivudskih]] [[film]]ova, uključujući ''The Virgin Suicides'', ''Out Cold'' i ''Posljednje odredište 2'' (''Final Destination 2''). == Rane godine == Iako je rođena u Oshawi, većinu života provela je u [[Whitby, Ontario|Whitbyju]]. Njen otac Mike je nastavnik, a njena majka Sandra radi za jednog [[psihijatrija|psihijatra]].<ref>[http://www.filmreference.com/film/27/A-J-Cook.html Biografija A. J. Cook], [http://www.filmreference.com/ ''Filmreference.com'']</ref> Ima 2 brata (Nathan i Paul) i sestru Angelu. Članica je [[Crkva Isusa Krista svetaca posljednjih dana|Crkve Isusa Krista svetaca posljednjih dana]].<ref>Manohla Dargis, [http://movies.nytimes.com/person/269983/A-J-Cook?scp=1&sq=A.%20J.%20Cook&st=cse "A. J. Cook"], [http://movies.nytimes.com/pages/movies/index.html/gst/movies/filmography.html?p_id=269983 ''Movie2.nytimes.com'']{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}; preuzeto: [[23. april|23. 4.]] 2010.</ref> Počela se baviti [[ples]]om već od 4. godine<ref name="A. J. Cook">Liz Braun ([[31. januar|31. 1.]] 2003), [http://jam.canoe.ca/Movies/Artists/C/Cook_AJ/2003/01/31/757391.html "Karijera A. J. Cook počinje ići uzlaznim tokom"] {{Mrtav link}}, ''jam.canoe.ca'': preuzeto: [[13. januar|13. 1.]] 2010.</ref>, pa je uzimala časove iz ''[[jazz]]a'', [[step]]a i [[balet]]a. Išla je po plesnim takmičenjima sve do 17, kad je odlučila da želi pokušati s glumom. == Karijera == Njen prvi glumački posao bio je u reklami za ''[[McDonald's]]'' [[1997]]. godine. Nakon toga je dobila ulogu u [[horor]]-seriji za mlade ''Goosebumps'', te u 2 TV-filma: ''In His Father's Shoes'' i ''Elvis upoznaje Nixona''. Karijeru na igranom filmu počela je ulogom jedne od 5 sestara-samoubica u filmu ''The Virgins Suicide'' iz [[1999]]. Iste godine uzela je ulogu u seriji ''Higher Ground'', u kojoj je glumila Shelby Merrick, razdražljivu tinejdžerku koja se morala nositi sa zlostavljanjem i slomljenim srcem u udaljenoj školi za djecu s posebnim potrebama. Serija je trajala jednu sezonu, završivši romansom između Shelby i Scotta, koga je glumio [[Hayden Christensen]]. Nakon te serije Cook se pojavila u TV-filmu ''The Spiral Staircase'' (zajedno s [[Kandyse McClure]], kolegicom iz serije), a zatim je dobila glavne uloge u nekoliko filmova, uključujući ''Out Cold'' (kao potencijalna ljubav Jasona Londona), ''Ripper'', ''I'm Reed Fish'' i ''Final Destination 2''. Posljednja joj je uloga bila u ''Zločinačkim umovima''. [[14. juni|14. 6.]] [[2010]]. objavljeno je da njen ugovor neće biti obnovljen za 6. sezonu ''Umova''<ref>Michael Ausiello, [http://insidetv.ew.com/2010/06/14/criminal-minds-drops-a-j-cook/ "''Zločinački umovi'' (ot)puštaju A. J. Cook"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225054054/http://insidetv.ew.com/2010/06/14/criminal-minds-drops-a-j-cook/ |date=25. 12. 2010 }}, ''Entertainment Weekly''.</ref>, ali se pojavila u 2 epizode kako bi se zaokružila sudbina njenog lika, zbog hiljada pisama i peticija koje su [[filmski producent]]i serije dobili od gledalaca.<ref>{{Cite web |url=http://insidetv.ew.com/2010/06/25/criminal-minds-cook-brewster-return/ |title="Novosti iz ''Zločinačkih umova'': Cook i Brewster se vraćaju - ali na koliko dugo?" |access-date=29. 1. 2011 |archive-date=12. 1. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112231629/http://insidetv.ew.com/2010/06/25/criminal-minds-cook-brewster-return/ |url-status=dead |archive-date=12. 1. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110112231629/http://insidetv.ew.com/2010/06/25/criminal-minds-cook-brewster-return/ }}</ref> Vratila se i u tada posljednjoj epizodi [[Paget Brewster]].<ref>[http://screenrant.com/aj-cook-criminal-minds-return-aco-99481/ "A. J. Cook vraća se u ''Zločinačke umove'' u posljednjoj epizodi Paget Brewster"], ''Screenrant.com''</ref> [[16. april]]a [[2011]]. objavljeno je da je potpisala ugovor za 7. i 8. sezonu.<ref>Philiana Ng, [http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/aj-cook-returning-cbs-criminal-179120 "A. J. Cook vraća se u ''CBS''-ove ''Zločinačke umove''"], ''hollywoodreporter.com'', 16. april 2011.</ref> == Privatni život == Od malih nogu patila je od ozbiljnog [[Astigmatizam oka|astigmatizma]], mahane [[vid]]a zbog koje bila proglašena pravno [[sljepoća|slijepom]]. U 2. razredu nosila je naočare, ali su joj one postale problem zbog njene ljubavi prema plesu. U 6. razredu počela je nositi kontaktne leće, ali joj je vid i dalje bio slab. Priznala je da joj je bilo teško voziti noću, ali zbog njene karijere to se nije moglo izbjeći. Priznala je i da je viđala "krugove oko svjetala". Izjavila je da je njen vid bio problem za nju jer imala noćni vid koji je bio "dno dna" i jedva je mogla išta vidjeti ujutro kad bi se probudila. Cook je otkrila ''Visian ICL'', sočivni implantat koji se usadi u [[oko]] i ispravlja astigmatizam. Podvrgla se postupku usađivanja i rekla je da su joj implantati promijenili život, zbog njenog "bioničkog desnog oka", jer je mogla vidjeti jasno nakon operacije. Priznala je da je, kada se probudila sljedećeg jutra i prvi put jasno vidjela suprugovo lice, briznula u plač. U augustu [[2001]]. Cook se udala za svog dugogodišnjeg momka Nathana Andersena, koga je upoznala na časovima filma na univerzitetu ''Utah Valley''. Kasnije se preselila u [[Salt Lake City]]<ref>''The Arrow'' ([[21. april|21. 4.]] 2002), [http://www.joblo.com/arrow/index.php?id=634 "Intervju: A. J. Cook"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805213955/http://www.joblo.com/horror-movies/news/interview-aj-cook |date=5. 8. 2011 }} {{Cite web |url=http://www.joblo.com/horror-movies/news/interview-aj-cook |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805213955/http://www.joblo.com/horror-movies/news/interview-aj-cook |archive-date=5. 8. 2011 |access-date=15. 10. 2019 |url-status=bot: unknown}}, "Joblo presents ''Arrow in the Head''"; preuzeto: 13. 1. 2010.</ref>, kako bi bi bila s Nathanom. Trenutno žive u [[Los Angeles]]u.<ref name="A. J. Cook"/> U martu [[2008]]. objavljeno je da očekuju prvo dijete u oktobru.<ref>Alynda Wheat, [http://www.ew.com/ew/article/0,,20185232_21,00.html "Proljetni TV-pregled: ''Zločinački umovi''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152837/http://www.ew.com/ew/article/0,,20185232_21,00.html |date=7. 6. 2011 }}, ''Entertainment Weekly''.</ref> Njihov sin, Mekhai Allan Andersen, rođen je [[13. septembar|13. septembra]]. Cook je rekla: ''"On je tako dobra beba. Osjećam se tako sretna što je moj. Moj muž i ja osjećamo se veoma blagoslovljenima."''<ref>[http://celebritybabies.people.com/2008/11/26/aj-cook-mekhai/ "A. J. Cook rodila Mekhaia Allana"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729021354/http://celebritybabies.people.com/2008/11/26/aj-cook-mekhai/ |date=29. 7. 2010 }}, [http://celebritybabies.people.com/ Poznate bebe (blog)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425031925/http://celebritybabies.people.com/ |date=25. 4. 2011 }}</ref> Cook i Anderson također su ponosni vlasnici i [[jorkširski terijer|jorkširskog terijera]] po imenu Zara.<ref>[http://www.animalfair.com/home/a-j-cook/ "A. J. Cook"], ''AnimalFair.com''</ref> == Filmografija == {| class="wikitable" |- ! Godina ! Film ! Uloga |- | 1997. | ''Laserhawk'' | Lijepa djevojka #1 |- | 1997. | ''In His Father's Shoes'' | Lisa |- | [[1998]]. | ''Elvis upoznaje Nixona'' | ''hippie''-djevojka |- | 1999. | ''The Virgin Suicides'' | Mary Lisbon |- | 1999. | ''Teen Sorcery'' | Dawn |- | 1999. | ''Blue Moon'' | Alison |- | [[2000]]. | ''The Spiral Staircase'' | Lokalna djevojka |- | 2001. | ''Out Cold'' | Jenny |- | 2001. | ''Wishmaster 3: Beyond Gates Of Hell'' | Diana Collins |- | 2001. | ''Ripper: Letter from Hell'' | Molly Keller |- | [[2002]]. | ''The House Next Door'' | Lori Peterson |- | [[2003]]. | ''Final Destination 2'' | Kimberly Corman |- | [[2005]]. | ''Bloodsuckers'' | Fiona Kennedy |- | [[2007]]. | ''Night Skies'' | Lily |- | 2007. | ''I'm Reed Fish'' | Theresa |- | [[2009]]. | ''Misconceptions'' | Miranda Bliss |- | [[2011]]. | ''Mother's Day'' | Vicky Rice |- | 2011. | ''Bring Ashley Home'' | |- |} === Televizija === {| class="wikitable" |- ! Godina ! Serija ! Uloga |- | 1997. | ''Goosebumps'' | Kim |- | 1998. | ''[[PSI Factor]]'' | Lee Mason |- | 2000. | ''First Wave'' | Lindsay Tilden |- | 2000. | ''Higher Ground'' | Shelby Merrick |- | 2003. | ''[[Ko živ, ko mrtav]]'' | Charlotte |- | 2003–[[2004]]. | ''Tru Calling'' | Lindsay Walker |- | 2005–2010. | ''Zločinački umovi'' | Jennifer "JJ" Jareau |- | [[2006]]. | ''Vanished'' | Hope |- | 2011. | ''[[Zakon i red: Odjel za žrtve]]'' | Debbie Shields |- |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.imdb.com/name/nm0176882/ A. J. Cook na ''imdb.com''] * [http://aj-cook.com/ Službena stranica A. J. Cook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531034459/http://www.aj-cook.com/ |date=31. 5. 2012 }} * [https://web.archive.org/web/20110126171335/http://www.tvguide.com/celebrities/aj-cook/138051 A. J. Cook na ''TVGuideu''] * [https://web.archive.org/web/20081020085351/http://www.cbs.com/primetime/criminal_minds/bio/aj_cook/bio.php Biografija A. J. Cook na ''CBS''-u] {{Zločinački umovi}} {{Commonscat|A. J. Cook (actress)}} {{DEFAULTSORT:Cook, A. J.}} [[Kategorija:Rođeni 1978.]] [[Kategorija:Kanadske glumice]] [[Kategorija:Biografije, Oshawa]] [[Kategorija:Živi ljudi]] h4ldu1mrdxqc8tryrpz090vhxhh24wa 0 147680 3932231 3200412 2026-09-30T08:20:36Z Juan Emilio Prades Bel 175473 3932231 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija naselje/Njemačka |Grb = DEU Freudenberg (Siegerland) COA.svg |geog_širina = 50.899722 |geog_dužina = 7.866667 |ImeSrednjegNivoaVlasti = [[Njemačke savezne pokrajine|Pokrajina]] |SrednjiNivoVlasti = [[Datoteka:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|20px]] [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]] |Općina = |Stanovništvo = 18392 |StanovništvoGodina = 2010 |StanovništvoUrban = |StanovništvoUrbanGodina = |StanovništvoMetro = |StanovništvoMetroGodina = |StanovništvoProcjena = |StanovništvoGodina2 = |Površina = 54.49 |Nadmorska visina = 330 |Pozivni broj = 02734 |Poštanski broj = 57258 |Registarska oznaka = SI |VrstaNaselja = Grad |Načelnik = Eckhard Günther |NačelnikIzabran = |NačelnikTitula = Gradonačelnik |NačelnikStranka = [[CDU]] |Web = www.freudenberg-stadt.de |Slika = Freudenberg Alter Flecken.jpg |SlikaInfo = Stari dio grada }} [[Datoteka:Casas típicas de Freudenberg, Siegen-Wittgenstein, Alemania.jpg|mini|Freudenberg (Siegerland)]] '''Freudenberg''' je grad u njemačkoj pokrajini [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]] a pripada okrugu [[Okrug Siegen-Wittgenstein|Siegen-Wittgenstein]]. Prema podacima od 31. decembra 2010. godine, u gradu je živjelo 18.392 stanovnika. [[Datoteka:Casas típicas alemanas con entramado de madera.jpg|mini|Freudenberg (Siegerland)]] {{stub-geog}} == Vanjski linkovi == * [http://www.freudenberg-stadt.de/ Website grada] * [http://www.siegerland.net/freudenberg/d/frame.htm Freudenberg na Siegerland.net] {{Commonscat}} [[Kategorija:Gradovi u Sjevernoj Rajni-Vestfaliji]] nwuc0vut720vj8nfj4styu0zg2wnjay 0 149180 3932137 3931257 2026-09-29T13:33:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932137 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:James Webb Space Telescope.jpg|mini|upright=1.2|alt=|'''James Webb svemirski teleskop''']] '''Svemirski teleskop James Webb''' ('''JWST''') nasljednik je [[Svemirski teleskop Hubble|Svemirskog teleskopa Hubble]], dizajniran prvenstveno za provođenje infracrvene astronomije.<ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/mission/webb/|title=James Webb Space Telescope - NASA Science|date=25. 5. 2023|language=en-US|access-date=9. 11. 2025}}</ref> Kao najveći optički teleskop u svemiru,<ref>{{Cite web|url=https://www.scientificamerican.com/article/how-jwst-is-changing-our-view-of-the-universe/|title=How JWST Is Changing Our View of the Universe|last=Moskowitz|first=Clara|date=1. 12. 2022|website=Scientific American|language=en|access-date=9. 11. 2025}}</ref> njegova značajno poboljšana infracrvena rezolucija i osjetljivost mu omogućavaju da vidi objekte koji su previše stari, udaljeni ili blijedi za teleskop Hubble ili zemaljske teleskope. Očekuje se da će ovo omogućiti širok spektar istraživanja u oblastima astronomije i kosmologije, kao što su posmatranje prvih zvijezda i formiranje prvih galaksija, te detaljna atmosferska karakterizacija potencijalno nastanjivih egzoplaneta. Američka Nacionalna uprava za aeronautiku i svemir (NASA) vodila je razvoj JWST-a u saradnji sa Evropskom svemirskom agencijom (ESA) i Kanadskom svemirskom agencijom (CSA). NASA Goddard Space Flight Center (GSFC) u Marylandu upravljao je razvojem teleskopa, Institut Space Telescope Science Institute u Baltimoru u Homewood kampusu Univerziteta Johns Hopkins upravlja JWST, a glavni izvođač je bio Northrop Grumman. Teleskop je nazvan po [[James E. Webb|Jamesu E. Webbu]], koji je bio administrator NASA-e od 1961. do 1968. tokom programa [[Program "Mercury"|Mercury]], [[Program "Gemini"|Gemini]] i [[Program "Apollo"|Apolo]]. U novembru 2011, Kongres SAD je promijenio svoj plan obustave JWST-a, i umjesto toga dodao sredstva za kompletiranje projekta, u ukupnom iznosu od 8 milijardi američkih dolara.<ref name="dodatni budžet">http://www.reuters.com/article/2011/11/16/us-usa-space-budget-idUSTRE7AF06320111116 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160524/http://www.reuters.com/article/2011/11/16/us-usa-space-budget-idUSTRE7AF06320111116 |date=24. 9. 2015 }} (en)</ref> U planu je bilo da teleskop bude lansiran u [[orbita|orbitu]] 30. marta 2021,<ref name="NASAJWSTdelay2021">{{cite news|title=NASA Completes Webb Telescope Review, Commits to Launch in Early 2021|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-completes-webb-telescope-review-commits-to-launch-in-early-2021|access-date=27. 6. 2018|publisher=NASA|date=27. 6. 2018|archive-date=14. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314025315/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-completes-webb-telescope-review-commits-to-launch-in-early-2021|url-status=dead}}</ref><ref name="WP-20180724">{{cite news |author=Kaplan Sarah; Achenbach Joel |title=NASA’s next great space telescope is stuck on Earth after screwy errors |url=https://www.washingtonpost.com/national/health-science/nasas-next-great-space-telescope-is-stuck-on-earth-after-screwy-errors/2018/07/24/742f17d4-8e93-11e8-8322-b5482bf5e0f5_story.html |date=24. 7. 2018 |work=The Washington Post |access-date=25. 7. 2018}}</ref> međutim, tada je postojalo samo dvanaest procenata šansi da će se to desiti u predviđenom roku zbog situacije sa koronavirusom.<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/nasa-james-webb-space-telescope-grim-gao-report.html|title=NASA's James Webb Space Telescope may miss March 2021 launch, GAO report says|last=January 2020|first=Meghan Bartels 29|website=Space.com|language=en|access-date=13. 4. 2020}}</ref>. Lansiran je u decembru 2021. na raketi Ariane 5 iz Kouroua, Francuska Gvajana, i stigao je na tačku Sunce-Zemlja L2 Lagrange u januaru 2022. Od jula 2022., JWST treba naslijediti Hubble kao NASA-inu vodeću misiju u astrofizici. Prva slika sa JWST-a objavljena je javnosti putem konferencije za novinare 11. jula 2022.<ref>Fisher, Alise; Pinol, Natasha; Betz, Laura (11 July 2022). [https://www.nasa.gov/press-release/president-biden-reveals-first-image-from-nasa-s-webb-telescope "President Biden Reveals First Image from NASA's Webb Telescope"]. NASA. Pristupljeno 12 jula 2022.</ref> Primarno ogledalo JWST-a sastoji se od 18 heksagonalnih segmenata ogledala napravljenih od pozlaćenog berilijuma koji zajedno stvaraju ogledalo prečnika 6,5 metara (21 stopu), u poređenju sa Hubbleovim 2,4 m (7,9 stopa). Ovo daje JWST-u površinu za prikupljanje svjetlosti od oko 25 m², oko šest puta više od Hubblea. Za razliku od Hubblea, koji posmatra u bliskom ultraljubičastom, vidljivom i bliskom infracrvenom (0,1–1,7 μm) spektru, JWST će promatrati u nižem frekvencijskom rasponu, od dugovalne vidljive svjetlosti (crvene) do srednje infracrvene (0,6–28,3 μm) ). Teleskop mora biti izuzetno hladan, ispod 50 K (−223&nbsp;°C; −370&nbsp;°F), tako da infracrvena svjetlost koju emituje sam teleskop ne ometa prikupljenu svjetlost. Raspoređen je u solarnoj orbiti u blizini Lagrange tačke Sunce–Zemlja L2, oko 1,5 miliona kilometara od [[Zemlja (planeta)|Zemlje]], gde ga njegov petoslojni zaštitni štit štiti od zagrijavanja Sunca, Zemlje i Mjeseca. Prvobitni dizajni za teleskop, tada nazvan Svemirski teleskop nove generacije, kreiran je 1996. Dvije konceptualne studije su naručene 1999, za potencijalno lansiranje 2007. i budžet od milijardu američkih dolara. Program je bio opterećen ogromnim prekoračenjem troškova i kašnjenjima; veliki redizajn 2005. doveo je do sadašnjeg pristupa, sa izgradnjom završenom 2016. uz ukupnu cijenu od 10 milijardi američkih dolara. == Karakteristike == [[Datoteka:Main image deep field smacs0723.png|mini|desno|Webbova prva slika galaktičkog jata SMACS 0723 dubokog polja (objavljena 11. jula 2022.)]] Svemirski teleskop James Webb ima masu koja je otprilike polovina mase svemirskog teleskopa Hubble. JWST ima primarno ogledalo od [[berilij]]uma obloženo zlatom prečnika 6,5 metara (21 stopu) koje se sastoji od 18 zasebnih šestougaonih ogledala. Ogledalo ima uglačanu površinu od 26,3 m², od čega je 0,9 m² zaklonjeno sekundarnim potpornim podupiračima,<ref>Lallo, Matthew D. (2012). "Experience with the Hubble Space Telescope: 20 years of an archetype". Optical Engineering. 51 (1): 011011–011011–19. arXiv:1203.0002. Bibcode:2012OptEn..51a1011L. doi:10.1117/1.OE.51.1.011011. S2CID 15722152.</ref> što daje ukupnu sabirnu površinu od 25,4 m². Ovo je preko šest puta veće od površine sakupljanja Hubbleovog ogledala prečnika 2,4 metra (7,9 stopa), koje ima sabirnu površinu od 4,0 m². [[Ogledalo]] ima zlatni premaz koji pruža infracrvenu refleksiju i koji je prekriven tankim slojem [[Staklo|stakla]] radi izdržljivosti. JWST je prvenstveno dizajniran za blisku infracrvenu astronomiju, ali može vidjeti i narandžastu i crvenu vidljivu svjetlost, kao i srednje infracrveno područje, ovisno o instrumentu. Može detektovati objekte do 100 puta slabije od Hubblea, i objekte mnogo ranije u historiji svemira, nazad do crvenog pomaka z≈20 (oko 180 miliona godina kosmičkog vremena nakon Velikog praska).<ref>[https://briankoberlein.com/blog/deeper-sky "A Deeper Sky | by Brian Koberlein"]. briankoberlein.com.</ref> Za poređenje, smatra se da su najranije zvijezde nastale između z≈30 i z≈20 (100-180 miliona godina kosmičkog vremena), a prve galaksije su se mogle formirati oko crvenog pomaka z≈15 (oko 270 miliona godina kosmičkog vremena). Habl ne može da vidi dalje od veoma rane rejonizacije<ref>Shelton, Jim (3 March 2016). [https://news.yale.edu/2016/03/03/shattering-cosmic-distance-record-once-again "Shattering the cosmic distance record, once again"]. Yale University. Pristupljeno 13. juli 2022.</ref> na oko z≈11,1 (galaksija GN-z11, 400 miliona godina kosmičko vrijeme) .<ref>Oesch, P. A.; Brammer, G.; van Dokkum, P.; et al. (March 2016). "A Remarkably Luminous Galaxy at z=11.1 Measured with Hubble Space Telescope Grism Spectroscopy". The Astrophysical Journal. 819 (2). 129. arXiv:1603.00461. Bibcode:2016ApJ...819..129O. doi:10.3847/0004-637X/819/2/129. S2CID 119262750.</ref> Dizajn naglašava veće mogućnosti u oblasti osmatranja blisko do srednje infracrvenog spektra iz nekoliko razloga: * Objekti s visokim crvenim pomakom (vrlo rani i udaljeni) imaju vidljive emisije pomjerene u infracrvenu, te se stoga njihova svjetlost danas može promatrati samo putem infracrvene astronomije; * infracrvena svjetlost lakše prolazi kroz oblake prašine nego vidljiva svjetlost<ref>[https://www.jwst.nasa.gov/content/about/comparisonWebbVsHubble.html "Comparison: Webb vs Hubble Telescope – Webb/NASA"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121063242/https://www.jwst.nasa.gov/content/about/comparisonWebbVsHubble.html |date=21. 1. 2022 }}. www.jwst.nasa.gov. Pristupljeno 14. jula 2022.</ref> * hladniji objekti kao što su diskovi čestica i planete najjače emituju u infracrvenom zračenju; * ove infracrvene raspone je teško proučavati sa zemlje ili pomoću postojećih svemirskih teleskopa kao što je Hubble. Zemaljski teleskopi moraju gledati kroz Zemljinu atmosferu, koja je neprozirna u mnogim infracrvenim rasponima (vidi sliku atmosferske apsorpcije). Čak i tamo gdje je atmosfera prozirna, mnoga ciljana hemijska jedinjenja, kao što su [[voda]], ugljični dioksid i metan, također postoje u Zemljinoj atmosferi, što uvelike otežava analizu. Postojeći svemirski teleskopi kao što je Hubble ne mogu proučavati ove pojaseve jer njihova ogledala nisu dovoljno hladna (Hubble ogledalo se održava na oko 15&nbsp;°C [288 K; 59&nbsp;°F]), tako da sam teleskop jako zrači u infracrvenim opsezima .<ref>"Infrared astronomy from earth orbit". Infrared Processing and Analysis Center, NASA Spitzer Science Center, California Institute of Technology. 2017. Archived from the original on 21 December 2016. Public Domain Ovaj članak sadrži tekst iz ovog izvora koji je u javnom vlasništvu.</ref> JWST također može promatrati obližnje objekte, uključujući objekte u Sunčevom sistemu, koji imaju prividnu ugaonu brzinu kretanja od 0,030 lučnih sekundi u sekundi ili manje. Ovo uključuje sve planete i satelite, komete i asteroide izvan Zemljine orbite, i "praktično sve" poznate objekte Kuiperovog pojasa. Osim toga, može uočiti oportunističke i neplanirane ciljeve u roku od 48 sati od odluke da to učini, kao što su supernove i eksplozije gama zraka. <gallery align="center" mode="packed" heights="200"> Datoteka:James Webb Space Telescope 2009 top.jpg|Tri četvrtine pogleda na vrh Datoteka:James Webb Space Telescope 2009 bottom.jpg|Dno (strana okrenuta prema suncu) </gallery> === Lokacija i orbita === [[Datoteka:Atmospheric electromagnetic opacity.svg|thumb|lijevo|180px|Grubi prikaz Zemljine atmosferske propustljivosti (ili neprozirnosti) za različite talasne dužine elektromagnetnog zračenja, uključujući vidljivu svjetlost]] JWST radi u orbiti, kruži oko tačke u svemiru poznate kao Lagrangeova tačka Sunce-Zemlja L2, otprilike 1.500.000&nbsp;km izvan Zemljine orbite oko Sunca. Njegov stvarni položaj varira između oko 250.000 i 832.000&nbsp;km oko tačke L2 dok orbitira, držeći ga podalje od Zemljine i Mjesečeve sjene. Poređenja radi, Hubble kruži 550&nbsp;km iznad Zemljine površine, a Mjesec je otprilike 400.000&nbsp;km od Zemlje. Objekti u blizini ove L2 tačke Sunce-Zemlja mogu kružiti oko Sunca u sinhronoj liniji sa Zemljom, omogućavajući teleskopu da ostane na otprilike konstantnoj udaljenosti sa kontinuiranom orijentacijom svog jedinstvenog sunčevog štitnika opreme prema Suncu, Zemlji i Mjesecu. U kombinaciji sa svojom širokom orbitom koja izbjegava sjenke, teleskop može istovremeno blokirati dolaznu toplinu i svjetlost iz sva tri ova tijela i izbjeći čak i najmanje promjene temperature od Zemljinih i Mjesečevih sjenki koje bi uticale na strukturu, ali i dalje održava neprekidnu sunčevu energiju i Zemaljske komunikacije na njegovoj strani okrenutoj prema suncu. Ovaj raspored održava temperaturu svemirskog broda konstantnom i ispod 50 K (-223&nbsp;°C; -370&nbsp;°F) neophodnih za slaba infracrvena posmatranja .<ref>[https://www.jwst.nasa.gov/content/observatory/sunshield.html "The Sunshield"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210601143942/https://www.jwst.nasa.gov/content/observatory/sunshield.html |date=1. 6. 2021 }}. nasa.gov. NASA. Retrieved 28 August 2016. Public Domain Ovaj članak sadrži tekst iz ovog izvora koji je u javnom vlasništvu.</ref> === Zaštita od sunca === [[Datoteka:James Webb telescope sunshield.jpg|thumb|desno|180px|Testna jedinica suncobrana složena i proširena u postrojenju Northrop Grumman u Kaliforniji, 2014.]] Da bi se vršila osmatranja u infracrvenom spektru, JWST se mora održavati na temperaturama ispod 50 K (−223,2&nbsp;°C; −369,7&nbsp;°F); inače bi infracrveno zračenje iz samog teleskopa preplavilo njegove instrumente. Stoga koristi veliki štitnik od sunca da blokira svjetlost i toplinu od Sunca, Zemlje i [[Mjesec (satelit)|Mjeseca]], a kako je već navedeno, njegov položaj blizu Sunca-Zemlje L2 drži sva tri tijela na istoj strani svemirske letjelice u svakom trenutku. Njegova orbita oko L2 tačke izbjegava sjenku Zemlje i Mjeseca, održavajući konstantno okruženje za zaštitu od sunca i sunčevih zračenja. Zaštita održava stabilnu temperaturu za dijelove na tamnoj strani, što je ključno za održavanje preciznog poravnanja primarnih segmenata ogledala u prostoru. Petoslojni štitnik od sunca, svaki sloj tanak kao dlakljudske kose,<ref>[https://www.jwst.nasa.gov/content/about/innovations/coating.html "Sunshield Coatings Webb/NASA"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229232353/http://jwst.nasa.gov/content/about/innovations/coating.html |date=29. 12. 2021 }}. jwst.nasa.gov. Archived from the original on 29 December 2021. Pristupljeno 18. jula 2022. Ovaj članak uključuje tekst iz ovog izvora koji je u javnom vlasništvu.</ref> je napravljen od Kapton E, komercijalno dostupnog poliimidnog filma iz DuPont-a, s membranama posebno obloženim aluminijem s obje strane i slojem poluprovodnog silicijuma prema Suncu okrenutoj strana; dva najtoplija sloja predviđena su da reflektuje sunčevu toplotu nazad u svemir.[20] Slučajno kidanje delikatne strukture filma tokom testiranja postavljanja 2018. dovele su do daljnjih kašnjenja lansiranja teleskopa. Štitnik za sunce je dizajniran da se preklopi dvanaest puta tako da stane u nosivi dio rakete Ariane 5, koji ima 4,57 m u prečniku i 16,19 m dužine. Dimenzije potpuno postavljenog štita bile su planirane u mjeri 14,162 m × 21,197 m. Štitnik za sunce je ručno sastavljen u ManTech (NeXolve) u Huntsvilleu, Alabama, prije nego što je isporučen Northrop Grumman u Redondo Beach, Kalifornija, na testiranje. Zbog zaštite od sunca, JWST nema neograničeno polje osmatranja u bilo kom trenutku. Teleskop može vidjeti 40 posto neba iz jedne pozicije i može vidjeti cijelo nebo u periodu od šest mjeseci. === Optika === [[Datoteka:Engineers Clean JWST Secondary Reflector with Carbon Dioxide Snow.jpg|thumb|desno|180px|Inženjeri čiste probno ogledalo snijegom od ugljičnog dioksida, 2015]] Primarno ogledalo JWST-a je berilijumski reflektor prečnika 6,5 m pozlaćeni i sa sabirnom površinom od 25,4 m² . Da je napravljen kao jedno veliko ogledalo, ovo bi bilo preveliko za postojeće lansirne rakete. Ogledalo je stoga sastavljeno od 18 heksagonalnih segmenata (tehnika koju je prvi predložio Guido Horn d'Arturo), koji su se otvorili nakon što je teleskop lansiran. Senziranje talasnog fronta u ravni slike kroz pronalaženje faze koristi se za pozicioniranje segmenata ogledala na ispravnu lokaciju pomoću vrlo preciznih mikro-motora. Nakon ove početne konfiguracije, potrebna su im samo povremena ažuriranja svakih nekoliko dana kako bi zadržali optimalan fokus.<ref>[https://web.archive.org/web/20120831121409/http://www.stsci.edu/jwst/ote/wavefront-sensing-and-control "JWST Wavefront Sensing and Control"]. Space Telescope Science Institute. Archived from the original on 5 August 2012. Pristupljeno 18. jula 2022.</ref> Ovo je razlčito od zemaljskih teleskopa, na primjer [[Keck teleskopi|teleskopa Keck]], koji kontinuirano prilagođavaju svoje segmente ogledala koristeći aktivnu optiku kako bi prevladali efekte gravitacije i vjetra. [[Datoteka:JWST_Full_Mirror.jpg|thumb|desno|180px|Sklop glavnog ogledala s prednje strane sa pričvršćenim primarnim retrovizorima, novembar 2016.]] Webb teleskop će koristiti 132 mala motora (zvana aktuatori) za pozicioniranje i povremeno podešavanje optike jer su poremećaji teleskopa izazvani vanjskim uticajima zanemarivi u svemiru. Svakim od 18 primarnih segmenata ogledala upravlja 6 pozicionih aktuatora sa dodatnim ROC (radijus zakrivljenosti) aktuatorom u centru za podešavanje zakrivljenosti (7 aktuatora po segmentu), za ukupno 126 primarnih aktuatora ogledala i još 6 aktuatora za sekundarno ogledalo, dajući ukupno 132.<ref>Group, Techbriefs Media. [https://www.techbriefs.com/component/content/article/tb/insiders/md/stories/27614 "Webb Telescope Actuators Move with Microscopic Accuracy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319061637/https://www.techbriefs.com/component/content/article/tb/insiders/md/stories/27614 |date=19. 3. 2022 }}. www.techbriefs.com. Archived from the original on 19 March 2022. Pristupljeno 19. jula 2022.</ref> Aktuatori mogu pozicionirati ogledalo sa tačnošću od 10 nanometara (10 milionitih dijelova milimetra). Aktuatori su ključni u održavanju poravnanja ogledala teleskopa i dizajnirani su i proizvedeni od strane Ball Aerospace & Technologies. Svaki od 132 aktuatora pokreće jedan koračni (stepper) motor, omogućavajući fina i gruba podešavanja. Aktuatori pružaju grubu veličinu pomaka od 58 nanometara za veća podešavanja i finu veličinu pomaka za podešavanja od 7 nanometara.<ref>Warden, Robert. "Cryogenic Nano-Actuator for JWST". ESMATS: 242.</ref> JWST-ov optički dizajn je anastigmat sa tri ogledala, koji koristi zakrivljena sekundarna i tercijarna ogledala za isporuku slika bez optičkih aberacija u širokom polju. Sekundarno ogledalo je prečnika 0,74 m. Osim toga, tu je i fino ogledalo za upravljanje koje može podesiti svoju poziciju mnogo puta u sekundi kako bi osiguralo stabilizaciju slike. Ball Aerospace & Technologies je glavni optički podizvođač za JWST projekat, predvođen glavnim izvođačem Northrop Grumman Aerospace Systems, prema ugovoru sa NASA Goddard Space Flight Center, u Greenbeltu, Maryland.<ref>[https://www.nasa.gov/feature/goddard/2016/science-instruments-of-nasa-s-james-webb-space-telescope-successfully-installed "Science Instruments of NASA's James Webb Space Telescope Successfully Installed"]. NASA. 24 May 2016. Archived from the original on 19 March 2022. Pristupljeno 19. jula 2022. Ovaj članak sadrži tekst iz ovog izvora koji je u javnom vlasništvu.</ref> Retrovizori, plus rezervni dijelovi za letenje, proizvedeni su i polirani od strane Ball Aerospace & Technologies na bazi berilijumskih segmenta koje proizvodi nekoliko kompanija uključujući Axsys, Brush Wellman i Tinsley Laboratories. === Naučni instrumenti === [[Datoteka:JWST_Nircam1lwres.jpg|thumb|desno|180px|NIRCam je završen 2013.]] Integrirani naučni instrumentni modul (ISIM) je okvir koji Webb teleskopu obezbjeđuje električnu energiju, računarske resurse, sposobnost hlađenja kao i strukturnu stabilnost. Napravljen je od spojenog grafitno-epoksidnog kompozita pričvršćenog na donju stranu Webbove strukture teleskopa. ISIM sadrži četiri naučna instrumenta i kameru vodiča.<ref>[https://jwst.nasa.gov/content/observatory/instruments/index.html "JWST: Integrated Science Instrument Module (ISIM)"]. NASA. 2017. Archived from the original on 2 June 2019. Pristupljeno 19. jula 2022. Ovaj članak sadrži tekst iz ovog izvora koji je u javnom vlasništvu.</ref> * NIRCam (Near InfraRed Camera) je infracrveni snimač koji će imati spektralnu pokrivenost u rasponu od ivice vidljivog (0,6 μm) do bliskog infracrvenog (5 μm). Postoji 10 senzora svaki od 4 megapiksela. NIRCam će takođe služiti kao senzor talasnog fronta opservatorije, koji je neophodan za detekciju talasnog fronta i aktivnosti kontrole, koji se koristi za poravnavanje i fokusiranje glavnih segmenata ogledala. NIRCam je napravio tim koji je predvodio Univerzitet Arizona, sa glavnim istraživačem Marsijom J. Rieke. Industrijski partner je Lockheed-Martinov centar za naprednu tehnologiju u Palo Altu, Kalifornija. * NIRSpec (Near InfraRed Spectrograph) će također izvoditi spektroskopiju na istom opsegu talasnih dužina. Izgradila ga je Evropska svemirska agencija u ESTEC-u u Noordwijku u Holandiji. Vodeći razvojni tim uključuje članove Airbus Defence and Space, Ottobrunn i Friedrichshafen, Njemačka, i Goddard Space Flight Center; sa Pierreom Ferruitom (École normale supérieure de Lyon) kao naučnim projektom NIRSpec. NIRSpec dizajn pruža tri režima posmatranja: režim niske rezolucije koji koristi prizme, režim više objekata R~1000 i R~2700 integralnu jedinicu polja ili režim spektroskopije sa dugim prorezom. Prebacivanje režima se vrši korištenjem mehanizma za predizbor talasne dužine koji se zove sklop filterskog kotača i odabirom odgovarajućeg disperzivnog elementa (prizma ili rešetka) pomoću mehanizma sklopa kotača rešetke. Oba mehanizma su zasnovana na uspješnim ISOPHOT mehanizmima kotača Infracrvene svemirske opservatorije. Režim sa više objekata oslanja se na složeni mehanizam mikro-zatvarača koji omogućava istovremeno posmatranje stotina pojedinačnih objekata bilo gde u vidnom polju NIRSpec-a. Postoje dva senzora svaki od 4 megapiksela. Mehanizmi i njihovi optički elementi su dizajnirani, integrisani i testirani od strane Carl Zeiss Optronics GmbH (danas Hensoldt) iz Oberkochena, Njemačka, prema ugovoru s Astriumom. [[Datoteka:NIRSpec_calibration_assembly.jpg|thumb|lijevo|180px|Kalibracioni sklop, jedna komponenta NIRSpec instrumenta]] [[Datoteka:JWST_MIRI.jpg|thumb|desno|180px|MIRI]] MIRI (srednji infracrveni instrument) će mjeriti srednje do duge infracrvene talasne dužine od 5 do 27 μm. Sadrži i srednju infracrvenu kameru i spektrometar za snimanje. MIRI je razvijen u saradnji između NASA-e i konzorcijuma evropskih zemalja, a predvode ga George Rieke (Univerzitet u Arizoni) i Gillian Wright (UK Astronomy Technology Centre, Edinburgh, Škotska, dio Vijeća za nauku i tehnologiju). MIRI ima slične mehanizme kotača kao i NIRSpec koje je također razvio i napravio Carl Zeiss Optronics GmbH prema ugovoru sa Max Planck institutom za astronomiju, Heidelberg, Njemačka. Završena montaža optičke klupe MIRI-ja isporučena je u Goddard centar za svemirske letove sredinom 2012. zbog eventualne integracije u ISIM. Temperatura MIRI-ja ne smije da pređe 6° K (−267&nbsp;°C): mehanički hladnjak na gas helijum smješten na toploj strani štita okoline obezbjeđuje ovo hlađenje.<ref>Banks, Kimberly; Larson, Melora; Aymergen, Cagatay; Zhang, Burt (2008). Angeli, George Z.; Cullum, Martin J. (eds.). "James Webb Space Telescope Mid-Infrared Instrument Cooler systems engineering". Proceedings of SPIE. Modeling, Systems Engineering, and Project Management for Astronomy III. 7017: 5. Bibcode:2008SPIE.7017E..0AB.</ref> * FGS/NIRISS (Senzor za fino navođenje i bliski infracrveni snimač i spektrograf bez proreza), koji vodi Kanadska svemirska agencija pod rukovodiocem projekta, naučnikom Johnom Hutchingsom (Herzbergov istraživački centar za astronomiju i astrofiziku, Nacionalni istraživački savjet). Uređaj se koristi za stabilizaciju linije vida opservatorije tokom naučnih posmatranja. Mjerenja FGS-a koriste se i za kontrolu cjelokupne orijentacije svemirske letjelice i za pokretanje finog upravljačkog ogledala za stabilizaciju slike. Kanadska svemirska agencija također obezbjeđuje modul bliskog infracrvenog snimanja i spektrografa bez proreza (NIRISS) za astronomsko snimanje i spektroskopiju u opsegu talasnih dužina od 0,8 do 5 μm, koji vodi glavni istraživač René Doyon na Univerzitetu u Montrealu. Iako se često zajedno pominju kao jedinica, NIRISS i FGS služe potpuno različitim svrhama, pri čemu je jedan naučni instrument, a drugi dio infrastrukture za podršku opservatorije.<ref>Doyon, René; Hutchings, John B.; Beaulieu, Mathilde; Albert, Loic; Lafrenière, David; Willott, Chris; Touahri, Driss; Rowlands, Neil; Maszkiewicz, Micheal; Fullerton, Alex W.; Volk, Kevin; Martel, André R.; Chayer, Pierre; Sivaramakrishnan, Anand; Abraham, Roberto; Ferrarese, Laura; Jayawardhana, Ray; Johnstone, Doug; Meyer, Michael; Pipher, Judith L.; Sawicki, Marcin (22 August 2012). Clampin, Mark C; Fazio, Giovanni G; MacEwen, Howard A; Oschmann, Jacobus M (eds.). "The JWST Fine Guidance Sensor (FGS) and Near-Infrared Imager and Slitless Spectrograph (NIRISS)". Proceedings of SPIE. Space Telescopes and Instrumentation 2012: Optical, Infrared, and Millimeter Wave. 8442: 84422R. Bibcode:2012SPIE.8442E..2RD. doi:10.1117/12.926578. S2CID 120702854. "FGS features two modules: an infrared camera dedicated to fine guiding of the observatory and a science camera module, the Near-Infrared Imager and Slitless Spectrograph (NIRISS)"</ref> NIRCam i MIRI imaju koronagrafe koji blokiraju zvjezdano svjetlo za posmatranje slabih ciljeva kao što su planete van sunčevog sistema i cirkumzvjezdani diskovi vrlo blizu sjajnih zvijezda. Infracrvene detektore za NIRCam, NIRSpec, FGS i NIRISS module obezbjeđuje Teledyne Imaging Sensors (ranije Rockwell Scientific Company). Inženjerski tim James Webb Space Telescope (JWST) Integrated Science Instrument Module (ISIM) i Command and Data Handling (ICDH) koriste SpaceWire za slanje podataka između naučnih instrumenata i opreme za obradu podataka. === Platforma svemirske letjelice === [[Platforma svemirske letjelice]] je primarna komponenta za podršku svemirskog teleskopa James Webb, koja sadrži mnoštvo računarskih, komunikacijskih, električnih, pogonskih i strukturnih dijelova. Zajedno sa štitnikom od sunca, on čini element svemirskog teleskopa. Platforma se nalazi na "toploj" strani sunčanog štitnika okrenutoj prema Suncu i radi na temperaturi od oko 300 K (27&nbsp;°C). Struktura platforme ima masu od 350&nbsp;kg i mora držati svemirski teleskop težine 6.200&nbsp;kg. Napravljena je prvenstveno od grafitnog kompozitnog materijala,<ref>Willoughby, Scott P. (February 2012). "PRIME: The Untold Story Of NASA's James Webb Space Telescope". SatMagazine. Satnews.</ref> te sastavljena u Kaliforniji, montaža je završena 2015, a zatim integrirana s ostatkom svemirskog teleskopa do njegovog lansiranja 2021. Platforma može rotirati teleskop s preciznošću od jedne lučne sekunde i izolirati vibracije do dvije miliučne sekunde. Webb ima dva para raketnih motora (jedan par za redundantnost) za korekciju kursa na putu do L2 i drugi za održavanje stanice – održavanje ispravne pozicije u orbiti. Osam manjih potisnika se koristi za kontrolu položaja – ispravno usmjeravanje letjelice. Motori koriste [[hidrazin]] gorivo (159 litara pri lansiranju) i dizot tetroksid kao oksidator (79,5 litara pri lansiranju). === Servisiranje === JWST nije namijenjen za servisiranje u svemiru. Misija s posadom za popravku ili nadogradnju opservatorije, kao što je urađeno za Hubble, trenutno ne bi bila moguća, a prema riječima pomoćnog administratora NASA-e Thomasa Zurbuchena, uprkos svim naporima, otkriveno je da daljinska misija bez posade prevazilazi trenutnu tehnologiju u vrijeme kada je JWST dizajniran .<ref>"Relief as NASA's most powerful space telescope finishes risky unfolding". Science. 8 January 2022.</ref> Tokom dugog perioda testiranja JWST-a, zvaničnici NASA-e pozvali su se na ideju o misiji servisiranja, ali nikakvi planovi nisu objavljeni .<ref>Smith, Marcia (30 August 2018). "Zurbuchen Taking One Last Look at JWST Servicing Compatiblity". SpacePolicyOnline.</ref> Nakon uspješnog lansiranja, NASA je izjavila da je dizajn ipak planiran na način da se olakšaju buduće misije servisiranja. Ovo uključuje precizne oznake za navođenje u obliku krstova na površini JWST-a, za upotrebu u misijama daljinskog servisiranja, kao i rezervoare za [[gorivo]] koji se mogu puniti, uklonjive toplotne zaštite i pristupačne tačke pričvršćivanja. == Poređenje sa drugim teleskopima == Planovi gradnje velikih infracrvenih svemirskih teleskopa sežu decenijama unazad. U Sjedinjenim Državama, Space Infrared Telescope Facility (kasnije nazvan Svemirski teleskop Spitzer) je planiran još dok je Space Shuttle bio u razvoju, a potencijal infracrvene astronomije je prepoznat i u to vrijeme <ref>McCarthy SG, Autio GW (1978). Infrared Detector Performance In The Shuttle Infrared Telescope Facility (SIRTF). 1978 Los Angeles Technical Symposium. Utilization of Infrared Detectors. Vol. 81. Society of Photographic Instrumentation Engineers. pp. 81–88.</ref>. Za razliku od zemaljskih teleskopa, svemirske opservatorije nisu apsorbirale infracrvenu svjetlost iz atmosfere. Svemirske opservatorije otvorile su potpuno "novo nebo" za astronome. {| class=wikitable style="margin:10px; text-align:center;" |- |+ Odabrani svemirski teleskopi i instrumenti<ref>{{cite web|url=http://herschel.jpl.nasa.gov/relatedMissions.shtml|title=JPL: Herschel Space Observatory: Related Missions|publisher=NASA, Jet Propulsion Laboratory, Goddard Flight Center, California Institute of Technology|access-date=4. 6. 2012|archive-date=3. 12. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203091854/https://herschel.jpl.nasa.gov/relatedMissions.shtml|url-status=live}} {{PD-notice}}</ref> |- ! Ime ! Godina lansiranja !! [[Talasna dužina]] <br />(μm) !! Otvor blende <br />(m) ! Hlađenje |- | Spacelab infracrveni teleskop (IRT) | 1985 || 1.7–118 || 0.15 | Helij |- | Infracrvena svemirska opservatorija (ISO)<ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/iso/what-is-iso-|title=What is ISO?|publisher=[[ESA]]|date=2016|access-date=4. 6. 2021|archive-date=10. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110190424/https://www.cosmos.esa.int/web/iso/what-is-iso-|url-status=live}}</ref> | 1995 || 2.5–240 || 0.60 | Helij |- | style="max-width:250px;" | Hubble Space Telescope Imaging Spectrograph (STIS) | 1997 || 0.115–1.03 || 2.4 | Pasivno |- | style="max-width:250px;" | Hubble Near Infrared Camera and Multi-Object Spectrometer (NICMOS) | 1997 || 0.8–2.4 || 2.4 | Azot, kasnije kriohladnjak |- | [[Svemirski teleskop Spitzer]] | 2003 || 3–180 || 0.85 | Helij |- | Hubble Wide Field Camera 3 (WFC3) | 2009 || 0.2–1.7 || 2.4 | Pasivno i termoelektrično<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/content/hubble-space-telescope-wide-field-camera-3|title=Hubble Space Telescope – Wide Field Camera 3|publisher=NASA|date=22. 8. 2016|access-date=9. 12. 2016|archive-date=13. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113213252/https://www.nasa.gov/content/hubble-space-telescope-wide-field-camera-3/|url-status=live}} {{PD-notice}}</ref> |- | [[Svemirska opservatorija "Herschel"]] | 2009 || 55–672 || 3.5 | Helij |- | Svemirski teleskop "James Webb" | 2021 || 0.6–28.5 || 6.5 | Pasivno i kriohladnjak (MIRI) |} == Historija == === Razvoj do 2003. === [[Datoteka:JWST people.jpg|thumb|desno|Rani model u punoj veličini izložen u NASA-inom centru za svemirske letove Goddard (2005.)]] Diskusije o nasljedniku teleskopa Hubble vođene su 1980-ih, ali se s ozbiljnim planiranjem počelo početkom 1990-ih. Koncept Hi-Z teleskopa razvijen je između 1989. i 1994: infracrveni teleskop sa otvorom od 4 m koji bi se postavio u orbitu na 3 astronomske jedinice (AJ). Ova udaljena orbita bi bila korisna zbog smanjenja svjetlosne buke koja nastaje od interplanetarne prašine. Drugi rani planovi su zahtijevali misiju NEXUS prekursorskog teleskopa.<ref>de Weck, Olivier L.; Miller, David W.; Mosier, Gary E. (2002). "Multidisciplinary analysis of the NEXUS precursor space telescope". In MacEwen, Howard A. (ed.). Highly Innovative Space Telescope Concepts. Highly Innovative Space Telescope Concepts. Vol. 4849. p. 294. Bibcode:2002SPIE.4849..294D.</ref> Ispravljanje optike Hubble svemirskog teleskopa u njegovim prvim godinama odigralo je značajnu ulogu u nastanku JWST-a. Godine 1993. NASA je pripremila STS-61, misiju Space Shuttlea koja će nositi zamjenu za HST-ovu kameru i rekonstrukciju njegovog spektrografa za snimanje kako bi se kompenzirala sferna aberacija u primarnom ogledalu. Dok je astronomska zajednica željno iščekivala ovu misiju, NASA je upozorila da ovaj izuzetan napredak u radu u svemiru nosi značajan rizik i da njegov uspješan završetak ni na koji način nije zagarantovan. Shodno tome, HST & Beyond komitet je formiran 1995. kako bi procijenio učinkovitost misije popravke HST-a i istražio ideje za buduće svemirske teleskope koji bi bili potrebni ako misija popravke ne uspije.<ref>Brown, R. A. (1996). "1996swhs.conf..603B Page 603". Science with the Hubble Space Telescope – Ii: 603. Bibcode:1996swhs.conf..603B.</ref> Srećna okolnost je bila uspjeh servisiranja od strane svemirskih šatlova tokom decembra 1993. i neviđeni javni odziv na zapanjujuće slike koje je HST isporučio. Ohrabren uspjehom HST-a, i prepoznajući inovativni rad u Evropi za buduće misije,<ref>Thronson, H. A.; Hawarden, T.; Davies, J. K.; Lee, T. J.; Mountain, C. M.; Longair, M. (January 1991). "The Edison infrared space observatory and the universe at high redshifts". Advances in Space Research. 11 (2): 341–344. Bibcode:1991AdSpR..11b.341T.</ref><ref>Thronson, Harley, A., Jr.; Hawarden, Timothy G.; Bradshaw, Tom W.; Orlowska, Anna H.; Penny, Alan J.; Turner, R. F.; Rapp, Donald (1 November 1993). Bely, Pierre Y; Breckinridge, James B (eds.). "Edison radiatively cooled infrared space observatory". SPIE Proceedings. Space Astronomical Telescopes and Instruments II. SPIE. 1945: 92–99. doi:10.1117/12.158751. S2CID 120232788.</ref> izvještaj Komiteta iz 1996. istražuje koncept većeg i mnogo hladnijeg, infracrvenog osjetljivog teleskopa koji bi mogao doseći u kosmičko vrijeme do rođenja prvih galaksija. Ovaj naučni cilj visokog prioriteta bio je izvan mogućnosti HST-a jer je, kao topli teleskop, bio zaslijepljen infracrvenom emisijom iz vlastitog optičkog sistema. Pored preporuka da se misija HST produži do 2005. i da se razvije tehnologija za pronalaženje planeta oko drugih zvijezda, NASA je prihvatila glavnu preporuku HST & Beyond za veliki, hladni svemirski teleskop (radijativno hlađen daleko ispod 0&nbsp;°C) , i započeo je proces planiranja za budući JWST <ref>Dressler, A., ed. (1996). "Exploration and the Search for Origins: A Vision for Ultraviolet-Optical-Infrared Space Astronomy Report of the 'HST & Beyond' Committee". Stsci.edu. Association of Universities for Research in Astronomy.</ref>. Počevši od 1960-ih i početkom svake decenije nakon toga, Nacionalne akademije su organizovale zajednicu američkih astronoma da kreativno razmišljaju o astronomskim instrumentima i istraživanjima za narednu deceniju, i da postignu konsenzus o ciljevima i prioritetima. Kao pobornik ovih Dekadnih istraživanja astronomije i [[Astrofizika|astrofizike]], NASA je također bila izuzetno uspješna u razvoju programa i alata za postizanje preporuka istraživanja. Dakle, čak i uz značajnu podršku i interesovanje javnosti sredinom 1990-ih za nasljednika HST-a, astronomska zajednica je smatrala da je određivanje visokog prioriteta za novi teleskop u Dekadnom istraživanju iz 2000. suštinsko. Priprema za istraživanje uključivala je dalji razvoj naučnog programa za ono što je postalo poznato kao svemirski teleskop sljedeće generacije,<ref>Stockman, H. S. (June 1997). "The Next Generation Space Telescope. Visiting a time when galaxies were young". Space Telescope Science Institute, Baltimore, Maryland. The Association of Universities for Research in Astronomy, Washington, D.C.</ref> i napredak u relevantnim tehnologijama od strane NASA-e. Kako su napredovala istraživanja u proučavanju rađanja galaksija u mladom univerzumu i traženju planeta oko drugih zvijezda – ovi glavni ciljevi su spojeni i nazvani "Origins". Krajem 1990-ih NASA je osnovala podkomitete za određene oblasti, poput misija u kojima je svemir predstavljao laboratoriju za fundamentalnu astrofiziku, na primjer proučavanje [[Crna rupa|crnih jama]] i [[Supernova|supernovih]]. NGST je dobio najviši rang u Dekadnom istraživanju astronomije i astrofizike iz 2000,<ref>Astronomy and Astrophysics Survey Committee; Board on Physics and Astronomy; Space Studies Board; Commission on Physical Sciences, Mathematics, and Applications; National Research Council (16 January 2001). Astronomy and Astrophysics in the New Millennium. Washington, D.C.: National Academies Press. doi:10.17226/9839.</ref> što je omogućilo da se projekat nastavi uz potpunu podršku i konsenzus zajednice. Administrator NASA-e, Dan Goldin, skovao je frazu "brže, bolje, jeftinije" i odlučio se za sljedeću veliku promjenu paradigme za astronomiju, naime, razbijanje barijere jednog ogledala. To je značilo prelazak sa "eliminacije pokretnih dijelova" na "naučiti živjeti s pokretnim dijelovima" (tj. segmentirana optika). Sa ciljem da se gustina mase desetostruko smanji, prvo je isproban silicijum karbid sa vrlo tankim slojem stakla na vrhu, ali je na kraju odabran berilij. Sredinom 1990-ih era "brže, bolje, jeftinije" proizvela je NGST koncept, sa otvorom od 8 m koji je trebao biti prebačen na L2, za koji se grubo procijenilo da košta 500 miliona US$. Godine 1997. NASA je radila sa Goddard Space Flight Center, Ball Aerospace & Technologies, i TRW kako bi sprovela studije tehničkih zahtjeva i troškova tri različita koncepta, a 1999. odabrala je Lockheed Martin. i TRW za preliminarne konceptualne studije. Lansiranje je u to vrijeme bilo planirano za 2007. godinu, ali je datum lansiranja pomican mnogo puta. Godine 2002. projekat je preimenovan po NASA-inom drugom administratoru (1961–1968), Jamesu E. Webbu (1906–1992). Webb je vodio agenciju tokom programa Apollo i ustanovio je naučno istraživanje kao osnovnu aktivnost NASA-e. Godine 2003. NASA je TRW-u dodijelila glavni ugovor od 824,8 miliona dolara za JWST. Dizajn je zahtevao primarno ogledalo od 6,1 m i datum lansiranja 2010. Kasnije te godine, TRW je kupio Northrop Grumman u neprijateljskim preuzimanjem i postao je Northrop Grumman Space Technology. JWST je projekat NASA-e, uz međunarodnu saradnju Evropske svemirske agencije (ESA) i Kanadske svemirske agencije (CSA) koje su se formalno pridružile 2004. i 2007. === Razvoj – (re)planiranje – 2005 === Razvojem je upravljao NASA-in centar za svemirske letove Goddard u Greenbeltu, Maryland, a John C. Mather je bio voditelj projekta. Primarni izvođač radova bio je Northrop Grumman Aerospace Systems, odgovoran za razvoj i izgradnju elementa svemirske letjelice, koji je uključivao satelitsku [[Platforma svemirske letjelice|platformu]], štitnik od sunca, sklop tornja koji se može postaviti (DTA) koji povezuje element optičkog teleskopa sa sabirnicom letjelice, i sklop srednjeg nosača (MBA). ) koji pomaže u postavljanju velikih štitnika za sunce na orbiti, dok je Ball Aerospace & Technologies ugovoren podizvođačem za razvoj i izgradnju samog OTE-a i modula integrisanog naučnog instrumenta (ISIM). Objava rasta troškova u proljeće 2005. dovela je do ponovnog planiranja u augustu 2005. Primarni tehnički rezultati ponovnog planiranja bili su značajne promjene u planovima integracije i testiranja, 22-mjesečno odlaganje lansiranja (od 2011. do 2013.) i eliminacija testiranja na nivou sistema za modove opservatorije na talasnoj dužini kraćoj od 1,7 μm. Ostale glavne karakteristike opservatorije ostale su nepromijenjene. Nakon ponovnog planiranja, projekat je revidiran u aprilu 2006. U ponovnom planu iz 2005. godine, troškovi životnog ciklusa projekta procijenjeni su na 4,5 milijardi američkih dolara. To je uključivalo približno 3,5 milijardi USD za dizajn, razvoj, lansiranje i puštanje u rad, i približno 1,0 milijardi USD za deset godina rada.[89] ESA se 2004. godine složila da doprinese oko 300 miliona eura, uključujući lansiranje. Kanadska svemirska agencija obećala je 39 miliona CA$ 2007. godine, a 2012. godine dala svoj doprinos u vidu opreme za usmjeravanje teleskopa i otkrivanje atmosferskih uslova na udaljenim planetama <ref>"Canadian Space Agency Delivers Canada's Contributions to the James Webb Space Telescope". SpaceQ. 30 July 2012</ref>. === Glavni projekat i izgradnja (2007–2021) === [[Datoteka:NASA’s James Webb Space Telescope Completes Environmental Testing (50427670958) (cropped).jpg|thumb|right|Sastavljen teleskop nakon ispitivanja uticaja na okolinu (što je jedan od uslova dobivanja dozvole za lansiranje)]] U januaru 2007. godine, devet od deset stavki razvoja tehnologije u projektu uspješno je prošlo reviziju. Ove tehnologije su smatrane dovoljno zrelim da umanje značajne rizike u projektu. Preostala stavka za razvoj tehnologije (MIRI kriohladnjak) je završila svoju prekretnicu sazrevanja tehnologije u aprilu 2007. Ova tehnološka kontrola predstavljao je početni korak u procesu koji je na kraju doveo projekat u fazu detaljnog dizajniranja(faza C). Do maja 2007. godine troškovi su i dalje bili na ciljnom nivou <ref>Berger, Brian (23 May 2007). "NASA Adds Docking Capability For Next Space Observatory". SPACE.com.</ref>. U martu 2008. godine, projekat je uspješno završio Pregled idejnog projekta (PDR). U aprilu 2008. godine projekat je prošao još jednu reviziju, kao i pregled modula integrisanog naučnog instrumenta u martu 2009. godine, pregled elementa optičkog teleskopa završen u oktobru 2009. i pregled sunčevog štita završen u januaru 2010. godine. U aprilu 2010. godine, teleskop je prošao tehnički dio revizije dizajna kritične misije (MCDR). Polaganje MCDR-a testa značilo je da integrisana opservatorija može ispuniti sve naučne i inženjerske zahtjeve za svoju misiju. MCDR je obuhvatio sve prethodne preglede dizajna. Raspored projekta je podvrgnut reviziji tokom mjeseci nakon MCDR-a, u procesu nazvanom Nezavisna sveobuhvatna komisija za reviziju, što je dovelo do ponovnog plana misije s ciljem pokretanja 2015. godine, a najkasnije 2018. godine. Do 2011. godine, JWST projekat je bio u završnoj fazi dizajnai proizvodnje (faza C). Kao što je tipično za složeni dizajn koji se ne može promijeniti nakon pokretanja, postoje detaljni pregledi svakog dijela dizajna, konstrukcije i predloženog rada. Projektom su uvedene nove tehnološke granice. Devedesetih nije bilo poznato je li moguća izrada teleskopa tako velikog a tako male mase <ref>Berardelli, Phil (27 October 1997). "Next Generation Space Telescope will peer back to the beginning of time and space". CBS.</ref>. Montaža heksagonalnih segmenata primarnog ogledala, koja je rađena putem robotske ruke, počela je u novembru 2015. godine i završena je 3. februara 2016. godine. Sekundarno ogledalo je postavljeno 3. marta 2016. Završna konstrukcija Webb teleskopa je završena u novembru 2016, nakon čega su započeli opsežni postupci testiranja. U martu 2018. NASA je odgodila lansiranje JWST-a za dodatne 2 godine do maja 2020. nakon što je štitnik za sunce teleskopa pocijepan tokom vježbanja, jer kablovi štitnika za sunce nisu bili dovoljno zategnuti. U junu 2018. godine, NASA je odgodila lansiranje za dodatnih 10 mjeseci do marta 2021., na osnovu procjene nezavisnog odbora za reviziju sazvanog nakon neuspjelog testiranja u martu 2018. godine. Pregledom je utvrđeno da je pokretanje i implementacija JWST-a imala 344 potencijalna kvara u jednoj tački – zadaci koji nisu imali alternativu ili način oporavka ako su bili neuspješni, te su stoga morali uspjeti da bi teleskop radio. U augustu 2019. godine završena je mehanička integracija teleskopa, nešto što je planirano da se uradi 12 godina ranije, još 2007. godine. Nakon što je gradnja završena, JWST je podvrgnut završnim testovima u tvornici Northrop Grumman u Redondo Beachu, Kalifornija <ref>Clark, Stephen (30 September 2021). "After two decades, the Webb telescope is finished and on the way to its launch site". Spaceflight Now.</ref>. Brod koji je nosio teleskop napustio je Kaliforniju 26. septembra 2021, prošao kroz Panamski kanal i stigao u Francusku Gvajanu 12. oktobra 2021. godine. === Problemi sa troškovima i rasporedom === Očekuje se da će životni trošak projekta iznositi 9,7 milijardi [[Američki dolar|Američkih dolara (USD)]], od čega je 8,8 milijardi USD potrošeno na dizajn i razvoj svemirskih letjelica, a planirana je potrošnja 861 miliona USD za podršku petogodišnjem radu misije. Predstavnici ESA i CSA izjavili su da njihovi doprinosi projektu iznose otprilike 700 miliona eura i 200 miliona CA$, respektivno. Studija iz 1984. godine od strane Odbora za svemirske nauke procijenila je da bi izgradnja infracrvene opservatorije sljedeće generacije u orbiti koštala 4 milijarde američkih dolara (7 milijardi dolara u dolarima iz 2006. ili 10 milijardi dolara u dolarima iz 2020. godine). Iako se ovo približilo konačnoj cijeni JWST-a, prvi NASA-in dizajn koji je razmatran kasnih 1990-ih bio je skromniji, s ciljem ograničenja cijene na milijardu dolara tokom 10 godina izgradnje. Vremenom se ovaj dizajn proširio, uvrstio je sredstva za nepredviđene slučajeve i doživio kašnjenja u rasporedu. Do 2008. godine, kada je projekat ušao u preliminarnu reviziju dizajna i formalno je potvrđen za izgradnju, preko milijardu dolara je već potrošeno na razvoj teleskopa, a ukupan budžet je procijenjen na oko 5 milijardi dolara (što je ekvivalentno 6,94 milijarde dolara u 2021.) <ref>1634–1699: McCusker, J. J. (1997). How Much Is That in Real Money? A Historical Price Index for Use as a Deflator of Money Values in the Economy of the United States: Addenda et Corrigenda. American Antiquarian Society. 1700–1799: McCusker, J. J. (1992). How Much Is That in Real Money? A Historical Price Index for Use as a Deflator of Money Values in the Economy of the United States. American Antiquarian Society. 1800–present: Federal Reserve Bank of Minneapolis. "Consumer Price Index (estimate) 1800–".</ref>. U ljeto 2010., misija je prošla svoju kritičnu reviziju dizajna (CDR) sa odličnim ocjenama po svim tehničkim pitanjima, ali su u to vrijeme propusti u rasporedu i troškovima naveli američku senatoricu Marylanda Barbaru Mikulski da pozove eksternu reviziju projekta. Nezavisna komisija za sveobuhvatnu reviziju (ICRP) kojom predsjedava J. Casani (JPL) utvrdila je da je najraniji mogući datum lansiranja bio krajem 2015. uz dodatnu cijenu od 1,5 milijardi USD (ukupno 6,5 milijardi USD). Također su istakli da bi to zahtijevalo dodatna sredstva u fiskalnoj 2011. i fiskalnoj 2012. godini i da bi svaki kasniji datum pokretanja doveo do većih ukupnih troškova. Dana 6. jula 2011. godine, komitet za trgovinu, pravdu i nauku Predstavničkog doma Sjedinjenih Država odlučio je da otkaže projekat James Webb predloživši budžet za fiskalnu 2012. koji je uklonio 1,9 milijardi USD iz ukupnog NASA-inog budžeta, od čega je otprilike jedna četvrtina bila za JWST <ref>"Appropriations Committee Releases the Fiscal Year 2012 Commerce, Justice, Science Appropriations". US House of representatives Committee on Appropriations. 6 July 2011.</ref>. Do tada je potrošeno 3 milijarde američkih dolara i 75% njegovog hardvera je bilo u proizvodnji. Ovaj prijedlog budžeta odobren je glasanjem pododbora narednog dana. Komitet je optužio da je projekat "preko budžeta za milijarde dolara i da ga opterećava loše upravljanje". Kao odgovor, Američko astronomsko društvo izdalo je izjavu u znak podrške JWST-u, kao i senator Mikulski. Brojni uvodnici koji podržavaju JWST pojavili su se iu međunarodnoj štampi tokom 2011. godine. U novembru 2011. Kongres je poništio planove za otkazivanje JWST-a i umjesto toga ograničio dodatna sredstva za završetak projekta na 8 milijardi američkih dolara. Iako su slični problemi uticali na druge velike NASA-ine projekte kao što je teleskop Hubble, neki naučnici su izrazili zabrinutost zbog rastućih troškova i kašnjenja rasporeda za Web teleskop, brinući se da bi se njegov budžet mogao takmičiti s budžetima drugih programa svemirske nauke <ref>Moskowitz, Clara (30 March 2015). "NASA Assures Skeptical Congress That the James Webb Telescope Is on Track". Scientific American.</ref>. Članak iz Nature iz 2010. opisao je JWST kao "teleskop koji je pojeo astronomiju" <ref>Billings, Lee (27 October 2010). "The telescope that ate astronomy". Nature. 467 (7319): 1028–1030. doi:10.1038/4671028a. PMID 20981068.</ref>. 2018. godine, Gregory L. Robinson je imenovan za novog direktora Webb programa. Robinson je zaslužan za podizanje efikasnosti rasporeda programa sa 50% na 95%. Zbog njegove uloge u poboljšanju performansi Webb programa, Robinsonsov supervizor, Thomas Zurbuchen, nazvao ga je "najefikasnijim vođom misije koju sam ikada vidio u istoriji NASA-e." U julu 2022. godine, nakon Webbovog procesa puštanja u rad,, Robinson se povukao nakon 33-godišnje karijere u NASA-i. U 2019. godini ograničenje troškova misije povećano je za 800 miliona američkih dolara. Nakon što su prozori za lansiranje pauzirani 2020. zbog pandemije COVID-19, JWST je konačno pokrenut krajem 2021., s ukupnim budžetom od nešto manje od 10 milijardi američkih dolara. === Partnerstvo === NASA, ESA i CSA sarađuju na teleskopu od 1996. godine. Učešće ESA-e u izgradnji i lansiranju su odobrile njene članice 2003. godine i 2007. je potpisan sporazum između ESA i NASA-e. U zamjenu za puno partnerstvo, zastupanje i pristup opservatoriji za svoje astronome, ESA obezbjeđuje instrument NIRSpec, optičku klupu instrumenta MIRI, lanser Ariane 5 ECA i ljudstvo za podršku operacijama. CSA je obezbijedio Fine Guidance Sensor i Near-Infrared Imager Spektrograf bez proreza i radnu snagu za podršku operacijama. Nekoliko hiljada naučnika, inženjera i tehničara iz 15 zemalja doprinijelo je izgradnji, testiranju i integraciji JWST-a. U projektu pre pokretanja učestvovalo je ukupno 258 kompanija, vladinih agencija i akademskih institucija. === Kontroverze oko imena === Godine 2002, NASA-in administrator (2001–2004) Sean O'Keefe je donio odluku da nazove teleskop po Jamesu E. Webbu, administratoru NASA-e od 1961. do 1968. tokom programa Mercury, Gemini i velikog dijela programa Apollo. Godine 2015. pojavile su se optužbe oko Webbove uloge tokom "lavanda progona" (lavanda scare), aktivnosti poduzetih od strane američke vlade sredinom XX vijeka protiv homoseksualaca na radnom mjestu u državnoj službi.<ref>Francis, Matthew. [https://www.forbes.com/sites/matthewfrancis/2015/06/11/the-problem-with-naming-observatories-for-bigots/?sh=4acbb0aa695b "The Problem With Naming Observatories For Bigots"]. Forbes. Archived from the original on 11 April 2022. Pristupljeno juli 2022.</ref> Zastrašivanje je dovelo do otpuštanja skoro 300 službenika američkog State Departmenta između 1950. i 1952; Webb je bio državni podsekretar od početka 1949. do početka 1952. U martu 2021. četiri naučnika objavila su mišljenje u časopisu Scientific American pozivajući NASA-u da preispita ime teleskopa, na osnovu Webbovog navodnog saučesništva u aktivnosti diskriminacije.[ U septembru 2021. NASA je objavila svoju odluku da ne preimenuje teleskop. O'Keefe, koji je donio odluku da se teleskop nazove po Webbu, izjavio je da je nepravda sugerirati da bi Web trebao "snositi odgovornost za tu aktivnost kada nema dokaza koji bi čak nagovijestili [da je on u tome učestvovao]". Američko astronomsko društvo poslalo je NASA-inom administratoru Billu Nelsonu dva pisma tražeći od NASA-e da objavi javni izvještaj sa detaljima o njihovoj istrazi. Mada, dokumenti iz žalbene presude iz 1969. (u vezi s otpuštanjem jednog zaposlenog iz 1963.) ukazuju na to da se otpuštanje homoseksualaca smatralo uobičajenim unutar agencije.<ref>Witze, Alexandra (25 March 2022). [https://www.nature.com/articles/d41586-022-00845-6 "Exclusive: Documents reveal NASA's internal struggles over renaming Webb telescope"]. Nature. 604 (7904): 15–16. Bibcode:2022Natur.604...15W. doi:10.1038/d41586-022-00845-6. PMID 35338365. S2CID 247713613.</ref> == Misija == [[Datoteka:Comparison optical telescope primary mirrors.svg|mini|Poređenje sa nekim poznatim teleskopima]] Primarna misija teleskopa je da traži svjetlost koja potiče od udaljenih [[zvijezda]] i [[galaksija]], koje su se formirale neposredno poslije [[Veliki prasak|Velikog praska]], da proučava nastanak i evoluciju galaksija, i da pokuša da objasni nastanak zvijezda i planetarnih sistema, kao i porijeklo života. Ovi ciljevi se mogu efikasnije postići posmatranjem u bliskoj infracrvenoj svjetlosti, a ne svjetlom u vidljivom dijelu spektra. Iz tog razloga, JWST-ovi instrumenti neće mjeriti vidljivo ili ultraljubičasto svjetlo kao Hubble teleskop, ali će imati mnogo veći kapacitet za izvođenje infracrvene astronomije. JWST će biti osjetljiv na raspon talasnih dužina od 0,6 do 28 μm (što odgovara narandžastom svjetlu i dubokom infracrvenom zračenju na oko 100 K ili -173&nbsp;°C). JWST se npr. može koristiti za prikupljanje informacija o zatamnjenju svjetlosti zvijezde KIC 8462852, koja je otkrivena 2015. godine i ima neke abnormalne karakteristike krivulje svjetlosti. Osim toga, moći će reći da li vansolarna planeta (egzoplaneta) ima metan u svojoj atmosferi, što će omogućiti astronomima da odrede da li je metan nastao procesima žive prirode ili je nastao na drugi način. === Dizajn orbite === JWST kruži oko Sunca blizu druge Lagrangeove tačke (L2) sistema Sunce–Zemlja, koja je 1.500.000&nbsp;km dalje od Sunca od Zemljine orbite i oko četiri puta dalje od Mjesečeve orbite. Obično bi objektu koji kruži oko Sunca dalje od Zemlje trebalo više od jedne godine da završi svoju orbitu. Ali blizu tačke L2, kombinovano gravitaciono privlačenje Zemlje i Sunca omogućava svemirskoj letjelici da kruži oko Sunca u isto vreijme kada i Zemlja. Boravak blizu Zemlje omogućava da brzine prenosa podataka budu mnogo brže za datu veličinu antene. Teleskop kruži oko tačke Sunce-Zemlja L2 u orbiti, koja je nagnuta u odnosu na ekliptiku, ima prečnik koji varira između oko 250.000&nbsp;km i 832.000&nbsp;km. S obzirom da je L2 samo ravnotežna tačka bez gravitacione sile, halo orbita nije orbita u uobičajenom smislu: svemirska letjelica je zapravo u orbiti oko Sunca, a halo orbita se može smatrati kontroliranim skretanjem (zanošenjem) kako bi ostala u blizini tačke L2 <ref>[https://www2.jpl.nasa.gov/basics/bsf5-1.php "Basics of Space Flight"]. Jet Propulsion Laboratory.</ref>. Ovo zahtijeva određeno održavanje stanice. Dva seta potisnika čine pogonski sistem opservatorije. Budući da su potisnici locirani isključivo na strani opservatorije okrenutoj prema Suncu, sve operacije održavanja stanice su dizajnirane tako da neznatno smanje potrebnu količinu potiska kako bi se izbjeglo potiskivanje JWST-a izvan polustabilne L2 tačke, što bi bila nepopravljiva situacija. Randy Kimble, naučnik projekta za integraciju i testiranje za svemirski teleskop James Webb, uporedio je precizno održavanje stanice JWST-a u ovoj orbiti sa "[[Sizif]]om [...] koji kotrlja ovu stijenu uz blagu padinu blizu vrha brda - nikada ne želimo da se prevrne preko grebena i udalji se od njega." {{multiple image | align =center| direction = horizontal| width = | header = Animacija putanje svemirskog teleskopa James Webb | image1 = Animation of James Webb Space Telescope trajectory - Polar view.gif | caption1 = Pogled odozgo | image2 = Animation of James Webb Space Telescope trajectory - Equatorial view.gif | caption2 = Pogled sa strane | image3 = Animation of James Webb Space Telescope trajectory - Viewed from the Sun.gif | caption3 = Pogled sa strane od Sunca | footer = }} === Infracrvena astronomija === [[Datoteka:Atmospheric Transmission-en.svg|thumb|desno|Atmosferski prozori u infracrvenom zračenju: Veliki dio ove vrste svjetlosti je blokiran kada se gleda sa Zemljine površine. To bi bilo kao da gledate dugu, ali vidite samo jednu boju.]] JWST je formalni nasljednik svemirskog teleskopa Hubble (HST), a pošto je njegov primarni naglasak na infracrvenoj astronomiji, također je nasljednik svemirskog teleskopa Spitzer. JWST će daleko nadmašiti oba ova teleskopa, budući da će moći vidjeti mnogo više i mnogo starije zvijezde i galaksije. Posmatranje u infracrvenom spektru je ključna tehnika za postizanje ovog cilja, zbog kosmološkog crvenog pomaka i zato što bolje prodire kroz prašinu i plin koji prigušuju svjetlost i zračenje. Ovo omogućava posmatranje slabijih, hladnijih objekata. S obzirom da vodena para i ugljen dioksid u Zemljinoj atmosferi snažno apsorbiraju većinu infracrvenih zraka, zemaljska [[infracrvena astronomija]] je ograničena na uske opsege talasnih dužina gdje atmosfera slabije apsorbira. Osim toga, sama atmosfera zrači u infracrvenom spektru, često preplavljujući svjetlost objekta koji se promatra. Ovo čini svemirski teleskop pogodnijim za infracrveno posmatranje. Što je neki objekat udaljeniji, to se čini mlađim; njegovom svjetlu je trebalo duže da stigne do posmatrača. Budući da se svemir širi, kako svjetlost putuje postaje crveno pomaknuta, a objekte na ekstremnim udaljenostima je stoga lakše vidjeti ako se posmatraju u infracrvenom zračenju. Očekuje se da će infracrvene mogućnosti JWST-u omogućiti da "vidi u prošlost" do prvih galaksija koje su se formirale samo nekoliko stotina miliona godina nakon Velikog praska <ref>"[https://www.jwst.nasa.gov/content/science/firstLight.html Webb Science: The End of the Dark Ages: First Light and Reionization] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171122181907/https://jwst.nasa.gov/firstlight.html |date=22. 11. 2017 }} {{Cite web |url=https://jwst.nasa.gov/firstlight.html |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122181907/https://jwst.nasa.gov/firstlight.html |archive-date=22. 11. 2017 |access-date=25. 11. 2024 |url-status=bot: unknown}}". NASA</ref>. Infracrveno zračenje može slobodnije proći kroz područja kosmičke prašine koja zagušuju vidljivu svjetlost. Posmatranja u infracrvenom spektru omogućavaju proučavanje objekata i područja svemira koji bi bili zaklonjeni plinom i prašinom u vidljivom spektru, kao što su molekularni oblaci u kojima se rađaju zvijezde, diskovi oko zvijezda koji stvaraju planete i [[Aktivno galaksijsko jezgro|jezgra aktivnih galaksija]]. Relativno hladni objekti (temperature manje od nekoliko hiljada stepeni) emituju svoje zračenje prvenstveno u infracrvenom dijelu spektra, kako je opisano [[Plankov zakon|Plankovim zakonom]]. Kao rezultat toga, većina objekata koji su hladniji od zvijezda bolje se proučavaju u infracrvenom zračenju. Ovo uključuje oblake međuzvjezdanog medija, [[Smeđi patuljak|smeđe patuljke]], planete kako u našem, tako iu drugim solarnim sistemima, komete i objekte [[Kuiperov pojas|Kuiperovog pojasa]] koji će se posmatrati pomoću srednjeg infracrvenog instrumenta (MIRI). Neke od misija u infracrvenoj astronomiji koje su uticale na razvoj JWST bile su Spitzer i Wilkinson mikrovalna anizotropna sonda (WMAP). Spitzer je pokazao važnost srednjeg infracrvenog zračenja, što je korisno za zadatke kao što je posmatranje diskova prašine oko zvijezda. Također, WMAP sonda je pokazala da je svemir "osvijetljen" na crvenom pomaku 17, dodatno naglašavajući važnost srednjeg infracrvenog zračenja. Obje ove misije pokrenute su početkom 2000-ih, na vrijeme da utiču na razvoj JWST-a <ref>Mather, John (13 June 2006). "James Webb Space Telescope (JWST) Science Summary for SSB". NASA.</ref>. === Podrška i operacije na zemlji === Naučni institut za svemirski teleskop (STScI), u Baltimoru, Merilend, na kampusu Homewood na Univerzitetu Johns Hopkins, izabran je kao Centar za nauku i operacije (S&OC) za JWST sa početnim budžetom od 162,2 miliona američkih dolara namijenjenih za podršku operacijama kroz prve godine nakon lansiranja <ref>Savage, Donald; Neal, Nancy (6 June 2003). "Webb Spacecraft Science & Operations Center Contract Awarded". NASA.</ref>. U tom svojstvu, STScI će biti odgovoran za naučni rad teleskopa i isporuku podataka astronomskoj zajednici. Podaci će biti prenošeni sa JWST-a na zemlju preko NASA-ine mreže dubokog svemira, obrađeni i kalibrisani u STS-cIu, a zatim će biti distribuirani putem interneta astronomima širom svijeta. Slično kako se Hubble koristi, bilo kome, bilo gdje u svijetu, bit će dozvoljeno da podnese prijedloge za posmatranje. Svake godine nekoliko komisija astronoma će recenzirati dostavljene prijedloge kako bi odabrali projekte za praćenje u narednoj godini. Autori odabranih prijedloga obično će imati godinu dana privatnog pristupa novim zapažanjima, nakon čega će podaci postati javno dostupni za preuzimanje od strane svih iz online arhive STS-cIa. Propusni opseg i digitalna propusnost satelita su dizajnirani da rade na 458 gigabita podataka dnevno za vrijeme trajanja misije (ekvivalentno trajnoj brzini od 5,42 Mbps). Većinu obrade podataka na teleskopu obavljaju konvencionalni računari na jednoj ploči. Digitalizaciju analognih podataka sa instrumenata vrši prilagođeni SIDECAR ASIC (Sistem za digitalizaciju slike, poboljšanje, kontrolu i pronalaženje aplikacija specifičnog integrisanog kola). NASA je navela da će SIDECAR ASIC uključivati ​​sve funkcije instrument kutije od 9,1&nbsp;kg u pakovanju od 3&nbsp;cm i da će trošiti samo 11 milivata energije. Budući da se ova konverzija mora obaviti blizu detektora, na hladnoj strani teleskopa, malo (štedljivo) rasipanje energije je ključno za održavanje niske temperature potrebne za optimalan rad JWST-a. === Udar mikrometeoroida === Segment ogledala C3[c] pretrpio je udar mikrometeoroida veličine krupne čestice prašine između 23. i 25. maja, što je peti i najveći udar od lansiranja do tada., zbog čega su inženjeri morali kompenzirati udar pomoću aktuatora ogledala. Uprkos udaru, NASA-in kasniji izvještaj je naveo da su "svi modovi posmatranja JWST-a pregledani i potvrđeno da su spremni za naučnu upotrebu" od 10. jula 2022. godine <ref>Howell, Elizabeth (18 July 2022) James Webb Space Telescope picture shows noticeable damage from micrometeoroid strike cites a NASA-ESA-CSA joint report (12 July 2022) by 611 co-authors from 44 institutions.</ref>. == Od lansiranja do puštanja u rad == === Lansiranje === Lansiranje (označeno kao Ariane let VA256) održano je prema rasporedu u 12:20 UTC 25. decembra 2021. na raketi Ariane 5 koja je poletjela iz svemirskog centra Gvajana u Francuskoj Gvajani <ref>Pinoi, Natasha; Fiser, Alise; Betz, Laura (27 December 2021). "NASA's Webb Telescope Launches to See First Galaxies, Distant Worlds – NASA's James Webb Space Telescope launched at 7:20 a.m. EST Saturday [Dec. 25, 2021] on an Ariane 5 rocket French Guiana, South America". NASA.</ref>. Potvrđeno je da teleskop prima snagu, čime je započela dvonedeljna faza postavljanja njegovih dijelova tokom puta do ciljanog odredišta Teleskop je pušten iz gornjeg stepena 27 minuta i 7 sekundi nakon lansiranja, započevši 30-dnevno prilagođavanje za postavljanje teleskopa u Lissajousovu orbitu <ref>[https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100108651 "Lissajous orbit"]. Oxford Reference.</ref> oko L2 Lagrangeove tačke. Teleskop je lansiran nešto manjom brzinom nego što je bila potrebna da stigne do svoje konačne orbite, a usporavao je kako se udaljavao od Zemlje, da bi stigao do L2 samo brzinom potrebnom da uđe u orbitu . Teleskop je dostigao L2 24. januara 2022. Let je uključivao tri planirane korekcije kursa radi prilagođavanja brzine i smjera. To je zato što je opservatorija mogla izdržati spori potisak, ali ne i brzi let – a u cilju zaštite instrumenata koji su osjetljivi na temperaturu (štitnik od sunca je sve vrijeme ostao na poziciji između teleskopa i Sunca). <gallery align="left" mode="packed" heights="140px"> Datoteka:Ariane 5 with James Webb Space Telescope Prelaunch (NHQ202112230012).jpg|alt=JWST and Ariane 5 Rollout|Ariane 5 i JWST na ELA-3 lansirnoj rampi Datoteka:James Webb Space Telescope Launch (NHQ202112250010).jpg|alt=Ariane 5 containing JWST lifting-off from the launch pad|Ariane 5 se podiže sa lansirne rampe Datoteka:James Webb Space Telescope Launch.jpg|alt=Ariane 5 moments after lift-off|Ariane 5 nakon polijetanja Datoteka:JWST as seen from the ESC-D Cryotechnic upper stage.png|alt=JWST as seen from the ESC-D Cryotechnic upper stage|JWST kako se vidi iz gornjeg stepena ESC-D Cryotechnic. U pozadini slike je vidljiv dio Zemlje s Adenskim zaljevom..<ref name=jwstSeparation>Camera on ESC-D Cryotechnic upper stage [https://www.youtube.com/watch?v=7nT7JGZMbtM&t=6637s (25 Dec 2021) view of newly separated JWST, as seen from the ESC-D Cryotechnic upper stage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211225214400/https://www.youtube.com/watch?v=7nT7JGZMbtM&t=6637s |date=25. 12. 2021 }}</ref> </gallery> === Tranzit i strukturna implementacija === JWST se odvojio od gornjeg stepena rakete 27 minuta nakon lansiranja. Zatim, 31 minutu nakon lansiranja, i nastavljajući narednih 13 dana, JWST je započeo proces postavljanja svog solarnog niza, antene, štitnika za sunce i ogledala. Gotovo svim akcijama postavljanja komandovao je Naučni institut svemirskog teleskopa u Baltimoru, osim dva rana automatska koraka, otvaranja solarnog panela i postavljanja komunikacijske antene. Misija je osmišljena kako bi zemaljskim kontrolorima pružila fleksibilnost da mijenjaju ili modificiraju redoslijed postavljanja u slučaju problema. Približno 12 sati nakon lansiranja, par primarnih raketa teleskopa uključen je na 65 minuta kako bi izvršio prvu od tri planirane korekcije na sredini kursa. Drugog dana, komunikacijska antena visokog pojačanja se automatski aktivirala Dana 27. decembra 2021, 60 sati nakon lansiranja, rakete su aktivirane na devet minuta i 27 sekundi da bi napravile drugu korekciju. Tri dana nakon lansiranja, kontrolori misije započeli su višednevno raspoređivanje Webbovog izuzetno važnog štitnika od sunca. Kontrolori su 30. decembra 2021. uspješno završili još dva koraka u raspakiranju opservatorije. Prvo, komande su postavile krmeni "momentum flap", uređaj koji obezbjeđuje ravnotežu protiv pritiska [[Sunčev vjetar|sunčevog vjetra]] na štitnik od sunca, čime se štedi gorivo smanjenjem potrebe za paljenjem potisnika kako bi se održala Webbova orjentacija. Dana 31. decembra 2021. zemaljski tim je pokrenuo aktivaciju dvije teleskopske "grane" sa lijeve i desne strane opservatorije. Lijeva strana raspoređena za 3 sata i 19 minuta; desnoj strani je trebalo 3 sata i 42 minuta. Naredbe za odvajanje i zatezanje membrana uslijedile su između 3. i 4. januara i bile su uspješne. Dana 5. januara 2022. godine, kontrola misije je uspješno upotrijebila sekundarno ogledalo teleskopa, koje je uklopljeno na predviđeno mjesto do tolerancije od oko jedan i po milimetar. Posljednji korak strukturalnog postavljanja bio je razotkrivanje krila primarnog ogledala. Svaki panel se sastoji od tri glavna segmenta ogledala i morao je biti presavijen kako bi se svemirski teleskop mogao instalirati u oklop rakete Ariane za lansiranje teleskopa. Dana 7. januara 2022. NASA je postavila i zaključala krilo na lijevoj strani, a 8. januara krilo ogledala na desnoj strani. Ovim je uspješno završen strukturalni raspored opservatorije <ref>"[https://phys.org/news/2022-01-space-telescope-golden-eye-major.html Space telescope's 'golden eye' opens, last major hurdle]". phys.org. 8 January 2022.</ref>. Dana 24. januara 2022. godine, skoro mjesec dana nakon lansiranja, izvršena je treća i posljednja korekcija kursa, ubacivanjem JWST-a u planiranu orbitu oko Sunca-Zemlja L2 tačke. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == [[Datoteka:L2 rendering.jpg|mini|220px|Teleskop neće biti tačno na L2 poziciji, nego će orbitirati u "halo orbiti".]] {{Commonscat|James Webb Space Telescope}} * [http://www.jwst.nasa.gov/ JWST homepage at NASA] * [http://www.stsci.edu/jwst/ JWST homepage at STScI] * [http://sci.esa.int/jwst/ JWST homepage at ESA] * [https://web.archive.org/web/20110516142347/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=JWST James Web Space Telescope Mission Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7423 Cost overruns put squeeze on Hubble’s successor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080115093253/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7423 |date=15. 1. 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20090528024200/http://pdf.aiaa.org/getfile.cfm?urlX=5%3A7I%276D%26X%5BR%5B%2FRP%23UWT%5B%5EP%2B%3B%3A7%3A%2C%23%0A&urla=%25%2B%22D%23%23%20H%20%0A&urlb=%21%2A%20%20%20%0A&urlc=%21%2A0%20%20%0A&urld=%27%2A%22P%26%22%20%3E%40T%20%20%20%0A&urle=%27%2A%22%5C%20%23%206DT0%20%20%0A AIAA-2004-5986: JWST Observatory Architecture and Performance] * [https://web.archive.org/web/20130729234444/http://pdf.aiaa.org/getfile.cfm?urlX=5%3A7I%276D%26XZ2%3B%2FS%40%23UWT%5B%5EPK%3B%3A4%3A%28%26%0A&urla=%25%2B%22D%23%23%20H%20%0A&urlb=%21%2A%20%20%20%0A&urlc=%21%2A0%20%20%0A&urld=%27%2A%22P%26%22%20%3E%40T%20%20%20%0A&urle=%27%2A%22%5C%20%23%206DT0%20%20%0A AIAA-2006-5593: Development of JWST's Ground Systems Using an Open Adaptable Architecture] {{Svemirske opservatorije}} {{Istaknuti članak}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Teleskopi]] [[Kategorija:NASA]] tp55e16komcl26vmns2wq6etfc05eli 0 166090 3932209 3853804 2026-09-30T03:02:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932209 wikitext text/x-wiki {{Infokutija oružje |naziv =Agni-V |slika = |slika opis = |vrsta = Interkontinentalni balistički projektil |porijeklo = {{ZD|IND}} <!---- Historija upotrebe ----> |služba = 1. testiranje [[19. april]] [[2012]].<ref name=prvitest>{{Cite web |url=http://www.thehindu.com/news/national/article3330921.ece?homepage=true |title=Agni-V successfully test-fired |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421222625/http://www.thehindu.com/news/national/article3330921.ece?homepage=true |archive-date=21. 4. 2012 |access-date=23. 4. 2012 |url-status=dead}}</ref><br>planirana služba od [[2014]]. |korišten od = Indijska vojska |ratovi = <!---- Historija proizvodnje ----> |projektant = |projektovano datum = |proizvođač = DRDO (Defence Research and Development Organisation)<br />BDL (Bharat Dynamics Limited) |proizvodnja razdoblje = |proizvedeno komada = |cijena komad = 5,6 - 7,9 mil. [[USD]]<ref>[http://www.telegraphindia.com/1040830/asp/nation/story_3694401.asp Technical tune to Agni test before talks]</ref> |verzije = <!---- Vrsta oružja ----> |streljačko oružje = <!-- DA --> |projektil = <!-- DA --> |topništvo = <!-- DA --> |vojno vozilo = <!-- DA --> <!---- Opće karakteristike ----> |dužina = |masa = 50 tona |širina = |visina = |prečnik = |brzina = |posada = <!---- STRELJAČKO ORUŽJE ----> |kalibar = |municija = |dužina cijevi = |cijev = |broj žljebova = |brzina gađanja = |domet = |max domet = |kapacitet spremnika = |ciljnik = <!---- PROJEKTIL ----> |bojeva glava = |domet = 5000 - 6000 [[Kilometar|km]] |raspon krila = |pogonsko gorivo = |max visina leta = |preciznost = |navođenje = |upravljanje = |lansirna platforma = 8 x 8 Tatra TELAR<br />Rail Mobile Launcher<ref name="hindu.com">{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/11/27/stories/2008112759741200.htm |title=Agni-V design completed; to be test-fired in 2010 |access-date=23. 4. 2012 |archive-date=20. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220104204/http://www.hindu.com/2008/11/27/stories/2008112759741200.htm |url-status=dead }}</ref> |transport = <!---- TOPNIŠTVO ----> |kalibar = |municija = |borbeni komplet = |dužina cijevi = |brzina gađanja = |domet = |visina paljbene linije= |okomito polje = |vodoravno polje = |dužina trzaja = <!---- VOJNO VOZILO ----> |oklop = |primarno naoružanje = |sekundarno naoružanje = |motor = Kompozitni motor |snaga motora = |vrsta prijenosa = |snaga-težina = |međuosovinski razmak = |ovjes = |klirens = |nosivost = |kapacitet spremnika = |prijevoz osoba = |maksimalna vuča = |doseg= <!---- Dodatni podaci i napomene----> |podatak1 = |vrijednost podatak1 = |podatak2 = |vrijednost podatak2 = |podatak3 = |vrijednost podatak3 = |podatak4 = |vrijednost podatak4 = |podatak5 = |vrijednost podatak5 = |napomena = }} '''Agni-V''' je [[interkontinentalni balistički projektil]] razvijen u [[Indija|Indiji]].<ref>[http://news.rediff.com/report/2009/oct/15/indian-missile-can-target-northernmost-chinese-city.htm Indian missile can target northernmost chinese city]</ref> == Razvoj == Pod vodstvom vodećeg indijskog naučnika za razvoj obrambenog oružja, dr. M. Natrajana, indijska organizacija DRDO ([[Engleski jezik|eng.]] Defence Research and Development Organisation) koja se bavi istraživanjem i razvojem odbrambenog oružja, počela je raditi na projektilu Agni-V. Riječ je o nadograđenoj verziji projektila [[Agni-III]].<ref>[http://content.msn.co.in/News/National/NationalPreT_260907_2316.htm?WBCMODE=PresentationUnpublished Next variant of Agni to be inducted within 4 years: Scientist]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Interkontinentalni projektil ima domet između 5000-6000 [[Kilometar|km]] a njegovo testno lansiranje prvi put je najavljivano krajem [[2010]]. godine,<ref>[http://www.frontlineonnet.com/stories/20080606251103700.htm Full of fire]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ptinews.com/pti/ptisite.nsf/0/AC8F3086BE56BA6565257447002E9896?OpenDocument |title=India planning to test fire 5000-km range missile soon |access-date=23. 4. 2012 |archive-date=22. 2. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222140122/https://www.ptinews.com/pti/ptisite.nsf/0/AC8F3086BE56BA6565257447002E9896?OpenDocument |url-status=dead }}</ref> no projektil je lansiran godinu i po dana kasnije. == Opis == Agni-V je projektil koji se sastoji od tri nivoa. Pokreće ga kompozitni motor koji je smješten na trećom novou.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/05/10/stories/2008051054681300.htm |title=DRDO readying design for 8,000 km-range Agni-V |access-date=23. 4. 2012 |archive-date=5. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105122052/http://www.hindu.com/2008/05/10/stories/2008051054681300.htm |url-status=dead }}</ref> Dvije od tih tri razina bit će izrađene od kompozitnih materijala.<ref>[http://www.thehindubusinessline.com/2008/09/25/stories/2008092550721200.htm DRDO to make missiles lighter, cost-effective]</ref> Agni-V moći će nositi više bojevih glava te će biti opremljen protumjerama od anti-balističkih raketnih sustava.<ref>[http://www.thehindubusinessline.com/2008/05/10/stories/2008051051761000.htm Agni V, next goal of DRDO]</ref> Projektil je već dizajniran pa se [[2010.]] očekuje prvo testiranje projektila. 60% projektila bit će slično prethodniku [[Agni-III]]. Novi projektil koristit će napredne tehnologije poput prstenastog laserskog žiroskopa i brzinomjer.<ref name="hindu.com">{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/11/27/stories/2008112759741200.htm |title=Agni-V design completed; to be test-fired in 2010 |access-date=23. 4. 2012 |archive-date=20. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220104204/http://www.hindu.com/2008/11/27/stories/2008112759741200.htm |url-status=dead }}</ref> Agni-V će u indijskom vojnom arsenalu postati prvi projektil koji će se montirati na cestovna vozila te se lansirati sa njih. S druge strane, projektil Agni-III nije dizajniran za montažu na vozilo te zbog toga dolazi do poteškoća prilikom njegovog premještanja iz jednog mjesta na drugo.<ref name="news.rediff.com">[http://news.rediff.com/report/2009/oct/12/what-makes-5000-km-range-agni-5-missile-deadlier.htm What makes 5000 km range Agni-5 missile deadlier]</ref> Pri nekim drugim predviđanjima, smatra se da će prvo testiranje Agni-V biti početkom [[2011.]] te će se na njemu primijeniti sve prednosti s Agni-III. Agni-III je raketa sa dva nivoa, dok se Agni-V sastoji od tri nivoa, kako bi se reducirala težina. Također, Agni-V ima domet koji je za 1500 [[Kilometar|km]] veći od Agni-III (3500&nbsp;km).<ref name="news.rediff.com"/> Avinash Chanel, direktor ASL-a, izjavio je: "''Agni-5 je specijalno prilagođen za cestovnu mobilnost. Razvili smo takav oblik gradnje, te će u budućnosti svi kopneni strateški projektili u Indiji biti proizvedeni za cestovni prijevoz.''"<ref name="news.rediff.com"/> Kućište projektila izrađeno je od [[čelik]]a te je hermetički zatvoreno čime bi se projektil mogao skladištiti više godina, prije same upotrebe. Kućište mora apsorbovati jake "stresove", budući da ispaljivanje 50-tonskog projektila stvara potisak od 300 do 400 [[tona]].<ref name="news.rediff.com"/> Dr. Saraswat je u februaru [[2010]]. komentarišući projektil, izjavio za [[Reuters]]: "''Možete smanjiti nosivost projektila i time povećati domet Agni-V''".<ref>{{Cite web |url=http://in.reuters.com/article/topNews/idINIndia-46059620100210?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |title=In.Reuters.com |access-date=23. 4. 2012 |archive-date=28. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128145049/http://in.reuters.com/article/topNews/idINIndia-46059620100210?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |url-status=dead }}</ref> Agni-V se može sastojati od 3 - 10 odvojenih nuklearnih bojevih glava. Svaka bojeva glava može imati dodijeljen drugi cilj, a glave se odvajaju nakon stotinu kilometara. Postoji i alternativna mogućnost da dvije ili više glava imaju dodijeljen isti cilj.<ref name="news.rediff.com"/> == Testiranje == Indijski ministar odbrane, A. K. Antony u augustu [[2010]]. godine izjavio je da je projektil spreman za testiranje. Organizacija DRFO je dovršila 90% radova na projektilu te su u završnoj fazi provjere.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2010/08/28/stories/2010082861011300.htm |title=Agni-V will be test-fired soon, says Antony |access-date=23. 4. 2012 |archive-date=15. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015102635/http://www.hindu.com/2010/08/28/stories/2010082861011300.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://livefist.blogspot.com/2010/08/defence-minister-agni-v-irbm-ready-for.html Defence minister Agni-V irbm ready for]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.thaindian.com/newsportal/business/5000-km-agni-v-missile-ready-for-test-firing-antony_100419207.html |title=5000 km agni-v missile ready for test firing |access-date=23. 4. 2012 |archive-date=23. 10. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023094627/http://www.thaindian.com/newsportal/business/5000-km-agni-v-missile-ready-for-test-firing-antony_100419207.html |url-status=dead }}</ref> Agni-V prvi put je uspješno testiran [[19. april]]a [[2012]]. godine čime se [[Indija]] priključila elitnoj grupi od pet zemalja ([[Rusija]], [[SAD]], [[UK]], [[Francuska]], [[Kina]]) koje su razvile [[Interkontinentalni balistički projektili|interkontinentalne balističke projektile]]. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Interkontinentalni balistički projektili]] [[Kategorija:Indija]] 63baozunqjl2kz4om9ecudbc6lc7ffa 10 166903 3932131 1924646 2026-09-29T13:05:08Z Z1KA 87045 /* */ 3932131 wikitext text/x-wiki {{Brisanje|Nepotrebno.}} {{Prebaciti|Šablon:Infokutija izbori}} [[File:Baustelle.svg|100px|mini]] {{Infokutija |naslov = {{{ime}}} |tijelostil = |iznad = |iznadstil = |slika = |slikastil = |tekst = |captionstyle = |zaglavljestil = |oznakastil = |podacistil = |zaglavlje1 = |oznaka1 = Država |podaci1 = {{{država}}} |zaglavlje2 = |oznaka2 = |podaci2 = <table style="width:100%;"><tr> <td style="width:20%; text-align:left;">← {{{prijašnji}}}</td> <td style="width:60%;">'''{{{datum}}}'''</td> <td style="width:20%; text-align:right;">{{{sljedeći}}} →</td> </tr></table> |zaglavlje3 = |oznaka3 = Vrsta |podaci3 = {{{vrsta}}} |zaglavlje4 = |oznaka4 = |podaci4 = <table style="width:100%; border-top:1px solid #A9A9A9; border-bottom:1px solid #A9A9A9;"> <tr> <th style="text-align:left;"></th> <td style="vertical-align:middle; background:gray;">[[Datoteka:{{{slika1|Official portrait of Barack Obama.jpg}}}|100px]]</td> <td style="vertical-align:middle; background:gray;">[[Datoteka:{{{slika2|TonyBlairBasra.JPG}}}|100px]]</td> <td style="vertical-align:middle; background:gray;">[[Datoteka:{{{slika3|David Cameron - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg}}}|100px]]</td> </tr><tr> <th><div style="width:100px; height:3px;"></div></th> <td><div style="width:100px; height:3px; background:{{{boja1|red}}};"></div></td> <td><div style="width:100px; height:3px; background:{{{boja2|blue}}};"></div></td> <td><div style="width:100px; height:3px; background:{{{boja3|green}}};"></div></td> </tr><tr> <th style="text-align:left;">Kandidat</th><td>{{{kandidat1}}}</td><td>{{{kandidat2}}}</td><td>{{{kandidat3}}}</td> </tr><tr> <th style="text-align:left;">Partija</th><td>{{{partija1}}}</td><td>{{{partija2}}}</td><td>{{{partija3}}}</td> </tr><tr> <th style="text-align:left;">Broj glasova</th><td>{{{broj_glasova1}}}</td><td>{{{broj_glasova2}}}</td><td>{{{broj_glasova3}}}</td> </tr><tr> <th style="text-align:left;">Procenat</th><td>{{{procenat1}}}</td><td>{{{procenat2}}}</td><td>{{{procenat3}}}</td> </tr><tr> <th style="text-align:left;">Dijagram</th><td colspan="3" style="border-left:solid 1px silver;border-right:solid 1px silver;"> <div style="margin-bottom:1px; background:{{{boja1|red}}}; width:{{#expr:{{{dijagram_glasova1|0.5}}}/{{{dijagram_glasova_max|1}}}*100}}%; overflow:hidden">&nbsp;&thinsp;</div> <div style="margin-bottom:1px; background:{{{boja2|blue}}}; width:{{#expr:{{{dijagram_glasova2|0.35}}}/{{{dijagram_glasova_max|1}}}*100}}%; overflow:hidden">&nbsp;&thinsp;</div> <div style="margin-bottom:1px; background:{{{boja3|green}}}; width:{{#expr:{{{dijagram_glasova3|0.15}}}/{{{dijagram_glasova_max|1}}}*100}}%; overflow:hidden">&nbsp;&thinsp;</div></td> </tr> </table> |zaglavlje5 = |oznaka5 = |podaci5 = [[Datoteka:ElectoralCollege2008.svg|300px]]<br/>{{{opis_karte}}} |zaglavlje6 = |oznaka6 = |podaci6 = |zaglavlje7 = |oznaka7 = |podaci7 = |ispodstil = |ispod = }} <noinclude> <pre style="overflow:auto;"> {{Infokutija izbori/V2 | ime = | država = | datum = | prijašnji = | sljedeći = | vrsta = <!-- Kanditat 1 --> | kandidat1 = | slika1 = | boja1 = | partija1 = | broj_glasova1 = | procenat1 = <!-- Kanditat 2 --> | kandidat2 = | slika2 = | boja2 = | partija2 = | broj_glasova2 = | procenat2 = <!-- Kanditat 3 --> | kandidat3 = | slika3 = | boja3 = | partija3 = | broj_glasova3 = | procenat3 = <!-- Dijagram --> | dijagram_glasova_max = | dijagram_glasova1 = | dijagram_glasova2 = | dijagram_glasova3 = <!-- Karta --> | karta = | opis_karte = }} </pre> szkjs0zbeso1gqk1jvgbbh4wkz71shc 0 170976 3932165 3932004 2026-09-29T17:59:35Z Aleki37 137549 3932165 wikitext text/x-wiki {{Infokutija javni saobraćaj |ime = Sarajevski tramvaji |slika = Sarajevo Stadler Tango NF3 009 May2024 (cropped).JPG |opis slike = Tramvaj [[Stadler Tango NF3]] u Sarajevu |država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} |mjesto = [[Slika:Flag of Sarajevo.svg|border|25px]] [[Sarajevo]] |organizator = [[GRAS Sarajevo]] |prijevoznik = GRAS Sarajevo |broj linija = 8 |otvaranje = 1. januara 1885. |elektrifikacija = 1. maja 1895. |ukidanje = |broj putnika dnevno = |broj putnika godišnje = |veb-sajt = gras.ba |dijagram = Sarajevo_tram_network.svg |dužina trase = 35,8 km |širina kolosijeka = 1435 mm |napon kontaktne mreže = 600 V DC |broj stanica = 37 |broj depoa = 1 |broj vozila = }} [[Datoteka:Tramway map Sarajevo.png|250px|mini|Neslužbena karta tramvajskih linija u Sarajevu.|lijevo]] {{Sarajevski tramvaj}} '''Sarajevski tramvaji''' su tramvajski sistem u glavnom gradu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] [[Sarajevo|Sarajevu]]. Vlasnik tramvaja je [[JKP GRAS Sarajevo|Javno komunalno preduzeće – Gradski saobraćaj Sarajevo]] (GRAS), koje ujedno i organizuje javni promet u Sarajevu. Također u prometu je novih 25 tramvaja marke Stadler, svi su isporučeni i saobraćaju na relaciji Hrasnica-Baščaršija. == Historija == Prvi tramvaj kog su vukli konji prošao je Sarajevom 1. januara 1885. godine.<ref name="Dani">{{Cite web |url=http://www.bhdani.com/arhiva/183/t18304.shtml |title='''Veranda na šinama''', ''Snježana Mulić-Bušatlija''; članak u tjedniku ''Dani'' 1. decembar 2000. godine |access-date=21. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122013616/http://www.bhdani.com/arhiva/183/t18304.shtml |archive-date=22. 1. 2013 |url-status=dead }}</ref> Jednosmjerna trasa je bila duga 3,1&nbsp;km, a pruga je počinjala od današnjeg Ekonomskog fakulteta, pružala se [[Ferhadija|Ferhadijom]] i dalje glavnom gradskom ulicom (današnjom Titovom) preko [[Marindvor]]a i završavala na Uzanoj željezničkoj stanici.<ref name="Dani" /> Tramvaj je mogao povesti 28 osoba, a cijena karte je bila 5 krajcera.<ref name="Dani" /> Isprva je bio na širini kolosijeka od 760&nbsp;mm. 1. maja 1895. godine je elektriziran. Ujedno je trasa tramvaja proširena, te je od željezničke stanice na [[Pofalići]]ma, koja se tada nalazila kod današnjeg hotela ''Bristol,'' pa do [[Latinska ćuprija|Latinske ćuprije]].<ref name="Dani" /> Vozila koja su korištena, proizvela je njemačka firma "[[Siemens-Schuckertwerke]]" i bili su to prvi tramvaji nastali u njenim pogonima.<ref name="Dani" /> Godine 1960. promijenjena je širina kolosijeka na 1435&nbsp;mm. Mreža tramvaja, danas je duga 10,7&nbsp;km i prostire se u pravcu istok-zapad od dijela grada zvanog ''[[Baščaršija]]'', te u smjeru kazaljke na satu do općine [[Ilidža]]. Dodatno postoji 400 m dugačak odvojak prema [[Glavna željeznička stanica u Sarajevu|Željezničkoj stanici]], koja je povezana linijama {{SaTram|1}} i {{SaTram|4}}. Glavna linija prolazi kroz najprometniju ulicu u Sarajevu, sa zapada prolazi kroz ''Bulevar Meše Selimovića'' (ranije: ''6. proleterske brigade''), koja se od stanice Čengić Vila zove ''Zmaja od Bosne'' (ranije: ''Vojvode Radomira Putnika''). Kroz stari dio grada prolazi ''Obalom Kulina bana'' (ranije: ''Obala Vojvode Stepe Stepanovića'') do zadnje stanice na ''Baščaršiji'', te nazad prema ''Skenderiji'' paralelno ulicama ''Mula Mustafe Bašeskije'' i ''[[Ulica maršala Tita (Sarajevo)|Ulicom maršala Tita]]''. U 2012. urađena je rekonstrukcija tramvajske pruge na dionici od Baščaršije do Marijin-Dvora (S-krivina).<ref>{{Cite web|url=https://business-magazine.ba/2020/11/10/zavrsena-sanacija-tramvajske-pruge-marijin-dvoru/|title=Završena sanacija tramvajske pruge na Marijin Dvoru|last=BizzMag|date=2020-11-10|website=Business Magazine|language=hr|access-date=2026-03-02}}</ref> === Modernizacija === Godine 2022. naručeno je 15 tramvaja Tango NF3<ref>{{Cite web |url=https://www.railway.supply/en/delivery-of-tango-nf3-trams-from-stadler-rail/ |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 5. 2024 |archive-date=28. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328135521/https://www.railway.supply/en/delivery-of-tango-nf3-trams-from-stadler-rail/ |url-status=dead }}</ref> od švicarske firme Stadler<ref>[https://www.klix.ba/biznis/investicije/u-sarajevo-dosao-prvi-od-15-novih-tramvaja-nakon-testiranja-bit-ce-pusten-u-redovan-saobracaj/231213201]</ref>, a potom još deset, s rokom isporuke do 2025.<ref>[https://radiosarajevo.ba/vijesti/lokalne-teme/adnan-steta-potpisao-ugovor-sarajevo-ce-dobiti-jos-10-novih-tramvaja/525261]</ref> Mreža tramvajskog prometa sastoji se od 37 stanica, sa osam linija: * {{SaTram|1}}: [[Glavna željeznička stanica u Sarajevu|Željeznička stanica]] – [[Baščaršija]] * {{SaTram|2}}: [[Čengić Vila]] – [[Baščaršija]] * {{SaTram|3}}: [[Ilidža]] – [[Baščaršija]] * {{SaTram|4}}: [[Ilidža]] – [[Glavna željeznička stanica u Sarajevu|Željeznička stanica]] * {{SaTram|5}}: [[Nedžarići]] – [[Baščaršija]] * {{SaTram|6}}: [[Ilidža]] – [[Skenderija]] * {{SaTram|7}}: [[Nedžarići]] – [[Skenderija]] (ukinuta krajem 1990-ih, vraćena u funkciju 2024. godine) * {{SaTram|11}}: [[Hrasnica]] – [[Baščaršija]] (od 2026. godine) Trenutno se obavljaju radovi na konstrukciji tramvajske pruge i kontaktne mreže do prigradskog naselja [[Hrasnica (Ilidža)|Hrasnica]], a trebali bi biti završeni 2026.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/gradi-se-tramvajska-pruga-do-hrasnice-sigurno-da-gradjani-nece-u-velikoj-mjeri-koristiti-ovaj-vid-transporta/|title=Gradi se tramvajska pruga do Hrasnice: "Sigurno da građani neće u velikoj mjeri koristiti ovaj vid transporta"|last=Gajić|first=Dragica|date=3. 6. 2024|website=N1|language=bs-BA|access-date=7. 2. 2025}}</ref> Ta trasa bi se nastavljala na trenutnu i nastavljala preko [[Ilidža|Ilidže]], [[Sokolović Kolonija|Sokolović Kolonije]] pa do okretaljke u [[Hrasnica (Ilidža)|Hrasnici]]. ==Linije== Glavna i najduža linija {{SaTram|3}} vozi 00-24 sata. Ostale linije služe kao rasterećenje dionica od Baščaršije do Ilidže, te saobraćaju od 6:00 sati do 17:30 i 22:30 sati. Na svakoj zadnjoj stanici, nalaze se okretišta. Za vrijeme obnove pruge je postojala i privremena linija 8 koja je saobraćala na relaciji Ilidža - Čengić Vila. == Tramvaji == {| class="wikitable" |- ! ! Proizvođač ! Tip ! Vrsta ! Komada ! Serijski broj ! Godina proizvodnje ! Godina kupovine ! Napomene |- | | St. Louis Car Company / Pullman Standard | [[PCC]] | | 74 | 1-74 |1945 |1960 | PCC (Presidents’ Conference Committee) Streetcar, kupljeni 1960. godine u [[Washington D.C.|Washingtonu]]. Više ne rade od 1983. godine. Broj 71 sačuvan. |- | |St. Louis Car Company / Pullman Standard |[[PCC]] | |7? |101-107 |1967 |1967 |Napravljeni od baze običnog PCC-a 1945. godišta. Više ne rade od 1983. godine. Nijedan nije sačuvan. |- | |ČKD Tatra |[[Tatra T3|T3YU]] | |20 |120-139 |1967-69 |1967-69 |Solo tramvaji. Prestali su sa radom 1983. godine zato što nije više bilo korist nakon što su svi K2YU došli. Sačuvani su bili 125 (Muzejski), 128 (radni) i 13x. Nakon rata 125 je isječen, također i 13x. 128 leži u remizi, ali nije u voznom stanju. |- | [[Datoteka:Sarajevo, Tatra K2 (1).jpg|100px]] | [[ČKD Tatra]] | [[Tatra K2|K2YU]] | šestoosovinski | 25<ref name="PTN">[http://public-transport.net/bim/Sarajevo.htm Fotografije sarajevskih tramvaja na portalu public-transport.net]</ref> |201, 206, 209-210, 212, 217, 227, 235, 237, 240, 244, 255, 257-258, 261, 263, 271, 275, 277, 289 | 1973–83. |1973-83 | Serijski brojevi prvih 90 tramvaja tipa ''K2YU'', zamijenili su kasnije tipovi ''Satra II'' i ''Satra III''. Tramvaji su dugi 21,6 m sa pogonom od 4x40kW. Kapacitet im je 49 mjesta za sjedenje i 108 mjesta za stajanje<ref name="PTN" />. 238, 260, 268 i 276 su u kvaru. |- | |ČKD Tatra |K2 |šestoosovinski |1 |291 |1973 |1997 |Donirani 1997. godine iz Bratislave. 292 do nedavno je radio. |- |[[Datoteka:Taubenplatz02.JPG|100px]] |Lohner |C1 + c1 | |13 |400+4000-412+4012 |1956-59 |1996 |Donacija iz Beča C1 je tramvaj motor, a c1 je prikolica - tako su zvani "garniture". Svi su isječeni osim 407+4007 koji se čuva kao muzejski pimjerak. Remont mu još nije urađen. |- | [[Datoteka:Sarajevo Tram-300 Line-5 2011-11-09.jpg|100px]] | ČKD Tatra | [[Tatra KT8D5|KT8D5K]] | osmooosovinski |4 |300, 302-304 | 1989–90. |1990 (300), 1997(301-302), 2002 (303-304) | Prototip 300 je iz serije proizvedene za [[Pyongyang]], te K u oznaci označava Koreju. Tramvaji 301–304 su preuzeti od Gradskog prometa u [[Košice|Košicama]] 301 već nekoliko godina ne radi. |- | [[Datoteka:Sarajevo Tram-507 Line-3 2011-10-28 (4).jpg|100px]] | ČKD Pragoimex | [[Satra II]] | šestoosovinski |12 | 500–511 | vidi K2YU (baza). Modernizirani 1998 (500), 2004 (501), 2005 (502-503), 2006 (504-506) 2007 (507-509) 2009 (510) 2011 (511) | | Serijski broj 500 i 501 preuzeti od Gradskog prometa u Brnu. Ostala vozila su između 2004-11. prepravljena od tipova K2YU. Od svih navedenih tramvaja ostao je jedino g.b. 544 (po staroj numeraciji 510) |- | [[Datoteka:Sarajevo Tram-601 Line-3 2011-10-28 (2).jpg|100px]] | ČKD Pragoimex | [[Satra III]] | osmoosovinski |4 | 601–604 | vidi K2YU (baza). Modernizirani 2005 (601-602) 2010 (603) 2016 (604) |2005 (601-602), 2010 (603), 2016 (604) | Serijski broj 601 je preuzet od Gradskog prometa u Brnu. Ostala vozila su prepravljena od tipa K2YU. Ostao g.b. 548 (ex. 603) |- | [[Datoteka:Sarajevo Tram-712 Line-1 2011-10-28 (4).jpg|100px]] | [[Lohner-Werke|Lohner]] | E | šestoosovinski | 3 | 709, 713-714 | 1962–64. | 2005-2009 | Kupljeni između 2005-09. godine od Gradskog prometa u [[Beč]]u. Tramvaji su dugi 20,34 m i imaju masu od 22,5 tone. Kapacitet im je 38 mjesta za sjedenje i 73 mjesta za stajanje.<ref name="PTN" /> |- | [[Datoteka:Sarajevo Tram-802 Line-3 2011-10-28 (3).jpg|100px]] | [[Linke-Hofmann-Busch|LHB]] | 9G | osmoosovinski | 3<ref name="PTN" /> | 802, 805, 811 | 1979–80. | 2009 | Kupljeni 2009. godine od Gradskog prometa u [[Amsterdam]]u. Tramvaji su dugi 25,5 m.<ref name="PTN" />. |- | [[Datoteka:Sarajevo Tram-816 Line-3 2011-10-05 (2).jpg|100px]] | LHB | 10G | šestoosovinski | {{0}}<ref name="PTN" /> 1 | 815 | 1980. | 2009 | Kupljeni 2009. godine od Gradskog prometa u Amsterdamu.<ref name="PTN" /> |- | [[Datoteka:GRASsarajevoGT8-901.jpg|100px]] | Düwag | GT8 Köln | osmoosovinski | 25 | 901-920 | 1963 | 2014 | Donacija grada Konya.<ref>{{Cite web|url=https://www.sarajevo.ba/en/article/4124/gradonacelnik-komsic-uskoro-stize-i-donacija-od-20-tramvaja-pobratimskog-turskog-grada-konya-e|title=Gradonačelnik Komšić: uskoro stiže i donacija od 20 tramvaja pobratimskog turskog grada Konya-e {{!}} Sarajevo.ba|website=www.sarajevo.ba|language=en|access-date=27. 5. 2024}}</ref> |- | [[Datoteka:Sarajevo Stadler Tango NF3 009 May2024.JPG|100px]] | [[Stadler Rail]] | [[Stadler Tango NF3|Tango&nbsp;NF3]] | šestoosovinski | 15 | 001-015 | 2021 | 2021 | Kupljeni 2021. godine od švicarske firme Stadler.<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ba/balkan/bih-novi-sarajevski-tramvaji-koje-proizovodi-stadler-sti%C5%BEu-krajem-godine/2997000|title=BiH: Novi sarajevski tramvaji, koje proizovodi Stadler, stižu krajem godine|website=www.aa.com.tr|access-date=27. 5. 2024}}</ref> |} [[Datoteka:Sarajevski tramvaj.webm|mini|329x329piksel|'''Sarajevski tramvaj''']] [[Datoteka:Tramvajska karta Sarajevo 1990.jpg|219x219px|mini|Jednokratna karta Sarajevskih tramvaja iz 1990.|lijevo]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi== {{Commonscat|Trams in Sarajevo|Sarajevski tramvaji}} *[https://gras.ba/ Službeni veb-sajt JKP GRAS Sarajevo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240611041226/https://gras.ba/ |date=11. 6. 2024 }} *[http://photo.tramvaj.ru/sarajevo.htm Sarajevski tramvaji na photo.tramvaj.ru] *[http://hampage.hu/trams/e_szarajevo.html Sarajevski tramvaji na hampage.hu] {{Sarajevo}} [[Kategorija:Saobraćaj u Sarajevu]] [[Kategorija:Tramvajski saobraćaj u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:GRAS]] 7ht8mptopijy42w5scdnsp33x6xysf1 0 178443 3932210 3931787 2026-09-30T04:22:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932210 wikitext text/x-wiki '''Amon Düül II''' (ili Amon Düül 2) je [[njemačka]] [[Rok-muzika|rok]] grupa. Ova grupa smatra se jednom od osnivača [[Krautrock scena|krautrock scene]] sa svojim inspiracionim utjecajem na njegov razvoj. == Historija == Grupa Amon Düül II je nastala iz radikalne zapadnonjemačke komunalne scene iz kasnih 1960-ih, sa drugima u istoj [[Komuna|komuni]], uključujući buduće osnivače [[Frakcija crvene armije|Frakcije crvene armije]].<ref>"Krautrock", BBC4, oktobar 2009</ref> Osnivački članovi su Chris Karrer, Dieter Serfas, Falk Rogner, Ivan Weinzierl i Renate Knaup. Grupa je osnovana nakon što su se Weinzierl i drugi upoznali na Amon Düül "umjetnosti komune" u [[München]]u. Komuna se sastojala uglavnom od studenata, koji su osnovali grupu [[muzičar]]a koji su u početku samo htjeli finansirati komunu, sa svima koji su živjeli tamo i htjeli se pridružii u sviranju muzike bez obzira jesu li ili nisu imali ikakvog iskustva ili sposobnosti. Komuna se podijelila kada su dobili ponudu da snime ploču, koju su bojkotovali muzički iskusniji članovi komune (koji su kasnije osnovali Amon Düül II). Snimci su urađeni od strane drugih članova, ali su vrlo lošeg [[kvalitet]]a i tek su izdati kasnije (pod imenom Amon Düül) da bi zaradili na uspjesima Amon Düül II albuma. Kako se Amon Düül II razvijao, a članovi grupe se mijenjali, oni su i dalje ostali komuna, živeći zajedno kao grupa. Njihov prvi album [[Phallus Dei]] ('Božiji penis'), objavljen je 1969, a sastoji se od pjesama koje je grupa svirala uživo u to vrijeme. Do tada grupa je osnovana oko jezgre koju su sačinjavali Karrer (uglavnom [[violina]] i [[gitara]]), Weinzierl (gitara, [[bas-gitara]], [[klavir]]), Rogner na [[Klavijature|klavijaturama]], basist Dave Anderson, i dva [[bubnjar]]a Petar Leopold, koji se pridružio grupi iz [[Berlin]]a, i Dieter Serfas). Renate Knaup u ovom trenutku samo pridonosi uz minimalno pjevanje, ali je bila punopravni član ove grupe. Prema izjavi Weinzierla u ovom trenutku {{Citat|"Grupa je svirala skoro svaki dan. Svirali smo na [[univerziteti]]ma, [[akademija]]ma, "underground" klubovima, i u svakoj dvorani sa utičnicom za [[Struja|struju]] i publikom."}} <ref>"Razgovor sa Johnom Weinzierlom" http://www.furious.com/perfect/amonduulii.html, 13. maj 2009</ref> Objavljivanje albuma donijelo je grupi veću pažnju i oni su počeli držati koncerte šire u Njemačkoj i inostranstvu, svirajući uz grupe kao što su [[Tangerine Dream]]. U Njemačkoj borave u drugim komunama, uključujući osnivanje "Komune 1" u Berlinu. Na njihovom drugom albumu [[Yeti (album)|Yeti]] predstavili su preuređene [[Pjesma|pjesme]] uz "bluesy" violinske i gitarske improvizacije, kao što je dugačka improvizovana istoimena naslovna pjesma. Sljedeći album "Tanz der Lemminge" se temelji na 4 produžene [[Progresivni rock|progresivne rock]] svite. U to vrijeme basista Anderson se vratio u Englesku da bi se pridružio [[Hawkwind]]u, a zamijenio ga je Lothar Meid, a grupa je proširena sa Karl-Heinz Hausmannom na synthesizeru. Karrer je osnovao kratkotrajnu grupu [[1966]]. navodno pod nazivom '[[Amon Düül O]] "-. sa budućim [[Embryo (grupa)|Embryo]] osnivačimaa Lothara Meidom i bubnjarom Christian Burchardom.<ref>http://www.thewire.co.uk/articles/60/?pageno=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120529071222/http://www.thewire.co.uk/articles/60/ |date=29. 5. 2012 }} {{Cite web |url=http://www.thewire.co.uk/articles/60/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106200851/https://www.thewire.co.uk/articles/60/ |archive-date=6. 1. 2011 |access-date=23. 6. 2013 |url-status=bot: unknown}} ''Communing With Chaos''] od Edwin Pouncey - 'The Wire' #144 (februar 1996)</ref> Još uvijek svirajući velike turneje, 1973. godine snimili su njihov uživo album u Londonu ([[Live in London]]), a 1975. potpisali su sa [[Atlantic Records]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u, i [[United Artists Records Germany]] i zatim su raspustili grupu 1981. godine.<ref name="The Great Rock Discography">Strong, Martin C. (2000). "The Great Rock Discography" 5. izdanje, Edinburgh: Mojo Books. str. 20–21. {{ISBN|1-84195-017-3}}.</ref> Uz njihove studijske i uživo albume Amon Düül II je dobio ponude da piše muziku za [[film]]ove, osvojivši njemačku filmsku nagradu [[Deutscher Filmpreis]], za njihov doprinos u filmu [[San Domingo]].<ref>{{cite web|url=http://www.gepr.net/amfram.html|title=Amon Düül II at ''Gibraltar Encyclopedia of Progressive Rock''|access-date=23. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205122628/http://www.gepr.net/amfram.html|archive-date=5. 2. 2012|url-status=dead}}</ref> Amon Düül II bubnjar Petar Leopold umro je 8. novembra 2006. Na njegovoj sahrani u Münchenu, ostali članovi Amon Düül II su pjevali pjesmu za njega. Leopolda je zamijenio multi-instrumentalist Daniel Fichelscher, dugogodišnji gitarista i bubnjar Krautrock grupe [[Popol Vuh (grupa)|Popol Vuh]]. Fichelscher nije novajlija u grupi, a zapravo je imao dugu povezanost sa Amon Düül II, nakon što je svirao sa njima već 1972. na albumu [[Carnival in Babylon]] (Karneval u Babilonu).<ref name="The Great Rock Discography"/> == Dosad objavljena muzika: == {{div col|2}} === Studijski albumi === 1969. [[Phallus Dei]] 1970. [[Yeti (album)|Yeti]] 1971. [[Tanz der Lemminge]] 1972. [[Carnival in Babylon]] 1972. [[Wolf City]] 1973. [[Utopia (album)|Utopia]] 1973. [[Vive La Trance]] 1974. [[Hijack]] 1975. [[Made in Germany]] 1976. [[Pyragony X]] 1977. [[Almost Alive...]] 1979. [[Only Human]] 1981. [[Vortex (album)|Vortex]] 1995. [[Nada Moonshine]] 2009. [[Bee As Such]] === Uživo albumi === 1973. [[Live in London]] 1992. [[Live in Concert (Amon Düül II)|Live in Concert]], BBC snimak iz 1973. 1996. [[Live in Tokyo (Amon Düül II)|Live in Tokyo]] 2009. [[Live in Finland]] === Kompilacije === 1975. Lemmingmania 1978. Rock in Deutschland Vol.1 1989. Milestones 1993. Surrounded by the Bars 1994. The Greatest Hits 1996. Kobe (Reconstructions) 1996. Eternal Flashback 1997. Flawless 1997. The Best of 1969-1974 1997. Drei Jahrzehnte (1968-1998) 1999. The UA Years: 1969-1974 2000. Manana 2001. Once Upon A Time - Best Of 1969 - 1999 2005. Anthology === Singlovi === 1970. [[Archangels Thunderbird / Soap Shop Rock]] 1971. [[Light / Lemmingmania]] {{div col end}} == Vanjski linkovi== * [http://www.amonduul.de ''Amon Duul II] na amonduul.de * [https://web.archive.org/web/20090927192720/http://home.c2i.net/dreambox/ Amon Düül 2- Unofficial fan site] na home.c2i.net * Amon Duul II official site - "History" == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Amon Duul II}} [[Kategorija:Krautrock]] [[Kategorija:Muzičke grupe osnovane 1969.]] [[Kategorija:Njemačke eksperimentalne muzičke grupe]] 7ohdf326xq8hdfmpomg2j9hrf2jczlc 0 182423 3932149 3931339 2026-09-29T15:16:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932149 wikitext text/x-wiki {{Infokutija lijek | Naziv lijeka = Teobromin | Druga_imena = ksanteoza<br>diurobromin<br>3,7-dimetilksantin | Grupa = Alkaloidi | Trgovačka imena = | ATC kodovi = C03BD01, R03DA07 | CAS_registarski_broj = 83-67-0 | Dostupnost bez recepta = - | Strukturna formula = [[Datoteka:Theobromin - Theobromine.svg|130px]] | IUPAC ime = 3,7-dimetil-1H-purin-2,6-dion | Sumarna formula = C₇H₈N₄O₂ | Tačka topljenja = 357 °C<ref name="gestis">[http://gestis.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=id$t=default.htm$vid=gestisdeu:sdbdeu$id=491223 Gestis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213005211/https://gestis.dguv.de/?f=id%24t%3Ddefault.htm%24vid%3Dgestisdeu%3Asdbdeu%24id%3D491223 |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://gestis.dguv.de/?f=id%24t%3Ddefault.htm%24vid%3Dgestisdeu%3Asdbdeu%24id%3D491223 |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213005211/https://gestis.dguv.de/?f=id%24t%3Ddefault.htm%24vid%3Dgestisdeu%3Asdbdeu%24id%3D491223 |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=25. 4. 2021 |url-status=bot: unknown}} baza podataka</ref> | Tačka ključanja = | Molarna masa = 180,164 g/mol | Biološka raspoloživost = | Metabolizam = hepatički | Poluvrijeme eliminacije = 7,1±0.7 sati | Izlučivanje = renalno (10% nepromijenjeno, ostalo kao metabolit) }} '''Teobromin''' (negdje i ''teobromid''<ref>http://www.xocoatl.org/science.htm</ref>), također poznat i kao '''ksanteoza''',<ref name="dictbiochem1943">{{cite book | title=Dictionary of Bio-Chemistry and Related Subjects | author=William Marias Malisoff | year=1943 | publisher=Philosophical Library | pages=311, 530, 573 | isbn = B0006AQ0NU}}</ref> je gorki [[alkaloid]] iz drveta kakaovca (''Theobroma cacao''). Ima hemijsku formulu [[Karbon|C₇]][[Vodonik|H₈]][[Dušik|N₄]][[Kisik|O₂]]. Nalazi se u [[čokolada|čokoladi]] kao i brojim drugim prehrambenim artiklima, uključujući listove [[čaj]]a i kola-orah. Pripada klasi metil[[ksantin]]a<ref name="envbeh-p200">{{cite book | title=Environment and Behavior | last = Baer | first = Donald M. | coauthors = Elsie M. Pinkston | year=1997 | publisher=Westview Press | page=200 }} {{ISBN|978-0-8133-3159-1}}</ref>, u koju također spadaju slični spojevi poput [[teofilin]]a i [[kofein]]a.<ref name="dictbiochem1943"/> Jedina razlika između kofeina i teobromina je u metiliranom N1 atomu [[purin]]skog prstena kod kofeina, dok je za ovaj atom u teobrominu vezan [[vodik]]. Iako u svom nazivu sadrži ''-bromin'', ne sadrži element [[brom]]. Naziv '''teobromin''' je izveden iz latinskog imena roda biljke kakaovca (''Theobroma''), a koji je dobio ime od grčkog korijena ''theo'' (Bog) i ''broma'' (hrana), u prenesenom značenju ''Božija hrana''.<ref name="worldofcaffeine">{{cite book | last = Bennett | first = Alan Weinberg | coauthors = Bonnie K. Bealer | title = The World of Caffeine: The Science and Culture of the World's Most Popular Drug | publisher = Routledge, New York | year = 2002 | isbn = 0-415-92723-4 | url = https://archive.org/details/worldofcaffeines00benn }}</ref> uz sufiks ''-in'' koji imaju svi alkaloidi i drugi [[Baza (hemija)|bazični]] hemijski spojevi koji sadrže dušik.<ref name="dict-ine">{{cite book | title = The American Heritage Dictionary of the English Language, 4. izd. | publisher = Houghton Mifflin Company | year = 2004 | url = http://dictionary.reference.com/browse/-ine | isbn = 0-395-71146-0 }}</ref> Teobromin je malo [[Rastvorljivost|rastvorljiv]] u [[Voda|vodi]] (oko 330&nbsp;mg/l). To je [[kristal]]ni, gorki prah bez mirisa, a boja mu se može opisati kao bijela ili bezbojna.<ref name="theobromine-chemprops">{{cite web | url=http://dictionary.reference.com/search?q=theobromine&db=* | title=theobromine | authors=Dictionary.com | access-date=22. 2. 2007 }}{{Mrtav link}}</ref> Na [[nervni sistem]] kod čovjeka teobromin ima slične efekte kao i [[kofein]] međutim nešto slabije, tako da manjim dijelom pripada u [[Homologija (hemija)|homologni niz]] sa kofeinom. Teobromin je [[izomer]] sa [[teofilin]]om kao i sa [[paraksantin]]om. Svrstava se u dimetilksantine.<ref name="omd-theobromine">{{cite web| url=http://cancerweb.ncl.ac.uk/cgi-bin/omd?query=theobromine&action=Search+OMD | title=Theobromine | authors=On-Line Medical Dictionary | access-date=23. 2. 2007}}</ref> Teobromine je prvi put otkrio ruski hemičar [[Aleksander Abramovič Voskresenski]]<ref>{{cite journal | author = Woskresensky A | year = 1842 | title = Über das Theobromin | url = http://books.google.com/books?id=ZE09AAAAcAAJ&pg=PA125#v=onepage&q&f=false | journal = Liebigs Annalen der Chemie und Pharmacie | volume = 41 | issue = | pages = 125–127}}</ref> 1841. godine<ref>Baron Ernst von Bibra (1995): ''Plant Intoxicants: A Classic Text on the Use of Mind-Altering Plants'', Healing Arts Press, str. 67, {{ISBN|978-0-89281-498-5}}</ref> u zrnima kakaa. Spoj je prvi put sintetizirao [[Hermann Emil Fischer]] iz [[ksantin]]a.<ref name="historicalchemistry">{{cite book | title=Essays in Historical Chemistry | url=https://archive.org/details/b31350975_0002 | author=Thomas Edward Thorpe | year=1902 | publisher=The MacMillan Company }}</ref><ref>{{cite journal | author = Fischer Emil | year = 1882 | title = Umwandlung des Xanthin in Theobromin und Caffein", ''Berichte der deutsche chemischen Gesellschaft'', vol. 15, no. 1, str. 453-456. Također i: Fischer, E. (1882) "Über Caffein, Theobromin, Xanthin und Guanin | url = | journal = Justus Liebigs Annalen der Chemie | volume = 215 | issue = 3| pages = 253–320}}</ref> ==Rasprostranjenost== [[Datoteka:Chocolate02.jpg|thumb|lijevo|Komad čokolade i istopljena čokolada. [[Čokolada]] se pravi iz zrna kakaa, koji je prirodni izvor teobromina]] Teobromin je primarni alkaloid pronađen u zrnima i drvetu [[kakaovac|kakaovca]] te u [[čokolada|čokoladi]]. Količina teobromina u kakao prahu može varirati od 2%<ref name="Hershey_theobromine">{{cite web |url= http://www.hersheys.com/nutrition/theobromine.asp |title= Theobromine content of Hershey's confectionery products |authors= The Hershey Company |access-date=7. 4. 2008}}</ref> do 10%. Veće koncentracije teobromina su uglavnom registrirane u tamnoj čokoladi u odnosu na mliječnu.<ref name="AmerMed_cocoa">{{cite web |url= http://www.amermed.com/cocoa.htm |title= AmerMed cocoa extract with 10% theobromine |authors= AmerMed |access-date=13. 4. 2008 |title= Arhivirana kopija |archive-url= https://web.archive.org/web/20150811092221/http://amermed.com/cocoa.htm |archive-date=11. 8. 2015 |url-status= dead }}</ref> Također se može u manjim količinama naći i u kola-orasima (od 1-2,5%), bobicama [[guarana|guarane]], [[Božikovina|božikovine]] (''Ilex aquifolium'') <ref>{{cite web|url=http://museum.gov.ns.ca/poison/?section=species&id=94|title=Božikovina (Ilex aquifolum)|publisher=Nova Scotia Museum|access-date=19. 12. 2012|title=Arhivirana kopija|access-date=18. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130603184351/http://museum.gov.ns.ca/poison/?section=species&id=94|archive-date=3. 6. 2013|url-status=dead}}</ref> i drugih vrsta iz roda ''Ilex'' ([[Ilex guayusa]] i [[Ilex paraguariensis]]) te u listovima [[čaj]]a (''Camellia sinensis'')<ref name="culthistplants">{{cite book | author=Sir Ghillean Prance, Mark Nesbitt | title=The Cultural History of Plants | publisher=Routledge | year=2004 | location=New York | pages=137, 175, 178–180 | isbn = 0-415-92746-3}}</ref> U 100g mliječne čokolade ima oko 205&nbsp;mg teobromina<ref name="USDA db milk chocolate entry">{{cite web|url=http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/5924?qlookup=milk+chocolate&offset=&format=Full#id-1|title=USDA Nutrient database, mliječna čokolada|access-date=29. 12. 2012|archive-date=8. 7. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708121554/https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/5924?qlookup=milk+chocolate&offset=&format=Full#id-1|url-status=dead}}</ref> dok u 100g tamne čokolade ima oko 802&nbsp;mg teobromina.<ref name="USDA db dark chocolate entry">{{cite web |url=http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/6229?fg=&man=&lfacet=&format=Full&count=&max=25&offset=&sort=&qlookup=dark+chocolate |title=USDA Nutrient database, tamna čokolada |access-date=7. 11. 2012 |archive-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316173034/https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/6229?fg=&man=&lfacet=&format=Full&count=&max=25&offset=&sort=&qlookup=dark+chocolate |url-status=dead }}</ref> U prirodi, prosječna količina teobromina u zrnima kakaa iznosi između 1% i 3,35%.<ref name="arsgrin-theobromine">{{cite web | url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/duke/chemical.pl?THEOBROMINE | title=Activities of a Specific Chemical Query - Theobromine | authors=Ministarstvo poljoprivrede SAD | access-date=23. 2. 2007 | access-date=19. 4. 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20001206051400/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/duke/chemical.pl?THEOBROMINE | archive-date=6. 12. 2000 }}</ref> Biljke s najvećim<ref name="arsgrin-theobromine" /> količinama teobromina su: *[[Kakaovac]] (''Theobroma cacao'') *''[[Theobroma bicolor]]'' *[[Mate (biljka)|Mate]] (''Ilex paraguariensis'') *[[Čaj (biljka)|Čaj]] (''Camellia sinensis'') *[[Kola (biljka)]] (''Cola acuminata'') * ''Theobroma angustifolium'' * [[Guarana]] (''Paullinia cupana'') * [[Kahva]] (''Coffea arabica'') Prosječne koncentracije teobromina u kakau, [[rogač]]u i njihovim proizvodima:<ref name=Craig1984>{{cite journal|author = Craig, Winston J. |coauthors = Nguyen, Thuy T.| year = 1984 | title = Caffeine and theobromine levels in cocoa and carob products | journal = Journal of Food Science | volume = 49 | issue = 1 | pages = 302–303 | url = http://www.doi.org/10.1111/j.1365-2621.1984.tb13737.x | access-date=20. 4. 2008}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! Stavka ! Srednji sadržaj tebromina (10⁻³) |- | Kakao | 20,3 |- | Žitarice kakaa | 0,695 |- | Čokoladno pecivo | 1,47 |- | Čokoladni prelivi | 1,95 |- | Napici od kakaa | 2,66 |- | Sladoled od čokolade | 0,621 |- | Čokoladno mlijeko | 0,226 |- | Proizvodi od rogača | 0,000–0,504 |} ==Terapeutska upotreba== U modernoj [[medicina|medicini]], teobromin se koristi kao vazodilator (širi krvne sudove), [[diuretik]] (pomaže pri izlučivanju urina) i stimulator rada [[Miokard|srca]]<ref name="dictbiochem1943"/> On povećava proizvodnju [[urin]]a. Zbog ovog diuretičnog efekta i mogućnosti da proširi krvne sudove, teobromin se koristi za snižavanje visokog krvnog pritiska.<ref name="chemistry.about.com">{{Cite web |url=http://chemistry.about.com/od/factsstructures/a/theobromine-chemistry.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=22. 4. 2013 |archive-date=21. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111021171454/http://chemistry.about.com/od/factsstructures/a/theobromine-chemistry.htm |url-status=dead }}</ref> Prema navodima ''Američkog časopisa za kliničku ishranu'' tradicionalna upotreba teobromina kao tretmana za druge probleme u [[krvotok]]u uključujući [[Ateroskleroza|aterosklerozu]], određene vaskularne bolesti, anginu pectoris i visoki krvni pritisak (hipertenziju) bi se trebala razmotriti u novijim naučnim studijama.<ref name="AJCN">{{cite journal | title=Effects of theobromine should be considered in future studies | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2005-08_82_2/page/486 | last=Kelly | first=Caleb J | year=2005 | month=august | journal=American Journal of Clinical Nutrition |volume=82 |issue=2 | pages=486–7}}</ref> Nakon što je otkriven u drugoj polovini 19. vijeka, teobromin se počeo upotrebljavati od 1916., kada je preporučen kao tretman za [[edem]] (nateknuće dijelova tijela zbog zadržavanja vode), sifilične napade [[Angina pectoris|angine pectoris]] i degenerativnu anginu.<ref name="princimedtreat-1916">{{cite book | title=Principles of medical treatment | url=https://archive.org/details/principlesofmedi00shat | author=George Cheever Shattuck | pages=[https://archive.org/details/principlesofmedi00shat/page/15 15], 39, 41 | year=1916 | publisher=W.M. Leonard }}</ref> U ljudskom tijelu, nivo teobromina se [[Poluvrijeme eliminacije|smanjuje za polovinu]] za 6 do deset sati nakon uzimanja.<ref name="chemistry.about.com"/> Teobromin se koristio i u eksperimentima u vezi deformacija kod novorođenčadi koji su vršeni na [[miš]]evima i [[zec|zečevima]]. Uočeno je smanjenje težine [[fetus]]a kod zečeva nakon što su nasilno hranjeni, ali ne i nakon naknadne primjene teobromina. Deformacije mladunčadi kod pacova nisu uočene.<ref>{{cite journal | author=Rambali B, Andel I van, Schenk E, Wolterink G, Werken G van de, Stevenson H, Vleeming W | title=The contribution of cocoa additive to cigarette smoking addiction | journal=RIVM | year=2002 | url=http://rivm.nl/bibliotheek/rapporten/650270002.pdf | format=PDF |issue=report 650270002/2002}} - Nacionalni institut za javno zdravlje i okolinu (Holandija)</ref> Patentirane su moguće buduće primjene teobromina u području prevencije raka.<ref>Patent [http://worldwide.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC&IDX=US6693104 US 6693104] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210215060954/https://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?CC=US&NR=6693104&KC=&FT=E&locale=en_EP |date=15. 2. 2021 }}, "Theobromine with an anti-carcinogenic activity", izdat 17.2.2004.</ref> == Reference == {{refspisak|2}} {{droge}} [[Kategorija:Alkaloidi]] [[Kategorija:Purini]] 26bcyjr89xvqy8v8n9wd1r3re8vn28l 0 267678 3932189 3931941 2026-09-29T21:05:03Z Bakir123 110053 3932189 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Sead Kolašinac | slika = | punoime = | nadimak = Tenk | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1993|06|20}} | rodnigrad = [[Karlsruhe]] | rodnadržava = [[Njemačka]] | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 183 cm | pozicija = [[Odbrambeni igrač (nogomet)|Lijevi bek]] | trenutniklub = [[Atalanta BC|Atalanta]] | brojnadresu = 23 | omladinskegodine = 2001–2009. <br/> 2009–2010. <br/> 2010. <br/> 2011–2012. | omladinskipogoni = [[Karlsruher SC|Karlsruhe]] <br/> [[TSG 1899 Hoffenheim|Hoffenheim]] <br/> [[VfB Stuttgart|Stuttgart]] <br/> [[FC Schalke 04|Schalke 04]] | godine1 = 2012–2013. <br/> 2013–2017. <br/> 2017–2022. <br/> 2021. <br/> 2022–2023. <br/> 2023– | klubovi1 = [[FC Schalke 04 II|Schalke 04 II]] <br/> [[FC Schalke 04|Schalke 04]] <br/> [[Arsenal FC|Arsenal]] <br/> → [[FC Schalke 04|Schalke 04]] <br/> [[Olympique de Marseille|O. Marseille]] <br/> [[Atalanta BC|Atalanta]] | nastupi(golovi)1 = 8 (2) <br/> 94 (4) <br/> 80 (2) <br/> 17 (1) <br/> 47 (4) <br/> 76 (1) | godine2 = | klubovi2 = | nastupi(golovi)2 = | godine15 = | klubovi15 = | nastupi(golovi)15 = | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 2011. <br/> 2011–2012. <br/> 2012–2013. <br> 2013– | nacionalneekipe1 = Njemačka U-18 <br/> Njemačka U-19 <br/> Njemačka U-20 <br/> {{nowrap|[[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]]}} | nacionalninastupi(golovi)1 = 1 (0) <br/> 11 (1) <br/> 2 (1) <br/> 71 (0) | trenergodine = | trenerklubovi = | zadnjeuređivanje = 28. septembra 2026 }} '''Sead Kolašinac''' (rođen 20. juna 1993) bosanskohercegovački je profesionalni nogometaš koji nastupa za italijanski klub [[Atalanta BC|Atalanta]] i [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentaciju Bosne i Hercegovine]]. Igra na pozicijama lijevog beka i centralnog [[Odbrambeni igrač (nogomet)|odbrambenog igrača]]. Zbog svoje izuzetne fizičke snage i borbenosti, među navijačima je stekao nadimak "Tenk" (engleski: ''The Tank'').<ref>{{Cite web|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/arsenal-analysis-sead-kolasinac-cult-status-community-shield-heroics-a3605066.html|title=Arsenal analysis: Kolasinac early candidate for cult status|last=Olley|first=James|date=6. 8. 2017|website=The Standard|language=en|trans-title=Analiza Arsenala: Kolašinac rani kandidat za kultni status|access-date=14. 5. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.arsenal.com/news/news-archive/20170607/kolasinac-they-call-me-hulk-in-bosnia-|title=Kolasinac - They call me Hulk in Bosnia!|date=7. 6. 2017|website=Arsenal.com|language=en|trans-title=Kolašinac: U Bosni me zovu Hulk!|access-date=14. 5. 2026}}</ref> Profesionalnu karijeru započeo je u njemačkom [[FC Schalke 04|Schalkeu]], gdje se afirmisao kao jedan od najperspektivnijih odbrambenih igrača [[Bundesliga|Bundeslige]], što mu je 2017. donijelo transfer u londonski [[Arsenal FC|Arsenal]]. Sa Arsenalom je osvojio [[FA kup]] i dva trofeja [[FA Community Shield|Community Shielda]]. Nakon boravka u [[Olympique de Marseille|Marseilleu]], 2023. prelazi u Atalantu, s kojom ostvaruje značajne uspjehe u italijanskoj [[Serie A]] i evropskim takmičenjima.<ref>{{Cite web|url=https://sarajevotimes.com/kolasinac-won-the-biggest-trophy-in-his-career-inspired-by-what-happened-27-years-ago/|title=Kolasinac won the biggest Trophy in his Career, inspired by what happened 27 Years ago|last=|date=24. 5. 2024|website=Sarajevo Times|language=en|trans-title=Kolašinac osvojio najveći trofej u karijeri, inspirisan događajima od prije 27 godina|access-date=14. 5. 2026}}</ref> Iako je nastupao za omladinske selekcije [[Nogometna reprezentacija Njemačke|Njemačke]], Kolašinac je 2013. odlučio promijeniti sportsko državljanstvo i nastupati za Bosnu i Hercegovinu. Bio je član ekipe koja je nastupila na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetskom prvenstvu u Brazilu]], gdje je upisan u historiju kao strijelac najbržeg autogola u historiji svjetskih prvenstava (u utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Argentine|Argentine]] na [[Stadion "Maracanã"|Maracani]]).<ref>{{Cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/kolasinac-postigao-najbrzi-autogol-u-povijesti-sp-a/133701|title=Kolašinac postigao najbrži autogol u povijesti SP-a|date=16. 6. 2014|website=SPORTSPORT|language=hr|access-date=14. 5. 2026}}</ref> ==Klupska karijera== ===Početak=== Karijeru je počeo u [[Karlsruher SC|Karlsruheu]], gdje je osam godina igrao za juniorsku ekipu.<ref>{{Cite web |url= http://www.fourfourtwo.com/features/meet-bosnian-defender-hoping-stop-messi-and-aguero|title=Meet the Bosnian defender hoping to stop Messi and Aguero|date=9. 6. 2014|access-date=18. 8. 2016}}</ref> Kasnije je bio član [[TSG 1899 Hoffenheim|Hoffenheima]] i [[VfB Stuttgart|Stuttgarta]] te je u januaru 2011. prešao u [[FC Schalke 04|Schalke]].<ref name=":0"/> ===Schalke 04=== Nastupao je jednu sezonu za omladinski tim, a onda je premješten u [[Schalke 04 II|rezervni tim]], koji nastupa u nižoj regionalnoj ligi. Sa Schalkeom je 2012. osvojio Prvenstvo Njemačke za juniore.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.schalke04.de/aktuell/news/einzelansicht/artikel/titeltraum-perfekt-schalker-u19-ist-deutscher-meister.html |title=Titeltraum perfekt: Schalker U19 ist Deutscher Meister |access-date=19. 11. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120618235511/http://www.schalke04.de/aktuell/news/einzelansicht/artikel/titeltraum-perfekt-schalker-u19-ist-deutscher-meister.html |archive-date=18. 6. 2012 |url-status=dead}}</ref> Nakon sedam utakmica za rezervni tim i dva gola prelazi u prvi tim Schalkea. U junu 2012. potpisao je profesionalni ugovor, kojim se obavezao na ostanak u klubu do 30. juna 2015.<ref>{{Cite web |url=http://www.schalke04.de/aktuell/news/einzelansicht/artikel/sead-kolasinac-unterschreibt-lizenzspielervertrag-bis-2015.html |title=Sead Kolašinac unterschreibt Lizenzspielervertrag bis 2015 |access-date=19. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830215727/http://www.schalke04.de/aktuell/news/einzelansicht/artikel/sead-kolasinac-unterschreibt-lizenzspielervertrag-bis-2015.html |archive-date=30. 8. 2012 |url-status=dead}}</ref> Njegov debitantski nastup u [[Fußball-Bundesliga|Bundesligi]] bio je 15. septembra 2012. pobjedom od 2:0 u [[Fürth]]u, kada je neposredno prije kraja utakmice zamijenio [[Christian Fuchs|Christiana Fuchsa]].<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.transfermarkt.co.uk/sead-kolasinac/leistungsdaten/spieler/94005|title=Sead Kolasinac – Entire performance data {{!}} Transfermarkt|access-date=18. 8. 2016}}</ref> U decembru 2012. bilježi prvi nastup u UEFA-inim takmičenjima, kada je Schalke remizirao s [[FC Montpellier|Montpellierom]] 1-1 u [[UEFA Liga prvaka|Ligi prvaka]].<ref name=":1" /> U junu 2013. ponovo je produžio ugovor do juna 2017.<ref>{{Cite web |url= http://www.sbnation.com/soccer/2013/6/25/4464054/fc-schalke-04-extend-sead-kolasinacs-contract-through-2017|title=FC Schalke 04 extend Sead Kolasinac's contract through 2017 |last=Quinn |first=Phillip|date=25. 6. 2013|access-date=18. 8. 2016}}</ref> U sezoni 2013/14. doživljava povredu križnih ligamenata i odsustvuje s terena šest mjeseci.<ref>{{Cite web |url= http://www.goal.com/en-gb/news/3275/bundesliga/2014/08/24/5056924/schalke-defender-kolasinac-out-for-at-least-six-months|title=Schalke defender Sead Kolasinac out for at least six months - Goal.com|date=24. 8. 2014|language=en-GB|access-date=18. 8. 2016}}</ref> Nakon oporavka od povrede, ne dolazi do prave forme i mogućnosti da se izbori za mjesto u prvom timu. U sezoni 2015/16. vraća se u prvi sastav tokom cijele sezone, postigavši i jedan pogodak.<ref name=":1"/> ===Arsenal=== Dana 6. juna 2017. Kolašinac je potpisao za londonski [[Arsenal FC|Arsenal]]. ==Reprezentacija== Na početku svoje profesionalne karijere, Kolašinac je nastupao za mlađe selekcije [[Njemačka|Njemačke]]. Godine 2013. dobio je poziv da nastupi za [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|seniorsku reprezentaciju Bosne i Hercegovine]]. Njegov otac izjavio je da je Sead imao namjeru nastupati samo za seniorski tim Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=http://www.klix.ba/sport/nogomet/otac-seada-kolasinca-on-je-uvijek-zelio-igrati-za-bih/130704028|title=Otac Seada Kolašinca: On je uvijek želio igrati za BiH|access-date=18. 8. 2016}}</ref> U novembru iste godine tadašnji selektor [[Safet Sušić]] pozvao ga je u sastav za utakmicu protiv [[Nogometna reprezentacija Argentine|Argentine]] 18. novembra u [[St. Louis]]u, koju je Bosna i Hercegovina izgubila 2-0.<ref>{{cite web |work=[[Kicker]] |url= http://www.kicker.de/news/fussball/nationalelf/594703/artikel_kolasinac_nein-zum-dfb-hoffen-auf-brasilien.html |title= Kolasinac: Nein zum DFB, Hoffen auf Brasilien |date= 7. 11. 2013 |language= [[Njemački jezik|njemački]]}}</ref> U junu 2014. Kolašinac nastupa s reprezentacijom Bosne i Hercegovine na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo]] u [[Brazil]]u.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/bosnia-and-herzegovina/10810419/Bosnia-Herzegovina-World-Cup-2014-squad.html|title=Bosnia-Herzegovina World Cup 2014 squad|access-date=18. 8. 2016}}</ref> U trećoj minuti prve utakmice protiv Argentine postigao je [[autogol]], a utakmica završava pobjedom Argentine 2-1.<ref name=":2">{{Cite web |url= http://www.bbc.com/sport/football/25285099|title=World Cup: Argentina 2-1 Bosnia-Hercegovina|access-date=18. 8. 2016}}</ref> To je bio najbrži autogol u historiji [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|svjetskih prvenstava]].<ref name=":2"/> ==Statistika== {{Starost sekcija}} ===Klubovi=== ''Ažurirano: 18. august 2016.''<ref name=":1" /> {|class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Klub !rowspan="2"|Sezona !colspan="3"|Liga !colspan="2"|Kup !colspan="2"|Ostalo !colspan="2"|UEFA !colspan="2"|Ukupno |- !Divizija!!Nastupi!!Golovi!!Nastupi!!Golovi!!Nastupi!!Golovi!!Nastupi!!Golovi!!Nastupi!!Golovi |- |rowspan=4|[[Schalke 04 II]] |2011/12. |[[Regionalliga Nord]] |2||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||colspan="2"|–||2||0 |- |2012/13. |Regionalliga Nord |5||2||colspan="2"|–||colspan="2"|–||colspan="2"|–||5||2 |- |2014/15. |Regionalliga Nord |1||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||colspan="2"|–||1||0 |- !colspan=2|Ukupno !8!!2!!colspan="2"|–!!colspan="2"|–!!colspan="2"|–!!8!!2 |- |rowspan=5|[[FC Schalke 04|Schalke 04]] |2012/13. |[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]] |16||0||1||0||colspan="2"|–||3||0||20||0 |- |2013/14. |Bundesliga |24||0||0||0||colspan="2"|–||6||0||30||0 |- |2014/15. |Bundesliga |6||0||1||0||colspan="2"|–||0||0||7||0 |- |2015/16. |Bundesliga |23||1||1||0||colspan="2"|–||6||0||30||1 |- !colspan=2|Ukupno !69!!1!!3!!0!!colspan="2"|–!!15!!0!!87!!1 |- !colspan="3"|Karijera ukupno !77!!3!!3!!0!!colspan="2"|–!!15!!0!!95!!3 |} ===Reprezentacija=== '''Nastupi za reprezentaciju BIH''' ''Ažurirano: 28. septembra 2026.''<ref>{{Cite web|url=http://www.transfermarkt.co.uk/sead-kolasinac/nationalmannschaft/spieler/94005|title=Sead Kolasinac - National team {{!}} Transfermarkt|access-date=24. 6. 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Reprezentacija!!Godina!!Nastupi!!Golovi |- | rowspan="15" |[[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] |- |2013.||1||0 |- |2014.||5||0 |- |2015.||4||0 |- |2016.||7||0 |- |2017.||5||0 |- |2018.||2||0 |- |2019.||6||0 |- |2020.||5||0 |- |2021.||8||0 |- |2022.||8||0 |- |2023.||6||0 |- |2024.||3||0 |- |2025.||2||0 |- |2026.||9||0 |- ! colspan="2" |Ukupno||71||0 |} ==Privatni život== Njegovi su roditelji [[Bošnjaci]] porijeklom iz [[Plav]]a u [[Crna Gora|Crnoj Gori]] i [[Čapljina|Čapljine]]. Osim [[pasoš Bosne i Hercegovine|pasoša Bosne i Hercegovine]], posjeduje i [[Njemačka|njemačko]] državljanstvo.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://sport.ba/clanak/59332/sead-kolasinac-je-bjezao-iz-skole-kako-bi-isao-u-mekteb|title=Sead Kolašinac je bježao iz škole kako bi išao u mekteb |access-date=18. 8. 2016}}</ref> Govori [[Njemački jezik|njemački]] i [[Engleski jezik|engleski]] jezik. Izjašnjava se kao [[musliman]].<ref name=":3"/> ==Uspjesi== '''Arsenal''' *[[FA kup]]: [[FA kup 2019/2020.|2019/20.]] *[[FA Community Shield]]: [[FA Community Shield 2017.|2017]], [[FA Community Shield 2020.|2020.]] '''Atalanta''' *[[UEFA Evropska liga]]: [[UEFA Evropska liga 2023/2024.|2023/24.]] ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Sead Kolašinac}} *[http://www.schalke04.de/en/team/team/players/defender/sead-kolasinac/page/133-218-133--.html?h=spieler/16157 Sead Kolašinac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419042314/http://www.schalke04.de/en/team/team/players/defender/sead-kolasinac/page/133-218-133--.html?h=spieler%2F16157 |date=19. 4. 2017 }} na schalke04.de *{{FIFA igrač|376230}} *{{NFT player|pid=54103|Sead Kolašinac}} {{Navkutije |ime = Sastavi Bosne i Hercegovine |naslov = Sastavi Bosne i Hercegovine |naslovstil = background-color:#070db5; color:#ffd700; border: solid 1px #ffff00; |podaci1 = {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2014. u nogometu}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2026. u nogometu}} }} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kolašinac, Sead}} [[Kategorija:Rođeni 1993.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Karlsruhe]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Njemački nogometaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački emigranti u Njemačkoj‎]] [[Kategorija:Nogometaši VfB Stuttgarta]] [[Kategorija:Nogometaši Schalkea]] [[Kategorija:Nogometaši Arsenala]] [[Kategorija:Nogometaši Olympique Marseillea]] [[Kategorija:Nogometaši Atalante]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2014.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportisti 21. vijeka]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2026.]] 9gvmsk45hmemvwb8mtwyonyb0b46lx4 0 350962 3932230 3896279 2026-09-30T08:18:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932230 wikitext text/x-wiki {{Star nav}} '''Bijeli patuljak''' je veoma kompaktna [[zvijezda]] sa slabom [[Prividna magnituda|sjajnosti]]. Predstavljaju zadnju, tačnije predzadnju fazu evolucije zvijezda s 0,08-1,44 [[Sunce|Sunčeve mase]]. Veoma su česte i zastupljene su u svim [[galaksija]]ma. Oko jedna trećina zvijezda glavnog niza su bijeli patuljci.<ref>[http://pulsar.sternwarte.uni-erlangen.de/wilms/teach/lavilla06/04_gueth.pdf Weisse Zwerge]'' [[Opservatorija]] na Univerzitetu u [[Erlangen]]u'', pristupljeno 24.8.2015 {{de simbol}}</ref> ==Evolucija== Kada zvijezda istroši svoje [[Fuzija|nuklearno gorivo]] onda doživljava kolaps i povećava gustinu. Vanjski dio gasnog omotača prelazi u [[Planetarna maglina|planetarnu maglinu]]. U bijelom patuljku nema praktično više nikakvih [[Nuklearna reakcija|nuklearnih reakcija]]. Ostatak toplote šalje zračenjem u [[Svemir]]. Gustina bijelog patuljka može iznositi i do: :<math> \frac{10^9 kg}{m^3}</math> , za uporedu naša Zemlja ima gustinu :<math> \frac{5*10^3 kg}{m^3}</math> <ref name="COSMOS"/>. Njihova temperatura iznosi i do 100.000 [[Kelvin|K]]. Kada se bijeli patuljak potpuno ohladi pretvara se u crnog patuljka. Pretpostavka je da će se i naše [[Sunce]] jednog dana pretvoriti u bijelog odnosno crnog patuljka. Ukoliko se međutim nalazi u [[Višestruka zvijezda|zvjezdanom sistemu]], [[zvijezda donator]] daje dodatnu masu za nuklearnu reakciju i tada se patuljak pretvara u [[Nova (zvijezda|novu]].<ref>[http://www.br-online.de/wissen-bildung/spacenight/sterngucker/deepsky/typen-extreme-zwerge-weisse.html Weisse Zwerge]''[[Bayerischer Rundfunk Online]]'', pristupljeno 24.8.2015 {{de simbol}}</ref><ref name="ENZYKLOPÄDIE WELTALL">[[Linda K. Glover]], 2005 - ''DIE GROSSE NATIONAL GEOGRAPHIC ENZYKLOPÄDIE WELTALL'', National Geographic Deutschland, [[Hamburg]] {{ISBN|3-937606-26-2}} {{de simbol}}</ref> Međutim proces hlađenja traje veoma dugo. Još se nijedna zvijezda, od [[Veliki prasak|Velikog praska]], nije ohladila ispod 4000 K.<ref>[http://abenteuer-universum.de/stersterne/weizw.html Weisse Zwerge]''Abenteuer Universum'', pristupljeno 24.8.2015 {{de simbol}}</ref> == Poznati objekti == Prvi bijeli patuljak otkriven je [[1862]]. u zvjezdanom sistemu [[Sirijus]]. Sirijus je [[dvostruka zvijezda]] koju čine Sirijus A (poput našeg Sunca s 2 puta većom masom) i Sirijus B koji je bijeli patuljak.<ref name="COSMOS">[http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/W/White+Dwarf Bijeli patuljak iz enciklopedije COSMOS na astronomskom univerzitetu u] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926184025/http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/W/White%20Dwarf |date=26. 9. 2017 }} [[Swinburn]]u,[[Australija]] učitano 13.02.2014 {{en simbol}}</ref> ===WD 1145+017=== Astronom [[NASA|NASE]] Vanderburg, otkrio je 2015 bijelog patuljka koji je svojom snažnom gravitacijom uništio [[planeta|planetu]] u blizini. Bijeli patuljak s oznakom [[WD 1145+017]] je otkriven u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Djevica (sazviježđe)|Djevice]], a udaljen je 570 sg od Sunca. Dijelovi uništene planete sada lete kroz [[Svemir]]. Otkriće je napravljeno pomoću [[Svemirski teleskop Kepler|Keplerovog teleskopa]], ovo je kako se navodi prvi primjer ''planetarnog [[kanibalizam|kanibalizma]]''. Isto bi se moglo za 7 milijardi godina dogoditi i našoj [[Zemlja|planeti]], budući da je Sunce kandidat za bijelog patuljka.<ref>{{cite web|last1=Kagermeier|first1=Elisabeth|title=Ein Kannibalenstern vernichtet Planeten - das Schicksal könnte auch der Erde drohen|url=http://www.huffingtonpost.de/2015/10/23/kannibalenstern-im-weltall_n_8368780.html|website=huffingtonpost.de|publisher=[[Huffington Post]]|access-date=2. 4. 2016|language=de|date=23. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151228185250/http://www.huffingtonpost.de/2015/10/23/kannibalenstern-im-weltall_n_8368780.html|archive-date=28. 12. 2015|url-status=dead}}</ref> ===SDSS J124043.01+671034.68=== Bijeli patuljak [[SDSS J124043.01+671034.68]], kojeg su 2016. otkrili analizom snimaka [[Sloan Digital Sky Survey|SDSS]] brazilski i njemački astronomi, ima atmosferu koja pretežno sadrži [[kisik]].<ref name="kepler">{{cite journal|last1=Kepler|first1=S. O.|last2=Koester|first2=D.|last3=Ourique|first3=G.|date=31. 3. 2016|title=A white dwarf with an oxygen atmosphere|journal=Science|volume=352|issue=6281|pages=67–69|bibcode=2016Sci...352...67K|doi=10.1126/science.aad6705|pmid=27034367|doi-access=free}}</ref> Ovo je prvi bijeli patuljak kod kojeg je izmjerena 25 veća količina kisika nego prosječno. SDSS J124043.01+671034.68 je udaljen na oko 1200 [[Svjetlosna godina|sg]] od nas. Još nije razjašnjen mehanizam koji omogućava ovakav sastav atmosfere. Zvijezde obično sadrže teže elemente ([[ugljik]] i kisik) u [[Zvjezdano jezgro|jezgru]], dok se lakši ([[helij]] i [[vodik]]) nalaze u [[Zvjezdani omotač|omotaču]]. Ovo je i prvi primjer među do sada, pomoću SDSS, 32000 otkrivenih bijelih patuljaka.<ref>{{cite web|title=Exotischer Weißer Zwerg gibt Rätsel auf|url=http://www.scinexx.de/wissen-aktuell-20018-2016-04-01.html?|publisher=Scinexx|access-date=1. 4. 2016|language=de|date=1. 4. 2016}}</ref> === Stein 2051 B === Kod bijelog patuljka [[Stein 2051 B]], koji ima oko 0,6 Sunčevih masa, korišten je [[efekat gravitacijskog sočiva]] za mjerenje njegove mase. Ovaj efekat, za koji je [[Albert Einstein|Einstein]] smatrao da postoji, bio je tema dugogodišnje rasprave među naučnicima.<ref>{{Cite web|url=https://www.heise.de/newsticker/meldung/Einsteins-Relativitaetstheorie-Astronomen-wiegen-Stern-dank-Gravitationslinse-3737857.html|title=Einsteins Relativitätstheorie: Astronomen wiegen Stern dank Gravitationslinse|last=Holland|first=Martin|date=8. 6. 2017|website=[[Heise ONLINE]]|publisher=[[Heise Verlag]]|language=de|access-date=9. 6. 2017|jezi=}}</ref> === KIC 08626021 === KIC 08626021 je posmatran 23 mjeseca pomoću [[Svemirski teleskop Kepler|Keplera]] mjerenjem učestalosti kisika i homogenosti jezgre.<ref name="FAZ">{{cite news|url=https://www.faz.net/aktuell/wissen/wissen-in-kuerze-das-innenleben-weisser-zwerge-15387947.html?GEPC=s9|title=Das Innenleben Weißer Zwerge|last1=Anderl|first1=Sibylle|date=5. 1. 2018|work=|agency=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|language=de|access-date=3. 7. 2019|via=}}</ref> == Također pogledajte == * [[Planetarna maglina]] * [[Supernova]] * [[Smeđi patuljak]] * [[Neutronska zvijezda]] == Reference == {{refspisak}} {{Zvijezda}} [[Kategorija:Bijeli patuljci]] [[Kategorija:Zvjezdana evolucija]] [[Kategorija:Zvjezdane pojave]] 6uqcb15zmic8bpl805qn7cchynnzcee 0 352933 3932201 3931621 2026-09-30T00:20:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932201 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sazviježđe| ime = Škorpion | name = Scorpius | abbreviation = Sco| genitive = Scorpii | symbology = [[Škorpion]]a | RA = 17 | dec= -40 | areatotal = 497 | arearank = 33 | numberstars = 11 | starname = &alpha;[[Alfa Škorpiona|Škorpiona]] | starmagnitude = 0.96 | meteorshowers = [[Hi Skorpidi]], [[Omega Skorpidi]] | bordering = [[Južna kruna (sazviježđe)|Južna kruna]] [[Oltar (sazviježđe)|Oltar]] [[Strijelac (sazviježđe)|Strijelac]] [[Uglomjer (sazviježđe)|Uglomjer]] [[Vaga (sazviježđe)|Vaga]] [[Vuk (sazviježđe)|Vuk]] [[Zmijonosac (sazviježđe)|Zmijonosac]] | latmax = 40| latmin = 90 | month = julu | notes=}} '''Škorpion''' (lat.''Scorpius'', {{unicode|♏}}) je [[sazviježđe]] [[zodijak]]a, smješteno na južnoj nebeskoj hemisferi. Ovo sazviježđe nalazi se blizu centra [[Mliječni put|Mliječnog puta]], između Vage na zapadu i Strijelca na istoku. Jedno je od 48 sazvježđa koje je identifikovao [[Grčka|grčki]] [[astronom]] [[Ptolomej]] u [[2. vijek]]u . Najsjajnija [[zvijezda]] [[Alfa Škorpiona]] udaljena je od [[Sunce|Sunca]] 550 [[Svjetlosna godina|sg]] i ima [[Prividna magnituda|prividnu magnitudu]] od 0.96.<ref name="Constellation Guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/Scorpius-constellation/ Sazviježđe Škorpion iz Constellation Guide] učitano 11.03.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref><ref name="Sternbilder">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/Scorpius.html Sazviježđe Škorpion iz arhiva astronomije u ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140204150316/http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/scorpius.html |date=4. 2. 2014 }} {{Cite web |url=http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/scorpius.html |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204150316/http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/scorpius.html |archive-date=4. 2. 2014 |access-date=24. 10. 2019 |url-status=dead}}[[München|Minhenu]] [[Njemačka]] učitano 11.03.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> == Važniji objekti <ref name="Constellation Guide" /><ref name="Sternbilder"/>== [[Datoteka:ScorpiusCC.jpg|thumb|lijevo|upright=1.2|Sazviježđe Škorpion kakvo se može vidjeti golim okom (sa ucrtanim linijama sazviježđa).]] === Zvijezde === Škorpion sadrži mnogo sjajnih zvijezda, uključujući Antares (α Sco), "suparnika Marsa", nazvanog tako zbog svoje izrazite crvenkaste nijanse; trostruke zvijezde [[Beta Škorpiona]] (β1 Sco; Graffias ili Acrab), [[Zeta Škorpiona]], [[Mu Škorpiona]], [[Nu Škorpiona]] (Jabbah), [[Omega Škorpiona]], Delta Škorpiona (δ Sco; Dschubba ili "čelo"); Teta Škorpiona (θ Sco; Sargas, sumerskog porijekla <ref>Burnham, Robert (1978-01-01). Burnham's Celestial Handbook: An Observer's Guide to the Universe Beyond the Solar System. Courier Corporation. ISBN 978-0-486-23673-5.</ref>); Pi Škorpiona (π Sco; Očnjak); Sigma Škorpiona (σ Sco; Alniyat); i Tau Škorpiona (τ Sco; Paikauhale). Sjajne zvijezde sazviježđa formiraju uzorak poput udice broda. Većina njih su članovi najbliže [[Zvjezdana asocijacija|zvjezdane asocijacije]]: Škorpion–Kentaur<ref>Preibisch, T.; Mamajek, E. (2009). "The Nearest OB Association: Scorpius–Centaurus (Sco OB2)". Handbook of Star-Forming Regions. 2: 0. arXiv:0809.0407. Bibcode:2008hsf2.book..235P.</ref>. Zvijezda Delta Škorpiona, nakon što je bila stabilna zvijezda magnitude 2,3 bljesnula je u julu 2000. na magnitudu 1,9 za svega nekoliko sedmica. Od tada je postala [[promjenljiva zvijezda]] koja fluktuira između 2,0 i 1,6 <ref>[https://web.archive.org/web/20070606165625/http://www.skyandtelescope.com/news/3307781.html?page=1&c=y "Delta Scorpii Still Showing Off"]</ref>. To znači da je u svom najsjajnijem obliku druga najsjajnija zvijezda u Škorpionu. '''U Škorpiona''' je najbrža poznata nova, sa periodom od oko 10 godina. '''AH Škorpiona''' je crvena supergigantska zvijezda i jedna od najvećih poznatih zvijezda, 1400 puta veća od Sunca. To je također sjajna zvijezda, 340.000 puta svjetlija od Sunca <ref>Arroyo-Torres, B.; Wittkowski, M.; Marcaide, J. M.; Hauschildt, P. H. (2013-06-01). "The atmospheric structure and fundamental parameters of the red supergiants AH Scorpii, UY Scuti, and KW Sagittarii". Astronomy and Astrophysics. 554: A76. arXiv:1305.6179. Bibcode:2013A&A...554A..76A. doi:10.1051/0004-6361/201220920. ISSN 0004-6361.</ref>, iako je preslaba da bi se mogla vidjeti golim okom, a sjaj joj varira od 6,5 do 9,6 <ref> Kiss, L. L.; Szabó, Gy. M.; Bedding, T. R. (2006-11-01). "Variability in red supergiant stars: pulsations, long secondary periods and convection noise". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 372 (4): 1721–1734. arXiv:astro-ph/0608438. Bibcode:2006MNRAS.372.1721K. doi:10.1111/j.1365-2966.2006.10973.x. ISSN 0035-8711.</ref>. Bliski par zvijezda '''ω1 Škorpiona''' i '''ω² Škorpiona''' je optički dvojnik, koji se može razlučiti golim okom. Jedna je žuti div <ref>Houk, N.; Smith-Moore, M. (1988), Michigan Catalogue of Two-dimensional Spectral Types for the HD Stars. Declinations -26°.0 to -12°.0, vol. 4, Bibcode:1988mcts.book.....H.</ref>, dok je druga plava zvijezda B-tipa u asocijaciji Škorpion-Kentaur <ref>Jilinski, E.; et al. (March 2006), "Radial velocity measurements of B stars in the Scorpius-Centaurus association", Astronomy and Astrophysics, 448 (3): 1001–1006, arXiv:astro-ph/0601643, Bibcode:2006A&A...448.1001J, doi:10.1051/0004-6361:20041614, S2CID 17818058.</ref>. Zvijezda koja je nekada bila označena kao γ Sco (iako je bila u granicama Vage) danas je poznata kao σ Lib. Štaviše, čitavo sazviježđe Vage se smatralo kandžama Škorpije (Chelae Scorpionis) u doba Stare Grčke, sa skupom vage koje je božica Astraea (koju predstavlja susjedna Djevica) formirala od ovih najzapadnijih zvijezda tokom kasnijih grčkih vremena. Podjela na vagu je formalizirana u rimsko doba. === Objekti dubokog neba === Zbog svoje lokacije koja se prostire na Mliječnom putu, ovo sazviježđe sadrži mnogo objekata dubokog neba kao što su [[Otvoreno zvjezdano jato|otvorena zvjezdana jata]] Messier 6 (jato leptira) i Messier 7 ([[Leptirovo jato]]), [[NGC 6231]] (od ζ² Sco odnosno Zeta² Škorpije) i [[Kuglasto zvjezdano jato|kuglasta zvjezdana jata]] [[Messier 4]] i [[Messier 80]]. Messier 80 (NGC 6093) je globularno jato magnitude 7,3, udaljeno 33.000 svjetlosnih godina od Zemlje. To je kompaktni klaster Shapley klase II; klasifikacija pokazuje da je visoko koncentrisan i gust u svom jezgru. M80 je 1781. otkrio Charles Messier. Bilo je to mjesto rijetkih otkrića, kada je 1860. godine Arthur von Auwers otkrio novu T Scorpii <ref>Levy, David H. (2005). Deep Sky Objects. Prometheus Books. pp. 166–167. ISBN 1-59102-361-0.</ref>. [[NGC 6302]], također nazvana Bug maglina, je bipolarna planetarna maglina. [[NGC 6334]], također poznata kao maglina Mačja šapa, je emisiona maglina i oblast formiranja zvijezda. == Mitologija == U grčkoj mitologiji, nekoliko mitova povezanih sa Škorpijom ga pripisuje Orionu. Prema jednoj verziji, Orion se hvalio boginji [[Artemida|Artemidi]] i njenoj majci [[Leta|Leti]] da će ubiti sve životinje na Zemlji. Artemida i Leta su poslale škorpiona da ubije Oriona <ref>Scholia on Homer, Iliad 18.486 citing Pherecydes</ref>. Njihova bitka je privukla pažnju Zeusa, koji je oba borca ​​podigao na nebo kako bi služili kao podsjetnik smrtnicima da obuzdaju svoj pretjerani ponos. U drugoj verziji mita, Artemidin brat blizanac, [[Apolon]], je bio taj koji je poslao škorpiona da ubije Oriona nakon što je lovac zaradio naklonost boginje priznajući da je bolja od njega. Nakon što je Zeus podigao Oriona i škorpiona na nebo, Orion lovi svake zime, ali zato bježi svakog ljeta kada se pojavi škorpion. U obje verzije, Artemida je tražila od [[Zeus]]a da uzdigne Oriona. U grčkom mitu bez Oriona, nebeski škorpion je naišao na Faetona dok je vozio Sunčevu kočiju svog oca Heliosa. === Porijeklo === Babilonci su ovo sazviježđe zvali MUL.GIR.TAB - 'Škorpion'; znakovi se doslovno mogu čitati kao '(stvorenje sa) gorućim ubodom' <ref>Woolfolk, Joanna (2011). Scorpio. Lanham: Taylor Trade Publishing. p. 81. ISBN 978-1589795600.</ref>. U nekim starim opisima sazviježđe Vage se tretira kao Škorpionova kandža. Vaga je bila poznata kao Kandže Škorpiona na babilonskom (zibānītu (uporedi arapski zubānā)) i na grčkom (χηλαι) <ref>Babylonian Star-lore by Gavin White, Solaria Pubs, 2008 page 175</ref>. === Astrologija === Zapadni astrološki znak Škorpion razlikuje se od astronomskog sazviježđa. Astronomski gledano, Sunce je u Škorpionu samo šest dana, od 23. novembra do 28. novembra. Najveći dio razlike je zbog sazviježđa Zmije, koje koristi malo astrologa. Škorpion odgovara hinduističkim nakšatrama Anuradha, Jyeshtha i Mula. === Kultura === * Javanski narod u Indoneziji naziva ovo sazviježđe Banyakangrem ("zamišljeni labud")<ref> Daldjoeni, N (1984). "Pranatamangsa, the javanese agricultural calendar – Its bioclimatological and sociocultural function in developing rural life". The Environmentalist. 4 (S7): 15–18. Bibcode:1984ThEnv...4S..15D. doi:10.1007/BF01907286. S2CID 189914684.</ref> ili Kalapa Doyong ("naslonjeno kokosovo drvo") zbog sličnosti oblika. * Na Havajima, Škorpion je poznat kao polubog Mauijeva udica ili Ka Makau Nui o Māui (što znači Velika udica Māuija), a naziv udice je bio Manaiakalani. * Škorpion je bio podijeljen na dva asterizma koje su mornari Bugisa (dio moderne Indonezije) koristili za navigaciju. Sjeverni dio Škorpiona (α, β, γ ili σ Lib, δ, ε, ζ, μ, σ i τ Scorpii) zvao se bintoéng lambarué, što znači "zvijezde klizaljke". Južni dio Škorpiona(η, θ, ι, κ, λ i ν Škorpiona) zvao se bintoéng balé mangngiwéng, što znači "zvijezde ajkule" <ref> Kelley, David H.; Milone, Eugene F.; Aveni, A.F. (2011). Exploring Ancient Skies: A Survey of Ancient and Cultural Astronomy. New York, New York: Springer. p. 344. ISBN 978-1-4419-7623-9.</ref>. == Također pogledajte == * [[Perzej (sazviježđe)|Perzej]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/constellations/Scorpius.html Sazviježđe Škorpion na stranici univerziteta Madison iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416065146/http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/constellations/Scorpius.html |date=16. 4. 2016 }} [[Wisconsin|Viskonsina]],[[SAD]] učitano 11.03.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}} * Amateur-Foto: [http://www.spektrum.de/fm/1027/CenterGal_12_5m_1600_ss_names.jpg] {{Sazviježđe}} [[Kategorija:Sazviježđa]] jqm1pt2mrlnfhvyacdpldpdb1wj2t1m 0 352963 3932203 3931622 2026-09-30T00:25:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932203 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sazviježđe| ime = Štit | name = Scutum | abbreviation = Sct| genitive = Scuti | symbology = [[Štit]] | RA = 19 | dec= -10 | areatotal = 109 | arearank = 84 | numberstars = 0 | starname = &alpha;[[Alfa Skuti|Skuti]] | starmagnitude = 3.85 | meteorshowers = [[Juni Skutidi]] | bordering = [[Strijelac (sazviježđe)|Strijelac]] [[Vodolija (sazviježđe)|Vodolija]] [[Zmija (sazviježđe)|Zmija]] | latmax = 70| latmin = 90 | month = augustu | notes=}} '''Štit''' (lat.''Scutum'') je [[sazviježđe]] na nebu. Jedno je od manjih sazviježđa. Kreirao ga je u [[17. vijek]]u [[Poljska|poljski]] [[astronom]] [[Johannes Hevelius]]. Hevelius je prvobitno dao naziv ""scutum sobiescianum" (Štit sobieski) u čast poljskog kralja [[Ivan III,kralj Poljske|Ivana Trećeg Sobieskog]]. Najsjajnija [[zvijezda]] [[Alfa Skuti]] udaljena je od [[Sunce|Sunca]] 174 [[Svjetlosna godina|sg]] i ima [[Prividna magnituda|prividnu magnitudu]] od 3.85. <ref name="Constellation Guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/Scutum-constellation/ Sazviježđe Štit iz Constellation Guide] učitano 12.03.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref> <ref name="Sternbilder">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/Scutum.html Sazviježđe Štit iz arhiva astronomije u ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101071934/http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/scutum.html |date=1. 11. 2011 }} {{Cite web |url=http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/scutum.html |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101071934/http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/scutum.html |archive-date=1. 11. 2011 |access-date=24. 10. 2019 |url-status=dead}}[[München|Minhenu]] [[Njemačka]] učitano 12.03.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> == Važniji objekti <ref name="Constellation Guide" /> <ref name="Sternbilder"/>== * [[Promjenljiva zvijezda|Promjenljive zvijezde]]: [[Delta Skuti]], [[R Skuti]] * [[Otvoreno zvjezdano jato|Otvorena zvjezdana jata]]: [[Messier 11|M11]], [[Messier 26|M 26]] * [[Odrazna maglina|Odrazna maglina]]: [[IC 1287]] * [[Planetarna maglina]]: [[IC 1295]] == Također pogledajte == * [[Strelica (sazviježđe)|Strelica]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/constellations/Scutum.html Sazviježđe Štit na stranici univerziteta Madison iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416053003/http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/constellations/Scutum.html |date=16. 4. 2016 }} [[Wisconsin|Viskonsina]],[[SAD]] učitano 12.03.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}} {{Sazviježđe}} [[Kategorija:Sazviježđa]] gecnmyd25s8bs7h852dobqhtd8jszlx 0 353038 3932163 3931454 2026-09-29T17:52:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932163 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sazviježđe| ime = Uglomjer | name = Norma | abbreviation = Nor| genitive = Normae | symbology = [[Uglomjer]] | RA = 16 | dec= -50 | areatotal = 165 | arearank = 74 | numberstars = 0 | starname = &gamma;[[Gama Norma|Norma]] | starmagnitude = 4.02 | meteorshowers = [[Gama Normidi]] | bordering = [[Južni trokut (sazviježđe)|Južni trokut]] [[Oltar (sazviježđe)|Oltar]] [[Šestar (sazviježđe)|Šestar]] [[Škorpion (sazviježđe)|Škorpion]] [[Vuk (sazviježđe)|Vuk]] | latmax = 30| latmin = 90 | month = julu | notes=}} '''Uglomjer''' (lat.''Norma'') je [[sazviježđe]] na nebu. . Kreirao ga je u [[18. vijek]]u [[Francuska|francuski]] [[astronom]] [[Nicolas-Louis de Lacaille]]. Lacaille je dao prvobitni naziv ''norma et regula''. [[Međunarodna astronomska unija|IAU]] je kasnije skratila taj naziv. Najsjajnija [[zvijezda]] [[Gama Norma|Gama2 Norma]] udaljena je od [[Sunce|Sunca]] 127 [[Svjetlosna godina|sg]] i ima [[Prividna magnituda|prividnu magnitudu]] od 4.02. Budući da su nakon 18. vijeka granice sazviježđa pomaknute, ''uglomjer'' nema alfa i beta zvijezde. <ref name="Constellation Guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/Norma-constellation/ Sazviježđe Uglomjer iz Constellation Guide] učitano 14.03.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref> <ref name="Sternbilder">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/Norma.html Sazviježđe Uglomjer iz arhiva astronomije u ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714215940/http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/norma.html |date=14. 7. 2015 }} {{Cite web |url=http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/norma.html |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714215940/http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/norma.html |archive-date=14. 7. 2015 |access-date=24. 10. 2019 |url-status=dead}}[[München|Minhenu]] [[Njemačka]] učitano 14.03.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> == Važniji objekti <ref name="Constellation Guide" /> <ref name="Sternbilder"/>== * [[Dvostruka zvijezda|Dvostruke zvijezde]]: [[Gama Norma]] (Gama1 Norma, Gama2 Norma), [[Epsilon Norma]], [[Jota1 Norma]] * [[Promjenljiva zvijezda]]: [[S Norma]] * [[Otvoreno zvjezdano jato|Otvorena zvjezdana jata]]: [[NGC 6067]], [[NGC 6087]], [[NGC 6167]] * [[Planetarna maglina]]: [[PK 329+02.1]] == Također pogledajte == * [[Blizanci (sazviježđe)|Blizanci]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/constellations/Norma.html Sazviježđe Uglomjer na stranici univerziteta Madison iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210215070253/http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/constellations/Norma.html |date=15. 2. 2021 }} [[Wisconsin|Viskonsina]],[[SAD]] učitano 14.03.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}} {{Sazviježđe}} [[Kategorija:Sazviježđa]] npexar5lb2kfmdeijpicrlmsxso98ls 0 353265 3932180 3931494 2026-09-29T18:46:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932180 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sazviježđe| ime = Vaga | name = Libra | abbreviation = Lib| genitive = Librae | symbology = [[Dika (mitologija)|Boginja pravde Dika]], [[Pravda]] | RA = 15 | dec= -15 | areatotal = 538 | arearank = 29 | numberstars = 2 | starname = &beta;[[Beta Libra|Libra]] | starmagnitude = 2.61 | meteorshowers = [[Maj Libridi]] | bordering = [[Djevica (sazviježđe)|Djevica]] [[Kentaur (sazviježđe)|Kentaur]] [[Škorpion (sazviježđe)|Škorpion]] [[Vodena zmija (sazviježđe)|Vodena zmija]] [[Zmija (sazviježđe)|Zmija]] [[Zmijonosac (sazviježđe)|Zmijonosac]] [[Vuk (sazviježđe)|Vuk]] | latmax = 65| latmin = 90 | month = junu | notes=}} '''Vaga''' ([[Latinski jezik|lat.]] ''Libra'' {{unicode|♎}}) je [[sazviježđe]] [[zodijak]]a na nebu.Poznato je bilo već u [[Stara Grčka|staroj Grčkoj]] . Tada se posmatralo kao dio sazviježđa [[Škorpion (sazviježđe)|škorpion]] (škare). [[Rimska imperija|Rim]] je navodno osnovan istog dana kada je [[Mjesec (satelit)|Mjesec]] prolazio kroz ''vagu''. Najsjajnija [[zvijezda]] [[Beta Libra]] udaljena je od [[Sunce|Sunca]] 185 [[Svjetlosna godina|sg]] i ima [[Prividna magnituda|prividnu magnitudu]] od 2.61.<ref name="Constellation Guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/libra-constellation/ Sazviježđe Vaga iz Constellation Guide] učitano 18.03.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref> <ref name="Sternbilder">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/Libra.html Sazviježđe Vaga iz arhiva astronomije u ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618211346/http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/libra.html |date=18. 6. 2012 }} {{Cite web |url=http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/libra.html |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618211346/http://www.maa.mhn.de/Maps/Stars/Fig/libra.html |archive-date=18. 6. 2012 |access-date=24. 10. 2019 |url-status=dead}}[[München|Minhenu]] [[Njemačka]] učitano 18.03.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> == Važniji objekti <ref name="Constellation Guide" /><ref name="Sternbilder"/>== * [[Zvijezda]]: [[HD 140283]] (''Methuselah'') najstarija (oko 13.7 milijardi godina) do sada otkrivena * [[Dvostruka zvijezda|Višestruke zvijezde]]: [[Alfa Libra]] ([[Arapski jezik|arap.]] ''Zuben el genubi''), [[Epsilon Libra]], [[33 G. Librae]] (Gliese 570) sa vansolarnom planetom otkrivenom 2001. * [[Crveni div]]: [[Sigma Libra]] * [[Crveni patuljak]]: [[HO Libra]] (Gliese 581) * [[Promjenljiva zvijezda#Pomračene promjenljive zvijezde|Promjenljiva (pomračena) zvijezda]]: [[Delta Libra]] (Perioda 2.3 dana) * [[Kuglasto zvjezdano jato]]: [[NGC 5897]] * [[Lentikularna galaksija]]: [[NGC 5890]] * [[Prečkasta spiralna galaksija|Prečkaste spiralne galaksije]]: [[NGC 5792]], [[NGC 5885]] == Mitologija <ref name="Constellation Guide" />== * U staroj Grčkoj povezuje se s boginjom pravde [[Dika (mitologija)|Dikom]], koju je napao [[škorpion]]. * U Rimskom carstvu simboliziralo je ravnotežu * U [[Babilon]]u 1000 p. n. e., naziv Zib-ba-an-na, što znači nebeska ravnoteža. == Također pogledajte == * [[Škorpion (sazviježđe)|Škorpion]] * [[Veliki prasak]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20150208033932/http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/constellations/Libra.html Sazviježđe Vaga na stranici univerziteta Madison iz] [[Wisconsin|Viskonsina]],[[SAD]] pristupljeno 18.03.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}} * Manfred Lindiger [http://www.faz.net/aktuell/wissen/weltraum/verschwundene-exoplaneten-ex-und-hopp-13033114.html Wenn extrasolare Planeten verschwinden Ex-und-hopp objavljeno] 9.7.2014 u ''faz.net'' {{Simboli jezika|de|Njemački}} {{Sazviježđe}} [[Kategorija:Vaga (sazviježđe)|*]] tsij57yjx75w6xsj8ufjwhz4lm87x9d 0 357483 3932213 3931809 2026-09-30T04:57:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932213 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Naselje <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Antananarivo | izvorno_ime = | drugo_ime = Tananarive | kategorija = Grad <!-- *** Ime **** --> | etimologija = | službeni_naziv = | moto = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = Lake Anosy, Central Antananarivo, Capital of Madagascar, Photo by Sascha Grabow.jpg | opis_slike = Panorama Antananarivo <!-- *** Simboli *** --> | simbol = Antananarivo.png <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | država = Madagaskar | zastava_države = da | administrativna_podjela1 = <!-- *** Položaj i visina *** --> | nadmorska_visina = 1.276 <ref>* http://www.fallingrain.com/world/MA/05/Antananarivo.html</ref> | širina_stepeni = | širina_minuta = | širina_sekundi = | širina_SJ =N | dužina_stepeni = | dužina_minuta = | dužina_sekundi = | dužina_IZ =W | najviši = | najviša_visina = | najniža = | najniža_visina = <!-- *** Dimenzije *** --> | površina = 88 | površina_zemlje = | površina_vode = | površina_urban = | površina_metro = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo = 1.816.000| stanovništvo_datum =2009 | stanovništvo_urban = | stanovništvo_metro = | stanovništvo_opcina = | stanovništvo_gustoca = | stanovništvo_urban_gustoca = | stanovništvo_opcina_gustoca = | stanovništvo_metro_gustoca = <!-- *** Historija i administracija *** --> | osnovan = | vlada = | gradonačelnik = | gradonačelnik_partija = <!-- *** Kod *** --> | vremenska_zona = [[UTC+03:00]] | utc_odstupanje = | vremenska_zona_DST = | utc_offset_DST = | poštanski_broj = | pozivni broj = (+261) 023 | kod = <!-- *** Karta *** --> | karta = Madagascar-carte.png | karta_lokacija = <!-- *** Web stranice *** --> | web_stranica = [http://mairie-antananarivo.mg mairie-antananarivo.mg] <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Antananarivo''' je [[Glavni grad|glavni]] i najveći grad [[Madagaskar]]a. Grad je i administrativno sjedište [[Regija Analamanga|Regije Analamanga]]. Također je poznat po [[Francuska|francuskoj]] kolonijalnoj skraćenici Tana. == Položaj == Nalazi se u centralnom dijelu [[Madagaskar]]a na nadmorskoj visini od 1.276 metara. Od istočne obale otoka je udaljen 145&nbsp;km. To je najveći madagaskarski grad i njegovo administrativno, komunikacijsko i privredno središte. Grad se nalazi 215&nbsp;km jugozapadno od Toamasine, glavne otočne luke s kojom je povezan [[Željeznica|željeznicom]]. == Historija == Za razliku od većine glavnim gradovima u [[Južna Afrika|južnoj Africi]], Antananarivo je glavni grad bio prije [[Kolonijalizam|kolonijalnog]] doba. Osnovan je [[1625.]] od strane [[kralj]]a Andrianjake i bio je središte naroda Hova. Dobivao je na snazi jačanjem i širenjem tog naroda. Francuzi su ga osvojili [[1885.]] i stavili pod njihov [[protektorat]]. Nakon [[Francuska|francuskog]] osvajanja [[Madagaskar]]a grad je imao oko 100,000 stanovnika, dok je nakon opsežnog preuređenja broj stanovnika narastao na 175.000 do [[1950.]] godine. Diljem grada su izgrađene ceste, dok su široke stepenice povezivale mjesta koja su bila previše strma za cestovni promet. Nakon ostvarivanja nezavisnosti [[1960.]] godine tempo rasta stanovnika brzo se povećavao, pa je broj gradskog stanovništva dosegao 1,4 miliona do kraja [[20. vijek]]a. == Klima == Antananarivo ima [[Suptropi|subtropsku klimu]], prilično blagu zahvaljući nadmorskoj visini na kojoj se smjestio. Kišna sezona traje od [[novembar|novembra]] do [[april]]a. Suha je sezona ostatak godine kada je vrijeme ugodnije, ali noći znaju biti nešto hladnije.<ref>* http://www.svjetskiputnik.hr/Putovanja/Pregled/destinacija/151-antananarivo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308164249/http://svjetskiputnik.hr/putovanja/pregled/destinacija/151-antananarivo |date=8. 3. 2016 }} {{Cite web |url=http://svjetskiputnik.hr/putovanja/pregled/destinacija/151-antananarivo |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308164249/http://svjetskiputnik.hr/putovanja/pregled/destinacija/151-antananarivo |archive-date=8. 3. 2016 |access-date=5. 1. 2020 |url-status=bot: unknown}}</ref> == Privreda == Grad je sjedište madagaskarske [[Industrija|industrije]], ima tvornice [[tekstil]]a, [[Cigarete|cigareta]] i prehrambenih proizvoda. == Transport == Antananarivo je najvažniji transportni centar [[Madagaskar]]a, iz njega se račvaju glavne ceste i željezničke pruge. Grad ima i međunarodni "Aerodrom Antananarivo-Ivato". Aerodrom povezuje grad sa lokalnim aerodromima, ali između ostalih i sa [[Pariz]]om, [[Johannesburg]]om i [[Nairobi]]jem. == Sport == [[Ragbi]] je nacionalni sport [[Madagaskar]]a.<ref>* https://web.archive.org/web/20121024222252/http://www.irb.com/newsmedia/regional/newsid=53025.html</ref> Nacionalni ragbi tim domaće utakmice igra u Antananarivu na stadionu Maki. U gradu djeluje i nekoliko [[fudbal]]skih timova: AS Adema Analamanga, Ajesaia, USCA Foot i AS Saint Michel. Sva četiri kluba svoje utakmice igraju na stadionu Mahamasina.<ref>* http://www.sport-madagascar.com/association-sportive-malgache.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181231143916/http://www.sport-madagascar.com/association-sportive-malgache.html |date=31 Decembar 2018 }}</ref> == Poznate ličnosti == * [[Claude Eugène Henri Simon]], pisac * [[François Bayle]], kompozitor * [[Marc Ravalomanana]], političar == Međunarodni odnosi == {| style="background:none;" |- |valign="top"| * {{ZD|ARM}} [[Erevan]] * {{ZD|KIN}} [[Suzhou]] * {{ZD|FRA}} [[Nica]] * {{ZD|FRA}} [[Fontenay-aux-Roses]] == Galerija == <center><gallery> Datoteka:Antananarivo07.jpg|Pogled na skalinadu koja vodi do Trga nezavisnosti Datoteka:Detail of statue in lake anosy in Antananarivo Madagascar 2013.JPG|Jezero Anosy Datoteka:Antananarivo01.jpg|Stadion Mahamasima Datoteka:Rova Antananarivo Madagascar.jpg|Palača kraljice Ranavalone II Datoteka:University of Antananarivo Madagascar.JPG|Univerzitet Antananarivo </gallery></center> == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20141006203614/http://mairie-antananarivo.mg/ Službena stranica] * [http://www.univ-antananarivo.mg/ Univerzitet Antananarivo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706115406/http://www.univ-antananarivo.mg/ |date=6. 7. 2015 }} == Reference == {{refspisak}} {{Glavni gradovi afričkih država}} [[Kategorija:Gradovi u Madagaskaru]] [[Kategorija:Glavni gradovi afričkih država]] legpyxomi1zgc7wat2n4ddyo348762s 0 358460 3932125 3932121 2026-09-29T11:59:08Z Z1KA 87045 3932125 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | godina_zastave = 1992 | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1990. | prethodna_godina = 1990. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998. | sljedeća_godina = 1998. | datum_izbora = 14. septembar 1996. | izlaznost = 2.503.956 (79,91%){{Efn|Prosjek izlaznosti na izborima koji je izračunat na osnovu izlaznosti za [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo]] (2.519.915 ili 80,42%) i [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] (2.487.997 ili 79,40%).|naziv=Izlaznost prosjek|grupa=lower-alpha}} | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] iz reda bošnjačkog naroda | slika1 = [[Datoteka:Izetbegovic 1995.jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Alija Izetbegović]]''' | stranka1 = '''[[Stranka demokratske akcije|SDA]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''730.592''' | postotak1 = '''80,00%''' | slika2 = [[Datoteka:Haris Silajdžić 1995.jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Haris Silajdžić]] | stranka2 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 124.396 | postotak2 = 13,62% | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] iz reda hrvatskog naroda | slika1 = [[Datoteka:Krešimir Zubak - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Krešimir Zubak]]''' | stranka1 = '''[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''330.477''' | postotak1 = '''88,70%''' | slika2 = [[Datoteka:Ivo Komsic Sarajevo 1353 (cropped).jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Ivo Komšić]] | stranka2 = [[Združena lista|ZL]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZL|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 37.684 | postotak2 = 10,11% | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] iz reda srpskog naroda | slika1 = [[Datoteka:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Momčilo Krajišnik]]''' | stranka1 = '''[[Srpska demokratska stranka|SDS]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''690.646''' | postotak1 = '''67,30%''' | slika2 = [[Datoteka:EU-Western Balkans Summit 2003 (cropped).jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Mladen Ivanić]] | stranka2 = [[Partija demokratskog progresa|PDP]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|PDP|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 307.461 | postotak2 = 29,96% | titula = Članovi Predsjedništva | prije_izbora = [[Alija Izetbegović]] i [[Nijaz Duraković]] ([[Bošnjaci]])<br>[[Stjepan Kljuić]] i [[Ivo Komšić]] ([[Hrvati]])<br>[[Mirko Pejanović]] i [[Tatjana Ljujić-Mijatović]] ([[Srbi]])<br>[[Ejup Ganić]] ([["Ostali" u Bosni i Hercegovini|Ostali]]) | nakon_izbora = [[Alija Izetbegović]] (Bošnjak)<br>[[Krešimir Zubak]] (Hrvat)<br>[[Momčilo Krajišnik]] (Srbin) | map_image = | map_size = | map_caption = | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Alija Izetbegović]]}} | mandati1 = 19 | postotak1 = 37,92 | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Aleksa Buha]]}} | mandati2 = 9 | postotak2 = 24,11 | stranka3 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Božo Rajić]]}} | mandati3 = 8 | postotak3 = 14,10 | stranka4 = [[Združena lista]] | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|ZL|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Nijaz Duraković]]}} | mandati4 = 2 | postotak4 = 5,68 | stranka5 = [[Narodni savez za slobodan mir|NSSM]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|NSSM|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Živko Radišić]]}} | mandati5 = 2 | postotak5 = 5,67 | stranka6 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Haris Silajdžić]]}} | mandati6 = 2 | postotak6 = 3,91 | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|Predsjedavajući<br>Vijeća ministara]] | prije_izbora = [[Hasan Muratović]] | stranka_prije = ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]) | nakon_izbora = [[Haris Silajdžić]] ([[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]])<br>[[Boro Bosić]] | stranka_nakon = ([[Srpska demokratska stranka|SDS]]) }}}}}}}} }} {{Politika Bosne i Hercegovine}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.''' bili su drugi višestranački [[opći izbori]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] koji su održani 14. septembra 1996. Na izborima biraju se članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], zastupnici [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] i [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]], poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednik]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], te zastupnici u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. Ovo su bili prvi opći izbori održani nakon [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|nezavisnosti Bosne i Hercegovine]], odnosno nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]] i [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]]. Na ovim izborima pobijedile su tzv. ''nacionalne stranke'': [[Stranka demokratske akcije]] (SDA), [[Srpska demokratska stranka]] (SDS) i [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine]] (HDZ BiH). Članovi Predsjedništva BiH postali su [[Bošnjaci|Bošnjak]] [[Alija Izetbegović]] (SDA), [[Srbi]]n [[Momčilo Krajišnik]] (SDS) i [[Hrvati|Hrvat]] [[Krešimir Zubak]] (HDZ BiH).<ref name="IZ96">[http://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/96results/FD96_20H.PDF Rezultati izbora u Bosni i Hercegovini 1996.]</ref> == Rezultati == ===Predsjedništvo=== {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat !Konstitutivni narod ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% |- |[[Datoteka:Izetbegovic 1995.jpg|131x131px]] |[[Alija Izetbegović]] |[[Bošnjaci]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |730.592 |80,00 |- |[[Datoteka:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|bez_okvira|133x133px]] |[[Momčilo Krajišnik]] |[[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbi]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] |690.646 |67,30 |- |[[Datoteka:Krešimir Zubak - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|bez_okvira|136x136px]] |[[Krešimir Zubak]] |[[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvati]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |330.477 |88,70 |} === Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine}} {{Izborni rezultati | slika = BiH HoR 1996.svg | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | glasovi1 = 909970 | mandati1 = 19 | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | glasovi2 = 578723 | mandati2 = 9 | stranka3 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | glasovi3 = 338440 | mandati3 = 8 | stranka4 = [[Združena lista]] | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZL|tamno|BS}} | glasovi4 = 136203 | mandati4 = 2 | stranka5 = [[Narodni savez za slobodan mir]] | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NSSM|tamno|BS}} | glasovi5 = 136077 | mandati5 = 2 | stranka6 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | glasovi6 = 93816 | mandati6 = 2 | stranka7 = Ostale stranke | boja7 = | glasovi7 = 206645 | mandati7 = 0 | nevažeći = 88123 | elektorat = 3133634 | izvor = Nohlen & Stöver, [http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2039_96.htm IPU], [http://www.globalelectionsdatabase.com/index.php/tables/index/bosnia-herzegovina/national-lower-house Global Elections Database] }} === Predsjednik i potpredsjednik Republike Srpske === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Republika Srpska#Predsjednik i potpredsjednik}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !# ! colspan="2" |Kandidat za predsjednika !Kandidat za potpredsjednika ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% !Mandat |- !1. |[[Datoteka:Biljana Plavsic (6938761997) (cropped).jpg|bez_okvira|133x133px]] |[[Biljana Plavšić]] |[[Dragoljub Mirjanić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] |636.654 |59,19 |[[Datoteka:Checkmark_on_Circle.png|92x92piksel|bez okvira]] |- !2. |[[Datoteka:No image.svg|100x100px]] |[[Abid Đozić]] |[[Mevludin Sejmenović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |197.389 |18,35 |[[Datoteka:Eo_circle_red_letter-x.svg|92x92piksel|bez okvira]] |- !3. |[[Datoteka:Zivko Radisic (cropped).jpg|bez_okvira|149x149px]] |[[Živko Radišić]] |[[Neđo Đurić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}};" | |[[Narodni savez za slobodan mir]]{{Efn|[[Narodni savez za slobodan mir]] učestvovao je na izborima u koaliciji sa: [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]], [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]], [[Jugoslovenska levica|JUL]], [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske|SLS RS]] i [[Nova radnička stranka Republike Srpske|NRS RS]].|naziv=NSSM|grupa=lower-alpha}} |168.024 |15,62 |[[Datoteka:Eo_circle_red_letter-x.svg|92x92piksel|bez okvira]] |} === Parlament Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom}} {{Izborni rezultati | slika = HoR FBiH 1996.svg | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | glasovi1 = 725810 | mandati1 = 78 | stranka2 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | glasovi2 = 337794 | mandati2 = 36 | stranka3 = [[Združena lista]] | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZL|tamno|BS}} | glasovi3 = 105879 | mandati3 = 11 | stranka4 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | glasovi4 = 98207 | mandati4 = 10 | stranka5 = [[Demokratska narodna zajednica]] | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DNZ|tamno|BS}} | glasovi5 = 23360 | mandati5 = 3 | stranka6 = [[Hrvatska stranka prava (Bosna i Hercegovina)|Hrvatska stranka prava]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HSP|tamno|BS}} | glasovi6 = 16344 | mandati6 = 2 | stranka7 = Ostale stranke | boja7 = | glasovi7 = 27995 | mandati7 = 0 | nevažeći = 17486 | elektorat = | izvor = [http://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/96results/FD96_20H.PDF Rezultati izbora u Bosni i Hercegovini 1996.] }} ===Narodna skupština Republike Srpske=== {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Republika Srpska#Narodna skupština}} {{Izborni rezultati | slika = Republika Srpska National Assembly 1996.svg | stranka1 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | glasovi1 = 568980 | mandati1 = 45 | stranka2 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | glasovi2 = 177388 | mandati2 = 14 | stranka3 = [[Narodni savez za slobodan mir]]{{Efn|naziv=NSSM}} | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NSSM|tamno|BS}} | glasovi3 = 125372 | mandati3 = 10 | stranka4 = [[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|Srpska radikalna stranka RS]] | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SRS RS|tamno|BS}} | glasovi4 = 72517 | mandati4 = 6 | stranka5 = [[Demokratski patriotski blok Republike Srpske|Demokratski patriotski blok RS]] | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DPB RS|tamno|BS}} | glasovi5 = 32895 | mandati5 = 2 | stranka6 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | glasovi6 = 25593 | mandati6 = 2 | stranka7 = [[Združena lista]] | boja7 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZL|tamno|BS}} | glasovi7 = 22329 | mandati7 = 2 | stranka8 = [[Srpska stranka Krajine i Posavine|Srpska stranka Krajine]] | boja8 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SSK|tamno|BS}} | glasovi8 = 17381 | mandati8 = 1 | stranka9 = [[Srpska patriotska stranka]] | boja9 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SPAS|tamno|BS}} | glasovi9 = 14508 | mandati9 = 1 | stranka10 = Ostale stranke | boja10 = | glasovi10 = 30800 | mandati10 = 0 | nevažeći = 45055 | elektorat = | izvor = [https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/godisnjak/2013/03izb_2013.pdf RZS] }} === Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona}} {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%; width:56%;" ! colspan="2" |Stranka ![[Datoteka:Coat of arms of Una – Sana Canton (1997 – 1999).png|28x28piksel]] [[Unsko-sanski kanton|USK]] ![[Datoteka:Coat of arms of the Croatian Republic of Herzeg-Bosnia.svg|28x28piksel]] [[Posavski kanton|PK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Tuzla Canton (1996-1999, variant).png|29x29piksel]] [[Tuzlanski kanton|TPK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Zenica – Doboj Canton (1997 – 2000).png|31x31piksel]] [[Zeničko-dobojski kanton|ZDK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Bosnian Podrinje Canton Goražde (1997 – 2001).png|33x33piksel]] [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|BPK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Central Bosnia.svg|35x35piksel]] [[Srednjobosanski kanton|SBK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Herzegovina-Neretva.svg|28x28piksel]] [[Hercegovačko-neretvanski kanton|HNK]] ![[Datoteka:Coat of arms of the Croatian Republic of Herzeg-Bosnia.svg|30x30piksel]] [[Zapadnohercegovački kanton|ZHK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Sarajevo Canton (1996 – 1998).png|32x32piksel]] [[Kanton Sarajevo|KS]] ![[Datoteka:Coat of arms of the Croatian Republic of Herzeg-Bosnia.svg|30x30piksel]] [[Kanton 10|HBK]] !'''Ukupno''' |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Stranka demokratske akcije]] |39 |3 |33 |40 |26 |29 |19 |– |28 |2 |219 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |1 |17 |3 |9 |– |23 |28 |29 |3 |13 |126 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |3 |– |5 |6 |4 |1 |2 |– |6 |– |27 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|ZL|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Združena lista]] |1 |– |9 |4 |1 |2 |1 |– |8 |– |26 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|DNZ|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Demokratska narodna zajednica]] |6 |– |– |– |– |– |– |– |– |– |6 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSP|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Hrvatska stranka prava (Bosna i Hercegovina)|Hrvatska stranka prava]] |– |– |– |– |– |– |– |– |– |– |2 |- ! colspan="2" |Ukupno: !50 !20 !50 !59 !31 !55 !50 !31 !45 !15 !406 |} == Također pogledajte == * [[Izbori u Bosni i Hercegovini]] * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1990.]] * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.]] * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] * [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] * [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjednik Republike Srpske]] * [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] == Napomene == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.izbori.ba/Default.aspx?Lang=3 Službena stranica Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.|*]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|1996]] [[Kategorija:1996. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 1996.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 1996.]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 1996.]] j0u5ukllbzoob5t796fruz93fk6hs2c 0 358556 3932126 3932124 2026-09-29T12:04:00Z Z1KA 87045 3932126 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996. | prethodna_godina = 1990. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000. | sljedeća_godina = 2000. | datum_izbora = 12. i 13. septembar 1998. | izlaznost = 1.868.515 (67,93%){{Efn|Prosjek izlaznosti na izborima koji je izračunat na osnovu izlaznosti za [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo]] (1.866.946 ili 67,87%) i [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] (1.870.083 ili 67,99%).|naziv=Izlaznost prosjek|grupa=lower-alpha}} | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] iz reda bošnjačkog naroda | slika1 = [[Datoteka:Izetbegovic 1995.jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Alija Izetbegović]]''' | stranka1 = '''[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu|KCD BiH]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|KCD BiH|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''511.541''' | postotak1 = '''86,80%''' | slika2 = [[Datoteka:Fikret Abdić.png|150x150px]] | kandidat2 = [[Fikret Abdić]] | stranka2 = [[Demokratska narodna zajednica|DNZ]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DNZ|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 36.438 | postotak2 = 6,18% | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] iz reda hrvatskog naroda | slika1 = [[Datoteka:No image.svg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Ante Jelavić]]''' | stranka1 = '''[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''189.438''' | postotak1 = '''52,91%''' | slika2 = [[Datoteka:Ivo Komsic Sarajevo 1353 (cropped).jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Gradimir Gojer]] | stranka2 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 113.961 | postotak2 = 31,83% | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] iz reda srpskog naroda | slika1 = [[Datoteka:Zivko Radisic (cropped).jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Živko Radišić]]''' | stranka1 = '''[[Sloga (koalicija, 1998)|Sloga]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|Sloga|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''359.937''' | postotak1 = '''51,31%''' | slika2 = [[Datoteka:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|150x150px]] | kandidat2 = [[Momčilo Krajišnik]] | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 314.236 | postotak2 = 44,79% | titula = Članovi Predsjedništva | prije_izbora = [[Alija Izetbegović]] (Bošnjak)<br>[[Krešimir Zubak]] (Hrvat)<br>[[Momčilo Krajišnik]] (Srbin) | nakon_izbora = [[Alija Izetbegović]] (Bošnjak)<br>[[Ante Jelavić]] (Hrvat)<br>[[Živko Radišić]] (Srbin) | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] | stranka1 = [[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu|KCD BiH]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|KCD BiH|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Alija Izetbegović]]}} | mandati1 = 17 | postotak1 = 33,83 | stranka2 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Ante Jelavić]]}} | mandati2 = 6 | postotak2 = 11,59 | stranka3 = [[Sloga (koalicija, 1998)|Sloga]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|Sloga|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Biljana Plavšić]]}} | mandati3 = 4 | postotak3 = 12,44 | stranka4 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Dragan Kalinić]]}} | mandati4 = 4 | postotak4 = 9,43 | stranka5 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Zlatko Lagumdžija]]}} | mandati5 = 2 | postotak5 = 9,26 | stranka6 = [[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|SRS RS]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|SRS RS|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Nikola Poplašen]]}} | mandati6 = 2 | postotak6 = 6,87 | stranka7 = [[Nova hrvatska inicijativa|NHI]]-[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]] | boja7 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|NHI|tamno|BS}} | lider7 = {{nowrap|[[Krešimir Zubak]]}} | mandati7 = 1 | postotak7 = 2,32 | stranka8 = [[Unija bosansko-hercegovačkih socijaldemokrata|UBSD]] | boja8 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|UBSD|tamno|BS}} | lider8 = {{nowrap|[[Sejfudin Tokić]]}} | mandati8 = 1 | postotak8 = 1,66 | stranka9 = [[Radikalna stranka Republike Srpske|RS RS]] | boja9 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|RS RS|tamno|BS}} | lider9 = {{nowrap|[[Dragan Đurđević]]}} | mandati9 = 1 | postotak9 = 1,60 | stranka10 = [[Demokratska narodna zajednica|DNZ]] | boja10 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|DNZ|tamno|BS}} | lider10 = {{nowrap|[[Fikret Abdić]]}} | mandati10 = 1 | postotak10 = 1,24 | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|Predsjedavajući<br>Vijeća ministara]] | prije_izbora = [[Haris Silajdžić]] ([[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]])<br>[[Boro Bosić]] | stranka_prije = ([[Srpska demokratska stranka|SDS]]) | nakon_izbora = [[Haris Silajdžić]] ([[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]])<br>[[Svetozar Mihajlović]] | stranka_nakon = ([[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]]) }}}}}}}} }} {{Politika Bosne i Hercegovine}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.''' održani su [[12. septembar|12.]]- [[13. septembar|13. septembra]] 1998. godine. Ovo su bili treći višestranački izbori u Bosni i Hercegovini od otcjepljenja od [[SFRJ]], a drugi nakon završetka [[Rat u BiH|rata u BiH]]. Osim izbora za članove [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Predsjedništvo BiH|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], birani su predstavnici za [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Parlament FBiH|Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]], [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Parlament BiH|Parlament Bosne i Hercegovine]], [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Narodna skupština RS|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] i za [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Skupštine kantona u FBiH|Skupštine kantona]], te [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Predsjednik RS|Predsjednik Republike Srpske]]. == Rezultati == ===Predsjedništvo=== {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine}} Na izborima za članove [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], birana su tri člana, po jedan iz svakog konstituivnog naroda [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Bosna i Hercegovina je bila izborno podijeljena u dvije osnovne izborne jedinice: [[Federacija BiH|Federaciju BiH]] i [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]]. U Federaciji BiH birao se član Predsjedništva iz reda [[Bošnjaci|bošnjačkog]] i [[Hrvati|hrvatskog]] naroda, u 86 izbornih jedinica, koje su predstavljale osnovne izborne jedinice, dok se u Republici Srpskoj, birao član Predsjedništva iz reda [[Srbi|srpskog]] naroda u ukupno 63 izborne jedinice. Birači sa područja Federacije BiH, mogli su glasati ili za bošnjačkog ili za hrvatskog člana. Mandat članova je četiri godine.<ref name="IZ98">[http://www.izbori.ba/Default.aspx?CategoryID=223&Lang=3 Zvanični rezultati Općih izbora 1998.]</ref> ==== Izbor ==== {| class="wikitable" style="font-size: 90%; width:50%" |- !Kandidat !! Konstitutivni<br> narod !!Partija !! Broj<br> glasova !! % |- | [[Alija Izetbegović]] || [[Bošnjaci]] || [[SDA]] ||align=right | 511.541 || 86,80 |- | [[Ante Jelavić]] || [[Hrvati]] ||[[HDZ BIH]] ||align=right | 189.438 || 52,91 |- | [[Živko Radišić]] || [[Srbi]] || Sloga ¹ ||align=right | 359.937 || 51,31 |- | Napomene || colspan=5 align="left" |¹ Koalicija [[Srpski narodni savez RS|Srpskog narodnog saveza RS]], [[Socijalistička partija Republike Srpske|Socijalističke partije Republike Srpske]] i [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Saveza nezavisnih socijaldemokrata]] |} ===Predstavnički dom Bosne i Hercegovine=== {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine}} Od ukupno - registrovanih glasača, na izbore je izašlo 1.870.083 (-%). Od ukupnog broja glasova, važećih je bilo 1.726.233 (92,31%), a nevažećih 143.850 (7.69%).<ref name="IZ98-1">[http://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/98results/results98.pdf Izvješte izbornih rezultata - Sažetak prebrojavanja glasova]</ref> Glasalo se odvojeno po entitetima, a iz [[FBiH|Federacije Bosne i Hercegovin]]e birano je 28 i iz [[RS|Republike Srpske]] 14 predstavnika. Mandat predstavnika je bio četiri godine. {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%; width:56%;" |- ! Partija !! Broj<br>glasova !! Ukupni<br>mandati !! % ² |-align="center" |align=left| {{Izborni dijagram/Partija|KzC BiH|link|BS}} | align=right| 583.895 | 17 | 37,40 |-align="center" |align=left| {{Izborni dijagram/Partija|Sloga|link|BS}} | align=right| 214.716 | 4 | 13,80 |-align="center" |align=left| {{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} | align=right| 200.092 | 6 | 12,80 |-align="center" |align=left| {{Izborni dijagram/Partija|SDS|link|BS}} | align=right| 162.721 | 4 | 10,40 |-align="center" |align=left| {{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|link|BS}} | align=right| 159.876 | 4 | 10,20 |-align="center" |align=left| {{Izborni dijagram/Partija|SRS RS|link|BS}} | align=right| 118.522 | 2 | 7,60 |-align="center" |align=left| {{Izborni dijagram/Partija|NHI|link|BS}} | align=right| 40.080 | 1 | 2,60 |-align="center" |align=left| {{Izborni dijagram/Partija|SBiH|link|BS}} | align=right| 32.292 | 2 | 2,10 |-align="center" |align=left| {{Izborni dijagram/Partija|RS RS|link|BS}} | align=right| 27.686 | 1 | 1,50 |-align="center" |align=left| {{Izborni dijagram/Partija|DNZ|link|BS}} | align=right| 21.452 | 1 | 1,40 |- | Napomene || colspan=5 align="left" |² Procentualni udjel je mjerilo za orijentaciju, jer su se predstavnička mjesta, po izbornom zakonu, dodjeljivala po glasačkim jedinicima (entitetima). |} ===Predsjednik i potpredsjednik Republike Srpske=== {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Republika Srpska#Predsjednik i potpredsjednik}} Od ukupno 845.909 glasačkih listića, 735.700 je bilo važećih glasova (86,97%), a nevažećih je bilo 110.209 (13,03%). Za predsjednika Republike Srpske izabran je [[Nikola Poplašen]] sa 322.684 (43,9%), kao predstavnik koalicije [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]] i [[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|Srpske radikalne stranke Republike Srpske]].<ref name="G2013">{{cite web|url=http://www.rzs.rs.ba/front/article/866/ |title=Statistički godišnjak Republike Srpske, 2013. |format= |date= |access-date=1. 12. 2014}}</ref> === Parlament Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom}} ===Narodna skupština Republike Srpske=== {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Republika Srpska#Narodna skupština}} === Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona}} == Također pogledajte == * [[Izbori u Bosni i Hercegovini]] * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.]] * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000.]] * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] * [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] * [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjednik Republike Srpske]] * [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] == Napomene == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.izbori.ba/Default.aspx?Lang=3 Službena stranica Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.|*]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|1998]] [[Kategorija:1998. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 1998.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 1998.]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 1998.]] tci3ii32llqdccfjrwiv5z396toesee 0 358923 3932170 3856324 2026-09-29T18:26:31Z Bakir123 110053 /* Parlament BiH */ 3932170 wikitext text/x-wiki {{Politika Bosne i Hercegovine}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002.''' održani su [[5. oktobar|5. oktobra]] [[2002.]] godine. Na izborima su birani članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], predstavnici za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlament Bosne i Hercegovine]], [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]], [[Predsjednik Republike Srpske]], predstavnici za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] i predstavnici za [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona]] u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]].<ref name="OP">[http://www.izbori.ba/Default.aspx?CategoryID=227&Lang=3&Tag=110 Statistika općih izbora Zavoda za statistiku Bosne i Hercegovine {{Simboli jezika|bs|bosanski}}{{Simboli jezika|en|engleski}}]</ref> Ovo su bili četvrti opći izbori u historiji Bosne i Hercegovine. == Raspisivanje izbora== {{Proširiti sekciju}} == Organizacija == {{Proširiti sekciju}} == Rezultati == === Predsjedništvo === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Predsjedništvo BiH}} Na izborima za članove [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], birana su tri člana, po jedan iz svakog konstituivnog naroda [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Bosna i Hercegovina je bila izborno podijeljena u dvije osnovne izborne jedinice: [[Federacija BiH|Federaciju BiH]] i [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]]. U Federaciji BiH birao se član Predsjedništva iz reda [[Bošnjaci|bošnjačkog]] i [[Hrvati|hrvatskog]] naroda, u 86 izbornih jedinica, koje su predstavljale osnovne izborne jedinice, dok se u Republici Srpskoj, birao član Predsjedništva iz reda [[Srbi|srpskog]] naroda u ukupno 63 izborne jedinice. Birači sa područja Federacije BiH, mogli su glasati ili za bošnjačkog ili za hrvatskog člana. Mandat članova je četiri godine.<ref name="OP" /> ==== Izbor ==== {| class="wikitable" style="font-size: 90%; width:50%" |- !Kandidat !! Konstitutivni<br> narod !!Partija !! Broj<br> glasova !! % |- | [[Sulejman Tihić]] || [[Bošnjaci]] || [[SDA]] ||align=right | 192.661 || 37,29 |- | [[Dragan Čović]] || [[Hrvati]] ||[[HDZ BIH]] ||align=right | 114.606 || 61,52 |- | [[Mirko Šarović]] || [[Srbi]] || [[SDS]] ||align=right | 180.212 || 35,52 |- | Napomene || colspan=5 align="left" | |} === Parlament BiH === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Parlament BiH}} {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:2002 HoR of Bosnia and Herzegovina election.svg|desno|mini|450px|Rezultati po izbornim jedinicama]] ==== Federacija BiH ==== {{Proširiti sekciju}} ==== Republika Srpska ==== {{Proširiti sekciju}} === Parlament FBiH === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Parlament FBiH}} {{Proširiti sekciju}} ==== Predstavnički dom ==== {{Proširiti sekciju}} ==== Dom naroda ==== {{Proširiti sekciju}} === Predsjednik RS === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Predsjednik RS}} {{Proširiti sekciju}} === Narodna skupština RS === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Narodna skupština RS}} {{Proširiti sekciju}} === Skupštine kantona u FBiH === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Skupštine kantona u FBiH}} {{Proširiti sekciju}} ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.izbori.ba/Default.aspx?Lang=3 Službena stranica Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002.|*]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|2002]] [[Kategorija:2002. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 2002.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2002.]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2002.]] cn0euplx3pg9e4ko4r29ii34k5p3j31 3932171 3932170 2026-09-29T18:26:44Z Bakir123 110053 /* Parlament BiH */ 3932171 wikitext text/x-wiki {{Politika Bosne i Hercegovine}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002.''' održani su [[5. oktobar|5. oktobra]] [[2002.]] godine. Na izborima su birani članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], predstavnici za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlament Bosne i Hercegovine]], [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]], [[Predsjednik Republike Srpske]], predstavnici za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] i predstavnici za [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona]] u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]].<ref name="OP">[http://www.izbori.ba/Default.aspx?CategoryID=227&Lang=3&Tag=110 Statistika općih izbora Zavoda za statistiku Bosne i Hercegovine {{Simboli jezika|bs|bosanski}}{{Simboli jezika|en|engleski}}]</ref> Ovo su bili četvrti opći izbori u historiji Bosne i Hercegovine. == Raspisivanje izbora== {{Proširiti sekciju}} == Organizacija == {{Proširiti sekciju}} == Rezultati == === Predsjedništvo === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Predsjedništvo BiH}} Na izborima za članove [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], birana su tri člana, po jedan iz svakog konstituivnog naroda [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Bosna i Hercegovina je bila izborno podijeljena u dvije osnovne izborne jedinice: [[Federacija BiH|Federaciju BiH]] i [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]]. U Federaciji BiH birao se član Predsjedništva iz reda [[Bošnjaci|bošnjačkog]] i [[Hrvati|hrvatskog]] naroda, u 86 izbornih jedinica, koje su predstavljale osnovne izborne jedinice, dok se u Republici Srpskoj, birao član Predsjedništva iz reda [[Srbi|srpskog]] naroda u ukupno 63 izborne jedinice. Birači sa područja Federacije BiH, mogli su glasati ili za bošnjačkog ili za hrvatskog člana. Mandat članova je četiri godine.<ref name="OP" /> ==== Izbor ==== {| class="wikitable" style="font-size: 90%; width:50%" |- !Kandidat !! Konstitutivni<br> narod !!Partija !! Broj<br> glasova !! % |- | [[Sulejman Tihić]] || [[Bošnjaci]] || [[SDA]] ||align=right | 192.661 || 37,29 |- | [[Dragan Čović]] || [[Hrvati]] ||[[HDZ BIH]] ||align=right | 114.606 || 61,52 |- | [[Mirko Šarović]] || [[Srbi]] || [[SDS]] ||align=right | 180.212 || 35,52 |- | Napomene || colspan=5 align="left" | |} === Parlament BiH === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Parlament BiH}} [[Datoteka:2002 HoR of Bosnia and Herzegovina election.svg|desno|mini|450px|Rezultati po izbornim jedinicama]] {{Proširiti sekciju}} ==== Federacija BiH ==== {{Proširiti sekciju}} ==== Republika Srpska ==== {{Proširiti sekciju}} === Parlament FBiH === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Parlament FBiH}} {{Proširiti sekciju}} ==== Predstavnički dom ==== {{Proširiti sekciju}} ==== Dom naroda ==== {{Proširiti sekciju}} === Predsjednik RS === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Predsjednik RS}} {{Proširiti sekciju}} === Narodna skupština RS === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Narodna skupština RS}} {{Proširiti sekciju}} === Skupštine kantona u FBiH === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Skupštine kantona u FBiH}} {{Proširiti sekciju}} ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.izbori.ba/Default.aspx?Lang=3 Službena stranica Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002.|*]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|2002]] [[Kategorija:2002. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 2002.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2002.]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2002.]] ewibxusvyta9l9g55ptzkja95ipacti 0 360859 3932153 3931355 2026-09-29T15:47:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932153 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv = Theta Indi | Slika = | Opis slike = | Epoha = [[Epoha (astronomija)|J2000]] <ref name="SIMBAD"/> | Sazviježđe = [[Indijanac (sazviježđe)|Indijanac]] | Rektascenzija = 21h 19m 51.98s <ref name="SIMBAD"/> | Deklinacija = -53° 26' 57.93" <ref name="SIMBAD"/> | Vidljivi sjaj = 4.39 <ref name="maa"/> | Spektralna klasa = A5V <ref name="SIMBAD"/> | B-V-indeks = 0.19 <ref name="maa"/> | U-B-indeks = | Varijabilnost = | Radijalna brzina = -14.5 <ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG = 91 <ref name="Guide"/> | Udaljenost Par = 28 | Apsolutni sjaj = | V-RA = | V-DE = | V-GES = | V-DIR = | Masa = | Radijus = | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = | Bayer = &theta; Indi <ref name="SIMBAD"/> | Flamsteed = | BD = | BSK = HR 8140 <ref name="SIMBAD"/><ref name="maa"/> | HDK = HD 202730 <ref name="SIMBAD"/> | SAO = SAO 246965 <ref name="SIMBAD"/> | TYC = | HIP = HIP 105319 <ref name="SIMBAD"/> }} '''Theta Indi''' (θ Indi, θ Ind) je [[zvijezda]] u [[Indijanac (sazviježđe)|sazviježđu Indijanac]]. Spada u [[Dvostruka zvijezda|dvostruke zvijezde]], [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] iznosi 4.39 . Udaljena je 91 [[Svjetlosna godina|sg]] od Sunca. Ubraja se u zvijezde [[Glavni niz|glavnog niza]] [[Spektralna klasa|spektralne klase]] A5V. Prisustvo [[Željezo|željeza]] je veće (120%) od [[Sunce|Sunca.]] Primarna zvijezda ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 5.0. A sekundarna oko 7.0.<ref name="SIMBAD">SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=Theta+Ind&submit=SIMBAD+search Theta Indi] pristupljeno 27.6.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref><ref name="maa">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/indus_tab.html Zvijezde u sazviježđu Indijanac iz arhiva astronomije u] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814094535/http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/indus_tab.html |date=14. 8. 2011 }} [[München|Minhenu]] [[Njemačka]] pristupljeno 27.6.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref><ref name="Guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/indus-constellation/ Zvijezde u sazviježđu Indijanaces iz Constellation Guide] pristupljeno 27.6.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref> Nalazi se oko 24000-28000 sg od centra [[Mliječni put|naše galaksije]]. U periodu od 794000 godina će se našem Suncu približiti na oko 77 sg.<ref name="astroorg">[http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=105319 Theta Indi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213020659/https://www.astrostudio.org/ |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.astrostudio.org/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213020659/https://www.astrostudio.org/ |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=26. 8. 2021 |url-status=bot: unknown}} iz ''astrostudio.org'' pristupljeno 27.6.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref> == Također pogledajte == * [[Alpha Lacertae|&theta; Lac]] * [[Eta Herculis|&eta; Her]] * [[Epsilon Indi|&epsilon; Ind]] == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Zvijezde glavnog niza]] [[Kategorija:Dvostruke zvijezde]] [[Kategorija:Indijanac (sazviježđe)]] [[Kategorija:Bayerovi objekti]] [[Kategorija:HD objekti]] [[Kategorija:HIP objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:Zvijezde A-tipa]] [[Kategorija:Zvijezde A-tipa glavnog niza]] gdu700tpij40ifs2v1b17xtm11c1295 0 364414 3932228 3878228 2026-09-30T07:36:43Z Makenzis 98619 3932228 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #0000ff | Boja2 = #ffff00 | Ime kluba = Villarreal | Puno ime = Villarreal Club de Fútbol S.A.D. | Grb = Villarreal CF logo.svg | Nadimak = ''El Submarino Amarillo'' <br> (Žuta podmornica) | Osnovan = [[10. mart]] [[1923.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Villarreal]]<br>[[Valencia (pokrajina)|Valencia]]<br>[[Španija]] | Boje = {{colorbox|yellow}} {{colorbox|blue}} | Federacija = [[Nogometni savez Španije|RFEF]] | Konfederacija = | Liga = [[La Liga]] | Stadion = [[Estadio El Madrigal|El Madrigal]] | Kapacitet = 24.890 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Fernando Roig | Menadžer = {{ZD|ŠPA}} Marcelino | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 3. mjesto | Prethodna sezona = [[La Liga 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [http://www.villarrealcf.es/ villarrealcf.es] | Trenutna sezona = Soccerball_current_event.svg|20px]] [[La Liga 2024/25.|Trenutna sezona]] | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = _villarreal1213h | uzorak_dr1 = | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = FFFF00 | tijelo1 = FFFF00 | desna ruka1 = FFFF00 | šorc1 = FFFF00 | čarape1 = FFFF00 | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = _villarreal1213a | uzorak_dr2 = | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = 0000EE | tijelo2 = 0000EE | desna ruka2 = 0000EE | šorc2 = 0000EE | čarape2 = 0000EE }} '''Villarreal Club de Fútbol, S.A.D.''', skraćeno '''Villarreal CF''' ili samo '''Villarreal''', je španski [[nogomet]]ni klub sa sjedištem u [[Villareal]]u, gradu u provinciji [[Provincija Castellón|Castellón]] unutar [[Valencia (pokrajina)|pokrajine Valencije]]. == Historija == Osnovan je 1923, igra u [[La Liga|La Ligi]], a domaće utakmice igra na stadionu [[El Madrigal]], koji ima kapacitet od 24.890 gledatelja. Klub ima nadimak ''El Submarí Groguet'' ili ''El Submarino Amarillo'' (Žuta podmornica) zbog svog žutog domaćeg dresa, i zato što je niskoprofilni tim u usporedbi sa [[Real Madrid CF|Real Madridom]], [[FC Barcelona|FC Barcelonom]], i [[Valencia CF|Valenciom CF]], sa kojima se u zadnjih deset godina bori za titule. Villarreal se često uzima za primjer malog, ali uspješnog kluba.<ref>{{cite web|title=Villareal relegated in dramatic finale to La Liga|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/villarreal-relegated-in-dramatic-finale-to-la-liga-7745699.html|website=independent.co.uk|access-date=7. 8. 2014|archive-date=6. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006080259/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/villarreal-relegated-in-dramatic-finale-to-la-liga-7745699.html|url-status=dead}}</ref> == Nastupi u Evropi == {| class="wikitable sortable" cellpadding="3" style="text-align: center;" width=65% |- bgcolor=#ffff00 style="color:blue;" |width=20%|Takmičenje |width=5%|{{Tooltip| OU | Odigrano utakmica }} |width=5%|{{Tooltip| P | Pobjede }} |width=5%|{{Tooltip| N | Neriješeno }} |width=5%|{{Tooltip| I | Izgubljeno }} |width=5%|{{Tooltip| DG | Dati golovi }} |width=5%|{{Tooltip| PG | Primljeni golovi }} |width=5%|{{Tooltip| GR | Gol-razlika }} |width=10%|{{Tooltip| PP | Postotak pobjeda }} |- !scope="row" align=left|[[UEFA Liga prvaka|Evropski kup/Liga prvaka]] |32||9||12||11||26||35||-9||28.125% |- !scope="row" align=left|[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA/Evropska liga]] |92||53||20||19||166||93||+73||57.61% |- !scope="row" align=left|[[UEFA Intertoto kup|Intertoto kup]] |24||12||8||4||32||16||+16||50% |- !Ukupno |'''114'''||'''55'''||'''32'''||'''27'''||'''160'''||'''104'''||'''+56'''||'''48.24%''' |} == Titule == * '''[[UEFA Evropska liga]]:''' **'''Pobjednici (1):''' [[UEFA Evropska liga 2020/2021.|2020/2021.]] * '''[[UEFA Intertoto kup]]:''' **'''Pobjednici (2):''' [[UEFA Intertoto kup 2003.|2003]], [[UEFA Intertoto kup 2004.|2004.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Villarreal CF}} *{{Službeni sajt|http://www.villarrealcf.es}} {{es simbol}} {{en simbol}} *[http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=70691/profile/index.html Villarreal na zvaničnoj stranici UEFA-e] *[http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&IDParam=20&language=en-GB Villarreal na La Liga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614063418/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&IDParam=20&language=en-GB |date=14. 6. 2012 }} {{es simbol}} {{en simbol}} *[http://www.futbolme.com/com/equipo.asp?id_equipo=483 Futbolme profil ekipe] {{es simbol}} *[http://www.bdfutbol.com/en/e/e38.html BDFutbol profil ekipe] {{Navkutije |ime = |naslov = Villarreal u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Osvajači Kupa UEFA/UEFA Evropske lige}} {{Osvajači Intertoto kupa}} }} {{La Liga}} {{DEFAULTSORT:Villarreal}} [[Kategorija:Villarreal CF| ]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1923.]] [[Kategorija:Osnivanja u 1923.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Španiji|Villarreal]] [[Kategorija:Klubovi La Lige]] 2ighuu3eolq4mcsthhvlmajky7uzg9s 3932229 3932228 2026-09-30T07:36:58Z Makenzis 98619 /* Vanjski linkovi */ 3932229 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #0000ff | Boja2 = #ffff00 | Ime kluba = Villarreal | Puno ime = Villarreal Club de Fútbol S.A.D. | Grb = Villarreal CF logo.svg | Nadimak = ''El Submarino Amarillo'' <br> (Žuta podmornica) | Osnovan = [[10. mart]] [[1923.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Villarreal]]<br>[[Valencia (pokrajina)|Valencia]]<br>[[Španija]] | Boje = {{colorbox|yellow}} {{colorbox|blue}} | Federacija = [[Nogometni savez Španije|RFEF]] | Konfederacija = | Liga = [[La Liga]] | Stadion = [[Estadio El Madrigal|El Madrigal]] | Kapacitet = 24.890 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Fernando Roig | Menadžer = {{ZD|ŠPA}} Marcelino | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 3. mjesto | Prethodna sezona = [[La Liga 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [http://www.villarrealcf.es/ villarrealcf.es] | Trenutna sezona = Soccerball_current_event.svg|20px]] [[La Liga 2024/25.|Trenutna sezona]] | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = _villarreal1213h | uzorak_dr1 = | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = FFFF00 | tijelo1 = FFFF00 | desna ruka1 = FFFF00 | šorc1 = FFFF00 | čarape1 = FFFF00 | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = _villarreal1213a | uzorak_dr2 = | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = 0000EE | tijelo2 = 0000EE | desna ruka2 = 0000EE | šorc2 = 0000EE | čarape2 = 0000EE }} '''Villarreal Club de Fútbol, S.A.D.''', skraćeno '''Villarreal CF''' ili samo '''Villarreal''', je španski [[nogomet]]ni klub sa sjedištem u [[Villareal]]u, gradu u provinciji [[Provincija Castellón|Castellón]] unutar [[Valencia (pokrajina)|pokrajine Valencije]]. == Historija == Osnovan je 1923, igra u [[La Liga|La Ligi]], a domaće utakmice igra na stadionu [[El Madrigal]], koji ima kapacitet od 24.890 gledatelja. Klub ima nadimak ''El Submarí Groguet'' ili ''El Submarino Amarillo'' (Žuta podmornica) zbog svog žutog domaćeg dresa, i zato što je niskoprofilni tim u usporedbi sa [[Real Madrid CF|Real Madridom]], [[FC Barcelona|FC Barcelonom]], i [[Valencia CF|Valenciom CF]], sa kojima se u zadnjih deset godina bori za titule. Villarreal se često uzima za primjer malog, ali uspješnog kluba.<ref>{{cite web|title=Villareal relegated in dramatic finale to La Liga|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/villarreal-relegated-in-dramatic-finale-to-la-liga-7745699.html|website=independent.co.uk|access-date=7. 8. 2014|archive-date=6. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006080259/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/villarreal-relegated-in-dramatic-finale-to-la-liga-7745699.html|url-status=dead}}</ref> == Nastupi u Evropi == {| class="wikitable sortable" cellpadding="3" style="text-align: center;" width=65% |- bgcolor=#ffff00 style="color:blue;" |width=20%|Takmičenje |width=5%|{{Tooltip| OU | Odigrano utakmica }} |width=5%|{{Tooltip| P | Pobjede }} |width=5%|{{Tooltip| N | Neriješeno }} |width=5%|{{Tooltip| I | Izgubljeno }} |width=5%|{{Tooltip| DG | Dati golovi }} |width=5%|{{Tooltip| PG | Primljeni golovi }} |width=5%|{{Tooltip| GR | Gol-razlika }} |width=10%|{{Tooltip| PP | Postotak pobjeda }} |- !scope="row" align=left|[[UEFA Liga prvaka|Evropski kup/Liga prvaka]] |32||9||12||11||26||35||-9||28.125% |- !scope="row" align=left|[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA/Evropska liga]] |92||53||20||19||166||93||+73||57.61% |- !scope="row" align=left|[[UEFA Intertoto kup|Intertoto kup]] |24||12||8||4||32||16||+16||50% |- !Ukupno |'''114'''||'''55'''||'''32'''||'''27'''||'''160'''||'''104'''||'''+56'''||'''48.24%''' |} == Titule == * '''[[UEFA Evropska liga]]:''' **'''Pobjednici (1):''' [[UEFA Evropska liga 2020/2021.|2020/2021.]] * '''[[UEFA Intertoto kup]]:''' **'''Pobjednici (2):''' [[UEFA Intertoto kup 2003.|2003]], [[UEFA Intertoto kup 2004.|2004.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Villarreal CF}} *{{Službeni sajt|http://www.villarrealcf.es}} {{es simbol}} {{en simbol}} *[http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=70691/profile/index.html Villarreal na zvaničnoj stranici UEFA-e] *[http://www.futbolme.com/com/equipo.asp?id_equipo=483 Futbolme profil ekipe] {{es simbol}} *[http://www.bdfutbol.com/en/e/e38.html BDFutbol profil ekipe] {{Navkutije |ime = |naslov = Villarreal u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Osvajači Kupa UEFA/UEFA Evropske lige}} {{Osvajači Intertoto kupa}} }} {{La Liga}} {{DEFAULTSORT:Villarreal}} [[Kategorija:Villarreal CF| ]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1923.]] [[Kategorija:Osnivanja u 1923.]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Španiji|Villarreal]] [[Kategorija:Klubovi La Lige]] sxecacoswhl5wyj1pokh5z8t5d9vd5j 0 365670 3932235 3856748 2026-09-30T09:08:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932235 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Bogovići | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.854956 | dužina_stepeni = 18.729680 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 51 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217263<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Bogovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Bogovići''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Bogovići | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217263 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 10) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 51 | g2013_bosnjaci = 20 | g2013_srbi = 31 | g1991_ukupno = 149 | g1991_muslimani = 97 | g1991_srbi = 52 | g1981_ukupno = 183 | g1981_muslimani = 112 | g1981_srbi = 67 | g1981_jugosloveni = 4 | g1971_ukupno = 311 | g1971_muslimani = 180 | g1971_srbi = 131 | g1961_ukupno = 419 | g1961_muslimani = 67 | g1961_srbi = 208 | g1961_jugosloveni = 144 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} bdtrlu3nuhdaddyb1k8k5jasz5jwm0r 0 367720 3932146 3931334 2026-09-29T15:01:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932146 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv = Tau Piscis Austrini | Slika = | Opis slike = | Epoha = [[Epoha (astronomija)|J2000]] <ref name="SIMBAD"/> | Sazviježđe = [[Južna riba (sazviježđe)|Južna riba]] | Rektascenzija = 22h 10m 8.7s <ref name="maa"/> | Deklinacija = -32° 32' 55" <ref name="maa"/> | Vidljivi sjaj = 4.92 <ref name="maa"/> | Spektralna klasa = F6V <ref name="maa"/> | B-V-indeks = 0.48 <ref name="maa"/> | U-B-indeks = | Varijabilnost = | Radijalna brzina = -16.23 <ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG = 61 <ref name="Guide"/> | Udaljenost Par = 18.7 | Apsolutni sjaj = | V-RA = | V-DE = | V-GES = | V-DIR = | Masa = 1.28 <ref name="OurStellarNeighborhood"/> | Radijus = 1.01 <ref name="OurStellarNeighborhood"/> | Luminozitet = 3.08 <ref name="OurStellarNeighborhood"/> | Temperatura = 6465 <ref name="OurStellarNeighborhood"/> | Rotacija = | Starost = 1.6-5.4 milijardi <ref name="Guide"/><ref name="OurStellarNeighborhood"/> | Bayer = &tau; PsA <ref name="SIMBAD"/> | Flamsteed = 15 PsA <ref name="SIMBAD"/> | BD = | BSK = HR 8447 <ref name="SIMBAD"/><ref name="maa"/> | HDK = HD 210302 <ref name="SIMBAD"/> | SAO = SAO 213602 <ref name="SIMBAD"/> | TYC = TYC 7492-1465-1 <ref name="SIMBAD"/> | HIP = HIP 109422 <ref name="SIMBAD"/> }} '''Tau Piscis Austrini''' (τ Piscis Austrini, τ PsA) je [[zvijezda]] u [[Južna riba (sazviježđe)|sazviježđu Južna riba]]. Udaljena je 61 [[Svjetlosna godina|sg]] od Sunca. Ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 4.92. Ubraja se [[Patuljasta zvijezda|žuto-bijele patuljke]] [[Glavni niz|glavnog niza]] [[Spektralna klasa|spektralne klase F6V]]. Starost zvijezde se procjenjuje na oko 1.6-5.4 milijardi godina.<ref name="SIMBAD">SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=tau+PsA&submit=SIMBAD+search &tau; PsA] pristupljeno 18.10.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref><ref name="maa">[http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/pisaustrinus_tab.html Zvijezde u sazviježđu Južna riba iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814093955/http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/pisaustrinus_tab.html |date=14. 8. 2011 }}''maa.mhn.de'' pristupljeno 18.10.2014 {{de simbol}}</ref><ref name="Guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/piscis-austrinus-constellation/ Piscis Austrinus iz]''constellation-guide.com'' pristupljeno 18.10.2014 {{en simbol}}</ref> Prisustvo [[željezo|željeza]] iznosi oko 117% Sunca. Njeno [[Sopstveno kretanje (astronomija)|sopstveno kretanje]] iznosi oko 40.6 [[Kilometar na sat|km/s]]. Nalazi se između 22500-29900 sg od centra [[Mliječni put|naše galaksije]].<ref name="OurStellarNeighborhood">Rob Bignell [http://ourstellarneighborhood.blogspot.de/2011/04/tau-piscis-austrini.html &tau; PsA]''ourstellarneighborhood.blogspot.de'' pristupljeno 18.10.2014 {{en simbol}}</ref><ref name="astrostudio">[http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=109422 &tau; PsA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213002955/https://www.astrostudio.org/ |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.astrostudio.org/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213002955/https://www.astrostudio.org/ |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=26. 8. 2021 |url-status=bot: unknown}}''astrostudio.org'' pristupljeno 18.10.2014 {{en simbol}}</ref> == Također pogledajte == * [[13 Monocerotis|13 Mon]] * [[Theta Herculis|&theta; Her]] * [[Psi Velorum|&psi; Vel]] == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Patuljaste zvijezde]] [[Kategorija:Južna riba (sazviježđe)]] [[Kategorija:Bayerovi objekti]] [[Kategorija:Flamsteedovi objekti]] [[Kategorija:HD objekti]] [[Kategorija:HIP objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:TYC objekti]] [[Kategorija:Zvijezde F-tipa]] [[Kategorija:Zvijezde F-tipa glavnog niza]] [[Kategorija:Zvijezde glavnog niza]] n5446dk5no2acom4tegg2xdpogjvxyq 0 369958 3932173 3931484 2026-09-29T18:39:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932173 wikitext text/x-wiki '''Uzlomac''' je duga planina u centralnoj [[Bosna|Bosni]] ([[BiH]]), istočno od linije pravca [[Maslovare]] - [[Vrbanjci]] - [[Kotor Varoš]] - [[Čelinac]]. Ona se proteže od jugoistoka prema sjeverozapadu kroz planine područja, od rijeke [[Kruševica|Kruševice]] (zapadno od planine [[Borja]]) do [[Jošavka (rijeka) | Jošavke]]. Njegova maksimalna nadmorska visina je 1018 metara. Planina je vrlo bogata u mješovitim šumskim resursima i [[lov]]nom [[divljač]]i. Njegovo šumsko bogatstvo je raznoliko, a preovladavaju listopadne hrastovo-bukove i smrčevo-bukove sastijine. Također je bogata vodnim resursima: izvorima, potocima i rijekama. Na Uzlomcu izviru raste mnoge pritoke rijeka [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanja]], [[Usora (rijeka) | Usora]] i [[Ukrina]], odnosno [[Vrbas]]a i [[Bosna (rijeka)|Bosne]].<ref>http://mapcarta.com/18722542http://www.geographic.org/geographic_names/name.phpuni=-145196&fid=588&c=bosnia_and_herzegovina>ref>Vojnogeografski {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213110321/https://mapcarta.com/18722542 |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://mapcarta.com/18722542 |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213110321/https://mapcarta.com/18722542 |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=30. 5. 2025 |url-status=bot: unknown}} institut, Izd. (1961): Prnjavor (List karte 1: 100.000, Izohipse na 20 m). Vojnogeografski institut, Beograd.</ref><ref>Vojnogeografski institut, Izd. (1961): Banja Luka (List karte 1: 100.000, Izohipse na 20 m). Vojnogeografski institut, Beograd. </ref><ref> Spahić M. et al. (2000): Bosna i Hercegovina (1: 250.000). Izdavačko preduzeće "Sejtarija", Sarajevo.</ref><ref>kartabih</ref> == Reference == {{refspisak}} == Također pogledajte== * [[Vrbanjci]] * [[Kotor Varoš]] * [[Čelinac]] * [[Vrbanja]] * [[Bosanka (rijeka)]] * [[Jezerka]] {{Planine u BiH}} q3ujqw7t8o12j60gnc94faxr9wgqu37 0 377200 3932177 3931488 2026-09-29T18:43:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932177 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv =V509 Cassiopeiae | Slika = | Opis slike = | Epoha =[[Epoha (astronomija)|J2000]] | Sazviježđe =[[Kasiopeja (sazviježđe)|Kasiopeja]] | Rektascenzija = 23h 00m 05s<ref name="SIMBAD"/> | Deklinacija =56° 56' 43.35"<ref name="SIMBAD"/> | Vidljivi sjaj = 5.1<ref name="astrostudio"/> | Spektralna klasa =G0Iab<ref name="SIMBAD"/> | B-V-indeks = | U-B-indeks = | Varijabilnost =polupravilna<ref name="SIMBAD"/> | Radijalna brzina = -50.2<ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG =7800<ref name="astrostudio"/> | Udaljenost Par =2393 | Apsolutni sjaj = | V-RA = | V-DE = | V-GES = | V-DIR = | Masa =15<ref name="illinois"/> | Radijus = | Luminozitet =35000<ref name="illinois"/> | Temperatura =7200<ref name="illinois"/> | Rotacija =2.5 [[godina|g]]<ref name="illinois"/> | Starost = | Bayer = | Flamsteed = | BD =BD+56 2923<ref name="SIMBAD"/> | BSK =HR 8752<ref name="SIMBAD"/> | HDK =HD 217476<ref name="SIMBAD"/> | SAO =SAO 35039<ref name="SIMBAD"/> | TYC =TYC 3993-2269-1<ref name="SIMBAD"/> | HIP =HIP 113561<ref name="SIMBAD"/> }} '''V509''' Cassiopeiae (V509 Cas) je [[zvijezda]] u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Kasiopeja (sazviježđe)|Kasiopeja]]. Ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 5.1 [[Magnituda (astronomija)|mag]]. Udaljena je 7800 [[Svjetlosna godina|sg]] od [[Sunce|Sunca]]. Ubraja se, kao i [[Rho Cassiopeiae|&rho; Cas]], u [[Divovska zvijezda|hiperdivove]]. Ima [[Spektralna klasa|spektralnu klassu G0Iab]].[[Promjenljiva zvijezda|Promjenljivog]] je sjaja, koji se mijenja polupravilnom periodom od 4.75-5.5 mag. Veoma je aktivna, ima česti [[proboj gama zračenja]] (eng. ''gamma ray outburst''), gubi godišnje oko 1/1000000 (milioniti dio) masa Sunca. Njena [[temperatura]] raste, 1953. iznosila je 4300 [[Kelvin|K]], 90-tih je narasla već na 7200 K. Kao i ρ Cas završiti će kao [[supernova]].<ref name="astrostudio">[http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=11356 V509 Cas iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213111418/https://www.astrostudio.org/ |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.astrostudio.org/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213111418/https://www.astrostudio.org/ |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=26. 8. 2021 |url-status=bot: unknown}}''astrostudio.org'' pristupljeno 25. 1.2015 {{en simbol}}</ref><ref name="SIMBAD"> SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=V509+Cas&submit=SIMBAD+search V509 Cas] pristupljeno 25. 1.2015 {{en simbol}} </ref> <ref name="guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/cassiopeia-constellation/ Sazviježđe Kasiopeja iz]''constellation-guide.com'' pristupljeno 25. 1.2015 {{en simbol}} </ref><ref name="illinois">Jim Kaler, [http://stars.astro.illinois.edu/sow/hr8752.html HR 8752 iz]''stars.astro.illinois.edu'',objavljeno 18. 9.2009, pristupljeno 25. 1.2015 {{en simbol}} </ref> ==Također pogledajte== * [[R Chamaeleontis|R Cha]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Divovske zvijezde]] [[Kategorija:Hiperdivovske zvijezde]] [[Kategorija:Hiperdivovske zvijezde G-tipa]] [[Kategorija:Zvijezde G-tipa]] [[Kategorija:Promjenljive zvijezde]] [[Kategorija:Kasiopeja (sazviježđe)]] [[Kategorija:BD objekti]] [[Kategorija:HD objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:TYC objekti]] [[Kategorija:HIP objekti]] dh5m2esjueri6268cx8cuxobejmipqr 0 377665 3932143 3701720 2026-09-29T14:48:54Z Makenzis 98619 3932143 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub |Boja1 = #ffffff |Boja2 = #87CEFA |Ime kluba = Celta de Vigo |Puno ime = Real Club Celta de Vigo, S.A.D. |Grb = Logo Celta de Vigo.png |Nadimak = ''Os Célticos''<br />''Os Celestes''<br />''O Celtiña'' |Osnovan = 23. august 1923. |Adresa = Conde de Gondomar 1 <br /> 36203 - Vigo (Pontevedra) |Lokacija = {{ZD|ŠPA}} [[Vigo]] |Boje = {{colorbox|blue}} {{colorbox|white}} |Federacija = <small>''[[Nogometni savez Španije|RFEF]]''</small> |Konfederacija = [[UEFA]] |Liga = [[La Liga]] |Stadion = [[Stadion Balaídos|Balaídos]] |Kapacitet = 35.000 |Vlasnik kluba = |Predsjednik kluba = {{ZD|ŠPA}} [[Carlos Mouriño]] |Menadžer = [[Claudio Giráldez]] |Uspjesi = |Nacionalni kupovi = |Evropski kupovi = |Plasman u prethodnoj sezoni = 6. |Prethodna sezona = [[La Liga 2025/26.|2025/26]]. |Webstranica = [http://www.celtavigo.net celtavigo.net] |Trenutna sezona = Soccerball_current_event.svg|20px]] [[La Liga 2014/2015.|2014/15]]. |uzorak_lr1 = _celta1415h |uzorak_t1 = _celta1415H |uzorak_dr1 = _celta1415h |uzorak_š1 = _celta1415h |uzorak_č1 = _celta1415h |lijeva ruka1 = ffffff |tijelo1 = ffffff |desna ruka1 = ffffff |šorc1 = ffffff |čarape1 = 9dd1ff |uzorak_lr2 = _celta1415a |uzorak_t2 = _celta1415A |uzorak_dr2 = _celta1415a |uzorak_š2 = _celta1415a |uzorak_č2 = _celta1415a |lijeva ruka2 = ffffff |tijelo2 = ffffff |desna ruka2 = ffffff |šorc2 = ffffff |čarape2 = 004020 |uzorak_lr3 = _celta1314a |uzorak_t3 = _celta1314a |uzorak_dr3 = _celta1314a |uzorak_š3 = _celta1314a |uzorak_č3 = _celta1314a |lijeva ruka3 = ffffff |tijelo3 = ffffff |desna ruka3 = ffffff |šorc3 = ffffff |čarape3 = 000000 }} '''Real Club Celta de Vigo''', ili jednostavno '''Celta Vigo''', je [[Španija|španski]] profesionalni [[nogomet]]ni klub sa sjedištem u [[Vigo|Vigu]], Galicia. Klub se trenutno takmiči u [[La Liga|Primera División]]. Osnovan je 23. august 1923. godine nakon spajanja [[Real Vigo Sporting]]a i [[Real Fortuna Foot-ball Club]]a. Nadimak kluba je ''Os Celestes'' (Nebeskoplavi), a uglavnom nastupaju u majicama nebeskoplavih i bijelih boja i bijelim šorcevima. Svoje domaće utakmice klub igra na [[Stadion Balaídos|Balaídosu]], stadionu sa 35.000 sjedišta.<ref>[http://www.celtavigo.net/en/club ''Real Club Celta de Vigo S.A.D., celtavigo.net''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121104000140/http://www.celtavigo.net/en/club |date=4 Novembar 2012 }}; pristupljeno: 29. 1. 2015.</ref> Celta Vigo je igrala mnogo sezona u La Ligi, ali je nikad nisu uspjeli osvojiti. Također, klub nikada nije osvojio [[Copa del Rey]]. Jedan od najboljih sezona Celta je odigrala [[La Liga 1970/71.|1970/71]]. kada su završili bez poraza na domaćem terenu i bili su poznati kao "gigant-ubice". Na kraju sezone Celta je osvojila šestu poziciju u prvenstvu i kvalificirala se u [[kup UEFA]] po prvi put u svojoj historiji. U sezoni [[La Liga 2002/03.|2002/03]]. Celta je osvojila četvrto mjesto te učestvovala i u kvalifikacijama za [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]]. Nakon uspješnog takmičenja u grupnoj fazi u osmini finala Celtu je ipak eliminisao [[Arsenal FC|Arsenal]]. == Historija == === Osnivanje kluba === R.C. Celta Vigo je formirana kao rezultat ambicija ekipa iz Viga za postizanje boljih rezutata na nacionalnom nivou, gdje je [[Baskija]] bila njihova ''bête noire'' (noćna mora) u prvenstvu. Ideja za spajanje dva tima je bio podstrek za stvaranje moćnijeg tima na nacionalnom nivou. Glavni zagovornik ove ideje je bio Manuel de Castro, sportski novinar [[Faro de Vigo]], koji je od 1915. godine počeo pisati svoje tekstove o potrebi za unitarnim pokretom. Slogan njegovog pokret je bio "Todo por y para Vigo" (Sve za Vigo), što je na kraju rezultiralo podrškom među menadžerima klubova [[Real Vigo Sporting]]a i [[Real Fortuna Foot-ball Club]]a. De Castro je predstavio prijedlog na skupštini [[Nogometni savez Španije|nogometnog saveza Španije]] u [[Madrid]]u 22. juna 1923. godine. Sastanak održan 12. jula 1923. godine u hotelu Moderno je odobrio spajanje ova dva kluba. Tako je rođen "Tim Galicije" kako je u prvim trenucima nazvan. Na posljednjoj sjednici održane 10. augusta 1923. godine, članovi su se suprostavljali u nazivu kluba pa su predloženi razni nazivi: *Real Unión de Vigo *Club Galicia *Real Atlántic *Breogán *Real Club Olimpico. Ipak, na kraju su odlučili da klub nosi naziv Real Club Celta. Prvi predsjednik kluba je bio Manuel Celta Bárcena de Andrés. U prvom sastavu Celte su bili sljedeći nogometaši: *'''Golmani''': Isidro, Lilo and Rubido *'''Odbrana''': Otero, Pasarín, Juanito Clemente, Daniel y Kaíto *'''Vezni''': Jacobo Torres, Balbino, Queralt, Hermida, Pombo, Cruces, Córdoba, Máximo y Bienvenido *'''Napadači''': Reigosa, Chiarroni, Posada, Polo, Correa, Gerardito, Ramón González, Caride, Pinilla, Salvador, Chicha, Miguelito y Casal, Park. *'''Trener''': Francis Cuggy === EuroCelta === Krajem 1990-ih (1997-2003) Celta je postizala najbolje rezultate u svojoj historiji, u to vrijeme su bili među šest najboljih ekipa lige. Po uspjesima koje su nizali u nekoliko sezona dobili su i nadinak EuroCelta. U februaru 2001. godine kao posljedica fantastičnih rezultata IFFHS je proglasio Celtu najboljom ekipom svijeta u tom periodu. Najvažniji igrači su bili [[Alexander Mostovoi]], [[Valery Karpin]] i [[Haim Revivo]]. Također, među značajnijim igračima tog doba su bili golman [[Pablo Cavallero]], vezni nogometaši [[Claude Makélélé]] i [[Iomar do Nascimento|Mazinho]], te napadači [[Gustavo Adrián López|Gustavo López]], [[Henrique Guedes da Silva|Catanha]], [[Lyuboslav Penev]], [[Benni McCarthy]] i drugi. [[Datoteka:508cdc331d159-img partido Celta-Dépor, 27 outubro 2012.jpg|260px|mini|desno|<center><small>Detalj sa utakmice Celta - Deportivo, 27. oktobar 2012.([[Galicijski derbi]])</small></center>]] === Stagnacija uspjeha === Celta je imala dramatičan preokret sreće u sezoni 2003/04. U protekloj sezoni, završili su na četvrtom mjestu u ligi, i učestvovali u trećem kolu kvalifikacija za Ligu prvaka. Nakon eliminacije [[SK Slavija Prag|Slavije Prag]], te uspješnog prolaska grupne faze Celta je ipak u osmini finala eliminisana od [[Arsenal FC|Arsenala]]. Međutim, igranje u ligi je bilo katastrofalno, te su kao pretposljednja ekipa u La Ligi ispali. U sezoni [[La Liga 2005/06.|2005/06]], Celta je završila na šestom mjesto u La Ligi te je obezbjedila plasman u Kup UEFA. Na kraju, Celta je dospjela do četvrtfinala. Uspješniji je bio [[SV Werder Bremen|Werder Bremen]] pobijedivši Celtu u obje utakmice četvrtfinala. Ipak, Celta je završila na 18. mjestu te ispala iz lige. Zbog ogromnih dugova, klub je bio prisiljen prodati mnogo igrača i napraviti ogromne rezove u finansijama kluba. Od tada, Celta se uglavnom oslanja na domaće igrače sa nekim jeftinim pojačanjima. Tokom prve tri sezone u Segunda División klub se borio za opstanak. Ovo je bio period visoke nestabilnosti, uz stalne promjene trenera i igrača. U sezoni 2010/11, sa nekoliko pojačanja poput napadača [[David Rodríguez Sánchez|Davida Rodríguez]], krila [[Enrique de Lucas]]a, trener [[Paco Herrera]] je uspio okrenuti situaciju u korist Celte. Klub je završio na šestom mjestu nakon fantastične sezone te su se kvalificirali u baraž za ulazak u La Ligu. Ipak, [[Granada CF|Granada]] je bila uspješnija boljim izvođenjem jedanaesteraca. Nastavak dobrih igara i u sljedećoj sezoni, Celti je donijelo drugo mjesto na tabeli i nakon pet godina plasman u La Ligu. == Trenutni sastav == ''31. 8. 2021.''<ref>{{cite web |url=https://rccelta.es/equipos/primer-equipo/?par=2360 |title=PLANTILLA |publisher=Celta de Vigo |language=es}}</ref> {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 1|nac=ARG|poz=GK|ime=[[Matías Dituro]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 2|nac=ESP|poz=DF|ime=[[Hugo Mallo]]|ostalo=[[Kapiten (nogomet)|kapiten]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 4|nac=MEX|poz=DF|ime=[[Néstor Araujo]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 5|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Okay Yokuşlu]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 6|nac=ESP|poz=MF|ime=[[Denis Suárez]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 7|nac=BRA|poz=FW|ime=[[Thiago Galhardo]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 8|nac=ESP|poz=MF|ime=[[Fran Beltrán]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 9|nac=ESP|poz=FW|ime=[[Nolito]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=ESP|poz=FW|ime=[[Iago Aspas]]|ostalo=[[Kapiten (nogomet)|zamjenik kapitena]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=ARG|poz=MF|ime=[[Franco Cervi]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=ESP|poz=GK|ime=[[Rubén Blanco]]}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=PER|poz=MF|ime=[[Renato Tapia]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=GAN|poz=DF|ime=[[Joseph Aidoo]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=ESP|poz=MF|ime=[[Miguel Baeza]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=ESP|poz=DF|ime=[[Javi Galán]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=ESP|poz=DF|ime=[[José Fontán]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=ESP|poz=DF|ime=[[Kevin Vázquez|Kevin]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=ARG|poz=MF|ime=[[Augusto Solari]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=ESP|poz=FW|ime=[[Santi Mina]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=ESP|poz=MF|ime=[[Brais Méndez]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=24|nac=COL|poz=DF|ime=[[Jeison Murillo]]}} {{Nogometna ekipa kraj}} == Celta de Vigo u prvenstvu i Kupu kralja == {| |valign="top" | {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- style="background:#f0f6fa;" !Sezona !Liga !Pozicija ![[Copa del Rey]] |- | style="background:#EFEFEF;"|1923/24. | style="background:#EFEFEF;"|– | style="background:#EFEFEF;"|<center>– ! style="background:#EFEFEF;"|Četvrtfinale |- | style="background:#EFEFEF;"|1924/25. | style="background:#EFEFEF;"|– | style="background:#EFEFEF;"|<center>– ! style="background:#EFEFEF;"|Polufinale |- | style="background:#EFEFEF;"|1925/26. | style="background:#EFEFEF;"|– | style="background:#EFEFEF;"|<center>– ! style="background:#EFEFEF;"|Polufinale |- | style="background:#EFEFEF;"|1926/27. | style="background:#EFEFEF;"|– | style="background:#EFEFEF;"|<center>– ! style="background:#EFEFEF;"|Četvrtfinale |- | style="background:#EFEFEF;"|1927/28. | style="background:#EFEFEF;"|– | style="background:#EFEFEF;"|<center>– ! style="background:#EFEFEF;"|Četvrtfinale |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1929.|1928/29]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>9. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:#FF7F00;"|[[Tercera División 1930/31.|1930/31]]. | style="background:#FF7F00;"|[[Tercera División]] | style="background:#FF7F00;"|<center>1. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1931/32.|1931/32]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>9. ! style="background:#EFEFEF;"|Polufinale |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1932/33.|1932/33]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>7. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1933/34.|1933/34]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>4. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1934/35.|1934/35]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>1. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1935/36.|1935/36]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>1. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1939/40.|1939/40]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>10. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1940/41.|1940/41]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>10. ! style="background:#EFEFEF;"|Polufinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1941/42.|1941/42]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>5. ! style="background:#efefef;"|Prvi krug |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1942/43.|1942/43]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>5. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1943/44.|1943/44]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>14. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1944/45.|1944/45]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>3. ! style="background:#EFEFEF;"|Prvi krug |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1945/46.|1945/46]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>10. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1946/47.|1946/47]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>9. ! style="background:#EFEFEF;"|Četvrtfinale |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1947/48.|1947/48]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>4. ! style="background:#EFEFEF;"|Finale |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1948/49.|1948/49]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>11. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1949/50.|1949/50]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>7. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1950/51.|1950/51]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>8. ! style="background:#EFEFEF;"|Prvi krug |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1951/52.|1951/52]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>9. ! style="background:#EFEFEF;"|Prvi krug |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1952/53.|1952/53]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>13. ! style="background:#EFEFEF;"| |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1953/54.|1953/54]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>10. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1954/55.|1954/55]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>11. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1955/56.|1955/56]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>10. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1956/57.|1956/57]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>13. ! style="background:#EFEFEF;"|Četvrtfinale |} |valign="top" width=0%| {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- style="background:#f0f6fa;" !Sezona !Liga !Pozicija ![[Copa del Rey]] |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1957/58.|1957/58]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>7. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1958/59.|1958/59]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>16. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1959/60.|1959/60]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>2. ! style="background:#EFEFEF;"|Prvi krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1960/61.|1960/61]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>2. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1961/62.|1961/62]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>6. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1962/63.|1962/63]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>6. ! style="background:#EFEFEF;"|Prvi krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1963/64.|1963/64]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>9. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1964/65.|1964/65]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>5. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1965/66.|1965/66]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>2. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1966//67.|1966/67]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>3. ! style="background:#EFEFEF;"|Prvi krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1967/68.|1967/68]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>3. ! style="background:#EFEFEF;"|Polufinale |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1968/69.|1968/69]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>2. ! style="background:#EFEFEF;"| - |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1969/70.|1969/70]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>10. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1970/71.|1970/71]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>6. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1971/72.|1971/72]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>10. ! style="background:#EFEFEF;"|Četvrtfinale |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1972/73.|1972/73]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>15. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1973/74.|1973/74]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>12. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1974/75.|1974/75]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>17. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1975/76.|1975/76]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>2. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1976/77.|1976/77]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>17. ! style="background:#EFEFEF;"|Četvrtfinale |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1977/78.|1977/78]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>3. ! style="background:#EFEFEF;"|Treći krug |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1978/79.|1978/79]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>16. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1979/80.|1979/80]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>17. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#BF8D5B;"|[[Segunda División B 1980/81.|1980/81]]. | style="background:#BF8D5B;"|[[Segunda División B]] | style="background:#BF8D5B;"|<center>1. ! style="background:#EFEFEF;"|Treći krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1981/82.|1981/82]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>1. ! style="background:#EFEFEF;"|Treći krug |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1982/83.|1982/83]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>17. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1983/84.|1983/84]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>6. ! style="background:#EFEFEF;"|Prvi krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1984/85.|1984/85]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>3. ! style="background:#EFEFEF;"|Treći krug |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1985/86.|1985/86]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>18. ! style="background:#EFEFEF;"|Četvrtfinale |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1986/87.|1986/87]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>1. ! style="background:#EFEFEF;"|Treći krug |} |valign="top" width=0%| {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- style="background:#f0f6fa;" !Sezona !Liga !Pozicija ![[Copa del Rey]] |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1987/88.|1987/88]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>7. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1988/89.|1988/89]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>8. ! style="background:#EFEFEF;"|Četvrtfinale |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1989/90.|1989/90]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>19. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1990/91.|1990/91]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>14. ! style="background:#EFEFEF;"|Peti krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1991/92.|1991/92]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>1. ! style="background:#EFEFEF;"|Treći krug |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1992/93.|1992/93]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>11. ! style="background:#EFEFEF;"|Treći krug |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1993/94.|1993/94]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>15. ! style="background:#EFEFEF;"|Finale |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1994/95.|1994/95]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>13. ! style="background:#EFEFEF;"|Četvrti krug |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1995/96.|1995/96]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>11. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1996/97.|1996/97]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>16. ! style="background:#EFEFEF;"|Polufinale |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1997/98.|1997/98]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>6. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1998/99.|1998/99]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>5. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 1999/00.|1999/00]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>7. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 2000/01.|2000/01]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>6. ! style="background:#EFEFEF;"|Finale |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 2001/02.|2001/02]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>5. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 2002/03.|2002/03]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>4. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 2003/04.|2003/04]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>19. ! style="background:#EFEFEF;"|Četvrtfinale |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 2004/05.|2004/05]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>2. ! style="background:#EFEFEF;"|1/32 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 2005/06.|2005/06]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>6. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 2006/07.|2006/07]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>18. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 2007/08.|2007/08]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>16. ! style="background:#EFEFEF;"|Drugi krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 2008/09.|2008/09]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>17. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 2009/10.|2009/10]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>12. ! style="background:#EFEFEF;"|Četvrtfinale |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 2010/11.|2010/11]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>6. ! style="background:#EFEFEF;"|Drugi krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 2011/12.|2011/12]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>2. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 2012/13.|2012/13]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>17. ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 2013/14.|2013/14]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"|<center>9. ! style="background:#EFEFEF;"|1/16 |- | style="background:#FF0;"|[[La Liga 2014/15.|2014/15]]. | style="background:#FF0;"|[[La Liga]] | style="background:#FF0;"| ! style="background:#EFEFEF;"|1/8 |} |} ---- Ukupan broj provedenih po sezonama: *''[[La Liga]]'': '''49''' *''[[Segunda División]]'': '''32''' *''[[Segunda División B]]'': '''1''' *''[[Tercera División]]'': '''1''' == Celta de Vigo u Evropskim natjecanjima == '''[[UEFA Liga prvaka]]:''' {| class="wikitable" style="font-size:85%;" width=61% ! width=7%| Sezona ! width=15%| Runda ! width=15%| Klub ! width=7%| Domaćin ! width=7%| Gost ! width=10%| Uk. rezultat |- |rowspan="5"|<center>[[UEFA Liga prvaka 2003/04.|2003/04]]. |Treći kvalifikacijski krug |{{ZD|ČEŠ}} [[SK Slavija Prag|Slavija Prag]] |<center>3–0 |<center>0–2 |<center>3–2 |- |rowspan="3"|Grupna faza |{{ZD|HOL}} [[AFC Ajax|Ajax]] |<center>3–2 |<center>0–1 | |- |{{ZD|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] |<center>1–1 |<center>1–1 | |- |{{ZD|ITA}} [[A.C. Milan|Milan]] |<center>0–0 |<center>2–1 | |- |Osmina finala |{{ZD|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] |<center>2–3 |<center>0–2 |<center>2–5 |- |} '''[[UEFA Evropska liga]]:''' {{col-start}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="font-size:85%;" width=100% ! width=10%| Sezona ! width=20%| Runda ! width=31%| Klub ! width=13%| Domaćin ! width=13%| Gost ! width=13%| Uk. rezultat |- |[[Kup UEFA 1971/72.|1971/72]]. |Prvi krug |{{ZD|ŠKO}} [[Aberdeen F.C.|Aberdeen]] |<center>0–2 |<center>0–1 |<center>0–3 |- |rowspan="4"|<center>[[Kup UEFA 1998/99.|1998/99]]. |Prvi krug |{{ZD|RUM}} [[FC Argeș Pitești|Argeș Pitești]] |<center>1–0 |<center>7–0 |<center>8–0 |- |Drugi krug |{{ZD|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |<center>0–1 |<center>3–1 |<center>3–2 |- |Treći krug |{{ZD|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] |<center>3–1 |<center>1–0 |<center>4–1 |- |Četvrtfinale |{{ZD|FRA}} [[Olympique de Marseille|Marseille]] |<center>1–2 |<center>0–0 |<center>1–2 |- |rowspan="5"|<center>[[Kup UEFA 1999/2000.|1999/00]]. |Prvi krug |{{ZD|ŠVI}} [[FC Lausanne-Sport|Lausanne]] |<center>2–3 |<center>4–0 |<center>6–3 |- |Drugi krug |{{ZD|GRČ}} [[Aris F.C. (Solun)|Aris]] |<center>2–2 |<center>2–0 |<center>4–2 |- |Treći krug |{{ZD|POR}} [[S.L. Benfica|Benfica]] |<center>7–0 |<center>1–1 |<center>8–1 |- |Četvrti krug |{{ZD|ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus]] |<center>0–1 |<center>4–0 |<center>4–1 |- |Četvrtfinale |{{ZD|FRA}} [[RC Lens|Lens]] |<center>0–0 |<center>1–2 |<center>1–2 |- |rowspan="5"|<center>[[Kup UEFA 2000/01.|2000/01]]. |Prvi krug |{{ZD|HRV}} [[HNK Rijeka|Rijeka]] |<center>0–0 |<center>1–0 |<center>1–0 |- |Drugi krug |{{ZD|SRJ}} [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]] |<center>0–1 |<center>3–0 |<center>3–1 |- |Treći krug |{{ZD|UKR}} [[FK Šahtar Donjeck|Shakhtar Donetsk]] |<center>0–0 |<center>1–0 |<center>1–0 |- |Četvrti krug |{{ZD|NJE}} [[VfB Stuttgart|Stuttgart]] |<center>0–0 |<center>2–1 |<center>2–1 |- |Četvrtfinale |{{ZD|ŠPA}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |<center>1–2 |<center>3–2 |<center>4–4 |- |} {{col-2}} {| class="wikitable" style="font-size:85%;" width=100% ! width=10%| Sezona ! width=20%| Runda ! width=31%| Klub ! width=13%| Domaćin ! width=13%| Gost ! width=13%| Uk. rezultat |- |rowspan="2"|<center>[[Kup UEFA 2001/02.|2001/02]]. |Prvi krug |{{ZD|ČEŠ}} [[SK Sigma Olomouc|Sigma Olomouc]] |<center>4–0 |<center>3–4 |<center>7–4 |- |Drugi krug |{{ZD|ČEŠ}} [[FC Slovan Liberec|Slovan Liberec]] |<center>3–1 |<center>0–3 |<center>3–4 |- |rowspan="3"|<center>[[Kup UEFA 2002/03.|2002/03]]. |Prvi krug |{{ZD|DAN}} [[Odense BK|Odense]] |<center>2–0 |<center>0–1 |<center>2–1 |- |Drugi krug |{{ZD|NOR}} [[Viking FK|Viking]] |<center>3–0 |<center>1–1 |<center>4–1 |- |Treći krug |{{ZD|ŠKO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] |<center>1–0 |<center>1–2 |<center>2–2 |- |rowspan="7"|<center>[[Kup UEFA 2006/07.|2006/07]]. |Prvi krug |{{ZD|BEL}} [[Standard Liège]] |<center>1–0 |<center>3–0 |<center>4–0 |- |rowspan="4"|Grupna faza |{{ZD|NJE}} [[Eintracht Frankfurt]] |<center>1–1 | | |- |{{ZD|ENG}} [[Newcastle United F.C.|Newcastle]] | |<center>1–2 | |- |{{ZD|TUR}} [[Fenerbahçe S.K.|Fenerbahçe]] |<center>1–0 | | |- |{{ZD|ITA}} [[U.S. Città di Palermo|Palermo]] | |<center>1–1 | |- |1/16 |{{ZD|RUS}} [[FK Spartak Moskva|Spartak Moskva]] |<center>1–1 |<center>2–1 |<center>3–2 |- |Osmina finala |{{ZD|NJE}} [[Werder Bremen]] |<center>0–1 |<center>0–2 |<center>0–3 |- |}{{col-end}} '''[[UEFA Intertoto kup]]''': {| class="wikitable" style="font-size:85%;" width=61% ! width=7%| Sezona ! width=15%| Runda ! width=15%| Klub ! width=7%| Domaćin ! width=7%| Gost ! width=10%| Uk. rezultat |- |rowspan="3"|<center>[[UEFA Intertoto kup 2000.|2000]]. |Treći krug |{{ZD|MAK}} [[FK Pelister|Pelister]] |<center>3–0 |<center>2–1 |<center>5–1 |- |Polufinale |{{ZD|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] |<center>1–0 |<center>2–1 |<center>3–1 |- |Finale |{{ZD|RUS}} [[FK Zenit Sankt Peterburg|Zenit]] |<center>2–1 |<center>2–2 |<center>4–3 |- |} == Treneri kroz historiju kluba == {| |- | style="vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Period ! Trener |- | 1923–26 | {{ZD|ENG}} [[Francis Cuggy]] |- | 1926–27 | {{ZD|ŠPA}} [[Andrés Balsa]] |- | 1927–28 | {{ZD|ŠKO}} W. H. Cowan |- | 1928–31 | {{ZD|ŠPA}} [[Ramón Encinas]] |- | 1931–32 | {{ZD|ŠPA}} [[José Planas]] |- | 1932–35 | {{ZD|ŠPA}} [[José María Peña]] |- | 1935–36 | {{ZD|ŠPA}} [[Ricardo Comesaña]] |- | 1939–40 | {{ZD|ŠPA}} [[Ricardo Comesaña]] |- | 1940–41 | {{ZD|ŠPA}} [[Joaquín Cárdenes]] |- | 1941–44 | {{ZD|ŠPA}} [[Baltasar Albéniz]] |- | 1944–46 | {{ZD|MAĐ}} [[Károly Plattkó]] |- | 1946 | {{ZD|ŠPA}} [[Armando Márquez Ligori]] |- | 1946–49 | {{ZD|ŠPA}} [[Ricardo Zamora]] |- | 1949–51 | {{ZD|ŠPA}} [[Luis Pasarín]] |- | 1951–52 | {{ZD|ŠPA}} [[Roberto Ozores]] |- | 1952–53 | {{ZD|ŠPA}} [[Odilio Bravo]] |- | 1953 | {{ZD|ŠPA}} [[Armando Márquez Ligori]] |- | 1953 | {{ZD|ŠPA}} [[José Iraragorri]] |- | 1953–55 | {{ZD|ŠPA}} [[Ricardo Zamora]] |- | 1955–56 |{{ZD|ŠPA}} [[Luis Urquiri]] |- | 1956–57 | {{ZD|ARG}} [[Alejandro Scopelli]] |- | 1957–59 | {{ZD|ŠPA}} [[Luis Pasarín]] |- | 1959 | {{ZD|ŠPA}} [[Luis Miró]] |- | 1959 | {{ZD|ARG}} Enrique Lúpiz |- | 1959 | {{ZD|ŠPA}} [[Baltasar Albéniz]] |- | 1959–60 | {{ZD|ŠPA}} Santiago Sanz Fraile |- | 1960 | {{ZD|ŠPA}} [[Ricardo Zamora]] |- | 1960–61 | {{ZD|ŠPA}} Santiago Sanz Fraile |- | 1961 | {{ZD|FRA}} [[Louis Hon]] |- | 1961–62 | {{ZD|ŠPA}} Juan Rodríguez Aretio |} | style="vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Period ! Trener |- | 1962–63 | {{ZD|ŠPA}} [[Ignacio Eizaguirre]] |- | 1963–65 | {{ZD|ŠPA}} [[José Iglesias Fernández|Joseíto]] |- | 1965–66 | {{ZD|ŠPA}} [[Rafa Yunta]] |- | 1966–67 | {{ZD|ŠPA}} [[César Rodríguez Álvarez|César]] |- | 1967 | {{ZD|ŠPA}} [[Pepe Villar]] |- | 1967–69 | {{ZD|ŠPA}} [[Ignacio Eizaguirre]] |- | 1969–70 | {{ZD|ARG}} [[Roque Olsen]] |- | 1970–72 | {{ZD|ŠPA}} [[Juan Arza]] |- | 1972–73 | {{ZD|ARG}} [[Pedro Dellacha]] |- | 1973 | {{ZD|ŠPA}} Juan Rodríguez Aretio |- | 1973–74 | {{ZD|ŠPA}} [[Juan Arza]] |- | 1974–75 | {{ZD|ŠPA}} [[Mariano Moreno]] |- | 1975 | {{ZD|ŠPA}} [[Pepe Villar]] |- | 1975–77 | {{ZD|ŠPA}} [[Carmelo Cedrún]] |- | 1977 | {{ZD|ŠPA}} [[Antonio Cuervo]] |- | 1977 | {{ZD|ŠPA}} [[Pepe Villar]] |- | 1977–78 | {{ZD|ŠPA}} [[José María Maguregui]] |- | 1978–79 | {{ZD|ŠPA}} [[Laureano Ruiz]] |- | 1979 | {{ZD|ŠPA}} [[Pedro González Carnero|Pedrito]] |- | 1979–80 | {{ZD|ŠPA}} [[Carmelo Cedrún]] |- | 1980 | {{ZD|ŠPA}} [[Juan Arza]] |- | 1980–83 | {{ZD|JUG}} [[Milorad Pavić (nogometaš)|Milorad Pavić]] |- | 1983 | {{ZD|ŠPA}} [[Luis Cid|Carriega]] |- | 1984–85 | {{ZD|ŠPA}} [[Félix Carnero]] |- | 1985–86 | {{ZD|ŠPA}} [[José Luis García Traid]] |- | 1986 | {{ZD|ŠPA}} [[Pepe Villar]] |- | 1986–87 | {{ZD|ENG}} [[Colin Addison]] |- | 1987–88 | {{ZD|ŠPA}} [[José María Maguregui]] |- | 1988 | {{ZD|ŠPA}} [[Pepe Villar]] |- | 1988–90 | {{ZD|ŠPA}} [[José Manuel Díaz Novoa]] |} | style="vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Period ! Trener |- | 1990–91 | {{ZD|ŠPA}} [[José María Maguregui]] |- | 1991–94 | {{ZD|ŠPA}} [[José Francisco Rojo|Txetxu Rojo]] |- | 1994–95 | {{ZD|ARG}} [[Carlos Aimar]] |- | 1995–97 | {{ZD|ŠPA}} [[Fernando Castro Santos]] |- | 1. juli 1997 – 30. juni 1998 | {{ZD|ŠPA}} [[Javier Irureta]] |- | 1. juli 1998 – 30. juni 2002 | {{ZD|ŠPA}} [[Víctor Fernández]] |- | 1. juli 2002 – 26. jan. 2004 | {{ZD|ŠPA}} [[Miguel Ángel Lotina]] |- | 29. jan. 2004 – mart 2004 | {{ZD|SCG}} [[Radomir Antić]] |- | mart 2004 – juni 2004 | {{ZD|ŠPA}} [[Ramón Carnero]] |- | 1. juli 2004 – 9. april 2007 | {{ZD|ŠPA}} [[Fernando Vázquez]] |- | 11. april 2007 – 8. okt. 2007 | {{ZD|BUG}} [[Hristo Stoichkov]] |- | 8. okt. 2007 – 11. mart 2008 | {{ZD|ŠPA}} [[Juan Ramón López Caro]] |- | 12. mart 2008 – 12. maj 2008 | {{ZD|ŠPA}} [[Antonio López Habas|Antonio López]] |- | 12. maj 2008 – 30. juni 2008 | {{ZD|ŠPA}} [[Alejandro Menéndez]] |- | 1. juli 2008 – mart 2009 | {{ZD|ŠPA}} [[José Murcia|Pepe Murcia]] |- | 3. mart 2009 – 30. juni 2010 | {{ZD|ŠPA}} [[Eusebio Sacristán]] |- | 1. juli 2010– 18. feb. 2013 | {{ZD|ŠPA}} [[Paco Herrera]] |- | 18. feb. 2013 – 8. juni 2013 | {{ZD|ŠPA}} [[Abel Resino]] |- | 9. juni 2013 – 19. maj 2014 | {{ZD|ŠPA}} [[Luis Enrique Martínez García|Luis Enrique]] |- | 2. juni 2014– | {{ZD|ARG}} [[Eduardo Berizzo]] |} |} == Predsjednici kroz historiju kluba == {| |- | style="vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Period ! Predsjednik |- |1923–28 |Manuel de Barcena y Andrés |- |1928–29 |Manuel Prieto González |- |1929–32 |Alfredo Escobar |- |1932–33 |Luis de Vicente Sasiáin |- |1933–34 |Indalecio Vázquez |- |1934–35 |[[Cesáreo González]] |- |1935–39 |Rodrigo de la Rasilla |- |1939–40 |Pedro Braña Merino |- |1940–41 |Manuel Núñez González |} | style = "vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Period ! Predsjednik |- |1941–42 |Fernando de Miguel Rodríguez |- |1942–48 |Luis Iglesias Fernández |- |1948–50 |Avelino Ponte Caride |- |1950–52 |Faustino Álvarez Álvarez |- |1952–56 |Manuel Prieto Pérez |- |1956–58 |Antonio Herrero Montero |- |1958–59 |Antonio Alfageme |- |1959–61 |Celso Lorenzo Vila |- |1961–63 |Carlos Barreras Barret |} | style = "vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Period ! Predsjednik |- |1963–64 |Antonio Crusat Pardiñas |- |1964–65 |Manuel Rodríguez Gómez |- |1965–69 |Daniel Alonso González |- |1969–70 |Ramón de Castro |- |1970–73 |Rodrigo Alonso Fariña |- |1973–77 |Antonio Vázquez Gómez |- |1977–80 |Jaime Arbones Alonso |- |1980 |Rodrigo Arbones Alonso |- |1980 |Elías Posada |} | style = "vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- ! Period ! Predsjednik |- |1980–82 |Elías Alonso Riego |- |1982–90 |José Luis Rivadulla García |- |1990–91 |José Luis Alejo Álvarez |- |1991 |Eloy de Francisco |- |1991–95 |José Luis Núñez Gallego |- |1995–06 |Horacio Gómez Araújo |- |2006– |[[Carlos Mouriño]] |} |} == Rekordi kluba == *'''Najviše postignutih golova u ligi''' – 107, [[Manuel Hermida Losada|Hermidita]] (1945–55) *'''Najviše postignutih golova u sezoni''' – 69, (1998–99) *'''Najviše nastupa u ligi''' – 235, [[Alexander Mostovoi|Mostovoi]] (1996–04) *'''Najveća pobjeda''' i '''najveća domaća pobjeda''' – 10–1 (''v.'' [[Gimnàstic Tarragona]], 23. oktobar 1949) *'''Najveća gostujuća pobjeda''' – 0–5 (''v.'' [[Hércules CF|Hercules]], 2. mart 1941) *'''Najveći poraz''' i '''najveći gostujući poraz''' – 10–0 (''v.'' [[Athletic Bilbao]], 11. januar 1944) *'''Najviše osvojenih gostujućih poena u sezoni''' – 18 (2006–07) *'''Najskuplji kupljen transfer''' – 13.5 milliona €, [[Henrique Guedes da Silva|Catanha]] iz [[Málaga CF|Málage]] (ljeto 2000) *'''Najskuplji prodan transfer''' – 14 milliona €, [[Claude Makélélé]] u [[Real Madrid CF|Real Madrid]] (ljeto 2000) == Također pogledajte == * [[Galicijski derbi]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20150130164350/http://www.celtavigo.net/en ''Zvanična stranica kluba''] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=53043/profile/index.html ''Celta de Vigo na zvaničnoj stranici UEFA-e''] * [http://www.bdfutbol.com/en/e/e11.html ''Celta de Vigo na bdfutbol.com''] {{La Liga}} {{Osvajači Intertoto kupa}} [[Kategorija:Nogometni klubovi u Španiji|Celta de Vigo]] [[Kategorija:Klubovi La Lige]] [[Kategorija:Celta de Vigo|*]] nhf678wzc1q2j4qn1rmzc3fgcgvyg8s 0 378188 3932179 3931492 2026-09-29T18:46:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932179 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv =VV Cephei | Slika =[[Datoteka:Sun_and_VV_Cephei_A.svg|220px|lijevo|mini|[[Sunce]] u poređenju s VV Cep A]] | Opis slike = | Epoha =[[Epoha (astronomija)|J2000]] | Sazviježđe =[[Kefej (sazviježđe)|Kefej]] | Rektascenzija = 21h 56m 39,1s<ref name="maa"/> | Deklinacija =63° 37' 33"<ref name="maa"/> | Vidljivi sjaj =4,91<ref name="maa"/> | Spektralna klasa =M2Iaep+B8Ve<ref name="SIMBAD"/> | B-V-indeks =1,77<ref name="maa"/> | U-B-indeks = | Varijabilnost = | Radijalna brzina =-18,70<ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG =2400<ref name="astrostudio"/> | Udaljenost Par =736 | Apsolutni sjaj = | V-RA = | V-DE = | V-GES = | V-DIR = | Masa = | Radijus =1600-1900<ref name="guide"/> | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = | Bayer = | Flamsteed = | BD =BD+62 2007<ref name="SIMBAD"/> | BSK =HR 8383<ref name="SIMBAD"/> | HDK =HD 208816<ref name="SIMBAD"/> | SAO =SAO 19753<ref name="SIMBAD"/> | TYC =TYC 4266-3252-1<ref name="SIMBAD"/> | HIP =HIP 108317<ref name="SIMBAD"/> }} '''VV''' Cephei (VV Cep) je [[zvijezda]] u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Kefej (sazviježđe)|Kefej]]. Ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 4,91 [[Magnituda (astronomija)|mag]]. Ima [[Spektralna klasa|spektralnu klassu M2Iaep+B8Ve]]. Udaljena je 2400 [[Svjetlosna godina|sg]] od [[Sunce|Sunca]]. Ubraja se u [[Divovska zvijezda|divove]]. Radijus iznosi 7,5-8,8 AJ.<ref name="maa"/><ref name="guide"/> == Zvjezdani sistem == Sastoji se od [[Dvostruka zvijezda|dvije zvijezde]]. Međusobno se zaklanjaju (pomračene dvostruke), podvrste [[Algol]]. Primarna VV Cep A je [[Hiperdivovska zvijezda|hiperdiv]], treća po veličini uopšte. Njen [[radijus]] je 1600-1900 veći nego dok Sunca. Sekundarna ima spektralnu klasu B.<ref name="guide"/> ==Kinematika== Kreće se brzinom 18,7˙[[Kilometar na sat|km/s]]. Njena [[galaktocentrična udaljenost]] iznosi oko 22400-30400˙sg.<ref name="astrostudio"/> ==Sastav== Prisustvo [[željezo|željeza]] iznosi oko 102,3% u poređenju sa Suncem. <ref name="maa">C.Kronberg [http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/cepheus_tab.html Zvijezde u sazviježđu Kefej iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814093839/http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/cepheus_tab.html |date=14. 8. 2011 }}''maa.mhn.de'' pristupljeno 4. 2.2015 {{de simbol}}</ref><ref name="SIMBAD">SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=VV+Cep&submit=SIMBAD+search VV Cep] pristupljeno 4. 2.2015 {{en simbol}}</ref><ref name="astrostudio">[http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=108317 VV Cep iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213112010/https://www.astrostudio.org/ |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.astrostudio.org/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213112010/https://www.astrostudio.org/ |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=26. 8. 2021 |url-status=bot: unknown}}''astrostudio.org'' pristupljeno 4. 2.2015 {{en simbol}}</ref><ref name="guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/cephei-constellation/ Sazviježđe Kefej iz]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}''constellation-guide.com'' pristupljeno 4. 2.2015 {{en simbol}}</ref> ==Također pogledajte== * [[Alpha Cassiopeiae|&alpha; Cas]] * [[Beta Cassiopeiae|&beta; Cas]] * [[Zeta Cassiopeiae|&zeta; Cas]] * [[V509 Cassiopeiae|V509 Cas]] * [[Delta Cassiopeiae|&delta; Cas]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Hiperdivovske zvijezde]] [[Kategorija:Hiperdivovske zvijezde M-tipa]] [[Kategorija:Divovske zvijezde]] [[Kategorija:Dvostruke zvijezde]] [[Kategorija:Zvijezde B-tipa]] [[Kategorija:Zvijezde M-tipa]] [[Kategorija:Kefej (sazviježđe)]] [[Kategorija:BD objekti]] [[Kategorija:HD objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:TYC objekti]] [[Kategorija:HIP objekti]] 3ydvcp57kxv9iy3zt3ter9ssicztvs7 0 378278 3932175 3931486 2026-09-29T18:43:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932175 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv =V381 Cephei | Slika = | Opis slike = | Epoha =[[Epoha (astronomija)|J2000]] | Sazviježđe =[[Kefej (sazviježđe)|Kefej]] | Rektascenzija = 21h 19m 15s<ref name="SIMBAD"/> | Deklinacija =58° 37' 24"<ref name="SIMBAD"/> | Vidljivi sjaj =5,66<<ref name="guide"/> | Spektralna klasa =M1Ibpe<ref name="SIMBAD"/> | B-V-indeks = | U-B-indeks = | Varijabilnost =pravilna<ref name="SIMBAD"/> | Radijalna brzina =-18,70<ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG =3663<ref name="guide"/> | Udaljenost Par =1124 | Apsolutni sjaj = | V-RA = | V-DE = | V-GES = | V-DIR = | Masa =9-10<ref name="guide"/> | Radijus = | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = | Bayer = | Flamsteed = | BD =BD+58 2249<ref name="SIMBAD"/> | BSK =HR 8164<ref name="SIMBAD"/> | HDK =HD 203338<ref name="SIMBAD"/> | SAO =SAO 33318<ref name="SIMBAD"/> | TYC =TYC 3965-453-1<ref name="SIMBAD"/> | HIP =HIP 105259<ref name="SIMBAD"/> }} '''V381 Cephei''' (V381 Cep) je [[zvijezda]] u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Kefej (sazviježđe)|Kefej]]. Ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 5,66 [[Magnituda (astronomija)|mag]]. Udaljena je 3663 [[Svjetlosna godina|sg]] od [[Sunce|Sunca]]. Ubraja se u [[Divovska zvijezda|crvene superdivove]]. Ima [[Spektralna klasa|spektralnu klassu M1Ibpe]]. [[Promjenljiva zvijezda|Promjenljivog]] je sjaja. Ubraja se u [[pulsar]]e. Sastoji se od [[Višestruka zvijezda|nekoliko zvijezda]]. <ref name="astrostudio">[http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=105259 V381 Cep iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213111306/https://www.astrostudio.org/ |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.astrostudio.org/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213111306/https://www.astrostudio.org/ |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=26. 8. 2021 |url-status=bot: unknown}}''astrostudio.org'' pristupljeno 5. 2.2015 {{en simbol}}</ref><ref name="SIMBAD"> SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=V381+Cep&submit=SIMBAD+search V381 Cep] pristupljeno 5. 2.2015 {{en simbol}} </ref><ref name="guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/cepheus-constellation/ Sazviježđe Kefej iz]''constellation-guide.com'' pristupljeno 5. 2.2015 {{en simbol}} </ref> ==Također pogledajte== *[[Alpha Cassiopeiae|&alpha; Cas]] * [[Beta Cassiopeiae|&beta; Cas]] * [[Zeta Cassiopeiae|&zeta; Cas]] * [[V509 Cassiopeiae|V509 Cas]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Divovske zvijezde]] [[Kategorija:Superdivovske zvijezde M-tipa]] [[Kategorija:Superdivovske zvijezde]] [[Kategorija:Višestruke zvijezde]] [[Kategorija:Zvijezde M-tipa]] [[Kategorija:Promjenljive zvijezde]] [[Kategorija:Kefej (sazviježđe)]] [[Kategorija:BD objekti]] [[Kategorija:HD objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:TYC objekti]] [[Kategorija:HIP objekti]] riruqpj6h8i54md0ll3avul6scvlayk 0 379356 3932232 3858058 2026-09-30T08:53:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932232 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Bjelogorci | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.894507 | dužina_stepeni = 18.561111 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 92 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217247<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Bjelogorci u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Bjelogorci''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Bjelogorci | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217247 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 10) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 92 | g2013_srbi = 92 | g1991_ukupno = 167 | g1991_srbi = 167 | g1981_ukupno = 205 | g1981_muslimani = 1 | g1981_srbi = 199 | g1981_jugosloveni = 5 | g1971_ukupno = 276 | g1971_srbi = 276 | g1961_ukupno = 383 | g1961_srbi = 382 | g1961_jugosloveni = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} 2rp76xmw5321i09r2elikk1ct40ba7i 0 379357 3932234 3858059 2026-09-30T09:02:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932234 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Bljuštevac | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.897682 | dužina_stepeni = 18.600242 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 271 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217255<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Bljuštevac u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Bljuštevac''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Bljuštevac | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217255 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 10) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 271 | g2013_srbi = 269 | g2013_nisu_izjasnili = 2 | g1991_ukupno = 128 | g1991_srbi = 128 | g1981_ukupno = 122 | g1981_srbi = 114 | g1981_jugosloveni = 8 | g1971_ukupno = 173 | g1971_srbi = 172 | g1971_hrvati = 1 | g1961_ukupno = 169 | g1961_srbi = 168 | g1961_hrvati = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} lzpeh5md8waympco48mw4n896cdos9d 0 379358 3932238 3858060 2026-09-30T09:58:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932238 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Brdarići | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.753346 | dužina_stepeni = 18.735581 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 0 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217271<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Brdarići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Brdarići''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Brdarići | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217271 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 10) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 0 | g1991_ukupno = 88 | g1991_muslimani = 78 | g1991_srbi = 10 | g1981_ukupno = 112 | g1981_muslimani = 112 | g1971_ukupno = 140 | g1971_muslimani = 105 | g1971_srbi = 34 | g1961_ukupno = 204 | g1961_muslimani = 202 | g1961_srbi = 2 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} ekj4nrot5vbzqkgamsomr6iqpi6gk04 0 379359 3932239 3858061 2026-09-30T09:58:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932239 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Brdo | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.860231 | dužina_stepeni = 18.614993 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 83 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217280<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Brdo u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Brdo''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Brdo | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217280 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 10) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 83 | g2013_srbi = 83 | g1991_ukupno = 41 | g1991_srbi = 41 | g1981_ukupno = 23 | g1981_srbi = 23 | g1971_ukupno = 48 | g1971_srbi = 48 | g1961_ukupno = 75 | g1961_srbi = 75 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} l3f69f7lu4g3ajalxem60luh1uoedue 0 379360 3932240 3858062 2026-09-30T10:00:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932240 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Brezovice | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.885172 | dužina_stepeni = 18.553003 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 85 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217298<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Brezovice u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Brezovice''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Brezovice | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217298 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 10) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 85 | g2013_srbi = 85 | g1991_ukupno = 36 | g1991_srbi = 35 | g1981_ukupno = 30 | g1981_srbi = 30 | g1971_ukupno = 54 | g1971_srbi = 54 | g1961_ukupno = 63 | g1961_srbi = 63 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} lt0wyzh3lqfapv54lp8zrs9h7xkshor 0 379361 3932242 3858063 2026-09-30T10:10:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932242 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Brnjica | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.803486 | dužina_stepeni = 18.766706 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 26 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217301<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Brnjica u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Brnjica''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Brnjica | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217301 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 10) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 26 | g2013_srbi = 26 | g1991_ukupno = 68 | g1991_muslimani = 4 | g1991_srbi = 64 | g1981_ukupno = 103 | g1981_muslimani = 9 | g1981_srbi = 94 | g1971_ukupno = 126 | g1971_srbi = 124 | g1961_ukupno = 164 | g1961_srbi = 164 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} 917nclozv64dbov5cjw8hmcjpw1g4su 0 379362 3932244 3858064 2026-09-30T10:50:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932244 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Buđ | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.822386 | dužina_stepeni = 18.754245 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 26 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217310<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Buđ u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Buđ''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Historija == [[Nekropola Mramorje]] u Buđi nalazi se na listi 30 srednjovjekovnih nekropola [[stećak]]a koje su 2016. godine proglašene [[Stećci (svjetska baština UNESCO-a)|Svjetskom baštinom UNESCO]]-a. Na listi su 22 nekropole u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], po 3 u [[Srbija|Srbiji]] i [[Crna Gora|Crnoj Gori]], a 2 u [[Hrvatska|Hrvatskoj]].<ref>{{Cite web |url=http://unescobih.mcp.gov.ba/spomenici/Default.aspx?id=14274 |title=Državna komisija |access-date=1. 12. 2016 |archive-date=17. 1. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117193937/http://www.unescobih.mcp.gov.ba/spomenici/Default.aspx?id=14274 |url-status=dead }}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Buđ | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217310 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 10) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 26 | g2013_srbi = 25 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g1991_ukupno = 57 | g1991_muslimani = 2 | g1991_srbi = 54 | g1981_ukupno = 110 | g1981_muslimani = 6 | g1981_srbi = 104 | g1971_ukupno = 162 | g1971_muslimani = 10 | g1971_srbi = 152 | g1961_ukupno = 170 | g1961_muslimani = 9 | g1961_srbi = 160 | g1961_hrvati = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} p5fpznapuyauj5o604g8zt1osfo6tav 0 379364 3932196 3858066 2026-09-29T23:12:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932196 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Ćemanovići | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.828795 | dužina_stepeni = 18.624097 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 197 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217328<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Ćemanovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Ćemanovići''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Ćemanovići | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217328 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 197 | g2013_bosnjaci = 19 | g2013_srbi = 176 | g2013_jugosloveni = 2 | g1991_ukupno = 242 | g1991_muslimani = 67 | g1991_srbi = 171 | g1991_jugosloveni = 3 | g1981_ukupno = 265 | g1981_muslimani = 87 | g1981_srbi = 176 | g1981_hrvati = 1 | g1981_jugosloveni = 1 | g1971_ukupno = 278 | g1971_muslimani = 88 | g1971_srbi = 187 | g1961_ukupno = 285 | g1961_muslimani = 80 | g1961_srbi = 204 | g1961_jugosloveni = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} hqrxjf5015ipnhxkjqlet9ntz4ouwga 0 379416 3932130 3858116 2026-09-29T12:54:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932130 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Strane | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.771012 | dužina_stepeni = 18.839359 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 0 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217077<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Strane u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Strane''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Strane | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217077 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 12) |work=fzs.ba |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 0 | g1991_ukupno = 29 | g1991_muslimani = 29 | g1981_ukupno = 52 | g1981_muslimani = 52 | g1971_ukupno = 128 | g1971_muslimani = 125 | g1971_srbi = 2 | g1971_jugosloveni = 1 | g1961_ukupno = 174 | g1961_muslimani = 172 | g1961_jugosloveni = 2 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} hpjnh4b6eqsvo0fdjzx4jns4abmi7xm 0 379417 3932134 3858117 2026-09-29T13:17:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932134 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Sumbulovac | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.874740 | dužina_stepeni = 18.579484 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 53 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217069<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Sumbulovac u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Sumbulovac''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Geografija == Sumbulovac je mjesto smješteno u podnožju [[Romanija|Romanije]], raskrsnica puteva za Vučiju Luku i [[Sarajevo]] preko Hreše. Na ovom području nalazi se [[pećina Orlovača]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Sumbulovac | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217069 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 12) |work=fzs.ba |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 53 | g2013_srbi = 50 | g2013_hrvati = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g1991_ukupno = 48 | g1991_srbi = 47 | g1981_ukupno = 30 | g1981_srbi = 30 | g1971_ukupno = 96 | g1971_srbi = 96 | g1961_ukupno = 105 | g1961_srbi = 105 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} 5191s7dtrmtc3fee26opfzpnmc0o3el 0 379419 3932198 3858119 2026-09-30T00:07:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932198 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Šip | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.777459 | dužina_stepeni = 18.683351 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 5 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217042<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Šip u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Šip''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Šip | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217042 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 12) |work=fzs.ba |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 5 | g2013_srbi = 5 | g1991_ukupno = 16 | g1991_srbi = 16 | g1981_ukupno = 17 | g1981_srbi = 17 | g1971_ukupno = 51 | g1971_muslimani = 1 | g1971_srbi = 50 | g1961_ukupno = 77 | g1961_srbi = 77 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} bhf3noomvtzpo3yiqwb1x6hcs676yzi 0 379420 3932159 3858120 2026-09-29T17:20:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932159 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Turkovići | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.769683 | dužina_stepeni = 18.820757 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 2 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217034<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Turkovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Turkovići''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Turkovići | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217034 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 12) |work=fzs.ba |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 2 | g2013_srbi = 2 | g1991_ukupno = 249 | g1991_muslimani = 225 | g1991_srbi = 19 | g1991_hrvati = 3 | g1991_jugosloveni = 2 | g1981_ukupno = 113 | g1981_muslimani = 112 | g1971_ukupno = 233 | g1971_muslimani = 205 | g1971_srbi = 23 | g1971_hrvati = 1 | g1961_ukupno = 211 | g1961_muslimani = 169 | g1961_srbi = 32 | g1961_hrvati = 2 | g1961_jugosloveni = 3 | g1961_slovenci = 5 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} 0mqpzbxid2lg9duifm167jcehh7fshn 0 379421 3932162 3858121 2026-09-29T17:49:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932162 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Udež | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.814744 | dužina_stepeni = 18.502148 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 35 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217026<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Udež u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Udež''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Udež | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217026 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 12) |work=fzs.ba |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 35 | g2013_srbi = 35 | g1991_ukupno = 34 | g1991_srbi = 34 | g1981_ukupno = 99 | g1981_srbi = 98 | g1981_jugosloveni = 1 | g1971_ukupno = 99 | g1971_srbi = 98 | g1971_crnogorci = 1 | g1961_ukupno = 159 | g1961_srbi = 159 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} gh5viaq6c7h9yn9vc1n0ybq4mq9w1gu 0 379422 3932184 3858122 2026-09-29T20:07:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932184 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Vinograd | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.799410 | dužina_stepeni = 18.791323 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 44 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217018<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Vinograd u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Vinograd''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Vinograd | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217018 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 12) |work=fzs.ba |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 44 | g2013_bosnjaci = 1 | g2013_srbi = 41 | g2013_crnogorci = 2 | g1991_ukupno = 85 | g1991_srbi = 81 | g1981_ukupno = 104 | g1981_srbi = 104 | g1971_ukupno = 151 | g1971_srbi = 151 | g1961_ukupno = 166 | g1961_srbi = 166 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} ktm33fadzvbobiim5xjexpvtat001n8 0 379423 3932186 3858123 2026-09-29T20:29:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932186 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Vlahovići | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.784821 | dužina_stepeni = 18.537410 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 44 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217000<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Vlahovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Vlahovići''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Vlahovići | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217000 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 12) |work=fzs.ba |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 44 | g2013_bosnjaci = 1 | g2013_srbi = 41 | g2013_crnogorci = 2 | g1991_ukupno = 57 | g1991_srbi = 53 | g1981_ukupno = 83 | g1981_srbi = 83 | g1971_ukupno = 126 | g1971_srbi = 126 | g1961_ukupno = 163 | g1961_srbi = 163 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} 7pxp06te1g4ixil9enz9bfwu9v095wj 0 381170 3932129 3841319 2026-09-29T12:38:14Z Makenzis 98619 3932129 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub |Boja1 = #FFFFFF |Boja2 = #0000FF |Ime kluba = Real Sociedad |Puno ime = Real Sociedad de Fútbol, S.A.D. |Grb = Logo Real Sociedad.png |Nadimak = ''Txuriurdin''<br />''Erreala'' / ''La Real'' |Osnovan = 7. septembar 1909. |Adresa = Anoeta Pasealekua 1<br />20014 San Sebastián<ref>[http://www.realsociedad.com/document/view/spa/135376 ''REAL SOCIEDAD DE FÚTBOL, S.A.D, realsociedad.com'']; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> |Lokacija = {{ZD|ŠPA}} [[San Sebastián]] |Boje = {{colorbox|blue}} {{colorbox|white}} |Federacija = Logo nogometnog saveza Španije.png|20px]] ''[[Nogometni savez Španije|RFEF]]'' |Konfederacija = [[UEFA]] |Liga = Liga BBVA.svg|20px]] ''[[La Liga]]'' |Stadion = [[Stadion Anoeta|Anoeta]]<ref>[http://www.estadioanoeta.com/estadio.html ''El Estadio, estadioanoeta.com'']; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> |Kapacitet = 40.177<ref name="Estadio Anoeta, stadiumguide.com">[http://www.stadiumguide.com/anoeta/ ''Estadio Anoeta, stadiumguide.com'']; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> |Vlasnik kluba = |Predsjednik kluba = {{ZD|ŠPA}} [[Jokin Aperribay]] |Menadžer = {{ZD|SAD}} [[Pellegrino Matarazzo]] |Uspjesi = 6 |Nacionalni kupovi = [[La Liga]] '''2'''<br />[[Kup kralja]] '''3'''<br/>[[Španski superkup]] '''1''' |Evropski kupovi = |Plasman u prethodnoj sezoni = 10. mjesto |Prethodna sezona = [[La Liga 2025/2026.|2025/26.]] |Webstranica = [http://www.realsociedad.com/ realsociedad.com] |Trenutna sezona = Soccerball_current_event.svg|20px]] [[La Liga 2026/2027.|2026/27.]] |uzorak_lr1 = _rsoc1415H |uzorak_t1 = _rsoc1415H |uzorak_dr1 = _rsoc1415H |uzorak_š1 = _realsociedad1415h |uzorak_č1 = _rsoc1415H |lijeva ruka1 = ffffff |tijelo1 = |desna ruka1 = ffffff |šorc1 = ffffff |čarape1 = ffffff |uzorak_lr2 = _realsociedad1415a |uzorak_t2 = _rsoc1415A |uzorak_dr2 = _rsoc1415a |uzorak_š2 = _rsoc1415a |uzorak_č2 = _3_orange_stripes |lijeva ruka2 = 000000 |tijelo2 = 000000 |desna ruka2 = 000000 |šorc2 = 000000 |čarape2 = 000000 |uzorak_lr3 = |uzorak_t3 = |uzorak_dr3 = |uzorak_š3 = |uzorak_č3 = |lijeva ruka3 = |tijelo3 = |desna ruka3 = |šorc3 = |čarape3 = }} '''Real Sociedad de Fútbol, S.A.D.''' poznat kao '''Real Sociedad''', [[Španija|španski]] je [[nogomet]]ni klub iz [[San Sebastián]]a. Trenutno igra u [[La Liga|La Ligi]]. Osnovan je 7. septembra 1909. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadion Anoeta|Anoeta]]. Dvaput je osvojio [[La Liga|La Ligu]], triput [[Kup kralja]], a ima i jedan [[Španski superkup]]. Najveći rival Real Sociedadu je [[Athletic Bilbao]], s kojim igraju [[Baskijski derbi]]. Real Sociedad ima i nekoliko sportskih sekcija kao što su ženski nogomet, atletika, hokej na travi i pelota. == Historija kluba == === Ime i boje kluba === Ime kluba doslovno znači ''Nogometno kraljevsko udruženje''. Tokom [[Druga španska republika|Druge španske republike]] (1931-1939), klub je preimenovan u "Donostia". Nadimak kluba je ''Txuriurdin'' što znači "bijelo-plavi". === Rana historija === Nogomet se u San Sebastiánu počeo igrati u ranim 1900-im godinama od strane studenata i radnika povratku iz [[Velika Britanija|Britanije]]. ''San Sebastian Recreation Club'' je formiran 1904. godine te se klub 1905. takmičio u [[Kup kralja|kupu kralja]]. U maju 1905. San Sebastian je formiran kao poseban klub punim imenom ''Club Ciclista de San Sebastián''. Prvi trofej Club Ciclista de San Sebastián je osvojio 1909. godine pobijedivši u finalu kupa [[Real Madrid CF|Club Español de Madrid]] rezultatom 3-1. Zbog problema sa dozvolom za učešće u naredoj sezoni kupa kralja 1910. godine 7. septembra 1909. godine formiran je Real Sociedad. Od 1930. do 1936. godine Real Sociedad je nastupao pod imenom ''Donostia Club de Futbol''. Nakon [[Španski građanski rat|Španskog građanskog rata]] Real Sociedad je uglavnom igrao u [[La Liga|La Ligi]] i [[Segunda División|Segunda diviziji]]. Prvi duži period igranja u La Ligi Real Sociedad je ostvario od 1949. do 1962. godine. Nakon 13 odigranih sezona u La Ligi, klub je nakon tog perioda proveo pet sezona u Segunda diviziji. Nakon sezone 1966/67. kada je Real Sociedad osvojio Segundu diviziju uslijedili su najbolji rezultati kluba u historiji. Čak 40 sezona u nizu Real Sociedad je igrao u La Ligi te osvojio pet nacionalnih trofeja: dva puta su bili prvaci (1981 i 1982), te osvajači kupa (1987) i pobjednici u superkupu (1982). === Real Sociedad u Evropskim takmičenjima === [[Datoteka:Krasnodar-Real Sosiedad (20).jpg|mini|desno|260px|Ekipa Real Sociedada 2014. godine]] Svoj prvi nastup u Evropskim takmičenja Real Sociedad je ostvario u sezoni 1974/75. igranjem u [[Kup UEFA|Kupu UEFA]]. u kojem je [[FC Baník Ostrava|Baník Ostrava]] ostvario obje pobjede u prvom krugu te eliminisao Real Sociedad. Sljedeće sezone Real Sociedad je prošao prvi krug ali je zaustavljen u drugom krugu.<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1974/clubs/club=50123/matches/index.html ''Rezultati Real Sociedada u Kupu UEFA 1974/75, uefa.com'']{{Mrtav link}}; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> Prethodno su u prvom krugu zbog više postignutih golova u gostima eliminisali [[Grasshopper Club|Grasshopper]] da bi u drugom [[Liverpool FC|Liverpool]] bio ubjedljivo uspješniji te eliminisao Real Sociedad ukupnim rezultatom 1-9. Poraz od Liverpoola 0-6 je i najveći poraz Real Sociedada u UEFA-inim takmičenjima.<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1975/clubs/club=50123/matches/index.html ''Rezultati Real Sociedada u Kupu UEFA 1975/76, uefa.com'']{{Mrtav link}}; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> Svoj treći nastup u UEFA-inim takmičenjima Real Sociedad je ostvario igranjem u [[Kup UEFA 1979/80.|Kupu UEFA 1979/80]]. Na [[San Siro|San Siru]] [[FC Inter Milano|Inter]] je ostvario ubjedljivu pobjedu rezultatom 0-3 te je veliki zaostatak u prvoj utakmici bilo teško nadoknaditi. Pobjeda Real Sociedada u uzvratu rezultatom 2-0 je bila nedovoljna za plasman u sljedeći krug takmičenja.<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1979/clubs/club=50123/matches/index.html ''Rezultati Real Sociedada u Kupu UEFA 1979/80, uefa.com'']{{Mrtav link}}; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> Sljedeće sezone Real Sociedad je dospio do trećeg kruga [[Kup UEFA 1980/81.|Kupa UEFA]].<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1980/clubs/club=50123/matches/index.html ''Rezultati Real Sociedada u Kupu UEFA 1980/81, uefa.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626201216/http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1980/clubs/club=50123/matches/index.html |date=26. 6. 2015 }}; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> Svoj prvi nastup u [[UEFA Liga prvaka|Kupu Evropskih šampiona]] Sociedad je ostvario u sezoni [[Kup evropskih šampiona 1981/1982.|1981/82]].<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1981/clubs/club=50123/matches/index.html ''Rezultati Real Sociedada u Kupu evropskih šampiona 1981/82, uefa.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140505064159/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1981/clubs/club=50123/matches/index.html |date=5. 5. 2014 }}; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> U prvoj utakmici [[PFK CSKA Sofija|CSKA Sofija]] je bila uspješnija rezultatom 0-1 dok u uzvratu nije bilo golova. Sljedeće sezone Real Sociedad je ostvario najveći uspjeh u cjelokupnoj historiji učešća u UEFA-inim takmičenjima dospjevši do polufinala [[UEFA Liga prvaka|Kupa Evropskih šampiona]].<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1982/clubs/club=50123/matches/index.html ''Rezultati Real Sociedada u Kupu evropskih šampiona 1982/83, uefa.com'']{{Mrtav link}}; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> Nakon odigranih 1-1 u prvoj utakmici polufinala, u uzvratu [[Hamburger SV]] je na [[Volksparkstadion]]u pobijedio rezultatom 2-1. U sezoni 1987/88. Real Sociedad je zabilježio svoj prvi i jedini nastup u [[UEFA Kup pobjednika kupova|Kupu pobjednika kupova]]. U prvom krugu Real Sociedad je bio uspješniji od [[Poljska|poljskog]] [[Śląsk Wrocław]]a. U drugom krugu [[FK Dinamo Minsk|Dinamo Minsk]] je zbog gola u gostima bio uspješniji te obezbjedio prolazak u treći krug. Sljedeće sezone Real Sociedad je učestvovao u [[Kup UEFA|Kupu UEFA]] te zabilježio svoj najbolji uspjeh u ovom natjecanju dospjevši do četvrtfinala. [[VfB Stuttgart]] je bio uspješniji boljim izvođenjem jedanaesteraca.<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1988/clubs/club=50123/matches/index.html ''Rezultati Real Sociedada u Kupu UEFA 1988/89, uefa.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811050159/http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=1988/clubs/club=50123/matches/index.html |date=11. 8. 2014 }}; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> Nastupe u kupu UEFA Real Sociedad je ostvario još i u sezonama 1990/91, 1992/93. i 1988/99. ali nije zabilježio neke značajnije rezultate. U sezoni 2003/04. Real Sociedad je učestvovao u [[UEFA Liga prvaka|Ligi prvaka]] te dospio do osmine finala igravši protiv [[Olympique Lyonnais|Lyonna]]. U obje utakmice Lyonn je ostvario identične pobjede rezultatom 1-0.<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2003/clubs/club=50123/matches/index.html ''Rezultati Real Sociedada u UEFA Ligi prvaka 2003/04, uefa.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223005035/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2003/clubs/club=50123/matches/index.html |date=23. 2. 2014 }}; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> Nakon deset godina Real Sociedad i [[Olympique Lyonnais|Lyonn]] su se susreli u kvalifikacijama za [[UEFA Liga prvaka 2013/14.|Ligu prvaka 2013/14]]. Ovog puta Sociedad je bio uspješniji pobijedivši u obje utakmice identičnim rezultatom 2-0. Međutim, u grupnoj fazi takmičenja Real Sociedad je u šest utakmica doživio pet poraza i ubjedljivo završio na zadnjem mjestu u grupi.<ref>[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2014/clubs/club=50123/matches/index.html ''Rezultati Real Sociedada u UEFA Ligi prvaka 2013/14, uefa.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914000221/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2014/clubs/club=50123/matches/index.html |date=14. 9. 2014 }}; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" width=81% ! width=5%| Sezona ! width=16%| Takmičenje<ref>[http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50123/profile/history/index.html ''Real Sociedad u UEFA-inim takmičenjima. uefa.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209082613/http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50123/profile/history/index.html |date=9. 12. 2017 }}; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref> ! width=10%| Runda ! width=15%| Protivnik ! width=10%| Prva utakmica ! width=10%| Druga utakmica ! width=10%| Uk. rezultat ! width=5%| |- | [[Kup UEFA 1974/75.|1974/75]]. |align=left| [[Kup UEFA]] |align=left| Prvi krug |align=left| {{ZD|ČSSR}} [[FC Baník Ostrava|Baník]] | '''0'''–1 | 4–'''0''' | background:lightgreen;"| '''0'''–5 | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- |rowspan=2| [[Kup UEFA 1975/76.|1975/76]]. |rowspan=2 align=left| [[Kup UEFA]] |align=left| Prvi krug |align=left| {{ZD|ŠVI}} [[Grasshopper Club Zürich|Grasshopper]] | 3–'''3''' | '''1'''–1 | background:lightgreen;"| '''4'''–4 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Drugi krug |align=left| {{ZD|ENG}} [[Liverpool FC|Liverpool]] | '''1'''–3 | 6–'''0''' | background:lightgreen;"| '''1'''–9 | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- | [[Kup UEFA 1979/80.|1979/80]]. |align=left| [[Kup UEFA]] |align=left| Prvi krug |align=left| {{ZD|ITA}} [[FC Inter Milano|Inter]] | 3–'''0''' | '''2'''–0 | background:lightgreen;"| '''2'''–3 | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- |rowspan=3| [[Kup UEFA 1980/81.|1980/81]]. |rowspan=3 align=left| [[Kup UEFA]] |align=left| Prvi krug |align=left| {{ZD|MAĐ}} [[Újpest FC|Újpest]] | 1–'''1''' | '''1'''–0 | background:lightgreen;"| '''2'''–1 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Drugi krug |align=left| {{ZD|ČSSR}} [[FC Zbrojovka Brno|Brno]] | 1–'''1''' | '''2'''–1 | background:lightgreen;"| '''3'''–2 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Treći krug |align=left| {{ZD|BEL}} [[K.S.C. Lokeren Oost-Vlaanderen|Lokeren]] | 1–'''0''' | '''2'''–2 | background:lightgreen;"| '''2'''–3 | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- | [[Kup evropskih šampiona 1981/82.|1981/82]]. |align=left| [[Kup evropskih šampiona]] |align=left| Prvi krug |align=left| {{ZD|BUG}} [[PFK CSKA Sofija|CSKA Sofija]] | 1–'''0''' | '''0'''–0 | background:lightgreen;"| '''0'''–1 | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- |rowspan=4| [[Kup evropskih šampiona 1982/83.|1982/83]]. |rowspan=4 align=left| [[Kup evropskih šampiona]] |align=left| Prvi krug |align=left| {{ZD|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] | 0–'''1''' | '''3'''–2 | background:lightgreen;"| '''4'''–2 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Drugi krug |align=left| {{ZD|ŠKO}} [[Celtic FC|Celtic]] | '''2'''–0 | 2–'''1''' | background:lightgreen;"| '''3'''–2 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Četvrtfinale |align=left| {{ZD|POR}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] | 1–'''0''' | '''2'''–0 | background:lightgreen;"| '''3'''–2 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Polufinale |align=left| {{ZD|NJE}} [[Hamburger SV|Hamburger]] | '''1'''–1 | 2–'''1''' | background:lightgreen;"| '''2'''–3 | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- |rowspan=2| [[UEFA Kup pobjednika kupova 1987/88.|1987/88]]. |rowspan=2 align=left| [[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup kupova]] |align=left| Prvi krug |align=left| {{ZD|POLJ}} [[Śląsk Wrocław]] | '''0'''–0 | 0–'''2''' | background:lightgreen;"| '''2'''–0 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Drugi krug |align=left| {{ZD|SSSR}} [[FK Dinamo Minsk|Dinamo Minsk]] | '''1'''–1 | 0–'''0''' | background:lightgreen;"| '''1'''–1 | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- |rowspan=4| [[Kup UEFA 1988/89.|1988/89]]. |rowspan=4 align=left| [[Kup UEFA]] |align=left| Prvi krug |align=left| {{ZD|ČSSR}} [[FK Dukla Prag|Dukla Prag]] | '''2'''–1 | 3–'''2''' | background:lightgreen;"| '''4'''–4 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Drugi krug |align=left| {{ZD|POR}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting]] | 1–'''2''' | '''0'''–0 | background:lightgreen;"| '''2'''–1 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Treći krug |align=left| {{ZD|NJE}} [[1. FC Köln]] | '''1'''–0 | 2–'''2''' | background:lightgreen;"| '''3'''–2 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Četvrtfinale |align=left| {{ZD|NJE}} [[VfB Stuttgart]] | 1–'''0''' | '''1'''–0 (2-4 pen) | background:lightgreen;"| '''1'''–1 | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- |rowspan=2| [[Kup UEFA 1990/91.|1990/91]]. |rowspan=2 align=left| [[Kup UEFA]] |align=left| Prvi krug |align=left| {{ZD|ŠVI}} [[FC Lausanne-Sport|Lausanne]] | 3–'''2''' | '''1'''–0 | background:lightgreen;"| '''3'''–3 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Drugi krug |align=left| {{ZD|JUG}} [[FK Partizan|Partizan]] | '''1'''–0 | 1–'''0''' (4-3 pen) | background:lightgreen;"| '''1'''–1 | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- | [[Kup UEFA 1992/93.|1992/93]]. | align=left| [[Kup UEFA]] |align=left| Prvi krug |align=left| {{ZD|POR}} [[Vitória S.C.|Guimarães]] | 3–'''0''' | '''2'''–0 | background:lightgreen;"| '''2'''–3 | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- |rowspan=3| [[Kup UEFA 1998/99.|1998/99]]. |rowspan=3 align=left| [[Kup UEFA]] |align=left| Prvi krug |align=left| {{ZD|ČEŠ}} [[AC Sparta Prag|Sparta Prag]] | 2–'''4''' | '''1'''–0 | background:lightgreen;"| '''5'''–2 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Drugi krug |align=left| {{ZD|RUS}} [[FK Dinamo Moskva|Dinamo Moskva]] | 2–'''3''' | '''3'''–0 | background:lightgreen;"| '''6'''–2 | [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| Treći krug |align=left| {{ZD|ŠPA}} [[Atlético Madrid]] | '''2'''–1 | 4–'''1''' | background:lightgreen;"| '''3'''–5 | [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- |rowspan=4| [[UEFA Liga prvaka 2003/04.|2003/04]]. |rowspan=4 align=left| [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]] |rowspan=3 align=left| Grupna faza |align=left| {{ZD|GRČ}} [[Olympiakos FC|Olympiakos]] | '''1'''–0 | 2–'''2''' | background:lightgreen;"| '''3'''–2 |rowspan=3| [[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |align=left| {{ZD|TUR}} [[Galatasaray SK|Galatasaray]] | 1–'''2''' | '''1'''–1 | background:lightgreen;"| '''3'''–2 |- |align=left| {{ZD|ITA}} [[Juventus F.C.|Juventus]] | 4–'''2''' | '''0'''–0 | background:lightgreen;"| '''2'''–4 |- |align=left| Osmina finala |align=left| {{ZD|FRA}} [[Olympique Lyonnais]] | '''0'''–1 | 1–'''0''' | background:lightgreen;"| '''0'''–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- |rowspan=4| [[UEFA Liga prvaka 2013/14.|2013/14]]. |rowspan=4 align=left| [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]] |align=left| Baraž |align=left| {{ZD|FRA}} [[Olympique Lyonnais]] | 0–'''2''' | '''2'''–0 | background:lightgreen;"| '''4'''–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|20px]] |- |rowspan=3 align=left| Grupna faza |align=left| {{ZD|UKR}} [[FK Šahtar Donjeck|Šahtar Donjeck]] | '''0'''–2 | 4–'''0''' | background:lightgreen;"| '''0'''–6 |rowspan=3| [[Datoteka:Symbol delete vote.svg|20px]] |- |align=left| {{ZD|NJE}} [[Bayer 04 Leverkusen]] | 2–'''1''' | '''0'''–1 | background:lightgreen;"| '''1'''–3 |- |align=left| {{ZD|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | 1–'''0''' | '''0'''–0 | background:lightgreen;"| '''0'''–1 |- |} {| class="wikitable sortable" cellpadding="3" style="text-align: center;" width=65% |- bgcolor=blue style="color:white;" |width=20%|Takmičenje |width=5%|{{Tooltip| OU | Odigrano utakmica }} |width=5%|{{Tooltip| P | Pobjede }} |width=5%|{{Tooltip| N | Neriješeno }} |width=5%|{{Tooltip| I | Izgubljeno }} |width=5%|{{Tooltip| DG | Dati golovi }} |width=5%|{{Tooltip| PG | Primljeni golovi }} |width=5%|{{Tooltip| GR | Gol-razlika }} |width=10%|{{Tooltip| PP | Postotak pobjeda }} |- !scope="row" align=left|[[UEFA Liga prvaka|Evropski kup/Liga prvaka]] |26||8||6||12||25||30||-5||30.76% |- !scope="row" align=left|[[UEFA Kup pobjednika kupova|Kup pobjednika kupova]] |4||1||3||0||3||1||+2||25% |- !scope="row" align=left|[[UEFA Evropska liga|Kup UEFA/Evropska liga]] |34||15||7||12||44||51||-7||44.11% |- !Ukupno |'''64'''||'''24'''||'''16'''||'''24'''||'''72'''||'''82'''||'''-10'''||'''37.5%''' |} [[Datoteka:Tribuna oeste del Estadio Anoeta.JPG|mini|desno|260px|Stadion Anoeta]] == Baskijski derbi == {{Glavni|Baskijski derbi}} Baskijski derbi ([[Baskijski jezik|baskijski]]: ''Euskal Derbia'') je naziv za nogometno rivalstvo između [[Athletic Bilbao]]a i Real Soceidada. == Stadion Anoeta == {{Glavni|Stadion Anoeta}} Nakon osnivanja kluba, Real Sociedad je svoje domaće utakmice igrao na [[Stadion Atotxa|stadionu Atotxa]] koji je otvoren 4. oktobra 1913. 13. augusta 1993. godine otvoren je novoizgrađeni stadion Anoeta na kojem Real Sociedad igra svoje domaće utakmice. Kapacitet stadiona iznosi 32.076 mjesta. Dimenzije stadiona su 105×70 metara.<ref name="Estadio Anoeta, stadiumguide.com">[http://www.stadiumguide.com/anoeta/ ''Estadio Anoeta, stadiumguide.com'']; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref><ref>[http://www.estadioanoeta.com/estadio.html ''Estadio Anoeta, estadioanoeta.com'']{{Mrtav link}}; pristupljeno: 7. 3. 2015.</ref> == Trenutni sastav == <small>Datum: 6. mart 2015:<ref>[http://www.realsociedad.com/Home/Section/spa/271/equipos ''PRIMER EQUIPO, realsociedad.com'']; pristupljeno: 6. 3. 2015.</ref></small> {| class="toccolours" ! style="background-color:#0000ff; color:#ffffff;" colspan="4" | Golmani |- |width="30" | |width="40"| |width="170"| |- | 1 || {{ZD|ARG}} || [[Gerónimo Rulli]] |- | 16 || {{ZD|ŠPA}} || [[Eñaut Zubikarai]] |- ! style="background-color:#0000ff; color:#ffffff" colspan="4" | Odbrana |- |width="30"| |width="40"| |width="170"| |- | 2 || {{ZD|ŠPA}} || [[Carlos Martínez]] |- | 3 || {{ZD|ŠPA}} || [[Mikel González Martínez|Mikel Martínez]] |- | 6 || {{ZD|ŠPA}} || [[Iñigo Martínez]] |- | 15 || {{ZD|ŠPA}} || [[Ion Ansotegi]] |- | 19 || {{ZD|ŠPA}} || [[Yuri Berchiche]] |- | 20 || {{ZD|ŠPA}} || [[Joseba Zaldúa]] |- | 22 || {{ZD|ŠPA}} || [[Daniel Estrada Agirrezabalaga|Daniel Estrada]] |- | 24 || {{ZD|ŠPA}} || [[Alberto de la Bella]] |- | 34 || {{ZD|ŠPA}} || [[Aritz Elustondo]] |- ! style="background-color:#0000ff; color:#ffffff" colspan="4" | Vezni red |- |width="30"| |width="40"| |width="170"| |- | 4 || {{ZD|ŠPA}} || [[Gorka Elustondo]] |- | 5 || {{ZD|ŠPA}} || [[Markel Bergara]] |- | 8 || {{ZD|ŠPA}} || [[Esteban Granero]] |- | 10 || {{ZD|ŠPA}} || [[Xabi Prieto]] |- | 14 || {{ZD|ŠPA}} || [[Rubén Pardo]] |- | 16 || {{ZD|ŠPA}} || [[Sergio Canales]] |- | 17 || {{ZD|ŠPA}} || [[David Zurutuza]] |- | 18 || {{ZD|URU}} || [[Gonzalo Castro Irizábal|Gonzalo Castro]] |- ! style="background-color:#0000FF; color:#ffffff" colspan="4" |Napad |- |width="30"| |width="40"| |width="170"| |- | 7 || {{ZD|NOR}} || [[Alfreð Finnbogason]] |- | 9 || {{ZD|ŠPA}} || [[Imanol Agirretxe]] |- | 11 || {{ZD|MEX}} || [[Carlos Vela]] |} == Real Sociedad u prvenstvu i Kupu kralja == {| |valign="top" width=0%| {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- style="background:#f0f6fa;" !Sezona !Liga !Pozicija ![[Copa del Rey]] |- *''Kao Real Sociedad de Foot-ball'' |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1929.|1929]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|4. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1929/30.|1929/30]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|7. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1930/31.|1930/31]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|3. !style="background:#efefef;"| |} |valign="top" width=0%| {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- style="background:#f0f6fa;" !Sezona !Liga !Pozicija ![[Copa del Rey]] |- *''Kao Donostia Football Club'' |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1931/32.|1931/32]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|8. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1932/33.|1932/33]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|6. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1933/34.|1933/34]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|5. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1934/35.|1934/35]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|11. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1935/36.|1935/36]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|6. !style="background:#efefef;"| |} |} *''Kao Real Sociedad de Fútbol'' {| |- | style="vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- style="background:#f0f6fa;" !Sezona !Liga !Pozicija ![[Copa del Rey]] |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1939/40.|1939/40]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|1. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1940/41.|1940/41]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|1. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1941/42.|1941/42]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|14. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1942/43.|1942/43]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|1. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1943/44.|1943/44]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|13. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1944/45.|1944/45]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|4. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1945/46.|1945/46]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|6. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1946/47.|1946/47]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|3. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1947/48.|1947/48]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|13. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1948/49.|1948/49]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|1. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1949/50.|1949/50]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|8. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1950/51.|1950/51]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|5. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1951/52.|1951/52]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|10. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1952/53.|1952/53]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|10. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1953/54.|1953/54]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|9. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1954/55.|1954/55]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|14. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1955/56.|1955/56]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|8. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1956/57.|1956/57]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|12. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1957/58.|1957/58]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|9. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1958/59.|1958/59]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|10. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1959/60.|1959/60]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|14. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1960/61.|1960/61]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|8. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1961/62.|1961/62]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|15. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1962/63.|1962/63]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|4. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1963/64.|1963/64]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|6. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1964/65.|1964/65]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|4. !style="background:#efefef;"| |} | style="vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- style="background:#f0f6fa;" !Sezona !Liga !Pozicija ![[Copa del Rey]] |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1965/66.|1965/66]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|10. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#808080;"|[[Segunda División 1966/67.|1966/67]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|1. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1967/68.|1967/68]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|14. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1968/69.|1968/69]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|7. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1969/70.|1969/70]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|7. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1970/71.|1970/71]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|8. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1971/72.|1971/72]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|8. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1972/73.|1972/73]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|7. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1973/74.|1973/74]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|4. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1974/75.|1974/75]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|4. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1975/76.|1975/76]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|8. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1976/77.|1976/77]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|8. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1977/78.|1977/78]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|11. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1978/79.|1978/79]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|4. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1979/80.|1979/80]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|2. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1980/81.|1980/81]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|1. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1981/82.|1981/82]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|1. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1982/83.|1982/83]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|7. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1983/84.|1983/84]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|6. !style="background:#efefef;"| |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1984/85.|1984/85]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|7. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1985/86.|1985/86]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|7. !style="background:#efefef;"|Treći krug |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1986/87.|1986/87]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|10. !style="background:#efefef;"|Pobjednik |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1987/88.|1987/88]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|2. !style="background:#efefef;"|Finale |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1988/89.|1988/89]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|11. !style="background:#efefef;"|1/8 |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1989/90.|1989/90]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|5. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1990/91.|1990/91]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|13. !style="background:#efefef;"|1/8 |} | style="vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- style="background:#f0f6fa;" !Sezona !Liga !Pozicija ![[Copa del Rey]] |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1991/92.|1991/92]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|5. !style="background:#efefef;"|Peti krug |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1992/93.|1992/93]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|13. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1993/94.|1993/94]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|11. !style="background:#efefef;"|Peti krug |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1994/95.|1994/95]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|11. !style="background:#efefef;"|Četvrti krug |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1995/96.|1995/96]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|7. !style="background:#efefef;"|Drugi krug |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1996/97.|1996/97]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|8. !style="background:#efefef;"|Drugi krug |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1997/98.|1997/98]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|3. !style="background:#efefef;"|1/8 |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1998/99.|1998/99]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|10. !style="background:#efefef;"|1/8 |- |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga 1999/2000.|1999/00]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|13. !style="background:#efefef;"|Prvi krug |- |style="background:#FFFF00;"|[[2000/01.|2000/01]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|13. !style="background:#efefef;"|1/32 |- |style="background:#FFFF00;"|[[2001/02.|2001/02]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|13. !style="background:#efefef;"|1/32 |- |style="background:#FFFF00;"|[[2002/03.|2002/03]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|2. !style="background:#efefef;"|1/32 |- |style="background:#FFFF00;"|[[2003/04.|2003/04]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|15. !style="background:#efefef;"|1/16 |- |style="background:#FFFF00;"|[[2004/05.|2004/05]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|14. !style="background:#efefef;"|1/16 |- |style="background:#FFFF00;"|[[2005/06.|2005/06]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|16. !style="background:#efefef;"|Treći krug |- |style="background:#FFFF00;"|[[2006/07.|2006/07]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|19. !style="background:#efefef;"|1/16 |- |style="background:#808080;"|[[2007/08.|2007/08]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|4. !style="background:#efefef;"|Drugi krug |- |style="background:#808080;"|[[2008/09.|2008/09]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|6. !style="background:#efefef;"|Treći krug |- |style="background:#808080;"|[[2009/10.|2009/10]]. |style="background:#808080;"|[[Segunda División|Segunda]] |style="background:#808080;"|1. !style="background:#efefef;"|Drugi krug |- |style="background:#FFFF00;"|[[2010/11.|2010/11]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|15. !style="background:#efefef;"|1/16 |- |style="background:#FFFF00;"|[[2011/12.|2011/12]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|12. !style="background:#efefef;"|1/8 |- |style="background:#FFFF00;"|[[2012/13.|2012/13]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|4. !style="background:#efefef;"|1/16 |- |style="background:#FFFF00;"|[[2013/14.|2013/14]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"|7. !style="background:#efefef;"|Polufinale |- |style="background:#FFFF00;"|[[2014/15.|2014/15]]. |style="background:#FFFF00;"|[[La Liga]] |style="background:#FFFF00;"| !style="background:#efefef;"|1/8 |} |} ---- Ukupan broj provedenih sezona u ligama: *[[La Liga]]: '''68''', *[[Segunda División]] '''16'''. ---- === Trofeji === *'''[[La Liga]]:''' **'''Prvaci (2):''' [[La Liga 1980/81.|1980/81]], [[La Liga 1981/82.|1981/82.]] **'''Viceprvaci (3):''' [[La Liga 1979/80.|1979/80]], [[La Liga 1987/88.|1987/88]], [[La Liga 2002/03.|2002/03.]] *'''[[Kup kralja]]:''' **'''Pobjednici (3):''' 1909, 1986/87, 2025/26. **'''Viceprvaci (4):''' 1913, 1928, 1951, 1987/88. *'''[[Španski superkup]]:''' **'''Pobjednici (1):''' 1982. *'''[[Segunda División]]:''' **'''Pobjednici (3):''' [[Segunda División 1948/49.|1948/49]], [[Segunda División 1966/67.|1966/67]], [[Segunda División 2009/10.|2009/10]]. **'''Viceprvaci (2):''' [[Segunda División 1940/41.|1940/41]], [[Segunda División 1942/43.|1942/43]]. == Poznati igrači == U cjelokupnoj historiji kluba, za Real Sociedad su igrali i neki od proslavljenih nogometaša a među najpoznatijim su dakako bili [[Luis Arconada]], [[Jesús María Satrústegui]], [[Pedro Uralde]], [[José Mari Bakero]], [[Alberto Górriz]] i drugi. {| |- style="vertical-align: top;" | *{{ZD|ŠPA}} [[Paco Bienzobas]] *{{ZD|ŠPA}} [[Ignacio María Alcorta Hermoso|Cholín]] *{{ZD|ŠPA}} [[Martín Marculeta]] *{{ZD|ŠPA}} [[Amadeo Labarta]] *{{ZD|ŠPA}} [[Sebastián Ontoria]] *{{ZD|ŠPA}} [[José María Pérez Medrano]] *{{ZD|ŠPA}} [[Juan Bagur]] *{{ZD|ŠPA}} [[Silvestre Igoa]] *{{ZD|ŠPA}} [[Ángel Paz Rodríguez]] *{{ZD|ŠPA}} [[Epifanio Fernández]] || *{{ZD|ŠPA}} [[José Antonio Arzak]] *{{ZD|ŠPA}} [[José María Martínez Muguerza]] *{{ZD|ŠPA}} [[Dionisio Urreisti]] *{{ZD|ŠPA}} [[Inaxio Kortabarria]] *{{ZD|ŠPA}} [[Miguel Ángel Alonso|Periko Alonso]] *{{ZD|ŠPA}} [[Jesús María Satrústegui]] *{{ZD|ŠPA}} [[José Agustín Aranzabal Askasíbar|Gaztelu]] *{{ZD|ŠPA}} [[Luis Arconada]] *{{ZD|ŠPA}} [[José Diego Álvarez|Álvarez]] *{{ZD|ŠPA}} [[Roberto López Ufarte|López Ufarte]] || *{{ZD|ŠPA}} [[Alberto Górriz]] *{{ZD|ŠPA}} [[Pedro Uralde]] *{{ZD|ŠPA}} [[Jesús María Zamora]] *{{ZD|ŠPA}} [[Agustín Gajate|Gajate]] *{{ZD|ŠPA}} [[Juan Antonio Larrañaga|Larrañaga]] *{{ZD|ŠPA}} [[José Mari Bakero|Bakero]] *{{ZD|IRS}} [[John Aldridge]] *{{ZD|ŠPA}} [[Miguel Fuentes Azpiroz|Miguel Fuentes]] *{{ZD|ŠPA}} [[Alberto López Fernández|Alberto]] *{{ZD|BIH}} [[Meho Kodro]] || *{{ZD|ŠPA}} [[Agustín Aranzábal|Aranzabal]] *{{ZD|ŠPA}} [[Lorenzo Juarros García|Loren]] *{{ZD|ŠPA}} [[Óscar de Paula|de Paula]] *{{ZD|ŠPA}} [[Javier de Pedro]] *{{ZD|ŠPA}} [[Xabi Alonso]] *{{ZD|ŠPA}} [[Mikel Aranburu]] *{{ZD|TUR}} [[Nihat Kahveci]] *{{ZD|ČIL}} [[Claudio Bravo]] *{{ZD|HOL}} [[Sander Westerveld]] |} == Statistika igrača == === Najbolji strijelci kluba === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="text-align:center; font-size: 95%; border: blue 1px; border-collapse: collapse;" width=40% |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width=5%| !width=25%|Nogometaš !width=10%|Golovi |- |1. |align=left|[[Jesús María Satrústegui]] |162 |- |2. |align=left|[[Ignacio María Alcorta Hermoso|Cholín]] |136 |- |3. |align=left|[[Roberto López Ufarte]] |129 |- |4. |align=left|[[Sebastián Ontoria]] |114 |- |5. |align=left|[[Paco Bienzobas]] |109 |- |6. |align=left|[[Darko Kovačević]] |107 |- |7. |align=left|[[Pedro Uralde]] |100 |- |8. |align=left|[[José Mari Bakero]] |91 |- |9. |align=left|[[José Mari Pérez]] |86 |- |10. |align=left|[[Epifanio Fernández Berridi]] |85 |} <gallery mode=packed> Jesus Mari Satrustegi.jpg|[[Jesús María Satrústegui]] Roberto López Ufarte.jpg|[[Roberto López Ufarte]] Pedro Uralde.jpg|[[Pedro Uralde]] José Mari Bakero.jpg|[[José Mari Bakero]] </gallery> === Igrači s najviše nastupa === {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="text-align:center; font-size: 95%; border: blue 1px; border-collapse: collapse;" width=40% |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" !width=5%| !width=25%|Nogometaš !width=10%|Nastupi |- |1. |align=left|[[Alberto Górriz Echarte]] |599 |- |2. |align=left|[[Juan Antonio Larrañaga]] |589 |- |3. |align=left|[[Jesús María Zamora]] |588 |- |4. |align=left|[[Luis Arconada]] |551 |- |5. |align=left|[[Miguel Fuentes]] |495 |- |6. |align=left|[[Roberto López Ufarte]] |474 |- |7. |align=left|[[Agustín Gajate]] |469 |- |8. |align=left|[[Inaxio Kortabarria]] |442 |- |9. |align=left|[[Mikel Aranburu]] |426 |- |10. |align=left|[[Dionisio Urreisti]] |416 |- |} <gallery mode=packed> Alberto Gorriz.jpg|[[Alberto Górriz Echarte]] Jesus Mari Zamora 1981.jpg|[[Jesús María Zamora]] Luis Arconada (cropped).jpg|[[Luis Arconada]] Inaxio Kortabarria.jpg|[[Inaxio Kortabarria]] </gallery> == Treneri kroz historiju kluba == {| |- | style="vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- ! Period ! Trener |- | 1918–23 | {{ZD|ŠPA|1785}} [[José Berraondo]] |- | 1923–26 | {{ZD|MAĐ|1920}} [[Lippo Hertzka]] |- | 1926 | {{ZD|ŠPA|1785}} Luis Ortiz de Urbina |- | 1926–30 | {{ZD|ŠPA|1785}} [[Benito Díaz]] |- | 1930–35 | {{ZD|ENG}} [[Harry Lowe]] |- | 1939–41 | {{ZD|ŠPA|1938}} Gaspar Gurruchaga |- | 1941–42 | {{ZD|ŠPA|1938}} Sebastián Silveti <br/>{{ZD|ŠPA|1938}} [[Francisco Gamborena|Patxi Gamborena]] |- | 1942–51 | {{ZD|ŠPA|1945}} [[Benito Díaz]] |- | 1951–55 | {{ZD|ŠPA|1945}} José Ignacio Urbieta |- | 1955–60 | {{ZD|ŠPA|1945}} [[Salvador Artigas]] |- | 1960 | {{ZD|ŠPA|1945}} Joseba Elizondo |- | 1960–62 | {{ZD|ŠPA|1945}} [[Baltasar Albéniz]] |- | 1962 | {{ZD|ŠPA|1945}} Joseba Elizondo |- | 1962–63 | {{ZD|ŠPA|1945}} Perico Torres |- | 1963–64 | {{ZD|ŠPA|1945}} [[Antonio Barrios]] |} | style="vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- ! Period ! Trener |- | 1964–66 | {{ZD|ŠPA|1945}} [[Román Galarraga Salegui|Román Galarraga]] |- | 1966–70 |{{ZD|ŠPA|1945}} [[Andoni Elizondo]] |- | 1970–70 | {{ZD|ŠPA|1945}} Angel Segurola |- | 1970–72 | {{ZD|ŠPA|1945}} [[Andoni Elizondo]] |- | 1972–74 | {{ZD|ŠPA|1945}} [[Rafael Iriondo]] |- | 1974–76 | {{ZD|ŠPA|1945}} [[Andoni Elizondo]] |- | 1976–78 | {{ZD|ŠPA|1977}} [[José Antonio Irulegui]] |- | 1978–85 | {{ZD|ŠPA}} [[Alberto Ormaetxea]] |- | 1. juli 1985. – 8. maj 1989. | {{ZD|WAL}} [[John Toshack]] |- | 9. maj 1989. – 14. jan. 1991. | {{ZD|ŠPA}} [[Marco Antonio Boronat]] |- | 15. jan. 1991. – 30. juni 1991. | {{ZD|ŠPA}} [[Javier Expósito]] |- | 1. juli 1991. – 21. nov. 1994. | {{ZD|WAL}} [[John Toshack]] |- | 22. nov. 1994. – 27. nov. 1995. | {{ZD|ŠPA}} [[Salva Iriarte]] |- | 28. nov. 1995. – 30. juni 1997. | {{ZD|ŠPA}} [[Javier Irureta]] |- | 1. juli 1997. – 25. okt. 1999. | {{ZD|AUT}} [[Bernd Krauss]] |- | 26. okt. 1999. – 23. okt. 2000. | {{ZD|ŠPA}} [[Javier Clemente]] |} | style="vertical-align:top;"| {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- ! Period ! Trener |- | 24. okt. 2000. – 21. dec. 2000. | {{ZD|ŠPA}} [[Miguel Ángel Alonso|Perico Alonso]] |- | 22. dec. 2000. – 11. mart 2002. | {{ZD|WAL}} [[John Toshack]] |- | 12. mart 2002. – 30. juni 2002. | {{ZD|ŠPA}} [[Roberto Olabe]] |- | 1. juli 2002. – 30. juni 2004. | {{ZD|FRA}} [[Raynald Denoueix]] |- | 1. juli 2004. – 30. jan. 2006. | {{ZD|ŠPA}} [[José Maria Amorrortu]] |- | 31. jan. 2006. – 23. mart 2006. | {{ZD|ŠPA}} [[Gonzalo Arconada Echarri|Gonzalo Arconada]] |- | 23. mart 2006. – 26. okt. 2006. | {{ZD|ŠPA}} [[José Mari Bakero]] |- | 26. okt. 2006. – 30. juni 2007. | {{ZD|ŠPA}} [[Miguel Ángel Lotina]] |- | 1. juli 2007. – 16. jan. 2008. | {{ZD|WAL}} [[Chris Coleman]] |- | 15. jan. 2008. – 2. april 2008. | {{ZD|ŠPA}} [[José Ramón Eizmendi]] |- | 3. april 2008. – 30. juni 2009. | {{ZD|ŠPA}} [[Juan Manuel Lillo|Juanma Lillo]] |- | 1. juli 2009. – 30. juni 2011. | {{ZD|URU}} [[Martín Lasarte]] |- | 1. juli 2011. – 30. juni 2013. | {{ZD|FRA}} [[Philippe Montanier]] |- | 1. juli 2013. – 3. nov. 2014 | {{ZD|ŠPA}} [[Jagoba Arrasate]] |- | 10. nov. 2014. – trenutno | {{ZD|ŠKO}} [[David Moyes]] |} |} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Real Sociedad}} * [http://www.realsociedad.com/ ''Zvanična stranica kluba''] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50123/profile/index.html ''Real Sociedad na zvaničnoj stranici UEFA-e''] * [http://www.lfp.es/liga-bbva/real-sociedad ''Real Sociedad na zvaničnoj stranici La Lige''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313003831/http://www.lfp.es/liga-bbva/real-sociedad |date=13. 3. 2015}} * [http://www.bdfutbol.com/en/e/e30.html ''Real Sociedad na bdfutbol.com''] * [http://lafutbolteca.com/real-sociedad-de-futbol-s-a-d/ ''Real Sociedad na lafutbolteca.com''] {{Navkutije |ime = |naslov = Real Sociedad u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Nogometni prvaci Španije}} }} {{La Liga}} [[Kategorija:Real Sociedad|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Španiji]] [[Kategorija:Klubovi La Lige]] 7xsr33f89fnwqtvcmjgo60kd4r81aho 0 383322 3932152 3931354 2026-09-29T15:47:25Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932152 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv =Theta Carinae | Slika = | Opis slike = | Epoha =[[Epoha (astronomija)|J2000]] | Sazviježđe =[[Kobilica (sazviježđe)|Kobilica]] | Rektascenzija = 10h 42m 57,4s<ref name="maa"/> | Deklinacija = -64° 23' 40"<ref name="maa"/> | Vidljivi sjaj =2,76<ref name="maa"/> | Spektralna klasa =B0Vp<ref name="maa"/> | B-V-indeks =-0,22<ref name="maa"/> | U-B-indeks = | Varijabilnost = | Radijalna brzina =20<ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG =439<ref name="guide"/> | Udaljenost Par =135 | Apsolutni sjaj = | V-RA =0,23<ref name="SIMBAD"/> | V-DE =0,18<ref name="SIMBAD"/> | V-GES = | V-DIR = | Masa = | Radijus = | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = | Bayer =&theta; Car<ref name="SIMBAD"/> | Flamsteed = | BD = | BSK =HR 4199<ref name="SIMBAD"/> | HDK =HD 93030<ref name="SIMBAD"/> | SAO =SAO 251083<ref name="SIMBAD"/> | TYC =TYC 8965-1765-1<ref name="SIMBAD"/> | HIP =HIP 52419<ref name="SIMBAD"/> }} '''Theta Carinae''' (θ Carinae, θ Car) je [[dvostruka zvijezda|zvjezdani sistem]] u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Kobilica (sazviježđe)|Kobilica]]. Udaljen je 439 [[Svjetlosna godina|sg]] od [[Sunce|Sunca]]. Sastoji se od [[Dvostruka zvijezda|dvije zvijezde]]. Nalazi se [[Sjeveroistok|sjeveroistočno]] od [[Asterizam (astronomija)|asterizma]] ''Dijamantni krst'' kojeg čini zajedno sa [[Beta Carinae|&beta;]], [[Upsilon Carinae|&upsilon;]] i [[Omega Carinae|&omega; Car]].<ref name="astrostudio">[http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=52419 &theta; Car iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213020415/https://www.astrostudio.org/ |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.astrostudio.org/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213020415/https://www.astrostudio.org/ |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=26. 8. 2021 |url-status=bot: unknown}}''astrostudio.org'' pristupljeno 12.4.15 {{en simbol}}</ref><ref name="maa">C.Kronberg [http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/carina_tab.html Zvijezde u sazviježđu Kobilica iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305190835/http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/carina_tab.html |date=5 Mart 2016 }}''maa.mhn.de'' pristupljeno 12.4.15 {{de simbol}}</ref><ref name="SIMBAD"> SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=theta+Car&submit=SIMBAD+search &theta; Car] pristupljeno 12.4.15 {{en simbol}} </ref><ref name="guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/carina-constellation/ Sazviježđe Kobilica iz]''constellation-guide.com'' pristupljeno 12.4.15 {{en simbol}} </ref> ==Zvjezdani sistem== Primarna [[Theta Carinae A|&theta; Car A]] ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 2,76 [[Magnituda (astronomija)|mag]]. Ubraja u [[Patuljasta zvijezda|plave patuljke]] [[Glavni niz|glavnog niza]] [[Spektralna klasa|spektralne klasse B0Vp]]. Najpoznatija je zvijezda [[Otvoreno zvjezdano jato|otvorenog jata]] [[IC 2602]], koji se nekad i naziva [[Južne Plejade]].<ref name="guide"/> ==Kinematika== Kreće se brzinom 25,2˙[[Kilometar na sat|km/s]] u odnosu na Sunce. Njena [[galaktocentrična udaljenost]] iznosi oko 19700-24200˙sg . Za približno 4,5 miliona godina približit će se našem Suncu na razdaljinu od 291˙sg. Tada će njen prividni sjaj iznositi 1,66 mag.<ref name="astrostudio"/> ==Također pogledajte== *[[BPM 37093]] *[[Nu Centauri|&nu; Cen]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://vizier.u-strasbg.fr/ Vizier katalog] {{en simbol}} [[Kategorija:Patuljaste zvijezde]] [[Kategorija:Patuljaste zvijezde B-tipa]] [[Kategorija:Zvijezde glavnog niza]] [[Kategorija:Dvostruke zvijezde]] [[Kategorija:Zvijezde B-tipa]] [[Kategorija:Zvijezde B-tipa glavnog niza]] [[Kategorija:Kobilica (sazviježđe)]] [[Kategorija:Bayerovi objekti]] [[Kategorija:HD objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:TYC objekti]] [[Kategorija:HIP objekti]] rc13rz8b7zmf40vcazlu5f3264ga85h 0 383381 3932169 3931468 2026-09-29T18:21:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932169 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv =Upsilon Carinae | Slika = | Opis slike = | Epoha =[[Epoha (astronomija)|J2000]] | Sazviježđe =[[Kobilica (sazviježđe)|Kobilica]] | Rektascenzija = 9h 47m 6,1s/9h 47m 6,7s<ref name="maa"/> | Deklinacija = -65° 04' 18"/-65° 04' 21"<ref name="maa"/> | Vidljivi sjaj =2,96/6,03<ref name="maa"/> | Spektralna klasa =A8Ib/A8Ib<ref name="maa"/> | B-V-indeks =0,27/0,00<ref name="maa"/> | U-B-indeks = | Varijabilnost = | Radijalna brzina =13,6/13,9<ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG =1623<ref name="guide"/> | Udaljenost Par =498 | Apsolutni sjaj = | V-RA =4,5<ref name="SIMBAD"/> | V-DE =4,2<ref name="SIMBAD"/> | V-GES = | V-DIR = | Masa = | Radijus = | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = | Bayer =&upsilon; Car A/&upsilon; Car B<ref name="SIMBAD"/> | Flamsteed = | BD = | BSK =HR 3890/HR 3891<ref name="SIMBAD"/> | HDK =HD 85123/HD 85124<ref name="SIMBAD"/> | SAO =SAO 250695/250696<ref name="SIMBAD"/> | TYC = | HIP =HIP 48002<ref name="SIMBAD"/> }} '''Upsilon Carinae''' (υ Carinae, υ Car) je [[zvijezda|zvjezdani sistem]] u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Kobilica (sazviježđe)|Kobilica]]. Udaljen je 1623 [[Svjetlosna godina|sg]] od [[Sunce|Sunca]]. Sastoji se od [[Dvostruka zvijezda|dvije zvijezde]]. Zajedno sa [[Beta Carinae|&beta;]], [[Theta Carinae|&theta;]] i [[Omega Carinae|&omega; Car]] čini [[Asterizam (astronomija)|asterizam]] ''Dijamantni krst''.<ref name="astrostudio">[http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=48002 HIP 48002 iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213094935/https://www.astrostudio.org/ |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.astrostudio.org/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213094935/https://www.astrostudio.org/ |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=26. 8. 2021 |url-status=bot: unknown}}''astrostudio.org'' pristupljeno 13.4.15 {{en simbol}}</ref><ref name="maa">C.Kronberg [http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/carina_tab.html Zvijezde u sazviježđu Kobilica iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305190835/http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/carina_tab.html |date=5 Mart 2016 }}''maa.mhn.de'' pristupljeno 13.4.15 {{de simbol}}</ref><ref name="SIMBAD"> SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=upsilon+Car+A&submit=SIMBAD+search &upsilon; Car A] i [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=upsilon+Car+B&submit=SIMBAD+search &upsilon; Car B]pristupljeno 13.4.15 {{en simbol}} </ref><ref name="guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/carina-constellation/ Sazviježđe Kobilica iz]''constellation-guide.com'' pristupljeno 13.4.15 {{en simbol}} </ref> ==Zvjezdani sistem== Primarna zvijezda [[Upsilon Carinae A|&upsilon; Car A]] ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 2,96 [[Magnituda (astronomija)|mag]]. Ubraja se u [[Superdivovska zvijezda|bijele superdivove]] [[Spektralna klasa|spektralne klasse A8Ib]]. Kreće se brzinom 27,5˙[[Kilometar na sat|km/s]] u odnosu na Sunce.Njena [[galaktocentrična udaljenost]] iznosi oko 21500-24000˙sg .<ref name="astrostudio"/> Sekundarna [[Upsilon Carinae B|&upsilon; Car B]] je [[Divovska zvijezda|bijeli div]] spektralne klase A8Ib s prividnim sjajem od 6,03. Zvijezde su međusobno udaljene 5 [[Uglovna minuta|uglovnih sekundi]].<ref name="maa"/> ==Također pogledajte== *[[Alpha Ceti|&alpha; Cet]] *[[Beta Sculptoris|&beta; Scl]] *[[Gamma Sculptoris|&gamma; Scl]] *[[Delta Sculptoris|&delta; Scl]] *[[Eta Sculptoris|&eta; Scl]] *[[R Sculptoris|R Scl]] *[[Gamma Ceti|&gamma; Cet]] *[[Lambda Sculptoris|&lambda; Scl]] *[[V381 Cephei]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://vizier.u-strasbg.fr/ Vizier katalog] {{en simbol}} [[Kategorija:Divovske zvijezde]] [[Kategorija:Divovske zvijezde A-tipa]] [[Kategorija:Superdivovske zvijezde]] [[Kategorija:Superdivovske zvijezde A-tipa]] [[Kategorija:Dvostruke zvijezde]] [[Kategorija:Zvijezde A-tipa]] [[Kategorija:Kobilica (sazviježđe)]] [[Kategorija:Bayerovi objekti]] [[Kategorija:HD objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:HIP objekti]] kks1gl4wxm7y4gbtfy3hw0nnwaagsoj 0 384353 3932174 3931485 2026-09-29T18:43:00Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932174 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv =V357 Carinae | Slika = | Opis slike = | Epoha =[[Epoha (astronomija)|J2000]] | Sazviježđe =[[Kobilica (sazviježđe)|Kobilica]] | Rektascenzija = 09h 10m 57,9s<ref name="SIMBAD"/> | Deklinacija = -58° 58' 01"<ref name="SIMBAD"/> | Vidljivi sjaj =3,44<ref name="maa"/> | Spektralna klasa =B2IV-V<ref name="SIMBAD"/> | B-V-indeks =-0,19 | U-B-indeks = | Varijabilnost = | Radijalna brzina =23,30<ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG =419<ref name="guide"/> | Udaljenost Par =129 | Apsolutni sjaj =-2,1{{Napomena|Proračun na osnovu jednačine :<math>m - M = 5 \cdot\log_{10} \left( \frac{d}{10\,\mathrm{pc}}\right)</math> , vidi [[Apsolutna magnituda]]}} | V-RA =0,33<ref name="SIMBAD"/> | V-DE =0,35<ref name="SIMBAD"/> | V-GES = | V-DIR = | Masa = | Radijus = | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = | Bayer = | Flamsteed = | BD = | BSK =HR 3659<ref name="maa"/> | HDK =HD 79351<ref name="SIMBAD"/> | SAO =SAO 236693<ref name="SIMBAD"/> | TYC =TYC 8595-3311-1<ref name="SIMBAD"/> | HIP =HIP 45080<ref name="SIMBAD"/> }} '''V357 Carinae''' (V357 Car) je [[Višestruka zvijezda|zvjezdani sistem]] u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Kobilica (sazviježđe)|Kobilica]]. Ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 3,44 [[Magnituda (astronomija)|mag]]. Udaljena je 419 [[Svjetlosna godina|sg]] od [[Sunce|Sunca]]. Ubraja se u [[Subdivovska zvijezda|subdivove]] [[Spektralna klasa|spektralne klase B2IV-V]].[[Promjenljiva zvijezda|Promjenljivog]] je sjaja. Sastoji se od [[Dvostruka zvijezda|dvije zvijezde]].<ref name="SIMBAD">SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=V357+Car&submit=SIMBAD+search V357 Car] pristupljeno 24.4.15 {{en simbol}}</ref><ref name="maa">C.Kronberg [http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/carina_tab.html Zvijezde u sazviježđu Kobilica iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305190835/http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/carina_tab.html |date=5 Mart 2016 }}''maa.mhn.de'' pristupljeno 24.4.15 {{de simbol}}</ref><ref name="guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/carina-constellation/ Sazviježđe Kobilica iz]''constellation-guide.com'' pristupljeno 24.4.15 {{en simbol}}</ref><ref name="astrostudio">[http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=45080 HIP 45080] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213111241/https://www.astrostudio.org/ |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.astrostudio.org/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213111241/https://www.astrostudio.org/ |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=26. 8. 2021 |url-status=bot: unknown}} iz ''astrostudio.org'' pristupljeno 24.4.15 {{en simbol}}</ref> ==Zvjezdani sistem== Sastoji se od [[Dvostruka zvijezda|dvije zvijezde]] koje se međusobno zaklanjaju (ekiptične). Riječ je o dva [[Subdivovska zvijezda|subdiva]] spektralne klase B. Njihov [[orbitalni period]] iznosi 6,75 dana. ==Kinematika== Kreće se brzinom 26,6˙[[Kilometar na sat|km/s]]. Njena [[galaktocentrična udaljenost]] iznosi oko 19700-24200˙sg . Za približno 4,4 miliona godina približit će se našem Suncu na razdaljinu od 215˙sg. Tada će njen prividni sjaj iznositi 1,85 mag.<ref name="astrostudio"/> ==Također pogledajte== * [[Omicron Ceti|&omicron; Cet]] * [[Eta Sculptoris|&eta; Scl]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://vizier.u-strasbg.fr/ Vizier katalog] {{en simbol}} [[Kategorija:Divovske zvijezde]] [[Kategorija:Subdivovske zvijezde]] [[Kategorija:Subdivovske zvijezde B-tipa]] [[Kategorija:Dvostruke zvijezde]] [[Kategorija:Zvijezde B-tipa]] [[Kategorija:Promjenljive zvijezde]] [[Kategorija:Kobilica (sazviježđe)]] [[Kategorija:HD objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:TYC objekti]] [[Kategorija:HIP objekti]] ehp4kzj4rz27tbyi4bedclviwtkn30j 0 384803 3932176 3931487 2026-09-29T18:43:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932176 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv =V382 Carinae | Slika =[[Datoteka:V382 Carinae.jpg|200px]] | Opis slike =V382 Carinae | Epoha =[[Epoha (astronomija)|J2000]] | Sazviježđe =[[Kobilica (sazviježđe)|Kobilica]] | Rektascenzija = 11h 08m 35,3s<ref name="SIMBAD"/> | Deklinacija = -58° 58' 30"<ref name="SIMBAD"/> | Vidljivi sjaj =3,91<ref name="maa"/> | Spektralna klasa =G40-Ia<ref name="SIMBAD"/> | B-V-indeks =1,23<ref name="maa"/> | U-B-indeks = | Varijabilnost = | Radijalna brzina =6,00<ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG =5930<ref name="guide"/> | Udaljenost Par =1819 | Apsolutni sjaj =-4,4{{Ref label|A|a}} | V-RA =0,17<ref name="SIMBAD"/> | V-DE =0,16<ref name="SIMBAD"/> | V-GES = | V-DIR = | Masa = | Radijus = | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = | Bayer = | Flamsteed = | BD = | BSK =HR 4337<ref name="SIMBAD"/><ref name="maa"/> | HDK =HD 96918<ref name="SIMBAD"/> | SAO =SAO 238813<ref name="SIMBAD"/> | TYC =TYC 8628-2484-1<ref name="SIMBAD"/> | HIP =HIP 54463<ref name="SIMBAD"/> }} '''V382 Carinae''' (V382 Car) je [[zvijezda]] u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Kobilica (sazviježđe)|Kobilica]]. Ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 3,91 [[Magnituda (astronomija)|mag]]. Udaljena je 5930 [[Svjetlosna godina|sg]] od [[Sunce|Sunca]]. Ubraja se u [[Hiperdivovska zvijezda|hiperdivove]] [[Spektralna klasa|spektralne klasse G40-Ia]].[[Promjenljiva zvijezda|Promjenljivog]] je sjaja, vrste [[Delta Cephei|Delta]] [[Cefeida]].<ref name="SIMBAD">SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=V382+Car&submit=SIMBAD+search V382 Car] pristupljeno 29.4.15 {{en simbol}}</ref><ref name="maa">C.Kronberg [http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/carina_tab.html Zvijezde u sazviježđu Kobilica iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305190835/http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/carina_tab.html |date=5 Mart 2016 }}''maa.mhn.de'' pristupljeno 29.4.15 {{de simbol}}</ref><ref name="guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/carina-constellation/ Sazviježđe Kobilica iz]''constellation-guide.com'' pristupljeno 29.4.15 {{en simbol}}</ref><ref name="astrostudio">[http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=54463 HIP 54463 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213111338/https://www.astrostudio.org/ |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.astrostudio.org/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213111338/https://www.astrostudio.org/ |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=26. 8. 2021 |url-status=bot: unknown}} iz ''astrostudio.org'' pristupljeno 29.4.15 {{en simbol}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Alpha Ceti|&alpha; Cet]] *[[Beta Sculptoris|&beta; Scl]] *[[Gamma Sculptoris|&gamma; Scl]] *[[Delta Sculptoris|&delta; Scl]] *[[Eta Sculptoris|&eta; Scl]] *[[R Sculptoris|R Scl]] *[[Gamma Ceti|&gamma; Cet]] *[[Lambda Sculptoris|&lambda; Scl]] *[[V381 Cephei]] == Napomene == * {{Note label|A|a}}m = prividan sjaj, M = apsolutni sjaj, d = udaljenost u [[Parsek|Pc]]; "Proračun na osnovu jednačine m - M = 5 *log(d/10) , vidi [[Apsolutna magnituda]]" ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://vizier.u-strasbg.fr/ Vizier katalog] {{en simbol}} [[Kategorija:Divovske zvijezde]] [[Kategorija:Divovske zvijezde G-tipa]] [[Kategorija:Hiperdivovske zvijezde]] [[Kategorija:Hiperdivovske zvijezde G-tipa]] [[Kategorija:Zvijezde G-tipa]] [[Kategorija:Promjenljive zvijezde]] [[Kategorija:Cefeidi]] [[Kategorija:Delta Cephei]] [[Kategorija:Kobilica (sazviježđe)]] [[Kategorija:HD objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:TYC objekti]] [[Kategorija:HIP objekti]] r1mtdvxl4u5a42mhuoqg6w9zna3qzci 0 384878 3932178 3931489 2026-09-29T18:43:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932178 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv =V533 Carinae | Slika = | Opis slike = | Epoha =[[Epoha (astronomija)|J2000]] | Sazviježđe =[[Kobilica (sazviježđe)|Kobilica]] | Rektascenzija = 11h 12m 36s<ref name="SIMBAD"/> | Deklinacija = -60° 19' 03"<ref name="SIMBAD"/> | Vidljivi sjaj =4,59<ref name="guide"/> | Spektralna klasa =A6Iae<ref name="SIMBAD"/> | B-V-indeks = | U-B-indeks = | Varijabilnost = | Radijalna brzina =-8,40<ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG =4000<ref name="guide"/> | Udaljenost Par =1227 | Apsolutni sjaj =-5,9{{Ref label|A|a}} | V-RA =0,3<ref name="SIMBAD"/> | V-DE =0,24<ref name="SIMBAD"/> | V-GES = | V-DIR = | Masa = | Radijus = | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = | Bayer = | Flamsteed = | BD = | BSK =HR 4352<ref name="SIMBAD"/> | HDK =HD 97534<ref name="SIMBAD"/> | SAO =SAO 251316<ref name="SIMBAD"/> | TYC =TYC 8959-2615-1<ref name="SIMBAD"/> | HIP =HIP 54751<ref name="SIMBAD"/> }} '''V533 Carinae''' (V533 Car, x Car) je [[Višestruka zvijezda|zvjezdani sistem]] u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Kobilica (sazviježđe)|Kobilica]]. Ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 4,59 [[Magnituda (astronomija)|mag]]. Udaljena je 4000 [[Svjetlosna godina|sg]] od [[Sunce|Sunca]]. Ubraja se u [[Superdivovska zvijezda|superdivove]] [[Spektralna klasa|spektralne klasse A6Iae]].[[Promjenljiva zvijezda|Promjenljivog]] je sjaja, vrste [[Alpha Cygni|&alpha; Cyg zvijezda]]. Sastoji se od [[Višestruka zvijezda|nekoliko zvijezda]].<ref name="astrostudio">[http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=54751 HIP 54751 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213111448/https://www.astrostudio.org/ |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.astrostudio.org/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213111448/https://www.astrostudio.org/ |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=26. 8. 2021 |url-status=bot: unknown}} iz ''astrostudio.org'' pristupljeno 30.4.15 {{en simbol}}</ref><ref name="SIMBAD"> SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=V533+Car&submit=SIMBAD+search V533 Car] pristupljeno 30.4.15 {{en simbol}} </ref><ref name="guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/carina-constellation/ Sazviježđe Kobilica iz]''constellation-guide.com'' pristupljeno 30.4.15 {{en simbol}} </ref> == Napomene == * {{Note label|A|a}}m = prividan sjaj, M = apsolutni sjaj, d = udaljenost u [[Parsek|Pc]]; "Proračun na osnovu jednačine m - M = 5 *log(d/10) , vidi [[Apsolutna magnituda]]" ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://vizier.u-strasbg.fr/ Vizier katalog] {{en simbol}} [[Kategorija:Divovske zvijezde]] [[Kategorija:Divovske zvijezde A-tipa]] [[Kategorija:Superdivovske zvijezde]] [[Kategorija:Superdivovske zvijezde A-tipa]] [[Kategorija:Višestruke zvijezde]] [[Kategorija:Zvijezde A-tipa]] [[Kategorija:Promjenljive zvijezde]] [[Kategorija:Alpha Cygni]] [[Kategorija:Kobilica (sazviježđe)]] [[Kategorija:HD objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:TYC objekti]] [[Kategorija:HIP objekti]] qu81sz68gfsdatsu1458pufollgaj26 0 388844 3932145 3931333 2026-09-29T15:01:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932145 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv =Tau Aurigae | Slika = | Opis slike = | Epoha =[[Epoha (astronomija)|J2000]] | Sazviježđe =[[Kočijaš (sazviježđe)|Kočijaš]] | Rektascenzija =5° 49' 10,4"<ref name="maa"/> | Deklinacija =39h 10m 52s <ref name="maa"/> | Vidljivi sjaj =4,52<ref name="maa"/> | Spektralna klasa =G8III<ref name="maa"/> | B-V-indeks =0,34<ref name="maa"/> | U-B-indeks = | Varijabilnost = | Radijalna brzina =19,4<ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG =207<ref name="guide"/> | Udaljenost Par =63 | Apsolutni sjaj =0,5{{Ref label|A|a}} | V-RA =0,5<ref name="SIMBAD"/> | V-DE =0,49<ref name="SIMBAD"/> | V-GES = | V-DIR = | Masa = | Radijus = | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = | Bayer =&tau; Aur<ref name="SIMBAD"/> | Flamsteed =29 Aur<ref name="SIMBAD"/> | BD =BD+39 1418<ref name="SIMBAD"/> | BSK =HR 1995<ref name="SIMBAD"/> | HDK =HD 38656<ref name="SIMBAD"/> | SAO =SAO 58465<ref name="SIMBAD"/> | TYC =TYC 2911-1795-1<ref name="SIMBAD"/> | HIP =HIP 27483<ref name="SIMBAD"/> }} '''Tau Aurigae''' (τ Aurigae, τ Aur) je [[zvijezda]] u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Kočijaš (sazviježđe)|Kočijaš]]. Ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 4,52 [[Magnituda (astronomija)|mag]]. Udaljena je 207 [[Svjetlosna godina|sg]] od [[Sunce|Sunca]]. Ubraja se u [[Divovska zvijezda|divove]] [[Spektralna klasa|spektralne klasse G8III]]. <ref name="astrostudio">[http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=27483 HIP 27483 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213002843/https://www.astrostudio.org/ |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.astrostudio.org/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213002843/https://www.astrostudio.org/ |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=26. 8. 2021 |url-status=bot: unknown}} iz ''astrostudio.org'' pristupljeno 11.6.15 {{en simbol}}</ref><ref name="maa">C.Kronberg [http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/auriga_tab.html Zvijezde u sazviježđu Kočijaš iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213413/http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/auriga_tab.html |date=4 Mart 2016 }}''maa.mhn.de'' pristupljeno 11.6.15 {{de simbol}}</ref><ref name="SIMBAD"> SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=tau+Aur&submit=SIMBAD+search &tau; Aur] pristupljeno 11.6.15 {{en simbol}} </ref><ref name="guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/auriga-constellation/ Sazviježđe Kočijaš iz]''constellation-guide.com'' pristupljeno 11.6.15 {{en simbol}} </ref> ==Kinematika== Kreće se brzinom 22˙[[Kilometar na sat|km/s]] u odnosu na Sunce.Njena [[galaktocentrična udaljenost]] iznosi oko 22600-33100˙sg . Za približno 2,4 miliona godina približit će se našem Suncu na razdaljinu od 105˙sg. Tada će njen prividni sjaj iznositi 3,04 mag.<ref name="astrostudio"/> ==Hemijski sastav== Prisustvo [[željezo|željeza]] iznosi oko 70% u poređenju sa Suncem.<ref name="astrostudio"/> == Napomene == * {{Note label|A|a}}m = prividan sjaj, M = apsolutni sjaj, d = udaljenost u [[Parsek|Pc]]; "Proračun na osnovu jednačine m - M = 5 *log(d/10) , vidi [[Apsolutna magnituda]]" == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://vizier.u-strasbg.fr/ Vizier katalog] {{en simbol}} {{Zvijezde Aurigae}} [[Kategorija:Divovske zvijezde G-tipa]] [[Kategorija:Divovske zvijezde]] [[Kategorija:Zvijezde G-tipa]] [[Kategorija:Kočijaš (sazviježđe)]] [[Kategorija:Bayerovi objekti]] [[Kategorija:Flamsteedovi objekti]] [[Kategorija:BD objekti]] [[Kategorija:HD objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:TYC objekti]] [[Kategorija:HIP objekti]] 8isnouoo6f2dfsjqnyy9nd9379tj2la 0 388847 3932168 3931467 2026-09-29T18:21:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932168 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda| | Naziv =Upsilon Aurigae | Slika = | Opis slike = | Epoha =[[Epoha (astronomija)|J2000]] | Sazviježđe =[[Kočijaš (sazviježđe)|Kočijaš]] | Rektascenzija =5° 51' 2,4"<ref name="maa"/> | Deklinacija =37h 18m 20s <ref name="maa"/> | Vidljivi sjaj =4,74<ref name="maa"/> | Spektralna klasa =M0III-IIIbFe-0<ref name="maa"/> | B-V-indeks =0,34<ref name="maa"/> | U-B-indeks = | Varijabilnost = | Radijalna brzina =19,4<ref name="SIMBAD"/> | Udaljenost SG =516<ref name="guide"/> | Udaljenost Par =158 | Apsolutni sjaj =-1,3{{Ref label|A|a}} | V-RA =0,5<ref name="SIMBAD"/> | V-DE =0,49<ref name="SIMBAD"/> | V-GES = | V-DIR = | Masa = | Radijus = | Luminozitet = | Temperatura = | Rotacija = | Starost = | Bayer =&upsilon; Aur<ref name="SIMBAD"/> | Flamsteed =31 Aur<ref name="SIMBAD"/> | BD =BD+37 1336<ref name="SIMBAD"/> | BSK =HR 2011<ref name="SIMBAD"/> | HDK =HD 38944<ref name="SIMBAD"/> | SAO =SAO 58469<ref name="SIMBAD"/> | TYC =TYC 2418-1571-1<ref name="SIMBAD"/> | HIP =HIP 27639<ref name="SIMBAD"/> }} '''Upsilon Aurigae''' (υ Aurigae, υ Aur) je [[zvijezda]] u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Kočijaš (sazviježđe)|Kočijaš]]. Ima [[Prividna magnituda|prividan sjaj]] od 4,74 [[Magnituda (astronomija)|mag]]. Udaljena je 516 [[Svjetlosna godina|sg]] od [[Sunce|Sunca]]. Ubraja se u [[Divovska zvijezda|divove]] [[Spektralna klasa|spektralne klasse M0III-IIIbFe-0]]. [[Promjenjiva zvijezda|Promjenjivog]] je sjaja. <ref name="astrostudio">[http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=27639 HIP 27639 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213094901/https://www.astrostudio.org/ |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.astrostudio.org/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213094901/https://www.astrostudio.org/ |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=26. 8. 2021 |url-status=bot: unknown}} iz ''astrostudio.org'' pristupljeno 11.6.15 {{en simbol}}</ref><ref name="maa">C.Kronberg [http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/auriga_tab.html Zvijezde u sazviježđu Kočijaš iz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213413/http://www.maa.mhn.de/Maps/Const/Data/auriga_tab.html |date=4 Mart 2016 }}''maa.mhn.de'' pristupljeno 11.6.15 {{de simbol}}</ref> <ref name="SIMBAD"> SIMBAD baza podataka, Strazburški centar astronomskih podataka (CDS), Strazburg, [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-basic?Ident=upsilon+Aur&submit=SIMBAD+search &upsilon; Aur] pristupljeno 11.6.15 {{en simbol}} </ref><ref name="guide">[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/auriga-constellation/ Sazviježđe Kočijaš iz]''constellation-guide.com'' pristupljeno 11.6.15 {{en simbol}} </ref> ==Kinematika== Kreće se brzinom 58˙[[Kilometar na sat|km/s]] u odnosu na Sunce.Njena [[galaktocentrična udaljenost]] iznosi oko 16000-25700˙sg . Za približno 1,7 miliona godina približit će se našem Suncu na razdaljinu od 390˙sg. Tada će njen prividni sjaj iznositi 4,13 mag.<ref name="astrostudio"/> == Napomene == * {{Note label|A|a}}m = prividan sjaj, M = apsolutni sjaj, d = udaljenost u [[Parsek|Pc]]; "Proračun na osnovu jednačine m - M = 5 *log(d/10) , vidi [[Apsolutna magnituda]]" == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [http://vizier.u-strasbg.fr/ Vizier katalog] {{en simbol}} {{Zvijezde Aurigae}} [[Kategorija:Divovske zvijezde M tipa [[Kategorija:Divovske zvijezde]] [[Kategorija:Zvijezde M-tipa]] [[Kategorija:Kočijaš (sazviježđe)]] [[Kategorija:Bayerovi objekti]] [[Kategorija:Flamsteedovi objekti]] [[Kategorija:BD objekti]] [[Kategorija:HD objekti]] [[Kategorija:SAO objekti]] [[Kategorija:TYC objekti]] [[Kategorija:HIP objekti]] bshzevqd7ruh7mhowwt9wr2l1ua7hc5 0 397891 3932208 3931734 2026-09-30T02:13:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932208 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} '''''Ab initio''''' ([[latinski jezik|lat.]] ''ab'' = od + ''initium'' = početak, početnik) je ablativni termin koji znači '''od početka''', počinjanje.<ref>Merriam-Webster's Collegiate Dictionary</ref><ref>Etymology for ab - http://www.etymonline.com/index.php?term=ab+initio.</ref> ==Upotreba== ''Ab initio'' se najčešće upotrebljava u islijedećim kotekstima: * kada se opisuje literatura: od početka, za razliku od [[in medias res]] (što znači od sredine priče); * kada opisuje predmet ili modul, kaže se da učenje [[bosanski jezik|bosanskog jezika]] neko počinje od samog početka, odnosno da je student bosanskog ''ab initio''; *kao pravni pojam: odnosi se na nešto što je slučaj od početka ili od trenutka djela, a ne od kada je sud tako proglasio. Presuda o ništavosti braka ''ab initio'' označava ništavost bračne veze. *u [[nauka|nauci]]: za proračun se kaže da je ''ab initio'' ako se oslanja na jednostavne i utvrđene zakonitosti prirode bez dodatnih pretpostavki ili posebnih modela. Naprimjer, ''ab initio'' proračun svojstava tekuće vode može početi sa svojstvima konstitutivnih elemenata – [[atom]]a [[vodik]]a i [[kisik]]a – i zakonima [[elektrostatika|elektrostatike]] i kvantne mehanike. Iz ovih osnova, osobine izoliranih pojedinačnih bit će izvedene molekule vode, a zatim i proračuni interakcija većih grupa molekula vode; *u [[hemija|hemiji]]: skraćenica se odnosi na ''ab initio'' kvantne hemijske metode; * u [[biofizika|biofizici]]: metoda za predviđanje struktura proteina u sklapanju [[protein]]a; * u [[avijacija|avijaciji]]: prva faza letačke obuke. * kao dio neke obrazovne kvalifikacije: strani jezici se mogu učititi ''ab initio'' (za početnike). *u [[bioinformatika|bioinformatici]]: ''ab initio'' je metoda za izradu programa predviđanja o biološkim [[karakteristika]]ma, koristeći samo kompjuterski model bez ekstrinzičkih odnosa postojećih podataka. U tom kontekstu, može se ponekad mijenjati sa latinskim izrazom ''[[de novo]]''. *u [[pravo|pravu]]: – ako nije bilo zakonskog ugovora o bilo kojoj "pravnoj stvari" svaki dokument o njoj se proglašava ništavim od početka, pa osiguravači postupka moraju platiti sredstva nema zakonu;<br> − dokument ili transakcija koja je bez pravnog efekta: apsolutnu ništavost - zakon tretira kao da je nikad nije ni bilo ili se nije dogodilo. Takve slučajeve tretira kao zakonski ništavim iz početka.<br> – izraz "ništavno ''ab initio''", što znači "da se tretira kao nevažeći od samog početka", dolazi iz latinskog izraza "''ab initio''", kao kvalifikacije. Naprimjer, u mnogim jurisdikcijama u kojima osoba potpisuje ugovor pod prisilom, taj ugovor se tretira kao "ništavan ''ab initio''". Tvrdnja u zakonu da nadležnost suda u [[Bihać]]u, npr., određeni dokument ili čin koji utiče na zakonska prava, je ili nije bio ništavan od samog početka. Obično, dokumenti ili akti koji se poništavaju ''ab initio'' ne mogu biti fiksni pa će dokument ili čin koji je tako proglašen biti poništen ''ab initio''.<ref>http://duhaime.org/legaldictionary/a/abinitio.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214123816/http://duhaime.org/LegalDictionary/A/AbInitio.aspx |date=14. 2. 2010 }} {{Cite web |url=http://duhaime.org/LegalDictionary/A/AbInitio.aspx |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20100214123816/http://duhaime.org/LegalDictionary/A/AbInitio.aspx |archive-date=14. 2. 2010 |access-date=26. 10. 2015 |url-status=dead}}.</ref><ref>https://web.archive.org/web/20100214123816/http://duhaime.org/LegalDictionary/A/AbInitio.aspx.</ref> == Također pogledajte == *[[De novo]] *[[Latinski prefiksi|Latinski prefiksi u bosanskom jeziku]] == Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi== * [http://dictionary.reference.com/cite.html?qh=ab+initio&ia=mwlaw Definition at Dictionary.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025135828/http://dictionary.reference.com/cite.html?qh=ab+initio&ia=mwlaw |date=25. 10. 2012 }} [[Kategorija:Latinski jezik]] [[Kategorija:Latinski izrazi]] [[Kategorija:Narativne tehnike]] 75fcfhsifl4s22rf8km6m5qxblj633t 0 399225 3932190 3861274 2026-09-29T21:11:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932190 wikitext text/x-wiki Prema [[havajska mitologija|havajskoj mitologiji]], '''Welaʻahilaninui''' [Velaahilaninui] bio je [[bog]] ili prvi čovjek, predak [[Havaji|Havajaca]].<ref>J. Kēhaulani Kauanui (2008.). ''Hawaiian blood: colonialism and the politics of sovereignty and indigeneity''.</ref><ref>''The Journal of the Polynesian Society''</ref> Spomenut je kao predak havajskih poglavica u drevnom [[Pojanje|pojanju]] ''[[Kumulipo|Kumulipu]]''.<ref>''[[Kumulipo]]''</ref> Njegovo ime se može pisati i kao '''Wela-Ahi-Lani-Nui'''. ''Wela'' znači "požuda" ili "vrućina",<ref>{{Cite web |url=http://wehewehe.org/gsdl2.85/cgi-bin/hdict?e=q-11000-00---off-0hdict--00-1----0-10-0---0---0direct-10-ED--4-------0-1lpm--11-haw-Zz-1---Zz-1-home-wela--00-3-1-00-0--4----0-0-11-00-0utfZz-8-00&a=d&d=D20963 |title=''Wela'', Hawaiian dictionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517153749/http://wehewehe.org/gsdl2.85/cgi-bin/hdict?e=q-11000-00---off-0hdict--00-1----0-10-0---0---0direct-10-ED--4-------0-1lpm--11-haw-Zz-1---Zz-1-home-wela--00-3-1-00-0--4----0-0-11-00-0utfZz-8-00&a=d&d=D20963 |archive-date=17. 5. 2014 |access-date=9. 11. 2015 |url-status=dead}}</ref> a ''ahi'' "vatra". ''Lani'' je [[Havajski jezik|havajska riječ]] za nebo,<ref>[[Wikirječnik]], ''[http://en.wiktionary.org/wiki/lani Lani]''</ref> dok ''nui'' znači "velik". Wela’ahilaninuijeva žena je bila Owe.<ref>[[Samuel Kamakau]], ''Ruling Chiefs of Hawaii'', Revised Edition ([[Honolulu]], Kamehameha Schools Press, 1992.).</ref><ref>Edith Kawelohea McKinzie, ''Hawaiian Genealogies: Extracted from Hawaiian Language Newspapers'', Svezak 2</ref><ref>“''In the tradition of Welaahilaninui, he was of the true original ancestors of Hawaii's chiefly generations...''”</ref><ref>[http://books.google.hr/books?id=IS0xAQAAIAAJ&q=Welaahilaninui&dq=Welaahilaninui&hl=hr&sa=X&ei=oW6SUd_FHsOytAaq9YHIDQ&ved=0CE0Q6AEwBA ''Pacific Studies''], Svesci 1-2. Brigham Young University, Hawaii Campus, 1977.</ref> Njihov sin [[Kahiko]]<ref>[[Martha Warren Beckwith]], ''Hawaiian Mythology''</ref> je bio otac [[Wākea|Wākeje]], [[Otac Nebo|boga neba]].<ref>[[Abraham Fornander]], ''An Account of the Polynesian Race: Its Origin and Migrations'', Rutland, VT: Charles E. Tuttle Company, 1969.</ref> Wela’ahilaninuijevi roditelji su bili Iwahinakiʻiakea (sin Hikiuanahine i Waluanahine)<ref>{{Cite web |url=http://www.kekoolani.org/Pages/Kekoolani%20Genealogy%20Database%20(PAF)/pafg02.htm#18 |title=Porodica Iwahinakiiakeje i Wela’ahilaninuija |access-date=9. 11. 2015 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052048/http://www.kekoolani.org/Pages/Kekoolani%20Genealogy%20Database%20(PAF)/pafg02.htm#18 |url-status=dead }}</ref> i Lohanakiʻipapa (Umiwahinakiʻipapa), čiji roditelji su nepoznati.<ref>[http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~barbpretz/PS05/PS05_167.HTM Wala-Ahi-Lani-Nui]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Postoji mnogo havajskih priča o tome kako su ljudi došli do vatre, a jedna kaže da se to zbilo tokom Wela’ahilaninuijevog vremena, šta je povezano sa njegovim imenom.<ref>''Bernice P. Bishop Museum Special Publication'', volumen 61</ref> [[Abraham Fornander]] je spomenuo da su Wela’ahilaninui i njegova žena bili prvi ljudi, a stvorili su ih veliki bogovi [[Lono]], [[Kāne]] i [[Kū]]. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Havajska mitologija]] h44efjwj6mi8tmazkjliufs6kf2s34r 0 407002 3932147 3710784 2026-09-29T15:07:17Z Makenzis 98619 3932147 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub |Boja1 = #FFFFFF |Boja2 = #008000 |Ime kluba = Betis Balompié |Puno ime = Real Betis Balompié |Grb = Logo Real Betis.svg |Nadimak = ''Béticos''<br>''Los Verdiblancos''<br/>''Heliopolitanos'' |Osnovan = 12. septembar 1907. |Lokacija = [[Sevilla]], [[Španija]] |Boje = {{colorbox|green}} {{colorbox|white}} |Federacija = [[Real Federación Española de Fútbol|RFEF]] |Konfederacija = [[UEFA]] |Liga = [[La Liga]] |Stadion = [[Stadion "Benito Villamarín"|"Benito Villamarín"]] |Kapacitet = 51.700<ref>{{Cite web |url=http://www.realbetisbalompie.es/en/club/benito-villamarin-stadium/ |title=Stadion Benito Villamarín |work=realbetisbalompie.es |access-date=31. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210181009/http://www.realbetisbalompie.es/en/club/benito-villamarin-stadium/ |archive-date=10. 2. 2018 |url-status=dead }}</ref> |Vlasnik kluba = {{ZD|ŠPA}} Juan Carlos Ollero |Predsjednik kluba = {{ZD|ŠPA}} Ángel Haro |Trener = {{ZD|ČIL}} [[Manuel Pellegrini]] |Uspjesi = |Nacionalni kupovi = |Evropski kupovi = |Adresa = |Plasman u prethodnoj sezoni = 5. |Prethodna sezona = 2025/26. |Webstranica = [http://www.realbetisbalompie.es/ realbetisbalompie.es] |Trenutna sezona = |uzorak_lr1 = |uzorak_t1 = _betis2324h |uzorak_dr1 = |uzorak_š1 = _betis2324h |uzorak_č1 = _betis2324hl |lijeva ruka1 = FFFFFF |tijelo1 = FFFFFF |desna ruka1 = FFFFFF |šorc1 = FFFFFF |čarape1 = FFFFFF |uzorak_lr2 = _betis2324a |uzorak_t2 = _betis2324a |uzorak_dr2 = _betis2324a |uzorak_š2 = _betis2324a |uzorak_č2 = _betis2324al |lijeva ruka2 = 009B00 |tijelo2 = 009B00 |desna ruka2 = 009B00 |šorc2 = 009B00 |čarape2 = 009B00 |uzorak_lr3 = _betis2324t |uzorak_t3 = _betis2324t |uzorak_dr3 = _betis2324t |uzorak_š3 = _betis2324t |uzorak_č3 = _betis2324tl |lijeva ruka3 = 000000 |tijelo3 = 000000 |desna ruka3 = 000000 |šorc3 = 000000 |čarape3 = 000000 }} '''Real Betis Balompié''', odnosno Betis, [[Španija|španski]] je [[nogomet]]ni klub sa sjedištem u [[Sevilla|Sevilli]]. Osnovan je 12. septembra 1907. Trenutno nastupa u [[La Liga|La Ligi]]. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadion "Benito Villamarín"|"Benito Villamarín"]], u južnom dijelu grada. Godine 1935. postao je prvi [[Andaluzija|andaluzijski]] tim koji je osvojio [[La Liga|La Ligu]]. [[Kup kralja]] osvojio je triputa: 1977, 2005. i 2022. Najveći rival Real Betisa je [[Sevilla FC|Sevilla]]. Glavni moto kluba je ''"Viva el Betis manque pierda!"''<ref name="BETIS">{{cite web |url= http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=109997.html |title= Real Betis, 100 years of passion |publisher= FIFA.com |access-date= 31. 1. 2016 |archive-date= 6. 8. 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/69hxMYE9a?url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=109997.html|url-status=dead}}</ref> == Historija == Ime je izvedeno iz [[Hispania Baetica|Baetis]], rimski naziv za rijeku [[Guadalquivir]] koji prolazi kroz [[Sevilla|Sevillu]]. Betis je u početku privukao podršku radničke klase, iako je veliki broj aristokrata, uključujući i kralja Španije također podržavao tim. Naziv ''Real'' dodan je 1914. nakon što je klub dobio pokroviteljstvo od kralja [[Alfons XIII, kralj Španije|Alfonsa XIII]]. === Osnivanje kluba === [[Datoteka:Alineación del Real Betis Balompie, 1913..jpg|mini|desno|200px|Real Betis (25. decembar 1913)]] Nakon [[Sevilla FC|Seville]], koja je osnovana u oktobru 1905. te je i najstariji nogometni klub u [[Andaluzija|Andaluziji]], Betis su u septembru 1907. pod imenom '''Sevilla Balompié''' osnovali studenti te je klub bio u pogonu dvije godine prije nego što je i službeno priznat (1909). I pored toga, zvanični datum osnivanja kluba je 12. septembar 1907. Nakon interne podjele u gradskom rivalu Sevilli, formiran je još jedan nogometni klub, ''Betis Football Club'', koji se 1914. spaja sa Sevillom Balompié. Klub je dobio kraljevsko pokroviteljstvo u istoj godini, a samim tim i usvojio naziv "Real Betis Balompié", koji je i danas u upotrebi. == Seviljski derbi == {{Glavni|Seviljski derbi}} == Real Betis u prvenstvu i Kupu kralja == {{Starost sekcija}} {| |- | style="vertical-align:top; width:33%;"| {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- style="background:#f0f6fa;" !'''Sezona''' !'''Liga''' !'''Pozicija''' !'''[[Kup kralja]]''' |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1929.|1929]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>6. !style="background:#efefef;"|1/16 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1929/30.|1929/30]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>9. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1930/31.|1930/31]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>6. !style="background:#efefef;"|Finale |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1931/32.|1931/32]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>1. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1932/33.|1932/33]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>5. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1933/34.|1933/34]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>4. !style="background:#efefef;"|Polufinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1934/35.|1934/35]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>1. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1935/36.|1935/36]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>7. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1939/40.|1939/40]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>11. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1940/41.|1940/41]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>7. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1941/42.|1941/42]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>1. !style="background:#efefef;"|Prvi krug |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1942/43.|1942/43]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>14. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1943-44.|1943/44]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>7. !style="background:#efefef;"|1/16 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1944/45.|1944/45]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>8. !style="background:#efefef;"|Prvi krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1945/46.|1945/46]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>11. !style="background:#efefef;"|Prvi krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1946/47.|1946/47]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>14. !style="background:#efefef;"|1/8 |- |style="background:#FF7F00;"|1947/48. |style="background:#FF7F00;"|[[Tercera División]] |style="background:#FF7F00;"|<center>2. !style="background:#efefef;"|Peti krug |- |style="background:#FF7F00;"|1948/49. |style="background:#FF7F00;"|[[Tercera División]] |style="background:#FF7F00;"|<center>8. !style="background:#efefef;"|Drugi krug |- |style="background:#FF7F00;"|1949/50. |style="background:#FF7F00;"|[[Tercera División]] |style="background:#FF7F00;"|<center>3. !style="background:#efefef;"|Nisu igrali |- |style="background:#FF7F00;"|1950/51. |style="background:#FF7F00;"|[[Tercera División]] |style="background:#FF7F00;"|<center>2. !style="background:#efefef;"|DNP |- |style="background:#FF7F00;"|1951/52. |style="background:#FF7F00;"|[[Tercera División]] |style="background:#FF7F00;"|<center>3. !style="background:#efefef;"|DNP |- |style="background:#FF7F00;"|1952/53. |style="background:#FF7F00;"|[[Tercera División]] |style="background:#FF7F00;"|<center>5. !style="background:#efefef;"|DNP |- |style="background:#FF7F00;"|1953/54. |style="background:#FF7F00;"|[[Tercera División]] |style="background:#FF7F00;"|<center>1. !style="background:#efefef;"|DNP |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1954/55.|1954/55]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>5. !style="background:#efefef;"|DNP |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1955/56.|1955/56]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>2. !style="background:#efefef;"|DNP |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1956/57.|1956/57]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>6. !style="background:#efefef;"|DNP |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1957/58.|1957/58]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>1. !style="background:#efefef;"|DNP |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1958/59.|1958/59]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>6. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1959/60.|1959/60]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>6. !style="background:#efefef;"|1/8 |} | style="vertical-align:top; width:33%;"| {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- style="background:#f0f6fa;" !'''Sezona''' !'''Liga''' !'''Pozicija''' !'''[[Kup kralja]]''' |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1960/61.|1960/61]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>6. !style="background:#efefef;"|Polufinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1961/62.|1961/62]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>9. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1962/63.|1962/63]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>9. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1963/64.|1963/64]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>3. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1964/65.|1964/65]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>12. !style="background:#efefef;"|1/16 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1965/66.|1965/66]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>16. !style="background:#efefef;"|Polufinale |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1966/67.|1966/67]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>2. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1967/68.|1967/68]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>15. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1968/69.|1968/69]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>7. !style="background:#efefef;"|DNP |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1969/70.|1969/70]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>4. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1970/71.|1970/71]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>1. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1971/72.|1971/72]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>13. !style="background:#efefef;"|Četvrti krug |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1972/73.|1972/73]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>16. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1973/74.|1973/74]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>1. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1974/75.|1974/75]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>9. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1975/76.|1975/76]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>7. !style="background:#efefef;"|Polufinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1976/77.|1976/77]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>5. !style="background:#efefef;"|Pobjednik |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1977/78.|1977/78]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>16. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1978/79.|1978/79]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>3. !style="background:#efefef;"|Treći krug |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1979/80.|1979/80]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>5. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1980/81.|1980/81]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>6. !style="background:#efefef;"|Drugi krug |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1981/82.|1981/82]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>6. !style="background:#efefef;"|Četvrti krug |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1982/83.|1982/83]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>11. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1983/84.|1983/84]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>5. !style="background:#efefef;"|Treći krug |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1984/85.|1984/85]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>14. !style="background:#efefef;"|Polufinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1985/86.|1985/86]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>8. !style="background:#efefef;"|Treći krug |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1986/87.|1986/87]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>9. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1987/88.|1987/88]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>16. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1988/89.|1988/89]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>18. !style="background:#efefef;"|1/8 |} | style="vertical-align:top; width:33%;"| {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |- style="background:#f0f6fa;" !'''Sezona''' !'''Liga''' !'''Pozicija''' !'''[[Kup kralja]]''' |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1989/90.|1989/90]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>2. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1990/91.|1990/91]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>20. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1991/92.|1991/92]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>4. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1992/93.|1992/93]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>5. !style="background:#efefef;"|Peti krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 1993/94.|1993/94]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>2. !style="background:#efefef;"|Polufinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1994/95.|1994/95]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>3. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1995/96.|1995/96]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>8. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1996/97.|1996/97]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>4. !style="background:#efefef;"|Finale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1997/98.|1997/98]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>8. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1998/99.|1998/99]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>11. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 1999/2000.|1999/00]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>18. !style="background:#efefef;"|Drugi krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 2000/01.|2000/01]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>2. !style="background:#efefef;"|1/32 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 2001/02.|2001/02]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>6. !style="background:#efefef;"|1/32 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 2002/03.|2002/03]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>8. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 2003/04.|2003/04]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>9. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 2004/05.|2004/05]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>4. !style="background:#efefef;"|Pobjednik |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 2005/06.|2005/06]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>14. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 2006/07.|2006/07]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>16. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 2007/08.|2007/08]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>13. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 2008/09.|2008/09]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>18. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 2009/10.|2009/10]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>4. !style="background:#efefef;"|Drugi krug |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 2010/11.|2010/11]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>1. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 2011/12.|2011/12]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>13. !style="background:#efefef;"|1/16 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 2012/13.|2012/13]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>7. !style="background:#efefef;"|Četvrtfinale |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 2013/14.|2013/14]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"|<center>20. !style="background:#efefef;"|1/8 |- | style="background:gray;"|[[Segunda División 2014/15.|2014/15]]. | style="background:gray;"|[[Segunda División]] | style="background:gray;"|<center>1. !style="background:#efefef;"|1/16 |- | style="background:#ff0;"|[[La Liga 2015/16.|2015/16]]. | style="background:#ff0;"|[[La Liga]] | style="background:#ff0;"| !style="background:#efefef;"|1/8 |} |} ---- Ukupan broj provedenih po sezonama: *''[[La Liga|Primera División]]'': 48 *''[[Segunda División]]'': 25 *''[[Segunda División B]]'': 0 *''[[Tercera División]]'': 7 *''[[UEFA Liga prvaka]]'': 1 *''[[Kup UEFA]]'': 7 *''[[UEFA Kup pobjednika kupova]]'': 2 == Stadion == [[Datoteka:Panorama Estadio Betis.jpg|mini|desno|300px|[[Stadion "Benito Villamarín"]]]] {{Glavni|Stadion "Benito Villamarín"}} == Trofeji == <ref>{{Cite web |url=http://www.realbetisbalompie.es/en/club/the-club/betis/ |title=About Real Betis Balompié |work=realbetisbalompie.es |access-date=31. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215110830/http://www.realbetisbalompie.es/en/club/the-club/betis/ |archive-date=15. 2. 2016 |url-status=dead }}</ref> *'''[[La Liga]]:''' **'''[[Datoteka:Gold medal icon.svg|15px]] Prvak:''' 1935. *'''[[Kup kralja]]:''' **'''[[Datoteka:Gold medal icon.svg|15px]] Pobjednik (3):''' 1977, 2005, 2022. **'''[[Datoteka:Silver medal icon.svg|15px]] Finalist (2):''' 1931, 1997. *'''[[Španski superkup]]:''' **'''[[Datoteka:Silver medal icon.svg|15px]] Viceprvak:''' 2005. *'''[[Segunda División]]:''' **'''[[Datoteka:Gold medal icon.svg|15px]] Pobjednik (7):''' 1932, 1942, 1958, 1971, 1974, 2011, 2015. **'''[[Datoteka:Silver medal icon.svg|15px]] Viceprvak (5):''' 1956, 1967, 1990, 1994, 2001. *'''[[Tercera División]]:''' **'''[[Datoteka:Gold medal icon.svg|15px]] Pobjednik (1):''' 1954. *'''[[UEFA Konferencijska liga|Konferencijska liga]]:''' **'''[[Datoteka:Silver medal icon.svg|15px]] Finalist:''' 2025. {{-}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commons category|Real Betis}} * [http://www.realbetisbalompie.es/ Zvanična stranica kluba] * [https://web.archive.org/web/20160101153022/http://www.laliga.es/liga-bbva/betis Real Betis] na [[La Liga]].es * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52265/profile/index.html Real Betis] na [[UEFA]].com {{La Liga}} {{Navkutije |ime = |naslov = Real Betis u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Nogometni prvaci Španije}} }} [[Kategorija:Real Betis|*]] [[Kategorija:Klubovi La Lige]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Španiji]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1907.]] fqrpt09ftorqug4jfmnzuklnotjfagm 0 409860 3932185 3931523 2026-09-29T20:10:38Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932185 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:BacillusCereus.jpg|mini|Bičevi [[bakterije]] ''[[Bacillus cereus]]'' su faktori njene virulencije.]] '''Virulencija''' ili '''virulentnost''' ([[latinski jezik|lat.]] ''virulentia'', prema: ''virulentus'' = otrovan, od ''virus'' = otrov) je sposobnost [[mikroorganizam]]a da izazovu bolest, odnosno stepen njegove [[patogen]]osti.<ref>http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=6911 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110623211518/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=6911 |date=23. 6. 2011 }}.</ref> '''Faktori virulentnosti bakterija''' obično su bjelančevine koje omogućavaju procese koji se označavaju kao: ;adhezija, ;kolonizacija, i ;invazija bakterija. [[Bakterije]] pritom mogu onemogućiti ili umanjiti [[imuni odgovor]] organizma ili lučiti [[toksin]]e. Činioci virulentnosti virusa određuju hoće li se bolest uopće pojaviti i/ili težinu i trajanje bolesti. '''Virulencija virusa''' zavisi od prisustva/odsustva odgovarajućih receprora u ćelijama domaćina. Za ulaz u ćeliju, [[virus]]ima je, dakle neophodan receptor i za prodor u pojedine organske sisteme, na osnovu čega svrstavaju u uže kategorije. Tajo se, npr., virusi koji prvenstveno napadaju [[nervni sistem]] označavaju kao neurovirulentni. Stepen '''patogenosti''', odnosno sposobnosti određenog [[patogen]]a da izazove [[infekcija|infekciju]] i [[bolest]], u vjetovan je snagom invazivnosti, infektivnosti i patogenim potencijalom kojim se može povećati (''egzaltacija virulentnosti'') ili smanjiti (''atenuacija virulentnosti''). Prema [[MeSH]] definiciji, stepen [[patogen]]osti unutar grupe ili vrste je potencijal stope [[smrtnost]]i i/ili sposobnosti organizma da napadne [[tkivo|tkiva]] [[domaćin (biologija)|domaćina]]. Patogenost organizma - njegova sposobnost da izazove [[bolesti]] - određuju [[faktor virulencije|faktori virulencije]] [[parazit]]a i stopa [[smrt]]nosti i/ili sposobnost tog organizma da napadne tkiva u [[domaćina (biologija)|domaćinu]]. Patogenost organizma - njegove sposobnost da izazove [[bolesti]] - određuju njegovi faktori virulencije.<ref>{{Cite web |url=http://mesh.kib.ki.se/swemesh/show.swemeshtree.cfm?Mesh_No=G06.930&tool=karolinska |title=MeSH - Medical Subject Headings, Karolinska Institute, 13 April 2010 |access-date=16. 3. 2016 |archive-date=3. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190453/http://mesh.kib.ki.se/swemesh/show.swemeshtree.cfm?Mesh_No=G06.930&tool=karolinska |url-status=dead }}</ref><ref name="oxford">Compact Oxford English Dictionary [http://www.askoxford.com/results/?view=dev_dict&field-12668446=virulent&branch=13842570&textsearchtype=exact&sortorder=score%2Cname virulent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200423153306/https://languages.oup.com/ |date=23. 4. 2020 }} {{Cite web |url=https://languages.oup.com/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423153306/https://languages.oup.com/ |archive-date=23. 4. 2020 |access-date=4. 9. 2022 |url-status=bot: unknown}}</ref> Visoka patogenosta je obilježena visokom virulentnošću, i obrnuto.<ref>Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. (2003): Biologija 1, Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-592-6}}.</ref><ref>Mader S. S. (2000): Human biology. McGraw-Hill, New York, {{ISBN|0-07-290584-0}}; {{ISBN|0-07-117940-2}}.</ref><ref>Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-1-8}}.</ref> == Etiologija virulencije == U okvru jedne iste te vrste [[patogen]]ih [[mikroorganizam]]a postoje različiti sojevi [[bakterija]], sa različitim stepenom virulencije. Virulencija je mjera njegihvog potencijala da izazovu oštećenje u organizmu domaćina, nakon kompleksne interakcije sa domaćinom. Zavisno od uvjeta djelovanja patogena, virulencija se može se povećati (egzaltacija) ili smanjiti (atenuacija). Atenuirani (umrtvljeni) mikroorganizmi se upotrebljavaju u prevenciji zaraznih bolesti, u živim [[vakcina]]ma.<ref>Zuroff1 T. R., Bernstein1 H., Lloyd-Randolfi J., Jimenez-Taracido L., Stewart1 P. S., Carlson R. P. (2010): Robustness analysis of culturing perturbations on Escherichia coli colony biofilm beta-lactam and aminoglycoside antibiotic tolerance.[http://www.biomedcentral.com/1471-2180/10/185 BMC Microbiology 2010, 10:185doi:10.1186/1471-2180-10-185.]</ref> ==Virulentne bakterije== Sposobnost bakterija da uzrokuje bolest je opisana u smislu broja zaraznih bakterija, tnačina ulaska u tijelo, efekata odbrambenih mehanizama domaćina i unutrašnjih obilježja bakterija zvanih [[faktori virulencije]]. Mnogi faktori virulencije su tzv. efektorni proteini koji se ubrizgavaju u ćelije domaćina posebnim sekrecijskim mašinama, kao što je sekrecijski sistem tipa 3. Preko domaćina posredovana patogeneza je često važna, jer može agresivno odgovoriti na infekciju, rezultirajući pokretanjem odbrambenih mehaniama domaćina protiv oštećenja tkiva dok se suprotstavlja infekciji. Faktori virulencije bakterija obično su proteini ili druge molekule koje se sintetiziraju posredovanjem [[enzim]]a. Ovi proteini su [[genetički kod|kodirani]] [[gen]]ima iz [[hromosom]]ska [[DNK]], DNK [[bakteriofag]]a ili [[plazmid]]a. Određene bakterije imaju mobilne genetičke elementi i horizontalni prijenos gena. Stoga, strategija za borbu protiv određenih bakterijskih infekcija ide na gađanje specifičnih faktore virulencije i mobilnih genetičkih elementa. Bakterije koriste usaglašene modalitete za sinhronizaciju oslobađanja molekula. To su sve neposredni uzroci [[morbiditet]]a u domaćina. '''Tok infekcije bakterijama''' opisuje obrazac: <center><math>Tok\ infekcije\ = \left( \frac{Broj\ \ bakterija \times Virulencija: stopa\ \ }{Otpornost\ \ \ organizma: stopa} \right)</math></center> ==Putevi izazivanja bakterijskih bolesti== ;Adhezija: Mnoge bakterije prvo se moraju vezati za površinu ćelije domaćina. Identificirani su mnoge molekule [[bakterija]] i domaćina koje su uključene u proces adhezije bakterija za ćelije domaćina. Često su receptori domaćina za bakterije ustvari proteini koji su potrebni za druge ćelijske funkcije. Zbog prisustva mukozne obloge i anti-mikrobne tvari oko nekih ćelija domaćina, teško je određenim patogenima uspostave direktnu kontakt-adheziju. ;Kolonizacija: Neke virulentne bakterije proizvode posebne proteine koji im omogućavaju da kolonizuju dijelove tijela domaćina. ''Helicobacter pylori'' je u mogućnosti da opstane u kiseloj sredini ljudskog [[želudac|želuca]] proizvodnjom [[enzim]]a [[ureaza|ureaze]]. Kolonizacija obloge želuca ovom bakterijom može dovesti do [[čir na želucu|čira na želucu]] i [[kancer|raka]]. Virulencija različitih sojeva ''Helicobacter pylori'' teži da u korelaciji sa nivoom [[pH vrijednost]]i proizvodi ureaze. ;Invazija: Neke virulentne bakterije proizvode proteine koje ne remete [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]] domaćina ili stimuliraju [[endocitoza|endocitozu]] ili [[pinocitoza|makro-pinocitozu]] u ćeliji domaćina. Ovi faktori virulencije omogućavaju bakterijama da uđu ćelija domaćina i olakšati ulazak u tijelo preko slojeva [[epitel]]nih tkiva na površini tijela. Gram negativni patogeni mogu premjestiti proteine i faktore virulencije preko membrane vezikula na kontaktu površinu domaćin-patogen. Predloženi mehanizam je prenos preko vezikulske membrane, translokacijom biohemijskih signalnih molekula gram negativnih patogena na domaćinsku ili životinjsku ćeliju. *A. Mjehurići se napuhuju u velike [[periplazma]]tske organele (PO) zbog stimulirane sekrecije pratećih [[mikrob]]nih proteina, po općem sekrecijskom putu. Te organele su ograničene bakterijskom vanjskom membranom (OM) koja sadrži vanjske membranske proteine (OMP), sa kompleksom vezanja (RC) koji zajedno održava vanjsku membranu i njenu unutrašnjost (IM). *B. RC-ovi, bočnom difuzijom u dvije membrane (OM i IM), usmjereni snagom istežu vanjske membrane, zbog opadanja napona [[periplazma]]tske organele, kako bi se uskladile oko četiri kompleksa vezivanja u sklopu sa prividno napuhanom cijevi sa sposobnošću ispuhivanja preko vanjske vezikulske membrane (OMV). *C. Otpuštena membrana bakterijske vanjske vezikule pristaje na domaćina ili membranu ciljne ćelije na posebnim [[holesterol]]om bogatim penosnicima ili receptorakim mjestima, uz pomoć bivalentnih [[kation]]a (Ca⁺⁺, Mg⁺⁺). *D. Bakterijska fuzija proteina, koja je prisutna među porama na vanjskoj membrani vezikule, može posredovati u formiranju afuzijskih pora na priključnom mjestu vanjske membrane vezikule kroz koju, virulencijski i signalni proteini prelaze vanjsku membranu vezikule domaćina ili ciljne ćelije [[citosol]]a. Međutim,vanjske membrane vezikula se mogu internalizirati i, kao takve, preko ćelijske endocitoze translocirati i LPS-bogati OM i lučiti signale. *E. Bakterijski signal koji su primljene preko OMV-ova uzrokuju usklađene fiziološke promjene u ćeliji domaćina, što dovodi do reorganizacije odnosa domaćin/ ciljne ćelije i [[citoskelet]]a, što uzrokuje ulazak bakterijskih patogena u citoplazmu domaćina ili druge promjene, kao što su uzdignute formacije, itd. ;Inhibitori imunog odgovora Mnoge bakterije proizvode faktori virulencije koji inhibiraju [[imuni sistem]] odbrane domaćina. Naprimjer, opća bakterijska strategija je proizvodnja proteina koji se vezuju za antitijela domaćina. [[Polisaharid]]na kapsula agensa [[upala pluća|upale pluća]] (''Streptococcus pneumoniae'') inhibira fagocitozu bakterije koju bi mogle obaviti imune ćelije domaćina. ;Toksini Mnogi faktori virulencije su bakterijski proteini koji truju ćelije domaćina i uzrokuju oštećenja tkiva. Naprimjer, mnoga trovanja hranom su izazvana toksinima bakterija koje mogu kontaminirati ljudsku hranu. Neki od njih može ostati u hrani čak i nakon kuhanja i izazvati bolest kada se konzumira. Neki bakterijski toksini se hemijski mijenjaju i inaktiviraju toplotom kuhanja. ==Virulencija virusa== Za faktore zaraznosti virusa se utvrđivalo da li se i kako javlja infekcija i kako i koliko su teški rezultirajući simptomi virusne bolesti. Virusima je često neophodan receptor proteina na matičnoj ćeliji za koje se posebno vezuju. Ove ćelije domaćina su tipski proteini na granici [[endocitoza|endocitoznih]] mjesta, gdje virus ulazi u ćelije domaćina. Virulentni virusi, kao što je [[HIV]], koji uzrokuje [[AIDS]], imaju mehanizme za izbegavanje odbrane domaćina. HIV inficira T-helper ćelije, što dovodi do smanjenja adaptivnog imunološkog odgovora domaćina i na kraju do imunokompromitiranih stanja. Rezultati je smrtoportunističkih infekcija sekundarnog poremećaja [[imuni sistem|imunog sistema]], uzrokuju AIDS. Neki virusni faktori virulencije daju mogućnost da se ponove u odbrambenim upalnim odgovorima domaćina, kao što su tokom virusno izazvane groznice. Mnogi virusi mogu opstati unutar domaćina za duži vremenski period, u kojem se događa malo štete. Izuzetno virulentni mogu eventualno izazvati [[mutacije]] i [[selekcija|prirodnom selekcijom]] održati virus unutar domaćina. Izraz "neurovirulentni" se koristi za viruse kao što su [[bjesnilo]] i ''[[herpes|herpes simplex]]'' koji mogu da napadnu nervni sistem i tamo izazvati bolesti. Modeli intenzivnog proučavanja zaraznih virusa uključuju virus T4 i druge T-[[bakteriofag]]e koji inficiraju ''[[Escherichia coli]]'' i niz srodnih [[bakterija]]. Životni ciklus razlaganja virulentnog bakteriofaga je u suprotnosti od umjerenog životog ciklus umjerenih bakteriofaga. ==Evolucija== Prema [[evolucijska medicina|evolucijskoj medicini]], optimalna virulencije povećava sa horizontalnim prijenosom (između nesrodnika, a smanjuje sa vertikalnom transmisijom (od roditelja na dijete). To je zato što je [[fitnes]] domaćina je vezan za [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] u vertikalnoj (međugeneracijskoj) transmisiji, ali nije toliko vezan u horizontalnom (unutargeneracijskom) smislu. ==Također pogledajte== *[[Bakterija]] *[[Bakteriologija]] *[[Mikrobiologija]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commons|Virulence}} {{commons|Bacteria}} [[Kategorija:Mikrobiologija]] [[Kategorija:Biološka terminologija]] [[Kategorija:Virologija]] cjlzo5u57lthzjrqcus18uw6oxscaeo 0 414731 3932227 3708179 2026-09-30T07:20:25Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932227 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Cu3Pstructure.jpg |200px|]] | Hemijski spoj = Bakar(I)-fosfid | Druga imena = Bakar fosfid<br>Bakarni fosfid | Sumarna formula = Cu₃P | CAS registarski broj = 12019-57-7 | SMILES = [Cu+].[Cu+].[Cu+].[PH6-3] | InChI =1/3Cu.P/q3*+1;-3 | Kratki opis =Žućkasto sivi kristali | Molarna masa = 221,6127 g/mol | Agregatno stanje = Čvrsto | Gustoća = | Tačka topljenja = 900 | Tačka ključanja = | Pritisak pare = | Rastvorljivost = | Viscosity = | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 0 |F = 0| R = 0}} }} '''Bakar-fosfid''' – '''[[bakar|Cu₃]][[fosfor|P]]''' ili '''bakar(I) fosfid''', '''bakarni fosfid''', '''kuprofosfor''' i '''fosfor bakar''' – spoj je [[bakar|bakra]] i [[fosfor]]a, [[fosfid]] bakra. Javlja se kao žućkasto-siva, vrlo krhka masa kristalne structure, koja ne reagira sa vodom.<ref name="Volet">{{ Cite book| author=Voet D., Voet J.|year=1995|title=Biochemistry, 2nd Ed. Wiley |url= http://www.wiley.com/college/math/chem/cg/sales/voet.html}}</ref> Bakar-fosfid ima ulogu u proizvodnji [[legura bakra]], kao što je [[fosforna bronza]]. Veoma je dobar za deoksidaciju bakra. Bakar-osfid može biti proizveden u [[reverberacijska peć|reverberacijskoj peći]] ili u [[retorta|retorti]], npr. u reakciji crvenog [[fosfor]]a sa materijalima koji su bogati bakrom. Može se pripremiti I fotohemijski, ozračivanjem [[bakar hipofosfit]]a ultraljubičastim zračenjem.<ref>{{cite web|url =http://www.freepatentsonline.com/4113484.html|title =Electrophotographic elements and processes. United States Patent 4113484|access-date =6. 6. 2009|archive-url =https://web.archive.org/web/20070929095634/http://www.freepatentsonline.com/4113484.html|archive-date =29. 9. 2007|url-status =dead}}</ref> Kada podvrgnut [[ultraljubičasto zračenje|UV svjetlosti]], bakar fosfid ispoljava [[fluorescencija|fluoroscenciju]].<ref name="Volet" /> A plavo-crni film bakr-fosfida se formira na [[fosfoe|bijelom fosforu]], kada je podvrgnuti otopini bakarnih soli; rane koje sadrže čestice fosfora stoga moraju biti oprane 1% rastvorom [[baker-sulfat]]a. Čestice se onda mogu lahko ukloniti, što olakšava njihova fluorescencija. Formiranje zaštitnog sloja baker-fosfida se koristi u slučajevima gutanja fosfora, kada je neophodno ispiranje želuca baker-sulfatom, kada je aktivan kao dio [[lijek|liječenja]].<ref>{{cite web|access-date=6. 6. 2009|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/htm/bc/212900.htm|title=Copper Poisoning: Introduction|archive-date=26. 11. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126012629/http://merckvetmanual.com/mvm/htm/bc/212900.htm|url-status=dead}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Fosfor]] *[[Bakar]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Spojevi bakra}} {{Spojevi fosfora}} [[Kategorija:Fosfidi]] [[Kategorija:Deoksidacija]] l2j2v7j5miysb9svjynyb58vg02x64z 0 416233 3932187 3931535 2026-09-29T20:41:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932187 wikitext text/x-wiki {{Očistiti jednostavne linkove}} [[Datoteka:Ilomska vodopad1.jpg|mini|desno|150px|Mali i Veliki vodopad snimljeni uzvodno]] [[Datoteka:Ilomska Veliki vodopad.jpg|mini|desno|150px|"Veliki" vodopad, visina ≈40 m]] [[Datoteka:Sinjac.jpg|mini|desno|150px|lijevo|mini|Slap (buk) "Sinjac" se nalazi ispod zaseoka Nikodinovići ([[Petrovo polje (Bosna)|Petrovo polje]]), par stotina metara nizvodno od ušća [[Mala Ilomska|Male Ilomske]].]] [[Datoteka:Mali vodopad-1.jpg|mini|desno|150px|"Mali" vodopad]] '''Vodopadi Ilomske''' uključuju '''Veliki vodopad''' i '''Mali vodopad''', kojima se može pridružiti i nekoliko slapova u gornjem i srednjem toku rijeke. Veliki i mali vodopad se u kanjonu na podvlašićkoj visoravni, udaljeni oko 2&nbsp;km od ušća ove rijeke u [[Ugar]], u uskom kanjonu između gotovo okomitih [[Korićanske stijene|Korićanskih stijena]] (lijevo) i sêla Márići i Đénići, tj. Márićâ i Imljanskih stijena (desno) u [[Kneževo|Kneževu]] u [[BiH|Bosni i Hercegovini]]. Oba vodopada se nalaze na nadmorskoj visini između 750 i 780 m, što je za oko 350 m niže u odnosu na okolnu imljansku i korićansku zaravan.<ref>Vojnogeografski institut, Izd. (1962): Šiprage (List karte 1:25.000, Izohipse na 10 m). Vojnogeografski institut, Beograd.</ref><ref>Vojnogeografski institut, Izd. (1962): Mudrike (List karte 1:25.000, Izohipse na 10 m). Vojnogeografski institut, Beograd.</ref> U nekim novijim izvorima, a osobito na društvenim mrežama ga imenuju kao "Skakavac" ili "veliki i mali slap", iako su ga mještani od davnina označavali kao Veliki i Mali vodopad na [[Ilomska|Ilomskoj]]. Veliki vodopad je visok čak oko 40 m, a neupadljiv je sa okolnog ([[Korićani|korićansko]]-[[Imljani|imljanskog]]) platoa. U ovoj divljini vodopadi sve više privlače pažnju planinara, turista i ribolovaca, a okomita stijena sa koje rijeka pada pogodna je i za alpinističke poduhvate.<ref>http://www.go2bosnia.com/upoznaj-bih/75-rijeka-ilomska-i-njeni-vodopadi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409074854/http://go2bosnia.com/upoznaj-bih/75-rijeka-ilomska-i-njeni-vodopadi |date=9. 4. 2016 }}.</ref><ref>http://www.go2bosnia.com/galerije-slika/rijeka-ilomska-i-njeni-vodopadi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160410114807/http://go2bosnia.com/galerije-slika/rijeka-ilomska-i-njeni-vodopadi |date=10. 4. 2016 }}.</ref><ref>http://go2bosnia.com/discover-bosnia/item/189-amazing-waterfalls-of-ilomska-river.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003030433/http://go2bosnia.com/discover-bosnia/item/189-amazing-waterfalls-of-ilomska-river.html |date=3 Oktobar 2017 }}.</ref> Pored vodapada, u gornjem i srednjem toku Ilomske nalaze se i dva slapa: jedan ispod pitoke Manatovac, koji je preusmjeren za vodosnabdijevanje [[Skender Vakuf]]a, dok je Sinjac (ispod zaseoka Nikodinovići, sela [[Petrovo polje (Bosna)|Petrovo polje]]) kupalište lokalne mladeži tokom ljeta. Nekada atraktivno ušće Ilomske je devastirano izgradnjom "male hidroelektrane", koja je izrađena unatoč proglašenju kanjona Ilomske Zaštićenim prirodnim predjelom, sa registracijskim podacima: *ID = PZPP005 Zaštićeni prirodni predio [[Vlašić]] [[Ilomska]] – Modro polje [[IUCN|IUCN kategorija]]: V, [[Kneževo]])<ref>Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju (2015): [http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/mgr/Documents/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5%20%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B5%20%D0%B4%D0%BE%202025%20%20%D0%A2%D0%95%D0%9A%D0%A1%D0%A2%D0%A3%D0%90%D0%9B%D0%9D%D0%98%20%D0%94%D0%98%D0%9E_119703573.pdf; Izmjena i dopuna prostornog plana RS do 2025. Urbanistički zavod, Banja Luka.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915023418/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/mgr/Documents/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5%20%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B5%20%D0%B4%D0%BE%202025%20%20%D0%A2%D0%95%D0%9A%D0%A1%D0%A2%D0%A3%D0%90%D0%9B%D0%9D%D0%98%20%D0%94%D0%98%D0%9E_119703573.pdf |date=15. 9. 2017 }} {{Cite web |url=http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/mgr/Documents/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5%20%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B5%20%D0%B4%D0%BE%202025%20%20%D0%A2%D0%95%D0%9A%D0%A1%D0%A2%D0%A3%D0%90%D0%9B%D0%9D%D0%98%20%D0%94%D0%98%D0%9E_119703573.pdf |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915023418/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/mgr/Documents/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%20%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B5%20%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B5%20%D0%B4%D0%BE%202025%20%20%D0%A2%D0%95%D0%9A%D0%A1%D0%A2%D0%A3%D0%90%D0%9B%D0%9D%D0%98%20%D0%94%D0%98%D0%9E_119703573.pdf |archive-date=15. 9. 2017 |access-date=24. 8. 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> ==Galerija== <gallery widths="300px" heights="200px"> Buk (2).jpg|Buk ispod Korićanskih stijena, na ulazu u kanjon </gallery> ==Također pogledajte== *[[Ilomska]] *[[Korićanske stijene]] *[[Korićani]] *[[Imljani]] *[[Petrovo polje (Bosna)|Petrovo polje]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Ilomska}} [[Kategorija:Vodopadi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Ugar]] hegq8ublp3ttv51lkfnk2a3mz3r2i0j 0 423716 3932156 3931377 2026-09-29T16:42:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932156 wikitext text/x-wiki {{taksokvir|boja=lightgreen |naziv=Fatimica<br>Tratinčica<br>Krasuljak |slika = Bellis perennis white (aka).jpg |regnum = [[Plantae]] |divisio = [[Angiosperme]] |classis = [[Eudicotiledonae]] |ordo = [[Asterales]] |familia = [[Asteraceae]] |genus = ''[[Bellis]]'' |species = '''''B. perennis''''' |dvoimeno = ''Bellis perennis'' |dvoimeno_authorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] | sinonimi = {{hidden begin}} * ''Aster bellis'' <small>[[Ernst Hans Ludwig Krause|E.H.L.Krause]]</small> * ''Bellis alpina'' <small>[[Johannes Jacob Hegetschweiler|Hegetschw.]]</small> * ''B.&nbsp;armena'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small> * ''B.&nbsp;croatica'' <small>[[Michel Gandoger|Gand.]]</small> * ''B.&nbsp;hortensis'' <small>[[Philip Miller|Mill.]]</small> * ''B.&nbsp;hybrida'' <small>[[Michele Tenore|Ten.]]</small> * ''B.&nbsp;integrifolia'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]] 1786 not Michx. 1803</small> * ''B.&nbsp;margaritifolia'' <small>[[Rupert Huter|Huter]]</small> * ''B.&nbsp;minor'' <small>[[François Alexandre Pierre de Garsault|Garsault]]</small> (''[[invalid name|nom inval.]]'') * ''B.&nbsp;perennis var. caulescens'' <small>[[Alphonse Trémeau de Rochebrune|Rochebr.]]</small> * ''B.&nbsp;p.'' [[form (botany)|f.]] ''discoidea'' <small>[[David Charles McClintock|D.C.McClint.]]</small> * ''B.&nbsp;p.'' var. ''fagetorum'' <small>[[Charles Carmichael Lacaita|Lacaita]]</small> * ''B.&nbsp;p.'' var. ''hybrida'' <small>(Ten.) [[Adriano Fiori|Fiori]]</small> * ''B.&nbsp;p.'' subsp. ''hybrida'' <small>(Ten.) [[Carl Frederik Nyman|Nyman]]</small> * ''B.&nbsp;p.'' var. ''margaritifolia'' <small>(Huter) Fiori</small> * ''B.&nbsp;p.'' var. ''microcephala'' <small>Boiss.</small> * ''B.&nbsp;p.'' f. ''plena'' <small>[[Pier Andrea Saccardo|Sacc.]]</small> * ''B.&nbsp;p.'' f. ''pumila'' <small>([[Jean Maurice Casimir Arvet-Touvet|Arv.-Touv.]] & [[Dominique Dupuy|Dupuy]]) [[Georges Rouy|Rouy]]</small> * ''B.&nbsp;p.'' var. ''pusilla'' <small>[[Nicola Terracciano|N.Terracc.]]</small> * ''B.&nbsp;p.'' f. ''rhodoglossa'' <small>Sacc.</small> * ''B.&nbsp;p.'' var. ''strobliana'' <small>[[Augusto Béguinot|Bég.]]</small> * ''B.&nbsp;p.'' var. ''subcaulescens'' <small>[[Julien Victor de Martrin-Donos|Martrin-Donos]]</small> * ''B.&nbsp;p.'' var. ''tubulosa'' <small>[[Franz Johann Schultz|F.J.Schultz]]</small> * ''B.&nbsp;p.'' f. ''tubulosa'' <small>[[Anton Joseph Kerner|A.Kern.]]</small> * ''B.&nbsp;pumila'' <small>Arv.-Touv. & Dupuy</small> * ''B.&nbsp;pusilla'' <small>(N.Terracc.) [[Sandro Pignatti|Pignatti]]</small> * ''B.&nbsp;scaposa'' <small>[[Jean-Emmanuel Gilibert|Gilib.]]</small> (''nom inval.'') * ''B.&nbsp;validula'' <small>Gand.</small> * ''Erigeron perennis'' <small>(L.) [[Martín Sessé y Lacasta|Sessé]] & [[José Mariano Mociño|Moc.]]</small> {{hidden end}} |synonyms_ref = <ref name=tpl>The source The Plant List used was the [[International Compositae Alliance]]. {{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/gcc-29324 |title=''Bellis perennis'' L. |work=[[The Plant List]]; Version 1. (published on the internet) |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] and [[Missouri Botanical Garden]] |year=2010 |access-date=12. 11. 2012 |archive-date=28. 8. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828210634/http://www.theplantlist.org/tpl/record/gcc-29324 |url-status=dead }}</ref> }} '''Fatimica''', '''tratinčica''' ili '''krasuljak''' ([[latinski jezik|lat.]] ''Bellis perennis'') jest vrsta iz [[porodica (biologija)|porodice]] ''[[Asteraceae]]'' koja se često smatra arhetipskom [[vrsta (biologija)|vrstom]] tog imena.<ref name=<"Simpson">{{cite book|last=Simpson|first=Michael G. |title= Plant Systematics|year=2011|publisher=Academic Press|isbn=0-08-051404-9|url=http://books.google.ca/books?id=Ia2eIPVksMMC|access-date=12. 2. 2014 |ref= harv}}</ref><ref name="Sofradzija">{{cite book|author=Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. |year= 2004|title= Biologija 1.|publisher= Svjetlost|location=Sarajevo |isbn=9958-10-686-8}}</ref> Mnoge srodne biljke također dijele isto ime, tako da razlikovanje ove vrste od drugih tratinčica nije jednostavno. Ponekad je kvalificirana kao ''obična ili livadska tratinčica''. Historijski, također je poznata kao ''trava za modrice'' i ponekad ''trava za rane'' (iako je zajednički naziv trave za rane sada uže povezan s rodom ''[[Stachys]]'', ranske trave). ''Bellis perennis'' porijeklom je iz zapadne, srednje i sjeverne Evrope, ali široko [[unesena vrsta|naturalizirana]] i u većini regija s umjerenom klimom, uključujući i Amerike<ref name="fna">{{cite web | url = http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200023530 | title = ''Bellis perennis'' Linnaeus | work = Flora of North America }}</ref><ref>PLANTS Profile., "''Bellis perennis'' L. lawndaisy", USDA Natural Resources Conservation Service. http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=bepe2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213050742/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=BEPE2 |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=BEPE2 |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213050742/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=BEPE2 |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=8. 5. 2021 |url-status=dead}}</ref> i Australaziju. ==Opis== [[Datoteka:Bellis perennis - Gaenseblume4.jpg|thumb|left|Fatimica/tratinčica ili krasuljak (''Bellis perennis'')]] ''Bellis perennis'' je [[zeljasta biljka|zeljasta]] [[višegodišnja biljka]] s kratkim pužućim [[rizom]]om i rozetama malih zaobljenih ili kašikastih listova, koji su dugi 2–5&nbsp;cm, a rastu ravno na tlu. Ova vrsta uobičajeno kolonizira travnjake, pa ju je teško iskorijeniti košnjom – stoga i pojam "travnjačka" (tratinska). Gdje god se pojavi, smatra se često invazivnim [[korov]]om.<ref>{{cite web|url=http://plants.usda.gov/java/invasiveOne?pubID=NEAST|title=Weeds of Northeast - USDA PLANTS|work=usda.gov|access-date=5. 1. 2017|archive-date=13. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213101947/https://www.plants.usda.gov/java/invasiveOne?pubID=NEAST|url-status=dead}}</ref> [[cvast|Cvjetne glavice]] su kompozitne, u obliku [[pseudantij]]a, koji se sastoji od mnogih kitnjastih cvjetova, prečnika 2–3&nbsp;cm, s bijelim [[glava(botanika)|zrakastim floretima]], često na vrhu crvenim i žutim cvjetnim diskovima. Svaka cvast razvija se na dršci listića, visokoj 2–10&nbsp;cm, a rijetko 15&nbsp;cm. Glavica, [[kapitulum]] ili cvijetni disk okružen je dvama redovima zelenih [[brakteja]], poznatih kao "filarije".<ref name=Stace>{{cite book|last=Stace|first=C.A.|year=2010|title=New flora of the British isles|edition= 3. |publisher= Cambridge University Press|location = Cambridge, UK| page=749|isbn=9780521707725}}</ref> ==Kultivacija== U [[BiH|Bosni i Hercegovini]] ''B. perennis'' obično cvjeta od ranog proljeća do srednjeg ljeta (na višim planinama i do jeseni). Uz [[visibaba|visibabu]], [[ljubičica|ljubičicu]] i još neke biljke, predstavlja prve proljetne cvjetove u Bosni i Hercegovini. Kada se gaje pod idealnim uvjetima, imaju veoma dugu sezonu cvatnje, pa čak pomalo cvjetaju i u sredini blagih zima.<ref name="mbg">{{cite web | url = http://www.missouribotanicalgarden.org/gardens-gardening/your-garden/plant-finder/plant-details/kc/b749/bellis-perennis.aspx | title = Bellis perennis L. | work = Missouri Botanical Garden Bellis perennis }}</ref><ref name="pfaf">{{cite web | url = http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Bellis+perennis | title = Bellis perennis L | work = Plants for a Future database}}</ref> Generalno, uzgaja se na minimalnim temperaturama<!-- iznad °C-->, s mnogo sunca i u djelimičnoj sjenci ili bez održavanja. Nema poznatog insekta ili bolesti koji bi izazvali ozbiljne probleme i općenito se mogu uzgajati u dobro isušenom tlu. Biljke se mogu razmnožavati sjemenom ([[spolno razmnožavanje|generativno]]) nakon posljednjeg mraza ili podjelom ([[bespolno razmnožavanje|vegetativno]]) nakon cvatnje.<ref name="mbg" /><ref name="usda">{{cite web | url = http://planthardiness.ars.usda.gov/PHZMWeb/ | title = USDA Zones | work = USDA Plant Hardiness Zone Map | access-date=5. 1. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140227032333/http://planthardiness.ars.usda.gov/PHZMWeb/ | archive-date=27. 2. 2014 | url-status = dead}}</ref> Iako invazivna vrsta, još se smatra vrijednom za pokrovnost u baštama, za određene postavke. Naprimjer, kao dio ukrasnih lijeha oko kuća, kao i na proljetnim livadama, gdje je poželjno niskog rasta i biranih [[kultivar]]skih boja, paralelno s minimalnom njegom i održavanjem. Tu u gomilama pomažu isključivanje štetnih korova koji su uspostavljeni i naturalizirani. Postoje brojni kultivari s jednostrukim i dvostrukim cvjetićima, proizvodeći ravne ili sferne cvasti u svim veličinama (1–6&nbsp;cm) i bojama (crvena, ružičasta, bijela, šarena). Uglavnom se uzgajaju iz [[sjeme]]na, kao [[dvogodišnja biljka|dvogodišnja]] [[hortikultura)|hortikulturna]] biljka. Također, mogu se kupiti kao hortikulturni jastučići ili umeci u proljeće. [[Kultivar]]i različitih serija i kombinacija ukrasnih detalja mogu se nabaviti u svim solidnim rasadnicima ukrasnih biljaka. ==Etimologija== Na latinskom jeziku ''Bellis'' znači "lijepa", a ''perennis'' "vječna". Englesko ime ''daisy'' potječe od riječi ''day'' (dan) i ''eye'' (oko),<ref>http://www.encyclopedia.com/topic/daisy.aspx</ref> jer se noću glava potpuno zatvara, a ujutro otvara. [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] ga je nazvao "oko dana". U srednjem vijeku ''Bellis perennis'' bila je poznata kao "Mary Rose".<ref>The Plant-Lore and Garden-Craft of Shakespeare, by Henry N. Ellacombe. W. Satchell and Company, London, 1884</ref> U mnogim dijelovima svijeta smatra se cvijetom djece i nevinosti.<ref>"Daisy." The Columbia Encyclopedia, 6th ed., 2011. ''Encyclopedia.com''</ref> ==Upotreba== ===Kulinarstvo=== Ova biljka može se koristiti kao [[lisnato povrće]]. Mladi listovi mogu se jesti sirovi u salatama ili kuhana, uz napomenu da lišće postaje sve žilavije s dobi. Cvjetni pupoljci i latice mogu se jesti sirovi u sendvičima, supama i salatama, a također se koristi kao čaj i vitaminski dodatak.<ref name="fna" /><ref name="mbg" /><ref name="pfaf" /><ref>Johanna Budwig, Krebs - ein Fettproblem, richtige Wahl und Verwendung der Fette. Hyperion-Verlag, Freiburg im Breisgau 1956, p. 44: recipe for cancer patients.</ref> ===Biljna medicina=== ''Bellis perennis'' ima [[astringent]]na (stežuća) svojstva i može se upotrebljavati kao [[biljni lijek]].<ref>Howard, Michael. ''Traditional Folk Remedies'' (Century, 1987), str. 129.</ref> U starom Rimu, hirurzi koji su pratili legije u borbu naređivali su robovima da naberu vreće pune fatimice za cijeđenje soka; otud porijeklo naučnog naziva ove biljke ("vječna") na latinskom. Zavoji su natapani ovim sokom koji je upotrebljavan za liječenje rana od mačeva i kopalja. ''Bellis perennis'' upotrebljava se i u [[homeopatija|homeopatiji]] za liječenje rana nakon određenih hirurških postupaka,<ref>{{cite web |url= http://www.healthy.net/Health/Essay/Pre_Surgical_and_Post_Surgical_Treatment/167/2|title=Pre-Surgical and Post-Surgical Treatment: from an ongoing series by|work=healthy.net}}</ref> kao i tupih ozljeda kod životinja.<ref>{{cite web|url=http://www.medicinegarden.com/homeopathy/bellis_perennis_menopause.html |title=Archived copy |access-date=2. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028182151/http://www.medicinegarden.com/homeopathy/bellis_perennis_menopause.html |archive-date=28. 10. 2012 |df= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.petremedycharts.com/Learning%20Center/Homeopathy/Homeopathic%20Remedies/Homeopathic_Remedies/Bellis_perennis_Homeopathy_for_Animals.html|title=Bellis perennis - Veterinary Materia Medica of Homeopathic Remedies|work=petremedycharts.com|access-date=5. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222024617/http://www.petremedycharts.com/Learning%20Center/Homeopathy/Homeopathic%20Remedies/Homeopathic_Remedies/Bellis_perennis_Homeopathy_for_Animals.html|archive-date=22. 12. 2016|url-status= dead}}</ref> Tipski, kod namjene za upotrebu u homeopatiji, biljka se bere dok je u cvijetu.<ref name="pfaf" /> Cvjetovi ''Bellis perennis'', u tradicijskoj austrijskoj medicini, interno se uzimaju kao čaj (ili lišće kao salata), za liječenje poremećaja gastrointestinalnog i respiratornog trakta.<ref>{{cite journal | authors = Vogl S, Picker P, Mihaly-Bison J, Fakhrudin N, Atanasov AG, Heiss EH,Wawrosch C, Reznicek G, Dirsch VM, Saukel J, Kopp B |PMID= 23770053 | doi=10.1016/j.jep.2013.06.007 | volume=149 | issue=3 | title=Ethnopharmacological in vitro studies on Austria's folk medicine--an unexplored lore in vitro anti-inflammatory activities of 71 Austrian traditional herbal drugs. | date= 2013 | pages=750–71 | journal=Journal of Ethnopharmacology | pmc=3791396}}</ref> ===Ostala upotreba=== Tratinčica se koristi i za izradu specijalnih lanaca nizalica, koji služe u dječijim igrama.<ref>{{cite web| title = Children's 'right to play'| work = BBC News| publisher = BBC| date = 7. 8. 2002| url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/2176467.stm| access-date =2. 11. 2008 }}</ref> <gallery widths="154px" heights="200px" perrow="4" caption="Bellis perennis u slikarstvu"> Datoteka:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Daisies (1894).jpg|''Daisies'' – Fatimice ([[William-Adolphe Bouguereau]], 1894.) Datoteka:Maude Goodmann The daisy chain.jpg|''The daisy chain'' – Vijenac fatimica ([[Maude Goodman]], 1936.) </gallery> ==Također pogledajte== *''[[Asteraceae]] ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Daisies}} *{{Commonscat|Bellis perennis}} *[http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=BEPE2 USDA plant profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113152315/http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=BEPE2 |date=13. 11. 2016 }} *[http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Bellis+perennis PFAF ''Bellis perennis'' profile] *[https://www.youtube.com/watch?v=OInUCL4uuAM Daisy = 'Day's Eye or Eye of the Day'.] {{taksonomija}} [[Kategorija:Baštenske biljke]] [[Kategorija:Asteracae]] [[Kategorija:Cvijeće]] [[Kategorija:Ljekovito bilje]] [[Kategorija:Flora Evrope]] [[Kategorija:Flora Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Višegodišnje biljke]] q0bmx0n4xe9pssrqmbgju55i78ybxmo 0 453583 3932211 3931790 2026-09-30T04:29:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932211 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Anatolij Solovjanjenko | slika = Anatoliy Solovianenko - Soviet Life, October 1984.jpg | veličina_slike = | opis = ukrajinski tenor | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1932|09|25}} | mjesto_rođenja = Donjeck, [[SSSR]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1999|07|29|1932|09|25}} | mjesto_smrti = [[Kozin (Ukrajina)|Kozin]], [[Ukrajina]] | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = pjevač (tenor) | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Anatolij Borisovič Solovjanjenko''' ({{uk|Анатолій Борисович Солов'яненко}}) bio je [[SSSR|sovjetski]] i [[Ukrajina|ukrajinski]] [[tenor]]. Rođen je u rudarskoj porodici u Donjecku i diplomirao je na [[Politehnički institut u Donjecku|Politehničkom institutu]] u rodnom gradu 1954. Studirao je i pjevanje s Aleksandrom Korobejčenkom od 1950. Muzičku karijeru započeo je u Donjecku, gdje se sada nalazi spomenik u znak sjećanja na ovog umjetnika.<ref>[https://web.archive.org/web/20070809164701/http://www.olymp-travel.kiev.ua/?mid=169 Olymp Travel Ltd: travel guide to Donetsk region.]</ref> Imao je 12 nastupa u Metropoliten operi u [[Kijev]]u, a 1978. diplomirao je na [[Ukrajinska nacionalna muzička akademija Petar Čajkovski|Ukrajinskoj nacionalnoj muzičkoj akademiji Petar Čajkovski]]. 30 godina bio je solista u [[Ukrajinski nacionalni akademski operni i baletski teatar Taras Ševčenko|Ukrajinskom nacionalnom akademskom opernom i baletnom teatru Taras Ševčenko]] u Kijevu, a nastupao je i na [[Expo 67]] u [[Montreal]]u.<ref>[https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/ukraine-emc/ "Ukrainian Music in Canada"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608181648/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=U1ARTU0003510 |date=8. 6. 2011 }}. ''The Canadian Encyclopedia'' {{Cite web |url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=U1ARTU0003510 |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608181648/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=U1ARTU0003510 |archive-date=8. 6. 2011 |access-date=17. 5. 2019 |url-status=bot: unknown}}</ref> Tokom sezone 1977. - 78, Solovjanenko je nastupao kao solista u njujorškoj [[Metropolitan opera|Metropolitan operi]].<ref>{{cite book|title=Golden Book of Ukrainian Elite , Volume 2|year=2001|publisher=Kompanii︠a︡ "I︠E︡vroimidz︠h︡"|isbn=978-966-7867-11-9|url=https://www.google.com/search?q=%22Anatoliy+Solovianenko%22+tenor+%22metropolitan+opera%22&hl=en&safe=off&biw=1280&bih=881&prmd=imvns&source=lnms&tbm=bks&ei=9MzFTuTFHoTAgAePxqH9Dg&sa=X&oi=mode_link&ct=mode&cd=7&ved=0CCAQ_AUoBg&prmdo=1|author=V. A. Smoliĭ|author2=Oksana Onoprii︠e︡nko|access-date=18. 11. 2011|page=417|quote=In 1977, A. Solovianenko toured in the USA giving a triumphant concert at [[New York Metropolitan Opera]].}}</ref> Nastupao je i kao solista za Aleksandrov ansambl tokom britanske turneje 1988, pjevajući [[Kaljinka (pjesma)|Kaljinku]] i druge pjesme.<ref>Information from VHS packaging: vidi [[Diskografija Aleksandrovljevog ansambla]].</ref> Snimio je 18 LP ploča [[arija]], [[Romansa|romansi]] i pjesama.<ref>[http://kkre-43.narod.ru/solovyan.htm Translated narod.ru webpage: Biography and discography of Solovyanenko] (na ruskom jeziku)</ref> == Biografija i muzička karijera == Rođen je u Donjecku (Staljino u to vrijeme) 25. septembra 1932. u rudarskoj porodici.<ref>{{cite web |author=словари |url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9A%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BA%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5/%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%20%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9%20%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%281932%E2%80%941999%29/ |title=Соловьяненко Анатолий Борисович (1932—1999) — Кто есть кто в культуре — Яндекс.Словари |publisher=Slovari.yandex.ru |date= |access-date=1. 9. 2013 |archive-date=21. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921045350/https://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9A%D1%82%D0%BE%20%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BA%D1%82%D0%BE%20%D0%B2%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5/%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%20%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9%20%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%281932%E2%80%941999%29/ |url-status=dead }}</ref><ref name="persona1">{{cite web|author=RIN.RU. http://rin.ru |url=http://persona.rin.ru/eng/view/f/0/20952/solovyanenko-anatoly |title=Solovyanenko Anatoly, photo, biography |publisher=Persona.rin.ru |date=25. 9. 1932 |access-date=1. 9. 2013}}</ref> Godine 1954. diplomirao je na Tehničkom univerzitetu u Donjecku,<ref>{{cite web|url=http://who-is-who.ua/bookmaket/nagorody2006/17/119.html |access-date=30. 8. 2013 }}{{dead link|date=decembar 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> nakon čega je predavao na odjelu za grafičku inženjersku tehniku.<ref name="Associated Press obit">{{cite news|title=Ukrainian opera singer Anatoliy Solovianenko dies at 66|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=APAB&d_place=APAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F8A1B55EDC5075A&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|agency=Associated Press|access-date=18. 11. 2011|date=30. 7. 1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217062933/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&p_multi=APAB&d_place=APAB&p_theme=newslibrary2&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0F8A1B55EDC5075A&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|archive-date=17. 12. 2013|url-status=dead}}</ref> Počeo je sa časovima pjevanja 1950. od Aleksandra Korobejčenka, [[Zaslužni umjetnik Ruske Sovjetske Republike|zaslužnog umjetnika Ruske Sovjetske Republike]]. Uspjeh u popularnoj TV-emisiji talenata iz 1962. doveo ga je do poziva da pjeva u Nacionalnoj operi Ukrajine. Ali prije početka rada u Nacionalnoj operi, Solovijanenko je pobijedio na takmičenju mladih pjevača u [[Milano|milanskoj]] La Scali, gdje je i studirao tri godine (1963–1965). Postao je prvi sovjetski pjevač koji je dobio poziv da nastupa u njujorškoj Metropolitan operi.<ref name="persona1"/><ref>{{cite web |url=http://www.umka.com.ua/eng/catalogue/singers/anatoly-solovyanenko-ukrainian-folk-songs.html |title=Anatoly Solovyanenko. Ukrainian folk songs. // www.UMKA.com.ua |publisher=Umka.com.ua |date= |access-date=1. 9. 2013 |archive-date=11. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011015932/http://www.umka.com.ua/eng/catalogue/singers/anatoly-solovyanenko-ukrainian-folk-songs.html |url-status=dead}}</ref> Počevši od 1965, nastupao je u Ukrajinskoj nacionalnoj operi. Godine 1967. dobio je odlikovanje Počasni umjetnik Ukrajine, a 1975. Narodni umjetnik SSSR-a. Diplomirao je na Kijevskom konzervatoriju 1978. godine. Kao solista Nacionalne opere, Anatolij Solovjanenko je pjevao u 18 raznih [[Opera (muzika)|opera]] i mnogih drugih nastupa sa ostalim pjevačima. Anatolij Solovjanenko je bio oženjen i imao je dva sina, Andreja i Anatolija. Iznenada je umro od [[Srčani udar|srčanog udara]] 29. jula 1999. Među raznim vladinim zvaničnicima koji su prisustvovali njegovoj sahrani bio je i tadašnji ukrajinski predsjednik [[Leonid Kučma]].<ref name="Ukrainian Weekly obit">{{cite news|title=Anatolii Solovyanenko, world-renowned tenor, 66|url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1999/329909.shtml|access-date=18. 11. 2011|newspaper=[[Ukrainian Weekly]]|year=1999|archive-date=3. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225150/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1999/329909.shtml|url-status=dead}}</ref> Nekoliko mjeseci kasnije, u decembru 1999. godine, ukrajinski kabinet je Donjeckovo državno akademsko pozorište za operu i balet preimenovano u njegovu čast.<ref>{{cite web|title=History of Theatre|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&sl=ru&tl=en&u=http%3A%2F%2Fdonetsk-opera-ballet.org%2Findex.php%3Fmodule%3Dhistory|work=donetsk-opera-ballet.org|access-date=18. 11. 2011}}</ref> Godine 2001. postavljen je kip ovog pjevača u gradu Kozinu (unutar [[Kijevska oblast|Kijevske Oblasti]]), gdje je i pokopan.<ref>{{cite web|last=Yevgeny|first=Orlovsky|title=Фото УНІАН|url=http://photo.unian.net/eng/detail/3673.html|work=[[UNIAN]]|access-date=18. 11. 2011|date=30. 7. 2001}}</ref> == Nagrade == * [[Narodni umjetnik Ukrajinske SSR]] (1969) * [[Narodni umjetnik SSSR]] (1975) * [[Lenjinova nagrada]] (1980) * [[Heroj Ukrajine]] (2008) == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Solovjanjenko, Anatolij}} [[Kategorija:Rođeni 1932.]] [[Kategorija:Umrli 1999.]] [[Kategorija:Biografije, Donjeck]] [[Kategorija:Sovjetski tenori]] [[Kategorija:Ukrajinski tenori]] 8ud8ikdih6yw1wnm21rmxsm7yu6ep5b 0 459306 3932172 3931475 2026-09-29T18:28:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932172 wikitext text/x-wiki '''Uskršnji zeko''' (koji se još naziva i '''uskršnji zec''' ili '''kunić''') je folklorna figura i simbol [[Uskrs]]a, prikazan kao [[Kunić|zec koji]] donosi uskršnja jaja. Nosi porijeklo od njemačkih [[Luteranizam|luterani]]. "Uskršnji zec" je u početku igrao ulogu sudije koji ocjenjuje da li su djeca bila dobra ili neposlušna na početku sezone Uskrsa. Uskršnji zec se ponekad prikazuje s odjećom. U legendi, ovo stvorenje nosi obojena jaja u svojoj košarici, slatkiše, a ponekad i igračke dječjim domovima i kao takvo pokazuje sličnost [[Djed Mraz|Djedu Mrazu]] ili [[Christkind]]u, jer oboje donose djeci poklone u noći prije praznika.. Običaj se prvi put<ref>[http://www.occultcenter.com/2008/03/easter_bunny_origins/ Easter Bunny – What Does He Have To Do With Easter?], occultcenter.com</ref>     spominje u ''knjizi Georga Francka'' von Franckenaua ''De ovis paschalibus'' ('O uskršnjim jajima') 1682. godine, a odnosi se na njemačku tradiciju donošenja uskršnjih jaja za djecu. == Simboli == === Kunići i zečevi === [[Datoteka:Bunny Wabbits (26218859322).jpg|mini|Uskršnji zeko na naduvavanje ispred gradske vijećnice u San Francisku]] Zec je bio popularan motiv u srednjovekovnoj crkvenoj umetnosti. U stara vremena se smatralo da je zec [[hermafrodit]] (po [[Plinije Stariji|Pliniju]], [[Plutarh]]u, Filostratusu i Aelijanu ).<ref name="meaning">{{Cite web|url=http://www.chrischapmanphotography.co.uk/hares/index.html|title=What does the Symbol Mean?|last=Chapman|first=Chris|year=2004|website=Three Hares Project|access-date=20. 4. 2014}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Marta Powell Harley|year=1985|title=Rosalind, the hare, and the hyena in Shakespeare's As You Like It|url=https://archive.org/details/sim_shakespeare-quarterly_autumn-1985_36_3/page/335|journal=Shakespeare Quarterly|publisher=Shakespeare Quarterly|volume=36|issue=3|pages=335–337|doi=10.2307/2869713|jstor=2869713}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/pseudodoxia/pseudo317.html|title=Sir Thomas Browne (1646; 6th ed., 1672) Pseudodoxia Epidemica III:xvii (pp. 162–166)}}</ref> Ideja da se zec može razmnožavati bez gubitka djevičanstva dovela je do povezanosti s Djevicom Marijom, tako da se zečevi ponekad pojavljuju u [[Iluminacija|osvijetljenim rukopisima]] i sjevernoeuropskim slikama Djevice i Krista Djeteta. Možda je također povezan sa [[Sveto Trojstvo|Svetim Trojstvom]] u motivu tri zeca.<ref>{{Cite web|url=http://threehares.blogspot.com/2006/02/why-three-hares_25.html|title=Three Hares as representation of the Trinity|date=25. 2. 2006|publisher=Threehares.blogspot.com|access-date=29. 6. 2010}}</ref> === Jaja === {{Preuređivanje sekcija}} Jaja su se još od [[Stari vijek|antike]] koristila kao simbol plodnosti.<ref name="Heller">{{Cite news|last=Heller|first=Steven|title=Seeing Rabbits|work=Academic Search Complete|issue=2|volume=68|date=april 2014}}</ref> Jaja su u kršćanstvu postala simbol povezivanja s ponovnim rođenjem već u 1. stoljeću nove ere, preko ikonografija jajeta [[feniks]]a, te su postala povezana s Uskrsom, posebno u srednjovjekovnoj Europi, kada je njihovo jedenje bilo zabranjeno tokom [[Korizma|posta]]. U to vrijeme uobičajena praksa u Engleskoj bila je da djeca u subotu prije početka korizme idu od vrata do vrata moleći za jaja. Ljudi su djeci davali jaja kao posebnu poslasticu prije posta.<ref name="D'Costa">{{Cite web|url=https://blogs.scientificamerican.com/anthropology-in-practice/beyond-ishtar-the-tradition-of-eggs-at-easter/|title=Beyond Ishtar: The Tradition of Eggs at Easter|last=D'Costa|first=Krystal|website=Scientific American|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180328170422/https://blogs.scientificamerican.com/anthropology-in-practice/beyond-ishtar-the-tradition-of-eggs-at-easter/|archive-date=28. 3. 2018|url-status=live|access-date=28. 3. 2018}}</ref> Kao specijalno jelo, jaja su vjerovatno bila ukrašavana u sklopu uskršnjih proslava. Kasnije su njemački [[Protestantizam|protestanti]] zadržali običaj jedenja obojenih jaja za Uskrs, iako nisu nastavili tradiciju [[post]]a.<ref>[http://www.irishcultureandcustoms.com/ACalend/ShroveTues.html Shrove Tuesday Pancakes!] by Bridget Haggerty – Irish Culture & Customs, World Cultures European, paragraph 5 line 2 refers to the Catholic custom of abstaining from eggs during Lent. Accessed 3/1/08</ref> Jaja kuhana s nekim cvjetovima mijenjaju svoju boju, donoseći proljeće u kuće, a neki su s vremenom dodali običaj ukrašavanja jaja.<ref>{{Cite news|last=Snodgrass|first=Lucie L.|title=DYED IN Tradition|work=Academic Search Complete|issue=329|publisher=Vegetarian Times|date=mart 2005}}</ref> Mnogi kršćani [[Pravoslavna crkva|istočne pravoslavne crkve]] do danas obično oboje svoja uskršnja jaja crvenom bojom,<ref>[http://greekfood.about.com/od/greekcookingtips/ht/redeggs.htm How To Dye Red Eggs with Onion Skins for Greek Easter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213102043/https://www.thespruceeats.com/dye-red-eggs-greek-easter-1705690 |date=13. 2. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.thespruceeats.com/dye-red-eggs-greek-easter-1705690 |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213102043/https://www.thespruceeats.com/dye-red-eggs-greek-easter-1705690 |archive-date=13. 2. 2021 |access-date=14. 1. 2023 |url-status=bot: unknown}} by Nancy Gaifyllia from Your Guide to Greek Food on About.Com Accessed April 9, 2008</ref> u boju krvi, u znak priznavanja krvi žrtvovanog [[Isus|Krista]] (i obnove života u proljeće). Neki koriste i zelenu boju, u čast novog lišća koje se pojavljuje nakon duge zime. [[Ukrajinci|Ukrajinska]] umjetnost ukrašavanja jaja za Uskrs, poznata kao "pysanky" datira u stara pretkršćanska vremena. Slične varijante ovog oblika umjetnosti primjećene su među ostalim kulturama istočne i srednje Europe.<ref>{{Cite news|last=Hallett|first=Vicky|title=Egg-cellent art|work=Academic Search Complete|issue=10|volume=134|publisher=U.S. News & World Report|date=31. 3. 2003}}</ref> Ideja zeca koji dijeli jaja stigla je u SAD u 18. vijeku. Protestantski njemački doseljenici u holandskom području Pensilvanije svojoj djeci su govorili o " ''[[wikiwikiweb:Osterhase|Osterhaseu]]'' " (koji se ponekad piše " ''Oschter Haws'' "<ref>{{Cite web|url=http://www.germanworldonline.com/index.php/grus-vom-osterhasen-oschter-haws-song/|title=Gruß vom Osterhasen: Oschter Haws Song|last=|date=23. 4. 2011|publisher=Germanworldonline.com|access-date=31. 3. 2013}}</ref> ). Prema legendi, jedina dobra djeca dobijaju obojena jaja kao poklon u gnijezdima koje su napravila u kapama i šeširima prije Uskrsa. <gallery perrow="5"> Datoteka:Paderborner Dom Dreihasenfenster.jpg|Dreihasenfenster (prozor tri zeca) u [[Paderborn Cathedral|katedrali]] [[Paderborn, Germany|Paderborn]] u [[Paderborn, Germany|Paderbornu u Njemačkoj]] Datoteka:Easter Bunnies (5625568820).jpg|Uskršnji zečevi i uskršnja jaja kao [[Easter biscuit|uskrsni keksi]] Datoteka:Candy eggs in an Easter basket.JPG|Zečevi od bijelog sljeza i slatkiši u obliku jaja u uskršnjoj korpi Datoteka:Easterbunny 1.jpg|Zeko i ukrašena uskršnja jaja Datoteka:Moules à chocolat-Musée du pain d'épices (2).jpg|Čokoladni uskrsni zeko od kalupa iz [[Alsace]] Musée du pain d'épices </gallery> == Reference == {{Refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == * [[Charles J. Billson]]. " [[wikisophia:Folk-Lore. Volume 3/The Easter Hare|The Easter Hare]] ". ''Folk-Lore''. Vol. 3, No. 4 (December 1892). * [https://blogs.loc.gov/folklife/2016/03/easter-bunny/ On the Bunny Trail: In Search of the Easter Bunny], Stephen Winick, ''Folklife Today'', March 22, 2016 [[Kategorija:Kršćanstvo]] [[Kategorija:Hrišćanski folklor]] [[Kategorija:Njemački folklor]] d4eaiq86y2hda8fkxc387ps2vbb4vyv 0 461517 3932164 3931455 2026-09-29T17:54:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932164 wikitext text/x-wiki Ovaj '''spisak ugroženih životinjskih vrsta u Bosni i Hercegovini''' sastavljen je na osnovu [[IUCN]]-ove Crvene knjige ugroženih vrsta u svim kategorijama ugroženosti. Nije isključeno da je nekompletan, niti da će do trenutka kad se ovo čita, već biti dopunjen novim ugroženim taksonima.<ref>Federalno ministarstvo okoliša: Crvena lista Bosne i Hercegovine [https://www.hbsume.ba/public/files/crvena_lista_bih.pdf] Pristupljeno Mrch 17, 2020</ref><ref>Crvena lista faune Federacije bosne i hercegovine [https://www.fmoit.gov.ba/upload/file/okolis/crvena%20lista%20faune%20fbih.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116082156/https://www.fmoit.gov.ba/upload/file/okolis/Crvena%20lista%20Faune%20FBiH.pdf |date=16. 1. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.fmoit.gov.ba/upload/file/okolis/Crvena%20lista%20Faune%20FBiH.pdf |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116082156/https://www.fmoit.gov.ba/upload/file/okolis/Crvena%20lista%20Faune%20FBiH.pdf |archive-date=16. 1. 2021 |access-date=21. 12. 2021 |url-status=dead}} EU „Greenway“ 2013, Sarajevo|Pristupljeno Mrch 17, 2020</ref> {{compact ToC|side=yes|top=yes|num=yes}} {| class="wikitable sortable" !Vrsta !Porodica ! Slika |- | colspan = 3| ==A== |- |''[[Acipenser naccarii]]'' <small>Bonaparte, 1836</small>||''[[Acipenseridae]]'' ||[[Datoteka:Huso naccarii.001 - Aquarium Finisterrae.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Acipenser ruthenus]]'' <small>Linnaeus, 1758</small>||''[[Acipenseridae]]'' ||[[Datoteka:Acipenser ruthenus Prague Vltava_1.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Acipenser sturio]]'' <small>Linnaeus, 1758</small>||''[[Acipenseridae]]'' ||[[Datoteka:Acipenser sturio 1879.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Adriaphaenops pretneri]]'' <small>Scheibel, 1935</small>|| ''[[Carabidae]]'' || |- |''[[Aegolius funereus]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>||''[[Strigidae]]''||[[Datoteka:Aegolius-funereus-001.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Aesalus scarabaeoides]]'' <small>(Panzer, 1794)</small>||''[[Licanidae]] || |- |''[[Alosa immaculata]]'' <small>Bennett, 1835</small>||''[[Clupeidae]]'' ||[[Datoteka:Caspialosa kessleri pontica Dunai hering.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Anax marinkovicae]]''<small> Malicky 1977</small>||''[[Aeshnidae]]'' || |- |''[[Anax apfelbecki]]'' <small>(Klapalek 1900)</small>||''[[Aeshnidae]]'' || |- |''[[Anax parthenope]]'' <small>(Selys, 1839)</small>||''[[Aeshnidae]]'' || |- |''[[Aphaenopsis apfelbecki]]'' <small>Ganglbauer, 1891</small>||''[[Carabidae]]'' || |- |''[[Aphaenopsis pfeiferi gracilis]]'' <small>Winkler, 1927 </small>||''[[Aeshnidae]]'' || |- |''[[Aquila chrysaetos]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>||''[[Accipitridae]]'' ||[[Datoteka:Aquila chrysaetos Flickr.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Aquila pomarina]]'' <small>C. L. Brehm, 1831</small>||''[[Accipitridae]]'' ||[[Datoteka:Aquila pomarina orlik krzykliwyAM-crop.jpg|align=center|150px]] |- |''[[Ardea cinerea]]'' <small>Linnaeus, 1758</small>||''[[Ardeidae]]'' ||[[Datoteka:Graureiher KA.jpg |aligned=center|150px]] |- |''[[Ardeola ralloides]]'' <small>(Scopoli, 1769)</small>|| ''[[Ardeidae]]'' ||[[Datoteka:090504-squacco-heron-in-flight.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Aricia anteros]]'' <small>(Freyer, 1838)</small>|| ''[[Lycaenidae]]'' || |- |''[[Asio flammeus]]'' <small>(Pontoppidan, 1763)</small>|| ''[[Strigidae]]'' ||[[Datoteka:Short Eared Owl on the Ground.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Astacus astacus]]'' <small>(Linnaeus)</small>||''[[Astacidae]]'' ||[[Datoteka:Astacus_astacus_male.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Astacus leptodactylus]]'' <small> Eschscholtz</small>|| ''[[Astacidae]]'' ||[[Datoteka:Blausteinsee Tierwelt 05.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Aulopyge huegelii]]'' <small>Heckel, 1843</small>|| ''[[Cyprinodae]]'' ||[[Datoteka:Aulopyge huegelii.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Austropotamobius torrentium]]'' <small>(Schrank)</small>||''[[Astacidae]]'' ||[[Datoteka:Austropotamobius pallipes.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Austropotamobius pallipes]]'' <small> Lereboullet</small>||''[[Astacidae]]'' ||[[Datoteka:Steinkrebs.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Aythya nyroca]]'' <small>(Güldenstädt, 1770)</small>||''[[Anatidae]]'' ||[[Datoteka:Aythya nyroca at Martin Mere 1.jpg|aligned=center|150px]] |- | colspan = 3| ==B== |- |''[[Botaurus stellaris]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>||''[[Ardeidae]]'' ||[[Datoteka:2015-10-19 Botaurus stellaris, Gosforth Park 5.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Brachyptera graeca]]'' <small>Berthelemy, 1971</small>|| || |- |''[[Brachyptera helenica]]'' <small>Aubert, 1956</small>|| || |- |''[[Brachyptera tristis]]'' <small>(Klapälek, 1901)</small>|| || |- |''[[Bubo bubo]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>||''[[Strigidae]]''||[[Datoteka:Uhu-muc.jpg |aligned=center|150px]] |- |''[[Buteo rufinus]]'' <small>(Cretzschmar, 1827)</small>||''[[Accipitridae]]''||[[Datoteka:Buteo rufinus.jpg|aligned=center|150px]] |- | colspan = 3| ==C== |- |''[[Canis lupus]]'' <small>Linnaeus, 1758</small>|| || |- |''[[Carabus (Morphocarabus) kollari illigeri]]'' <small>Dejean, 1826 (?)</small>|| || |- |''[[Castor fiber]]'' <small>Linnaeus, 1758</small>|| ''[[Castoridae]]''||[[Datoteka:American Beaver.jpg|150px]] |- |''[[Cecropis daurica ]]'' <small>(Laxmann, 1769)</small>|| || |- |''[[Cercotrichas galactotes]]'' <small>(Temminck, 1820)</small>|| || |- |''[[Ceruchus chrysomelinus]]'' <small>(Hochenwarth, 1785)</small>|| ||[[Datoteka:Ceruchus chrysomelinus2.jpg|220x220piksel]] |- |''[[Charaxes jasius]]'' <small>(Linnaeus, 1767)</small>|| || |- |''[[Chironomus bosniaca]]'' <small>Marinković 1955</small>|| || |- |''[[Chironomus gonospina]]'' <small>Marinković 1966</small>|| || |- |''[[Chondrostoma knerii]]'' <small> Heckel, 1843</small>|| || |- |''[[Chondrostoma phoxinus]]'' <small>Heckel, 1843</small>|| || |- |''[[Chthonius cavernicola]]'' <small>Beier, 1939</small>|| || |- |''[[Chthonius occultus]]'' <small>Beier, 1939</small>|| || |- |''[[Ciconia ciconia]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Circaetus gallicus]]'' <small>(J. F. Gmelin, 1788)</small>|| || |- |''[[Circus aeruginosus]]'' <small>(Linneus, 1758)</small>|| || |- |''[[Circuspygargus]]'' <small>(Linneus, 1758)</small>|| || |- |''[[Cisticola juncidis]]'' <small>(Rafinesque, 1810)</small>|| || |- |''[[Cobitis narentana]]'' <small>Karaman, 1928</small>|| || |- |''[[Coenonympha orientalis]]'' <small>Rebel, 1910</small>|| || |- |''[[Coenonympha tullia]]'' <small>(Müller, 1764)</small>|| || |- |''[[Colias balcanica]]'' <small>Rebel, 1903</small>|| || |- |''[[Cordulegaster heros]]'' <small>Theischinger, 1979</small>|| || |- |''[[Cordulegaster lepida]]'' <small>(Pictet 1834)</small>|| || |- |''[[Crex crex]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Cupido alcetas]]''<small> (Hoffmannsegg, 1804) </small>|| || |- |''[[Cupido decolorata]]'' <small>(Staudinger, 1886)</small>|| || |- |''[[Cychrus rugicollis]]'' <small>K. Daniel & J. Daniel, 1898</small>|| || |- |''[[Cymindis (Cymindis) imitatrix]]'' <small> Apfelbeck, 1904</small>|| || |- | colspan = 3| ==D== |- |''[[Delminichthys adspersus]]'' <small> (Heckel, 1843)</small>|| || |- |''[[Delminichthys ghethaldii]]'' <small> Steindachner, 1885</small>|| || |- |''[[Dendrocopos leucotos]]'' <small>(Bechstein, 1803)</small>|| || |- |''[[Dinarolacerta mosorensis]]'' <small>(Kolombatovic, 1886) </small>|| || |- |''[[Dinaromys bogdanovi]]'' <small>(Martino, 1922) </small>|| || |- |''[[Drusus bosnicus]]'' <small>Klapalek 1900</small>|| || |- |''[[Drusus klapaleki]]'' <small>Marinković 1970</small>|| || |- |''[[Drusus medianus]]'' <small>Marinković 1976</small>|| || |- |''[[Drusus ramae]]'' <small>Marinković 1970</small>|| || |- |''[[Drusus schmidi]]'' <small> Botosaneanu 1960</small>|| || |- |''[[Drusus vespertinus]]'' <small>Marinković 1976</small>|| || |- |''[[Duvalius (Biharotrechus) brevipilosus]]'' <small>(Knirsch, 1927)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Biharotrechus) piliferpilifer]]'' <small>(Ganglbauer, 1891)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Biharotrechus) speiseri hercegovinensis]]'' <small>(Krauss, 1906)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Biharotrechus) treskavicensis bjelasnicensis]] '' <small>Winkler, 1926</small>|| || |- |''[[Duvalius (Duvalius) brandisi]]'' <small>(Ganglbauer, 1897)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Duvalius) leonhardi leonhardi]]'' <small>(Reitter, 1901)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Euduvalius) maglajensis]]'' <small>(Apfelbeck, 1908)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Euduvalius) reiseri]]''<small> (Ganglbauer, 1891) </small>|| || |- |''[[Duvalius (Neoduvalius) cuniculinus]]'' <small>(Knirsch, 1929)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Neoduvalius) humerosus]]'' <small>(Knirsch, 1926)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Neoduvalius) klimeschi]] ''<small> (Winkler, 1914)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Neoduvalius) neumanni]]'' <small>(J. Müller, 1911)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Neoduvalius) petraeus]]'' <small>(Knirsch, 1927)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Neoduvalius) reitter]]'' <small>(Miller, 1880)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Neoduvalius) schatzmayri]]'' <small>(G. Muller, 1912)</small>|| || |- |''[[Duvalius (Neoduvalius) vranensis]]'' <small>(Breit, 1904)</small>|| || |- | colspan = 3| ==E== |- |''[[Echinogammarus acarinatus]]'' <small>(S. Karaman, 1931)</small>|| || |- |''[[Echinogammarus cari]]'' <small>(S. Karaman, 1931)</small>|| || |- |''[[Echinogammarus thoni]]'' <small(Schaferna, 1922) </small>|| || |- |''[[Egretta garzetta]]'' <small>(Linnaeus, 1766)</small>|| || |- |''[[Elaphe quatuorlineata]]'' <small>(Lacépede, 1789)</small>|| || |- |''[[Eliomys quercinus]]'' <small>(Linnaeus, 1766)</small>|| || |- |''[[Emys orbicularis]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Ephemera jugoslavicus]]'' <small>(Samal, 1935.)</small>|| || |- |''[[Ephemera zettana]]'' <small>(Kimmins, 1937)</small>|| || |- |''[[Ephemerella ignita]]'' <small>(Poda, 1761.)</small>|| || |- |''[[Ephemerella ikonomovi]]''<small> (Puthz 1971.) </small>|| || |- |''[[Erebia gorge]]'' <small>(Hübner, 1804)</small>|| || |- |''[[Erebia manto]]'' <small>(Denis & Schiffermüller, 1775)</small>|| || |- |''[[Erebia pandrose]]'' <small>(Borkhausen, 1788)</small>|| || |- |''[[Eremophila alpestris]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Erinaceus concolor]]'' <small>Martin 1837</small>|| || |- |''[[Euheptaulacus porcellus]]'' <small>(Friwaldszky, 1879)</small>|| || |- |''[[Euphydryas maturna]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- | colspan = 3| ==F== |- |''[[Falco naumanni]]'' <small>Fleischer, 1818</small>|| ''[[Falconidae]]'' ||[[Datoteka:Lesser Kestrel from Fujeirah.jpg|150px]] |- |''[[Favonius quercus]]'' <small>(Linnaeus, 1758) </small>||''[[Lycaenidae]]''||[[Datoteka:Neozephyrus quercus - Thécla du chêne - Femelle - dos - MNHT.jpg|150px]] |- | colspan = 3| ==G== |- |''[[Gallinago gallinago]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Gammarus bosniacus]]'' <small>Schaferna, 1922</small>|| || |- |''[[Gasterosteus aculeatus aculeatus]]'' <small> Linnaeus</small>|| || |- |''[[Gegenes pumilio]]'' <small>(Hoffmannsegg, 1804)</small>|| || |- |''[[Glaucidium passerinum]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Gnorimus variabilis]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Gonepteryx neretvae]]'' <small>Marinković, 1988</small>|| || |- |''[[Gonepteryx cleopatra]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- | colspan = 3| ==H== |- |''[[Hadzinia karamani]]'' <small> (Hadţi, 1940)</small>|| || |- |''[[Hipparchia statilinus]]'' <small> (Hufnagel, 1766)</small>|| || |- |''[[Hoplia herminiana]]'' <small>Apfelbeck, 1912</small>|| || |- |''[[Hucho hucho]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Huso huso]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Hydropsyche dinarica]]'' <small>Marinković, 1979</small>|| || |- |''[[Hydropsyche smiljae]]'' <small>Marinković, 1979</small>|| || |- | colspan = 3| ==I== |- |''[[Iolana iolas]]'' <small>(Ochsenheimer, 1816)</small>||''[[Lycaenidae]]''||[[Datoteka:iolana_iolas_farriolsi.jpg|150px]] |- |''[[Isoperla albanica]]'' <small>Aubert, 1964</small>||''[[Perlodideae]]'' ||[[Datoteka:Steinfliege_Isoperla_sp2.jpg|150px]] |- |''[[Ixobrychus minutus]]'' <small>(Linnaeus, 1766)</small>||''[[Ardeidae]]'' ||[[Datoteka:Zwergdommel.jpg|150px]] |- | colspan = 3| ==L== |- |''[[Laemostenus (Antisphodrus) cavicola bosnicus]]'' <small>Reitter, 1889</small>|| || |- |''[[Laemostenus (Antisphodrus) cavicola ganglbaueri]]'' <small>Apfelbeck, 1902</small>|| || |- |''[[Laemostenus (Antisphodrus) cavicola nivalis]]'' <small>Apfelbeck, 1902</small>|| || |- |''[[Lampetra fluviatilis]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Lampetra planen]]'' <small>(Bloch, 1784)</small>|| || |- |''[[Leistus (Pogonophorus) bjelasnicensis]]'' <small>Apfelbeck, 1904</small>|| || |- |''[[Leptidea morsei]]'' <small>Fenton, 1881</small>|| || |- |''[[Leptotes pirithous]]'' <small>(Linnaeus, 1767)</small>|| || |- |''[[Lestes barbarus]]'' <small>(Fabricius, 1798)</small>|| || |- |''[[Leucaspius delineatus]]'' <small>(Heckel, 1843)</small>||''[[Cyprinidae]]''||[[Datoteka:Alburnus_alburnus_cropped.jpg|150px]] |- |''[[Leuctra digitata]]''<small> Kempny, 1899</small>|| || |- |''[[Leuctra hippopoides]]'' <small>Kacanski & Zwick, 1970</small>|| || |- |''[[Lissotriton vulgaris]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>||''[[Salamandridae]]''||[[Datoteka:Teichmolch maennchen web.jpg|150px]] |- |''[[Lucanus cervus]]'' <small>(Linnaeus, 1758</small>||''[[Lucanidae]]''||[[Datoteka:Cerf-volant MHNT male et femelle.jpg|150px]] |- |''[[Lutra lutra]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>||''[[Mustelidae]]''||[[Datoteka:Lutra.lutra.standing.1.jpg|150px]] |- |''[[Lynx lynx]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>||''[[Felidae]]'' ||[[Datoteka:Lynx lynx 2 (Martin Mecnarowski).jpg|150px]] |- | colspan = 3| ==M== |- |''[[Miniopterus schreibersi]]'' <small>(Kuhl, 1817)</small>|| || |- |''[[Molops alpestris sarajevoensis]]'' <small>G. Muller, 1930</small>|| || |- |''[[Molops obtusangulus cabuljensis]]'' <small>Mlynar, 1977</small>|| || |- |''[[Molops obtusangulus hybridus]]'' <small>Apfelbeck, 1902</small>|| || |- |''[[Molops obtusangulus mendax]]'' <small>Apfelbeck, 1902</small>|| || |- |''[[Molops obtusangulus obtusangulus]]'' <small>Ganglbauer, 1889</small>|| || |- |''[[Molops obtusangulus vranensis]]'' <small>Apfelbeck, 1904</small>|| || |- |''[[Molops pentheri gracilis]]'' <small>Mlynar, 1977</small>|| || |- |''[[Molops pentheri pentheri]]''<small> Apfelbeck, 1904</small>|| || |- |''[[Molops pentheri pseudonarentinus]]''<small> Mlynar, 1977</small>|| || |- |''[[Molops piceus mostarensis]]'' <small>Apfelbeck, 1904</small>|| || |- |''[[Molops prenjus prenjus]]'' <small>Apfelbeck, 1902</small>|| || |- |''[[Molops prenjus preslicensis]]'' <small>Apfelbeck, 1904</small>|| || |- |''[[Molops simplexparviceps]]'' <small>Mlynar, 1977</small>|| || |- |''[[Montifringilla nivalis]] ''<small>(Linnaeus, 1766) </small>|| || |- |''[[Myotis blythii]]'' <small>(Tomes, 1857)</small>|| || |- |''[[Myotis capaccinii]]'' <small>(Binaparte, 1837)</small>|| || |- |''[[Myotis emarginatus]]'' <small>(Geoffroy, 1806)</small>|| || |- |''[[Myotis myotis]]'' <small>(Borkhausen, 1797) </small>|| || |- |''[[Myotis mystacinus]]'' <small> (Khul, 1817)</small>|| || |- | colspan = 3| ==N== |- |''[[Nebria (Nebria) bosnica bosnica]]'' <small> Ganglbauer, 1889</small>|| || |- |''[[Nebria (Nebria) bosnica cvrsnicensis]]'' <small> Horvatovic, 1974</small>|| || |- |''[[Nebria (Nebria) bosnica prenjensis]]'' <small>Horvatovic, 1974</small>|| || |- |''[[Nemastoma bidentatum]]'' <small>Roewer, 1914 ssp. ''pluridentatum'' (Hadţi, 1973)</small> |- |''[[Nemoura dubitans]]'' <small> Morton, 1894</small> |- |''[[Neobisium bosnicum]]'' <small> Beier, 1939 ssp. ''bosnicum'' Beier, 1939</small>|| || |- |''[[Neobisium caecum]]'' <small> Beier, 1939</small>|| || |- |''[[Neobisium gracilipalpe]]'' <small> Beier, 1939</small>|| || |- |''[[Neobisium letheum]]'' <small>Beier, 1939 ssp. ''parvum''</small>|| || |- |''[[Neobisium tantaleum]]'' <small>Beier, 1939 ssp. ''tantaleum'' Beier, 1939; <br>ssp. ''jablanicae'' Beier, 1939; ssp. ''rivale'' Beier, 1939)</small>|| || |- |''[[Neobisium vjetrenicae]]'' <small>Hadţi, 1933</small>|| || |- |''[[Neotrechus hilf.jeanneli]] ''<small>Winkler, 1933</small>|| || |- |''[[Neotrechus ivicensis]]'' <small>Knirsch, 1929</small>|| || |- |''[[Neotrechus lupoglavensis]]'' <small>Knirsch, 1927</small>|| || |- |''[[Neotrechus muharnicensis]]'' <small>Knirsch, 1927</small>|| || |- |''[[Neotrechus oreophilus]]'' <small> Knirsch, 1927</small>|| || |- |''[[Neotrechus suturalis cernjuljensis]]'' <small> Absolon & Maran, 1947</small>|| || |- |''[[Neotrechus suturalis halmai]]'' <small> (Apfelbeck, 1904)</small>|| || |- |''[[Neotrechus terrenus]]'' Knirsch, 1929</small>|| || |- |''[[Neotrechus weiratheri]]'' <small>Winkler, 1926</small>|| || |- |''[[Netta rufina]]'' (Pallas, 1773) </small>|| || |- |''[[Nimbus contaminatus]]'' <small>(Herbst, 1783)</small>|| || |- |''[[Niphargus dabarensis]]'' <small>Fišer, Trontelj & Sket 2006</small>|| || |- |''[[Niphargus dalmatinus]]''<small> Schaferna, 1932</small>|| || |- |''[[Niphargus illidzensis]]''<small> Schaferna, 1922</small>|| || |- |''[[Niphargus polymorphus]]'' <small>Fišer, Trontelj & Sket 2006</small>|| || |- |''[[Niphargus vjeternicensis vjeternicensis]]'' <small> S.Karaman, 1932</small>|| || |- |''[[Niphargus zvalanus]]'' <small>S.Karaman, 1950</small>|| || |- |''[[Nyctalus lasiopterus]]'' <small>(Schreber, 1780)</small>|| || |- |''[[Nyctalus noctula]]'' <small>(Schreber, 1774)</small>|| || |- |''[[Nycticorax nycticorax]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Nymphalis album]] <small>(Esper, 1780)</small>|| || |- |''[[Nymphalis xanthomelas]]'' <small> (Esper, 1781)</small>|| || |- | colspan = 3| ==O== |- |''[[Ocydromus (Ocyturanes) reiseri reiseri]]'' <small> (Apfelbeck, 1902)</small>|| || |- |''[[Ocydromus (Ocyturanes) reiseri vranensis]]'' <small>(Apfelbeck 1902)</small>|| || |- |''[[Omphreus (Neomphreus) apfelbecki cabuljensis]]'' <small> Winkler, 1933</small>|| || |- |''[[Omphreus (Neomphreus) apfelbecki dinaricus]]''<small> Apfelbeck, 1904</small>|| || |- |''[[Omphreus (Neomphreus) apfelbecki plasensis]]'' <small> Apfelbeck, 1904</small>|| || |- |''[[Omphreus (Omphreus) morio strupii]]''<small> Winkler, 1933</small>|| || |- |''[[Osmoderma eremita]]'' <small>(Scopoli, 1763)</small>|| || |- | colspan = 3| ==P== |- |''[[Paranemastoma radewi]]'' <small> (Roewer, 1926)</small>|| || |- |''[[Parnassius apollo]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Petromyzon marinus]]'' <small> Linnaeus, 1758</small>|| || |- |''[[Phalacrocorax carbo]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Phalacrocorax pygmaeus]]'' <small>(Pallas, 1773)</small>|| || |- |''[[Phengaris arion]]'' <small> (Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Phoxinellus alepidotus]]'' <small> Heckel, 1843</small>|| || |- |''[[Picoides tridactylus]]'' <small>(Linnaeus, 1758)</small>|| || |- |''[[Pipistrellus kuhlii]]'' <small>(Kuhl, 1817) </small>|| || |- |''[[Pipistrellus pipistrellus]]'' <small> (Schreber, 1774)</small>|| || |- |''[[Pipistrellus savii]]'' <small> (Bonaparte, 1837)</small>|| || |- |''[[Plebejus dardanus]]'' <small>(Frejer, 1843)</small>|| || |- |''[[Plecotus auritus]]'' <small>Linnaeus, 1758</small>|| || |- |''[[Plecotus austriacus]]'' <small> (Fischer, 1829)</small>|| || |- |''[[Poecilus (Macropoec.) koyi vranensis]]'' <small>(Schatz., 1930)</small>|| || |- |''[[Polyommatus admetus]]'' <small>Esper, 1783</small>|| || |- |''[[Polyommatus ripartii]]'' <small> (Freyer, 1830)</small>|| || |- |''[[Polyphylla fullo]]'' <small>(Linnaeus, 1758</small>|| || |- |''[[Ponticola kessleri]]'' <small>(Gunther, 1861)</small>|| || |- |''[[Procerus gigas gigas]]'' <small>Creutzer, 1799</small>|| || |- |''[[Protaetia aeruginosa]]'' <small>(Drury, 1770) </small>|| || |- |''[[Protaetia mirifica]]'' <small>(Mulsant, 1842)</small>|| || |- |''[[Protaetia fieberi]]'' <small> (Kraatz 1880)</small>|| || |- |''[[Proteus anguinus]]'' <small> Laurenti, 1768 </small>|| || |- |''[[Pseudochazara anthelea]]'' <small>(Hübner, 1804) </small>|| || |- |''[[Pyrgus andromedae]]'' small>(Wallengren, 1853)</small>|| || |- |''[[Pyrgus bosniaca]]''<small> Marinković 1970</small>|| || |- |''[[Pyrgus smiljae]]'' <small> Marinković, 1966</small>|| || |- |''[[Pyrgus winneguthi]]'' <small> Klapalek 1902</small>|| || |- | colspan = 3| ==R== |- |''[[Remiz pendulinus]]'' <small> (Linnaeus, 1758) </small>|| || |- |''[[Rhinolophus blasii]]'' <small>Peters, 1866</small>|| || |- |''[[Rhinolophus euryale]]'' <small> Blasius, 1853</small>|| || |- |''[[Rhinolophus hipposideros]]'' <small> (Bechstein, 1800)</small>|| || |- |''[[Rhinolophusferrumequinum]]'' <small>(Schreber, 1774)</small>|| || |- |''[[Rhithrogena ryszardi]]'' <small>(Tanasijević, 1984.)</small>|| || |- |''[[Rhithrogena bosniaca]]'' <small>(Schmid 1970)</small>|| || |- |''[[Rhithrogena neretvana]]'' <small>(Tanasijević, 1984.)</small>|| || |- |''[[Rhithrogena puthzi]]''<small> (Sowa, 1984.)</small>|| || |- |''[[Rhithrogena sowai]]'' <small> (Puthz, 1972) </small>|| || |- |''[[Rhithrogena vranitzensis]]'' <small> Marinković i Bosaneanu 1967</small>|| || |- |''[[Romanogobio albipinnatus]]'' <small>(Lukasch, 1933) </small>|| || |- |''[[Romanogobio kesslerii]]''<small> (Dybowski, 1862) </small>|| || |- |''[[Romanogobio uranoscopus]]'' <small> (Agassiz, 1828) </small>|| || |- |''[[Rupicapra rupicapra ]]'' <small>(Linnaeus, 1758) </small>|| || |- |''[[Rutilus basak]]''<small> (Heckel, 1843) </small>|| || |- |''[[Rutilus pigus]]'' <small> (La Cepede, 1803)</small>|| || |- | colspan = 3| ==S== |- |''[[Sabanejewia balcanica]]''<small> (Karaman, 1922) </small>|| || |- |''[[Salamandra atra]]'' <small> Laurenti, 1768 </small>|| || |- |''[[Salaria fluviatilis]]''<small> (Asso, 1801) </small>|| || |- |''[[Salmo marmoratus]]'' <small> Cuvier, 1829</small>||''[[Salmonidae]]'' ||[[Datoteka:Salmo marmoratus.jpg|aligned=center|150px]] |- |''[[Salmo obtusirostris]]'' <small>(Heckel, 1851) </small>|| ''[[Salmonidae]]'' ||[[Datoteka:Mehkousna.png|aligned=center|150px]] |- |''[[Scardinius plotizza]]'' <small> Heckel et Kner, 1858</small>|| || |- |''[[Scotoplanetes arenstorffianus arenstorffianus]]''<small> Absolon, 1913</small>|| || |- |''[[Siphlonurus croaticus]]'' <small> (Ulmer, 1924; Tanasijević, 1974) 1881.) </small>|| || |- |''[[Spialia sertorius]]'' <small> (Hoffmansegg, 1804</small>|| || |- |''[[Squalius microlepis]]''<small> Heckel, 1843</small>|| || |- |''[[Squalius svallize]]'' <small>Heckel et Kner, 1852</small>|| || |- |''[[Strix uralensis]]'' <small>Pallas, 1771</small>|| || |- | colspan = 3| ==T== |- |''[[Telestes metohiensis]]'' <small>(Steindachner, 1901)</small>|| || |- |''[[Telestes tursky]]'' <small> (Heckel, 1843)</small>|| || |- |''[[Testudo hercegovinensis]]'' <small>Werner, 1899</small>|| || |- |''[[Tetrao urogallus]]'' <small>(Linnaeus, 1758) </small>|| || |- |''[[Tichodroma muraria]]'' <small>(Linnaeus, 1766)</small>|| || |- |''[[Travunia vjetrenicae]]''<small>Hadţi, 1932</small>|| || |- |''[[Trechus (Trechus) validipes validipes]]''<small> K. Daniel, 1902</small>|| || |- |''[[Trechus (Trechus) winkleri]]''<small> Jeannel, 1927</small>|| || |- |''[[Tringa totanus]]''<small> (Linnaeus, 1758) </small>|| || |- |''[[Triturus macedonicus]]''<small>(Karaman, 1922)</small>|| || |- |''[[Trogulus torosus]]'' <small> Simon, 1885</small>|| || |- |''[[Turdus pilaris]]'' <small> Linnaeus, 1758 </small>|| || |- |''[[Typhlotrechus bilimeki droveniki]]'' <small>M. Etonti, 1995</small>|| || |- |''[[Typhlotrechus bilimeki prochazkai]]'' <small>(Obenberger, 1913) |- |''[[Tyto alba]]'' <small> (Scopoli, 1769) </small>|| || |- | colspan = 3| ==U== |- |''[[Umbra krameri]]'' <small> Walbaum, 1792</small>|| || |- |''[[Ursus arctos]]'' <small> Linnaeus, 1758</small>|| ''[[Ursidae]]'' ||[[Datoteka:Kodiak_bear_in_germany.jpg|aligned=center|150px]] |- | colspan = 3| ==V== |- |''[[Vanellus vanellus]]''<small> (Linnaeus, 1758) </small>||''[[Charadriidae]]'' ||[[Datoteka:Northern-Lapwing-Vanellus-vanellus_crop.jpg|150px]] |- |''[[Vereshiana singular]]''<small> is]]''<small> Klapalek 1902</small>|| || |- |''[[Vespertilio murinus]]''<small> Linnaeus, 1758</small>|| || |- |''[[Vipera ursinii]]''<small> Bonaparte, 1835</small>||''[[Viperidae]]'' ||[[Datoteka:Vipera ursinii macrops.jpg|150px]] |- | colspan = 3| ==Z== |- |''[[Zamenis situla]]''<small> (Linnaeus, 1758) </small>|| ||[[Datoteka:Elaphe situla.jpg|150x150piksel]] |- |''[[Zerynthia cerisyi]]''<small> (Godart, 1934) </small>|| || |- |''[[Zingel streber]]''<small> (Siebold, 1863) </small>|| || |- |''[[Zingel zingel]]'' <small>(Linnaeus, 1766)</small>|| || |} ==Također pogledajte== *[[Ugrožene biljke u Bosni i Hercegovini]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Zoologija]] [[Kategorija:Fauna Bosne i Hercegovine]] l635ulrf84ams55063g8pw27rau30e3 0 461547 3932233 3931842 2026-09-30T08:57:18Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932233 wikitext text/x-wiki '''Blagoje Govedarica''' , [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]] i bosanskohercegovački [[arheologija|arheolog]] rođen 18. novembra 1949. u mjestu [[Bačko Dobro Polje]], Jugoslavija (danas [[Srbija]]). == Biografija == Diplomirao je na [[Filozofski fakultet u Beogradu|Filozofskom fakultetu]] u [[Beograd]]u 1973, studij [[Arheologija|arheologije]] i [[Ilirologija|ilirologije]], gdje je i magistrirao 1980. godine. Na istom fakultetu je doktorirao 1988, a habilitaciju je odbranio na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]] 2000. godine.<ref name="Leksikon">{{Cite web |url=https://de.scribd.com/document/132786670/Arheoloski-leksikon-BIH-tom1 |title=Govedarica |work= Arheološki leksikon -Zemaljski muzej, Sarajevo |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> Od 1973. počinje raditi u [[Centar za balkanološka ispitivanja|Centru za balkanološka ispitivanja]] u [[Sarajevo|Sarajevu]] u oblastima arheologije, zaštite i očuvanja spomenika kulture, gdje je i danas naučni savjetnik. Predmet njegovih istraživanja su periodi [[Bakarno doba|eneolit]]a, [[Bronzano doba|bronzanog]] i [[željezno doba|željeznog doba]]. Od 1992. djeluje u [[Njemačka|SR Njemačkoj]], gdje se pored naučnoistraživačkog bavi i pedagoškim radom na univerzitetima u [[Heidelberg]]u i [[Berlin]]u. Od 2001. obavlja dužnost odgovornog urednika časopisa '' [[Godišnjak]]'' u Sarajevu. Dopisni je član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|ANUBiH]] od 2018. i Njemačkog arheološkog instituta.<ref>[http://www.mhrr.gov.ba/iseljenistvo/publikacije/default.aspx?id=1590&langTag=bs-BA Blagoje Govedarica]{{Mrtav link}}</ref> == Istraživačka djelatnost == Obavio je arheološka iskopavanja na više od 50 arheoloških lokaliteta u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Njemačka|SR Njemačkoj]], [[Moldavija|Moldaviji]] i [[Ukrajina|Ukrajini]]. * Praistorijsko naselje ([[gradina]]) Klisura u Kadića Brdu kod [[Sokolac|Sokoca]];<ref name="Glasinačka kultura">{{Cite web  |url= http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-2.pdf%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0%20%C2%A0  |title= Blagoje Govedarica: Otkriće Glasinačke kulture- Gradine                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    |work= Filozofski fakultet Sarajevo – Freie Univerzitat Berlin  [                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  |access-date= 9. 2. 2016                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  |archive-date= 8. 6. 2019  |archive-url= https://web.archive.org/web/20190608073110/http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-2.pdf  |url-status= dead  }}</ref> * Reviziona istraživanja tumula na [[Glasinac|Glasincu]] (Kusače, Podilijak);<ref name="Glasinačka kult">{{Cite web |url= http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-1.pdf |title= Blagoje Govedarica: Glasinac i Glasinačka kultura -Tumuli |work= Filozofski fakultet Sarajevo – Freie Univerzitat Berlin |access-date= 9. 2. 2016 |archive-date= 15. 4. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210415020402/http://tempusbiherit.ba/documents/lectures/Glasinac-1.pdf |url-status= dead }}</ref> * Sistematska istraživanja gradina u jugozapadnoj Bosni ([[Glamočko polje]], [[Livanjsko polje]] i [[Duvanjsko polje]]) zajedno s [[Alojz Benac|Alojzom Bencem]]. Rezultati sa ovih istraživanja će doprinijeti definisanju Dinarske kulture ([[Posuška kultura]] po [[Borivoj Čović|B. Čoviću]]);<ref name="Govedarica">{{Cite web |url= http://www.anubih.ba/godisnjak/izdanja/Godisnjak%2020.pdf |title= PRILOZI KULTURNOJ STRATOGRAFIJI PRAHISTORIJSKIH GRADINA U JUGOZAPADNOJ BOSNI |work= ANUBIH, Godišnjak 1982 |access-date= 9. 2. 2017 |archive-date= 12. 2. 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180212202048/http://www.anubih.ba/godisnjak/izdanja/Godisnjak%2020.pdf |url-status= dead }}</ref> * Praistorijske grobne humke ([[tumuli]]) u Kupreškom polju; * Praistorijska gradinska naselja u [[Sinjsko polje|Sinjskom polju]] (Hrvatska); * Praistorijsko naselje i nekropola [[Waltersdorf]] kod Berlina (Njemačka); * Praistorijsko naselje [[Rathsdorf]] kod Prenzlaua (Njemačka); *Praistorijsko naselje [[Cealic]], Oblast Taraclia (Moldavija); *Praistorijska nekropola [[Košary]], Oblast Odesa (Ukrajina); * Višeslojno naselje [[Orlovka-Kartal]], Oblast Odesa (Ukrajina). == Publikovani radovi == Govedarica je do sada objavio preko 100 naučnih radova i dvije monografije, te priredio i izdao veći broj časopisa, zbornika i drugih naučnih izdanja. *Rano bronzano doba na području istočnog Jadrana, Sarajevo, 1989.^{[[Blagoje Govedarica#cite%20note-Iliri%20u%20JZB-5|[5]]]} *Prilozi kulturnoj stratigrafiji praistorijskih gradina u jugozapadnoj Bosni.^{[[Blagoje Govedarica#cite%20note-Govedarica-6|[6]]]} *Zepterträger–Herrscher der Steppen (Les porteurs de sceptre - les seigneurs des Steppes). Mainz 2004. *Oscilacije nivoa Crnog Mora i kulturni razvoj jugoistočne Evrope u vrijeme srednjeg holocena (ca. 6000-• 3000 BC). Starinar, Beograd, 53-54/2004, 9-21. *Finds of the Cetina type in the western Balkans hinterland and the issue of cultural and historical interpretation in the prehistoric archaeology. Vjesnik za Arheologiju i Povijest Dalmatinsku 99. Split 2006, 27-41. *Ideološki značaj grobnih tumula i sakralna simbolika kruga, Godišnjak/Jahrbuch 39, Sarajevo 2010, 5-22. *Zentrum und Peripherie im 5. Jt. v. Chr.: zur Entstehung und Ausbreitung der europäischen Kupferzeit. Prähistorische Archäologie in Südosteuropa 25. Rahden/Westf.: Leidorf 2009, 60-73. *Das Phänomen der balkanischen Kupferzeit.(Prähistorische Archäologie in Südosteuropa 30. Rahden/Westf.: Leidorf 2016, 11-22. *The stratigraphy of Tumulus 6 in Shtoj and the appearance of violin idols in the south Adriatic region. Godišnjak/Jahrbuch 45. Sarajevo 2016, 32-51. == Reference == {{Refspisak}} {{Članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:g}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački arheolozi]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Biografije, Vrbas]] [[Kategorija:Rođeni 1949.]] [[Kategorija:Jugoslavenski arheolozi]] [[Kategorija:Živi ljudi]] bvpy2u30tqcc457lmwlrlesbqk91hah 4 472155 3932216 3928044 2026-09-30T05:15:48Z USERUS-XY 186286 3932216 wikitext text/x-wiki {{infokutija protein |Ime = Progesteronski receptor |Symbol = PGR |AltSymbols = NR3C3; PR[[Slika:Protein PGR PDB 1a28.png|280px]] [[slika:PBB_GE_PGR_208305_at_fs.png|thumb|center|280px|<center>Raspon ekspresije gena PGR</center>]] |HGNCid = 8910 |Gen |EntrezGene = 5241 |Ensembl = ENSG00000082175 |RefseqmRNA = NM_000926 |RefseqProtein = NP_000917 |GenLoc_db = 19 |GenLoc_chr = 11 |GenLoc_start = 100900355 |GenLoc_end = 101001255 |Uniprot = P06401 |EntrezGene1 = 18667 |Ensembl1 = ENSMUSG00000031870 |RefseqmRNA1 = NM_008829 |RefseqProtein1 = NP_032855 |GenLoc_db1 = mm10 |GenLoc_chr1 = 9 |GenLoc_start1 = 8900419 |GenLoc_end1 = 8965425 |OMIM = 607311 |PDB = 1A28 |PDB_supplemental = {{PDB2|1E3K}}, {{PDB2|1SQN}}, {{PDB2|1SR7}}, {{PDB2|1ZUC}}, {{PDB2|2C7A}}, {{PDB2|2OVH}}, {{PDB2|2OVM}}, {{PDB2|2W8Y}}, {{PDB2|3D90}}, {{PDB2|3G8N}}, {{PDB2|3G8O}}, {{PDB2|3HQ5}}, {{PDB2|3KBA}} |RefSeq1 = NM_000926.4 |UniProt1 = P06401 }} [[slika:Ideogram_human_chromosome_11.svg|right|350px]] [[slika:Human_chromosome_11_ideogram.svg|thumb|350px|Kod čovjeka, gem '''PGR''' nalazi se na dugom (q) kraku [[hromosom 11 (čovjek)|hromosoma 11]].]] '''Progesteronski receptor''' ('''PR'''), poznat kao '''NR3C3''' ili potporodica 3 [[jedarni receptor|jedarnih receptora]], grupa C, čjan 3, je protein koji se nalazi unutar ćelija. Aktivira ga steroidni hormon [[progesteron]]. Kod ljudi, PR je kodiran jednim ''PGR '' [[genom]] koji se nalazi na dugom kraku [[hromosom 11 (čovjek)|hromosoma11]], pozicija 11q22 ,<ref name="pmid3551956">{{cite journal | vauthors = Misrahi M, Atger M, d'Auriol L, Loosfelt H, Meriel C, Fridlansky F, Guiochon-Mantel A, Galibert F, Milgrom E | title = Complete amino acid sequence of the human progesterone receptor deduced from cloned cDNA | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1987-03-13_143_2/page/740 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 143 | issue = 2 | pages = 740–8 | date = mart 1987 | pmid = 3551956 | doi = 10.1016/0006-291X(87)91416-1 }}</ref><ref name="pmid3472240">{{cite journal | vauthors = Law ML, Kao FT, Wei Q, Hartz JA, Greene GL, Zarucki-Schulz T, Conneely OM, Jones C, Puck TT, O'Malley BW | title = The progesterone receptor gene maps to human chromosome band 11q13, the site of the mammary oncogene int-2 | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1987-05_84_9/page/2877 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 84 | issue = 9 | pages = 2877–81 | date = maj 1987 | pmid = 3472240 | pmc = 304763 | doi = 10.1073/pnas.84.9.2877 | bibcode = 1987PNAS...84.2877L }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://may2009.archive.ensembl.org/Homo_sapiens/Gene/Summary?g=ENSG00000082175 |title=ensembl.org, Gene: ESR1 (ENSG00000091831) |access-date=11. 2. 2021 |archive-date=5. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105075227/http://may2009.archive.ensembl.org/Homo_sapiens/Gene/Summary?g=ENSG00000082175 |url-status=dead }}</ref> ima dvije izoforme, [[progesteronski receptor A|PR-A]] i [[progesteronski receptor B|PR-B]], koje se razlikuju u molekulskoj težini.<ref name="pmid15970482">{{cite journal | vauthors = Gadkar-Sable S, Shah C, Rosario G, Sachdeva G, Puri C | title = Progesterone receptors: various forms and functions in reproductive tissues | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 10 | issue = 1–3| pages = 2118–30 | year = 2005 | pmid = 15970482 | doi = 10.2741/1685 }}</ref><ref name="isbn0-683-30379-1">{{cite book | last1 = Kase | first1 = Nathan G. | last2 = Speroff | first2 = Leon | last3 = Glass | first3 = Robert L.| title = Clinical gynecologic endocrinology and infertility | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | location = Hagerstown, MD | year = 1999 | isbn = 978-0-683-30379-7 }}</ref><ref name="isbn0-7817-4795-3">{{cite book | last1 = Fritz | first1 = Marc A. | last2 = Speroff | first2 = Leon| title = Clinical gynecologic endocrinology and infertility | url = https://archive.org/details/clinicalgynecolo0000sper_07ed | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | location = Hagerstown, MD | year = 2005 | isbn = 978-0-7817-4795-0 }}</ref> PR-B je pozitivni regulator efekata progesterona, dok PR-A služi za antagonizaciju efekata PR-B.<ref name="FalconeHurd2013">{{cite book| first1 = Tommaso | last1 = Falcone | first2 = William W. | last2 = Hurd|title=Clinical Reproductive Medicine and Surgery: A Practical Guide|url=https://books.google.com/books?id=TAYnR1b8jRkC&pg=PA39|date=22. 5. 2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4614-6837-0|pages=39–}}</ref> ==Aminokiselinski sastav== {{Legenda aminokiselina}} {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MTELKAKGPR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} APHVAGGPPS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PEVGSPLLCR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PAAGPFPGSQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TSDTLPEVSA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} IPISLDGLLF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PRPCQGQDPS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DEKTQDQQSL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SDVEGAYSRA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EATRGAGGSS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SSPPEKDSGL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LDSVLDTLLA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PSGPGQSQPS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PPACEVTSSW {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CLFGPELPED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PPAAPATQRV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LSPLMSRSGC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVGDSSGTAA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AHKVLPRGLS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PARQLLLPAS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ESPHWSGAPV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KPSPQAAAVE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VEEEDGSESE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ESAGPLLKGK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PRALGGAAAG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} GGAAAVPPGA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AAGGVALVPK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EDSRFSAPRV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ALVEQDAPMA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PGRSPLATTV {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MDFIHVPILP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LNHALLAART {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RQLLEDESYD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GGAGAASAFA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PPRSSPCASS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} TPVAVGDFPD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CAYPPDAEPK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DDAYPLYSDF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QPPALKIKEE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EEGAEASARS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PRSYLVAGAN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PAAFPDFPLG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PPPPLPPRAT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PSRPGEAAVT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AAPASASVSS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ASSSGSTLEC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ILYKAEGAPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QQGPFAPPPC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KAPGASGCLL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PRDGLPSTSA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SAAAAGAAPA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LYPALGLNGL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PQLGYQAAVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KEGLPQVYPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YLNYLRPDSE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ASQSPQYSFE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SLPQKICLIC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GDEASGCHYG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VLTCGSCKVF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FKRAMEGQHN {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} YLCAGRNDCI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VDKIRRKNCP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ACRLRKCCQA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GMVLGGRKFK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KFNKVRVVRA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LDAVALPQPV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GVPNESQALS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QRFTFSPGQD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IQLIPPLINL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LMSIEPDVIY {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} AGHDNTKPDT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SSSLLTSLNQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LGERQLLSVV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KWSKSLPGFR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NLHIDDQITL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} IQYSWMSLMV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FGLGWRSYKH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VSGQMLYFAP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DLILNEQRMK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ESSFYSLCLT {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MWQIPQEFVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LQVSQEEFLC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MKVLLLLNTI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PLEGLRSQTQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FEEMRSSYIR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ELIKAIGLRQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KGVVSSSQRF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YQLTKLLDNL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HDLVKQLHLY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CLNTFIQSRA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LSVEFPEMMS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EVIAAQLPKI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LAGMVKPLLF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HKK {{!)}} == Mehanizam == [[Progesteron]] je neophodan za indukciju receptora progesterona. Kada nema hormona vezanja, [[C-kraj|karboksilni kraj]] inhibira [[Transkripcija (genetika)|transkripciju]]. Vezanje za hormon inducira strukturne promjene koje uklanjaju inhibitorno djelovanje. Antagonisti progesterona sprečavaju strukturnu rekonfiguraciju. Nakon što se progesteron veže za receptor, slijedi restrukturiranje sa [[dimer]]om i kompleks ulazi u jedro i veže se za [[DNK]]. Tamo se odvija transkripcija, što rezultira stvaranjem [[iRNK]] koja se i [[ribosom]]ima prevodi kako bi proizvela određene proteine. == Struktura == {{infokutija protein | Symbol = Progest_rcpt_N | Name = Progesteronski receptor, [[N-kraj]] | Pfam = PF02161 | InterPro = IPR000128 | PROSITE = | PDB =}} Zajedno sa ostalim steroidnim receptorima, progesteronski receptor ima [[N-kraj]]ev regulacijski domen, [[DNK-vezujući domen]], zglobni kompartment i [[C-kraj]]ev domen vezanja [[ligand]]a. Posebna [[funkcija aktivacije transkripcije]] (TAF), nazvana TAF-3, prisutna je u progesteronskom receptoru-B, u B-uzvodnom segmentu (BUS) na aminokiselinskom kraju. Ovaj segment nije prisutan u receptoru-A. == Izoforme == {{glavni|Progesteronski receptor A|Progesteronski receptor B|Progesteronski receptor C}} Kao što se pokazalo kod [[miš]]eva s nedostatkom progesteronskog receptora, fiziološki efekti progesterona u potpunosti ovise o prisustvu ljudskog progesteronskog receptora (hPR), člana superporodice jedarnih receptora za steroidni receptor. Ljudski gen za jednu kopiju (hPR) koristi odvojene promotore i translacijska polazna mjesta za proizvodnju dvije izoforme, hPR-A i -B, koje su identične, osim dodatnih 165 [[aminokiselina]] prisutnih samo na [[N-kraj]]u hPR-B.<ref name="pmid2328727">{{cite journal | vauthors = Kastner P, Krust A, Turcotte B, Stropp U, Tora L, Gronemeyer H, Chambon P | title = Two distinct estrogen-regulated promoters generate transcripts encoding the two functionally different human progesterone receptor forms A and B | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1990-05_9_5/page/1603 | journal = The EMBO Journal | volume = 9 | issue = 5 | pages = 1603–14 | date = maj 1990 | pmid = 2328727 | pmc = 551856 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1990.tb08280.x}}</ref> Iako hPR-B dijeli mnoge važne strukturne domene s hPR-A, oni su zapravo dva funkcijski različita faktora transkripcije, koji posreduju vlastite gene za odgovor i fiziološke efekte s malim preklapanjem. Selektivna ablacija PR-A na mišjem modelu, koja je rezultirala ekskluzivnom produkcijom PR-B, neočekivano je otkrila da PR-B doprinosi, a ne inhibira, proliferaciju epitelnih ćelija, kao odgovor samo na [[estrogen]] i u prisustvu [[progesteron]]a i estrogena . Ovi rezultati sugeriraju da je u maternici izolacija PR-A neophodna da bi se suprotstavila proliferaciji izazvanoj estrogenom, kao i proliferaciji koja zavisi od PR-B. == Funkcijski polimorfizmi == U ljudskom PR genu. identificirano je šest varijabilnih mjesta, uključujući četiri polimorfizma i pet uobičajenih [[haplotip]]ova.<ref name="pmid15718480">{{cite journal | vauthors = Terry KL, De Vivo I, Titus-Ernstoff L, Sluss PM, Cramer DW | title = Genetic variation in the progesterone receptor gene and ovarian cancer risk | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 161 | issue = 5 | pages = 442–51 | date = mart 2005 | pmid = 15718480 | pmc = 1380205 | doi = 10.1093/aje/kwi064 }}</ref> Jedan polimorfizam promotorske regije, + 331G/A, stvara jedinstveno početno mjesto transkripcije. Biohemijski testovi pokazali su da polimorfizam + 331G/A povećava transkripciju gena PR, favorizujući proizvodnju hPR-B u ćelijskoj liniji karcinoma [[endometrij]]a.<ref name="pmid12218173">{{cite journal | vauthors = De Vivo I, Huggins GS, Hankinson SE, Lescault PJ, Boezen M, Colditz GA, Hunter DJ | title = A functional polymorphism in the promoter of the progesterone receptor gene associated with endometrial cancer risk | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-09-17_99_19/page/12263 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 19 | pages = 12263–8 | date = septembar 2002 | pmid = 12218173 | pmc = 129433 | doi = 10.1073/pnas.192172299 | bibcode = 2002PNAS...9912263D }}</ref> Nekoliko dosadašnjih studija nije pokazalo povezanost između gena progesteronskog receptora + 331G/A polimorfizama i karcinoma dojke ili endometrija.<ref name="pmid15184270">{{cite journal | vauthors = Feigelson HS, Rodriguez C, Jacobs EJ, Diver WR, Thun MJ, Calle EE | title = No association between the progesterone receptor gene +331G/A polymorphism and breast cancer | journal = Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | volume = 13 | issue = 6 | pages = 1084–5 | date = juni 2004 | pmid = 15184270 }}</ref><ref name="pmid16835347">{{cite journal | vauthors = Dossus L, Canzian F, Kaaks R, Boumertit A, Weiderpass E | title = No association between progesterone receptor gene +331G/A polymorphism and endometrial cancer | journal = Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | volume = 15 | issue = 7 | pages = 1415–6 | date = juli 2006 | pmid = 16835347 | doi = 10.1158/1055-9965.EPI-06-0215 | doi-access = free }}</ref> Međutim, ovim studijama nedostajala je veličina uzorka i statistička snaga da bi se donijeli konačni zaključci zbog rijetkosti SNP + 331A. Do sada nije poznato koji su polimorfizmi ovog receptora od značaja za rak. Studija o 21 neevropskoj populaciji identifikovala je dva markera unutar PROGINS haplotipa gena PR kao pozitivne korelacije sa rakom jajnika i dojke..<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|pmid = 22121098|year = 2012|last1 = Rockwell|first1 = L. C.|last2 = Rowe|first2 = E. J.|last3 = Arnson|first3 = K.|last4 = Jackson|first4 = F.|last5 = Froment|first5 = A.|last6 = Ndumbe|first6 = P.|last7 = Seck|first7 = B.|last8 = Jackson|first8 = R.|last9 = Lorenz|first9 = J. G.|title = Worldwide distribution of allelic variation at the progesterone receptor locus and the incidence of female reproductive cancers|journal = American Journal of Human Biology |volume = 24|issue = 1|pages = 42–51|doi = 10.1002/ajhb.21233}}</ref> ==Ligandi== ===Agonisti=== * [[Endogen]]i [[progestogen]]i (npr., [[progesteron]]) * [[Sintetski spoj|Sintetski]] [[progestogen]]i npr. [[noretisteron]], [[levonorgestrel]], [[medroksiprogesteron-acetat]], [[megestrol-acetat]], [[didrogesteron]], [[drospirenon]]) === Mješoviti === *[[Selektivni modulator receptora progesterona]] (npr. [[ulipristal-acetat]], [[telapriston-acetat]], [[vilaprisan]], [[asoprisnil]], [[asoprisnil-ekamat]])<ref name="pmid24291072">{{cite journal | vauthors = Knutson TP, Lange CA | title = Tracking progesterone receptor-mediated actions in breast cancer | journal = Pharmacology & Therapeutics | volume = 142 | issue = 1 | pages = 114–25 | date = april 2014 | pmid = 24291072 | doi = 10.1016/j.pharmthera.2013.11.010 | pmc=3943696}}</ref> ===Antagonisti=== * [[Antiprogestogen]]i (npr. [[mifepriston]], [[aglepriston]], [[onapriston]], [[lonaprisan]], [[lilopriston]], [[toripriston]])<ref name="pmid24291072" /> == Interakcije== Pokazano je da receptor za progesteron [[interakcija protein-protein|interreagira]] sa: * [[KLF9]],<ref name="pmid12672823">{{cite journal | vauthors = Zhang XL, Zhang D, Michel FJ, Blum JL, Simmen FA, Simmen RC | title = Selective interactions of Kruppel-like factor 9/basic transcription element-binding protein with progesterone receptor isoforms A and B determine transcriptional activity of progesterone-responsive genes in endometrial epithelial cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-06-13_278_24/page/21474 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 24 | pages = 21474–82 | date = juni 2003 | pmid = 12672823 | doi = 10.1074/jbc.M212098200 | doi-access = free }}</ref> * [[korepresor-2 jedarnog receptora|korepresorom-2 jedarnog receptore]],<ref name="pmid10757795">{{cite journal | vauthors = Giangrande PH, Kimbrel EA, Edwards DP, McDonnell DP | title = The opposing transcriptional activities of the two isoforms of the human progesterone receptor are due to differential cofactor binding | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2000-05_20_9/page/3102 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 20 | issue = 9 | pages = 3102–15 | date = maj 2000 | pmid = 10757795 | pmc = 85605 | doi = 10.1128/MCB.20.9.3102-3115.2000 }}</ref> i * [[UBE3A]].<ref name="pmid9891052">{{cite journal | vauthors = Nawaz Z, Lonard DM, Smith CL, Lev-Lehman E, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = The Angelman syndrome-associated protein, E6-AP, is a coactivator for the nuclear hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1999-02_19_2/page/1182 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 1182–9 | date = februar 1999 | pmid = 9891052 | pmc = 116047 | doi = 10.1128/mcb.19.2.1182}}</ref> == Također pogledajte == * [[Membranski progesteronski receptor]] * [[Selektivni modulator receptora progesterona]] * [[Fitoprogestogen]] == Reference == {{refspisak | 2}} == Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Butnor KJ, Burchette JL, Robboy SJ | title = Progesterone receptor activity in leiomyomatosis peritonealis disseminata | journal = International Journal of Gynecological Pathology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 259–64 | date = juli 1999 | pmid = 12090595 | doi = 10.1097/00004347-199907000-00012 }} * {{cite journal | vauthors = Leonhardt SA, Boonyaratanakornkit V, Edwards DP | title = Progesterone receptor transcription and non-transcription signaling mechanisms | url = https://archive.org/details/steroids_2003-11_68_10-13/page/761 | journal = Steroids | volume = 68 | issue = 10–13 | pages = 761–70 | date = novembar 2003 | pmid = 14667966 | doi = 10.1016/S0039-128X(03)00129-6 }} * {{cite journal | vauthors = Conneely OM, Mulac-Jericevic B, Lydon JP | title = Progesterone-dependent regulation of female reproductive activity by two distinct progesterone receptor isoforms | url = https://archive.org/details/steroids_2003-11_68_10-13/page/771 | journal = Steroids | volume = 68 | issue = 10–13 | pages = 771–8 | date = novembar 2003 | pmid = 14667967 | doi = 10.1016/S0039-128X(03)00126-0 }} * {{cite journal | vauthors = Bagchi MK, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Ligand and DNA-dependent phosphorylation of human progesterone receptor in vitro | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1992-04-01_89_7/page/2664 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 7 | pages = 2664–8 | date = april 1992 | pmid = 1557371 | pmc = 48722 | doi = 10.1073/pnas.89.7.2664 | bibcode = 1992PNAS...89.2664B }} * {{cite journal | vauthors = Kastner P, Krust A, Turcotte B, Stropp U, Tora L, Gronemeyer H, Chambon P | title = Two distinct estrogen-regulated promoters generate transcripts encoding the two functionally different human progesterone receptor forms A and B | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1990-05_9_5/page/1603 | journal = The EMBO Journal | volume = 9 | issue = 5 | pages = 1603–14 | date = maj 1990 | pmid = 2328727 | pmc = 551856 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1990.tb08280.x}} * {{cite journal | vauthors = Guiochon-Mantel A, Loosfelt H, Lescop P, Sar S, Atger M, Perrot-Applanat M, Milgrom E | title = Mechanisms of nuclear localization of the progesterone receptor: evidence for interaction between monomers | url = https://archive.org/details/cell_1989-06-30_57_7/page/1147 | journal = Cell | volume = 57 | issue = 7 | pages = 1147–54 | date = juni 1989 | pmid = 2736623 | doi = 10.1016/0092-8674(89)90052-4 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Fernandez MD, Carter GD, Palmer TN | title = The interaction of canrenone with oestrogen and progesterone receptors in human uterine cytosol | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-clinical-pharmacology_1983-01_15_1/page/n102 | journal = British Journal of Clinical Pharmacology | volume = 15 | issue = 1 | pages = 95–101 | date = januar 1983 | pmid = 6849751 | pmc = 1427833 | doi = 10.1111/j.1365-2125.1983.tb01470.x }} * {{cite journal | vauthors = Oñate SA, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Sequence and characterization of a coactivator for the steroid hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-11-24_270_5240/page/1354 | journal = Science | volume = 270 | issue = 5240 | pages = 1354–7 | date = novembar 1995 | pmid = 7481822 | doi = 10.1126/science.270.5240.1354 | bibcode = 1995Sci...270.1354O }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Beck CA, Poletti A, Edwards DP, Weigel NL | title = Identification of phosphorylation sites unique to the B form of human progesterone receptor. In vitro phosphorylation by casein kinase II | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-12-09_269_49/page/31034 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 49 | pages = 31034–40 | date = decembar 1994 | pmid = 7983041 }} * {{cite journal | vauthors = Mansour I, Reznikoff-Etievant MF, Netter A | title = No evidence for the expression of the progesterone receptor on peripheral blood lymphocytes during pregnancy | url = https://archive.org/details/sim_human-reproduction_1994-08_9_8/page/1546 | journal = Human Reproduction | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1546–9 | date = august 1994 | pmid = 7989520 | doi = 10.1093/oxfordjournals.humrep.a138746 }} * {{cite journal | vauthors = Kalkhoven E, Wissink S, van der Saag PT, van der Burg B | title = Negative interaction between the RelA(p65) subunit of NF-kappaB and the progesterone receptor | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-03-15_271_11/page/6217 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 11 | pages = 6217–24 | date = mart 1996 | pmid = 8626413 | doi = 10.1074/jbc.271.11.6217 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Wang JD, Zhu JB, Fu Y, Shi WL, Qiao GM, Wang YQ, Chen J, Zhu PD | title = Progesterone receptor immunoreactivity at the maternofetal interface of first trimester pregnancy: a study of the trophoblast population | journal = Human Reproduction | volume = 11 | issue = 2 | pages = 413–9 | date = februar 1996 | pmid = 8671234 | doi = 10.1093/humrep/11.2.413 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Thénot S, Henriquet C, Rochefort H, Cavaillès V | title = Differential interaction of nuclear receptors with the putative human transcriptional coactivator hTIF1 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-05-02_272_18/page/12062 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 18 | pages = 12062–8 | date = maj 1997 | pmid = 9115274 | doi = 10.1074/jbc.272.18.12062 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Jenster G, Spencer TE, Burcin MM, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Steroid receptor induction of gene transcription: a two-step model | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-07-22_94_15/page/7879 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 15 | pages = 7879–84 | date = juli 1997 | pmid = 9223281 | pmc = 21523 | doi = 10.1073/pnas.94.15.7879 | bibcode = 1997PNAS...94.7879J }} * {{cite journal | vauthors = Shanker YG, Sharma SC, Rao AJ | title = Expression of progesterone receptor mRNA in the first trimester human placenta | journal = Biochemistry and Molecular Biology International | volume = 42 | issue = 6 | pages = 1235–40 | date = septembar 1997 | pmid = 9305541 | doi = 10.1080/15216549700203701 }} * {{cite journal | vauthors = Richer JK, Lange CA, Wierman AM, Brooks KM, Tung L, Takimoto GS, Horwitz KB | title = Progesterone receptor variants found in breast cells repress transcription by wild-type receptors | url = https://archive.org/details/sim_breast-cancer-research-and-treatment_1998-04_48_3/page/231 | journal = Breast Cancer Research and Treatment | volume = 48 | issue = 3 | pages = 231–41 | date = april 1998 | pmid = 9598870 | doi = 10.1023/A:1005941117247}} * {{cite journal | vauthors = Williams SP, Sigler PB | title = Atomic structure of progesterone complexed with its receptor | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-05-28_393_6683/page/392 | journal = Nature | volume = 393 | issue = 6683 | pages = 392–6 | date = maj 1998 | pmid = 9620806 | doi = 10.1038/30775 | bibcode = 1998Natur.393..392W }} * {{cite journal | vauthors = Boonyaratanakornkit V, Melvin V, Prendergast P, Altmann M, Ronfani L, Bianchi ME, Taraseviciene L, Nordeen SK, Allegretto EA, Edwards DP | title = High-mobility group chromatin proteins 1 and 2 functionally interact with steroid hormone receptors to enhance their DNA binding in vitro and transcriptional activity in mammalian cells | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1998-08_18_8/page/4471 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 18 | issue = 8 | pages = 4471–87 | date = august 1998 | pmid = 9671457 | pmc = 109033 | doi = 10.1128/mcb.18.8.4471}} * {{cite journal | vauthors = Nawaz Z, Lonard DM, Smith CL, Lev-Lehman E, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = The Angelman syndrome-associated protein, E6-AP, is a coactivator for the nuclear hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1999-02_19_2/page/1182 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 1182–9 | date = februar 1999 | pmid = 9891052 | pmc = 116047 | doi = 10.1128/mcb.19.2.1182}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Progesterone+Receptors}} {{Transcripcijski factori}} {{Progestogenika}} == Mehanizam == [[Progesteron]] je neophodan za indukciju receptora progesterona. Kada nema hormona vezanja, [[C-kraj|karboksilni kraj]] inhibira [[Transkripcija (genetika)|transkripciju]]. Vezanje za hormon inducira strukturne promjene koje uklanjaju inhibitorno djelovanje. Antagonisti progesterona sprečavaju strukturnu rekonfiguraciju. Nakon što se progesteron veže za receptor, slijedi restrukturiranje sa [[dimer]]om i kompleks ulazi u jedro i veže se za [[DNK]]. Tamo se odvija transkripcija, što rezultira stvaranjem [[iRNK]] koja se i [[ribosom]]ima prevodi kako bi proizvela određene proteine. == Struktura == {{Pfam| Symbol = Progest_rcpt_N | Name = Progesterone receptor, N-terminal | Pfam = PF02161 | InterPro = IPR000128 | PROSITE = | PDB =}} Zajedno sa ostalim steroidnim receptorima, progesteronski receptor ima [[N-kraj]]ev regulacijski domen, [[DNK-vezujući domen]], zglobni kompartment i [[C-kraj]]ev domen vezanja [[ligand]]a. Posebna [[funkcija aktivacije transkripcije]] (TAF), nazvana TAF-3, prisutna je u progesteronskom receptoru-B, u B-uzvodnom segmentu (BUS) na aminokiselinskom kraju. Ovaj segment nije prisutan u receptoru-A. == Izoforme == {{glavni|Progesteronski receptor A|Progesteronski receptor B|Progesteronski receptor C}} Kao što se pokazalo kod [[miš]]eva s nedostatkom progesteronskog receptora, fiziološki efekti progesterona u potpunosti ovise o prisustvu ljudskog progesteronskog receptora (hPR), člana superporodice jedarnih receptora za steroidni receptor. Ljudski gen za jednu kopiju (hPR) koristi odvojene promotore i translacijska polazna mjesta za proizvodnju dvije izoforme, hPR-A i -B, koje su identične, osim dodatnih 165 [[aminokiselina]] prisutnih samo na [[N-kraj]]u hPR-B.<ref name="pmid2328727"/> Iako hPR-B dijeli mnoge važne strukturne domene s hPR-A, oni su zapravo dva funkcijski različita faktora transkripcije, koji posreduju vlastite gene za odgovor i fiziološke efekte s malim preklapanjem. Selektivna ablacija PR-A na mišjem modelu, koja je rezultirala ekskluzivnom produkcijom PR-B, neočekivano je otkrila da PR-B doprinosi, a ne inhibira, proliferaciju epitelnih ćelija, kao odgovor samo na [[estrogen]] i u prisustvu [[progesteron]]a i estrogena . Ovi rezultati sugeriraju da je u maternici izolacija PR-A neophodna da bi se suprotstavila proliferaciji izazvanoj estrogenom, kao i proliferaciji koja zavisi od PR-B. == Funkcijski polimorfizmi == U ljudskom PR genu. identificirano je šest varijabilnih mjesta, uključujući četiri polimorfizma i pet uobičajenih [[haplotip]]ova.<ref name="pmid15718480"/> Jedan polimorfizam promotorske regije, + 331G/A, stvara jedinstveno početno mjesto transkripcije. Biohemijski testovi pokazali su da polimorfizam + 331G/A povećava transkripciju gena PR, favorizujući proizvodnju hPR-B u ćelijskoj liniji karcinoma [[endometrij]]a.<ref name="pmid12218173"/> Nekoliko dosadašnjih studija nije pokazalo povezanost između gena progesteronskog receptora + 331G/A polimorfizama i karcinoma dojke ili endometrija.<ref name="pmid15184270"/><ref name="pmid16835347"/> Međutim, ovim studijama nedostajala je veličina uzorka i statistička snaga da bi se donijeli konačni zaključci zbog rijetkosti SNP + 331A. Do sada nije poznato koji su polimorfizmi ovog receptora od značaja za rak. Studija o 21 neevropskoj populaciji identifikovala je dva markera unutar PROGINS haplotipa gena PR kao pozitivne korelacije sa rakom jajnika i dojke..<ref name="ReferenceA"/> ==Ligandi== ===Agonisti=== * [[Endogen]]i [[progestogen]]i (npr., [[progesteron]]) * [[Sintetski spoj|Sintetski]] [[progestogen]]i npr. [[noretisteron]], [[levonorgestrel]], [[medroksiprogesteron-acetat]], [[megestrol-acetat]], [[didrogesteron]], [[drospirenon]]) === Mješoviti === *[[Selektivni modulator receptora progesterona]] (npr. [[ulipristal-acetat]], [[telapriston-acetat]], [[vilaprisan]], [[asoprisnil]], [[asoprisnil-ekamat]])<ref name="pmid24291072"/> ===Antagonisti=== * [[Antiprogestogen]]i (npr. [[mifepriston]], [[aglepriston]], [[onapriston]], [[lonaprisan]], [[lilopriston]], [[toripriston]])<ref name="pmid24291072" /> == Interakcije== Pokazano je da receptor za progesteron [[interakcija protein-protein|interreagira]] sa: * [[KLF9]],<ref name="pmid12672823"/> * [[korepresor-2 jedarnog receptora|korepresorom-2 jedarnog receptore]],<ref name="pmid10757795"/> i * [[UBE3A]].<ref name="pmid9891052"/> == Također pogledajte == * [[Membranski progesteronski receptor]] * [[Selektivni modulator receptora progesterona]] * [[Fitoprogestogen]] == Reference == {{refspisak | 2}} == Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Butnor KJ, Burchette JL, Robboy SJ | title = Progesterone receptor activity in leiomyomatosis peritonealis disseminata | journal = International Journal of Gynecological Pathology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 259–64 | date = juli 1999 | pmid = 12090595 | doi = 10.1097/00004347-199907000-00012 }} * {{cite journal | vauthors = Leonhardt SA, Boonyaratanakornkit V, Edwards DP | title = Progesterone receptor transcription and non-transcription signaling mechanisms | url = https://archive.org/details/steroids_2003-11_68_10-13/page/761 | journal = Steroids | volume = 68 | issue = 10–13 | pages = 761–70 | date = novembar 2003 | pmid = 14667966 | doi = 10.1016/S0039-128X(03)00129-6 }} * {{cite journal | vauthors = Conneely OM, Mulac-Jericevic B, Lydon JP | title = Progesterone-dependent regulation of female reproductive activity by two distinct progesterone receptor isoforms | url = https://archive.org/details/steroids_2003-11_68_10-13/page/771 | journal = Steroids | volume = 68 | issue = 10–13 | pages = 771–8 | date = novembar 2003 | pmid = 14667967 | doi = 10.1016/S0039-128X(03)00126-0 }} * {{cite journal | vauthors = Bagchi MK, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Ligand and DNA-dependent phosphorylation of human progesterone receptor in vitro | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 7 | pages = 2664–8 | date = april 1992 | pmid = 1557371 | pmc = 48722 | doi = 10.1073/pnas.89.7.2664 | bibcode = 1992PNAS...89.2664B }} * {{cite journal | vauthors = Kastner P, Krust A, Turcotte B, Stropp U, Tora L, Gronemeyer H, Chambon P | title = Two distinct estrogen-regulated promoters generate transcripts encoding the two functionally different human progesterone receptor forms A and B | journal = The EMBO Journal | volume = 9 | issue = 5 | pages = 1603–14 | date = maj 1990 | pmid = 2328727 | pmc = 551856 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1990.tb08280.x}} * {{cite journal | vauthors = Guiochon-Mantel A, Loosfelt H, Lescop P, Sar S, Atger M, Perrot-Applanat M, Milgrom E | title = Mechanisms of nuclear localization of the progesterone receptor: evidence for interaction between monomers | journal = Cell | volume = 57 | issue = 7 | pages = 1147–54 | date = juni 1989 | pmid = 2736623 | doi = 10.1016/0092-8674(89)90052-4 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Fernandez MD, Carter GD, Palmer TN | title = The interaction of canrenone with oestrogen and progesterone receptors in human uterine cytosol | journal = British Journal of Clinical Pharmacology | volume = 15 | issue = 1 | pages = 95–101 | date = januar 1983 | pmid = 6849751 | pmc = 1427833 | doi = 10.1111/j.1365-2125.1983.tb01470.x }} * {{cite journal | vauthors = Oñate SA, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Sequence and characterization of a coactivator for the steroid hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-11-24_270_5240/page/1354 | journal = Science | volume = 270 | issue = 5240 | pages = 1354–7 | date = novembar 1995 | pmid = 7481822 | doi = 10.1126/science.270.5240.1354 | bibcode = 1995Sci...270.1354O }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Beck CA, Poletti A, Edwards DP, Weigel NL | title = Identification of phosphorylation sites unique to the B form of human progesterone receptor. In vitro phosphorylation by casein kinase II | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-12-09_269_49/page/31034 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 49 | pages = 31034–40 | date = decembar 1994 | pmid = 7983041 }} * {{cite journal | vauthors = Mansour I, Reznikoff-Etievant MF, Netter A | title = No evidence for the expression of the progesterone receptor on peripheral blood lymphocytes during pregnancy | url = https://archive.org/details/sim_human-reproduction_1994-08_9_8/page/1546 | journal = Human Reproduction | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1546–9 | date = august 1994 | pmid = 7989520 | doi = 10.1093/oxfordjournals.humrep.a138746 }} * {{cite journal | vauthors = Kalkhoven E, Wissink S, van der Saag PT, van der Burg B | title = Negative interaction between the RelA(p65) subunit of NF-kappaB and the progesterone receptor | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 11 | pages = 6217–24 | date = mart 1996 | pmid = 8626413 | doi = 10.1074/jbc.271.11.6217 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Wang JD, Zhu JB, Fu Y, Shi WL, Qiao GM, Wang YQ, Chen J, Zhu PD | title = Progesterone receptor immunoreactivity at the maternofetal interface of first trimester pregnancy: a study of the trophoblast population | journal = Human Reproduction | volume = 11 | issue = 2 | pages = 413–9 | date = februar 1996 | pmid = 8671234 | doi = 10.1093/humrep/11.2.413 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Thénot S, Henriquet C, Rochefort H, Cavaillès V | title = Differential interaction of nuclear receptors with the putative human transcriptional coactivator hTIF1 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 18 | pages = 12062–8 | date = maj 1997 | pmid = 9115274 | doi = 10.1074/jbc.272.18.12062 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Jenster G, Spencer TE, Burcin MM, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Steroid receptor induction of gene transcription: a two-step model | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 15 | pages = 7879–84 | date = juli 1997 | pmid = 9223281 | pmc = 21523 | doi = 10.1073/pnas.94.15.7879 | bibcode = 1997PNAS...94.7879J }} * {{cite journal | vauthors = Shanker YG, Sharma SC, Rao AJ | title = Expression of progesterone receptor mRNA in the first trimester human placenta | journal = Biochemistry and Molecular Biology International | volume = 42 | issue = 6 | pages = 1235–40 | date = septembar 1997 | pmid = 9305541 | doi = 10.1080/15216549700203701 }} * {{cite journal | vauthors = Richer JK, Lange CA, Wierman AM, Brooks KM, Tung L, Takimoto GS, Horwitz KB | title = Progesterone receptor variants found in breast cells repress transcription by wild-type receptors | url = https://archive.org/details/sim_breast-cancer-research-and-treatment_1998-04_48_3/page/231 | journal = Breast Cancer Research and Treatment | volume = 48 | issue = 3 | pages = 231–41 | date = april 1998 | pmid = 9598870 | doi = 10.1023/A:1005941117247}} * {{cite journal | vauthors = Williams SP, Sigler PB | title = Atomic structure of progesterone complexed with its receptor | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-05-28_393_6683/page/392 | journal = Nature | volume = 393 | issue = 6683 | pages = 392–6 | date = maj 1998 | pmid = 9620806 | doi = 10.1038/30775 | bibcode = 1998Natur.393..392W }} * {{cite journal | vauthors = Boonyaratanakornkit V, Melvin V, Prendergast P, Altmann M, Ronfani L, Bianchi ME, Taraseviciene L, Nordeen SK, Allegretto EA, Edwards DP | title = High-mobility group chromatin proteins 1 and 2 functionally interact with steroid hormone receptors to enhance their DNA binding in vitro and transcriptional activity in mammalian cells | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 18 | issue = 8 | pages = 4471–87 | date = august 1998 | pmid = 9671457 | pmc = 109033 | doi = 10.1128/mcb.18.8.4471}} * {{cite journal | vauthors = Nawaz Z, Lonard DM, Smith CL, Lev-Lehman E, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = The Angelman syndrome-associated protein, E6-AP, is a coactivator for the nuclear hormone receptor superfamily | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 1182–9 | date = februar 1999 | pmid = 9891052 | pmc = 116047 | doi = 10.1128/mcb.19.2.1182}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Progesterone+Receptors}} {{Transcripcijski factori}} {{Progestogenika}} [[Kategorija:Unutarćelijski receptori]] [[Kategorija:REceptori]] [[Kategorija:Gestogeni]] [[Kategorija:Transkripcijski faktori]] [[Kategorija:Receptori]] odunqhhhx8exgxfxrron4tfy80dyewe 0 474293 3932193 3931591 2026-09-29T22:24:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932193 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zemljotres | naslov = Zemljotres u Petrinji 2020. | karta = 2020-12-29 Petrinja, Croatia M6.4 earthquake shakemap (USGS).jpg | karta2 = {{Lokacijska karta | Hrvatska | label= | lat=45.4002 | long=16.2187 | mark=Bullseye1.svg | marksize=40 | position=top | width= 260 | float=right | caption= | relief=yes}} | tekst = | datum = {{Start date|2021|12|29|df=yes}} | vrijeme nastanka = 12:19 ([[Srednjoevropsko vrijeme|CET]]) | trajanje = | jačina = 6,4 [[Skala momentne magnitude|M_W]] | dubina = 10 km | lokacija = {{coord|45.87|N|16.03|E|display =inline,title|type:event}} | intenzitet = {{MMI|IX}} | vrsta = | pogođene države = [[Hrvatska]], [[Slovenija]], sjeverozapadna [[Bosna i Hercegovina]] | šteta = | cunami = | klizište = | afteršokovi = Najjači: 4,9 M_W u 17:01 CET, 6. januar 2021. | žrtve = 1 poginula, 26 povrijeđenih }} '''Zemljotres u Petrinji 2020.''' magnitude 6,4 [[Skala momentne magnitude|M_W]] dogodio se 29. decembra u 12:20 s [[Epicentar|epicentrom]] 3&nbsp;km jugozapadno od [[Petrinja|Petrinje]].<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d3zh/executive|title=Petrinja 2020 : M 6.4 - 3 km WSW of Petrinja, Croatia|website=earthquake.usgs.gov|access-date=28. 3. 2021}}</ref> Maksimalni intenzitet osjećaja procijenjen je na od VIII. (jako štetno) do IX. (razorno) stepena na [[Evropska makroseizmička skala|Evropskoj makroseizmičkoj skali]]. Ovom događaju prethodila su tri velika zemljotresa, od kojih najjači magnitude 5,2 [[Skala momentne magnitude|M_W]]. Zemljotresu su slijedili brojni potresi, od kojih je najjači bio magnitude 4,9 [[Skala momentne magnitude|M_W]]. Štetom pogođena područja bila su uglavnom u [[Sisačko-moslavačka županija|Sisačko-moslavačkoj županiji]] i drugim obližnjim hrvatskim županijama, kao i nekim od obližnjih područja [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i [[Slovenija|Slovenije]]. Potvrđeno je da je sedam osoba poginulo, a 26 povrijeđeno, od kojih je šest imalo ozbiljne povrede. Prvi izvještaji pokazuju da je u Petrinji uništeno mnogo zgrada.<ref name="jutarnji first report">{{cite web|url=https://www.jutarnji.hr/video/news/snazan-potres-magnitude-6-2-pogodio-petrinju-prizori-su-dramaticni-jako-se-tresao-i-zagreb-15039620|title=Snažan potres magnitude 6,2 pogodio Petrinju, prizori su dramatični, jako se tresao i Zagreb|date=29. 12. 2020|website=[[Jutarnji list]]|language=hr|access-date=28. 3. 2021}}</ref> Tadašnji gradonačelnik Petrinje Darinko Dumbović rekao je da je polovina grada uništena.<ref>{{Cite news|title=Croatia earthquake: Seven dead as rescuers search rubble for survivors|language=en|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-55474230|access-date=28. 3. 2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Second earthquake in two days strikes central Croatia, killing seven and damaging buildings|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/rcom-europe/idUSKBN293166?il=0}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |url= https://bhrt.ba/iz-minute-u-minutu-snazan-zemljotres-pogodio-petrinju-najmanje-20-povrijedenih-poginulo-jedno-dijete/|title=Iz minute u minutu: Snažan zemljotres pogodio Petrinju, najmanje 20 povrijeđenih, poginulo jedno dijete!|date=29. 12. 2020|website=BHRT|language=bs|access-date=29. 12. 2020|archive-date=29. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201229164447/https://bhrt.ba/iz-minute-u-minutu-snazan-zemljotres-pogodio-petrinju-najmanje-20-povrijedenih-poginulo-jedno-dijete/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/least-7-dead-after-magnitude-6-3-earthquake-strikes-croatia-n1252495|title=At least 7 dead after magnitude 6.3 earthquake strikes Croatia|website=NBC News|language=en|access-date=29. 12. 2020}}</ref> Prvi multidisciplinarni naučni rad o potresu u Petrinji objavljen je u časopisu ''[[Remote Sensing (časopis)|Remote Sensing]]'' u martu 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/13/6/1095|title=Destructive M6.2 Petrinja Earthquake (Croatia) in 2020—Preliminary Multidisciplinary Research}}</ref> == Tektonika == Epicentar zemljotresa nalazio se u brdovitom području južno od [[Aluvijalna ravan|aluvijalne ravni]] na potezu od rijeka [[Kupa|Kupe]] do [[Sava|Save]], sa [[Zrinska gora|Zrinskom gorom]] i ostatkom [[Dinaridi|Dinarida]] na jugu. Seizmičko područje [[Pokuplje|Pokuplja]] slijedi dolinu rijeke Kupe od [[Karlovac|Karlovca]] do [[Sisak|Siska]]. Ovo je područje tokom historije pogodilo nekoliko zemljotresa, od kojih je najpoznatiji veliki potres iz 1909. godine, čiji je epicentar bio u blizini Pokupskog, s naknadnim potresima koji su se nastavili tokom 1910. godine. Imao je maksimalni intenzitet od VIII na MCS ljestvici. Ta je seizmičnost povezana s reaktivacijom normalnih rasjeda na jugoistoku, koji čine jugozapadnu granicu [[Panonska nizija|Panonske nizije]].<ref>{{cite book|last=Markušić|first=Snježana|url=https://www.researchgate.net/publication/251165760_Seismicity_of_Croatia|title=Earthquake Monitoring and Seismic Hazard Mitigation in Balkan Countries|date=januar 2008|editor-last=Husebye|editor-first=Eystein S.|page=87|chapter=Seismicity of Croatia|doi=10.1007/978-1-4020-6815-7_5}}</ref><ref name="Herak_etal_2009">{{Cite journal|last=Herak|first=Davorka|last2=Herak|first2=Marijan|last3=Tomljenović|first3=Bruno|year=2009|title=Seismicity and earthquake focal mechanisms in North-Western Croatia|url=http://rudar.rgn.hr/~bruntom/nids_bruntom/PDF%20Strukturna%20geomorfologija/Herak%20et%20al_2009_Tectphy.pdf|journal=Tectonophysics|volume=465|issue=1–4|page=215|doi=10.1016/j.tecto.2008.12.005|access-date=28. 3. 2021|archive-date=8. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808072605/http://rudar.rgn.hr/~bruntom/nids_bruntom/PDF%20Strukturna%20geomorfologija/Herak%20et%20al_2009_Tectphy.pdf|url-status=dead}}</ref> Posljednji zemljotres na teritoriji Hrvatske jačine 6,0 po Richterovoj ljestvici bio je u [[Ston]]u 1996. godine. Godine 1962. potresi od 5,9 i 6,2 po Richterovoj ljestvici pogodili su makarsko područje. Godine 1969. sastav rasjeda koji se proteže od [[Jastrebarsko]]g preko ovoga područja prema [[Banja Luka|Banjoj Luci]] pogođen je [[Zemljotres u Banjoj Luci 1969.|zemljotresom]] od 6,6 po Richterovoj ljestvici, koji je pogodio Banju Luku, a tom su danu prethodile i značajne prethodne trešnje. Godine 1880. [[Zemljotres u Zagrebu 1880.|zemljotres]] od 6,3 po Richterovoj ljestvici pogodio je područje sjeveroistočno od Zagreba. U martu 2020. grad Zagreb pogodio je [[Zemljotres u Zagrebu 2020.|zemljotres]] s magnitudom 5,5 po Richterovoj ljestvici.<ref>{{cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/danas-se-treslo-60-puta-jace-od-jucer-ovo-nije-isto-kao-zg-potres-u-petrinji-se-ponovila-banja-luka-15039667|title=‘Danas se treslo 60 puta jače od jučer: Ovo nije isto kao ZG potres, u Petrinji se ponovila Banja Luka‘|last=Rudež|first=Tanja|date=29. 12. 2020|publisher=[[Jutarnji list]]|access-date=28. 3. 2021}}</ref> == Zemljotres == Prema Naprednom nacionalnom seizmičkom sistemu (ANSS) i [[Evropsko-mediteranskI seizmološkI centar|Evropsko-mediteranskom seizmološkom centrom]] (EMSC),<ref name="EMSC">{{Cite news|title=Earthquake, Magnitude 6.4 - CROATIA - 2020 December 29, 11:19:54 UTC|language=en|work=EMSC-CSEM|url=https://www.emsc.eu/Earthquake/earthquake.php?id=933701|access-date=28. 3. 2021}}</ref> zemljotres je imao jačinu od 6,4 [[Skala momentne magnitude|M_W]] na dubini od 10 kilometar, a Hrvatska seizmološka služba je izmjerila jačinu od 6,2 [[Skala lokalne magnitude|M_L]]. Maksimalni intenzitet osjećaja bio je od VIII ("jako štetan") do IX ("destruktivan") po evropskoj makroseizmičkoj ljestvici (EMS)<ref>{{Cite web|url=https://www.pmf.unizg.hr/geof/seizmoloska_sluzba/izvjesca_o_potresima?@=1m68n#news_45225|title=Razoran potres kod Petrinje|website=www.pmf.unizg.hr|language=hr|access-date=30. 3. 2021}}</ref> i VIII ("ozbiljan") na modificiranoj Mercallijevoj skali (MMI). Mjesto i dubina ovog događaja pokazuju da je riječ o zemljotresu unutar tektonske ploče koji se dogodio kao rezultat plitkog rasjeda klizanja unutar [[Evroazijska ploča|Evroazijske ploče]]. Izračunavanje žarišnog mehanizma za ovaj događaj ukazuje na to da je do puknuća došlo na skoro vertikalnom rasjedu u pravcu jugoistoka ili jugozapada.<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d3zh/executive|title=M 6.4 - 2 km WSW of Petrinja, Croatia|website=earthquake.usgs.gov|access-date=30. 3. 2021}}</ref> Zemljotres se je osjetio u sjevernoj Hrvatskoj, kao i u velikim dijelovima [[Slovenija|Slovenije]], [[Austrija|Austrije]], [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], [[Srbija|Srbije]], [[Mađarska|Mađarske]], [[Slovačka|Slovačke]] i [[Italija|Italije]], kao i u nekim dijelovima [[Crna Gora|Crne Gore]], [[Njemačka|Njemačke]] i [[Češka|Češke]].<ref>{{Cite web|url=https://m.emsc.eu/index.php|title=LastQuake: Felt an earthquake? Share your testimony and become a citizen seismologist!|website=m.emsc.eu|access-date=30. 3. 2021}}</ref> === Zemljotresi pred najvećim zemljotresom === Tri zemljotresa pogodila su isto područje dan ranije, a CSS ih je procijenio na magnitude 5,0, 4,7 i 4,1.<ref>{{Cite web|url=https://www.total-croatia-news.com/news/49158-earthquake-rocks-zagreb|title=5.2 Magnitude Earthquake Rocks Central Croatia (& Update on Aftershocks)|website=www.total-croatia-news.com|language=en|access-date=30. 3. 2021|archive-date=28. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201228081704/https://www.total-croatia-news.com/news/49158-earthquake-rocks-zagreb|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+Zemljotresi jačine 4,0 [[Skala momentne magnitude|M_W]] ili jači ! scope="col" |Datum ! scope="col" |Vrijeme ([[UTC]]) ! scope="col" |[[Skale seizmičkih magnituda|M]] ! scope="col" |[[Modificirana Mercallijeva skala|MMS]] ! scope="col" |Dubina ! scope="col" class="unsortable" |{{tooltip|Ref.|Referenca}} |- bgcolor="FFFF00" |28. decembar |05:28 |5.2 |{{ntsh|7}} VII |10,0&nbsp;km |<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d3kv/executive|title=M 5.2 - 8 km W of Petrinja, Croatia|website=earthquake.usgs.gov|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |28. decembar |06:49 |4.7 |{{ntsh|6}} VI |10,0&nbsp;km |<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d3lf/executive|title=M 4.7 - 4 km SSE of Petrinja, Croatia|website=earthquake.usgs.gov|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |} === Zemljotresi nakon najvećeg zemljotresa === Prema CSS-u, zabilježeno je 16 potresnih udara jačine 3,0 [[Skala lokalne magnitude|M_L]] ili jače u roku od šest sati nakon najvećeg zemljotresa. {| class="wikitable sortable" |+Zemljotresi jačine 3,0 [[Skala lokalne magnitude|M_L]] ili jači ! scope="col" |Datum ! scope="col" |Vrijeme ([[UTC]]) ! scope="col" |[[Skale seizmičkih magnituda|M]] ! scope="col" |[[Modificirana Mercallijeva skala|MMS]] ! scope="col" |Dubina ! scope="col" class="unsortable" |{{tooltip|Ref.|Referenca}} |- |29. decembar |12:34 |4,4 |{{ntsh|6}} VI |10,0&nbsp;km |<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d3zz/executive|title=M 4.4 - 9 km WNW of Petrinja, Croatia|website=earthquake.usgs.gov|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |30. decembar |05:15 |4,8 |{{ntsh|5}} V |10,0&nbsp;km |<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d48z/executive|title=M 4.8 - 9 km WNW of Petrinja, Croatia|website=earthquake.usgs.gov|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |30. decembar |05:26 |4,7 |{{ntsh|4}} IV |10,0&nbsp;km |<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d497/executive|title=M 4.7 - 6 km SSW of Lekenik, Croatia|website=earthquake.usgs.gov|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |31. decembar |08:15 |3,7 |V |10,0&nbsp;km |<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d4ii/executive|title=M 3.7 - 7 km SSW of Lekenik, Croatia|website=USGS-ANSS|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |2. januar |18:00 |3,4 |III |9,3&nbsp;km |<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d52g/executive|title=M 3.4 - 3 km W of Petrinja, Croatia|website=USGS-ANSS|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |4. januar |06:49 |4,4 |III |10,0&nbsp;km |<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d5di/executive|title=M 4.4 - 5 km W of Petrinja, Croatia|website=USGS-ANSS|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |5. januar |06:11 |3,3 |II |10,0&nbsp;km |<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d5pk/executive|title=M 3.3 - 1 km WNW of Petrinja, Croatia|website=USGS-ANSS|access-date=5. 1. 2021}}</ref> |- |6. januar |17:01 |4,9 |V |10,0&nbsp;km |<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d66s/executive|title=M 4.9 - 6 km WSW of Petrinja, Croatia|last=|first=|date=|website=earthquake.usgs.gov|archive-url=|archive-date=|url-status=live|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |7. januar |11:06 |4,0 |III |9,9&nbsp;km |<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d6ff/executive|title=M 4.0 - 5 km NW of Petrinja, Croatia|last=|first=|date=|website=earthquake.usgs.gov|archive-url=|archive-date=|url-status=live|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |9. januar |21:29 |4,8 |VI |8,7&nbsp;km |<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d73g/executive|title=M 4.8 - 2 km SSE of Petrinja, Croatia|last=|first=|date=|website=earthquake.usgs.gov|archive-url=|archive-date=|url-status=live|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |10. januar |23:28 |3,8 |IV |9,6&nbsp;km |<ref>{{Cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000d7bt/executive|title=M 3.8 - 7 km WNW of Petrinja, Croatia|last=|first=|date=|website=earthquake.usgs.gov|archive-url=|archive-date=|url-status=live|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |15. januar |12:01 |4,4 |II |10,0&nbsp;km |<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000d0aq/executive|title=M 4.4 - 8 km ESE of Lasinja, Croatia|website=earthquake.usgs.gov|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |24. februar |09:58 |3,9 |IV |10,0&nbsp;km |<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000dkmi/executive|title=M 3.9 - 3 km W of Petrinja, Croatia|website=earthquake.usgs.gov|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |- |3. mart |04:37 |4.1 |III |10,9&nbsp;km |<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000df1q/executive|title=M 4.1 - 12 km NNW of Glina, Croatia|website=earthquake.usgs.gov|access-date=30. 3. 2021}}</ref> |} == Šteta == Petrinja je bila najviše pogođena, jer su se mnoge zgrade srušile i došlo je do velikog nestanka struje.<ref>{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/video/news/snazan-potres-magnitude-6-2-pogodio-petrinju-raste-broj-zrtava-mnogo-je-ozlijedenih-15039620|title=Jutarnji list - Snažan potres magnitude 6,2 pogodio Petrinju, raste broj žrtava, mnogo je ozlijeđenih|date=29. 12. 2020|website=www.jutarnji.hr|language=hr-hr|access-date=31. 3. 2021}}</ref> Oštećenja i nestanci električne energije zabilježeni su i u [[Dvor (Hrvatska)|Dvoru]], [[Glina (Hrvatska)|Glini]], [[Gvozd (Hrvatska)|Gvozdu]], [[Hrvatska Kostajnica|Hrvatskoj Kostajnici]], [[Kutina|Kutini]], [[Sisak|Sisku]], [[Sunja|Sunji]], [[Topusko]]m, [[Velika Gorica|Velikoj Gorici]] i [[Zagreb]]u, kao i susjednim zemljama Bosni i Hercegovini i Sloveniji.<ref>{{Cite web|url=https://www.24sata.hr/news/velik-potres-u-zagrebu-736781|title=Uživo iz Petrinje: Poginulo je 7 ljudi, grad je u ruševinama...|website=www.24sata.hr|language=hr|access-date=31. 3. 2021}}</ref> Ukupnu štetu procijenili su savjetnici [[Svjetska banka|Svjetske banke]] u saradnji s [[Ministarstvo zaštite okoliša, prostornog uređenja i graditeljstva Republike Hrvatske|Ministarstvom zaštite okoliša, prostornog uređenja i graditeljstva Republike Hrvatske]] i [[Ministarstvo regionalnog razvoja i fondova Evropske unije Republike Hrvatske|Ministarstvom regionalnog razvoja i fondova EU]]. Ukupna šteta procjenjuje se na 5 milijardi eura i na kraju može porasti na 5,5 milijardi eura.<ref>{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/procijenjena-je-steta-nastala-u-potresu-na-baniji-upola-je-manja-od-one-u-zagrebu-15057450|title=Jutarnji list - Procijenjena je šteta nastala u potresu na Baniji, upola je manja od one u Zagrebu|date=13. 3. 2021|website=www.jutarnji.hr|language=hr|access-date=31. 3. 2021}}</ref> <gallery mode="nolines"> 2020 Petrinja earthquake 01.jpg| 2020 Petrinja earthquake 02.jpg| 2020 Petrinja earthquake 03.jpg| 2020 Petrinja earthquake 04.jpg| 2020 Petrinja earthquake 05.jpg| </gallery> === Sisačko-moslovačka županija === U Petrinji, gradu najbližem epicentru, oštećene su gotovo sve kuće.<ref>{{Cite web|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/snazan-potres-u-zagrebu-jako-je-zatreslo-prepala-sam-se-1456939|title=U ponedjeljak navečer slabiji potres kod Velike Gorice, u Sisku i okolici oštećeno između 700 i 1000 kuća|website=www.vecernji.hr|language=hr|access-date=31. 3. 2021}}</ref> Čitav centar grada je teško oštećen.<ref>{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/video/news/jutarnji-u-mjestu-kod-samog-epicentra-potresa-gotovo-da-nema-kuce-koja-nije-stradala-15039384|title=Jutarnji list - Jutarnji u mjestu kod samog epicentra potresa: ‘Gotovo da nema kuće koja nije stradala...‘|date=28. 12. 2020|website=www.jutarnji.hr|language=hr|access-date=31. 3. 2021}}</ref> Uništen je krov općinske zgrade i crkva sv. Lovre<ref>{{Cite web|url=https://www.24sata.hr/news/nije-dobro-okolica-petrinje-tesko-je-stradala-tamo-je-lose-736559|title='Nije dobro. Okolica Petrinje teško je stradala, tamo je loše'|website=www.24sata.hr|language=hr|access-date=31. 3. 2021}}</ref>, a čitavo selo [[Brest Pokupski]] kod Petrinje teško je oštećeno. Grad [[Sisak]], smješten otprilike 20&nbsp;km sjeveroistočno od epicentra, pretrpio je velika oštećenja na bolnici, kao i na općinskoj zgradi. Uprkos šteti, bolnica nije zatvorena.<ref>{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/velike-stete-i-u-sisku-bolnica-je-tesko-stradala-gradonacelnica-se-slomila-potreseni-smo-15039644|title=Jutarnji list - Velike štete i u Sisku, bolnica je teško stradala, gradonačelnica se slomila: ‘Potreseni smo‘|date=29. 12. 2020|website=www.jutarnji.hr|language=hr|access-date=31. 3. 2021}}</ref> Najviše štete naneseno je na starim zgradama u centru grada, a procjenjuje se da je u Sisku i obližnjim selima oštećeno između 700 i 1000 kuća.<ref>{{Cite web|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/snazan-potres-u-zagrebu-jako-je-zatreslo-prepala-sam-se-1456939|title=U ponedjeljak navečer slabiji potres kod Velike Gorice, u Sisku i okolici oštećeno između 700 i 1000 kuća|website=www.vecernji.hr|language=hr|access-date=31. 3. 2021}}</ref> U selu [[Strašnik]] u kojem se nalazio epicentar, kao i u obližnjem selu [[Sibić]], oštećene su skoro sve kuće. Dio stanovništva sela je evakuisan, a šatori sa hranom i vodom su postavljeni.<ref>{{Cite web|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/snazan-potres-u-zagrebu-jako-je-zatreslo-prepala-sam-se-1456939|title=U ponedjeljak navečer slabiji potres kod Velike Gorice, u Sisku i okolici oštećeno između 700 i 1000 kuća|website=www.vecernji.hr|language=hr|access-date=31. 3. 2021}}</ref> [[Majske Poljane]] su selo koje je pretrpelo najveću štetu u zemljotresu; sve zgrade su oštećene, a mnoge su se srušile. To je i mjesto s najvećim brojem smrtnih slučajeva, od ukupno sedam smrtno stradalih, pet ih je bilo u Majskim Poljanama.<ref>{{Cite web|url=https://direktno.hr/domovina/dogradonacelnica-gline-majske-poljane-najteze-stradale-jos-vade-ljude-iz-rusevina-gotovo-sve-kuce-su-218865/|title=Dogradonačelnica Gline: Majske Poljane najteže stradale; još vade ljude iz ruševina, gotovo sve kuće su pogođene|date=29. 12. 2020|website=direktno.hr|language=hr|access-date=31. 3. 2021|archive-date=30. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230173618/https://direktno.hr/domovina/dogradonacelnica-gline-majske-poljane-najteze-stradale-jos-vade-ljude-iz-rusevina-gotovo-sve-kuce-su-218865/|url-status=dead}}</ref> U [[Žažina|Žažini]] su, zbog urušavanja crkve, tri osobe ranjene i jedna poginula.<ref>{{Cite web|url=https://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/uzivo-spasioci-u-lekeniku-traze-osobu-pod-rusevinama-crkve---634064.html|title=VIDEO Tijelo muškarca pronađeno usred javljanja uživo, tragičan kraj potrage u ruševinama crkve|website=Dnevnik.hr|language=hr|access-date=31. 3. 2021}}</ref> === Zagrebačka županija i Grad Zagreb === U [[Pokupsko]]m, koji se nalazi otprilike 20&nbsp;km sjeverozapadno od epicentra, oštećene su mnoge zgrade uključujući i školu, vrtić i crkvu iz 18. stoljeća.<ref>{{Cite web|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/epicentar-potresa-u-pokupskom-nacelnik-ljudi-su-istrcali-van-u-strahu-su-bio-je-jaci-nego-onaj-zagrebacki-1456963|title=Epicentar potresa u Pokupskom. Načelnik: Ljudi su istrčali van, u strahu su. Bio je jači nego onaj zagrebački|website=www.vecernji.hr|language=hr|access-date=6. 4. 2021}}</ref> U [[Zaprešić]]u, otprilike 60&nbsp;km od epicentra, četiri stambene kuće pretrpjele su štetu, prislijavajući više od 80 porodica da napuste grad. [[Saborska palača]] pretrpjela je oštećenja.<ref>[https://www.vecernji.hr/vijesti/foto-zgrada-sabora-pretpjela-je-nova-ostecenja-1457700 FOTO Zgrada Sabora pretrpjela je nova oštećenja], [[24sata]], objavljeno 30. decembra 2020, pristupljeno 30. decembra 2020.</ref> U zagrebačkim [[Remete (Zagreb)|Remetama]] u [[Crkva Uznesenja Blažene Djevice Marije u Remetama|crkvi i svetištu Majke Božje Remetske]] popucala je žbuka, a najveća oštećenja nastala su na [[slavoluk]]u.<ref>Željka Krmpotić, [https://www.24sata.hr/news/ostecena-je-crkva-u-remetama-736572 Oštećena je crkva u Remetama], [[24sata]], objavljeno 28. decembra 2020, pristupljeno 28. decembra 2020.</ref> Velika oštećenja pretrpjele su i crkve [[Crkva sv. Marka u Zagrebu|sv. Marka]], [[Crkva sv. Katarine u Zagrebu|sv. Katarine]]<ref>{{Citiranje weba|url=https://ika.hkm.hr/novosti/u-potresu-tesko-ostecene-akademska-crkva-sv-katarine-i-zupna-crkva-sv-marka-ev-u-zagrebu/|title=U potresu teško oštećene akademska crkva Sv. Katarine i župna crkva Sv. Marka ev. u Zagrebu|date=29. 12. 2020|work=ika.hkm.hr|publisher=[[Informativna katolička agencija]]|language=|access-date=6. 4. 2020|author=}}</ref> i crkva Krista Kralja na [[Mirogoj]]u,<ref>Ivan Pandžić, [https://www.24sata.hr/news/kula-s-crkve-na-mirogoju-moze-pasti-na-tudmanov-grob-mora-se-ukloniti-jer-visi-na-sajli-736969 Kula s crkve na Mirogoju može pasti na Tuđmanov grob: Mora se ukloniti jer visi na sajli...], [[24 sata]], objavljeno 30. decembra 2020, pristupljeno6. aprila 2021.</ref> a u [[Bazilika Srca Isusova u Zagrebu|bazilici Srca Isusova]] nastala su nova oštećenja na stropu građevine.<ref>{{Citiranje weba|url=https://ika.hkm.hr/novosti/novo-ostecenje-na-stropu-bazilike-srca-isusova-u-zagrebu/|title=Novo oštećenje na stropu bazilike Srca Isusova u Zagrebu|date=29. 12. 2020|work=ika.hkm|publisher=Informativna katolička mreža|language=|access-date=29. 12. 2020|author=}}</ref> [[Kraš]] je bio zatvorio svoju Bonbonnière trgovinu na [[Trg bana Jelačića (Zagreb)|Trgu bana Josipa Jelačića]] zbog oštećenja u potresu. Pojedine zgrade ostale su oštećene, a veliki dijelovi grada ostali su bez struje. Oštećenja u [[Zagrebačka katedrala|zagrebačkoj katedrali]] iz [[Zemljotres u Zagrebu 2020.|potresa devet mjeseci ranije]] ovim su potresom bila povećana, posebice na [[svod]]u i orebrenju.<ref>[http://zg-nadbiskupija.hr/dokumenti/aktualnosti/u-potresu-nastala-nova-ostecenja-na-katedrali-do-daljnjega-se-obustavljaju-misna-slavlja U potresu nastala nova oštećenja na katedrali. Do daljnjega se obustavljaju misna slavlja] ''[[Zagrebačka nadbiskupija]]'', 30. decembra 2020. Pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> === Bosna i Hercegovina === Zgrade su oštećene u više gradova na sjeverozapadu Bosne i Hercegovine ([[Unsko-sanski kanton]] i sjever [[Republika Srpska|Republike Srpske]]). Gradovi koji su ostali oštećeni bili su [[Bihać]], [[Cazin]], [[Kozarska Dubica]] i [[Kostajnica]], koja je u BiH pretrpjela najveću štetu u zemljotresu. U Bosanskoj Kostajnici proglašeno je izvanredno stanje,<ref>{{Cite web|url=https://www.24ur.com/novice/tujina/v-bosanski-kostajnici-mestu-ob-meji-s-hrvasko-razglasili-izredno-stanje.html|title=V bosanski Kostajnici, mestu ob meji s Hrvaško, razglasili izredno stanje|website=www.24ur.com|access-date=6. 4. 2021}}</ref> zemljotres je uzrokovao 6 požara, a mnoge su zgrade ostale oštećene, uključujući gradsku vijećnicu, koja je proglašena nefunkcionalnom. === Slovenija === U [[Slovenija|Sloveniji]], zgrade su ostale oštećene u nekoliko područja i gradova, uglavnom u blizini [[Slovensko-hrvatska granica|slovensko-hrvatske granice]]. Ljudi su prijavili oštećenja fasada, krovova i dimnjaka u jugoistočnim gradovima [[Krško]]m, [[Brežice|Brežicama]] i starom gradu [[Kostanjevica na Krki|Kostanjevici na Krki]]. [[Nuklearna elektrana Krško]] automatski je zatvorena, a kasnije je sistemski pregledana, ali nije bila prijavljena nikakva šteta. U sjeveroistočnoj Sloveniji došlo je do nestanka struje i telekomunikacija na području njezinog središnjeg grada [[Maribor]]a. Oštećena je općinska zgrada u obližnjem [[Ptuj]]u i crkva u [[Sveta Trojica v Slovenskih goricah|Svetoj Trojici]]. U glavnom gradu [[Ljubljana|Ljubljani]] moralo se prekinuti zasjedanje [[Slovenski parlament|parlamenta]], a unutrašnjost zgrade istog pretrpjela je manju štetu. U Sloveniji nisu zabilježene ozljede ljudi.<ref>{{cite news|url=https://www.rtvslo.si/slovenija/poskodbe-na-fasadah-strehah-in-dimnikih-kosi-ometa-padali-tudi-v-predsedniski-palaci/547256|title=Poškodbe na fasadah, strehah in dimnikih, kosi ometa padali tudi v predsedniški palači|language=|publisher=MMC RTV Slovenija|date=29. 12. 2020|access-date=6. 4. 2021}}</ref> == Žrtve == [[Datoteka:Crkva_u_Žažini_srušena_u_potresu_2020.jpg|mini|Crkva u Žažini nakon zemljotresa]] U Petrinji je umrla 13-godišnjakinja, a najmanje 20 osoba je ranjeno. Dvadesetogodišnjak i njegov otac ubijeni su kad im se kuća srušila u [[Majske Poljane|Majskim Poljanama]] kod [[Glina (Hrvatska)|Gline]]. Još troje ljudi je kasnije pronađeno mrtvo u istom selu.<ref>{{cite news|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/u-glini-pronadeno-tijelo-ispod-rusevina-gradonacelnik-bojim-se-da-ima-vise-poginulih-1457365|language=hr|newspaper=[[Večernji list]]|title=Pet žrtava potresa: Preminulo je još četvero ljudi kraj Gline!|trans-title=|date=29. 12. 2020|access-date=6. 4. 2021}}</ref><ref name="24h">{{cite news|title=Deseci ozlijeđenih, druga žrtva potresa je mladić kod Gline. Na više lokacija tragaju za ljudima|url=https://www.24sata.hr/news/velik-potres-u-zagrebu-736781|publisher=[[24 sata (Croatia)]]|access-date=6. 4. 2021|date=29. 12. 2020}}</ref> Majske Poljane bile su najteže pogođene od svih naselja pogođenih zemljotresom. Jedna osoba je kasnije pronađena mrtva u Žažini nakon što se srušila crkva. Dana 3. januara 2021. godine, dobrovoljni spasilac je poginuo tako što je pao sa zgrade dok je popravljao štetu od zemljotresa.<ref>{{Cite news|agency=[[HINA]]|last=Hrnčić|first=Fabijan|date=3. 1. 2021|title=Preminuo volonter u Petrinji: Sumnja se da je pao s krova...|url=https://www.24sata.hr/news/petrinja-pao-s-krova-i-poginuo-737555|access-date=6. 4. 2021|publisher=[[24sata (Croatia)|24sata]]|language=hr}}</ref> Još jedan radnik umro je 20. januara, nakon što se na njega srušio zid dok je popravljao kuću u Sisku.<ref>{{Cite web|url=https://dnevnik.hr/vijesti/crna-kronika/u-sisku-poginuo-muskarac-koji-je-radio-na-kuci---636651.html|title=Urušio se zid: U Sisku poginuo muškarac (34) dok je sanirao štetu od potresa|last=M. V.|date=20. 1. 2021|website=Dnevnik.hr|language=hr|archive-url=|archive-date=|url-status=live|access-date=6. 4. 2021}}</ref> == Međunarodni odjek == [[Datoteka:Countries that helped Croatia during Petrinja Earthquake.png|thumb|Države koje su ponudile pomoć Hrvatskoj tokom zemljotresa]] === Države === * [[Albanija]] – Albanska vlada izdvojila je 250.000 eura za humanitarnu pomoć i buduću obnovu Petrinje.<ref>{{Cite web|url=https://euronews.al/al/vendi/2020/12/30/shqiperia-i-jep-250-mije-euro-ndihme-kroacise-pas-termetit-tragjik/|title=Shqipëria i jep 250 mijë euro ndihmë Kroacisë pas tërmetit tragjik|date=30. 12. 2020|website=Euronews Albania|language=|access-date=6. 4. 2020|archive-date=18. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418131905/https://euronews.al/al/vendi/2020/12/30/shqiperia-i-jep-250-mije-euro-ndihme-kroacise-pas-termetit-tragjik/|url-status=dead}}</ref> * [[Bosna i Hercegovina]] − [[Ministarstvo sigurnosti Bosne i Hercegovine]] ponudilo je [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Hrvatske|hrvatskom Ministarstvu unutrašnjih poslova]] - Štabu civilne zaštite - pomoć nakon zemljotresa. Ministarstvo sigurnosti Bosne i Hercegovine, nakon konzultacija i koordinacije s institucijama u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj, stavilo je na raspolaganje dva tima za zaštitu i spašavanje. Bila je riječ o timu Federalne uprave civilne zaštite s 42 spasitelja i timu Republičke uprave civilne zaštite [[Republika Srpska|Republike Srpske]] s 18 spasitelja, koji će biti upućeni na pogođeno područje s pripadajućom opremom ako Hrvatska prihvati pomoć.<ref>{{Cite web|url=http://ba.n1info.com/Vijesti/a499319/Regija-uz-Hrvatsku-Brojne-zemlje-ponudile-pomoc.html|title=Regija uz Hrvatsku: Brojne zemlje ponudile pomoć|date=29. 12. 2020|website=N1 BA|language=bs|access-date=6. 4. 2021|archive-date=29. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201229154550/http://ba.n1info.com/Vijesti/a499319/Regija-uz-Hrvatsku-Brojne-zemlje-ponudile-pomoc.html|url-status=dead}}</ref> * [[Bugarska]] – [[Ministarstvo vanjskih poslova Bugarske|Ministarstvo vanjskih poslova]] izrazilo je sućut u ime bugarskog naroda i potvrdilo da će vlada Bugarske poslati 100.000 eura za obnovu dvije zgrade sa značajnom kulturnom vrijednošću za bugarski narod u Hrvatskoj.<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.bg/sviat/bylgariia-pomaga-na-hyrvatiia-sys-100-000-evro-6119510|title=България помага на Хърватия със 100 000 евро|website=Vesti.bg|language=bg|access-date=6. 4. 2021}}</ref> * [[Finska]] – Ministar vanjskih poslova [[Pekka Haavisto]] izrazio je sućut žrtvama i izjavio da je Finska ponudila pomoć putem [[Evropska komisija za humanitarnu pomoć i odjel za civilnu zaštitu|Evropske komisije za humanitarnu pomoć i odjela za civilnu zaštitu]]. * [[Grčka]] – [[Predsjednik vlade Grčke|Premijer]] [[Kyriakos Mitsotakis]] izrazio je saučešće porodicama žrtava, potvrđujući istovremeno da je grčki Generalni sekretarijat za civilnu zaštitu spreman da pomogne.<ref>{{Cite web|url=https://greekcitytimes.com/2020/12/30/greece-solidarity-croatia-earthquake/|title=Greek Officials Express Solidarity With Croatia After Strong Earthquake - Greek City Times|language=en|access-date=6. 4. 2021}}</ref> * [[Mađarska]] – [[Predsjednik vlade Mađarske|Premijer]] [[Viktor Orbán]] ponudio je pomoć u ublažavanju katastrofa i obnovi u pismu hrvatskom ambasadoru.<ref>{{Cite web|url=https://kormany.hu/hirek/orban-viktor-levelben-ajanlotta-fel-magyarorszag-segitseget-horvatorszagnak|title=Orbán Viktor levélben ajánlotta fel Magyarország segítségét Horvátországnak|last=MTI|date=29. 12. 2020|website=|language=en|access-date=6. 4. 2021}}</ref> * [[Italija]] – [[Predsjednik vlade Italije|Premijer]] [[Giuseppe Conte]] rekao je na [[Twitter]]u da je Italija spremna pružiti Hrvatskoj svu pomoć.<ref>{{Cite web|url=https://www.agensir.it/quotidiano/2020/12/29/terremoto-in-croazia-conte-italia-pronta-a-fornire-tutta-lassistenza-e-laiuto-necessario/|title=Terremoto in Croazia: Conte, "Italia pronta a fornire tutta l'assistenza e l'aiuto necessario"|date=29. 12. 2020|website=agensir.it|language=it}}</ref> * [[Kosovo]] – [[Predsjednik Kosova|Predsjednica]] [[Vjosa Osmani]] i premijer [[Avdullah Hoti]] ponudili su da u Hrvatsku pošalju timove za potragu i spašavanje kako bi pomogli tamo gdje je to potrebno.<ref>{{Cite web|url=https://www.botasot.info/evrope-bota/1469635/pasgoditjet-tronditin-kroacine/|title=Pasgoditjet tronditin Kroacinë|website=Bota Sot|language=|access-date=6. 4. 2021}}</ref> * [[Crna Gora]] – [[Predsjednik Crne Gore|Predsjednik]] [[Milo Đukanović]] rekao je da je Crna Gora spremna pomoći Hrvatskoj.<ref name="jutarnji.hr">{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/svijet/cijela-regija-uz-hrvatsku-javili-se-vucic-dukanovic-jansa-i-pahor-zaev-nasa-vlada-salje-novac-15039645|title=Jutarnji list - Cijela regija uz Hrvatsku, javili se Vučić, Đukanović, Janša i Pahor; Zaev: ‘Naša vlada šalje novac‘|date=29. 12. 2020|website=www.jutarnji.hr|language=hr-hr|access-date=6. 4. 2021}}</ref> [[Dritan Abazović]], potpredsjednik [[Vlada Crne Gore|Vlade Crne Gore]], dodao je da Hrvatska može očekivati ​​da Crna Gora pruži bilo kakvu pomoć koja joj je potrebna.<ref>{{Cite web|url=https://www.cdm.me/politika/abazovic-vlada-crne-gore-ce-pomoci-hrvatskoj-u-saniranju-stete/|title=Abazović: Vlada Crne Gore će pomoći Hrvatskoj u saniranju štete - CdM|website=www.cdm.me|language=|access-date=6. 4. 2021}}</ref> * [[Sjeverna Makedonija]] – [[Predsjednik vlade Sjeverne Makedonije|Premijer]] [[Zoran Zaev]] objavio je da je njegov kabinet donio odluku da u Hrvatsku pošalje 6.000.000 [[Makedonski denar|makedonskih denara]] (100.000 eura).<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/svijet/cijela-regija-uz-hrvatsku-javili-se-vucic-dukanovic-jansa-i-pahor-zaev-nasa-vlada-salje-novac-15039645|title=Jutarnji list - Cijela regija uz Hrvatsku, javili se Vučić, Đukanović, Janša i Pahor; Zaev: 'Naša vlada šalje novac'|date=29. 12. 2020|website=www.jutarnji.hr|language=hr|access-date=6. 4. 2021}}</ref> * [[Rumunija]] – [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Rumunije|Odjel za vanredne situacije]] (DSU) pokazao je spremnost da interveniše i pruži podršku hrvatskim vlastima. DSU-ovi timovi za traganje i spašavanje izjavili su spremnost za intervenciju u Hrvatskoj na osnovu zahtjeva za pomoć kojeg je uputila hrvatska vlada.<ref>{{Cite web|url=https://www.mediafax.ro/social/echipele-de-cautare-salvare-ale-dsu-pregatite-sa-intervina-in-croatia-19832884|title=Echipele de căutare-salvare ale DSU, pregătite să intervină în Croaţia|website=Mediafax.ro|language=ro|access-date=6. 4. 2021}}</ref> [[Raed Arafat]], šef Odjela za vanredne situacije, zatražio je da timovi RO-USAR ([[Rumunski jezik|rumunjski]]: urbana potraga i spašavanje) budu spremni za intervenciju.<ref>{{Cite web|url=https://www.b1.ro/stiri/eveniment/romania-pregatita-sa-acorde-ajutor-croatiei-in-urma-cutremurului-raed-arafat-a-cerut-ca-echipele-de-cautare-salvare-ro-usar-sa-fie-pregatite-pentru-a-interveni-355502.html|title=România, pregătită să acorde ajutor Croaţiei, în urma cutremurului. Raed Arafat a cerut ca echipele de Căutare-Salvare RO-USAR să fie pregătite pentru a interveni {{!}} B1.ro|website=www.b1.ro|language=ro|access-date=6. 4. 2021}}</ref> Dana 30. decembra, [[Predsjednik vlade Rumunije|premijer]] [[Florin Cîțu]] objavio je da je njegov kabinet odobrio odluku da se putem DSU-a i Nacionalne uprave državnih rezervi pošalje pomoć u iznosu od približno 131.500 eura, koja se sastoji od kontejnera, šatora, kreveta, dušeka i vreća za spavanje.<ref>{{Cite web|url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/romania-trimite-ajutoare-umanitare-in-croatia-de-peste-640-000-de-lei-1426069|title=România trimite ajutoare umanitare în Croația de peste 640.000 de lei|website=www.digi24.ro|language=ro|access-date=6. 4. 2021}}</ref> * [[Srbija]] – [[Predsjednik Srbije|Predsjednik]] [[Aleksandar Vučić]] najavio je da je Srbija spremna da pomogne Hrvatskoj i finansijski i tehnički.<ref name="bbc.com">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/svet-55464510|title=Novi jači zemljotres u Hrvatskoj - 4,1 stepen Rihtera|date=28. 12. 2020|website=BBC News na srpskom|language=sr-latn|access-date=6. 4. 2021}}</ref> Sutradan, Vlada Srbije odlučila je donirati 1.000.000 eura Hrvatskoj za sanaciju štete.<ref>{{Cite web|url=https://www.srbija.gov.rs/vest/509835/srbija-donira-milion-evra-hrvatskoj-za-sanaciju-stete-od-zemljotresa.php|title=Србијa донира милион евра Хрватској за санацију штете од земљотреса|last=srbija.gov.rs|website=www.srbija.gov.rs|language=sr|access-date=6. 4. 2021}}</ref> Grupa srpskih građana iz [[Beograd]]a okupila se ispred hrvatske ambasade u znak podrške. [[Privredna komora Srbije]] donirala je dodatnih 50.000 €.<ref>{{Cite web|url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2242949|title=Veleposlanik Hrvatske na rubu suza na skupu solidarnosti u Beogradu, pogledajte video|website=www.index.hr|language=hr|access-date=6. 4. 2021}}</ref> *[[Slovenija]] – [[Premijer Slovenije|Premijer]] [[Janez Janša]] ponudio je da pošalje šatore, krevete i grijalice da pomognu zbrinjavanju onih koji su izgubili domove; također je ponudio da pošalje stručnjake na procjenu štete.<ref name="jutarnji.hr"/> Slovenski Caritas prikupio je više od 110 hiljada eura novčane pomoći.<ref>[https://ika.hkm.hr/novosti/slovenski-caritas-dosad-prikupio-110-400-eura-pomoci-za-stradale-u-potresu-u-hrvatskoj/ Slovenski Caritas dosad prikupio 110.400 eura pomoći za stradale u potresu u Hrvatskoj] ''[[Informativna katolička agencija]]'', 31. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> *[[Turska]] – [[Predsjednik Turske|Predsjednik]] [[Recep Tayyip Erdoğan]] izrazio je sućut u telefonskim pozivima hrvatskom predsjedniku [[Zoran Milanović|Zoranu Milanoviću]]. Erdoğan je također izjavio da je Turska spremna pružiti timove za traganje i spašavanje i svu drugu pomoć koja bi mogla biti potrebna.<ref>{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkish-president-condoles-with-quake-hit-croatia/2092670|title=Turkish president condoles with quake-hit Croatia|website=www.aa.com.tr|access-date=6. 4. 2021|archive-date=29. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201229191932/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkish-president-condoles-with-quake-hit-croatia/2092670|url-status=dead}}</ref> === Međunarodne organizacije === * [[Evropska unija]] – Predsjednica [[Evropska komisija|Evropske komisije]] [[Ursula von der Leyen]] rekla je da je Evropska unija spremna pružiti potporu zemlji te da je tražila od [[Janez Lenarčič|Janeza Lenarčiča]], evropskog povjerenika za upravljanje krizama, da otputuje u Hrvatsku.<ref name="bbc.com"/> * [[UEFA]] – [[Predsjednik UEFA-e]], Aleksander Čeferin, donirao je 50.000 eura u ime organizacije. UEFA je također organizirala dobrotvornu utakmicu u Petrinji između legendi nogometa Hrvatske i Slovenije, koja je odigrana 13. marta 2021. pobjedom Slovenije 2–1.<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/insideuefa/member-associations/news/0267-11cb94535919-4a34a3d1fc87-1000--croatia-and-slovenia-legends-turn-out-in-force-for-petrinja/|title=Croatia and Slovenia legends turn out in force for Petrinja {{!}} Inside UEFA|last=UEFA.com|date=14. 3. 2021|website=UEFA.com|language=en|access-date=6. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418131904/https://www.uefa.com/insideuefa/member-associations/news/0267-11cb94535919-4a34a3d1fc87-1000--croatia-and-slovenia-legends-turn-out-in-force-for-petrinja/|archive-date=18. 4. 2021|url-status=dead}}</ref> === Hrvatska i Hrvati u ostalim državama === [[Vlada Republike Hrvatske]] otvorila je službeni bankovni račun Državne riznice pri [[Hrvatska narodna banka|Hrvatskoj narodnoj banci]] za prikupljanje [[donacija]] novčanih sredstava za zemljotresom pogođena područja.<ref>[http://apn.hr/novosti/vlada-je-otvorila-racun-za-donacije-financijskih-sredstava-u-akciji-pomoc-za-obnovu-nakon-potresa Vlada je otvorila račun za donacije financijskih sredstava u akciji "Pomoć za obnovu nakon potresa"]{{Mrtav link}} ''Agencija za pravni promet i posredovanje nekretninama'', 30. prosinca 2020., pristupljeno 30. prosinca 2020.</ref> Nakon što su gradovi [[Dubrovnik]], [[Split]], [[Šibenik]] i [[Zadar]] objavili otkazivanje [[Nova godina|novogodišnjih proslava]] i [[vatromet]]a s ciljem uplaćivanja sredstava za pomoć krajevima pogođenima u zemljotresu, novčana sredstva za obnovu potresom pogođenih područja iz svojih su proračuna uplatili i [[Samobor]], [[Rijeka]], [[Opatija (Hrvatska)|Opatija]], [[Đakovo]], [[Koprivnica]], [[Križevci]], [[Velika Gorica]], [[Bakar (grad)|Bakar]], [[Brinje]], [[Crikvenica]], [[Kaštela]], [[Knin]], [[Varaždin]], [[Vodice]], [[Omiš]], [[Osijek]], [[Imotski]], [[Trilj]], [[Nin]], [[Solin]], [[Metković]], [[Vinkovci]], [[Vrbovec]], [[Karlovac]], [[Gospić]], [[Trogir]], [[Kastav]], [[Prelog]], [[Ivanić-Grad]], [[Bjelovar]], [[Zabok]], [[Novi Vinodolski]], [[Donja Stubica]], [[Otok (Vukovarsko-srijemska županija)|Otok]], [[Belišće]], [[Istarska županija]], [[Cres]], [[Krk]], [[Mali Lošinj]], [[Rab (grad)|Rab]], [[Lipik]], [[Kutjevo]], [[Pakrac]], [[Pleternica]], [[Požega]], [[Supetar]], [[Makarska]], [[Valpovo]], [[Drniš]], [[Pregrada]], [[Čakovec]], [[Beli Manastir]], [[Grubišno Polje]], [[Čazma]], [[Skradin]] i [[Ivanec]].<ref>M.P.D. [https://gradonacelnik.hr/home-glavna-vijest/gradovi-za-petrinju-otkazujuu-se-novogodisnji-programi-i-vatrometi-salje-novac-iz-pricuve-evo-koji-su-se-gradovi-prvi-mobilizirali/ Otkazuju se novogodišnji programi i vatrometi, šalje novac iz pričuve – polovica gradova već je uplatila pomoć, prikupljeno preko šest milijuna kuna] ''Gradonačelnik.hr'', 30. decembra 2020. pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> Stotine obitelji diljem Hrvatske ponudilo je smještaj za zbrinjavanje kučanstva zemljotresom pogođenih područja.<ref>[https://potres.herokuapp.com/ Pomozimo žrtvama potresa. Petrinja, Sisak i okolna mjesta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210319223716/https://www.potres-petrinja.hr/ |date=19. 3. 2021 }} {{Cite web |url=https://www.potres-petrinja.hr/ |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319223716/https://www.potres-petrinja.hr/ |archive-date=19. 3. 2021 |access-date=20. 5. 2022 |url-status=bot: unknown}}, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref><ref>[https://www.vecernji.hr/vijesti/gradani-diljem-hrvatske-nude-smjestaj-i-pomoc-obiteljima-pogodenim-potresom-1457392 Građani nude smještaj i pomoć, ali i apeliraju: Ne zaboravite Glinu i okolna mjesta] ''[[Večernji list]]'', 29. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> Hrvatski nogometaš [[Dejan Lovren]] ponudio je smještaj za šesnaest obitelji pogođenih zemljotresom u svom hotelu u [[Novalja|Novalji]].<ref>[https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-9096231/Dejan-Lovren-offers-shelter-16-families-hotel-Croatia-earthquake.html Former Liverpool defender Dejan Lovren offers shelter to 16 families at his hotel in Croatia following devastating earthquake near Zagreb] ''[[Daily Mail]]'', 29. decembra 2020, pristupljeno 6. april 2021.</ref> U raščišćavanju ruševina u Petrinji pomagao je košarkaš [[KK Cibona|Cibone]] Filip Bundović.<ref>Tolić, Josip. [https://www.24sata.hr/sport/pomagao-vojsci-do-6-ujutro-12-sati-poslije-bio-igrac-utakmice-737071 Pomagao vojsci do 6 ujutro, 12 sati poslije bio - igrač utakmice!] ''24 sata'', 30. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> Nogometni klubovi [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo]] Zakladom »Nema predaje«<ref>[https://gnkdinamo.hr/hr/Novosti/Clanak/doniraj-za-pomoc-pogodenima-potresom Zaklada Nema predaje] ''[[GNK Dinamo]]'', 30. prosinca 2020., pristupljeno 30. prosinca 2020.</ref> i [[HNK Hajduk Split|Hajduk]] humanitarnom akcijom »Bilo srce kuca za vas«<ref>[https://hajduk.hr/vijest/bilo-srce-kuca-za-sve-vas-/13388 Bilo srce kuca za vas] ''[[HNK Hajduk]]'', 30. decembra 2020. pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> prikupljaju novčana sredstva za pomoć stradalima. U čišćenju ruševina u Petrinji, Sisku i okolnim pogođenim područjima te prikupljanju potrepština priključili su se pripadnici navijačkih skupina »[[Armada|Armade]]«, »[[Bad Blue Boys]]a«, »[[Demoni Pula|Demona]]«, »[[Kohorta (navijači)|Kohorte]]«, »[[Torcida|Torcide]]« i »[[Šibenski Funcuti|Funcuta]]«.<ref>[https://sport.hrt.hr/695005/navijaci-ujedinjeni-u-pomoci Navijačke skupine pomažu i prikupljaju potrepštine] ''[[Hrvatska radiotelevizija]]'', 29. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref><ref>[https://sport.hrt.hr/694663/bbb-krenuli-prema-petrinji-torcida-prikuplja-pomoc Navijači ujedinjeni: čiste ruševine i skupljaju pomoć] ''[[Hrvatska radiotelevizija]]'', 29. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> Hrvatske podružnice trgovačkih lanaca [[Lidl]]a i [[Kaufland]]a donirale su 15 miliona kuna na račun državnog proračuna za potrebe obnove pogođenih područja.<ref>[https://www.24sata.hr/news/lidl-i-kaufland-stradalima-u-potresu-donirali-15-milijuna-kn-737041 Lidl i Kaufland stradalima u potresu donirali 15 milijuna kn] ''24 sata'', 30. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> [[Hrvatska biskupska konferencija]] donijela je odluku o darivanju sedam miliona kuna žurne financijske pomoći pogođenim područjima.<ref>[https://ika.hkm.hr/novosti/odluka-hbk-hrvatski-biskupi-doniraju-sedam-milijuna-kuna-zurne-pomoci-stradalima-u-potresu/ ODLUKA HBK Hrvatski biskupi doniraju sedam milijuna kuna žurne pomoći stradalima u potresu] ''[[Informativna katolička agencija]]'', 31. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> [[Hrvatski Caritas|Caritasi]] hrvatskih biskupija i nadbiskupija uputili su apele za prikupljanje novčane i humanitarne pomoći,<ref>[http://zg-nadbiskupija.hr/dokumenti/aktualnosti/apel-caritasa-zagrebacke-nadbiskupije-za-pomoc-stradalima-od-potresa-u-petrinji-glini-sisku-i-okolici Apel Caritasa Zagrebačke nadbiskupije za pomoć stradalima od potresa u Petrinji, Glini, Sisku i okolici] ''[[Zagrebačka nadbiskupija]]'', 30. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021</ref><ref>[https://ika.hkm.hr/novosti/pomoc-stradaloj-sisackoj-biskupiji-okruznica-nadbiskupa-hranica/ Pomoć stradaloj Sisačkoj biskupiji – okružnica nadbiskupa Hranića] ''[[Informativna katolička agencija]]'', 30. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> a Caritasove podružnice dopremile su i raspodijelile desetke tona robe i potrepština na pogođenim područjima.<ref>[https://ika.hkm.hr/novosti/caritas-sisacke-biskupije-distribuirao-stradalima-40-slepera-pomoci/ Caritas Sisačke biskupije distribuirao stradalima 40 šlepera pomoći] ''[[Informativna katolička agencija]]'', 30. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref><ref>[https://ika.hkm.hr/novosti/akcija-zadarske-nadbiskupije-pomoc-nastradalima-u-potresu-na-podrucju-sisacke-biskupije/ Akcija Zadarske nadbiskupije: „Pomoć nastradalima u potresu na području Sisačke biskupije"] ''[[Informativna katolička agencija]]'', 30. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref><ref>[https://ika.hkm.hr/novosti/akcije-caritasa-dubrovacke-biskupije-za-pomoc-stradalima-u-potresu/ Akcije Caritasa Dubrovačke biskupije za pomoć stradalima u potresu] ''[[Informativna katolička agencija]]'', 30. prosinca 2020., pristupljeno 31. prosinca 2020.</ref> [[Hrvatski Caritas]] darovao je, u saradnji s međunarodnim Caritasom i [[Malteški red|Malteškim redom]] stotinu stambenih modula kompanije ''Tehnix'' za obitelji u području epicentra prvog zemljotresa.<ref>IKA. [https://ika.hkm.hr/novosti/hrvatski-caritas-daruje-100-stambenih-modula-zrtvama-potresa/ Hrvatski Caritas daruje 100 stambenih modula žrtvama potresa] ''[[Hrvatska katolička mreža]]'', 8. februara 2021, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> Komapnija ''Jedinstvo'' iz [[Krapina|Krapine]] isporučila je početkom januara 2021. 250 stambenih jedinica na područja [[Banovina|Banovine]] pogođena zemljotresom.<ref>S.V. [https://narod.hr/hrvatska/stambeni-kontejneri-za-pogodene-potresom-proizvode-se-u-hrvatskoj Stambeni kontejneri za pogođene potresom proizvode se u Hrvatskoj] 11. januara 2021, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> Početkom februara [[Hrvatski Caritas]] osigurao je još stotinu stambenih modula za žrtve zemljotresa.<ref>[https://hkm.hr/vijesti/domovina/hrvatski-caritas-osigurao-jos-100-stambenih-modula-zrtvama-potresa-na-banovini/ Hrvatski Caritas osigurao još 100 stambenih modula žrtvama potresa na Banovini] ''[[Hrvatska katolička mreža]]'', objavljeno 6. februara 2021, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> Pod vodstvom dr. Nele Sršen, počasne hrvatske konzulice u [[Italija|Italiji]], u istoj je humanitarnom akcijom »Volontariato Energia & Sorrisi Onlus« prikupljeno 30 tona potrepština u nekoliko italijanskih gradova ([[Padova|Padovi]], [[Verona|Veroni]], [[Treviso|Trevisu]] i dr) te dostavljeno na Banovinu.<ref>[https://ika.hkm.hr/novosti/u-organizaciji-dr-nele-srsen-na-banovinu-stiglo-30-tona-pomoci-iz-sjeverne-italije/ U organizaciji dr. Nele Sršen na Banovinu stiglo 30 tona pomoći iz sjeverne Italije] ''[[Hrvatska katolička mreža]]'', 12. februara 2021, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> Hrvatska dominikanska provincija izdvojila je pola milijuna kuna i uručila devet tona potrepština Caritasu [[Sisačka biskupija|Sisačke biskupije]] te je u humanitanoj akciji sudioništvom vjernika prikupljeno još pola miliona kuna. [[Hrvatski svjetski kongres]] pozvao je [[hrvatsko iseljeništvo]] na prikupljanje novčane pomoći za [[Sisačko-moslavačka županija|Sisačko-moslavačku županiju]].<ref>[https://mojahrvatska.vecernji.hr/vijesti/hrvatski-svjetski-kongres-pozvao-hrvatsko-izvandomovinstvo-na-prikupljanje-pomoci-1457805 Hrvatski svjetski kongres pozvao hrvatsko izvandomovinstvo na prikupljanje pomoći] ''Moja Hrvatska'', 31. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021</ref> [[Gradišćanski Hrvati]], u saradnji s Veleposlanstvom Republike Hrvatske u Austriji pokrenuli su humanitarnu akciju,<ref>[https://mojahrvatska.vecernji.hr/vijesti/gradiscanski-hrvati-iz-austrije-slovacke-i-madarske-prikupljaju-novac-za-bolnicu-u-sisku-1457770 Gradišćanski Hrvati iz Austrije, Slovačke i Mađarske prikupljaju novac za bolnicu u Sisku] ''Moja Hrvatska'', 30. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> [[Hrvati u Njemačkoj]] su preko akcije Hrvatske katoličke misije u [[Berlin]]u prikupili više od 1,8 miliona kuna pomoći, [[Hrvati u Kanadi]] preko akcije župe sv. Križa u Hamiltonu više od 800 hiljada kuna,<ref>[https://www.bitno.net/vijesti/hrvatska/fra-zvonko-tolic-skupio-vec-150-tisuca-eura-za-pomoc-unesrecenima-u-potresuhttps://www.bitno.net/vijesti/hrvatska/pomoc-koju-je-prikupio-fra-tolic-sada-je-presla-18-milijuna-i-raste-hrvati-u-kanadi-blizu-milijunu/ Pomoć koju je prikupio fra Tolić sada je prešla 1,8 milijuna i raste, Hrvati u Kanadi blizu milijunu] ''Bitno.net'', 31. decembra 2020., pristupljeno 6. aprila 2021.</ref>, Hrvatska zajednica Sydneya prikupila je više od 400.000 dolara<ref>[http://www.dijaspora.hr/hrvati-iz-sydneya-u-domovinu-salju-gotovo-500-tisuca-dolara/1497 Hrvati iz Sydneya šalju u domovinu gotovo 500 tisuća dolara] ''Dijaspora.hr'', 2. januara 2021, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref>, a novčana su sredstva prikupljali i Caritas [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskog kantona]]<ref>[https://hms.ba/u-ponedjeljak-krece-humanitarna-akcija-crvenog-kriza-zzh-srcem-za-hrvatsku/ U ponedjeljak kreće humanitarna akcija Crvenog križa ŽZH “Srcem za Hrvatsku”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305205126/https://hms.ba/u-ponedjeljak-krece-humanitarna-akcija-crvenog-kriza-zzh-srcem-za-hrvatsku/ |date=5. 3. 2021 }} ''Hrvatski medijski servis'', 31. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> te veće organizacije hrvatske dijaspore (Udruženje hrvatskih američkih profesionalaca, Kanadsko-hrvatska gospodarska komora, HAZUD-a. Hrvatska zaklada Windsor i dr). U prikupljanju humanitarne pomoći sudjelovali su i Hrvati u [[Irska|Irskoj]]<ref>HINA/G.Š. [https://narod.hr/hrvatska/hrvati-iz-irske-salju-pomoc-nastradaloj-banovini Hrvati iz Irske šalju pomoć nastradaloj] 10. januara 2021, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> i [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Bosni i Hercegovini]], pa je pomoć skupljana i u [[Neum]]u<ref>[https://hmsBanovine.ba/tri-kombija-osnovne-pomoci-za-petrinju-vracena-s-granice/ Tri kombija osnovne pomoći za Petrinju vraćena s granice]{{Mrtav link}} ''Hrvatski medijski servis'', 30. decembra 2020, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref>, [[Mostar]]u, [[Žepče|Žepču]]<ref>[https://www.vecernji.ba/vijesti/pogledajte-kako-zepcaci-pomazu-ziteljima-petrinje-i-gline-1457765 Pogledajte kako Žepčaci pomažu žiteljima Petrinje i Gline] ''Večernji list Bosne i Hercegovine'', 30. decembra, pristupljeno 6. aprila 2021.</ref> i u drugim gradovima. Središnja uprava [[HKD Napredak]] donijela je odluku o pružanju novčane pomoći, [[Univerzitet u Mostaru]] je pozvao na darovanje novčane pomoći [[Hrvatski Crveni križ|Hrvatskom Crvenom križu]]<ref>[https://www.sum.ba/objave/novosti/sveuciliste-za-petrinju,-sisak-i-sva-potresom-pogodena-mjesta Sveučilište za Petrinju, Sisak i sva potresom pogođena mjesta] ''[[Sveučilište u Mostaru]]'', 29. prosinca 2020., pristupljeno 2. siječnja 2021.</ref>, a kompanija ''Violeta'' iz [[Grude|Gruda]] donirala petnaest montažnih kućica za zbrinjavanje žrtava zemljotresa. [[Hrvati u Srbiji]] u tri dana nakon zemljotresa prikupili su više od pola miliona [[Srpski dinar|dinara]].<ref>H.R. [http://www.hrvatskarijec.rs/vijest/5983/Za-tri-radna-dana-prikupljeno-vise-od-pola-milijuna-dinara/ Za tri radna dana prikupljeno više od pola milijuna dinara] ''[[Hrvatska riječ]]'', objavljeno 5. siječnja 2021., pristupljeno 6. veljače 2021.</ref> Novčana sredstva prikupljana su [[Skupno financiranje|skupnim financiranjem]] preko mrežne platforme GoFundme preko cijelog svijeta. == Posljedice == [[Nuklearna elektrana Krško]] automatski je zatvorena, a kasnije je sistemski pregledana, ali nije bila prijavljena nikakva šteta. [[Nuklearna elektrana Paks]] u Mađarskoj, udaljena otprilike 300&nbsp;km od epicentra, također je osjetila zemljotres, ali nije prekinula s radom.<ref>{{Cite news|title=Strong Earthquake Strikes Central Croatia|url=https://www.nytimes.com/2020/12/29/world/europe/croatia-earthquake.html|newspaper=The New York Times|date=29. 12. 2020|access-date=6. 4. 2021|issn=0362-4331|language=en-US|first=Marc|last=Santora|first2=Joe|last2=Orovic}}</ref> Dana 30. decembra ukinuta su ograničenja ulaska i izlaska iz zemlje u humanitarne svrhe i za žrtve zemljotresa.<ref>{{Cite web|url=https://dnevnik.hr/vijesti/koronavirus/zbog-potresa-ukinuta-i-neka-ogranicenja-za-prelazak-drzavne-granice-doznajte-na-koga-se-to-sve-odnosi---634202.html|title=Zbog potresa ukinuta i neka ograničenja za prelazak državne granice, doznajte na koga se to sve odnosi|website=Dnevnik.hr|language=hr|access-date=6. 4. 2021}}</ref> Cestarina na autocesti A11 koja povezuje regiju sa Zagrebom privremeno je ukinuta. Putovanje autocestom ostalo je besplatno od aprila 2021.<ref>{{Cite web|url=http://www.vgdanas.hr/grad/i-u-travnju-bez-naplate-cestarine-na-a11/|title=I u travnju bez naplate cestarine na A11|website=VG danas|language=en|access-date=6. 4. 2021}}</ref> Hrvatska je 2. januara 2021. proglasila [[dan žalosti]] u čast žrtava ovog zemljotresa. == Također pogledajte == * [[Zemljotres u Zagrebu 2020.]] * [[Zemljotres u Zagrebu 1880.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|2020 Petrinja earthquake}} * [https://mobile.twitter.com/seizmo_hr Seizmološka služba RH] na [[Twitter]]u * [https://www.pmf.unizg.hr/geof/seizmoloska_sluzba Seizmološka služba RH] * [https://mobile.twitter.com/tancredipalmeri/status/1343893921278132225 Zemljotres snimljen tokom emitiranja uživo] * [https://www.emsc-csem.org/Earthquake/?filter=yes&start_date=2020-12-28&min_lat=44.3&max_lat=46.8&min_long=15&max_long=17&min_mag=1.5&region=CROATIA&min_intens=0&max_intens=8&view=1 Potpuni spisak svih zemljotresa jačine M_L 1,5 ili više od 28. 12. 2020.] [[EMSC]]-a * [https://www.emsc-csem.org/Earthquake/Map/gmap_kml.php?kml=/Earthquake/kml.php?filter%3Dyes%26start_date%3D2020-10-20%26min_lat%3D45.0%26max_lat%3D46.8%26min_long%3D15%26max_long%3D17%26min_mag%3D1.5%26region%3DCROATIA%26min_intens%3D0%26max_intens%3D8 Prikaz svih zemljotresa jačine M_L 1,5 ili više od 28. 12. 2020.] na [[Google Karte|Google Kartama]] {{Zemljotresi u Hrvatskoj}} {{Zemljotresi u 2020.}} [[Kategorija:Zemljotresi u 2020.]] [[Kategorija:2020. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Zemljotresi u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Katastrofe u 2020.]] gw4771s4uqxpqnyfli193r5l2tgeqc4 0 477207 3932212 3931808 2026-09-30T04:57:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932212 wikitext text/x-wiki {{Infokutija himna | naslov = Ant etkenmen | latinica = | naslov-bs = Obećao sam | slika = Flag of the Crimean Tatar people.svg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Zastava [[Krimski Tatari|Krimskih Tatara]] | država = {{ZID|Krimski Tatari}} | jezik = [[Krimskotatarski jezik|krimskotatarski]] | tekstopisac = Noman Çelebicihan, 1917 | kompozitor = | ostali_nazivi = | prihvaćena = 1991. | zvuk = | naslov_zvuka = [[Datoteka:Ant etkenmen.webm]] | bilješke = }} '''''Ant etkenmen''''' ({{Jez-bs|Obećao sam|kurziv=da}}) je [[državna himna]] [[Krimski Tatari|krimskih Tatara]]. Napisao ju je 1917. [[Noman Çelebičihan]] i služila je kao državna himna kratkotrajne [[Krimska narodna republika|Krimske narodne republike]]. Napisana je na [[Krimskotatarski jezik|krimskotatarskom jeziku]].<ref>{{Cite book|last=Williams|first=Brian Glyn|url=https://books.google.com/books?id=S8YakB12QEUC&pg=PA344|title=The Crimean Tatars: The Diaspora Experience and the Forging of a Nation|date=2001|publisher=BRILL|year=|isbn=978-90-04-12122-5|location=|pages=344|language=en}}</ref> == Tekst == {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" ! rowspan="2" |[[Latinica]] ! rowspan="2" | [[Ćirilica]] ! rowspan="2" | [[Yañalif]] <small>(izvorni pravopis)</small> ! rowspan="2" | [[Arapsko pismo]] <small>(historijsko)</small> ! colspan="2" |Prijevod |- ![[Ruski jezik|Ruski]] ![[Bosanski jezik|Bosanski]] |- |<poem>Ant etkenmen, milletimniñ yarasını sarmağa Nasıl olsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin? Onlar içün ökünmesem, qayğırmasam, yaşasam Yüregimde qara qanlar qaynamasın, qurusın. Ant etkenmen, şu qaranğı yurtqa şavle sepmege Nasıl olsun eki qardaş bir-birini körmesin? Bunı körip buvsanmasam, muğaymasam, yanmasam Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan olsun. Ant etkenmen, söz bergenmen millet içün ölmege Bilip, körip milletimniñ köz yaşını silmege. Bilmey, körmey biñ yaşasam, Qurultaylı han olsam Kene bir kün mezarcılar kelir meni kömmege.<ref>[http://www.vatankirim.net/yazi.asp?yazino=156 Milli Marşımız – ANT ETKENMEN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424051248/http://vatankirim.net/yazi.asp?YaziNo=156 |date=24. 4. 2017 }} {{Cite web |url=http://vatankirim.net/yazi.asp?YaziNo=156 |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424051248/http://vatankirim.net/yazi.asp?YaziNo=156 |archive-date=24. 4. 2017 |access-date=11. 5. 2021 |url-status=dead}} ''vatankirim.net''</ref></poem> |<poem>Ант эткенмен, миллетимнинъ ярасыны сармагъа Насыл олсун бу заваллы къардашларим чурусин? Онлар ичун окунмесем, къайгъырмасам, яшасам Юрегимде къара къанлар къайнамасын, къурусын. Ант эткенмен, шу къарангъи юрткъа шавле сепмеге Насыл олсун эки къардас бир-бирини кормесин? Буны корип бувсанмасам, мугъаймасам, янмасам Козлеримден акъкъан яшлар деря-денъиз къан олсун. Ант эткенмен, соз бергенмен миллет ичун олмеге Билип, корип миллетимнинъ коз яшыны силмеге. Билмей, кормей бинъ яшасам, Къурултайлы хан олсам Кене бир кун мезарджылар келир мени коммеге.</poem> |<poem>Ant etkenmen, milletimiᶇ jarasьnь sarmaƣa Nasьl olsun ʙu zavallь qardaşlarьm cyrysin? Onlar icyn ɵkynmesem, qajƣьrmasam, jaşasam Jyregimde qara qanlar qajnamasьn, qurusьn. Ant etkenmen, şu qaranƣь jurtqa şavle sepmege Nasьl olsun eki qardaş ʙir-ʙirini kɵrmesin? Bunь kɵrip ʙuvsanmasam, muƣajmasam, janmasam Kɵzlerimden aqqan jaşlar derja-deᶇiz qan olsun. Ant etkenmen, sɵz ʙergenmen millet icyn ɵlmege Bilip, kɵrip milletimiᶇ kɵz jaşьnь silmege. Bilmej, kɵrmej biᶇ jaşasam, Qurultajlь xan olsam Kene ʙir kyn mezarçьlar kelir meni kɵmmege.</poem> |<poem>انت ەتكەنمەن، مىللەتىمنىﯓ ياراسىنى سارماﻍا ناسىل ولسون بو زاواللى قارداشلارىم چوروسىن؟ ونلار ىچون وكونمەسەم، قايغىرماسام، ياشاسام .يورەگىمدە قارا قانلار قايناماسىن، قوروسىن انت ەتكەنمەن، شو قارانغى يورتقا شاولە سەپمەگە ناسىل ولسون ەكى قارداش بىر-بىرىنى كورمەسىن؟ بونى كورىپ بووسانماسام، موغايماسام، يانماسام .كوزلەرىمدىن اققان ياشلار دەريا-دەﯓىز قان ولسون انت ەتكەنمەن، سوز بەرگەنمەن مىللەت ىچون ولمەگە .بىلىپ، كورىپ مىللەتىمىﯓ كوز ياشىنى سىلمەگە بىلمەي، كورمەي بىﯓ ياشاسام، قورولتايلى خان ولسام .كەنە بىر كون مەزارجىلار كەلىر مەنى كونمەگە</poem> | : Я поклялся залечить раны моей нации, : Почему мои несчастные братья сгнили? : Если я не жалею о них, скорбите о них; тогда я живу : Пусть высохнут темные потоки крови в моем сердце. : Я пообещал распространить свет на эту затемненную страну : Почему два брата не видят друг друга? : Когда я вижу это, если я не расстраиваюсь, не обижусь, не опаляюсь : Пусть слезы, текущие из моих глаз, станут морем крови. : Я пообещал дать слово умереть за нацию : Зная, видя, чтобы стереть слезы с моей нации. : Если я проживу тысячу лет, не видя, не зная и стану ханом с советом : Однажды могильщики придут, чтобы похоронить меня | : Obećao sam da ću zaliječiti rane svoje nacije, : Kako to da moja nesretna braća trunu? : Ako se ne žalim za njima, tugujem za njima; onda živim : Neka tamni potoci krvi u mom srcu presuše. : Obećao sam da ću širiti svjetlost u tu zamračenu zemlju, : Kako to da se dva brata ne viđaju? : Kad ovo vidim, ako ne budem uznemiren, povrijeđen, zapečen : Neka suze koje mi teku iz očiju postanu more krvi. : Obećao sam, dajte riječ da umrem za naciju : Znajući, vidjeći, kako izbrisati suze moje nacije. : Ako živim hiljadu godina, a da ne vidim, znam i postanem kan sa vijećem : Ipak će jednog dana grobari doći da me sahrane. |} == Orginalni tekst Nomana Çelebicihana == {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" ! rowspan="2" |[[Latinica]] ! rowspan="2" |[[Ćirilica]] ! rowspan="2" |[[Yañalif]] <small>(izvorni pravopis)</small> ! rowspan="2" |[[Arapsko pismo]] <small>(historijsko)</small><ref>{{Cite web|url=https://avdet.org/2020/02/25/numan-celebi-cihanin-ant-etkenmen-kirim-tatar-milli-mars-inin-incelemesi/|title=Numan Çelebicihanin «Ant etkenmen» kirimtatar milli marşi’nin incelemesi|date=25. 2. 2020|website=avdet.org|language=ru-RU|access-date=19. 7. 2024}}{{Mrtav link}}</ref> ! colspan="2" |Prijevod |- !Ruski !Bosanski |- |<poem>Ant etkenmen, tatarlarnıñ yarasını sarmağa, Nasıl bolsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin? Onlar içün ökünmesem, qayğurmasam, yaşasam, Yüregimde qara qanlar qaynamasın, qurusın! Ant etkenmen, şu qaranğı yurtqa şavle serpmege, Nasıl bolsun iki qardaş bir-birini körmesin? Bunı körip buvsanmasam, muğaymasam, yanmasam, Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan bolsun! Ant etkenmen, söz bergenmen bilmek içün ölmege, Bilip, körip milletimniñ közyaşını silmege. Bilmiy, körmiy biñ yaşasam, Qurultaylı han bolsam, Yine bir kün mezarcılar kelir meni kömmege.</poem> |<poem>Ант эткенмен, татарларнынъ йарасыны сармагъа, Насыл болсун бу заваллы къардашларым чюрюсин? Онлар ичюн окюнмесем, къайгъурмасам, йашасам, Юрегимде къара къанлар къайнамасын, къурусын! Ант эткенмен, шу къарангъы йурткъа шавле серпмеге, Насыл болсун ики къардаш бир-бирини кёрмесин? Буны кёрип бувсанмасам, мугъаймасам, йанмасам, Кёзлеримден акъкъан йашлар дерйа-денъиз къан болсун! Ант эткенмен, сёз бергенмен билмек ичюн олмеге, Билип, кёрип миллетимнинъ кёзйашыны силмеге. Билмий, кёрмий бинъ йашасам, Къурултайлы хан болсам, Йине бир кюн мезарджылар келир мени кёммеге.</poem> |<poem>Ant etkenmen, tatarlarnьᶇ jarasьnь sarmaƣa, Nasьl ʙolsun ʙu zavallь qardaşlarьm cyrysin? Onlar icyn ɵkynmesem, qajƣurmasam, jaşasam, Jyregimde qara qanlar qajnamasьn, qurusьn! Ant etkenmen, şu qaranƣь jurtqa şavle serpmege, Nasьl ʙolsun iki qardaş ʙir-ʙirini kɵrmesin? Bunь kɵrip ʙuvsanmasam, muƣajmasam, janmasam, Kɵzlerimden aqqan jaşlar derya-deᶇiz qan ʙolsun! Ant etkenmen, sɵz ʙergenmen ʙilmek icyn ɵlmege, Bilip, kɵrip milletimniᶇ kɵzjaşьnь silmege. Bilmij, kɵrmij ʙiᶇ jaşasam, Qurultajlь han ʙolsam, Jine ʙir kyn mezarçьlar kelir meni kɵmmege.</poem> |<poem>آند اتكەمەن تاتارلارك ياراسنى صارماغا، ناصل بولسون بو زواللى قارداشلارم چوروسون؛ اونلار ايچون اوكونمەسەم، قايغوماسام، ياشاسام. يورەكيمدە قارا قانلار قايناماسين قوروسون! آند اتكەمەن شو قارانغى يورتقا شاولە سەرپمەكە ناصل بولسون ايكى قارداش بير بيرينى كورمەسين. بونى كوروب بوصانماسام، مغايماسام، جانماسام، كوزلەريمدەن آقان ياشلار، دريا دەكيز قان بولسون! آند اتكەمەن، سوز بەركەمەن بيلمەك ايچون اولمەكە بيلوب كوروب ملتمك كوز ياشنى سيلمەكە بيلمى، كورمى بيك ياشاسام قورولتايلى خان بولسام يينە بير كون مزارجيلار كلير بنى كومەكە!</poem> | : Я поклялся пред народом его горе остудить, : Сколько можно гнить живыми и под вечным тленом жить? : Если ж я смогу спокойно эту боль перенести, : Пусть застынет чёрной кровью сердце у меня в груди. : Я поклялся светом ясным тьму прогнать с моей земли, : Сколько можно, чтоб друг друга братья видеть не могли? : Если ж я, поклявшись светом – и не вспыхну, не сгорю, : Реки слёз пусть станут морем, превратившись в кровь мою. : Я поклялся, я дал слово за народ свой умереть! : Что мне смерть, коль не сумею его слёзы утереть. : Что мне жизнь... ведь будь я ханом, проживи хоть тыщу лет, : День придёт и пред могилой всё равно держать ответ. |<poem>Obećao sam da ću izliječiti rane [[Krimskih Tatara|Tatarskog]] naroda, Kako to da moja nesretna braća trunu? Ako ne žalim za njima, tugujem za njima; živi za njih. Neka se tamni potoci krvi u mom srcu osuše. Obećao sam da ću širiti svjetlost na tu zamračenu zemlju Kako to da se dva brata ne vide? Kad vidim ovo, ako se ne uznemirim, povrijedim, ne opečem Neka suze koje teku iz mojih očiju postanu more krvi. Obećao sam da ću se zakleti da ću umrijeti za naciju, Znajući i vidjeći to, da obrišem suze svoje nacije. Ne vidjeći i ne znajući, čak i ako živim hiljadu godina i budem krunisan kralj, Ipak će jednog dana doći grobari da me sahrane.</poem> |} == Također pogledajte == * [[Krim]] * [[Krimski Tatari]] * [[Ey Güzel Kırım]], poznata krimska narodna pjesma * [[Himna Krima|Hymna Krima]], službena himna [[Krim]]a == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Himne Evrope]] [[Kategorija:Muzika Krimskih Tatara]] [[Kategorija:Krimski Tatari]] dz0idlbkkfhtd89ok3kotxjetyqcllq 0 487348 3932132 3931246 2026-09-29T13:10:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932132 wikitext text/x-wiki '''Vodeni sukob''' je termin koji opisuje sukob između zemalja, država ili grupa oko prava na pristup vodnim resursima.<ref name="Allianz">{{Cite web|url=http://knowledge.allianz.com/en/globalissues/climate_change/natural_disasters/water_conflicts.html|title=Water Conflicts: Fight or Flight?|last=Tulloch|first=James|date=26. 8. 2009|publisher=Allianz|archive-url=https://archive.today/20080829171957/http://knowledge.allianz.com/en/globalissues/climate_change/natural_disasters/water_conflicts.html|archive-date=29. 8. 2008|url-status=dead|access-date=14. 1. 2010}}</ref><ref name="WWilson">{{Cite journal|last=Kameri-Mbote|first=Patricia|date=januar 2007|title=Water, Conflict, and Cooperation: Lessons from the nile river Basin|url=http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/NavigatingPeaceIssue4.pdf|journal=Navigating Peace|publisher=Woodrow Wilson International Center for Scholars|issue=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20100706033750/http://www.wilsoncenter.org/topics/pubs/NavigatingPeaceIssue4.pdf|archive-date=6. 7. 2010}}</ref> [[Ujedinjene nacije]] priznaju da sporovi u vezi s vodom proizlaze iz suprotstavljenih interesa korisnika vode, javnih ili privatnih.<ref>[http://www.unesco.org/water/wwap/pccp/ United Nations Potential Conflict to Cooperation Potential, accessed November 21, 2008]</ref> Kroz historiju se pojavljuje širok spektar sukoba oko vode, iako se tradicionalni ratovi rijetko vode samo zbog vode.<ref>[[Peter Gleick]], 1993. [http://www2.pacinst.org/reports/international_security_gleick_1993.pdf "Water and conflict."] ''[[International Security]]'' Vol. 18, No. 1, pp. 79-112 (Summer 1993).</ref> Umjesto toga, voda je kroz povijest bila izvor napetosti i faktor u sukobima koji počinju iz drugih razloga. Međutim, vodeni sukobi nastaju iz nekoliko razloga, uključujući teritorijalne sporove, borbu za resurse i stratešku prednost.<ref>[[Heidelberg Institute for International Conflict Research]] (Department of Political Science, [[University of Heidelberg]]); Conflict Barometer 2007:Crises – Wars – Coups d'État – Nagotiations – Mediations – Peace Settlements, 16th annual conflict analysis, 2007</ref> Sveobuhvatnu onlajn bazu podataka o sukobima vezanim za vodu – hronologiju sukoba u vodi – razvio je Pacifički institut.<ref>{{Cite web|url=http://worldwater.org/water-conflict/|title=Water Conflict Chronology|publisher=Pacific Institute|access-date=14. 4. 2014}}</ref> Ova baza podataka navodi nasilje nad vodom unazad skoro 6.000 godina. Ovi sukobi se dešavaju i u [[Slatka voda|slatkoj]] i u [[Morska voda|slanoj vodi]], i između i unutar nacija. Međutim, sukobi se uglavnom dešavaju oko slatke vode; jer su slatkovodni resursi neophodni, a ipak oskudni, oni su centar vodenih sporova koji nastaju zbog potrebe za [[Vodovod|pitkom vodom]], [[navodnjavanje]]m i [[Električni generator|proizvodnjom energije]].<ref>{{Cite web|url=http://www.peopleandplanet.net/doc.php?id=671&section=14|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20010731141012/http://www.peopleandplanet.net/doc.php?id=671&section=14|archive-date=31. 7. 2001|url-status=dead|access-date=1. 4. 2010}} Freshwater: lifeblood of the planet, accessed November 21, 2008</ref> Kako je slatka voda vitalan, ali neravnomjerno raspoređen prirodni resurs, njena dostupnost često utiče na životne i ekonomske uslove zemlje ili regije. Nedostatak isplativih opcija vodosnabdijevanja u područjima kao što je Bliski istok,<ref>[http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858e09.htm Murakami, Masahiro. 1995.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110117045902/http://unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858E09.htm |date=17. 1. 2011 }} {{Cite web |url=http://unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858E09.htm |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117045902/http://unu.edu/unupress/unupbooks/80858e/80858E09.htm |archive-date=17. 1. 2011 |access-date=14. 6. 2023 |url-status=bot: unknown}} ''Managing Water for Peace in the Middle East: Alternative Strategies, ''New York: United Nations University Press. Accessed online November 16, 2008.</ref> između ostalih elemenata vodne krize može staviti ozbiljne pritiske na sve korisnike vode, bilo korporativne, vladine ili pojedinačne, što dovodi do napetosti i eventualno agresije.<ref>[http://www.unesco.org/water/wwap/pccp/] United Nations Potential Conflict to Cooperation Potential, accessed November 21, 2008</ref> == Pozadina == Prekogranične vode su vode u kojima dvije ili više država graniče sa istim vodnim tijelom. Kako bi se osiguralo da ne dođe do sukoba o vodama, sklapaju se prekogranični vodni aranžmani ili sporazumi.<ref>{{Cite journal|last=Zeitoun|first=Mark|last2=Mirumachi|first2=Naho|last3=Warner|first3=Jeroen|last4=Kirkegaard|first4=Matthew|last5=Cascão|first5=Ana|date=24. 5. 2019|title=Analysis for water conflict transformation|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02508060.2019.1607479|journal=Water International|language=en|volume=45|issue=4|pages=365–384|doi=10.1080/02508060.2019.1607479|issn=0250-8060}}</ref> Prema UN-u, ova saradnja treba da bude pravična i održiva u smislu da svaka država ne zloupotrebljava vodu, već koristi vodu u najbolju korist dok je štiti i čuva.<ref>{{Cite web|url=https://www.unwatercoursesconvention.org/the-convention/part-ii-general-principles/article-5-equitable-and-reasonable-utilisation-and-participation/|title=Article 5: Equitable and reasonable utilisation and participation - UN Watercourses Convention|website=www.unwatercoursesconvention.org|access-date=8. 10. 2021|archive-date=8. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008014614/https://www.unwatercoursesconvention.org/the-convention/part-ii-general-principles/article-5-equitable-and-reasonable-utilisation-and-participation/|url-status=dead}}</ref> == Uzroci == Prema Međunarodnoj konferenciji o vodi i životnoj sredini iz 1992. godine,<ref>ICWE (1992). International Conference on Water and the Environment--Development Issues for the 21st Century, 26–31 January 1992, Dublin, Ireland : [http://www.ircwash.org/resources/international-conference-water-and-environment-development-issues-21st-century-26-31-0 the Dublin statement and report of the conference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509102114/https://www.ircwash.org/resources/international-conference-water-and-environment-development-issues-21st-century-26-31-0 |date=9. 5. 2019 }}, Geneva, Switzerland, ICWE Secretariat, [[World Meteorological Organization]]</ref> voda je vitalni element za ljudski život, a ljudske aktivnosti su usko povezane sa dostupnošću i kvalitetom vode. Nažalost, voda je ograničen resurs i u budućnosti bi se pristup "mogao pogoršati s klimatskim promjenama, iako su projekcije naučnika o budućim padavinama notorno mutne", piše Roger Harrabin.<ref>Roger Harrabin, [https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18353963 "Shortages: Water supplies in crises"], "BBC News", 19 June 2012</ref> Štaviše, "sada se uobičajeno kaže da je veća vjerovatnoća da će se budući ratovi na Bliskom istoku voditi oko vode nego nafte", rekao je Lester R. Brown na prethodnoj konferenciji o vodama u Stockholmu.<ref>{{Cite web|url=http://www.earth-policy.org/press_room/C68/stockholm_transcript|title=EPI Releases - How Water Scarcity Will Shape the New Century - EPI|website=www.earth-policy.org|access-date=9. 1. 2018}}</ref> Vodeni sukobi nastaju zato što potražnja za vodnim resursima i [[Vodovod|pitkom vodom]] može premašiti ponudu, ili zato što kontrola pristupa i raspodjele vode može biti sporna. Elementi vodne krize mogu izvršiti pritisak na pogođene strane da dobiju više zajedničkog resursa, uzrokujući diplomatske tenzije ili direktan sukob. ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Voda i politika]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorija:Politika]] [[Kategorija:Sukob]] [[Kategorija:Resursi]] 5867bvrawkv25cu0jbo02ng1cpntpx6 0 500854 3932183 3919106 2026-09-29T19:38:46Z Bakir123 110053 /* Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine */ 3932183 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998. | prethodna_godina = 1998. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002. | sljedeća_godina = 2002. | datum_izbora = 11. novembar 2000. | izlaznost = 1.6 miliona (64.40%)<ref name="NS"/><ref name="bosrep"/> | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom Parlamentarne skupštine BiH]] | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Alija Izetbegović]]}} | mandati1 = 8 | postotak1 = 18.76 | stranka2 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Zlatko Lagumdžija]]}} | mandati2 = 9 | postotak2 = 18.00 | stranka3 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Dragan Kalinić]]}} | mandati3 = 6 | postotak3 = 16.68 | stranka4 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Ante Jelavić]]}} | mandati4 = 5 | postotak4 = 11.40 | stranka5 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Haris Silajdžić]]}} | mandati5 = 5 | postotak5 = 11.34 | stranka6 = [[Partija demokratskog progresa]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Mladen Ivanić]]}} | mandati6 = 2 | postotak6 = 6.39 | stranka7 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranka nezavisnih socijaldemokrata]]-[[Demokratska socijalistička partija]] | boja7 = #{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | lider7 = {{nowrap|[[Milorad Dodik]]}} | mandati7 = 1 | postotak7 = 5.09 | stranka8 = [[Socijalistička partija Republike Srpske]] | boja8 = #{{Izborni dijagram/Partija|SP RS|tamno|BS}} | lider8 = {{nowrap|[[Živko Radišić]]}} | mandati8 = 1 | postotak8 = 2.61 | stranka9 = [[Srpski narodni savez Republike Srpske]] | boja9 = #{{Izborni dijagram/Partija|SNS RS|svijetlo|BS}} | lider9 = {{nowrap|[[Biljana Plavšić]]}} | mandati9 = 1 | postotak9 = 1.89 | stranka10 = [[Nova hrvatska inicijativa]] | boja10 = #{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|svijetlo|BS}} | lider10 = {{nowrap|[[Krešimir Zubak]]}} | mandati10 = 1 | postotak10 = 1.58 | stranka11 = [[Demokratska narodna zajednica]] | boja11 = #{{Izborni dijagram/Partija|NHI|tamno|BS}} | lider11 = {{nowrap|[[Fikret Abdić]]}} | mandati11 = 1 | postotak11 = 1.31 | stranka12 = [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka]] | boja12 = #{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|svijetlo|BS}} | lider12 = {{nowrap|[[Sefer Halilović]]}} | mandati12 = 1 | postotak12 = 1.16 | stranka13 = [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine#Historija|Demokratska stranka penzionera]] | boja13 = #{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|svijetlo|BS}} | lider13 = {{nowrap|[[Alojz Knezović]]}} | mandati13 = 1 | postotak13 = 1.07 | karta = | veličina_karte = | opis_karte = | titula = [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|Predsjedavajući<br>Vijeća ministara BiH]] | prije_izbora = [[Martin Raguž]] | stranka_prije = ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]) | nakon_izbora = [[Božidar Matić]] | stranka_nakon = ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]) }}}} '''Opći izbori u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] 2000.''' bili su parlamentarni izbori koji su se održali 11. novembra 2000.<ref name="NS">Dieter Nohlen & Philip Stöver (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', p330 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref> Odziv birača bio je oko 1.6 miliona ili 64.40% (67.8% u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji BiH]], 64% u [[Republika Srpska|RS]]).<ref name="bosrep">{{Cite web|url=http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=671&reportid=146|title=Bosnia Report - Arhivirana kopija|date=25. 4. 2001|website=bosnia.org.uk|publisher=The Bosnian Institute|access-date=24. 11. 2023|archive-date=3. 10. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071003030424/http://www.bosnia.org.uk/bosrep/report_format.cfm?articleid=671&reportid=146|url-status=dead}}</ref> Na izborima birali su se delegati [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]], [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] i [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], te članovi [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupština kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije BiH]]. Razlika od prijašnjih općih izbora je to što se nisu birali članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva BiH]], koji su birani na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.|općim izborima 1998.]] Prema Odluci [[Privremena izborna komisija Bosne i Hercegovine|Privremene izborne komisije]] (PIK; kasnije [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija]], CIK) ovi izbori održani su za mandatni period na 2 godine, iako je Ustavom predviđen period na 4 godine. Odlukom PIK-a nije bilo zahvaćeno [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo BiH]], kojem od 1998. mandat traje 4 godine. == Izborni sistem == {{Glavni|Izbori u Bosni i Hercegovini}} Izbori za poslanike [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavničkog doma Parlamentarne skupštine BiH]] ([[donji dom]]) biraju se po [[Proporcionalna zastupljenost|proporcionalnoj zastupljenosti]] u dvije izborne jedinice, [[Federaciji Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda]] ([[gornji dom]]) ima 15 članova ravnomjerno raspoređenih između tri konstitutivna naroda u Bosni i Hercegovini: 5 [[Bošnjaci|Bošnjaka]], 5 [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srba]] i 5 [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvata]]. Poslanike imenuju parlamenti entiteta.<ref>[http://www.ipu.org/parline-e/reports/2039_B.htm Electoral System] IPU</ref> == Rezultati == === Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - Parlament Bosne i Hercegovine}} [[Datoteka:2000 Bosnian parliamentary election results.svg|desno|mini|450px|Rezultati po izbornim jedinicama]] [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija]] (SDP BiH) [[Zlatko Lagumdžija|Zlatka Lagumdžije]] postala je najjača stranka sa 9 od 42 mjesta u [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnoj skupštini BiH]], dok je [[Stranka demokratske akcije]] (SDA) završila na drugom mjestu sa 8 mjesta.<ref>Nohlen & Stöver, p332</ref> ==== Federacije Bosne i Hercegovine ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% !Ukupan broj mandata |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | style="text-align:center;" |235.616 | style="text-align:center;" |27.3 | style="text-align:center;" |8 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] | style="text-align:center;" |233.352 | style="text-align:center;" |27.0 | style="text-align:center;" |7 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | style="text-align:center;" |166.667 | style="text-align:center;" |19.3 | style="text-align:center;" |5 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | style="text-align:center;" |134.917 | style="text-align:center;" |15.6 | style="text-align:center;" |4 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NHI|tamno|BS}};" | |[[Demokratska narodna zajednica]] | style="text-align:center;" |18.895 | style="text-align:center;" |2.2 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|svijetlo|BS}};" | |[[Nova hrvatska inicijativa]] | style="text-align:center;" |17.624 | style="text-align:center;" |2.0 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|svijetlo|BS}};" | |[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine#Historija|Demokratska stranka penzionera]] | style="text-align:center;" |15.962 | style="text-align:center;" |1.8 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|svijetlo|BS}};" | |[[Bosanskohercegovačka patriotska stranka]] | style="text-align:center;" |15.857 | style="text-align:center;" |1.8 | style="text-align:center;" |1 |- ! colspan="2" |Ukupno: ! colspan="2" |838.890 !28 |} ==== Republika Srpska ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% !Ukupan broj mandata |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] | style="text-align:center;" |248.579 | style="text-align:center;" |16.7 | style="text-align:center;" |6 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}};" | |[[Partija demokratskog progresa]] | style="text-align:center;" |95.245 | style="text-align:center;" |15.2 | style="text-align:center;" |2 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranka nezavisnih socijaldemokrata]]- [[Demokratska socijalistička partija]] | style="text-align:center;" |66.684 | style="text-align:center;" |10.6 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] | style="text-align:center;" |46.196 | style="text-align:center;" |7.4 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SP RS|tamno|BS}};" | |[[Socijalistička partija Republike Srpske]] | style="text-align:center;" |36.780 | style="text-align:center;" |5.7 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | style="text-align:center;" |34.078 | style="text-align:center;" |5.4 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | style="text-align:center;" |32.654 | style="text-align:center;" |5.2 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNS RS|svijetlo|BS}};" | |[[Srpski narodni savez Republike Srpske]] | style="text-align:center;" |28.125 | style="text-align:center;" |4.5 | style="text-align:center;" |1 |- ! colspan="2" |Ukupno: ! colspan="2" |588.341 !14 |} === Predsjednik Republike Srpske === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - predsjednik Republike Srpske}}Broj važećih glasova za [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]] bio je 629.363. Ovo su bili jedini predsjednički izbori u Republici Srpskoj na kojima se koristio [[Preferencijalno glasanje|sistem preferencijalnog glasanja]]. Naime, svaki birač upisuje svoje preference na listić kome bi dao glas. Ako ni jedan kandidat ne postigne 50%+1 glas među prvim preferencama, zadnji kandidat se uklanja iz utrke, a glasovi ljudi koji su za tog kandidata glasali na prvom mjestu se dijele na osnovu sljedeće preference ostalim kandidatima. Ovaj proces se ponavlja sve dok neki kandidat nema većinu. U ovom slučaju, glasovi potrebni za pobjedu prešli su [[Mirko Šarović|Mirku Šaroviću]] ([[Srpska demokratska stranka|SDS]]) od glasača [[Aljo Dugonjić|Alje Dugonjića]] ([[Bosanska stranka|BOSS]]). {| class="wikitable" !# ! colspan="2" |Kandidat za [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika]] !Kandidat za [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednika]] ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% !Izabran? |- | rowspan="2" |1. | rowspan="2" |[[Datoteka:Mirko Šarović 2012.jpg|bez okvira|127x127piksel]] | rowspan="2" style="text-align:center;" |'''[[Mirko Šarović]]''' | rowspan="2" style="text-align:center;" |'''[[Dragan Čavić]]''' | rowspan="2" style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | | rowspan="2" style="text-align:center;" |'''[[Srpska demokratska stranka]]''' | rowspan="2" style="text-align:center;" |'''313.572''' |49.8 | rowspan="2" style="text-align:center;" |[[Datoteka:Checkmark_on_Circle.png|bez okvira|49x49piksel]] |- |50.1 |- |2. |[[Datoteka:Milorad Dodik 1998.jpg|bez okvira|147x147px]] | style="text-align:center;" |[[Milorad Dodik]] | style="text-align:center;" |[[Dobroslav Ćuk]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranka nezavisnih socijaldemokrata]] | style="text-align:center;" |161.942 |25.7 | style="text-align:center;" |[[Datoteka:Eo_circle_red_letter-x.svg|bez okvira|49x49piksel]] |- |3. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] | style="text-align:center;" |[[Momčilo Tepić]] | style="text-align:center;" |[[Perica Bundalo]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Partija demokratskog progresa]] | style="text-align:center;" |54.392 |8.6 | style="text-align:center;" |[[Datoteka:Eo_circle_red_letter-x.svg|bez okvira|49x49piksel]] |- |4. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] | style="text-align:center;" |[[Slobodan Popović]] | style="text-align:center;" |[[Mirsad Đapo]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | style="text-align:center;" |48.992 |7.8 | style="text-align:center;" |[[Datoteka:Eo_circle_red_letter-x.svg|bez okvira|49x49piksel]] |- |5. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] | style="text-align:center;" |[[Zijad Mujkić]] | style="text-align:center;" |[[Ante Milinović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|GDS BiH|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Građanska demokratska stranka]] | style="text-align:center;" |37.614 |6.0 | style="text-align:center;" |[[Datoteka:Eo_circle_red_letter-x.svg|bez okvira|49x49piksel]] |- |6. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] | style="text-align:center;" |[[Aljo Dugonjić]] | style="text-align:center;" |[[Jovanka Beca Šarac]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|svijetlo|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Bosanska stranka]] | style="text-align:center;" |12.851 |2.0 | style="text-align:center;" |[[Datoteka:Eo_circle_red_letter-x.svg|bez okvira|49x49piksel]] |} === Parlament Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - Parlament Federacije Bosne i Hercegovine}} {| class="wikitable" ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% !Ukupan broj mandata |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] | style="text-align:center;" |232.674 |26.8 | style="text-align:center;" |38 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | style="text-align:center;" |226.440 |26.1 | style="text-align:center;" |37 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{Efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je na izbore za [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlament FBiH]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]] i [[Hrvatska narodna zajednica|HNZ]].|naziv=HDZ|grupa=koalicije}} | style="text-align:center;" |151.812 |17.5 | style="text-align:center;" |25 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | style="text-align:center;" |128.833 |14.9 | style="text-align:center;" |21 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NHI|tamno|BS}};" | |[[Demokratska narodna zajednica]] | style="text-align:center;" |17.999 |2.1 | style="text-align:center;" |3 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|svijetlo|BS}};" | |[[Bosanskohercegovačka patriotska stranka]] | style="text-align:center;" |14.671 |1.7 | style="text-align:center;" |2 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|svijetlo|BS}};" | |[[Nova hrvatska inicijativa]] | style="text-align:center;" |14.040 |1.6 | style="text-align:center;" |2 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|svijetlo|BS}};" | |[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine#Historija|Stranka penzionera Federacije BiH]] | style="text-align:center;" |11.213 |1.3 | style="text-align:center;" |2 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|svijetlo|BS}};" | |[[Bosanska stranka]] | style="text-align:center;" |9.439 |1.1 | style="text-align:center;" |2 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HKDU BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|Hrvatska kršćanska demokratska unija BiH]] | style="text-align:center;" |3.559 |0.4 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|GDS BiH|tamno|BS}};" | |[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Građanska demokratska stranka BiH]] | style="text-align:center;" |3.684 |0.4 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|svijetlo|BS}};" | |[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine#Historija|Demokratska stranka penzionera]] | style="text-align:center;" |7.774 |0.9 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|LDS BiH|svijetlo|BS}};" | |[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberalno demokratska stranka BiH]] | style="text-align:center;" |7.441 |0.9 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranka nezavisnih socijaldemokrata]] | style="text-align:center;" |7.451 |0.9 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSS BiH|svijetlo|BS}};" | |[[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine|Hrvatska seljačka stranka BiH]] | style="text-align:center;" |3.948 |0.5 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSP BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|Hrvatska stranka prava BiH]] | style="text-align:center;" |9.026 |1.0 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Republikanska stranka Bosne i Hercegovine|Republikanska stranka BiH]] | style="text-align:center;" |5.301 |0.6 | style="text-align:center;" |1 |- ! colspan="2" |Ukupno: ! colspan="2" |855.305 !140 |} === Narodna skupština Republike Srpske === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - Narodna skupština Republike Srpske}} {| class="wikitable" ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% !Ukupan broj mandata |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] | style="text-align:center;" |226.226 | style="text-align:center;" |36.1 | style="text-align:center;" |31 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranka nezavisnih socijaldemokrata]] | style="text-align:center;" |81.467 | style="text-align:center;" |13.0 | style="text-align:center;" |11 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}};" | |[[Partija demokratskog progresa]] | style="text-align:center;" |76.810 | style="text-align:center;" |12.3 | style="text-align:center;" |11 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] | style="text-align:center;" |47.379 | style="text-align:center;" |7.6 | style="text-align:center;" |6 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | style="text-align:center;" |32.450 | style="text-align:center;" |5.2 | style="text-align:center;" |4 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | style="text-align:center;" |31.176 | style="text-align:center;" |5.0 | style="text-align:center;" |4 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SP RS|tamno|BS}};" | |[[Socijalistička partija Republike Srpske]] | style="text-align:center;" |30.636 | style="text-align:center;" |5.4 | style="text-align:center;" |4 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|US|svijetlo|BS}};" | |[[Demokratska socijalistička partija]] | style="text-align:center;" |25.763 | style="text-align:center;" |4.9 | style="text-align:center;" |4 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}};" | |[[Demokratski narodni savez]] | style="text-align:center;" |22.083 | style="text-align:center;" |4.5 | style="text-align:center;" |3 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNS RS|svijetlo|BS}};" | |[[Srpski narodni savez Republike Srpske]] | style="text-align:center;" |14.239 | style="text-align:center;" |2.3 | style="text-align:center;" |2 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|svijetlo|BS}};" | |[[Penzionerska stranka Republike Srpske]] | style="text-align:center;" |8.363 | style="text-align:center;" |1.3 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|svijetlo|BS}};" | |[[Nova hrvatska inicijativa]] | style="text-align:center;" |4.590 | style="text-align:center;" |0.7 | style="text-align:center;" |1 |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|svijetlo|BS}};" | |[[Demokratska stranka Republike Srpske]] | style="text-align:center;" |3.876 | style="text-align:center;" |0.6 | style="text-align:center;" |1 |- ! colspan="2" |Ukupno: ! colspan="2" |605.058 !83 |} === Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - kantonalne skupštine Federacije Bosne i Hercegovine}} {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%; width:56%;" ! colspan="2" |Stranka ![[Datoteka:Coat of arms of Una-Sana.svg|28x28piksel]] [[Unsko-sanski kanton|USK]] ![[Datoteka:Coat_of_arms_of_Posavina.svg|28x28piksel]] [[Posavski kanton|PK]] ![[Datoteka:Coat_of_arms_of_Tuzla_Canton.svg|29x29piksel]] [[Tuzlanski kanton|TK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Zenica-Doboj.svg|31x31piksel]] [[Zeničko-dobojski kanton|ZDK]] ![[Datoteka:Coat_of_arms_of_Bosnian_Podrinje.svg|33x33piksel]] [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|BPK]] ![[Datoteka:Coat_of_arms_of_Central_Bosnia.svg|35x35piksel]] [[Srednjobosanski kanton|SBK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Herzegovina-Neretva.svg|28x28piksel]] [[Hercegovačko-neretvanski kanton|HNK]] ![[Datoteka:No_coats_of_arms.svg|30x30piksel]] [[Zapadnohercegovački kanton|ZHK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Sarajevo Canton.svg|32x32piksel]] [[Kanton Sarajevo|KS]] ![[Datoteka:No_coats_of_arms.svg|30x30piksel]] [[Kanton 10|K10]] !'''Ukupno''' |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Stranka demokratske akcije]] |13 |2 |12 |13 |8 |8 |5 |– |8 |2 |71 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] |6 |4 |16 |11 |8 |6 |4 |– |14 |1 |70 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |– |7 |1 |2 |– |8 |13 |15 |1 |12 |59 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SzBiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |5 |1 |4 |6 |8 |4 |4 |– |10 |1 |43 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|svijetlo|BS}};" | | align="left" |[[Nova hrvatska inicijativa]] |– |4 |– |1 |– |1 |– |– |– |– |6 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NHI|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Demokratska narodna zajednica]] |5 |– |– |– |– |– |– |– |– |– |5 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|svijetlo|BS}};" | | align="left" |[[Bosanskohercegovačka patriotska stranka]] |– |– |– |1 |– |1 |1 |– |1 |– |4 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSP BiH|svijetlo|BS}};" | | align="left" |[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|Hrvatska stranka prava BiH]] |– |1 |– |– |– |– |1 |1 |– |1 |4 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|svijetlo|BS}};" | | align="left" |[[Bosanska stranka]] |1 |– |1 |– |– |– |– |– |– |– |2 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HKDU BiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|Hrvatska kršćanska demokratska unija BiH]] |– |– |– |– |– |– |– |1 |– |1 |2 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NSRzB|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Narodna stranka Radom za boljitak]] |– |– |– |– |– |– |– |2 |– |– |2 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranka nezavisnih socijaldemokrata]] |– |– |– |– |– |– |– |– |– |2 |2 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|svijetlo|BS}};" | | align="left" |[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine#Historija|Stranka penzionera Federacije BiH]] |– |– |– |1 |– |– |– |– |1 |– |2 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Republikanska stranka Bosne i Hercegovine|Republikanska stranka BiH]] |– |– |– |– |1 |– |– |– |– |– |1 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSS BiH|svijetlo|BS}};" | | align="left" |[[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine|Hrvatska seljačka stranka BiH]] |– |– |– |– |– |– |– |– |– |1 |1 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SP RS|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Socijalistička partija Republike Srpske]] |– |– |– |– |– |– |– |– |– |1 |1 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|svijetlo|BS}};" | | align="left" |[[Hrvatska kršcanski domovinski preporod]] |– |– |– |– |– |– |– |1 |– |– |1 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|svijetlo|BS}};" | | align="left" |[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine#Historija|Demokratska stranka penzionera]] |– |– |1 |– |– |– |– |– |– |– |1 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NHI|svijetlo|BS}};" | | align="left" |Nezavisni pravaši |– |– |– |– |– |– |– |1 |– |– |1 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | | align="left" |Zavičajni socijaldemokrati |– |– |– |– |– |– |– |– |– |1 |1 |- ! colspan="2" |Ukupno: !30 !19 !35 !35 !25 !28 !28 !21 !35 !23 !279 |} == Također pogledajte == * [[Izbori u Bosni i Hercegovini]] ** [[Izbori u Republici Srpskoj]] * [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] * [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] * [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] * [[Predsjednik Republike Srpske]] * [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske]] == Napomene == <references group="lower-alpha" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000. po općinama}} [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|2000]] [[Kategorija:2000. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 2000.]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2000.]] [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|*]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2000.]] eq3oaa9yvqt8589l0uzq9kdilct09d7 0 506589 3932154 3705054 2026-09-29T16:07:57Z DrustvoKUD13 186222 3932154 wikitext text/x-wiki {{Infobox muzičar | Ime = Željko Zuber | Slika = Željko_Zuber.png | Opis_slike = Željko Zuber (Foto: Erna Cross) | Datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|4|5}} | Mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]] | Zanimanje = Muzičar, bas-gitarista | Instrumenti = Električna bas-gitara | Period = 1986–danas | Trenutni_sastav = [[Moonlight Sky]] | Bivši_sastavi = [[Hari Mata Hari]] }} '''Željko Zuber''' (rođen 5. aprila 1963) bosanskohercegovački je i američki bas-gitarista, najpoznatiji kao dugogodišnji član pop-rok grupe [[Hari Mata Hari]].<ref name="Janjatovic">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |title=EX YU ROCK enciklopedija 1960-2006 |year=2007 |publisher=Autorsko izdanje |location=Beograd |isbn=978-86-905317-1-4 |page=97 |chapter=Hari Mata Hari}}</ref><ref name="24ur">{{Cite web |title=Bosanski basist v svetovni eliti |url=https://www.24ur.com/ekskluziv/glasba/bosanski-basist-v-svetovni-eliti.html |website=24ur.com |access-date=2026-09-28}}</ref> == Biografija == Zuber je muzičku karijeru započeo u [[Sarajevo|Sarajevu]], svirajući u ranim rok grupama kao što su Žaoka, Znak Sreće i Lucifer.<ref name="24ur"/> Godine 1985. pridružuje se rok sastavu Rulet bugi s kojima snima debitantski album ''Ako te zora uhvati na pragu'' (1986). Krajem 1986. godine postaje član pop-rok grupe Hari Mata Hari.<ref name="Janjatovic"/> Tokom njegovog boravka u bendu, grupa postaje jedna od najpopularnijih pop-rok atrakcija u bivšoj [[Jugoslavija|Jugoslaviji]].<ref name="24ur"/> S grupom je snimio više višestruko platinastih i dijamantskih studijskih albuma, uključujući ''Ne bi te odbranila ni cijela Jugoslavija'' (1986), ''Ja te volim najviše na svijetu'' (1988), ''Volio bih da te ne volim'' (1989), ''Strah me da te volim'' (1990) i ''Rođena si samo za mene'' (1991).<ref name="Janjatovic"/> Pored rada u grupi Hari Mata Hari, bio je aktivan i kao studijski muzičar. Godine 1987. snimio je album ''Sandžaktrans'' s folk-rok grupom Nemirno srce. Također je snimao bas dionice za [[Jasna Gospić|Jasnu Gospić]], [[Neda Ukraden|Nedu Ukraden]] (album ''Poslije nas'', 1991) i [[Edo Mulahalilović|Edu Mulahalilovića]] (album ''Jedna je pjesma'', 1991). Nakon izbijanja rata u Bosni i Hercegovini 1992. godine, Zuber odlazi u [[Hamburg]] u [[Njemačka|Njemačkoj]], gdje boravi do 1997. U tom periodu Hari Mata Hari objavljuje albume ''Ostaj mi zbogom ljubavi'' (1994) i ''Ja nemam snage da te ne volim'' (1997). Godine 1995. snima bas na albumu ''Fotografija'' [[Dino Merlin|Dina Merlina]]. U januaru 1998. napušta Hari Mata Hari i seli se u područje [[Washington, D.C.|Washingtona]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]].<ref name="24ur"/> Tamo nastupa s lokalnim muzičarima i radi kao studijski basista, pri čemu su mediji zabilježili i njegovo učešće na snimanjima za [[Whitney Houston]].<ref name="24ur"/> Kasnije se vraća u Evropu i nastanjuje u [[Slovenija|Sloveniji]], gdje postaje član fuzijskog džez-rok sastava Moonlight Sky te sarađuje s raznim lokalnim izvođačima.<ref name="24ur"/><ref name="Music24">{{Cite web |title=Rusko Richie predstavil nov glasbeni projekt |url=https://music24.si/novice/rusko-richie |website=music24.si |access-date=2026-09-28}}</ref><ref name="Metropolitan">{{Cite web |title=Klemen Bunderla in 3Celos predstavljajo novo skladbo |url=https://govorise.metropolitan.si/zanimivosti/dogodki/klemen-bunderla-in-3celos-predstavljajo-novo-skladbo/ |website=Metropolitan.si |access-date=2026-09-28}}</ref> [[Datoteka:Moonlight_Sky._Željko_Zuber,_Jan_Sever,_Miha_Petric,_Žiga_Kožar._Photo_by_Erna_Cross.jpg|thumb|Željko Zuber, Jan Sever, Miha Petric, Žiga Kožar (Foto: Erna Cross)]] [[Datoteka:Moonlight_Sky_under_Fabiani_Bridge_in_Ljubljana,_2021._Photo_by_Erna_Cross.jpg|thumb|Moonlight Sky u Ljubljani, 2021. (Foto: Erna Cross)]] == Diskografija == === S Rulet bugi === * ''Ako te zora uhvati na pragu'' (1986) === S Nemirno srce === * ''Sandžaktrans'' (1987) === S Hari Mata Hari === * ''Ne bi te odbranila ni cijela Jugoslavija'' (1986) * ''Ja te volim najviše na svijetu'' (1988) * ''Volio bih da te ne volim'' (1989) * ''Strah me da te volim'' (1990) * ''Rođena si samo za mene'' (1991) * ''Ostaj mi zbogom ljubavi'' (1994) * ''Ja nemam snage da te ne volim'' (1997) === Studijski rad i ostala gostovanja === * Nemirno srce – ''Sandžaktrans'' (1987) * Neda Ukraden – ''Poslije nas'' (1991) * Edo Mulahalilović – ''Jedna je pjesma'' (1991) * Jasna Gospić – ''Jasna Gospić'' (1991) * Dino Merlin – ''Fotografija'' (1995) == Reference == <references /> [[Kategorija:Bosanskohercegovački muzičari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Basisti]] [[Kategorija:Hari Mata Hari]] [[Kategorija:Živi ljudi]] lvrfj292b6u2zbjvoe23xmo0vejtaqz 3932155 3932154 2026-09-29T16:12:03Z DrustvoKUD13 186222 3932155 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Željko Zuber | slika = Željko Zuber.png | opis_slike = Željko Zuber (Foto: Erna Cross) | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|4|5}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]] | zanimanje = Muzičar, bas-gitarista | instrumenti = Električna bas-gitara | period = 1986–danas | trenutni_sastav = [[Moonlight Sky]] | bivši_sastavi = [[Hari Mata Hari]] }} '''Željko Zuber''' (rođen 5. aprila 1963) bosanskohercegovački je i američki bas-gitarista, najpoznatiji kao dugogodišnji član pop-rok grupe [[Hari Mata Hari]].<ref name="Janjatovic">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |title=EX YU ROCK enciklopedija 1960-2006 |year=2007 |publisher=Autorsko izdanje |location=Beograd |isbn=978-86-905317-1-4 |page=97 |chapter=Hari Mata Hari}}</ref><ref name="24ur">{{Cite web |title=Bosanski basist v svetovni eliti |url=https://www.24ur.com/ekskluziv/glasba/bosanski-basist-v-svetovni-eliti.html |website=24ur.com |access-date=2026-09-28}}</ref> == Biografija == Zuber je muzičku karijeru započeo u [[Sarajevo|Sarajevu]], svirajući u ranim rok grupama kao što su Žaoka, Znak Sreće i Lucifer.<ref name="24ur"/> Godine 1985. pridružuje se rok sastavu Rulet bugi s kojima snima debitantski album ''Ako te zora uhvati na pragu'' (1986). Krajem 1986. godine postaje član pop-rok grupe Hari Mata Hari.<ref name="Janjatovic"/> Tokom njegovog boravka u bendu, grupa postaje jedna od najpopularnijih pop-rok atrakcija u bivšoj [[Jugoslavija|Jugoslaviji]].<ref name="24ur"/> S grupom je snimio više višestruko platinastih i dijamantskih studijskih albuma, uključujući ''Ne bi te odbranila ni cijela Jugoslavija'' (1986), ''Ja te volim najviše na svijetu'' (1988), ''Volio bih da te ne volim'' (1989), ''Strah me da te volim'' (1990) i ''Rođena si samo za mene'' (1991).<ref name="Janjatovic"/> Pored rada u grupi Hari Mata Hari, bio je aktivan i kao studijski muzičar. Godine 1987. snimio je album ''Sandžaktrans'' s folk-rok grupom Nemirno srce. Također je snimao bas dionice za [[Jasna Gospić|Jasnu Gospić]], [[Neda Ukraden|Nedu Ukraden]] (album ''Poslije nas'', 1991) i [[Edo Mulahalilović|Edu Mulahalilovića]] (album ''Jedna je pjesma'', 1991). Nakon izbijanja rata u Bosni i Hercegovini 1992. godine, Zuber odlazi u [[Hamburg]] u [[Njemačka|Njemačkoj]], gdje boravi do 1997. U tom periodu Hari Mata Hari objavljuje albume ''Ostaj mi zbogom ljubavi'' (1994) i ''Ja nemam snage da te ne volim'' (1997). Godine 1995. snima bas na albumu ''Fotografija'' [[Dino Merlin|Dina Merlina]]. U januaru 1998. napušta Hari Mata Hari i seli se u područje [[Washington, D.C.|Washingtona]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]].<ref name="24ur"/> Tamo nastupa s lokalnim muzičarima i radi kao studijski basista, pri čemu su mediji zabilježili i njegovo učešće na snimanjima za [[Whitney Houston]].<ref name="24ur"/> Kasnije se vraća u Evropu i nastanjuje u [[Slovenija|Sloveniji]], gdje postaje član fuzijskog džez-rok sastava Moonlight Sky te sarađuje s raznim lokalnim izvođačima.<ref name="24ur"/><ref name="Music24">{{Cite web |title=Rusko Richie predstavil nov glasbeni projekt |url=https://music24.si/novice/rusko-richie |website=music24.si |access-date=2026-09-28}}</ref><ref name="Metropolitan">{{Cite web |title=Klemen Bunderla in 3Celos predstavljajo novo skladbo |url=https://govorise.metropolitan.si/zanimivosti/dogodki/klemen-bunderla-in-3celos-predstavljajo-novo-skladbo/ |website=Metropolitan.si |access-date=2026-09-28}}</ref> [[Datoteka:Moonlight_Sky._Željko_Zuber,_Jan_Sever,_Miha_Petric,_Žiga_Kožar._Photo_by_Erna_Cross.jpg|thumb|Željko Zuber, Jan Sever, Miha Petric, Žiga Kožar (Foto: Erna Cross)]] [[Datoteka:Moonlight_Sky_under_Fabiani_Bridge_in_Ljubljana,_2021._Photo_by_Erna_Cross.jpg|thumb|Moonlight Sky u Ljubljani, 2021. (Foto: Erna Cross)]] == Diskografija == === S Rulet bugi === * ''Ako te zora uhvati na pragu'' (1986) === S Nemirno srce === * ''Sandžaktrans'' (1987) === S Hari Mata Hari === * ''Ne bi te odbranila ni cijela Jugoslavija'' (1986) * ''Ja te volim najviše na svijetu'' (1988) * ''Volio bih da te ne volim'' (1989) * ''Strah me da te volim'' (1990) * ''Rođena si samo za mene'' (1991) * ''Ostaj mi zbogom ljubavi'' (1994) * ''Ja nemam snage da te ne volim'' (1997) === Studijski rad i ostala gostovanja === * Nemirno srce – ''Sandžaktrans'' (1987) * Neda Ukraden – ''Poslije nas'' (1991) * Edo Mulahalilović – ''Jedna je pjesma'' (1991) * Jasna Gospić – ''Jasna Gospić'' (1991) * Dino Merlin – ''Fotografija'' (1995) == Reference == <references /> [[Kategorija:Bosanskohercegovački muzičari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Basisti]] [[Kategorija:Hari Mata Hari]] [[Kategorija:Živi ljudi]] dssmgbc6sm2tiwfy0yspv9gsx1qkj4k 3932182 3932155 2026-09-29T19:25:41Z Bosancica by MK 173186 Sitne korekcije 3932182 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Željko Zuber | slika = Željko Zuber.png | opis_slike = Željko Zuber (Foto: Erna Cross) | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|4|5}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]] | zanimanje = Muzičar, bas-gitarista | instrumenti = Električna bas-gitara | period = 1986–danas | trenutni_sastav = [[Moonlight Sky]] | bivši_sastavi = [[Hari Mata Hari]] }} '''Željko Zuber''' (rođen 5. aprila 1963) je [[bosanskohercegovački]] i američki [[bas-gitara|bas-gitarista]], najpoznatiji kao dugogodišnji član [[pop-rok]] grupe [[Hari Mata Hari]].<ref name="Janjatovic">{{cite book |last=Janjatović |first=Petar |title=EX YU ROCK enciklopedija 1960-2006 |year=2007 |publisher=Autorsko izdanje |location=Beograd |isbn=978-86-905317-1-4 |page=97 |chapter=Hari Mata Hari}}</ref><ref name="24ur">{{Cite web |title=Bosanski basist v svetovni eliti |url=https://www.24ur.com/ekskluziv/glasba/bosanski-basist-v-svetovni-eliti.html |website=24ur.com |access-date=2026-09-28}}</ref> == Biografija == Zuber je muzičku karijeru započeo u [[Sarajevo|Sarajevu]], svirajući u ranim rok grupama kao što su Žaoka, Znak Sreće i Lucifer.<ref name="24ur"/> Godine 1985. pridružuje se rok sastavu Rulet bugi s kojima snima debitantski album ''Ako te zora uhvati na pragu'' (1986). Krajem 1986. postaje član pop-rok grupe Hari Mata Hari.<ref name="Janjatovic"/> Tokom njegovog boravka u bendu, grupa postaje jedna od najpopularnijih pop-rok atrakcija u bivšoj [[Jugoslavija|Jugoslaviji]].<ref name="24ur"/> S grupom je snimio više višestruko platinastih i dijamantskih studijskih albuma, uključujući ''Ne bi te odbranila ni cijela Jugoslavija'' (1986), ''Ja te volim najviše na svijetu'' (1988), ''Volio bih da te ne volim'' (1989), ''Strah me da te volim'' (1990) i ''Rođena si samo za mene'' (1991).<ref name="Janjatovic"/> Pored rada u grupi Hari Mata Hari, bio je aktivan i kao studijski muzičar. Godine 1987. snimio je album ''Sandžaktrans'' s folk-rok grupom Nemirno srce. Također je snimao bas dionice za [[Jasna Gospić|Jasnu Gospić]], [[Neda Ukraden|Nedu Ukraden]] (album ''Poslije nas'', 1991) i [[Edo Mulahalilović|Edu Mulahalilovića]] (album ''Jedna je pjesma'', 1991). Nakon izbijanja rata u Bosni i Hercegovini 1992, Zuber odlazi u [[Hamburg]] u [[Njemačka|Njemačkoj]], gdje boravi do 1997. U tom periodu Hari Mata Hari objavljuje albume ''Ostaj mi zbogom ljubavi'' (1994) i ''Ja nemam snage da te ne volim'' (1997). Godine 1995. snima bas na albumu ''Fotografija'' [[Dino Merlin|Dina Merlina]]. U januaru 1998. napušta Hari Mata Hari i seli se u područje [[Washington, D.C.|Washingtona]] u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]].<ref name="24ur"/> Tamo nastupa s lokalnim muzičarima i radi kao studijski basista, pri čemu su mediji zabilježili i njegovo učešće na snimanjima za [[Whitney Houston]].<ref name="24ur"/> Kasnije se vraća u Evropu i nastanjuje u [[Slovenija|Sloveniji]], gdje postaje član fuzijskog džez-rok sastava Moonlight Sky te sarađuje s raznim lokalnim izvođačima.<ref name="24ur"/><ref name="Music24">{{Cite web |title=Rusko Richie predstavil nov glasbeni projekt |url=https://music24.si/novice/rusko-richie |website=music24.si |access-date=2026-09-28}}</ref><ref name="Metropolitan">{{Cite web |title=Klemen Bunderla in 3Celos predstavljajo novo skladbo |url=https://govorise.metropolitan.si/zanimivosti/dogodki/klemen-bunderla-in-3celos-predstavljajo-novo-skladbo/ |website=Metropolitan.si |access-date=2026-09-28}}</ref> [[Datoteka:Moonlight_Sky._Željko_Zuber,_Jan_Sever,_Miha_Petric,_Žiga_Kožar._Photo_by_Erna_Cross.jpg|thumb|Željko Zuber, Jan Sever, Miha Petric, Žiga Kožar (Foto: Erna Cross)]] [[Datoteka:Moonlight_Sky_under_Fabiani_Bridge_in_Ljubljana,_2021._Photo_by_Erna_Cross.jpg|thumb|Moonlight Sky u Ljubljani, 2021. (Foto: Erna Cross)]] == Diskografija == === S Rulet bugi === * ''Ako te zora uhvati na pragu'' (1986) === S Nemirno srce === * ''Sandžaktrans'' (1987) === S Hari Mata Hari === * ''Ne bi te odbranila ni cijela Jugoslavija'' (1986) * ''Ja te volim najviše na svijetu'' (1988) * ''Volio bih da te ne volim'' (1989) * ''Strah me da te volim'' (1990) * ''Rođena si samo za mene'' (1991) * ''Ostaj mi zbogom ljubavi'' (1994) * ''Ja nemam snage da te ne volim'' (1997) === Studijski rad i ostala gostovanja === * Nemirno srce – ''Sandžaktrans'' (1987) * Neda Ukraden – ''Poslije nas'' (1991) * Edo Mulahalilović – ''Jedna je pjesma'' (1991) * Jasna Gospić – ''Jasna Gospić'' (1991) * Dino Merlin – ''Fotografija'' (1995) == Reference == <references /> [[Kategorija:Bosanskohercegovački muzičari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Basisti]] [[Kategorija:Hari Mata Hari]] [[Kategorija:Živi ljudi]] ano9nfg5fdenun1tmst25u8xvcxdrvy 0 512689 3932139 3926695 2026-09-29T14:30:16Z Frognall 153135 ±image (first edition's better copy from an earlier printing) 3932139 wikitext text/x-wiki {{Infokutija knjiga | naziv = Čiča Tomina koliba | naziv_originala = ''Uncle Tom's Cabin; or, Life Among the Lowly'' | prijevod = | slika = Harriet Beecher Stowe, Uncle Tom's Cabin, vol. 1, 1852, title page.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Naslovna stranica prvog izdanja prvog sveska | autor = [[Harriet Beecher Stowe]] | ilustrator = [[Hammatt Billings]] | dizajn korica = | država = | jezik = [[Engleski jezik|Engleski]] | žanr = [[Sentimentalni roman]] | vrsta_djela = | izdavač = [[John P. Jewett]] and Company | vrijeme i mjesto nastanka = | datum_izdanja = 20. mart 1852. | vrsta_korica = | broj_stranica = | pripovjedač = | gledište = | vrijeme_radnje = | mjesto_radnje = | glavni_lik = [[Čiča Toma]] | vrhunac = | teme = Zlo i nemoralnost robovlasništva, [[moralni autoritet]] majčinstva, snaga kršćanske ljubavi | nasljednik = ''[[Ključ od Čiča Tomine kolibe]]'' | isbn = }} '''''Čiča Tomina koliba''''' ({{en|Uncle Tom's Cabin; or, Life Among the Lowly}}) jest [[Abolicionizam|abolicionistički]] [[sentimentalni roman]] autorice [[Harriet Beecher Stowe]]. Objavljen u dva sveska 1852, snažno je utjecao na odnos prema [[Afroamerikanci]]ma i [[Robovlasništvo u Sjedinjenim Američkim Državama|robovlasništvu u Sjedinjenim Američkim Državama]] i za njega se kaže da je jedan od glavnih idejnih temelja koji su doveli do izbijanja [Američkog] građanskog rata".{{sfn|Kaufman|2006|p= [https://archive.org/details/civilwaramerican00kauf/page/n32 18]}}{{sfn|Painter|2000|p= 245}}{{sfn|DeLombard|2012}} Stowe, predavačica u [[Žensko sjemenište u Hartfordu|ženskom sjemeništu u Hartfordu]] rođena u [[Connecticut]]u, potjecala je iz religiozne [[Porodica Beecher|porodice Beecher]] i bila je aktivan borac za ukidanje [[Robovlasništvo|robovlasništva]]. Napisala je sentimentalni roman kako bi opisala stvarnost robovlasništva, istovremeno tvrdeći da [[kršćanska ljubav]] može nadvladati robovlasništvo.{{sfn|Kurian|2010|p=580}}{{sfn|De Rosa|2003|loc= Na 122. stranici De Rosa citira riječi Jane Tompkins (1985: 145) da je Stoweina strategija bila da uništi robovlasništvo "spasiteljskom snagom kršćanske ljubavi"}}{{sfn|Tompkins|1985|loc= Na 141. stranici Tompkins piše: "Stowe je zamislila njenu knjigu kao instrument koji će prizvati dan kada svijetom neće vladati sila nego kršćanska ljubav"}} Roman se fokusira na [[Čiča Toma|Čiču Tomu]], crnog roba oko kojeg se vrte priče ostalih likova. U [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] ''Čiča Tomina koliba'' bila je najprodavaniji roman i druga najprodavanija knjiga 19. stoljeća, nakon [[Biblija|Biblije]].{{sfn|DiMaggio|2014|p= 15}}{{sfn|Smith|2001|p=221}} Pripisuje joj se zasluga za poticanje abolicionizma 1850-ih.{{sfn|Goldner|2001|p= 82}} Utjecaj koji se pripisuje knjizi bio je toliko velik da se pojavila vjerovatno apokrifna priča prema kojoj je [[Abraham Lincoln]] na početku [[Američki građanski rat|Građanskog rata]] upoznao Stowe i izjavio: "Dakle, ovo je mala dama koja je počela ovaj veliki rat."{{sfn|Stowe|1911|p=203}}{{sfn|Vollaro|2009}} Knjiga i [[Toma-predstave|predstave]] koje je nadahnula pomogle su popularizaciji niza negativnih [[Stereotipi o Afroamerikancima|stereotipa o Afroamerikancima]],&nbsp;{{sfn|Hulser|2003}}{{sfn|Jamieson|2018|p=?}}{{sfn|DeLombard|2012}} uključujući onaj o samom liku "Čiča Tomi". Taj pojam počeo se povezivati ​​s pretjerano podređenom osobom.{{sfn|Jones|2019|pp=1465–1467}} Ove kasnije asocijacije na ''Čiča Tominu kolibu'' donekle su zasjenile historijske učinke knjige kao "ključnog alata protiv robovlasništva".{{sfn|Appiah|Gates|2005|p=544}} Bez obzira na to, ovaj roman ostaje "prekretnica" u protestnoj literaturi,{{sfn|Smith|2008|p=161}} uz kasnije knjige, kao što su ''[[Džungla (Sinclair)|Džungla]]'' [[Upton Sinclair|Uptona Sinclaira]] i ''[[Tiho proljeće]]'' [[Rachel Carson]], koje mu uveliko duguju.{{sfn|Weinstein|2004|p=13}} == Reference == === Napomene === {{refspisak|30em}} === Bibliografija === ; Knjige {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Adams |first= Charles Francis |title= Trans-Atlantic Historical Solidarity: Lectures Delivered before the University of Oxford in Easter and Trinity Terms |url=https://archive.org/details/transatlantichi00adamgoog |publisher= The Clarendon Press |year= 1913 |isbn=978-1331302445}} * {{cite book |last= Adams |first= Ephraim Douglass |author-link= Ephraim Douglass Adams |title= Great Britain and the American Civil War |url= https://archive.org/details/greatbritainamer0012adam |publisher= Russell & Russell |year=1958 |isbn=978-0846201021}} * {{cite book |last=Allen |first= John |title=Homelessness in American Literature: Romanticism, Realism, and Testimony |url=https://archive.org/details/homelessnessinam0000alle |publisher= [[Routledge]] |year= 2004 |isbn=978-0415945899}} * {{cite book |last= Ammons |first= Elizabeth |chapter= Stowe's Dream of the Mother-Savior: Uncle Tom's Cabin and American Women Writers Before the 1920s |editor-first= Eric J. |editor-last= Sundquist |title= New Essays on Uncle Tom's Cabin |url= https://archive.org/details/newessaysonuncle0000unse |publisher= Cambridge University Press |year=1986 |isbn=978-0521302036}} * {{cite book |last=Applegate |first=Debby |title=The Most Famous Man in America: The Biography of Henry Ward Beecher |url=https://archive.org/details/mostfamousmanina00debb |url-access=registration |year=2006|publisher=Three Leaves Press |isbn=978-0385513975 }} * {{cite book |last1= Appiah |first1=Kwame Anthony |author-link1= Kwame Anthony Appiah |last2= Gates |first2= Henry Louis |title= Africana: Arts and Letters: an A-to-Z reference of writers, musicians, and artists of the African American Experience |publisher= Running Press |year= 2005 |isbn=978-1422392232}} * {{cite book |last1= Badia |first1= Janet Badia |first2= Jennifer |last2= Phegley |title= Reading Women: Literary Figures and Cultural Icons from the Victorian Age to the Present |url= https://archive.org/details/readingwomenlite0000unse |publisher= [[University of Toronto Press]] |year= 2005 |isbn=978-0802094872}} * {{cite book |last= Baldwin |first=James |author-link= James Baldwin |title= Notes of a Native Son |url=https://books.google.com/books?id=GGkwDwAAQBAJ |date=2017 |publisher=Penguin |isbn=978-0141987279}} * {{cite book |last1= Bercovitch |first1= Sacvan |first2= Cyrus R. K. | last2= Patell |title= The Cambridge History of American Literature |url= https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_u4t0 |publisher= [[Cambridge University Press]] |year= 1994 |isbn=978-0521301053}} * {{cite book| last=Brandt |first= Nat |title= The town that started the Civil War | url=https://archive.org/details/townthatstartedc0000bran |publisher= [[Syracuse University Press]] |year= 1990 |isbn=978-0815602439}} * {{cite book |last= Buinicki |first= Martin T. |title= Negotiating Copyright: Authorship and the Discourse of Literary Property Rights in Nineteenth-Century America |url= https://archive.org/details/negotiatingcopyr0000buin |publisher= [[Routledge]] |year= 2006 |isbn=978-0415976251}} * {{cite book |last= Castronovo |first= Russ |title= The Oxford Handbook of Nineteenth-Century American Literature |publisher= [[Oxford University Press]] |year= 2014 |chapter= Transatlantic vs. Hemispheric: Toni Morrison's Long Nineteenth Century by Amy Brickhouse |isbn=978-0199355891}} * {{cite book |last= Claybaugh |first= Amanda |title= Uncle Tom's Cabin |publisher= Barnes and Noble Classics|year=2003 |isbn=978-1593081218}} * {{cite book |last= de Rosa |first= Deborah C. |title= Domestic Abolitionism and Juvenile Literature, 1830–1865 |url= https://archive.org/details/domesticabolitio0000dero |publisher= [[SUNY Press]] |year= 2003 |isbn=978-0791458259}} * {{cite book |last= Eisenmann |first= Linda |title= Historical Dictionary of Women's Education in the United States |url= https://archive.org/details/historicaldictio0000unse_w6z4 |publisher= [[Greenwood Press]] |year= 1998 |isbn=978-0313293238}} * {{cite book |last= Frick |first= John W. |title= Uncle Tom's Cabin on the American Stage and Screen|publisher= [[Macmillan Inc.|Macmillan US]] |year= 2016 |isbn=978-0230114074}} * {{cite book |last= Gates |first= Henry Louis |title=Figures in Black: Words, Signs, and the 'Racial' Self |url= https://archive.org/details/figuresinblackwo0000gate |publisher= [[Oxford University Press]] |year= 1987 |isbn=978-0195035643}} * {{cite book |last= Griffiths |first= Katie |title= Harriet Beecher Stowe: Author and Abolitionist |url= https://archive.org/details/harrietbeecherst0000grif |publisher= [[Routledge|Cavendish Square Publishing]] |year= 2016 |isbn=978-1502619303}} * {{cite book |last= Hagedorn |first= Ann |title= Beyond The River: The Untold Story of the Heroes of the Underground Railroad |url= https://archive.org/details/beyondriveruntol00hage |publisher= [[Simon & Schuster]] |year= 2002 |isbn=978-0684870656}} * {{cite book |last= Jackson |first= Robert |title= Fade In, Crossroads A History of the Southern Cinema |url= https://archive.org/details/fadeincrossroads0000jack |publisher= [[Oxford University Press]] |year= 2017 |isbn=978-0190660185}} * {{cite book |last= Jaynes |first= Gerald D. |title= Encyclopedia of African American Society |volume=1 |publisher= [[Sage Publications]] |year=2005 |isbn=978-0761927648}} * {{cite book |last=Jordan-Lake |first= Joy |title= Whitewashing Uncle Tom's Cabin: Nineteenth-Century Women Novelists Respond to Stowe |url=https://archive.org/details/whitewashinguncl0000jord |publisher= [[Vanderbilt University Press]] |year= 2005 |isbn=978-0826514769}} * {{cite book |last= Kabatchnik |first= Ammon |title= Blood on the Stage, 1800 to 1900: Milestone Plays of Murder, Mystery, and Mayhem |publisher= [[Rowman & Littlefield Publishers]] |year= 2017 |isbn=978-1538106174}} * {{cite book|last=Kaufman|first=Will|title=The Civil War in American Culture|url=https://archive.org/details/civilwarinameric0000kauf|url-access=limited|publisher=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-0748619351|year=2006}} * {{cite book |last=Keith |first= LeeAnna |title= The Colfax Massacre The Untold Story of Black Power, White Terror, and the Death of Reconstruction |url=https://archive.org/details/colfaxmassacreun00keit |publisher= [[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0195310269}} * {{cite book |last=Kurian |first= George Thomas |title= The Encyclopedia of Christian Literature |publisher= [[Rowman & Littlefield]] |year=2010 |isbn=978-0810869875}} * {{cite book |last= Larsen |first= David L. |title= The Company of the Creative: A Christian Reader's Guide to Great Literature and Its Themes |url= https://archive.org/details/companyofcreativ0000lars |publisher= [[Kregel Publications]] |year=2000 |isbn=978-0825430978}} * {{cite book |last=Lott |first=Eric |title=Love and Theft: Blackface Minstrelsy and the American Working Class| edition=20th |date=2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0195320558}} * {{cite book |editor1-last=Louis |editor1-first= Fidel |editor2-last=DeSimone |editor2-first= Erika |title=Voices Beyond Bondage An Anthology of Verse by African Americans of the 19th Century |url=https://archive.org/details/isbn_9781588382986 |publisher= [[NewSouth Books]] |year= 2014 |isbn=978-1588382986}} * {{cite book |last1= Lowance |first1= Mason I. (Jr.) |last2= Westbrook |first2= Ellen E. |last3= De Prospo |first3= R. |title= The Stowe Debate: Rhetorical Strategies in Uncle Tom's Cabin |url= https://archive.org/details/stowedebaterheto0000unse_e0w9 |publisher= [[University of Massachusetts Press]] |year= 1994 |isbn=978-0870239519}} * {{cite book |last= McPherson |first= James Munro |title= Drawn With the Sword: Reflections on the American Civil War |url= https://archive.org/details/drawnwithswordre00mcph |publisher= [[Oxford University Press]] |year= 1997 |isbn=978-0195096798}} * {{cite book |last= Noble |first= Marianne |chapter= The Ecstasies of Sentimental Wounding in Uncle Tom's Cabin |editor-last=Rosenthal |editor-first= Debra J. |title= A Routledge Literary Sourcebook on Harriet Beecher Stowe's Uncle Tom's Cabin |url= https://archive.org/details/routledgeliterar0000unse_o0i8 |publisher= [[Routledge]] |year= 2003 |isbn=978-0415234733}} * {{cite book |last=Nudelman |first=Franny |title=John Brown's Body: Slavery, Violence, and the Culture of War|url=https://archive.org/details/johnbrownsbodysl0000nude |publisher=[[University of North Carolina Press]]|year=2004 |isbn=978-0807828830}} * {{cite book |last= Orwell |first= George |chapter= Good Bad Books |title=The Collected Essays, Journalism, and Letters of George Orwell |volume=4 |publisher= [[Harcourt (publisher)|Harcourt Brace and World]] |year=1968 |isbn=978-0151185498}} * {{cite book |last=Powell|first=Timothy B. |title= Ruthless Democracy A Multicultural Interpretation of the American Renaissance |url=https://archive.org/details/ruthlessdemocrac0000powe|publisher= [[Princeton University Press]] |year= 2021 |isbn=978-0691007298}} * {{cite book |editor-last=Rosenthal |editor-first= Debra J. |title= A Routledge Literary Sourcebook on Harriet Beecher Stowe's Uncle Tom's Cabin |url=https://archive.org/details/routledgeliterar0000unse_o0i8 |publisher= [[Routledge]] |year= 2003 |isbn=978-0415234733}} * {{cite book |last= Rubinstein |first= Annette T. |title= American Literature Root and Flower |volume= 1|publisher= [[Monthly Review Press]] |year= 2011 |isbn=978-1583671924}} * {{cite book |editor-last= Smith |editor-first= Bonnie G. |title= The Oxford Encyclopedia of Women in World History |volume=1 |publisher= [[Oxford University Press]] |year= 2008 |isbn= 978-0195148909}} * {{cite book |last= Smith |first= Gail K. |chapter= The Sentimental Novel: The Example of Harriet Beecher Stowe |title= The Cambridge Companion to Nineteenth-Century American Women's Writing |editor1-first= Dale M. |editor1-last=Bauer |editor2-first=Philip |editor2-last=Gould |publisher= [[Cambridge University Press]] |year= 2001 |isbn= 978-0521669757 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cl90oCk0cncC&dq=Gail+K.+Smith+selling&pg=PA221 }} * {{cite book |last=Smith |first= Jessie Carney |title= Images of Blacks in American Culture: A Reference Guide to Information Sources |url=https://archive.org/details/imagesofblacksin00smit |publisher= [[Greenwood Press]] |year= 1988 |isbn= 978-0313248443}} * {{cite book |last= Snodgrass |first= Mary Ellen |title= The Underground Railroad: An Encyclopedia of People, Places, and Operations |url= https://archive.org/details/undergroundrailr0000snod |publisher= [[Taylor & Francis]] |year= 2015 |isbn=9780765680938}} * {{cite book |last= Sorett |first= Josef |title=Spirit in the Dark: A Religious History of Racial Aesthetics |publisher= [[Oxford University Press]] |year= 2016 |isbn=978-0199844937}} * {{cite book |last= Stowe |first= Charles Edward |title= Harriet Beecher Stowe: The Story of Her Life |publisher= Houghton Mifflin Co. |year= 1911 }} * {{cite book |last= Stowe |first= Harriet Beecher |url= http://utc.iath.virginia.edu/uncletom/key/kyhp.html |title= A Key to Uncle Tom's Cabin |date= 1854 |publisher= [[John P. Jewett]]}} * {{cite book |last= Tompkins |first= Jane |title= Sensational Designs: The Cultural Work of American Fiction, 1790–1860 |url= https://archive.org/details/nep00jane |publisher= [[Oxford University Press]] |year= 1985 |chapter= Sentimental Power: Uncle Tom's Cabin and the Politics of Literary History |isbn=978-0195035650}} * {{cite book |last=Vrettos |first= Athena |title=Somatic Fictions: Imagining Illness in Victorian Culture |url=https://archive.org/details/somaticfictions0000athe |publisher= [[Stanford University Press]] |year=1995 |isbn=978-0804724241}} * {{cite book |last= Weinstein |first= Cindy |title= The Cambridge Companion to Harriet Beecher Stowe |url= https://archive.org/details/bwb_W8-AYO-028 |publisher= [[Cambridge University Press]] |year= 2004 |isbn=978-0521825924}} * {{cite book | last = Wilson | first = Edmund | title = Patriotic Gore | publisher = Farrar, Straus and Giroux | year = 1962 | isbn = 978-1466899636 | url = https://books.google.com/books?id=xO23DwAAQBAJ&pg=PT28 | oclc = 1128081969 }} * {{cite book |last= Williams |first= Linda |title= Playing the Race Card: Melodramas of Black and White from Uncle Tom to O. J. Simpson |url= https://archive.org/details/playingracecardm00will |publisher= [[Princeton University Press]] |year= 2001 |isbn=978-0691058009}} {{refend}} ; Časopisi {{refbegin|30em}} * {{cite journal |first=A. M. |last= Arnett |title= Review of James Baird Weaver by Fred Emory Haynes |url=https://archive.org/details/sim_political-science-quarterly_1920-03_35_1/page/n162 |journal= Political Science Quarterly |volume= 35 |issue= 1 |date= mart 1920 |pages= 154–157 |doi= 10.2307/2141508 |jstor= 2141508}} Profile of [https://web.archive.org/web/20070102214125/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAweaverJ.htm James Baird Weaver] s ''archive.org'', 2007; preuzeto: 17. 2. 2007. * {{cite journal |last=Ashland |first= Alexander J. |title=Documenting Novel Sources in Antebellum U.S. Literature |journal= South Atlantic Review |volume= 85 |issue= 3 |date= jesen 2020 |url= https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA635785935&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=0277335X&p=AONE&sw=w&userGroupName=anon%7E17031d34}} * {{cite journal |first=Joshua D |last= Bellin |title= Up to Heaven's Gate, Down in Earth's Dust: the Politics of Judgment in Uncle Tom's Cabin |url=https://archive.org/details/sim_american-literature_1993-06_65_2/page/n66 |journal= American Literature |volume= 65 |issue= 2 |date=1993 |pages= 275–295 |doi= 10.2307/2927342 |jstor=2927342}} * {{cite journal|last1=Beidler|first1=Philip D.|title=Caroline Lee Hentz's Long Journey|journal=Alabama Heritage|date= zima 2005|issue=75 |pages=24–31 |url=https://www.proquest.com/openview/ebb04cac6d9b452b26f8e2df069bf991/1.pdf?pq-origsite=gscholar&cbl=46572}} * {{cite journal|first=Mark E.|last=Benbow|title=Birth of a Quotation: Woodrow Wilson and 'Like Writing History with Lightning' |journal=[[Journal of the Gilded Age and Progressive Era]]|volume=9|number=4|date= oktobar 2010|page=510|quote=Dixon might be best described as a professional racist who made his living writing books and plays attacking the presence of African Americans in the United States. A firm believer not only in white supremacy, but also in the 'degeneration' of blacks after slavery ended, Dixon thought the ideal solution to America's racial problems was to deport all blacks to Africa. |jstor=20799409|doi=10.1017/S1537781400004242|s2cid=162913069}} * {{cite journal |first=Carolyn Vellenga |last= Berman |title= Creole Family Politics in Uncle Tom's Cabin and Incidents in the Life of a Slave Girl |url=https://archive.org/details/sim_novel_summer-2000_33_3/page/328 |journal= Novel: A Forum on Fiction |volume=33 |issue= 3| date= ljeto 2000 |pages= 328–353 |doi= 10.2307/1346168|jstor= 1346168 }} * {{cite journal |first= Alfred L. |last= Brophy |url= http://blurblawg.typepad.com/files/stowe.pdf |title= Over and above ... There Broods a Portentous Shadow – The Shadow of Law: Harriet Beecher Stowe's Critique of Slave Law in Uncle Tom's Cabin |journal= Journal of Law and Religion |volume= 12 |issue= 2 |date= 1995–1996 |pages= 457–506 |doi= 10.2307/1051590 |jstor= 1051590 |s2cid= 159994075 |access-date= 17. 10. 2024 |archive-date= 19. 12. 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131219002951/http://blurblawg.typepad.com/files/stowe.pdf |url-status= dead }} * {{cite journal |first= Ryan C. |last= Cordell |title= 'Enslaving you, body and soul': the uses of temperance in Uncle Tom's Cabin and 'anti-Tom' fiction |journal= Studies in American Fiction |date= proljeće 2008 |volume= 36 |issue= 1 |pages= 3–26 |doi= 10.1353/saf.2008.0005 |s2cid= 153482599 |url= https://mla.hcommons.org/deposits/objects/mla:572/datastreams/CONTENT/content |access-date= 17. 10. 2024 |archive-date= 10. 6. 2024 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240610085102/https://mla.hcommons.org/deposits/objects/mla:572/datastreams/CONTENT/content |url-status= dead }} * {{cite journal |first= Carme Manuel |last= Cuenca |title= An angel in the plantation: The economics of slavery and the politics of literary domesticity in Caroline Lee Hentz's 'The Planter's Northern Bride' |url= https://archive.org/details/sim_mississippi-quarterly_winter-1997-1998_51_1/page/n88 |journal= The Mississippi Quarterly |volume= 51 |issue= 1 |date= zima 1997 |pages= 87–104 |jstor= 26476914}} * {{cite journal |first= Jeannine |last= DeLombard |title= Mightier than the Sword: Uncle Tom's Cabin and the Battle for America |journal= The Historian |volume= 74 |issue= 3 |date= jesen 2012 |url= https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA303450562&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=00182370&p=AONE&sw=w&userGroupName=anon%7Ed45b82f0}} * {{cite journal |first=Kenneth |last= DiMaggio |title= Uncle Tom's Cabin: Global Best Seller, Anti-slave Narrative, Imperialist Agenda |journal= Global Studies Journal |volume= 7 |issue= 1 |date=2014 |pages= 15–23 |doi= 10.18848/1835-4432/CGP/46892 }} * {{cite journal |first=Joel |last= Dinerstein |title= 'Uncle Tom Is Dead!': Wright, Himes, and Ellison Lay a Mask to Rest |url=https://archive.org/details/sim_african-american-review_spring-2009_43_1/page/82 |journal= African American Review |volume= 43 |issue= 1 |date= proljeće 2009 |pages= 83–98 |doi= 10.1353/afa.0.0021 |jstor=27802564|s2cid= 161792306 }} * {{cite journal |first=John |last= Gatta |title= Harriet's Houses |url=https://archive.org/details/sewaneereview0123unse_3/page/493 |journal= The Sewanee Review |volume= 123 |issue= 3 |date= ljeto 2015 |pages= 493–502 |doi= 10.1353/sew.2015.0080 |jstor=43663097 |s2cid= 161424691}} * {{cite journal |last= Glowacki |first= Peggy|title= Visualizing Uncle Tom's Cabin: Images and Interpretation |journal=Illinois Library Association Reporter |date= april 2015 |volume= 33 |issue= 2 |url= https://www.ila.org/content/documents/reporter-2015-04.pdf}} * {{cite journal |last= Goldner |first= Ellen J. |title= Arguing with Pictures: Race, Class and the Formation of Popular Abolitionism Through Uncle Tom's Cabin |journal= Journal of American & Comparative Cultures |year=2001 |volume= 24 |issue= 1–2 |date= proljeće 2001 |pages= 71–84|doi= 10.1111/j.1537-4726.2001.2401_71.x }} * {{cite journal |first=Thomas F. |last= Gossett |title= Review of ''The Building of Uncle Tom's Cabin'' by E. Bruce Kirkham |url=https://archive.org/details/sim_american-literature_1978-03_50_1/page/n126 |journal=American Literature |volume= 50 |issue= 1 |date= mart 1978 |pages= 123–124|doi= 10.2307/2925530 |jstor= 2925530}} * {{cite journal |first= David |last=Grant |title= Uncle Tom's Cabin and the Triumph of Republican Rhetoric |url= https://archive.org/details/sim_new-england-quarterly_1998-09_71_3/page/n96 |journal= New England Quarterly |year= 1998 |volume=71 |issue= 3 |pages= 429–448 |doi= 10.2307/366852 |jstor= 366852}} * {{cite journal |first= Faye |last= Halpern |title= Unmasking Criticism: The Problem with Being a Good Reader of Sentimental Rhetoric |url= https://archive.org/details/narrative_2011-01_19_1/page/51 |journal= Narrative |date= 2011 |volume= 19 |issue= 1 |pages= 51–71 |doi= 10.1353/nar.2011.0005 |jstor=41289286|s2cid= 145794072}} * {{cite journal |first= Kendra |last= Hamilton |title= The Strange Career of Uncle Tom |journal= Black Issues in Higher Education |date= 6. 6. 2002 |volume= 19 |issue=8 |pages=22–27 |url= https://www.proquest.com/openview/4f4452e2471737042f5599b2c08db4b2/1.pdf?pq-origsite=gscholar&cbl=27805}} * {{cite journal |first= Marianne |last=Holohan |title=British Illustrated Editions of Uncle Tom's Cabin: Race, Working-Class Literacy, and Transatlantic Reprinting in the 1850s |journal= Resources for American Literary Study |date= januar 2011 |volume= 36 |issue= 1 |pages=27–65|doi=10.5325/resoamerlitestud.36.2011.0027 |doi-access=free}} * {{cite journal |last=Hulser |first= Kathleen |title=Reading Uncle Tom's Image: From Anti-slavery Hero to Racial Insult |journal= New-York Journal of American History |date=2003 |volume= 65 |issue=1 |pages= 75–79 |issn=1551-5486}} * {{cite journal |first= Theodore R. |last= Hovet |title= Mrs. Thomas C. Upham's 'Happy Phebe': A Feminine Source of Uncle Tom |url= https://archive.org/details/sim_american-literature_1979-05_51_2/page/n112 |journal= [[American Literature (journal)|American Literature]] |date= 1979 |volume= 51 |issue= 2 |pages= 267–270 |doi= 10.2307/2925588 |jstor=2925588}} * {{cite journal |last= Jamieson|first= Erin|title= Systemic Racism as a Living Text: Implications of Uncle Tom's Cabin as a Fictionalized Narrative of Present and Past Black Bodies |journal= Journal of African American Studies |date= decembar 2018 |volume= 22 |issue= 4 |pages= 329–344 |doi= 10.1007/s12111-018-9414-8|s2cid= 150014032|url= https://link.springer.com/article/10.1007/s12111-018-9414-8 }} * {{cite journal |first=Tao |last=Jie |url= https://www.cambridge.org/core/journals/prospects/article/abs/uncle-toms-cabin-the-first-american-novel-translated-into-chinese/F066B391C8F934E649BB357C8AA55D8C |title=Uncle Tom's Cabin: The First American Novel Translated into Chinese |journal= Prospects |volume= 18 |date= oktobar 1993 |pages= 517–534 |doi=10.1017/S0361233300005007}} * {{cite journal |first= Douglas A. |last= Jones |title= Adena Spingarn: Uncle Tom: From Martyr to Traitor |journal= American Historical Review |date= oktobar 2019 |volume= 124 |issue= 4 |pages= 1465–1467 |doi=10.1093/ahr/rhz962}} * {{cite journal |first=Charles |last=Nichols |jstor=273254 |title=The Origins of Uncle Tom's Cabin |journal=The Phylon Quarterly |volume= 19 |issue= 3 |date= 1958 |pages=328–334 |doi=10.2307/273254 }} * {{cite journal |first= Kristen |last=Oertel |title=Sharp Flashes of Lightning Come from Black Clouds: The Life of Josiah Henson |journal= Journal of Southern History |date= maj 2020 |volume= 86 |issue= 2 |pages=465–466 |doi= 10.1353/soh.2020.0107|s2cid=219491541}} * {{cite journal |first= Nell Irvin |last= Painter |title=Honest Abe and Uncle Tom |journal= Canadian Review of American Studies |year= 2000 |volume= 30 |issue= 3 |pages= 245–272 |doi= 10.3138/CRAS-s030-03-01|s2cid= 155725588 }} * {{cite journal |last= Reese |first= R. Anthony |title= Innocent Infringement in U.S. Copyright Law: A History |journal= Columbia Journal of Law & the Arts |date= zima 2007 |volume= 30 |issue=2 |pages= 133–184 |url= https://www.law.uci.edu/faculty/full-time/reese/reese_innocent_infringement.pdf}} * {{cite journal |first=Joseph V. |last=Ridgely |title=Woodcraft: Simms's First Answer to Uncle Tom's Cabin |url=https://archive.org/details/sim_american-literature_1960-01_31_4/page/n28 |journal= American Literature |volume= 31 |issue= 4 |date= januar 1960 |pages= 421–433 |doi=10.2307/2922435 |jstor=2922435}} * {{cite journal |last= Riss |first= Arthur |title= Racial Essentialism and Family Values in ''Uncle Tom's Cabin'' |url= https://archive.org/details/sim_american-quarterly_1994-12_46_4/page/n40 |journal= American Quarterly |year= 1994 |volume= 46 |issue= 4 |pages= 513–544 |doi= 10.2307/2713382 |jstor=2713382}} * {{cite journal |first= Tommie |last= Shelby |title= The Ethics of Uncle Tom's Children |journal= Critical Inquiry |volume= 38 |issue= 3 |date= proljeće 2012 |pages= 513–532 |doi= 10.1086/664549 |s2cid= 153830399 |url= https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11899739/54641594.pdf?sequence=1 }}{{Mrtav link}} * {{cite journal |author-link=James H. Smylie |last=Smylie |first= James H. |title=''Uncle Tom's Cabin'' Revisited: the Bible, the Romantic Imagination, and the Sympathies of Christ |journal=American Presbyterians |date= 1995 |volume=73 |issue=3 |pages= 165–175 |doi=10.1177/002096437302700105|s2cid=170344119 }} * {{Cite journal |last = Stone|first = Harry |jstor = 3044086|title = Charles Dickens and Harriet Beecher Stowe|journal = Nineteenth-Century Fiction|year = 1957|volume = 12|issue = 3|pages = 188–202|doi = 10.2307/3044086}} * {{cite journal |first=Anthony E. |last= Szczesiul |title= The Canonization of Tom and Eva: Catholic Hagiography and Uncle Tom's Cabin |url=https://archive.org/details/sim_american-transcendental-quarterly_1996-03_10_1/page/n60 |journal= American Transcendental Quarterly |volume= 10 |issue= 1 |date= mart 1996 |pages=59–73}} * {{cite journal|last=Vollaro |first= Daniel R. |title=Lincoln, Stowe, and the 'Little Woman/Great War' Story: The Making, and Breaking, of a Great American Anecdote|url= http://www.historycooperative.org/journals/jala/30.1/vollaro.html |journal= Journal of the Abraham Lincoln Association |date= zima 2009 |pages= 18–34|volume=30|number=1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091015043157/http://www.historycooperative.org/journals/jala/30.1/vollaro.html|archive-date= 15. 10. 2009}} * {{cite journal |first= Charles S. |last= Watson |title=Simms's Review of Uncle Tom's Cabin |url= https://archive.org/details/sim_american-literature_1976-11_48_3/page/n100 |journal= American Literature |volume= 48 |issue= 3 |date= novembar 1976 |pages= 365–368 |doi=10.2307/2924870 |jstor=2924870}} * {{cite journal| last = Winship| first = Michael| title = The Greatest Book of Its Kind: A Publishing History of 'Uncle Tom's Cabin'| journal = Proceedings of the American Antiquarian Society| volume = 109| issue = 2| pages = 309–332| date = oktobar 1999| url = https://americanantiquarian.org/proceedings/44525181.pdf}} * {{cite journal| last = Winship| first = Michael| title = The Library of Congress in 1892: Ainsworth Spofford, Houghton, Mifflin and Company, and Uncle Tom's Cabin| journal = Libraries & the Cultural Record| volume = 45| issue = 1| pages = 85–91| date = 2010| doi = 10.1353/lac.0.0114| jstor = 20720641| s2cid = 153517304}} * {{cite journal| last = Wolff| first = Cynthia Griffin| title = Masculinity in Uncle Tom's Cabin| url = https://archive.org/details/sim_american-quarterly_1995-12_47_4/page/n38| journal = American Quarterly| volume = 47| issue = 4| pages = 595–618| date = 1995|doi= 10.2307/2713368| jstor = 2713368}} * {{cite journal| last = Wright| first = Robert E.| title = Liberty Befits All: Stowe and Uncle Tom's Cabin| journal = Independent Review | volume = 25| issue = 3| pages = 385–396| date = zima 2021}} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Uncle Tom's Cabin}} * [[s:en:Uncle Tom's Cabin (1852)|''Čiča Tomina koliba'']] na [[Wikizvor]]u {{en simbol}} * [https://standardebooks.org/ebooks/harriet-beecher-stowe/uncle-toms-cabin ''Čiča Tomina koliba''] na [[Standard Ebooks]]u {{en simbol}} * [https://gutenberg.org/ebooks/203 ''Čiča Tomina koliba''] na [[Projekt "Gutenberg"|Projektu "Gutenberg"]] {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Knjige iz 1852.]] [[Kategorija:Američki romani]] [[Kategorija:Djela Harriet Beecher Stowe]] [[Kategorija:Kulturna historija Američkog građanskog rata]] [[Kategorija:Uzroci Američkog građanskog rata]] [[Kategorija:Romani o robovlasništvu u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Društveni romani]] [[Kategorija:Sentimentalni romani]] [[Kategorija:Knjige o ljudskim pravima]] 5xxrx6bfkqkdzci0objgj57hkzbvhkg 0 513427 3932200 3931620 2026-09-30T00:18:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932200 wikitext text/x-wiki [[File:Schoolers Inside Samakkhi Witthayakhom School Library.jpg|thumb|350x350px|Učenici u školskoj biblioteci Samakkhi Witthayakhom, [[Tajland]]]] '''Školska biblioteka''' (ili školski medijski centar) je [[biblioteka]] unutar [[Škola|škole]] u kojoj učenici i osoblje javne ili privatne škole, a često i roditelji tih učenika, imaju pristup raznim resursima. Cilj školske biblioteke ili medijskog centra je osigurati da svi članovi školske zajednice imaju jednak pristup "knjigama i čitanju, informacijama i informatičkoj tehnologiji".<ref>{{cite web |url=http://www.ala.org/ala/mgrps/divs/aasl/aaslproftools/learningstandards/AASL_LearningStandards.pdf |title=AASL Standards for the 21st Century Learner |publisher=American Association of School Librarians |page=2 |access-date=29. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008233118/http://www.ala.org/ala/mgrps/divs/aasl/aaslproftools/learningstandards/AASL_LearningStandards.pdf |archive-date=8. 10. 2008}}</ref> Školska biblioteka ili medijski centar "koristi sve vrste medija... je automatizovana i koristi internet [kao i knjige] za prikupljanje informacija".<ref>Morris, B. (2013). ''Administering the school library media center''. Westport, CT: Libraries Unlimited. (str. 32).</ref> Školske biblioteke se razlikuju od [[javna biblioteka|javnih biblioteka]] jer služe kao učenicima orijentisane laboratorije koje podržavaju, proširuju i individualiziraju školski program... "školska biblioteka služi kao centar i koordinirajuća agencija za sav materijal koji se koristi u školi".<ref>Morris, 2013, p.32</ref> Istraživači su pokazali da školske biblioteke imaju pozitivan uticaj na postignuća učenika kroz više od 60 studija koje su sprovedene u 19 [[Sjedinjene Američke Države|američkih]] država i jednoj [[Kanada|kanadskoj]] provinciji. Glavni nalaz ovih studija bio je da su učenici koji imaju pristup medijskom programu školske biblioteke sa dobrom podrškom i sa kvalifikovanim specijalistom za medije školske biblioteke, postigli bolje rezultate na ocjenama čitanja bez obzira na njihov socio-ekonomski status. Osim toga, studija sprovedena u [[Ohio]]u<ref>Todd, R., Kuhlthau, C., & OELMA. (2014). ''Student Learning through Ohio School Libraries : The Ohio Research Study''. Available online at: {{cite web |url=http://www.oelma.org/studentlearning/ |title=OELMA Student Learning |access-date=6. 12. 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040829171616/http://www.oelma.org/studentlearning/ |archive-date=29. 8. 2004 }}</ref> otkrila je da 99,4% ispitanih učenika vjeruje da su im školski bibliotekari i medijski programi školskih biblioteka pomogli da uspiju u školi. Izvještaj u kojem se izvještavaju o sličnim zaključcima sastavila je [[Michele Lonsdale]] u Australiji 2003.<ref>Lonsdale, M. (2003). ''Impact of school libraries on student achievement: A review of the research''. Camberwell, Victoria, Australia: Australian Council for Educational Research. Available online at http://www.asla.org.au/site/DefaultSite/filesystem/documents/research.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180921021724/http://www.asla.org.au/site/defaultsite/filesystem/documents/research.pdf |date=21. 9. 2018 }} {{Cite web |url=http://www.asla.org.au/site/defaultsite/filesystem/documents/research.pdf |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921021724/http://www.asla.org.au/site/defaultsite/filesystem/documents/research.pdf |archive-date=21. 9. 2018 |access-date=16. 11. 2024 |url-status=dead}}</ref> == Historija školskih biblioteka == Bibliotečke usluge školama evoluirale su od kasnih 1800-ih od vagona javnih ili državnih biblioteka do zbirki neformalnih učionica do onoga što postoji danas.<ref>Wiegand, Wayne A. ''American Public School Librarianship: A History.'' Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2021</ref><ref name="fifty">{{cite web |url=http://dorrstreet.org/502-spring-2018/NCES%202005%20fifty%20years%20of%20supporting%20311.pdf |title=Fifty Years of Supporting Children's Learning: A History of Libraries and Federal Legislation From 1953to 2000 |last1=Michie |first1=Joan S |last2=Holton |first2=Barbara |date=mart 2005 |publisher=U.S. Department of Education |access-date=29. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726140834/http://dorrstreet.org/502-spring-2018/NCES%202005%20fifty%20years%20of%20supporting%20311.pdf |archive-date=26. 7. 2022}}</ref> Kasniji dio 19. stoljeća označio je početak modernog američkog bibliotečkog pokreta stvaranjem [[Američka bibliotečka asocijacija|Američke bibliotečke asocijacije]] (ALA) 1876. od strane grupe bibliotekara predvođenih [[Melvil Dewey|Melvilom Deweyjem]]. U ovim početnim fazama razvoja, školske biblioteke su prvenstveno bile sastavljene od malih zbirki pri čemu je školski bibliotekar imao prvenstveno činovničku ulogu. Dewey je napisao da je "široka koncepcija rada škola na kraju vijeka jednostavno ovo, naučiti djecu da razmišljaju tačno, sa snagom i brzinom. Ako u školi počnu, onda gdje stiču obrazovanje?"<ref>Dewey, M. (1920). What a library should be and what it can do. In A. E. Bostwick (Ed.). The library and society: Classics of American librarianship (pp. 75-78). New York: H.W. Wilson.</ref> Godina 1920. označila je prvi pokušaj bibliotečke i obrazovne zajednice da evaluiraju školske biblioteke objavljivanjem ''Izvjesnog izvještaja'',<ref>Charles C. Certain Committee. (1986). ''Standard library organization and equipment for secondary schools of different sizes''. In Melvil M. Bowie (Comp.), ''Historic Documents of school libraries'' (pp.34-51). Littleton, CO: Hi Willow Research and Publishing. (Original work published 1920, Chicago: American Library Association)</ref> koji je predstavljao prvo mjerilo za vrednovanje školskih biblioteka. Do 1950-ih, 40% škola je ukazalo na prisustvo školskih zbirki. Oko 18% je izjavilo da ima centralizovane biblioteke. Gradske škole prijavile su 48%, a seoske škole 12%.<ref name="fifty" /> Školske biblioteke doživjele su još jedan veliki poticaj nakon pokretanja ''[[Sputnjik 1|Sputnjika]]'' 1957, što je natjeralo Sjedinjene Države da preispitaju svoje prioritete u obrazovanju iz [[Matematika|matematike]] i [[Prirodne nauke|prirodnih nauka]]. NDEA je bila odgovor na Sputnjik i NDEAin program ''Naslov III'' je pružio finansijsku pomoć za jačanje [[Nauka|nauke]], matematike i savremenog stranog jezika.<ref>Michie, Joan S., et al. "Fifty Years of Supporting Children's Learning: A History of Public School Libraries and Federal Legislation from 1953 to 2000. NCES 2005-311." (March 1, 2005): ERIC, EBSCOhost (accessed March 1, 2018).</ref> Kao rezultat toga, šezdesete su bile jedan od najvećih perioda rasta i razvoja za školske biblioteke zbog povećanog priliva novca i podrške privatnog sektora i javnog finansiranja obrazovanja. Najzapaženiji u tom periodu bio je ''Knapp školski projekat biblioteka''<ref>{{cite journal |last=Boardman |first=Edna |date=September–October 1994 |title=The Knapp School Libraries Project: The Best $1,130,000 Ever Spent on School Libraries. |url=https://archive.org/details/sim_book-report_september-october-1994_13_2/page/17 |journal=Book Report |volume=13 |issue=2 |pages=17–19 |issn=0731-4388 |id=ERIC # EJ489785 }}''</ref> koji je uspostavio model medijskih centara školskih biblioteka širom SAD-a. Stotine novih školskih biblioteka su proširene i renovirane za to vrijeme. U skorije vreme, školske biblioteke su definisane sa dva glavna dokumenta sa smernicama: Informaciona moć (1988)<ref>American Association of School Librarians & Association for Educational Communications and Technology. (1988). ''Information power: Guidelines for school library media programs''. Chicago: American Library Association.</ref> i Informaciona moć II (1998).<ref>American Association of School Librarians & Association for Educational Communications and Technology. (1998). ''Information power: Building partnerships for learning''. Chicago: American Library Association.</ref> Godine 1999. [[Međunarodna federacija bibliotečkih udruženja i institucija]] (IFLA) objavila je globalno važan ''UNESCO školski manifest biblioteke'', u kojem se kaže: "Školska biblioteka pruža informacije i ideje koje su ključne za uspješno funkcioniranje u današnjem društvu zasnovanom na informacijama i znanju. Škola biblioteka osposobljava učenike vještinama cjeloživotnog učenja i razvija maštu, omogućavajući im da žive kao odgovorni građani." == Namjena školske biblioteke == [[File:Library5.JPG|thumb|Unutrašnjost školske biblioteke.]] {{Citat|Medijski centri školskih biblioteka u 21. vijeku mogu i trebaju biti središta za povećanje postignuća učenika i pozitivno usmjerenu reformu škola. —Kathleen D. Smith<ref>Smith, K. (2002). "Building Student Learning Through School Libraries." Statement delivered at the ''White House Conference on School Libraries'', available from: {{cite web |url=http://www.imls.gov/news/events/whitehouse_3.shtm |title=IMLS - News & Events - Conferences |access-date=6. 12. 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916210713/http://imls.gov/news/events/whitehouse_3.shtm |archive-date=16. 9. 2008 }}</ref>}} Školska biblioteka postoji da bi pružila niz mogućnosti učenja za velike i male grupe, kao i za pojedince sa fokusom na intelektualni sadržaj, informatičku pismenost i učenike.<ref name="Morris, 2004">Morris, 2004</ref> Pored posjeta učionicama sa nastavnicima-saradnicima, školska biblioteka služi i kao prostor za učenje učenika za samostalan rad, korištenje [[računar]]a, pristup [[internet]]u, korištenje opreme i istraživačkog materijala; organizaciju posebnih događaja kao što su posjete autora i književni klubovi; kao i za podučavanje i testiranje. Školske biblioteke funkcionišu kao centralna lokacija za sve dostupne informacije, a školski bibliotekar funkcioniše kao mapa resursa i materijala koji se nalaze u biblioteci.<ref>Felmley, D. (2010). How far should courses in normal schools and teachers’ colleges seek to acquaint all teachers with the ways of organizing and using school libraries?. Journal of Proceedings and Addresses of the Forty-Sixth Annual Meeting Held at Cleveland, Ohio, 1087-1095. {{doi|10.1037/e597422010-207}}</ref> Školska biblioteka funkcioniše kao prilika za nastavnike da rade sa bibliotekarima u podršci resursnom centru za učenike da mogu bezbjedno pristupati internetu kako za školski rad tako i za međusobnu interakciju. U svom članku "Tag! You're It!": Igrajući na digitalnom igralištu, De las Casas govori o tome kako se današnja omladina mnogo više osjeća s tehnologijom nego ikada prije, i vjeruje da se "moramo zalagati za propise i zakone koji podržavaju obrazovanje mladih, a ne jednostavno ograničiti njihov pristup internetu."<ref>De las Casas, D. (2010). “Tag! you're it!”: playing on the digital playground. Knowledge Quest, 39(1), 80-82.</ref> Program medijskog centra školske biblioteke je zajednički poduhvat u kojem stručnjaci za medije školske biblioteke, nastavnici i administratori rade zajedno kako bi pružili mogućnosti za društveni, kulturni i obrazovni razvoj učenika. Aktivnosti koje su dio medijskog programa školske biblioteke mogu se odvijati u medija centru školske biblioteke, laboratorijskoj učionici, preko škole, te putem internet resursa školske biblioteke.<ref name="Morris, 2004"/> U [[Australija|Australiji]] školske biblioteke su igrale glavnu ulogu u uspjehu programa ''Reading Challenge'' koje su pokrenule i finansirale različite državne vlade. ''Premier's Reading Challenge'' u Južnoj Australiji, koji je pokrenuo premijer [[Mike Rann]] (2002. do 2011.), ima jednu od najvećih stopa učešća u čitalačkim izazovima u svijetu. Prigrlilo ga je više od 95% javnih, privatnih i vjerskih škola.<ref>Center for National Policy, Washington DC, What States Can Do, May 2, 2012</ref> == Zbirka školske biblioteke == Školske biblioteke slične su javnim bibliotekama po tome što sadrže knjige, filmove, snimljeni zvuk, periodiku i digitalne medije. Ovi predmeti nisu samo za obrazovanje, uživanje i zabavu svih članova školske zajednice, već i za unaprjeđenje i proširenje školskog programa. == Budžet == Budžet je kritična komponenta izgradnje zbirke školske biblioteke. Važno je iskoristiti ta sredstva u najboljem interesu školske zajednice.<ref>{{Cite web |last=Bredenkamp |first=Paige |title=Subject Guides & Tutorials: School Library Handbook: Collection Development |url=https://gowyld.libguides.com/c.php?g=795819&p=6352504 |access-date=30. 3. 2022 |website=gowyld.libguides.com |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Biblioteka]] * [[Javna biblioteka]] == Reference == {{Refspisak}} {{Biblioteke i bibliotekarstvo}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vladine institucije]] [[Kategorija:Vrste biblioteka]] [[Kategorija:Akademske biblioteke]] o0hc0ate0a9oz95x777nwi9w25qpz3a 4 515758 3932148 3924610 2026-09-29T15:15:56Z Mir.u.Svijetu 185090 3932148 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbaler | ime = Eldar Sivac | slika = | puno_ime = Eldar Sivac | datum_rođenja = 17. septembar 1999. | mjesto_rođenja = Zenica, Bosna i Hercegovina | visina = '''Podebljan tekst''' | pozicija = Desni bek | trenutni_klub = [[NK Čelik Zenica]] | broj = | mlađi_klubovi = | godine1 = 2021–2024 | klub1 = [[NK Čelik Zenica]] | utakmice1 = 99 | golovi1 = 8 | godine2 = 2024–2025 | klub2 = [[FK Radnik Bijeljina]] | utakmice2 = 13 | golovi2 = 0 | godine3 = 2025– | klub3 = [[NK Čelik Zenica]] | utakmice3 = | golovi3 = | reprezentacija = }} '''Eldar Sivac''' (rođen 17. septembra 1999. u Zenici) je bosanskohercegovački fudbaler koji igra na poziciji desnog beka za [[NK Čelik Zenica|NK Čelik]]. == Klupska karijera == === NK Čelik Zenica (2021–2024) === Sivac je seniorsku karijeru započeo u [[NK Čelik Zenica|NK Čeliku]] iz Zenice. Tokom boravka u klubu odigrao je 99 utakmica, postigao 8 golova i upisao 29 asistencija.<ref>https://scsport.ba/celik-se-oprostio-od-standardnog-prvotimca</ref> === FK Radnik Bijeljina (2024–2025) === Dana 25. juna 2024. godine najavljeno je da Eldar Sivac prelazi u [[FK Radnik Bijeljina|FK Radnik Bijeljina]] kao prvo pojačanje za novu sezonu.<ref>https://bijeljina.com/sport/dolazi-iz-zenice-eldar-sivac-prvo-pojacanje-fk-radnik-bijeljina</ref> Zvanično je potpisao ugovor 1. jula 2024. godine. Za Radnik je nastupio u 13 utakmica tokom sezone 2024/25, nakon čega je klub objavio da je saradnja sa Sivcem završena.<ref>https://sportsport.ba/fudbal/fk-radnik-bijeljina-raskid-saradnje/501385</ref> === Povratak u NK Čelik (2025–) === U ljetnom prelaznom roku 2025. godine, Sivac se vratio u redove NK Čelik. Zvanična potvrda transfera je očekivana. ᾗdem 1990-1999-2000 Γρeςς-Ελλάδά-0110-10-10-γλ -2000-1-2 first and 1755-1 seconds 3276-6072 -9348-3333/9-1456-1820-1515-1518-1818-1815-green land koutys kostas == Statistika == {| class="wikitable" |- ! Klub !! Period !! Utakmice !! Golovi !! Asistencije |- | [[NK Čelik Zenica]] || 2021–2024 || 99 || 8 || 29 |- | [[FK Radnik Bijeljina]] || 2024–2025 || 13 || 0 || – |- | [[NK Čelik Zenica]] || 2025– || – || – || – |} == Izvori == <references/> == Vanjski linkovi == * [https://www.transfermarkt.com/eldar-sivac/profil/spieler/586311 Transfermarkt profil] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1999.]] [[Kategorija:NK Čelik Zenica]] [[Kategorija:FK Radnik Bijeljina]] Emina Hodžić - Patković (rođena 1976. godine u Travniku) poznata je bosanskohercegovačka književnica i nastavnica islamske vjeronauke. U rodnom gradu Travniku završila je opću gimnaziju, a fakultetsko obrazovanje na Islamskom pedagoškom fakultetu u Zenici. Više od dvadeset godina radi u svojoj struci, a od 1998. godine uposlenik je O.Š. ,,Meša Selimović" u Zenici. Udata je i majka dva sina. Amaterskim pisanjem bavi se duže vrijeme. Svoj prvi roman, Kako vole nevoljeni, počela je pisati nekoliko dana nakon očeve smrti, a objavljen je u oktobru, 2020. godine. Biografija Život i autorstvo Mimo rada u prosvjeti, autorica se bavila mnogim drugim stvarima u životu. Dugi niz godina bila je vlasnica firme za uvoz i prodaju nakita Gul unikati, a nedugo nakon bolesti supruga se zvanično povukla iz tog posla.[1] Na mnogim javnim susretima Emina o pisanju govori na poseban način, a svoja djela zasniva na istinitim pričama mnogih žena čije su sudbine utjecale na autoricu te samim time i postale inspiracija za njene popularne romane. Jedno od najčitanijih i najdražih djela među publikom je trilogija Srest ćemo se jednom, u Istanbulu, koja sadrži 3 povezana dijela priče jedne porodice kroz tri generacije, a kroz pisanje istih Emina je naučila mnogo i o svojoj ličnosti. Ja (NI)sam Azra je posljednje objavljeno autoricino djelo. Bibliografija Kako vole nevoljeni, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2020.) Sejda, roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) Sejdina kći, roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) Nevjesta Sejdine kćeri, roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) Pišem ti kalemom srca, zbirka priča (Meligrafprint d.o.o: Zenica, 2022.) Srest ćemo se jednom, u Istanbulu, trilogija (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2022.) Izgubljeni putokaz, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) Pišem ti..., zbirka kratkih tekstova (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) Inoča, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) Žuta bilježnica, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2025.) Ja (NI)sam Azra, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2026.) Belma Bećirbašić (rođena 1979 u Sarajevu) je bosanskohercegovačka spisateljica, novinarka, istraživačica i aktivistica. Odrasla je u Parizu. Diplomirana je novinarka i magistrica Rodnih studija te dobitnica Fulbrightove stipendije na Columbia University, New York (2011-2012). Biografija Tokom svog odrastanja, Bećirbašić se bavila različitim disciplinama - žongliranjem vatrom, fotografijom, video snimanjem, aktivizmom... Dugi niz godina je radila kao novinarka i urednica u magazinu Dani. 2003. godine je, zajedno sa Dženanom Šečić, dobila nagradu Amnesty International za članak Invisible Casualties of War, objavljen u časopisu Start, iz oblasti ljudskih prava. Rad se bavio položajem djece rođene kao posljedica ratnog seksualnog nasilja u Bosni i Hercegovini. Eseje, novinske članke i komentare je objavljivala u velikom broju časopisa. 2011. godine je objavila knjigu Tijelo, ženskost i moć: upisivanje patrijarhalnog diskursa u tijelo, koju je objavio Synopsis u Sarajevu i Zagrebu. Knjiga se bavi različitim načinima na koje društvo utiče na žensko tijelo. Autorica posebno govori o utjecaju nacionalizma i ratnog seksualnog nasilja, popularne kulture i turbo-folka, kao i religije te načina na koji se kroz hidžab oblikuje odnos prema ženskom tijelu. Među njenim ranijim književnim radovima su dvije kratke priče: Čovjek koji je mrzio drveće, trećenagrađenu na književnom konkursu Susjedi 2010 i izdatu u TDK Šahinpašić, te Afrikat, u ediciji Izvan koridora - Vranac 2011 (VBZ-Karver). 2024. godine je objavila zbirku kratkih priča u izdanju beogradske izdavačke kuće Nova Poetika a prvi put je predstavljena na 67. Međunarodnom sajmu knjiga u Beogradu. U Sarajevu je predstavljena u Bosanskom kulturnom centru u junu 2025. Nakon višegodišnjeg rada u novinarstvu, autorica se angažovala u radu organizacije Kvinna till Kvinna, gdje je 2022. godine obavljala funkciju senior programme officer u sarajevskom uredu. Bavila se pitanjima ženskih prava i seksualnog nasilja povezanog sa sukobima. U svom radu se posebno zalagala za podršku ženama koje su preživjele seksualno nasilje i za njihovo ostvarivanje prava i pravde. Esma Drkenda (rođena 17.8.1964. u Goraždu) bosanskohercegovačka je aktivistica za ljudska prava, rodnu ravnopravnost i izgradnju mira te autorica knjige Snaga jedne žene. Diplomirala je na Fakultetu političkih nauka u Sarajevu, a prije početka rata u Bosni i Hercegovini radila je kao mašinska tehničarka u RO Pobjeda Goražde. Sa nepunih devetnaest godina, 1983. počela je sa služenjem dobrovoljnog vojnog roka za žene u Beogradu, koje je potaknuo njen interes za pitanja rodne neravnopravnosti i izgradnje mira. Biografija Tokom rata u Bosni i Hercegovini bila je pripadnica interventnog voda Armije BiH, pomoćnica komandira specijalne borbene jedinice MUP-a Goražde te obnašala mnoge druge dužnosti. Od potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma do 2007. obavljala je dužnost kapetanice sa radnim mjestom podoficirskog ranga. Uprkos njenim zaslugama i predanom angažmanu, nije uspjela vratiti taj čin niti dobiti oficirsko radno mjesto zbog rodne diskriminacije. qwo30b5mdct55i2j8hip2i1f2loow0w 3932157 3932148 2026-09-29T16:43:09Z Mir.u.Svijetu 185090 3932157 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbaler | ime = Eldar Sivac | slika = | puno_ime = Eldar Sivac | datum_rođenja = 17. septembar 1999. | mjesto_rođenja = Zenica, Bosna i Hercegovina | visina = '''Podebljan tekst''' | pozicija = Desni bek | trenutni_klub = [[NK Čelik Zenica]] | broj = | mlađi_klubovi = | godine1 = 2021–2024 | klub1 = [[NK Čelik Zenica]] | utakmice1 = 99 | golovi1 = 8 | godine2 = 2024–2025 | klub2 = [[FK Radnik Bijeljina]] | utakmice2 = 13 | golovi2 = 0 | godine3 = 2025– | klub3 = [[NK Čelik Zenica]] | utakmice3 = | golovi3 = | reprezentacija = }} '''Eldar Sivac''' (rođen 17. septembra 1999. u Zenici) je bosanskohercegovački fudbaler koji igra na poziciji desnog beka za [[NK Čelik Zenica|NK Čelik]]. == Klupska karijera == === NK Čelik Zenica (2021–2024) === Sivac je seniorsku karijeru započeo u [[NK Čelik Zenica|NK Čeliku]] iz Zenice. Tokom boravka u klubu odigrao je 99 utakmica, postigao 8 golova i upisao 29 asistencija.<ref>https://scsport.ba/celik-se-oprostio-od-standardnog-prvotimca</ref> === FK Radnik Bijeljina (2024–2025) === Dana 25. juna 2024. godine najavljeno je da Eldar Sivac prelazi u [[FK Radnik Bijeljina|FK Radnik Bijeljina]] kao prvo pojačanje za novu sezonu.<ref>https://bijeljina.com/sport/dolazi-iz-zenice-eldar-sivac-prvo-pojacanje-fk-radnik-bijeljina</ref> Zvanično je potpisao ugovor 1. jula 2024. godine. Za Radnik je nastupio u 13 utakmica tokom sezone 2024/25, nakon čega je klub objavio da je saradnja sa Sivcem završena.<ref>https://sportsport.ba/fudbal/fk-radnik-bijeljina-raskid-saradnje/501385</ref> === Povratak u NK Čelik (2025–) === U ljetnom prelaznom roku 2025. godine, Sivac se vratio u redove NK Čelik. Zvanična potvrda transfera je očekivana. ᾗdem 1990-1999-2000 Γρeςς-Ελλάδά-0110-10-10-γλ -2000-1-2 first and 1755-1 seconds 3276-6072 -9348-3333/9-1456-1820-1515-1518-1818-1815-green land koutys kostas == Statistika == {| class="wikitable" |- ! Klub !! Period !! Utakmice !! Golovi !! Asistencije |- | [[NK Čelik Zenica]] || 2021–2024 || 99 || 8 || 29 |- | [[FK Radnik Bijeljina]] || 2024–2025 || 13 || 0 || – |- | [[NK Čelik Zenica]] || 2025– || – || – || – |} == Izvori == <references/> == Vanjski linkovi == * [https://www.transfermarkt.com/eldar-sivac/profil/spieler/586311 Transfermarkt profil] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1999.]] [[Kategorija:NK Čelik Zenica]] [[Kategorija:FK Radnik Bijeljina]] Emina Hodžić - Patković (rođena 1976. godine u Travniku) poznata je bosanskohercegovačka književnica i nastavnica islamske vjeronauke. U rodnom gradu Travniku završila je opću gimnaziju, a fakultetsko obrazovanje na Islamskom pedagoškom fakultetu u Zenici. Više od dvadeset godina radi u svojoj struci, a od 1998. godine uposlenik je O.Š. ,,Meša Selimović" u Zenici. Udata je i majka dva sina. Amaterskim pisanjem bavi se duže vrijeme. Svoj prvi roman, Kako vole nevoljeni, počela je pisati nekoliko dana nakon očeve smrti, a objavljen je u oktobru, 2020. godine. Biografija Život i autorstvo Mimo rada u prosvjeti, autorica se bavila mnogim drugim stvarima u životu. Dugi niz godina bila je vlasnica firme za uvoz i prodaju nakita Gul unikati, a nedugo nakon bolesti supruga se zvanično povukla iz tog posla.[1] Na mnogim javnim susretima Emina o pisanju govori na poseban način, a svoja djela zasniva na istinitim pričama mnogih žena čije su sudbine utjecale na autoricu te samim time i postale inspiracija za njene popularne romane. Jedno od najčitanijih i najdražih djela među publikom je trilogija Srest ćemo se jednom, u Istanbulu, koja sadrži 3 povezana dijela priče jedne porodice kroz tri generacije, a kroz pisanje istih Emina je naučila mnogo i o svojoj ličnosti. Ja (NI)sam Azra je posljednje objavljeno autoricino djelo. Bibliografija Kako vole nevoljeni, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2020.) Sejda, roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) Sejdina kći, roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) Nevjesta Sejdine kćeri, roman (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2021.) Pišem ti kalemom srca, zbirka priča (Meligrafprint d.o.o: Zenica, 2022.) Srest ćemo se jednom, u Istanbulu, trilogija (Meligrafprint d.o.o.: Zenica, 2022.) Izgubljeni putokaz, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) Pišem ti..., zbirka kratkih tekstova (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) Inoča, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2024.) Žuta bilježnica, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2025.) Ja (NI)sam Azra, roman (Planjax komerc d.o.o.: Tešanj, 2026.) Belma Bećirbašić (rođena 1979 u Sarajevu) je bosanskohercegovačka spisateljica, novinarka, istraživačica i aktivistica. Odrasla je u Parizu. Diplomirana je novinarka i magistrica Rodnih studija te dobitnica Fulbrightove stipendije na Columbia University, New York (2011-2012). Biografija Tokom svog odrastanja, Bećirbašić se bavila različitim disciplinama - žongliranjem vatrom, fotografijom, video snimanjem, aktivizmom... Dugi niz godina je radila kao novinarka i urednica u magazinu Dani. 2003. godine je, zajedno sa Dženanom Šečić, dobila nagradu Amnesty International za članak Invisible Casualties of War, objavljen u časopisu Start, iz oblasti ljudskih prava. Rad se bavio položajem djece rođene kao posljedica ratnog seksualnog nasilja u Bosni i Hercegovini. Eseje, novinske članke i komentare je objavljivala u velikom broju časopisa. 2011. godine je objavila knjigu Tijelo, ženskost i moć: upisivanje patrijarhalnog diskursa u tijelo, koju je objavio Synopsis u Sarajevu i Zagrebu. Knjiga se bavi različitim načinima na koje društvo utiče na žensko tijelo. Autorica posebno govori o utjecaju nacionalizma i ratnog seksualnog nasilja, popularne kulture i turbo-folka, kao i religije te načina na koji se kroz hidžab oblikuje odnos prema ženskom tijelu. Među njenim ranijim književnim radovima su dvije kratke priče: Čovjek koji je mrzio drveće, trećenagrađenu na književnom konkursu Susjedi 2010 i izdatu u TDK Šahinpašić, te Afrikat, u ediciji Izvan koridora - Vranac 2011 (VBZ-Karver). 2024. godine je objavila zbirku kratkih priča u izdanju beogradske izdavačke kuće Nova Poetika a prvi put je predstavljena na 67. Međunarodnom sajmu knjiga u Beogradu. U Sarajevu je predstavljena u Bosanskom kulturnom centru u junu 2025. Nakon višegodišnjeg rada u novinarstvu, autorica se angažovala u radu organizacije Kvinna till Kvinna, gdje je 2022. godine obavljala funkciju senior programme officer u sarajevskom uredu. Bavila se pitanjima ženskih prava i seksualnog nasilja povezanog sa sukobima. U svom radu se posebno zalagala za podršku ženama koje su preživjele seksualno nasilje i za njihovo ostvarivanje prava i pravde. Esma Drkenda (rođena 17.8.1964. u Goraždu) bosanskohercegovačka je aktivistica za ljudska prava, rodnu ravnopravnost i izgradnju mira. Diplomirala je na Fakultetu političkih nauka u Sarajevu, a prije početka rata u Bosni i Hercegovini radila kao mašinska tehničarka u RO Pobjeda Goražde. Sa nepunih devetnaest godina, 1983. počela je sa služenjem dobrovoljnog vojnog roka za žene u Beogradu, koje je potaknuo njen interes za pitanja rodne neravnopravnosti i izgradnje mira. Angažman Tokom rata u Bosni i Hercegovini bila je pripadnica interventnog voda Armije BiH, pomoćnica komandira specijalne borbene jedinice MUP-a Goražde te obnašala mnoge druge dužnosti. Od potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma do 2007. obavljala je dužnost kapetanice sa radnim mjestom podoficirskog ranga, a zbog rodne diskriminacije nije uspjela vratiti taj čin, niti dobiti oficirsko radno mjesto uprkos njenom predanom angažmanu. Zbog razvitka PTSP-a i moždanog udara nastalih kao posljedica stresa, jedno vrijeme bila je teško nepokretna. Ipak, nakon psiho-edukativnog odmora za žene i djecu u Kući Seka na Braču, ulazi u aktivizam i gradi svijest o sopstvenom djelovanju. Odlaskom u penziju, 2007. osniva Udruženje žena Seka Goražde, preciznije, centar za terapiju, obrazovanje i rekreaciju žena i djece Kuća Seka. Na svečanoj sjednici Gradskog vijeća Goražde dodijeljena joj je priznanje Zlatna plaketa „za kontinuiran, dugogodišnji rad u nevladinom sektoru i izuzetne akcije u oblasti borbe za rodnu ravnopravnost” nakon jedanaest godina predanog rada. Ovo priznanje treće je po redu koje je dodijeljeno članicama udruženja od njegovog osnivanja, dok je Seka jedina organizacija koja je nagradu ovog karaktera dobila van granica Austrije. r17mpajshnftjela43fjcdrqxhjan87 0 531133 3932243 3931825 2026-09-30T10:49:05Z ~2026-52491-01 186296 polling international 3932243 wikitext text/x-wiki {{Budući izbori}} {{Infokutija izbori | naziv_izbora = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.<br>Izbori u Republici Srpskoj | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - predsjednik Republike Srpske | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2030 - Republika Srpska | sljedeća_godina = 2030. | datum_izbora = 4. oktobar 2026. | izlaznost = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Predsjednik Republike Srpske]] | slika1 = [[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|150x150px]] | kandidat1 = [[Branko Blanuša]] | stranka1 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | broj_glasova1 = | postotak1 = | slika2 = [[Datoteka:Savo Minić in 2026 (cropped).jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Savo Minić]] | stranka2 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | broj_glasova2 = | postotak2 = | titula = [[Predsjednik Republike Srpske]] | prije_izbora = [[Siniša Karan]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]) | nakon_izbora = | map_image = | map_size = | map_caption = <!-- | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Narodna skupština Republike Srpske]] | stranka1 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Milorad Dodik]]}} | mandati1 = 29 | postotak1 = | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Branko Blanuša]]}} | mandati2 = 11 | postotak2 = | stranka3 = [[Partija demokratskog progresa]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Draško Stanivuković]]}} | mandati3 = 8 | postotak3 = | stranka4 = [[Demokratski savez]] | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija|DEMOS|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Nedeljko Čubrilović]]}} | mandati4 = 5 | postotak4 = | stranka5 = [[Narodna partija Srpske]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija|NPS|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Darko Banjac]]}} | mandati5 = 5 | postotak5 = | stranka6 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija|SP|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Petar Đokić]]}} | mandati6 = 5 | postotak6 = | stranka7 = [[Ujedinjena Srpska]] | boja7 = #{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}} | lider7 = {{nowrap|[[Nenad Stevandić]]}} | mandati7 = 4 | postotak7 = | stranka8 = [[Za pravdu i red]] | boja8 = #{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}} | lider8 = {{nowrap|[[Nebojša Vukanović]]}} | mandati8 = 4 | postotak8 = | stranka9 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja9 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | lider9 = {{nowrap|[[Nermin Nikšić]]}} | mandati9 = 3 | postotak9 = | stranka10 = [[Demokratski narodni savez]] | boja10 = #{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}} | lider10 = {{nowrap|[[Nenad Nešić]]}} | mandati10 = 3 | postotak10 = | stranka11 = [[Socijalistička partija Srpske]] | boja11 = #{{Izborni dijagram/Partija|SPS|tamno|BS}} | lider11 = {{nowrap|[[Goran Selak]]}} | mandati11 = 3 | postotak11 = | stranka12 = [[Narodni front (Republika Srpska)|Narodni front]] | boja12 = #{{Izborni dijagram/Partija|NF|tamno|BS}} | lider12 = {{nowrap|[[Jelena Trivić]]}} | mandati12 = 2 | postotak12 = | stranka13 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja13 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | lider13 = {{nowrap|[[Bakir Izetbegović]]}} | mandati13 = 1 | postotak13 = | stranka14 = [[Bosanskohercegovački zeleni|BH Zeleni]] | boja14 = #{{Izborni dijagram/Partija|BHZ|tamno|BS}} | lider14 = {{nowrap|[[Sevlid Hurtić]]}} | mandati14 = 1 | postotak14 = --> | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Spisak premijera Republike Srpske|Premijer <br>Republike Srpske]] | prije_izbora = [[Savo Minić]] | stranka_prije = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]) | nakon_izbora = | stranka_nakon = }}}}}}{{Politika Bosne i Hercegovine}}{{Politika Republike Srpske}} {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska''' su [[Opći izbori|opći]] ([[Predsjednički izbori|predsjednički]] i [[Parlamentarni izbori|parlamentarni]]) izbori koji će se održati 4. oktobra 2026, na osnovu [[Izbori u Bosni i Hercegovini#Izborni zakon|Izbornog zakona Bosne i Hercegovine]] u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Na izborima birati će se poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], te [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Osim toga, izbori se također održavaju za članove [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], zastupnike u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]], zastupnike [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] i zastupnike u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] Federacije BiH. [[Narodna skupština Republike Srpske]] (NSRS) sastoji se od [[Jednodomni sistem|jednog doma]]. Poslanici u NSRS, njih 83, biraju se direktno, putem [[Proporcionalni izborni sistem|proporcionalnog izbornog sistema]], slično kao i na državnom nivou.<ref name=":32">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/documents/ZAKONI/Tehnicki_precisceni_tekst/Tehnicki_precisceni_tekst_IZ_BiH_05_2024-bos.pdf?v=1|title=Izborni Zakon Bosne i Hercegovine (Tehnički prečišćeni tekst)|date=5. 8. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=12. 8. 2024}}</ref> [[Predsjednik Republike Srpske]] ima dva potpredsjednika iz različitih konstitutivnih naroda. Predsjednika i potpredsjednike biraju građani neposredno i tajnim glasanjem na mandat od četiri godine. Isto lice može biti izabrano za predsjednika i potpredsjednika najviše dva puta uzastopno. Za razliku od [[Predsjednik Federacije Bosne i Hercegovine|Predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Federacije Bosne i Hercegovine|Potpredsjednika Federacije BiH]], koji se biraju indirektno preko [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta FBiH]], Predsjednik i potpredsjednici Republike Srpske biraju se direktno s liste kandidata za predsjednika, tako što je za predsjednika izabran kandidat koji ostvari najveći broj glasova, a za potpredsjednike su izabrani kandidati iz druga dva konstitutivna naroda koji imaju najveći broj glasova iza izabranog predsjednika.<ref name=":32" /> Ovo bi trebali biti prvi izbori u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]] na kojima će se službeno koristiti nove izborne tehnologije, nakon uspješnog obavljenog pilot projekta na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024]]. Ove tehnologije bi osigurale i ojačale što veći integritet izbora širom države. Implementacija ovih tehnologija proizašla je iz odluku o izmjenama Izbornog zakona od strane [[Christian Schmidt|Christiana Schmidta]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] dana 26. marta 2024. U odluci, između ostalog, podrazumijeva se uvođenje izbornih tehnologija, poput elektronskog prebrojavanja glasačkih listića, elektronska identifikacija birača i videonadzor (snimanje biračkih mjesta i centara za brojanje). Odlukom je eksplicitno isključeno [[elektronsko glasanje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-enacting-the-law-on-amendments-to-the-election-law-of-bosnia-and-herzegovina-16/|title=Odluka kojom se donosi Zakon o izmjenama i dopunama Izbornog zakona Bosne i Hercegovine|date=26. 3. 2024|website=ohr.int|publisher=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]|access-date=18. 1. 2026}}</ref> == Kandidati == === Predsjednik i potpredsjednici Republike Srpske === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Bogdan Jovanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SŽ|tamno|BS}};" | |[[Stranka život]] |Predsjednik Stranke život (2022–) | rowspan="12" |<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/OI2026/politicki_subjekti/kandidatske_liste/kandidatske_liste_vecinski_glas_2026.pdf|title=Kandidatske liste - većinski glas|date=18. 8. 2026|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=5. 9. 2026}}</ref> |- |[[Datoteka:Branko_Blanuša_260609.jpg|132x132piksel|bez okvira]] |[[Branko Blanuša]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] |Redovni profesor na [[Elektrotehnički fakultet u Banjoj Luci|Elektrotehničkom fakultetu]] [[Univerzitet u Banjoj Luci|Univerziteta u Banjoj Luci]]<br>Predsjednik Srpske demokratske stranke (2025–) |- |[[Datoteka:Ćamil_Duraković.jpg|bez_okvira|136x136piksel|bez okvira]] |[[Ćamil Duraković]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]] |[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednik Republike Srpske]] (2022–)<br>Načelnik [[Srebrenica|općine Srebrenica]] (2012–2016) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ivan Begić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] |Novinar |- |[[Datoteka:Savo_Minić_in_2026_(cropped).jpg|bez_okvira|132x132piksel]] |[[Savo Minić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] |[[Spisak premijera Republike Srpske|Premijer Republike Srpske]] (2025–)<br>[[Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske|Ministar poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske]] (2022–2025) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Igor Balukčić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica 1990]] |Potpredsjednik Skupštine grada [[Teslić]] (2025–)<br>Odbornik u Skupštini grada Teslić (2024–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Franjo Jukić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je za [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednike]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina)|HSP AS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSP HB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=HDZ-RS|grupa=lower-alpha}} |Predsjednik regionalnog odbora HDZ BiH - Sjeverozapadna Bosna (2024–)<br>Član Predsjedništva Mladeži HDZ BiH (2022–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Begija Smajić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |Odbornica u Skupštini [[Srebrenica|općine Srebrenica]] (2012–2018; 2024–)<br>Poslanica u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2018–2022) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Jusuf Arifagić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}};" | |[[Narod i pravda]] |Vlasnik kompanije Arifagić Investment d.o.o. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ramiz Salkić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2022–)<br>[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednik Republike Srpske]] (2014–2022) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Marko Jorgić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]] |Delegat u [[Vijeće naroda Republike Srpske|Vijeću naroda Republike Srpske]] (2022–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ivo Kamenjašević]] |style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSS|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina)|Hrvatska seljačka stranka BiH]] |Regionalni predsjednik HSS BiH-a za [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]] (2024–)<br>Delegat u [[Vijeće naroda Republike Srpske|Vijeću naroda Republike Srpske]] (2014–2022) |} == Ankete – Narodna skupština Republike Srpske == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Agencija ! Period istraživanja ! Uzorak ! SNSD ! PSS ! SDS ! ZPR ! SP-Demos ! SPS ! US ! DNS-NPS ! Bošnjačke stranke |- | [https://geostrategy.com/snsd-maintain-lead-as-pss-opposition-reshapes-republic-srpska-election/ Geostrategy] | 31. august–4. septembar 2026. | 850 | '''28,3''' | 23,7 | 18,5 | 9,5 | 5,0 | 4,0 | 4,0 | 2,0 | 5,0 |} == Rezultati == === Predsjednik i potpredsjednici === {{Proširiti sekciju}} === Narodna skupština === {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == * [[Izbori u Bosni i Hercegovini]] ** [[Izbori u Republici Srpskoj]] * [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Izbori za članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine|Izbori u Federaciji Bosne i Hercegovine]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički_dom|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona|Izbori za zastupnike u skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] == Napomene == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.izbori.ba/?Lang=3 Službena stranica Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|Republika Srpska]] [[Kategorija:Izbori u Republici Srpskoj|2026]] s3pdm2lljww0i3xneg4g23u0dskfo96 0 532175 3932199 3822837 2026-09-30T00:18:05Z ~2026-52467-88 186283 ispravljena greška 3932199 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Varja Đukić | slika = Mirko Vlahović 2.jpg | alt_slike = | opis = Varja Đukić sa [[Mirko Vlahović|Mirkom Vlahovićem]] | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1962|4|18}} | mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = 1982-danas | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = }} '''Varja Đukić''' ([[Jesenice]], 18. april 1962) je crnogorska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]].<ref name="varja">{{cite web |title=VARJA ĐUKIĆ – PRVAKINJA CNP-A |url=https://cnp.me/varja-dukic/ |website=CNP |access-date=19. 1. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/kun/varja-dukic-80-ih-se-u-jugoslaviji-atmosfera-mogla-rezati-nozem-1031597/|title=Varja Đukić: 80-ih se u Jugoslaviji atmosfera mogla rezati nožem|last=Oslobođenje|first=Piše: Podcast|date=28. 3. 2025|website=Oslobođenje|language=bs|access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.danas.rs/kultura/san-na-javi-hronika-teatarskog-zivota-varje-djukic/|title="San na javi”: Hronika teatarskog života Varje Đukić - Kultura - Dnevni list Danas|date=3. 8. 2024|access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Srednje obrazovanje završila je u [[Podgorica|Titogradu]], nakon čega je diplomirala na [[Fakultet dramskih umjetnosti u Beogradu|Fakultetu dramskih umjetnosti u Beogradu]],<ref>{{Cite web|url=https://gracija.me/varja-dukic-pjevala-je-do-kraja-zivota/|title=VARJA ĐUKIĆ: Pjevala je do kraja života|last=Gracija|date=14. 5. 2020|website=Gracija|access-date=24. 3. 2026}}</ref> na odsjeku za glumu, 1984, u klasi profesorice [[Ognjenka Milićević|Ognjenke Milićević]]. Tokom studija ostvarila je uloge u dva igrana filma, ''[[Variola vera (film)|Variola Vera]]'' (za koji je nagrađena priznanjem za najboljeg debitanta na [[Pulski filmski festival|Festivalu u Puli]]) i ''[[Stepenice za nebo]]'', kao i u televizijskoj seriji ''[[Banjica (serija)|Banjica]]'' te TV drami ''[[Oštrica brijača]]''. U istom periodu nastupala je i u predstavama [[Jugoslovensko dramsko pozorište|Jugoslovenskog dramskog pozorišta]], među kojima su "Zli dusi", "Pozorište dvorište" i "Mara-Sad". Njen diplomski rad bila je predstava "Ovaj smak svijeta" (1984), realizovana prema esejima [[Elias Canetti|Eliasa Canettija]], za koju je dobila najvišu ocjenu, kao i [[Oktobarska nagrada grada Beograda|Oktobarsku nagradu grada Beograda]] za najbolji studentski rad.<ref>{{cite web |title=Varja Đukić |url=https://www.mediantrop.rankomunitic.org/svi-nasi-autori/303-varja-dukic |website=Мediantrop |access-date=19. 1. 2022 |archive-date=19. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119223349/https://www.mediantrop.rankomunitic.org/svi-nasi-autori/303-varja-dukic |url-status= }}</ref> U periodu od 1985. do 1990. bila je članica ansambla [[Crnogorsko narodno pozorište|Crnogorskog narodnog pozorišta]], gde je ostvarila zapažene uloge u predstavama "Veliki briljantni valcer", "Noć bogova", "Revizor", "Ko se boji Virdžinije Vulf2 i "Na ljetovanju". Posebno se istakla ulogom Kosare u predstavi "Vladimir i Kosara", realizovanoj u okviru prve produkcije Barskog ljetopisa. Od 1989. do 2001. radila je kao asistent i saradnik na predmetu gluma na [[Fakultet dramskih umetnosti Beograd|Fakultetu dramskih umjetnosti]] u [[Beograd]]u. Od 2001. živi u Podgorici, gde deluje kao samostalna umjetnica. Od osnivanja knjižare Karver, 12. aprila 2005, obavlja funkciju njenog direktora. Bavi se i pisanjem eseja i autorica je knjige [[Pozorišni geto]] (CDNK). Značajan uspjeh ostvarila je i predstavom "Tebi iz jučerašnje", koja je izvođena u Beogradu, Podgorici i na Cetinju.<ref name="varja" /> == Filmografija == === Film === {| class="wikitable sortable" !Godina !Naziv !Uloga |- | rowspan="2" |2011. |''[[Uspon]]'' |Nada |- |''[[Kako su me ukrali Nemci]]'' | |- | rowspan="2" |2005. |''[[Pogled sa Ajfelovog tornja]]'' | |- |''[[Imam nešto važno da vam kažem]]'' |Voditeljica |- |1999. |''[[U ime oca i sina]]'' |Novinarka |- |1998. |''[[Nedovršena simfonija]]'' |Berta |- |1993. |''[[Roda (film)|Roda]]'' | |- |1990. |''[[Narodni poslanik (1990)|Narodni poslanik]]'' |Danica |- | rowspan="2" |1983. |''[[Oštrica brijača]]'' | |- |''[[Stepenice za nebo]]'' |Svetlana Krivokapić |- |1982. |''[[Variola vera (film)|Variola vera]]'' |Doktorica Danka Uskoković |} === Televizija === {| class="wikitable sortable" !Godina !Naziv !Uloga |- |1993. |''[[Tesla (serija)|Tesla]]'' |Rosamund |- |1984. |''[[Banjica (serija)|Banjica]]'' |Jelena Antić |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0229270|name=Varja Đukić}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Đukić, Varja}} [[Kategorija:Rođeni 1962.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Hrvatske glumice]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] 0lrz9zrgrfd491s5mamf42ixd73o1zs 3932202 3932199 2026-09-30T00:20:21Z ~2026-52467-88 186283 3932202 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Varja Đukić | slika = Mirko Vlahović 2.jpg | alt_slike = | opis = Varja Đukić sa [[Mirko Vlahović|Mirkom Vlahovićem]] | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1962|4|18}} | mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = 1982-danas | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = }} '''Varja Đukić''' (Zagreb, 18. april 1962) je crnogorska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]].<ref name="varja">{{cite web |title=VARJA ĐUKIĆ – PRVAKINJA CNP-A |url=https://cnp.me/varja-dukic/ |website=CNP |access-date=19. 1. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/kun/varja-dukic-80-ih-se-u-jugoslaviji-atmosfera-mogla-rezati-nozem-1031597/|title=Varja Đukić: 80-ih se u Jugoslaviji atmosfera mogla rezati nožem|last=Oslobođenje|first=Piše: Podcast|date=28. 3. 2025|website=Oslobođenje|language=bs|access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.danas.rs/kultura/san-na-javi-hronika-teatarskog-zivota-varje-djukic/|title="San na javi”: Hronika teatarskog života Varje Đukić - Kultura - Dnevni list Danas|date=3. 8. 2024|access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Srednje obrazovanje završila je u [[Podgorica|Titogradu]], nakon čega je diplomirala na [[Fakultet dramskih umjetnosti u Beogradu|Fakultetu dramskih umjetnosti u Beogradu]],<ref>{{Cite web|url=https://gracija.me/varja-dukic-pjevala-je-do-kraja-zivota/|title=VARJA ĐUKIĆ: Pjevala je do kraja života|last=Gracija|date=14. 5. 2020|website=Gracija|access-date=24. 3. 2026}}</ref> na odsjeku za glumu, 1984, u klasi profesorice [[Ognjenka Milićević|Ognjenke Milićević]]. Tokom studija ostvarila je uloge u dva igrana filma, ''[[Variola vera (film)|Variola Vera]]'' (za koji je nagrađena priznanjem za najboljeg debitanta na [[Pulski filmski festival|Festivalu u Puli]]) i ''[[Stepenice za nebo]]'', kao i u televizijskoj seriji ''[[Banjica (serija)|Banjica]]'' te TV drami ''[[Oštrica brijača]]''. U istom periodu nastupala je i u predstavama [[Jugoslovensko dramsko pozorište|Jugoslovenskog dramskog pozorišta]], među kojima su "Zli dusi", "Pozorište dvorište" i "Mara-Sad". Njen diplomski rad bila je predstava "Ovaj smak svijeta" (1984), realizovana prema esejima [[Elias Canetti|Eliasa Canettija]], za koju je dobila najvišu ocjenu, kao i [[Oktobarska nagrada grada Beograda|Oktobarsku nagradu grada Beograda]] za najbolji studentski rad.<ref>{{cite web |title=Varja Đukić |url=https://www.mediantrop.rankomunitic.org/svi-nasi-autori/303-varja-dukic |website=Мediantrop |access-date=19. 1. 2022 |archive-date=19. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119223349/https://www.mediantrop.rankomunitic.org/svi-nasi-autori/303-varja-dukic |url-status= }}</ref> U periodu od 1985. do 1990. bila je članica ansambla [[Crnogorsko narodno pozorište|Crnogorskog narodnog pozorišta]], gde je ostvarila zapažene uloge u predstavama "Veliki briljantni valcer", "Noć bogova", "Revizor", "Ko se boji Virdžinije Vulf2 i "Na ljetovanju". Posebno se istakla ulogom Kosare u predstavi "Vladimir i Kosara", realizovanoj u okviru prve produkcije Barskog ljetopisa. Od 1989. do 2001. radila je kao asistent i saradnik na predmetu gluma na [[Fakultet dramskih umetnosti Beograd|Fakultetu dramskih umjetnosti]] u [[Beograd]]u. Od 2001. živi u Podgorici, gde deluje kao samostalna umjetnica. Od osnivanja knjižare Karver, 12. aprila 2005, obavlja funkciju njenog direktora. Bavi se i pisanjem eseja i autorica je knjige [[Pozorišni geto]] (CDNK). Značajan uspjeh ostvarila je i predstavom "Tebi iz jučerašnje", koja je izvođena u Beogradu, Podgorici i na Cetinju.<ref name="varja" /> == Filmografija == === Film === {| class="wikitable sortable" !Godina !Naziv !Uloga |- | rowspan="2" |2011. |''[[Uspon]]'' |Nada |- |''[[Kako su me ukrali Nemci]]'' | |- | rowspan="2" |2005. |''[[Pogled sa Ajfelovog tornja]]'' | |- |''[[Imam nešto važno da vam kažem]]'' |Voditeljica |- |1999. |''[[U ime oca i sina]]'' |Novinarka |- |1998. |''[[Nedovršena simfonija]]'' |Berta |- |1993. |''[[Roda (film)|Roda]]'' | |- |1990. |''[[Narodni poslanik (1990)|Narodni poslanik]]'' |Danica |- | rowspan="2" |1983. |''[[Oštrica brijača]]'' | |- |''[[Stepenice za nebo]]'' |Svetlana Krivokapić |- |1982. |''[[Variola vera (film)|Variola vera]]'' |Doktorica Danka Uskoković |} === Televizija === {| class="wikitable sortable" !Godina !Naziv !Uloga |- |1993. |''[[Tesla (serija)|Tesla]]'' |Rosamund |- |1984. |''[[Banjica (serija)|Banjica]]'' |Jelena Antić |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0229270|name=Varja Đukić}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Đukić, Varja}} [[Kategorija:Rođeni 1962.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Hrvatske glumice]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] 00o7i0r2hsywegpsxwph20rgx5wr36h 0 537021 3932135 3931254 2026-09-29T13:30:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932135 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Suzana Bubić | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1953|11|16}} | mjesto_rođenja = [[Mostar]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina|Bosanskohercegovačko]] | polje = [[Porodično pravo]] | radna_institucija = [[Pravni fakultet u Mostaru|Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru]] | alma_mater = {{Plainlist| * [[Pravni fakultet u Mostaru|Pravni fakultet u Mostaru, Odjeljenje Pravnog fakulteta Univerziteta u Sarajevu]] * [[Pravni fakultet u Beogradu|Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu]] }} | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * [[Dekan]]ica [[Pravni fakultet u Mostaru|Pravnog fakulteta Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru]] * [[Rektor]]ica [[Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru|Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru]] }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Suzana Bubić''' (rođena 16. novembra 1953) je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[pravo|pravnica]], univerzitetska profesorica i profesorica emerita [[Pravni fakultet u Mostaru|Pravnog fakulteta]] [[Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru|Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru]]. U svom naučnom i nastavnom radu bavi se prvenstveno [[porodično pravo|porodičnim pravom]], a posebno pitanjima bračnog, roditeljskog i starateljskog prava.<ref name="IzborPorodicno">{{cite web |title=Izvještaj Komisije za pripremanje prijedloga za izbor u zvanje – naučna oblast Porodično pravo |url=https://pfsa.unsa.ba/pf/wp-content/uploads/2019/10/Izvje%C5%A1taj-Komisije-za-pripremanje-prijedlog-za-izbor-u-zvanje-nau%C4%8Dna-oblast-Porodi%C4%8Dno-pravo.pdf |website=Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu |publisher=Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu |date=2019 |access-date=15. 9. 2026 |format=PDF |language=bs}}</ref> Na [[Pravni fakultet u Mostaru|Pravnom fakultetu]] obavljala je dužnost [[dekan]]ice u više mandata,<ref name="OHR">{{cite web |title=Odbor za mjere uspostave povjerenja promiče razumijevanje |url=https://www.ohr.int/odbor-za-mjere-uspostave-povjerenja-promice-razumijevanje/ |website=Ured visokog predstavnika (OHR) |publisher=Ured visokog predstavnika u Bosni i Hercegovini |date=7. 4. 2004 |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}</ref> a od 2008. do 2010. bila je [[rektor]]ica [[Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru|Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru]].<ref name="Rektori">{{cite web |title=Rektori Univerziteta (1977–2026) |url=https://www.unmo.ba/univerzitet/rektori/ |website=Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru |publisher=Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Godine 2018. promovisana je u počasno zvanje profesorice emerite.<ref name="Emeritus_1">{{cite news |title=Mostar: Na 41. rođendan Univerziteta nagrađeno 11 studenata |url=https://bljesak.info/sci-tech/obrazovanje/akademija-41-godisnjica-univerziteta/227194 |newspaper=Bljesak.info |agency=Fena |date=14. 2. 2018 |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Biografija == === Obrazovanje i akademska karijera === Suzana Bubić rođena je 16. novembra 1953. u [[Mostar]]u. U rodnom gradu završila je osnovnu školu 1966. i [[Zgrada Gimnazije u Mostaru|Gimnaziju]] 1972. Godine 1976. diplomirala je na [[Pravni fakultet u Mostaru|Pravnom fakultetu u Mostaru]], tada [[Pravni fakultet u Mostaru|Odjeljenju Pravnog fakulteta Univerziteta u Sarajevu]]. Magistarski rad ''Izdržavanje bračnog druga kao posljedica razvoda braka'' završila je na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu 1981,<ref name="Master">{{cite web |title=Faculty of Law – Master Studies – Curriculum |url=https://www.prf.unze.ba/OGLASNA%20PLOCA%20-%20PDS/Faculty%20of%20Law-Master%20Studies-CURRICULUM.pdf |website=Pravni fakultet Univerziteta u Zenici |publisher=Pravni fakultet Univerziteta u Zenici |access-date=15. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}</ref> a doktorsku disertaciju ''Intervencija društva u porodičnim odnosima'' 1988.<ref name="Bubic_1988_Disertacija">{{cite thesis |degree=doktorska disertacija |first=Suzana |last=Bubić |title=Intervencija društva u porodičnim odnosima |year=1988 |publisher=Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu |location=Beograd |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/982287 |access-date=15. 9. 2026 |language=bs |archive-date=15. 9. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260915201124/https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/982287 |url-status=dead}}</ref> Nakon diplomiranja započela je rad na [[Pravni fakultet u Mostaru|Pravnom fakultetu Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru]]. Od 1976. do 1981. bila je asistentica na predmetima [[Porodično pravo|Porodično pravo]] i [[Građansko procesno pravo|Građansko procesno pravo]]. Godine 1981. stekla je zvanje docentice na predmetu [[Porodično pravo]]. U zvanje vanredne profesorice izabrana je 1999, a od 2007. do 2016. bila je redovna profesorica na istom predmetu.<ref name="PorodicnoPravo">{{cite book |first1=Nerimana |last1=Traljić |first2=Suzana |last2=Bubić |title=Porodično pravo |edition=2. |publisher=Magistrat |location=Sarajevo |year=2001 |isbn=9958-635-04-6 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/9455110/bgsa?format=detail |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="UNMO_PF">{{cite web |title=Samoevaluacioni izvještaj |url=https://pf.unmo.ba/media/2wepgzac/samoevaluacioni_izvjestaj.pdf |website=Pravni fakultet – Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru |publisher=Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |access-date=15. 9. 2026 |format=PDF |language=bs}}</ref> Tokom njenog nastavnog rada oblast porodičnog prava na studiju je proširena i podijeljena na obavezne predmete Bračno pravo i Roditeljsko i starateljsko pravo, kao i izborne predmete Evropsko porodično pravo, Prava djeteta i Pravna klinika iz porodičnog prava. Na drugom ciklusu studija predavala je Evropsko porodično pravo, koje je obuhvatalo razvoj evropskog porodičnog prava, pravo na brak i zasnivanje porodice, usklađivanje nacionalnog zakonodavstva s evropskim standardima te praksu [[Evropski sud za ljudska prava|Evropskog suda za ljudska prava]].<ref name="EvropskoPorodicno">{{cite web |title=Nastavni plan i program II ciklusa studija – Građansko-pravni smjer |url=https://pf.unmo.ba/media/oxciqsq2/nastavni_plan_i_program_gradjansko-pravni_smjer.pdf |website=Pravni fakultet – Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru |publisher=Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |access-date=15. 9. 2026 |format=PDF |language=bs}}</ref> Nakon penzionisanja nastavila je akademski i naučno djelovati kao profesorica emerita Pravnog fakulteta Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru. Učestvovala je u radu komisija za ocjenu i odbranu doktorskih disertacija te nastavila objavljivati radove iz oblasti porodičnog prava i [[Ljudska prava|ljudskih prava]].<ref name="Doktorska">{{cite web |first=Ajdin |last=Huseinspahić |title=Legitima portio i ograničenja vlasničkih ovlaštenja institutom nužnog nasljeđivanja (Prijava doktorske disertacije i izvještaj) |url=https://web-archive.unmo.ba/unmo.ba/ajdin-huseinspahic.aspx |website=Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru |publisher=Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Rukovodne i druge funkcije === Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i neposredno nakon njega Bubić je imala važnu rukovodnu ulogu u očuvanju i obnovi rada [[Pravni fakultet u Mostaru|Pravnog fakulteta Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru]]. Od 1993. do 1999. obavljala je funkciju vršioca dužnosti [[dekan]]ice, u periodu u kojem je Fakultet, nakon gubitka svojih prostorija, opreme i dijela nastavnog kadra, bio primoran organizovati rad u privremenim i neadekvatnim prostorima. Od 1993. do 1996. Fakultet je djelovao na različitim lokacijama u dijelu Mostara pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]], a nakon toga je, zajedno s ostalim članicama Univerziteta "Džemal Bijedić", smješten u objektima Univerzitetskog kampusa u [[USRC "Midhad Hujdur Hujka" (Sjeverni logor)|Sjevernom logoru]].<ref name="UNMO_PF" /> Nakon rata nastavila je rukovoditi Fakultetom u procesu njegove institucionalne konsolidacije. Bila je [[dekan]]ica u mandatima 1999–2001, 2001–2003. i 2003–2005, a potom ponovo od 2010. do 2012.<ref name="OHR" /> Od 2008. do 2010. bila je [[rektor]]ica [[Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru|Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru]].<ref name="Rektori"/> Članica je Odbora za pravne nauke Odjeljenja društvenih nauka [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]].<ref name="ANUBiH_Ljetopis_XL_2014">{{cite journal |editor-first=Božidar |editor-last=Matić |title=Ljetopis Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine za 2013. godinu |journal=Ljetopis ANUBiH |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |location=Sarajevo |year=2014 |volume=40 |url=https://bastina.anubih.ba/items/5ec6c60e-a613-406f-9d32-9fb47ee19cc5 |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="ANUBiH">{{cite web |title=Odjeljenje društvenih nauka |url=https://www.anubih.ba/odjeljenje-drustvenih-nauka/ |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=16. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Naučni i stručni rad == Suzana Bubić najveći dio svog naučnog rada posvetila je [[porodično pravo|porodičnom pravu]], a u okviru ove oblasti istraživala je pitanja bračnog i roditeljskog prava, usvojenja, starateljstva, prava djeteta, porodičnog posredovanja i imovinskih odnosa bračnih partnera. Posebno je istraživala odnos evropskog prava i porodičnog prava u Bosni i Hercegovini, uključujući utjecaj evropskih pravnih standarda i prakse [[Evropski sud za ljudska prava|Evropskog suda za ljudska prava]] na razvoj domaćeg porodičnog zakonodavstva.<ref name="IzborPorodicno" /> === Porodično pravo i prava djeteta === Jedno od osnovnih područja njenog rada predstavljaju prava djeteta i standard "najbolji interes djeteta". U radu ''Opći trendovi u promovisanju najboljeg interesa djeteta – usvojenika'' iz 2012. analizirala je rješenja Evropske konvencije o usvojenju djece (revidirana), zakonodavstva evropskih država i praksu [[Evropski sud za ljudska prava|Evropskog suda za ljudska prava]], poredeći ih s porodičnim zakonodavstvom u Bosni i Hercegovini. U radu je posebnu pažnju posvetila uslovima za zasnivanje usvojenja i usklađenosti domaćeg zakonodavstva s evropskim standardima.<ref name="Bubic_Opći_trendovi_2012">{{cite book |last=Bubić |first=Suzana |chapter=Opći trendovi u promovisanju najboljeg interesa djeteta – usvojenika |title=Prava djeteta i ravnopravnost polova – između normativnog i stvarnog |publisher=Pravni fakultet Univerziteta u Istočnom Sarajevu |location=Istočno Sarajevo |year=2012 |pages=72–101 |chapter-url=https://www.pravni.ues.rs.ba/Download/Zbornik-Prava-djeteta/PDRPI3.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Pitanju najboljeg interesa djeteta posvetila je i rad ''Standard "najbolji interes djeteta" i njegova primjena u kontekstu ostvarivanja roditeljskog staranja'', objavljen 2014. U njemu je analizirala primjenu ovog standarda u sporovima između roditelja i u situacijama prestanka njihove zajednice, uključujući odlučivanje o tome s kojim će roditeljem dijete živjeti i ostvarivanje ličnih odnosa i kontakata s drugim roditeljem.<ref name="Bubic_Standard_2014">{{cite book |last=Bubić |first=Suzana |chapter=Standard "najbolji interes djeteta" i njegova primjena u kontekstu ostvarivanja roditeljskog staranja |title=Najbolji interes djeteta u zakonodavstvu i praksi – Zbornik radova sa Drugog međunarodnog naučnog skupa "Dani porodičnog prava" |publisher=Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |location=Mostar |year=2014 |pages=11–26 |chapter-url=https://pf.unmo.ba/media/o5zb0kez/b_zbornik_dpp_2014.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U svojim istraživanjima bavila se i procesnim položajem djeteta. U radu ''Usklađivanje domaćeg zakonodavstva s acquis-em radi jačanja procesnog položaja djeteta'' analizirala je pravo djeteta na izražavanje i uvažavanje mišljenja, položaj djeteta u bračnim i porodičnim postupcima te mogućnosti prilagođavanja domaćeg procesnog zakonodavstva evropskim standardima i konceptu pravosuđa prilagođenog djetetu.<ref name="Bubic_Uskladjivanje_acquis_2019">{{cite book |last=Bubić |first=Suzana |chapter=Usklađivanje domaćeg zakonodavstva s acquis-em radi jačanja procesnog položaja djeteta |title=Zaštita prava čovjeka kao pokretač razvoja porodičnog prava – Zbornik radova sa Sedmog međunarodnog naučnog skupa "Dani porodičnog prava" |publisher=Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |location=Mostar |year=2019 |pages=15–33 |chapter-url=https://pf.unmo.ba/media/5vriffmc/g_zbornik__dpp_2019.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Bavila se i pitanjem ekonomskog položaja djece. U radu ''Siromaštvo djece – uzroci i sredstva za njegovo smanjenje'', objavljenom 2015, razmatrala je uzroke siromaštva djece i pravna sredstva kojima se može utjecati na njegovo smanjenje.<ref name="Bubic_Siromastvo_djece_2015">{{cite journal |last=Bubić |first=Suzana |title=Siromaštvo djece – uzroci i sredstva za njihovo smanjenje |journal=Dani porodičnog prava |volume=3 |issue=3 |year=2015 |pages=11–32 |issn=2303-6052 |publisher=Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |location=Mostar |url=https://omeka.ibu.edu.ba/items/show/429 |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Evropsko pravo i ljudska prava === Važan pravac njenog kasnijeg naučnog rada predstavlja proučavanje odnosa evropskog prava i domaćeg porodičnog zakonodavstva. U radu ''Utjecaj evropskog prava na porodično pravo u Bosni i Hercegovini'' iz 2013. analizirala je rješenja u porodičnom zakonodavstvu Bosne i Hercegovine koja su oblikovana pod utjecajem evropskog prava, kao i područja u kojima je smatrala potrebnim dalje usklađivanje domaćeg prava s evropskim dokumentima i praksom [[Evropski sud za ljudska prava|Evropskog suda za ljudska prava]]. Posebno je razmatrala zaštitu najboljeg interesa djeteta i prava bračnih i vanbračnih partnera.<ref name="Bubic_Uticaj_evropskog_prava_2013">{{cite book |last=Bubić |first=Suzana |chapter=Uticaj evropskog prava na porodično pravo u Bosni i Hercegovini |title=Razvoj porodičnog prava – od nacionalnog do evropskog: Zbornik radova sa Naučnog skupa |publisher=Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |location=Mostar |year=2013 |pages=26–55 |chapter-url=https://pf.unmo.ba/media/3v4pxgeq/a_zbornik_dpp_2013.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Posebnu pažnju posvetila je praksi Evropskog suda za ljudska prava u vezi s pravnim priznavanjem istospolnih zajednica. U radu ''Uloga Evropskog suda za ljudska prava u priznavanju istospolnih zajednica'', objavljenom 2017, analizirala je razvoj stavova Suda prema pravima istospolnih parova i njihovom priznavanju u nacionalnim zakonodavstvima.<ref name="Bubic_Uloga_ESLJP_2017">{{cite book |last=Bubić |first=Suzana |chapter=Uloga Evropskog suda za ljudska prava u zakonskom priznavanju istospolnih zajednica |title=Odjeci prakse Evropskog suda za ljudska prava u nacionalnim porodičnim pravima – Zbornik radova sa Petog međunarodnog naučnog skupa "Dani porodičnog prava" |volume=5 |issue=5 |publisher=Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |location=Mostar |year=2017 |pages=47–68 |url=https://pf.unmo.ba/media/5hnlzzcg/e_zbornik_dpp_2017.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Ovoj temi vratila se i u radu ''Istospolne zajednice u praksi Evropskog suda za ljudska prava'', objavljenom 2018. u časopisu Dijalog, u kojem je razmatrala razvoj sudske prakse i njen utjecaj na nacionalna zakonodavstva.<ref name="Bubic_ESLJP_2018">{{cite journal |last=Bubić |first=Suzana |title=Istospolne zajednice u praksi Evropskog suda za ljudska prava |journal=Dijalog: Časopis za filozofiju i društvenu teoriju |issue=1–2 |year=2018 |publisher=[[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] |location=Sarajevo |url=https://bastina.anubih.ba/items/cd8fbc97-c754-4ac9-89d2-3a15d9c756f9 |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Šire pitanje globalizacije i porodičnog prava obradila je u radu ''Globalization and family law'', objavljenom 2018. U njemu je razmatrala promjene u porodičnom pravu povezane s procesima globalizacije, uključujući utjecaj američkog prava i prakse Evropskog suda za ljudska prava na pojedine institute porodičnog prava.<ref name="Bubic_Globalization_family_law_2018">{{cite book |last=Bubić |first=Suzana |chapter=Globalization and family law |title=Law in the Process of Globalisation |publisher=Faculty of Law, University of Kragujevac |location=Kragujevac |year=2018 |pages=409–426 |doi=10.46793/LawPG.409B |doi-access=free |chapter-url=https://doi.ub.kg.ac.rs/doi/zbornici/10-46793-lawpg-409b/ |access-date=17. 9. 2026 |language=en}}</ref> === Druga područja istraživanja === U svom naučnom radu Bubić je obrađivala i porodično posredovanje. U radu ''Ustanova porodičnog posredovanja u evropskom, njemačkom i domaćem pravu'', objavljenom u časopisu Nova pravna revija 2011, analizirala je uređenje porodičnog posredovanja u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], uz osvrt na relevantne evropske propise i rješenja prihvaćena i predložena u njemačkom pravu.<ref name="Bubic_posredovanje_2011">{{cite journal |last=Bubić |first=Suzana |title=Ustanova porodičnog posredovanja u evropskom, njemačkom i domaćem pravu |journal=Nova pravna revija |issue=2 |year=2011 |pages=16–29 |publisher=Harmonius – Mreža mladih stručnjaka za jugoistočnu Evropu |url=https://harmonius.org/dokumenta/NPR/Trece-izdanje-NPR.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Salic_2018">{{cite journal |last1=Salić |first1=Nusreta |last2=Lučić |first2=Erna |last3=Ramić |first3=Samila |title=Centre for Social Work as the Guardianship in Procedure of Family Mediation |journal=Društvene i humanističke studije |volume=3 |issue=1 (4) |year=2018 |publisher=Filozofski fakultet Univerziteta u Tuzli |url=https://dhs.ff.untz.ba/index.php/home/article/view/84 |access-date=17. 9. 2026 |language=en}}</ref> Posebno područje njenog istraživanja predstavljala je pravna zaštita odraslih osoba s duševnim smetnjama. U radu ''Novi pristup uređenju statusa odraslih osoba s duševnim smetnjama'', objavljenom 2016. u zborniku Dani porodičnog prava, razmatrala je savremeni pristup uređenju pravnog statusa tih osoba.<ref name="Bubic_Novi_pristup_2016">{{cite book |last=Bubić |first=Suzana |chapter=Novi pristup uređenju statusa odraslih osoba s duševnim smetnjama |title=Pravna zaštita odraslih osoba – Zbornik radova sa Četvrtog međunarodnog naučnog skupa "Dani porodičnog prava" (posvećen prof. dr. Nerimani Traljić povodom 80. rođendana) |volume=4 |issue=4 |publisher=Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |location=Mostar |year=2016 |pages=85–102 |url=https://pf.unmo.ba/media/yptkmcyy/d_zbornik_dpp_2016.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Bavila se i imovinskim odnosima bračnih partnera. U radu ''Ugovorni bračni imovinski režim u pravu EU i uporednom pravu'' analizirala je različita evropska rješenja o imovinskim odnosima bračnih partnera, posebno mogućnost ugovornog uređivanja tih odnosa, s ciljem sagledavanja mogućnosti unapređenja domaćeg prava.<ref name="Bubic_Ugovorni_rezim">{{cite journal |last=Bubić |first=Suzana |title=Ugovorni bračni imovinski režim u pravu EU i uporednom pravu |journal=Zbornik radova Pravnog fakulteta Sveučilišta u Mostaru |volume=XXI |issue=2 |publisher=Pravni fakultet Sveučilišta u Mostaru |location=Mostar |url=https://pf.sum.ba/wp-content/uploads/2025/11/XXI-2.-clanak.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Udžbenici i druga izdanja === Bubić je autorica i koautorica više univerzitetskih udžbenika i stručnih publikacija. S Nerimanom Traljić bila je koautorica udžbenika ''Porodično pravo'', čije je prvo izdanje objavljeno 1998. u Sarajevu, a drugo, dopunjeno izdanje 2001.<ref name="Traljic_Bubic_Porodicno_pravo_1998">{{cite book |last1=Traljić |first1=Nerimana |last2=Bubić |first2=Suzana |title=Porodično pravo |publisher=Studentska štamparija Univerziteta |location=Sarajevo |year=1998 |isbn=9958-44-025-3 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/en/data/cobib/809507/pfsmo?format=isbd |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Traljic_Bubic_Porodicno_pravo_2001">{{cite book |last1=Traljić |first1=Nerimana |last2=Bubić |first2=Suzana |title=Porodično pravo |edition=2. |publisher=Magistrat |location=Sarajevo |year=2001 |isbn=9958-635-04-6 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/bh/en/bib/9455110 |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Godine 2007. s [[Nerimana Traljić|Nerimanom Traljić]] objavila je i udžbenike ''Bračno pravo'' i ''Roditeljsko i starateljsko pravo'', koje je izdao [[Pravni fakultet u Sarajevu|Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu]].<ref name="Traljic_Bubic_Bracno_pravo_2007">{{cite book |last1=Traljić |first1=Nerimana |last2=Bubić |first2=Suzana |title=Bračno pravo |publisher=Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu |location=Sarajevo |year=2007 |isbn=978-9958-627-57-6 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/15852038/gkmo |access-date=16. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Bubic_Traljic_Roditeljsko_i_starateljsko_pravo_2007">{{cite book |last1=Bubić |first1=Suzana |last2=Traljić |first2=Nerimana |title=Roditeljsko i starateljsko pravo |publisher=Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu |location=Sarajevo |year=2007 |isbn=978-9958-627-55-2 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/sr/sr/data/cobib/15815942 |access-date=16. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U koautorstvu s Jozom Ćizmićem objavila je ''Građansko procesno pravo: praktikum'', koji je 2009. izdao Centar za ljudska prava u Mostaru.<ref name="Bubic_Cizmic">{{cite book |last1=Bubić |first1=Suzana |last2=Čizmić |first2=Jozo |title=Građansko procesno pravo: praktikum |publisher=Centar za ljudska prava u Mostaru |location=Mostar |year=2009 |url=https://d.cobiss.net/repository/bh/files/17457670/13758/Bubi%C4%87,-Gra%C4%91ansko.pdf/terms |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Sa Stefanom Pürnerom bila je koautorica poglavlja ''Bosnien und Herzegowina'' u publikaciji ''Eherecht in Europa'', međunarodnom pregledu bračnog prava evropskih država. Poglavlje je objavljeno u trećem izdanju iz 2017.<ref name="Afsah_2020">{{cite book |last=Afsah |first=Ebrahim |title=Islamisches Familienrecht in grenzüberschreitenden Ehen: Informationsbroschüre für österreichische Staatsbürger und ansässige Ausländer |publisher=Österreichischer Integrationsfonds (ÖIF) |location=Wien |year=2020 |url=https://www.integrationsfonds.at/fileadmin/content/AT/Fotos/Publikationen/Broschuere/OEIF_Islamisches_Familienrecht.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=de}}</ref> U međunarodnom pregledu porodičnog prava ''The International Survey of Family Law'', koji je uredio Andrew Bainham, objavila je poglavlje ''Family Law in Bosnia and Herzegovina''.<ref name="Bubic_Family_Law_BiH_1998">{{cite book |last=Bubić |first=Suzana |chapter=Family Law in Bosnia and Herzegovina |editor-first=Andrew |editor-last=Bainham |title=The International Survey of Family Law: 1996 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |location=The Hague |year=1998 |pages=91–102 |isbn=978-90-411-0573-8 |url=https://www.kinokuniya.co.jp/f/dsg-02-9789041105738 |access-date=17. 9. 2026 |language=en}} {{Mrtav link}}</ref> Bubić je učestvovala i u uređivanju stručnih i naučnih publikacija, među kojima se posebno izdvaja višegodišnji rad na uređivanju zbornika radova međunarodnog naučnog skupa "Dani porodičnog prava" [[Pravni fakultet u Mostaru|Pravnog fakulteta Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru]].<ref name="Bubic_Zbornik_DPP_2017">{{cite book |editor-first=Suzana |editor-last=Bubić |title=Odjeci prakse Evropskog suda za ljudska prava u nacionalnim porodičnim pravima – Zbornik radova sa Petog međunarodnog naučnog skupa "Dani porodičnog prava" |volume=5 |issue=5 |publisher=Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |location=Mostar |year=2017 |url=https://pf.unmo.ba/media/5hnlzzcg/e_zbornik_dpp_2017.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Bubic_Zbornik_DPP_2016">{{cite book |editor-first=Suzana |editor-last=Bubić |title=Pravna zaštita odraslih osoba – Zbornik radova sa Četvrtog međunarodnog naučnog skupa "Dani porodičnog prava" (posvećen prof. dr. Nerimani Traljić povodom 80. rođendana) |volume=4 |issue=4 |publisher=Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |location=Mostar |year=2016 |url=https://pf.unmo.ba/media/0ipbrbfk/d_zbornik_dpp_2016.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}} {{Mrtav link}}</ref><ref name="Bubic_Zbornik_DPP_2014">{{cite book |editor-first=Suzana |editor-last=Bubić |title=Najbolji interes djeteta u zakonodavstvu i praksi – Zbornik radova sa Drugog međunarodnog naučnog skupa "Dani porodičnog prava" |volume=2 |issue=2 |publisher=Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |location=Mostar |year=2014 |issn=2303-6052 |url=https://pf.unmo.ba/media/3f0dtwvv/b_zbornik_dpp_2014.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}} {{Mrtav link}}</ref> == Odabrani radovi == === Knjige i udžbenici === * ''Porodično pravo'' (1998. i 2001)<ref name="PorodicnoPravo" /> * ''Bračno pravo'' (2007)<ref name="Traljic_Bubic_Bracno_pravo_2007" /> * ''Roditeljsko i starateljsko pravo'' (2007)<ref name="Bubic_Traljic_Roditeljsko_i_starateljsko_pravo_2007" /> * ''Građansko procesno pravo: praktikum'' (2009)<ref name="Bubic_Cizmic" /> === Poglavlja u knjigama === * ''Family Law in Bosnia and Herzegovina'' u ''The International Survey of Family Law: 1996'' (1998)<ref name="Bubic_Family_Law_BiH_1998" /> * ''Bosnien und Herzegowina'' u ''Eherecht in Europa'' (2017)<ref name="Afsah_2020" /> === Naučni i stručni radovi === * ''Pravo na poštovanje privatnog i porodičnog života u Evropskoj konvenciji o zaštiti ljudskih prava i osnovnih sloboda čovjeka'' (2001)<ref name="UNZE_Evropsko_porodicno_pravo">{{cite web |title=Evropsko porodično pravo – Program predmeta |publisher=Pravni fakultet Univerziteta u Zenici |url=https://www.prf.unze.ba/program-predmeta/evropsko-porodicno-pravo/ |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Pravo djeteta na život sa roditeljima u Evropskoj praksi'' (2002)<ref name="Bubic_evropska_praksa_2002">{{cite journal |last=Bubić |first=Suzana |title=Pravo djeteta na život sa roditeljima u evropskoj praksi |journal=Pravna misao |location=Sarajevo |year=2002 |issue=11–12 |url=https://web-archive.unmo.ba/pf.unmo.ba/systems/file_download.ashx?pg=243&ver=1 |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Istospolna zajednica u pozitivnom pravu i perspektive'' (2005)<ref name="Bubic_2005">{{cite book |last=Bubić |first=Suzana |chapter=Istospolna zajednica u pozitivnom pravu i perspektive |title=Aktuelnosti građanskog i trgovačkog zakonodavstva i pravne prakse – Zbornik radova sa Međunarodnog savjetovanja, Neum |publisher=Pravni fakultet Sveučilišta u Mostaru |location=Mostar |year=2005 |url=https://web-archive.unmo.ba/pf.unmo.ba/systems/file_download.ashx?pg=243&ver=1 |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Opći trendovi u promovisanju najboljeg interesa djeteta – usvojenika'' (2012)<ref name="Bubic_Opći_trendovi_2012" /> * ''Prilog raspravi o sadržaju standarda "najbolji interes djeteta" u oblasti porodičnog prava'' (2013)<ref name="Bubic_Prilog_2013">{{cite book |last=Bubić |first=Suzana |chapter=Prilog raspravi o sadržaju standarda "najbolji interes djeteta" u oblasti porodičnog prava |title=Aktualnosti građanskog i trgovačkog zakonodavstva i pravne prakse – Zbornik radova |year=2013 |pages=115–126 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/512933809 |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Utjecaj evropskog prava na porodično pravo u Bosni i Hercegovini'' (2013)<ref name="Bubic_Uticaj_evropskog_prava_2013" /> * ''Standard "najbolji interes djeteta" i njegova primjena u kontekstu ostvarivanja roditeljskog staranja'' (2014)<ref name="Bubic_Standard_2014" /> * ''Sistem akontativnog plaćanja izdržavanja za djecu: moguće rješenje za smanjenje rizika od siromaštva'' (2014)<ref name="Bubic_placanje_2014">{{cite book |last=Bubić |first=Suzana |chapter=Sistem akontativnog plaćanja izdržavanja za djecu: moguće rješenje za smanjenje rizika od siromaštva |title=Aktualnosti građanskog i trgovačkog zakonodavstva i pravne prakse |issue=12 |year=2014 |pages=155–164 |issn=1986-5821 |id=COBISS.BH-ID 516598460 |url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/516598460 |access-date=18. 9. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Siromaštvo djece – uzroci i sredstva za njegovo smanjenje'' (2015)<ref name="Bubic_Siromastvo_djece_2015" /> * ''Novi pristup uređenju statusa odraslih osoba s duševnim smetnjama'' (2016)<ref name="Bubic_Novi_pristup_2016" /> * ''Uloga Evropskog suda za ljudska prava u priznavanju istopolnih zajednica'' (2017)<ref name="Bubic_Uloga_ESLJP_2017" /> * ''Globalization and family law'' (2018)<ref name="Bubic_Globalization_family_law_2018" /> * ''Usklađivanje domaćeg zakonodavstva s acquis-em radi jačanja procesnog položaja djeteta'' (2019)<ref name="Bubic_Uskladjivanje_acquis_2019" /> === Urednički rad === * ''Najbolji interes djeteta u zakonodavstvu i praksi'' (2014)<ref name="Bubic_Zbornik_DPP_2014" /> * ''Pravna sredstva za smanjenje siromaštva djece'' (2015)<ref name="Bubic_Zbornik_DPP_2015">{{cite book |editor-first=Suzana |editor-last=Bubić |title=Pravna sredstva za smanjenje siromaštva djece – Zbornik radova sa Trećeg međunarodnog naučnog skupa "Dani porodičnog prava" |volume=3 |issue=3 |publisher=Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |location=Mostar |year=2015 |issn=2303-6052 |url=https://pf.unmo.ba/media/dwzeytlj/c_zbornik_dpp_2015.pdf |access-date=17. 9. 2026 |language=bs}}</ref> * ''Pravna zaštita odraslih osoba'' (2016)<ref name="Bubic_Zbornik_DPP_2016" /> * ''Odjeci prakse Evropskog suda za ljudska prava u nacionalnim porodičnim pravima'' (2017)<ref name="Bubic_Zbornik_DPP_2017" /> == Također pogledajte == * [[Alena Huseinbegović]] * [[Kasim Trnka]] * [[Pravni fakultet u Mostaru|Pravni fakultet Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru]] * [[Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/sr/sr_latn/bib/search/expert?c=au%3DBubi%C4%87%2C+Suzana&db=cobib&mat=allmaterials&auf=bubi%C4%87%2C+suzana COBISS profili i bibliografija – Suzana Bubić] {{Mrtav link}} * [https://scholar.google.com/citations?user=K8iuveEAAAAJ&hl=en Google Scholar profil – Suzana Bubić] * [https://pf.unmo.ba/ba/naucni-rad/izdavacka-djelatnost/dani-porodicnog-prava/ Dani porodičnog prava – Pravni fakultet Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru] {{Rektori i prorektori Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bubić, Suzana}} [[Kategorija:Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru]] [[Kategorija:Profesori emeritusi Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pravnici]] [[Kategorija:Biografije, Mostar]] 8ldowr2nufr4w07ajilcrcwbw2m7wjd 0 537060 3932195 3925639 2026-09-29T22:35:13Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932195 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Zgrada Muzičke škole u Mostaru | izvorno_ime = | domaći_jezik = | logo = | logo_veličina = | logo_alt = | logo_tekst = | slika = Music School building on Musala Square in Mostar - Bosnia and Herzegovina (2026)-bs.jpg | veličina_slike = | alt_slika = Zgrada Muzičke škole na Trgu Musala u Mostaru | tekst = Zgrada Muzičke škole na Trgu Musala u Mostaru | vrsta_karte = | alt_karta = | map_caption = Interaktivna karta Muzičke škole u Mostaru | map_size = | latitude = | longitude = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | map_dot_label = Zgrada Muzičke škole | reljef = | bivši_nazivi = {{Plainlist| * Obrtnička škola * Trgovačka škola }} | alternativna_imena = | etimologija = | status = postojeća | prekinuto = | vrsta_građevine = {{Plainlist| * [[škola|školska zgrada]] * javni objekat }} | stil = | klasifikacija = | lokacija = [[Musala (Mostar)|Musala]] | adresa = Musala bb | lokacija_grad = [[Mostar]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | iso_region = BA | coordinates_display = inline,title | coordinates_format = dms | koordinate = {{coord|43.3444|17.8108|type:landmark_region:BA|display=inline,title}} | altitude = | trenutni_stanari = | nazvano_po = | datum_kamen_temeljac= | početak = 1880. | završetak_datum = početak 1880-ih | datum_otvaranja = | datum_inauguracije = | datum_preještanja = | datum_renoviranja = | datum_zatvaranja = | datum_demoliranja = | trošak = | trošak_renoviranja = | klijent = {{Plainlist| * Zemaljska vlada * Građevinska služba Mostarskog okruga }} | vlasnik = | upravitelj = | udruženje = | visina = | arhitektonski = | vrh = | antena_na_tornju = | krov = | zadnji_sprat = | osmatračnica = | prečnik = | obim = | dužina = | ostale_dimenzije = | strukturni_sistem = | materijal = {{Plainlist| * [[kamen]] * [[cigla]] }} | veličina = | broj_spratova = 2 (prizemlje i sprat) | podna_površina = | broj_liftova = | temelji = | arhitekt = Franz Vacek | kompanija_izgradnje = | razvojnik = | inženjer = Franz Vacek | građevinski_inženjer= | ostali_dizajneri = | izvođač_radova = | nagrade = | poznato_po = Djelovanje Muzičke škole (1955–1992) | ren_arhitekt = | ren_kompanija = | ren_inženjer = | ren_građ_inženjer = | ren_ostali_dizajneri= | ren_potpisnik = | ren_nagrade = | tip_sjedala = | kapacitet_sjedišta = | broj_soba = | parking = | veb-sajt = | reference = }} '''Zgrada Muzičke škole u Mostaru''' je historijska građevina smještena na [[Musala (Mostar)|Musali]] u [[Mostar]]u, podignuta početkom 1880-ih tokom [[Austro-Ugarska|austrougarske uprave]] nad [[Bosna i Hercegovina|Bosnom i Hercegovinom]]. Projekt objekta izradio je 1880. Franz Vacek, inženjer u građevinskoj službi Mostarskog okruga. Tokom svoje historije zgrada je mijenjala namjenu i služila različitim obrazovnim ustanovama, dok je u periodu od 1955. do 1992. u njoj djelovala Muzička škola.<ref name="Muzicka_skola_Mostar_Historijat">{{cite web |title=Historijat |website=Muzička škola I i II stupnja Mostar |url=https://muzickaskolamostar.ba/historijat/ |access-date=19. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Disertacija_2017">{{cite journal |last=Zadro |first=Sanja |title=Mostarska arhitektura od 1850. do Drugoga svjetskog rata (doktorska disertacija) |journal=Hrčak – Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske |date=15. 12. 2017 |url=https://hrcak.srce.hr/197410 |access-date=19. 9. 2026 |language=hr}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Music School in Mostar floor plan by Franz Vacek 1890 - Bosnia and Herzegovina-bs.png|mini|desno|300px|Arhitektonski nacrt pregradnje Obrtničke (kasnije Muzičke) škole na Musali u Mostaru iz marta 1890.]] Zgrada na Musali podignuta je početkom 1880-ih, u prvim godinama [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave]] nad [[Bosna i Hercegovina|Bosnom i Hercegovinom]]. Projekt objekta izradio je 1880. Franz Vacek, inženjer u građevinskoj službi Mostarskog okruga. U literaturi se kao godina izgradnje objekta navodi 1880/1882. Objekat je prvobitno bio namijenjen za Obrtničko/zanatsku školu.<ref name="Disertacija_2017" /><ref name="ICOMOS_BiH_Arhitektonska_mapa_Austrougarski_period">{{cite book |author=Nacionalni komitet ICOMOS u Bosni i Hercegovini |title=Mostar: Arhitektonska mapa austrougarski period 1878 – 1918 |publisher=Nacionalni komitet ICOMOS u Bosni i Hercegovini |url=https://www.turizam.mostar.ba/index.php?Itemid=&gid=13&lang=hr&option=com_docman&task=doc_download |access-date=19. 9. 2026 |language=bs}} {{Mrtav link}}</ref> O prvobitnoj organizaciji i kasnijoj pregradnji objekta svjedoče sačuvani arhitektonski nacrti u [[Historijski arhiv Sarajeva|Historijskom arhivu Sarajeva]]. Među njima se nalaze i nacrti pregradnje iz marta 1890, koji prikazuju prizemlje i prvi sprat s učionicama, kancelarijom, konferencijskom prostorijom i komunikacijskim prostorima. Na nacrtima se pojavljuje oznaka ''Handelsschule'' (trgovačka škola), što pokazuje da je objekat već krajem 19. stoljeća bio prilagođavan potrebama trgovačkog obrazovanja.<ref name="Disertacija_2017" /> Tokom prve polovine 20. stoljeća zgrada je nastavila služiti obrazovnim ustanovama različitih namjena. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] u njoj su bile smještene Škola učenika u privredi i Srednja građevinska škola. Nakon preseljenja tih ustanova u druge objekte, zgrada je dodijeljena Muzičkoj školi u Mostaru.<ref name="Mostarski_2020">{{cite news |title=Mostar – čaršija kakve više nema |work=Mostarski.ba |date=25. 4. 2020 |url=https://mostarski.ba/mostar-carsija-kakve-vise-nema-2/ |access-date=19. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Muzička škola u Mostaru se preselila u zgradu na Musali 1955. gdje je ostala do 1992.<ref name="Muzicka_skola_Mostar_Historijat" /> U novom prostoru razvijena je i proširena njena obrazovna djelatnost. U zgradi je otvorena radionica za popravak [[Gudački instrumenti|gudačkih instrumenata]], a 1956. oformljen je Odjel za [[balet]]. Godine 1963. srednja muzička škola dobila je Teoretsko-nastavnički odjel, dok su školske 1965/1966. osnovna i srednja muzička škola objedinjene u jedinstvenu ustanovu pod nazivom Muzička škola I i II stepena u Mostaru.<ref name="Muzicka_skola_Mostar_Historijat" /> Tokom gotovo četiri decenije djelovanja u zgradi na Musali, škola je imala značajnu ulogu u muzičkom obrazovanju i kulturnom životu Mostara. Prema podacima zabilježenim povodom 35. godišnjice rada škole, njeni učenici su do 1984. učestvovali u 914 javnih nastupa s ukupno 5.212 programskih tačaka.<ref name="Muzicka_skola_Mostar_Historijat" /> U maju 1992, zbog [[opsada Mostara|ratnih okolnosti]], nastava je prekinuta, a učenici i zaposlenici napustili su zgradu. Inventar škole, uključujući muzičke instrumente, uništen je tokom 1992. i 1993.<ref name="Muzicka_skola_Mostar_Historijat" /> Sama zgrada teško je oštećena tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratnih razaranja]], nakon čega više nije vraćena u prvobitnu funkciju.<ref name="Isaic_2000_Od_Musale_do_Tepe">{{cite journal |last=Isaić |first=Vladimir |title=OD MUSALE DO TEPE: Mostar – ulica moga djetinjstva |journal=Most – časopis za obrazovanje, nauku i kulturu |volume=26 |issue=128–129 (39–40) |date=2000 |url=https://www.most.ba/03940/110.htm |access-date=19. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Poslijeratna obnova objekta odvijala se u okviru programa obnove Mostara. Grad Mostar je 2007. pokrenuo postupak o zajedničkom finansiranju obnove, kojim je bila obuhvaćena i zgrada Muzičke škole na Musali. Prva faza obnove je realizovana i obuhvatila je zatvaranje objekta, sanaciju konstrukcije i krova, pročelja, vanjskih otvora i osnovnih instalacija, dok druga faza, koja je predviđala završno uređenje unutrašnjosti, nije realizovana.<ref name="eKapija_Muzicka_skola_2010">{{cite news |title=Neizvjesna obnova Muzičke škole u Mostaru |work=eKapija (izvor: Dnevni list) |date=19. 7. 2010 |url=https://ba.ekapija.com/news/330923/neizvjesna-obnova-muzicke-skole-u-mostaru |access-date=19. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Povratak zgrade u funkciju dodatno je usložnjen činjenicom da su nakon [[Opsada Mostara|rata u Mostaru]] djelovale dvije odvojene muzičke škole. Obnovljeni objekat bio je predviđen za zajedničko korištenje Muzičke škole I i II stepena Mostar i Muzičke škole Ivana pl. Zajca. Međutim, njihovo useljenje u zgradu nije ostvareno jer nije postignut politički dogovor o njihovom zajedničkom djelovanju i načinu korištenja objekta.<ref name="Klix_Muzicka_skola_Mostar_2022">{{cite news |title=Muzička škola u Mostaru čekajući ukidanje segregacije, oronula i postala utočište beskućnika |work=Klix.ba |date=17. 10. 2022 |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/muzicka-skola-u-mostaru-cekajuci-ukidanje-segregacije-oronula-i-postala-utociste-beskucnika/221017158 |access-date=19. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Prema odgovoru na vijećničko pitanje u Gradskom vijeću Mostara iz 2025, za završetak uređenja i stavljanje zgrade u funkciju bilo je potrebno osigurati približno 2,5 miliona KM. Muzička škola I i II stepena u međuvremenu je nastavila nastavu izvoditi u prostorima [[Muzički centar "Pavarotti"|Muzičkog centra "Pavarotti"]], dok je zgrada na Musali propadala zbog nedovršenog uređenja i održavanja.<ref name="MostarLive_Zuljevic_2025">{{cite news |title=Žuljević dobio odgovor na vijećničko pitanje: Muzička škola godinama propada zbog nedostatka sredstava?! |work=Mostar.live |date=21. 3. 2025 |url=https://mostar.live/djuljevic-dobio-odgovor-na-vijecnicko-pitanje-muzicka-skola-godinama-propada-zbog-nedostatka-sredstava/ |access-date=20. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U martu 2026. Gradsko vijeće Mostara predvidjelo je 400.000 KM za uređenje i opremanje Muzičke škole na Musali, čime je ponovo otvoreno pitanje njenog konačnog stavljanja u funkciju.<ref name="MostarDanas_Finansijska_sredstva_Muzicka_skola_2026">{{cite news |title=Kraj problema s prostorom? Grad Mostar izdvaja značajna finansijska sredstva za muzičku školu na Musali |work=Mostar Danas |date=30. 3. 2026 |url=https://mostardanas.ba/kraj-problema-s-prostorom-grad-mostar-izdvaja-znacajna-finansijska-sredstva-za-muzicku-skolu-na-musali/ |access-date=20. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Građevine u Mostaru]] [[Kategorija:Arhitektura u Bosni i Hercegovini]] 3pc94pgc6k25dwslx5fh42kobsydc62 0 537153 3932215 3932021 2026-09-30T05:02:14Z ~2026-52502-23 186285 3932215 wikitext text/x-wiki [[Slika:citrullination.svg|thumb|upright=1.4|Hemijska konverzija arginina u citrulin, poznata kao citrulinacija ili deiminacija.]] '''Citrulinacija''' ili '''deiminacija''' jeste konverzija [[aminokiseline]] [[arginin]]a u proteinu u aminokiselinu [[citrulin]]. Citrulin nije jedna od 20 standardnih aminokiselina kodiranih DNK u [[genetički kod| genetičkom kodu]]. Umjesto toga, on je rezultat [[posttranslacijske modifikacije]]. Citrulinacija se razlikuje od formiranja slobodne aminokiseline citrulina kao dijela [[ciklus ureje| ciklusa ureje]] ili kao nusprodukta [[enzim]]a iz porodice sintaze [[dušik-oksid]]a. Enzimi koji se nazivaju [[arginin-deiminaza | arginin-deiminaze]] kataliziraju deiminaciju slobodnog arginina, dok proteinske arginin-deiminaze ili [[peptidilarginin-deiminaza|peptidilarginin-deiminaze]] (PAD) zamjenjuju primarnu [[ketimin]]sku grupu [[keton]]skom grupom. Arginin jeste pozitivno nabijen pri neutralnom [[pH]], dok citrulin nema neto naboj. To povećava [[hidrofobnost]] proteina, što može dovesti do promjena u [[savijanje proteina|savijanju]], utičući na strukturu i funkciju. [[Imunski sistem]] može napasti citrulinirane proteine, što dovodi do [[autoimunska bolest| autoimunskih bolesti]], kao što su [[reumatoidni artritis]] i [[multipla skleroza]]. [[Fibrin]] i [[fibrinogen]] mogu biti omiljena mjesta za deiminaciju arginina unutar reumatoidnih zglobova. Testovi za prisustvo antitijela protiv citruliniziranog proteina su visoko specifični (88–96%) za reumatoidni artritis, otprilike jednako osjetljivi kao i [[reumatoidni faktor]] (70–78%) za dijagnozu RA, i mogu se otkriti čak i prije početka kliničke bolesti.<ref>{{cite journal |vauthors=Coenen D, Verschueren P, Westhovens R, Bossuyt X |title=Technical and diagnostic performance of 6 assays for the measurement of citrullinated protein/peptide antibodies in the diagnosis of rheumatoid arthritis |journal= Clinical Chemistry|volume=53 |issue=3 |pages=498–504 |date=March 2007 |pmid=17259232 |doi=10.1373/clinchem.2006.078063 |doi-access=free }}</ref> Citrulinirani vimentin može biti autoantigen kod reumatoidnog artritisa i drugih autoimunskih bolesti, te se koristi za proučavanje reumatoidnog artritisa. Štaviše, antitijela protiv [[mutirani citrulinirani vimentin| mutiranog citruliniranog vimentina]] mogu biti korisna za praćenje učinaka terapije reumatoidnog artritisa.<ref>{{cite journal |vauthors=Nicaise Roland P, Grootenboer Mignot S, Bruns A |title=Antibodies to mutated citrullinated vimentin for diagnosing rheumatoid arthritis in anti-CCP-negative patients and for monitoring infliximab therapy |journal=Arthritis Research & Therapy |volume=10 |issue=6 |year=2008 |pmid=19077182 |pmc=2656247 |doi=10.1186/ar2570 |display-authors=etal |doi-access=free }}</ref> [[ELISA]] sistem koristi genetički modificirani citrulinirani vimentin, prirodno prisutnu izoformu vimentina, kako bi se poboljšale performanse testa.<ref>{{cite journal |vauthors=Soós L, Szekanecz Z, Szabó Z |title=Clinical evaluation of anti-mutated citrullinated vimentin by ELISA in rheumatoid arthritis |journal= The Journal of Rheumatology|volume=34 |issue=8 |pages=1658–63 |date=August 2007 |pmid=17611988 |url=http://www.jrheum.com/subscribers/07/08/1658.html |display-authors=etal |access-date=2009-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220064623/http://www.jrheum.com/subscribers/07/08/1658.html |archive-date=2008-02-20 |url-status=dead }}</ref> U reakciji od arginina do citrulina, jedan od terminalnih atoma [[dušik]]a argininskog [[bočni lanac|bočnog lanca]] zamjenjuje se [[kisik]]om. Stoga se uklanja pozitivno naelektrisanje arginina (pri fiziološkom pH), mijenjajući [[Tercijarna struktura proteina | tercijarna struktura]] proteina. Reakcija koristi jedanu molekulu [[voda|vode]] i daje [[amonijak]] kao nusprodukt: ==PAD podtipovi== PAD-ovi se nalaze kod [[hordati|hordata]], ali ne i kod nižih životinja. Kod [[sisar]]a pronađeno je pet PAD [[izoforma|izotipova]] – [[PAD1]], [[PAD2]], [[PAD3]], [[PAD4]] i [[PAD6]].<ref name=Vossenaar2003>{{cite journal|last=Vossenaar |first=Erik R. |author2=Albert J.W. Zendman |author3=Walther J. van Venrooij |author4=Ger J.M. Pruijn |title=PAD, a growing family of citrullinating enzymes: genes, features and involvement in disease|journal=BioEssays|date=November 2003|volume=25|issue=11|pages=1106–1118|pmid=14579251|doi=10.1002/bies.10357|url=https://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/260486 }}</ref> Smatralo se da je PAD5 jedinstveni izotip kod [[ljudi]]; međutim, pokazalo se da je homologan PAD4.<ref name=Vossenaar2003 /> Ovi izotipovi razlikuju se u pogledu njihove tkivne i ćelijske distribucije. Ekspresija PAD1 je otkrivena u epidermi i [[maternica|maternici]], a djeluje u citrulinaciji [[keratin]]a i [[filagrin]]a, ključnih komponenti [[keratinocit]]a.<ref name=Vossenaar2003 /> PAD2 eksprimira se u visokoj mjeri u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]], uključujući [[oko]] i [[mozak]], kao i [[skeletni mišić|skeletne mišiće]] i [[slezena|slezenu]]. PAD transkripti pronađeni su u očima miševa C57BL6/J već 14,5. dana embrionalnog razvoja.<ref>{{cite journal|last=Visel|first=Axel|author2=Thaller, Eichele|title=GenePaint.org: an atlas of gene expression patterns in the mouse embryo|journal= Nucleic Acids Research|date=January 2004|pmid=14681479|pmc=308763|doi=10.1093/nar/gkh029|volume=32|issue=Database issue|pages=D552–6}}</ref> Također pokazano je da PAD2 interreaguje sa [[vimentin]]om u skeletnim mišićima i [[makrofag]]ima, uzrokujući rastavljanje filamenata, što ukazuje na ulogu u [[apoptoza|apoptozi]].<ref name=Vossenaar2003/> Jedan od ciljnih supstrata PAD2 je [[mijelinski bazni protein]]. U normalnoj [[mrežnjača|mrežnjači]], deiminacija se nalazi u gotovo svim slojevima mrežnjače, uključujući [[fotoreceptorska ćeliju|fotoreceptore]]. Deiminacija je također zabilježena u neuronskim ćelijama, kao što su [[astrocit]]i, [[glija|mikroglija]] i [[oligodendrocit]]i, [[Schwannove ćelije]] i [[neuron]]i.<ref>{{cite journal|last=Bhattacharya|first=Sanjoy|title=Retinal deimination in aging and disease|journal=IUBMB Life|date=May 2009|volume=61|issue=5|pages=504–509|pmid=19391158|doi=10.1002/iub.184|doi-access=free}}</ref> [[Metilacija]] i [[fosforilacija]] mijelinskog baznog proteina aktivne su tokom procesa zvanog [[mijelinogeneza]]. U ranom razvoju centralnog nervnog sistema embriona, deiminacija mijelinskog baznog proteina ima glavnu ulogu u sastavljanju [[mijelin]]a. Kod odraslih, deiminacija mijelinskog baznog proteina javlja se kod demijelinizirajućih bolesti kao što je [[multipla skleroza]]. Mijelinski bazni protein može uticati na različite tipove ćelija u svakom slučaju.<ref>{{cite journal|last=Harauz|first=G|author2=Mussee|title=A tale of two citrullines—structural and functional aspects of myelin basic protein deimination in health and disease |journal=Neurochemical Research|date=February 2007|volume=32|issue=2|pages=137–158|pmid=16900293|doi=10.1007/s11064-006-9108-9}}</ref> Ekspresija PAD3 povezana je s modifikacijom ovčje vune. Citrulinacija [[trihohialin]]a omogućava mu vezivanje i umrežavanje keratinskih filamenata, usmjeravajući rast vlakana vune.<ref name=Vossenaar2003 /> PAD4 reguliše [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] putem modifikacija [[histon]]a. DNK je omotana oko histona, a histonski proteini mogu kontrolisati ekspresiju DNK kada se hemijske grupe dodaju i uklanjaju. Ovaj proces poznat je kao posttranslacijska obrada ili [[posttranslacijska modifikacija]], jer se odvija na proteinu nakon što je DNK prevedena. Uloga posttranslacijske obrade u regulaciji gena je predmet rastućeg područja istraživanja, [[epigenetika|epigenetike]]. Jedan mehanizam modifikacije je [[metilacija]]. Metilna grupa veže se za arginin na histonskom proteinu, mijenjajući vezivanje DNK za histon i omogućavajući transkripciju. Kada PAD pretvara arginin u citrulin na histonu, blokira daljnju metilaciju histona, inhibirajući transkripciju.<ref>{{cite journal|last=Cuthbert|first=Graeme |author2=Daujat, Snowden |author3=Erdjument-Bromage, Hagiwara |author4=Yamada, Schneider |author5=Gregory, Tempst |author6=Bannister, Kouzarides|title=Histone deimination antagonizes arginine methylation |journal=Cell|date=September 2, 2004|volume=118|issue=5|pages=545–553|pmid=15339660|doi=10.1016/j.cell.2004.08.020|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sams |first1=K.L |last2=Mukai |first2=C |last3=Marks |first3=B.A |last4=Mittal |first4=C |last5=Demeter |first5=E.A |last6=Nelissen |first6=S |last7=Grenier |first7=J.K |last8=Tate |first8=A.E |last9=Ahmed |first9=F |last10=Coonrod |first10=S.A |title=Delayed puberty, gonadotropin abnormalities and subfertility in male Padi2/Padi4 double knockout mice |journal=Reprod Biol Endocrinol |date=October 2022 |volume=20 |issue=1 |page=150 |doi=10.1186/s12958-022-01018-w |pmid=36224627 |pmc=9555066 |doi-access=free }}</ref> Glavni [[izoforma|izotip]] za ovo je PAD4, koji deiminira arginine i/ili monometilirane arginine na histonima 3 i 4, isključujući efekte metilacije arginina.<ref>{{cite journal|last=Kouzarides|first=T|title=SnapShot: Histone-modifying enzymes|journal=Cell|date=November 2007|volume=131|issue=4|pages=822–822.e1|pmid=18022374|doi=10.1016/j.cell.2007.11.005|doi-access=free}}</ref> == Autoimunske bolesti == Kod reumatoidnog artritisa i drugih autoimunskih bolesti, kao što su [[psorijatski artritis]], [[sistemski eritemski lupus]] i [[Sjögrenov sindrom]], autoantitijela često napadaju citrulinirane proteine. Prisustvo [[antitijela protiv citruliniranog proteina]] jeste standardni test za [[reumatoidni artritis]] i povezano je s težim oblikom bolesti. Citrulinirani proteini također se nalaze u ćelijskim ostacima koji prate uništavanje ćelija kod [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i nakon pušenja cigareta. Dakle, čini se da je citrulinacija dio mehanizma koji stimulira [[imunski sistem]] kod autoimunskih bolesti. Međutim, citrulinirani proteini također se mogu naći u zdravoj [[debelo crijevo|kolonskoj]] [[sluzokoža|mukozi]].<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2013/05/130522141839.htm Enzyme-activating antibodies revealed as marker for most severe form of rheumatoid arthritis], Science Daily, May 22, 2013</ref><ref>{{Cite journal |doi = 10.1126/scitranslmed.3006288|title = Autoantibodies: Double Agents in Human Disease|year = 2013|last1 = Acharya|first1 = N. K.|last2 = Nagele|first2 = E. P.|last3 = Han|first3 = M.|last4 = Nagele|first4 = R. G.|journal = Science Translational Medicine|volume = 5|issue = 186|pages = 186fs19|pmid = 23698377}}</ref><ref>{{Cite journal |doi = 10.1126/scitranslmed.3005370|title = Erosive Rheumatoid Arthritis is Associated with Antibodies That Activate PAD4 by Increasing Calcium Sensitivity|year = 2013|last1 = Darrah|first1 = E.|last2 = Giles|first2 = J. T.|last3 = Ols|first3 = M. L.|last4 = Bull|first4 = H. G.|last5 = Andrade|first5 = F.|last6 = Rosen|first6 = A.|journal = Science Translational Medicine|volume = 5|issue = 186|pages = 186ra65|pmid = 23698378|pmc = 3740946}}</ref><ref>{{cite journal | year = 2005 | title = Anti-citrullinated protein/peptide antibodies (ACPA) in rheumatoid arthritis: Specificity and relation with rheumatoid factor | journal = Autoimmunity Reviews | volume = 4 | issue = 7| pages = 468–474 | doi = 10.1016/j.autrev.2005.04.018 | pmid = 16137613 | last1 = Vander Cruyssen | first1 = B. | last2 = Peene | first2 = I. | last3 = Cantaert | first3 = T. | last4 = Hoffman | first4 = I.E.A. | last5 = De Rycke | first5 = L. | last6 = Veys | first6 = E.M. | last7 = De Keyser | first7 = F. }}</ref><ref>[http://www.arthritistoday.org/about-arthritis/types-of-arthritis/rheumatoid-arthritis/who-gets-ra-and-why/causes-of-rheumatoid-arthritis/ra-and-smoking.php Can Smoking Trigger Autoimmunity in RA?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140522194447/http://www.arthritistoday.org/about-arthritis/types-of-arthritis/rheumatoid-arthritis/who-gets-ra-and-why/causes-of-rheumatoid-arthritis/ra-and-smoking.php |date=2014-05-22 }} Scientists seek to connect the dots between smoking and rheumatoid arthritis, By Debra Dreger</ref><ref name=":0">{{cite journal | year = 2017 | title = Proteome Analysis of Rheumatoid Arthritis Gut Mucosa | journal = Journal of Proteome Research | volume = 16 | issue = 1| pages = 346–354 | doi = 10.1021/acs.jproteome.6b00598 | pmid = 27627584 | last1 = Bennike | first1 = Tue Bjerg | last2 = Ellingsen | first2 = Torkell | last3 = Glerup | first3 = Henning | last4 = Bonderup | first4 = Ole Kristian | last5 = Carlsen | first5 = Thomas Gelsing | last6 = Meyer | first6 = Michael Kruse | last7 = Bøgsted | first7 = Martin | last8 = Christiansen | first8 = Gunna | last9 = Birkelund | first9 = Svend | last10 = Andersen | first10 = Vibeke | last11 = Stensballe | first11 = Allan }}</ref> == Detekcija citruliniranih peptida i proteina == Citrulinirani [[peptid]]i i proteini mogu se detektovati korištenjem [[antitijela]] usmjerenih na citrulinirane ostatke ili detektovati korištenjem tehnologija zasnovanih na [[masena spektrometrija| masenoj spektrometriji]] [[proteomika|proteomici]]. Citrulinacija arginina rezultira povećanjem [[monoizotopska masa|monoizotopske]] mase od +0,984016 Da, što se može izmjeriti [[masena spektrometrija|masenom spektrometrijom]]. Pomak mase je blizak razlici mase između različitih [[Izotop|izotopa peptida]] od +1,008665, što se može zamijeniti za citrulinirani peptid, posebno na instrumentima niske rezolucije. Međutim, ovo je manji problem sa modernim masenim spektrometrima visoke rezolucije/visoke tačnosti. Nadalje, pomak mase je identičan pomaku mase uzrokovanom [[deaminacija|deamidacijom]] bočnog lanca [[aminokiseline]] [[asparagin]]a ili [[glutamin]]a, što su uobičajene modifikacije. Ostaci citrulina mogu se hemijski modificirati sa [[butandion]]om ili [[biotinilacija|biotinilacijom]] prije analize, što dovodi do drugačijeg pomaka mase, a ova strategija je uspješno korištena za olakšavanje identifikacije pomoću masene spektrometrije.<ref>{{Cite journal|last1=De Ceuleneer|first1=Marlies|last2=De Wit|first2=Vanessa|last3=Van Steendam|first3=Katleen|last4=Van Nieuwerburgh|first4=Filip|last5=Tilleman|first5=Kelly|last6=Deforce|first6=Dieter|date=2011-06-15|title=Modification of citrulline residues with 2,3-butanedione facilitates their detection by liquid chromatography/mass spectrometry|journal=Rapid Communications in Mass Spectrometry|language=en|volume=25|issue=11|pages=1536–1542|doi=10.1002/rcm.5015|pmid=21594927|bibcode=2011RCMS...25.1536D |issn=1097-0231}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tutturen|first1=Astrid E. V.|last2=Holm|first2=Anders|last3=Fleckenstein|first3=Burkhard|date=2013-11-01|title=Specific biotinylation and sensitive enrichment of citrullinated peptides|journal=Analytical and Bioanalytical Chemistry|language=en|volume=405|issue=29|pages=9321–9331|doi=10.1007/s00216-013-7376-1|pmid=24081567|issn=1618-2642}}</ref> Drugi pristup je korištenje neutralnog gubitka [[izocijanska kiselina|izocijanske kiseline]] (HNCO) iz ostataka citrulina, kada se podvrgnu fragmentaciji izazvanoj disocijacijom niske energije u masenim spektrometrima. Gubitak uzrokuje pomak mase od -43,0058 Da, što maseni spektrometri mogu iskoristiti za pretežno odabir citruliniranih peptida za fragmentaciju (sekvenciranje).<ref>{{Cite journal|last1=Creese|first1=Andrew J.|last2=Grant|first2=Melissa M.|last3=Chapple|first3=Iain L. C.|last4=Cooper|first4=Helen J.|date=2011-02-01|title=On-line liquid chromatography neutral loss-triggered electron transfer dissociationmass spectrometry for the targeted analysis of citrullinated peptides|journal= Anal. Methods|language=en|volume=3|issue=2|pages=259–266|doi=10.1039/c0ay00414f|pmid=32938022|issn=1759-9679|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hao|first1=Gang|last2=Wang|first2=Danchen|last3=Gu|first3=Jane|last4=Shen|first4=Qiuying|last5=Gross|first5=Steven S.|last6=Wang|first6=Yanming|date=2009-04-01|title=Neutral loss of isocyanic acid in peptide CID spectra: A novel diagnostic marker for mass spectrometric identification of protein citrullination|journal=Journal of the American Society for Mass Spectrometry|language=en|volume=20|issue=4|pages=723–727|doi=10.1016/j.jasms.2008.12.012|pmid=19200748|issn=1044-0305|pmc=2786913|bibcode=2009JASMS..20..723H }}</ref> Konačno, može se iskoristiti gubitak pozitivnog naboja pri fiziološkom pH uzrokovan citrulinacijom. Prije proteomske analize odozdo prema gore, proteini se [[enzim]]ski cijepaju na peptide. Uobičajeno se koristi [[proteaza]] [[tripsin]], koja se cijepa nakon pozitivno nabijenih ostataka [[arginin]]a i [[lizin]]a. Međutim, tripsin se ne može cijepati nakon ostatka citrulina koji je neutralan. Propušteno cijepanje nakon ostatka citrulina, zajedno s ispravnim pomakom mase, može se koristiti kao specifičan i osjetljiv marker za citrulinaciju, a strategija je kompatibilna sa standardnim radnim procesima [[proteomika odozdo prema gore|proteomike odozdo prema gore]]. Prvi sveobuhvatni udžbenik o deiminaciji objavljen je 2014. godine.<ref>{{cite book|last1=Nicholas|first1=AP|last2=Bhattacharya|first2=SK|title=Protein Deimination in Human Health and Disease|date=2014|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-1-4614-8317-5}}</ref> while the second edition was published in 2017.<ref>{{cite book|last1=Nicholas|first1=AP|last2=Bhattacharya|first2=SK|last3=Thompson|first3=PR|title=Protein Deimination in Human Health and Disease, Second Edition|date=2017|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-3-319-58243-6}}</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} {{Primarna struktura proteina}} [[Kategorija:Posttranslacijske modifikacije]] [[Kategorija:Struktura proteina]] h0i6lwgrtwxnmo24ckaohoclvwmv9wu 0 537163 3932166 3932052 2026-09-29T18:12:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932166 wikitext text/x-wiki ``` {{Infokutija univerzitet | ime = Univerzitet Malaya | izvorno_ime = Universiti Malaya | slika_grb = | moto = ''Ilmu Puncha Kemajuan'' | moto_prijevod = Znanje je izvor napretka | osnovan = 28. septembar 1905. (kao medicinska škola); 1. januar 1962. (u današnjem obliku) | tip = Javni istraživački univerzitet | kancelar = [[Nazrin Shah od Peraka]] | rektor = Noor Azuan Abu Osman | studenti = 36.444 (septembar 2024) | dodiplomski = 19.134 | postdiplomski = 17.310 | lokacija = [[Kuala Lumpur]], [[Malezija]] | kampus = Urbani, 309 hektara | boje = crvena, zlatna i plava | web = [https://www.um.edu.my um.edu.my] }} '''Univerzitet Malaya''' ([[malajski jezik|malajski]]: ''Universiti Malaya'', skraćeno '''UM''') je javni istraživački univerzitet u [[Kuala Lumpur|Kuala Lumpuru]], glavnom gradu [[Malezija|Malezije]]. Najstarija je visokoškolska ustanova u zemlji, a nakon sticanja nezavisnosti Malaje bio je i jedini univerzitet u državi.<ref name="povijest">{{Cite web |title=Our History |url=https://www.um.edu.my/about-um/our-history |website=um.edu.my |publisher=Universiti Malaya |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914092148/http://www.um.edu.my/about-um/our-history |archive-date=14. 9. 2017 |access-date=28. 9. 2026 |url-status=dead}}</ref> Univerzitet ima više od 2.300 nastavnika, a organiziran je u četrnaest fakulteta, dvije akademije, tri instituta i dva akademska centra. Prema rang-listi ''QS World University Rankings 2027'' Univerzitet Malaya zauzima 56. mjesto u svijetu, što je njegov najbolji plasman do sada i prvo mjesto među malezijskim univerzitetima.<ref name="qs2027">{{Cite web |title=Universiti Malaya achieves highest-ever global ranking of 56th in QS World University Rankings 2027 |url=https://www.um.edu.my/news/universiti-malaya-achieves-highest-ever-global-ranking-of-56th-in-qs-world-university-rankings-2027 |website=um.edu.my |date=2026-07-21}}</ref> == Historija == === Počeci u Singapuru === Korijeni univerziteta sežu u 1905. godinu, kada je u tadašnjem britanskom [[Singapur]]u osnovana medicinska škola nastala zbog nedostatka medicinskih pomoćnika u Singapuru i [[Penang|Penangu]]. Škola je zvanično otvorena 28. septembra 1905., a 1913. preimenovana je u ''King Edward VII School of Medicine''. Godine 1921. dobila je status koledža (''King Edward VII College of Medicine'').<ref name="khoo">Khoo, Kay Kim (2005). ''100 Years: The University of Malaya''. Kuala Lumpur: University of Malaya Press. ISBN 983-100-323-3.</ref> Drugi temelj univerziteta bio je ''Raffles College'', osnovan 1928/1929. godine u Singapuru u spomen na stogodišnjicu osnivanja grada. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] nekoliko britanskih komisija razmatralo je razvoj visokog obrazovanja u Malaji, a komisija pod vodstvom Alexandera Carr-Saundersa 1948. preporučila je osnivanje potpunog univerziteta. Spajanjem ''King Edward VII College of Medicine'' i ''Raffles College'' 8. oktobra 1949. nastao je Univerzitet Malaya, sa sjedištem u Singapuru.<ref name="khoo" /> === Kuala Lumpur i samostalnost === Zbog brzog rasta univerzitet je 15. januara 1959. podijeljen na dvije samostalne jedinice, jednu u Singapuru i drugu u Kuala Lumpuru. Zakonima usvojenim 1961. godine vlade Malaje i Singapura odlučile su da se one razdvoje u dva nacionalna univerziteta. Univerzitet Malaya ponovo je osnovan 1. januara 1962. u Kuala Lumpuru, zadržavši izvorno ime, dok je singapurski ogranak postao ''Univerzitet Singapura'', koji je 1980. spojen u [[Nacionalni univerzitet Singapura]].<ref name="povijest" /> Prvi kancelar univerziteta u Kuala Lumpuru bio je prvi malezijski premijer [[Tunku Abdul Rahman]], a prvi rektor matematičar [[Alexander Oppenheim]]. Univerzitet je ostao jedina javna visokoškolska ustanova u zemlji sve do 1969. godine, kada je osnovan [[Univerzitet Sains Malaysia]]. === Noviji razvoj === Univerzitet Malaya je 1. marta 1997. postao prvi univerzitet u Maleziji koji je korporatiziran, u okviru reforme kojom je država željela učiniti javne univerzitete efikasnijim i konkurentnijim. Godine 2012. Ministarstvo visokog obrazovanja dodijelilo mu je status autonomnog univerziteta. Godine 2013. univerzitet je u saradnji s Univerzitetom Walesa osnovao privatnu ustanovu ''International University of Malaya-Wales'' (danas ''University of Malaya-Wales''). == Grb i moto == Grb univerziteta osmislio je 1961. godine odbor pod predsjedavanjem Y. C. Fooa, a zvanično ga je 1962. potvrdio Tunku Abdul Rahman. U gornjem dijelu grba nalazi se svežanj od sedamnaest traka od lišća palme ''Borassus flabellifer'', koje su Malajci nekada koristili za pisanje knjiga, s natpisom mota. Moto ''Ilmu Puncha Kemajuan'' ("Znanje je izvor napretka") sastavljen je od riječi arapskog, sanskritskog i malajskog porijekla. U središtu grba je cvijet hibiskusa (''bunga raya''), nacionalni cvijet Malezije, okružen s tri malajska tigra koji simboliziraju tri glavne etničke zajednice u zemlji: Malajce, Kineze i Indijce.<ref name="khoo" /> == Kampus i objekti == Univerzitet se nalazi na kampusu površine oko 309 hektara u Kuala Lumpuru. U sastavu kampusa nalaze se studentski domovi (rezidencijalni koledži), olimpijski bazen, sportski objekti, više muzeja te botanička bašta ''Rimba Ilmu''. Univerzitetski nastavni centar je ''Universiti Malaya Medical Centre'' (UMMC), najveća nastavna bolnica u Maleziji, smještena na rubu kampusa. == Organizacija == Na čelu univerziteta je kancelar, počasnu funkciju koju obnaša [[Nazrin Shah od Peraka|sultan Nazrin Shah od Peraka]], dok je rektor (''vice-chancellor'') izvršni čelnik. Od 2023. godine tu funkciju obavlja prof. dr. Noor Azuan Abu Osman. Među ranijim rektorima bili su [[Ungku Abdul Aziz]] (1968–1988), [[Syed Hussein Alatas]] (1988–1991) i [[Rafiah Salim]] (2006–2008). Studentsko predstavništvo je ''Universiti Malaya Students' Union'' (UMSU); izbore za njega (''Pilihanraya Kampus Universiti Malaya'', PRKUM) od 2019. godine organiziraju sami studenti. == Akademski profil i rang-liste == Univerzitet nudi dodiplomske i postdiplomske programe iz širokog spektra oblasti: medicina, stomatologija, pravo, inženjerstvo, računarstvo, ekonomija i poslovanje, obrazovanje, humanističke i društvene nauke i druge. Poslovna škola univerziteta posjeduje međunarodne akreditacije AACSB i AMBA. Prema QS-ovoj rang-listi po predmetima za 2026. godinu, univerzitet ima 40 rangiranih užih oblasti, a 18 predmeta nalazi se među prvih 100 u svijetu. Najbolje rangirana oblast je naftno inženjerstvo (34. mjesto u svijetu), dok je u računarstvu i informacionim sistemima na 86. mjestu.<ref name="qspredmeti">{{Cite web |title=UM leads Malaysian universities |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2026/03/26/um-leads-malaysian-universities |website=The Star |date=2026-03-26}}</ref> {| class="wikitable" ! Rang-lista !! Plasman |- | QS World University Rankings 2027 || 56.<ref name="qs2027" /> |- | QS World University Rankings 2026 || 58. |- | QS World University Rankings 2025 || 60. |} == Poznati bivši studenti i saradnici == Univerzitet je obrazovao brojne javne ličnosti Malezije. Među najpoznatijima su: * [[Mahathir Mohamad]] – premijer Malezije (jedini koji je biran dva puta) * [[Anwar Ibrahim]] – premijer Malezije * [[Zeti Akhtar Aziz]] – bivša guvernerka centralne banke ''Bank Negara Malaysia'' * [[Razali Ismail]] – predsjedavajući 51. zasjedanja Generalne skupštine UN-a * [[Daim Zainuddin]] – bivši ministar finansija * [[Ungku Abdul Aziz]] – ekonomista i bivši rektor * [[Syed Muhammad Naquib al-Attas]] – filozof i islamski učenjak Prema podacima univerziteta, pet od devet malezijskih premijera bili su njegovi bivši studenti. == Vidi još == * [[Nacionalni univerzitet Singapura]] * [[Univerzitet Sains Malaysia]] * [[Obrazovanje u Maleziji]] == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == * [https://www.um.edu.my Službena stranica] {{Authority control}} [[Kategorija:Univerziteti u Maleziji]] [[Kategorija:Kuala Lumpur]] [[Kategorija:Obrazovne ustanove osnovane 1905.]] ``` d5gjgoethhvj9kmxphsj1zmmuu44jwa 0 537164 3932191 3932068 2026-09-29T21:24:29Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3932191 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija građevina | naziv = Hotel "Neretva" | izvorno_ime = | domaći_jezik = | logo = | logo_veličina = | logo_alt = | logo_tekst = | slika = Hotel Neretva 1960s.jpg | veličina_slike = | alt_slika = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | tekst = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | vrsta_karte = | alt_karta = | map_caption = Interaktivna karta Hotela "Neretva" u Mostaru | map_size = | latitude = | longitude = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | map_dot_label = Hotel "Neretva" | reljef = | bivši_nazivi = | alternativna_imena = Hotel "Narenta" | etimologija = | status = postojeća | prekinuto = | vrsta_građevine = {{Plainlist| * [[hotel]] * javni objekat }} | stil = [[Pseudomaurska arhitektura|pseudomaurski stil]] | klasifikacija = | lokacija = [[Musala (Mostar)|Musala]] | adresa = Ulica Maršala Tita | lokacija_grad = [[Mostar]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | iso_region = BA | coordinates_display = inline,title | coordinates_format = dms | koordinate = {{coord|43.3446|17.8110|type:landmark_region:BA|display=inline,title}} | altitude = | trenutni_stanari = | nazvano_po = [[Neretva]] | datum_kamen_temeljac= | početak = 1890. | završetak_datum = 1892. | datum_otvaranja = 1892. | datum_inauguracije = | datum_preještanja = | datum_renoviranja = 2018–2019; 2023– | datum_zatvaranja = | datum_demoliranja = | trošak = | trošak_renoviranja = | klijent = Zemaljska vlada | vlasnik = Interšped d.o.o. Sarajevo | upravitelj = Interšped d.o.o. Sarajevo | udruženje = | visina = | arhitektonski = | vrh = | antena_na_tornju = | krov = | zadnji_sprat = | osmatračnica = | prečnik = | obim = | dužina = | ostale_dimenzije = | strukturni_sistem = | materijal = {{Plainlist| * [[kamen]] * [[cigla]] }} | veličina = | broj_spratova = | podna_površina = | broj_liftova = | temelji = | arhitekt = [[Alexander Wittek]] | kompanija_izgradnje = | razvojnik = | inženjer = | građevinski_inženjer= | ostali_dizajneri = | izvođač_radova = | nagrade = | poznato_po = Historijski hotel iz austrougarskog perioda | ren_arhitekt = Grupa-Arh d.o.o. Sarajevo | ren_kompanija = | ren_inženjer = | ren_građ_inženjer = | ren_ostali_dizajneri= | ren_potpisnik = | ren_nagrade = | tip_sjedala = | kapacitet_sjedišta = | broj_soba = 80 | parking = | veb-sajt = | reference = }} '''Hotel "Neretva"''' je historijski hotel u [[Mostar]]u, smješten na lijevoj obali [[Neretva|Neretve]], na prostoru [[Musala (Mostar)|Musale]]. Izgrađen je 1892. za vrijeme [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini]], prema projektu koji se u stručnoj literaturi pripisuje arhitekti [[Alexander Wittek|Alexanderu Witteku]].<ref name="ZadroArchitecture">{{cite journal |last=Zadro |first=Sanja |title=Architecture of Historicism and Art Nouveau in Mostar |journal=Prostor |volume=25 |issue=1 (53) |year=2017 |pages=175–194 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Sanja-Zadro-Architecture-of-Historicism-and-Art-Nouve-in-Mostar.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=en}}</ref> Zgrada je oblikovana u [[pseudomaurska arhitektura|pseudomaurskom stilu]], jednom od karakterističnih arhitektonskih izraza u javnoj arhitekturi Bosne i Hercegovine krajem 19. stoljeća.<ref name="FMKS_HotelNeretva">{{cite web |title=Zavod za zaštitu spomenika: Redovan konzervatorski nadzor nad radovima rekonstrukcije hotela Neretva u Mostaru |website=Federalno ministarstvo kulture i sporta |date=2. 11. 2023 |url=https://fmks.gov.ba/zavod-za-zastitu-spomenika-redovan-konzervatorski-nadzor-nad-radovima-rekonstrukcije-hotela-neretva-u-mostaru/ |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] hotel je teško oštećen. Nakon rata započela je njegova obnova, koja se odvija u više faza; prve dvije faze završene su 2018. i 2019, dok je treća faza rekonstrukcije započela 2023.<ref name="FMKS_HotelNeretva"/> == Historija == === Izgradnja i austrougarski period === [[Datoteka:Alexander Wittek - Hotel Narenta window design and adaptation plan (1897).png|mini|desno|300px|Arhitektonski nacrti detalja prozora na međuspratovima i nepotpisani plan adaptacije za Hotel "Neretva" u Mostaru iz 1897, koji se pripisuju Alexanderu Witteku]] Izgradnja Hotela "Neretva" bila je povezana s urbanim širenjem Mostara i razvojem novih saobraćajnih i javnih sadržaja nakon uspostavljanja [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave]]. Tokom 1880-ih Mostar je dobio uskotračnu [[Željeznica|željeznicu]], a 1882. izgrađen je [[Most Musala|željezni most na Musali]]. U tom periodu Zemaljska vlada investirala je u izgradnju hotela na [[Musala (Mostar)|Musali]].<ref name="ZadroArchitecture" /> Početni projekti hotela datiraju iz januara i marta 1890, a zgrada je završena 1892. Sačuvani dijelovi izvornog izvedbenog projekta čuvaju se u [[Arhiv Bosne i Hercegovine|Arhivu Bosne i Hercegovine]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], u fondu Graditeljskog odjeljenja Zemaljske vlade, pod signaturama K/50 i K/53. Na sačuvanim dijelovima projekta iz 1890. nalazi se potpis koji se s velikom vjerovatnoćom može identifikovati kao potpis arhitekte [[Alexander Wittek|Alexandera Witteka]], dok je na mjestu predviđenom za upravitelja Graditeljskog odjeljenja potpisan Edmund Stix. Izvorni projektni crteži zbog toga predstavljaju važan osnov za atribuciju hotela Witteku, iako nije pronađen zaseban pisani dokument kojim bi njegov angažman bio direktno potvrđen.<ref name="ZadroBook">{{cite book |last=Zadro |first=Sanja |title=Mostarska arhitektura od 1850. do Drugog svjetskog rata |publisher=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |year=2017 |url=https://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/9434/1/Zadro%2C%20Sanja.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Hotel je bio jedan od najranijih primjera [[pseudomaurska arhitektura|neomaurske arhitekture]] u Mostaru. Neki autori ga svrstavaju među najranije mostarske realizacije ovog arhitektonskog izraza i povezuju ga s programom javne arhitekture [[Zemaljska vlada|Zemaljske vlade]] iz ranih 1890-ih.<ref name="ZadroArchitecture" /> U tom periodu neomaurski stil primjenjivan je na reprezentativnim javnim građevinama u Bosni i Hercegovini, pri čemu su orijentalni dekorativni motivi korišteni u okviru evropskog historicističkog arhitektonskog jezika.<ref name="ZadroArchitecture" /> Hotel se u izvorima iz austrougarskog perioda pojavljuje i pod nazivom '''Hotel "Narenta"'''. Historijski izvori s kraja 19. i početka 20. stoljeća koriste taj oblik naziva, dok ga Heinrich Renner 1896. navodi kao "zemaljski" hotel Neretva i među mostarskim hotelima izdvaja njegove smještajne i ugostiteljske uslove.<ref name="Renner">{{cite book |last=Renner |first=Heinrich |title=Herceg-Bosnom uzduž i poprijeko: Putovanja Henrika Rennera |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Heinrich-Renner-Kroz-Herceg-Bosnu-uzdu%C5%BE-i-popreko-1896.pdf |translator-last=Velikanović |translator-first=Iso |location=Mitrovica |publisher=Hrvatska dionička tiskara |date=1900 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Robert Michel je početkom 20. stoljeća također zabilježio da je Zemaljska vlada izgradila hotele u većim mjestima Bosne i Hercegovine, a Hotel "Neretva" u Mostaru izdvojio kao hotel koji je mogao odgovoriti i većim zahtjevima putnika.<ref name="Michel">{{cite book |last=Michel |first=Robert |title=Mostar |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2016/11/Robert-Michel-Mostar-1909.pdf |editor-last=Šarić |editor-first=Salko |location=Mostar |publisher=IC štamparija |date=2006 |isbn=9958-804-21-2 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Na hotelu su relativno brzo nakon izgradnje izvođene adaptacije. U fondu Graditeljskog odjeljenja Zemaljske vlade u Državnom arhivu Sarajevo sačuvani su dijelovi izvornog projekta iz 1890. i nepotpisani plan pregradnje dijela hotela iz 1897. godine. Arhivska dokumentacija tako pokazuje da su izmjene objekta započele već tokom posljednje decenije 19. stoljeća.<ref name="ZadroArchitecture"/><ref name="ZadroBook"/> Godine 1900. izvedena je nova pregradnja prema projektu [[Đorđe Knežić|Đorđa Knežića]], čiji je potpis sačuvan na projektu iz te godine. Na objektu su nastavljene izmjene koje su tokom narednih decenija postepeno mijenjale njegov izgled, ali su zadržale osnovne neomaurske karakteristike izvorne arhitektonske cjeline.<ref name="ZadroBook"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Hoteli u Mostaru]] [[Kategorija:1892. u arhitekturi]] [[Kategorija:Musala (Mostar)]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine]] gpltgy37vsqjd42c4utddb3tiyc3a4s 3932194 3932191 2026-09-29T22:26:46Z Bosancica by MK 173186 3932194 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija građevina | naziv = Hotel "Neretva" | izvorno_ime = | domaći_jezik = | logo = | logo_veličina = | logo_alt = | logo_tekst = | slika = Hotel Neretva 1960s.jpg | veličina_slike = | alt_slika = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | tekst = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | vrsta_karte = | alt_karta = | map_caption = Interaktivna karta Hotela "Neretva" u Mostaru | map_size = | latitude = | longitude = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | map_dot_label = Hotel "Neretva" | reljef = | bivši_nazivi = | alternativna_imena = Hotel "Narenta" | etimologija = | status = postojeća | prekinuto = | vrsta_građevine = {{Plainlist| * [[hotel]] * javni objekat }} | stil = [[Pseudomaurska arhitektura|pseudomaurski stil]] | klasifikacija = | lokacija = [[Musala (Mostar)|Musala]] | adresa = Ulica Maršala Tita | lokacija_grad = [[Mostar]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | iso_region = BA | coordinates_display = inline,title | coordinates_format = dms | koordinate = {{coord|43.3446|17.8110|type:landmark_region:BA|display=inline,title}} | altitude = | trenutni_stanari = | nazvano_po = [[Neretva]] | datum_kamen_temeljac= | početak = 1890. | završetak_datum = 1892. | datum_otvaranja = 1892. | datum_inauguracije = | datum_preještanja = | datum_renoviranja = 2018–2019; 2023– | datum_zatvaranja = | datum_demoliranja = | trošak = | trošak_renoviranja = | klijent = Zemaljska vlada | vlasnik = Interšped d.o.o. Sarajevo | upravitelj = Interšped d.o.o. Sarajevo | udruženje = | visina = | arhitektonski = | vrh = | antena_na_tornju = | krov = | zadnji_sprat = | osmatračnica = | prečnik = | obim = | dužina = | ostale_dimenzije = | strukturni_sistem = | materijal = {{Plainlist| * [[kamen]] * [[cigla]] }} | veličina = | broj_spratova = | podna_površina = | broj_liftova = | temelji = | arhitekt = [[Alexander Wittek]] | kompanija_izgradnje = | razvojnik = | inženjer = | građevinski_inženjer= | ostali_dizajneri = | izvođač_radova = | nagrade = | poznato_po = Historijski hotel iz austrougarskog perioda | ren_arhitekt = Grupa-Arh d.o.o. Sarajevo | ren_kompanija = | ren_inženjer = | ren_građ_inženjer = | ren_ostali_dizajneri= | ren_potpisnik = | ren_nagrade = | tip_sjedala = | kapacitet_sjedišta = | broj_soba = 80 | parking = | veb-sajt = | reference = }} '''Hotel "Neretva"''' je historijski hotel u [[Mostar]]u, smješten na lijevoj obali [[Neretva|Neretve]], na prostoru [[Musala (Mostar)|Musale]]. Izgrađen je 1892. za vrijeme [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini]], prema projektu koji se u stručnoj literaturi pripisuje arhitekti [[Alexander Wittek|Alexanderu Witteku]].<ref name="ZadroArchitecture">{{cite journal |last=Zadro |first=Sanja |title=Architecture of Historicism and Art Nouveau in Mostar |journal=Prostor |volume=25 |issue=1 (53) |year=2017 |pages=175–194 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Sanja-Zadro-Architecture-of-Historicism-and-Art-Nouve-in-Mostar.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=en}}</ref> Zgrada je oblikovana u [[pseudomaurska arhitektura|pseudomaurskom stilu]], jednom od karakterističnih arhitektonskih izraza u javnoj arhitekturi Bosne i Hercegovine krajem 19. stoljeća.<ref name="FMKS_HotelNeretva">{{cite web |title=Zavod za zaštitu spomenika: Redovan konzervatorski nadzor nad radovima rekonstrukcije hotela Neretva u Mostaru |website=Federalno ministarstvo kulture i sporta |date=2. 11. 2023 |url=https://fmks.gov.ba/zavod-za-zastitu-spomenika-redovan-konzervatorski-nadzor-nad-radovima-rekonstrukcije-hotela-neretva-u-mostaru/ |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] hotel je teško oštećen. Nakon rata započela je njegova obnova, koja se odvija u više faza; prve dvije faze završene su 2018. i 2019, dok je treća faza rekonstrukcije započela 2023.<ref name="FMKS_HotelNeretva"/> == Historija == === Izgradnja i austrougarski period === [[Datoteka:Hotel Neretva in Mostar on a Photochrom print from the late 19th century-bs.jpg|mini|desno|300px|Hotel "Neretva" na fotohromskoj razglednici s kraja 19. stoljeća]] [[Datoteka:Alexander Wittek - Hotel Narenta window design and adaptation plan (1897).png|mini|desno|300px|Arhitektonski nacrti detalja prozora na međuspratovima i nepotpisani plan adaptacije za Hotel "Neretva" u Mostaru iz 1897, koji se pripisuju Alexanderu Witteku]] Izgradnja Hotela "Neretva" bila je povezana s urbanim širenjem Mostara i razvojem novih saobraćajnih i javnih sadržaja nakon uspostavljanja [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave]]. Tokom 1880-ih Mostar je dobio uskotračnu [[Željeznica|željeznicu]], a 1882. izgrađen je [[Most Musala|željezni most na Musali]]. U tom periodu Zemaljska vlada investirala je u izgradnju hotela na [[Musala (Mostar)|Musali]].<ref name="ZadroArchitecture" /> Početni projekti hotela datiraju iz januara i marta 1890, a zgrada je završena 1892. Sačuvani dijelovi izvornog izvedbenog projekta čuvaju se u [[Arhiv Bosne i Hercegovine|Arhivu Bosne i Hercegovine]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], u fondu Graditeljskog odjeljenja Zemaljske vlade, pod signaturama K/50 i K/53. Na sačuvanim dijelovima projekta iz 1890. nalazi se potpis koji se s velikom vjerovatnoćom može identifikovati kao potpis arhitekte [[Alexander Wittek|Alexandera Witteka]], dok je na mjestu predviđenom za upravitelja Graditeljskog odjeljenja potpisan Edmund Stix. Izvorni projektni crteži zbog toga predstavljaju važan osnov za atribuciju hotela Witteku, iako nije pronađen zaseban pisani dokument kojim bi njegov angažman bio direktno potvrđen.<ref name="ZadroBook">{{cite book |last=Zadro |first=Sanja |title=Mostarska arhitektura od 1850. do Drugog svjetskog rata |publisher=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |year=2017 |url=https://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/9434/1/Zadro%2C%20Sanja.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Hotel je bio jedan od najranijih primjera [[pseudomaurska arhitektura|neomaurske arhitekture]] u Mostaru. Neki autori ga svrstavaju među najranije mostarske realizacije ovog arhitektonskog izraza i povezuju ga s programom javne arhitekture [[Zemaljska vlada|Zemaljske vlade]] iz ranih 1890-ih.<ref name="ZadroArchitecture" /> U tom periodu neomaurski stil primjenjivan je na reprezentativnim javnim građevinama u Bosni i Hercegovini, pri čemu su orijentalni dekorativni motivi korišteni u okviru evropskog historicističkog arhitektonskog jezika.<ref name="ZadroArchitecture" /> Hotel se u izvorima iz austrougarskog perioda pojavljuje i pod nazivom '''Hotel "Narenta"'''. Historijski izvori s kraja 19. i početka 20. stoljeća koriste taj oblik naziva, dok ga Heinrich Renner 1896. navodi kao "zemaljski" hotel Neretva i među mostarskim hotelima izdvaja njegove smještajne i ugostiteljske uslove.<ref name="Renner">{{cite book |last=Renner |first=Heinrich |title=Herceg-Bosnom uzduž i poprijeko: Putovanja Henrika Rennera |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Heinrich-Renner-Kroz-Herceg-Bosnu-uzdu%C5%BE-i-popreko-1896.pdf |translator-last=Velikanović |translator-first=Iso |location=Mitrovica |publisher=Hrvatska dionička tiskara |date=1900 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Robert Michel je početkom 20. stoljeća također zabilježio da je Zemaljska vlada izgradila hotele u većim mjestima Bosne i Hercegovine, a Hotel "Neretva" u Mostaru izdvojio kao hotel koji je mogao odgovoriti i većim zahtjevima putnika.<ref name="Michel">{{cite book |last=Michel |first=Robert |title=Mostar |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2016/11/Robert-Michel-Mostar-1909.pdf |editor-last=Šarić |editor-first=Salko |location=Mostar |publisher=IC štamparija |date=2006 |isbn=9958-804-21-2 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Na hotelu su relativno brzo nakon izgradnje izvođene adaptacije. U fondu Graditeljskog odjeljenja Zemaljske vlade u Državnom arhivu Sarajevo sačuvani su dijelovi izvornog projekta iz 1890. i nepotpisani plan pregradnje dijela hotela iz 1897. godine. Arhivska dokumentacija tako pokazuje da su izmjene objekta započele već tokom posljednje decenije 19. stoljeća.<ref name="ZadroArchitecture"/><ref name="ZadroBook"/> Godine 1900. izvedena je nova pregradnja prema projektu [[Đorđe Knežić|Đorđa Knežića]], čiji je potpis sačuvan na projektu iz te godine. Na objektu su nastavljene izmjene koje su tokom narednih decenija postepeno mijenjale njegov izgled, ali su zadržale osnovne neomaurske karakteristike izvorne arhitektonske cjeline.<ref name="ZadroBook"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Hoteli u Mostaru]] [[Kategorija:1892. u arhitekturi]] [[Kategorija:Musala (Mostar)]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine]] a7nu1xdn1b22f6dr6mxaizpld98bl0f 10 537170 3932127 2026-09-29T12:20:48Z Z1KA 87045 Nova stranica: /* {{pp-template}} */ .ib-election { line-height: 1.5em; } .ib-election .infobox-data { text-align: center; } .ib-election .infobox-label { width: 5em; white-space: nowrap; } .ib-election .infobox-subheader { line-height: 130%; } .ib-election .infobox-header { font-weight: normal; } /* To avoid seeming biased on responsive skins - make sure all images are the * same width and displayed e.g. not hidden by a scrollable element * use !important for both of these to... 3932127 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .ib-election { line-height: 1.5em; } .ib-election .infobox-data { text-align: center; } .ib-election .infobox-label { width: 5em; white-space: nowrap; } .ib-election .infobox-subheader { line-height: 130%; } .ib-election .infobox-header { font-weight: normal; } /* To avoid seeming biased on responsive skins - make sure all images are the * same width and displayed e.g. not hidden by a scrollable element * use !important for both of these to override any widths or heights provided by * templates, otherwise these will squish. */ @media ( max-width: 640px ) { body.skin--responsive:not( .skin-monobook ):not( .skin-timeless ) .ib-election .notpageimage.noresize img { height: 80px !important; width: auto !important; } } /* always light mode for the images */ @media screen { html.skin-theme-clientpref-night .ib-election .mw-file-description img { background-color: #f8f9fa; color:inherit; } } @media screen and (prefers-color-scheme: dark) { html.skin-theme-clientpref-os .ib-election .mw-file-description img { background-color: #f8f9fa; color:inherit; } } oqm2iksus3vgauflrfk3v5zs8nj2t90 828 537171 3932128 2026-09-29T12:23:29Z Z1KA 87045 Nova stranica: local p = {} local InfoboxImage = require('Module:InfoboxImage').InfoboxImage local delink = require('Module:Delink')._delink local fetch = require('Module:Political party')._fetch -- Helper functions -- local notblank = function (v) return (mw.text.trim(v or "") ~= "") end local ifblank = function (v, alt1, alt2) return notblank(v) and v or (notblank(alt1) and alt1 or alt2) end local ucfirst = function (s) return mw.ustring.upper(mw.ustring.sub(s,1,1)) .. mw.ustring.gsub(... 3932128 Scribunto text/plain local p = {} local InfoboxImage = require('Module:InfoboxImage').InfoboxImage local delink = require('Module:Delink')._delink local fetch = require('Module:Political party')._fetch -- Helper functions -- local notblank = function (v) return (mw.text.trim(v or "") ~= "") end local ifblank = function (v, alt1, alt2) return notblank(v) and v or (notblank(alt1) and alt1 or alt2) end local ucfirst = function (s) return mw.ustring.upper(mw.ustring.sub(s,1,1)) .. mw.ustring.gsub(mw.ustring.sub(s,2), '_', '&nbsp;') end local function export(func, frame) -- Read args from input -- local args = {} local frameArgs = false for k,v in pairs(frame.args) do if notblank(v) then args[k] = mw.text.trim(v) frameArgs = true end end if not frameArgs then for k,v in pairs(frame:getParent().args) do if notblank(v) then args[k] = mw.text.trim(v) end end end return p[func](args, frame) end -- Template:Infobox election/shortname -- function p._shortname(sargs) local link = sargs.link local name = sargs.name if link ~= 'no' and notblank(name) and delink({[1] = name, wikilinks = 'target'}) == name then -- the below array items are lowercase and intentionally missing the training 's' local names = { independent = '[[Independent politician|' .. name .. ']]', miscellaneou = '[[Independent politician|DIV]]', -- the 's' is intentionally left off other = 'Others', ['other parties and independent'] = 'Others & [[Independent politician|IND]]', regionalist = '[[Regionalism (politics)|Regionalists]]', tbc = '[[To be announced|TBC]]', tbd = '[[To be announced|TBD]]', vacant = '[[Casual vacancy|Vacant]]' } return names[mw.ustring.gsub(mw.ustring.lower(name), 's$', '')] or ('[[' .. name .. '|' .. fetch({[1] = name, [2] = 'shortname'}) .. ']]') end return name or '' end p.shortname = function (frame) return export('_shortname', frame) end -- Template:Infobox election/row -- function p._row(rargs, frame) local rtype = mw.ustring.lower(rargs.type or '') local ongoing = rargs.ongoing == 'yes' local output = {'|-'} setmetatable(output, {__call = function (t, v) t[#t+1] = v end }) -- Append to array by calling it local function threeCells(cellType, title, always, shortname) local centeredCell = function (key) local name = shortname and p._shortname({link = rargs[key .. '_name'], name = rargs[key]}) or (rargs[key] or '') return ('| style="' .. (notblank(rargs[key]) and 'width:75px;' or '') .. 'text-align:center" | ' .. name ) end if always or ( notblank(rargs[cellType .. '1']) or notblank(rargs[cellType .. '2']) or notblank(rargs[cellType .. '3']) ) then output('|-') output('! style="width:75px;text-align:left" |' .. (ifblank(rargs[cellType .. '_label'], title, ucfirst(cellType or '')))) output(centeredCell(cellType .. '1')) output(centeredCell(cellType .. '2')) if always or notblank(rargs.col3) then output(centeredCell(cellType .. '3')) end end end if notblank(rargs.divider) and ( notblank(rargs.party1) or notblank(rargs.color1) or notblank(rargs.leader1) or notblank(rargs.party2) or notblank(rargs.color2) or notblank(rargs.leader2) or notblank(rargs.party3) or notblank(rargs.color3) or notblank(rargs.leader3) ) then output('| colspan=4 | ' .. rargs.divider) end output('|- class="sr-only"') if not ongoing and ( rtype == "parliamentary" or rtype == "legislative" ) and ( notblank(rargs.party1) or notblank(rargs.party2) or notblank(rargs.party2) ) then output('! style="text-align:left;" | &nbsp;') output('! style="text-align:center" | ' .. (notblank(rargs.party1) and rargs.header1 or '')) output('! style="text-align:center" | ' .. (notblank(rargs.party2) and rargs.header2 or '')) if notblank(rargs.col3) then output('! style="text-align:center" | ' .. (notblank(rargs.party3) and rargs.header3 or '')) end end -- Images -- output('|-') if notblank(rargs.party1) or notblank(rargs.color1) or notblank(rargs.image1) or notblank(rargs.party2) or notblank(rargs.color2) or notblank(rargs.image2) or notblank(rargs.party3) or notblank(rargs.color3) or notblank(rargs.image3) then if notblank(rargs.filler) then output('! <br />' .. rargs.filler) else output('| &nbsp;') end local image = {} for i = 1, notblank(rargs['col3']) and 3 or 2, 1 do image[i] = '| class="notheme" style="text-align:center;' if not notblank(rargs['party' .. i]) and not notblank(rargs['color' .. i]) then image[i] = image[i] .. 'width:0;' end if notblank(rargs['color' .. i]) then local color = mw.text.trim(mw.text.decode(rargs['color' .. i])) if (#color == 3 or #color == 6) and string.match(color, "^[0-9a-fA-F]*$") then color = '#' .. color end image[i] = image[i] .. 'border-bottom: 6px solid ' .. color elseif rargs.party_color ~= 'no' and notblank(rargs['party' .. i]) then local color = mw.ustring.gsub(rargs['party' .. i], '^(%[%[%s*[^%]%[]*%]%]).*$', '%1') color = delink({[1] = color, wikilinks = 'target'}) color = fetch({[1] = color, [2] = 'color', error = 'NOTHERE'}) if color ~= 'NOTHERE' then image[i] = image[i] .. 'border-bottom: 6px solid ' .. color end end image[i] = image[i] .. ';" | ' .. InfoboxImage( frame:newChild{ title = frame:getTitle(), args = { image = rargs['image' .. i] or '', size = notblank(rargs['image' .. i .. '_size']) and rargs['image' .. i .. '_size'] or (rargs.image_size or ''), alt = rargs['alt' .. i] or '', upright = notblank(rargs['image' .. i .. '_upright']) and rargs['image' .. i .. '_upright'] or ( (notblank(rargs['col3']) and notblank(rargs['image3'])) and '0.4' or '0.6' ), suppressplaceholder = 'yes', class = notblank(rargs['pageimage' .. i]) and '' or 'notpageimage noresize', } } ) output(image[i]) end end -- Presidential & by-election nominee -- if notblank(rargs['nominee1']) or notblank(rargs['nominee2']) or notblank(rargs['nominee3']) then if ({primary = 1, presidential = 1, ['by-election'] = 1})[rtype] == 1 then threeCells('nominee', '', true) -- nominee, no alternative title, always show end else threeCells('candidate') -- nominee end -- Party leader -- if rtype == 'parliamentary' or rtype == 'legislative' then threeCells('leader') end -- Party name -- threeCells('party', ifblank(rargs.party_label, 'Party'), false, true) -- party, alternative name, don't always show, use shortname -- Alliance name -- threeCells('alliance', '', false, true) -- alliance, no alternative title, don't always show, use shortname -- Primary or presidential if rtype == 'primary' or rtype == 'presidential' then -- Home state -- threeCells('home_state') -- Running mate -- if rtype == 'presidential' then threeCells('running_mate') -- Electoral vote -- if not ongoing then threeCells('electoral_vote', (rargs.college_voted == 'no' and 'Projected e' or 'E') .. 'lectoral&nbsp;vote') end end -- Delegate count -- threeCells('delegate_count', (ongoing and 'Estimated d' or 'D') .. 'elegate&nbsp;count') -- Primary only -- if rtype == 'primary' then -- Contests won threeCells('states_carried', 'Contests&nbsp;won') -- Presidential not ongoing -- elseif not ongoing then -- States carried -- threeCells('states_carried', 'States&nbsp;carried') end end -- Parliamentary or legislative -- if rtype == 'parliamentary' or rtype == 'legislative' then -- Leader since -- threeCells('leader_since') -- Leader's seat -- threeCells('leaders_seat', "Leader's&nbsp;seat") -- Last election -- threeCells('last_election') -- Seats before -- threeCells('seats_before', ongoing and 'Current&nbsp;seats' or 'Seats&nbsp;before') -- Ongoing -- if ongoing then -- Seats needed -- threeCells('seats_needed') -- Not ongoing -- else -- Seats won -- threeCells('seats', 'Seats&nbsp;won') -- Seats after -- threeCells('seats_after') -- Seat change -- threeCells('seat_change') end end -- Primary or not ongoing -- if not ongoing or rtype == 'primary' then -- Popular vote -- threeCells('popular_vote', (rargs.vote_type or 'Popular') .. '&nbsp;vote') -- Percentage -- threeCells('percentage') -- First round -- threeCells('first_round') -- Final round -- threeCells('final_round') -- Primary or presidential -- if rtype == 'primary' or rtype == 'presidential' then -- Counties won -- threeCells('counties_won') -- Counties 25% threshold -- threeCells('counties_threshold', 'Counties&nbsp;with&nbsp;25%&nbsp;vote') end end -- Swing -- if (rtype == 'parliamentary' or rtype == 'legislative' or rtype == 'by-election') and not ongoing then threeCells('swing') end -- Blank fields -- for i = 1,6,1 do if notblank(rargs[i .. 'blank']) then threeCells(i ..'data', rargs[i .. 'blank']) end end return table.concat(output, '\n') end p.row = function (frame) return export('_row', frame) end return p 7r5z7y06b2psxckjf51waxw6w1ndqe6 0 537172 3932141 2026-09-29T14:45:52Z Smoltoks 169909 Napravljeno prevođenjem stranice "[[:sh:Special:Redirect/revision/42462433|Žene u crnom]]" 3932141 wikitext text/x-wiki '''Žene u crnom''' je ženski anti-ratni pokret koji okupllja oko 10.000 aktivistkinja u svijetu. U domaćem kontekstu se uglavnom odnosi na aktivistkinje u [[Srbija|Srbiji]]. == Porijeklo == [[Datoteka:Women_in_Black_in_New_Paltz,_NY.JPG|mini|Žene u crnom tokom protesta u [[New York|Nju Jork]].]] Prva grupa Žena u crnom jeste formirana u Jeruzalemu 1988. godine kao odgovor na [[Intifada|Intifadu]], kada su se stotine [[Izrael|izraelskih]] žena obučene u crno počele okupljati da protestuju protiv kršenja ljudskih prava i [[Okupacija|okupacije]] [[Palestina|Palestine]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Women-in-Black|title=Women in Black {{!}} Feminist Activism, Nonviolent Resistance & Direct Action {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-09-29}}</ref>Postoje ogranci i u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i u Srbiji. '''<big>Žene u crnom u Srbiji</big>''' [[Beograd|Beogradska]] [[Nevladina organizacija|organizacija]] osnovana je 9. oktobra 1991. a zalaže se za [[ljudska prava]]. Od osnivanja grupe organizaciju vode dva slogana: "Uvek neposlušne" i "Ne u naše ime" koje odražavaju antipatrijarhalne, antinacionalističke, antimilitarističku, antihomofobnu i antiklerikarnu orijentaciju. <ref>{{Cite book|last=Bilić|first=Bojan|url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/63152927/Bilic_Borile_smo_se_za_vazduh-libre.pdf?1588701271=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBorile_smo_se_za_vazduh_Post_jugoslovens.pdf&Expires=1790694920&Signature=Uy7RSx9cSQrODmhLpSLKUkc6Y8xRFkFt7hT6c88uQC9IEpJwPWFiDaZL5P9lF2sq0cLXUI-umHg7OtRJRnKPr7DKNS9~4tBk9uVDZRuybn7lLRkPQKzmXjhbskbeZDp7re4MM5zWvc0arO0581kHQn~~~ba~sgKBNxOTuWYaqxKwBgiFgIH6dIQIW04x-GGpeTRdsN7rK2lvM7OnSD7fb-KbIEV2sKThV4lEJdy9EECHmO2uDt8hNNaSMSdXpRfUUXOm7b4jKZLVfzu6QAO~7xDqzvPJw9784mUhoGbxzcFOqsqSDOIs~B4Jdz~cXZz~NGTp9dkW8ZkVhGOG8GOZlw__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|title=BORILE SMO SE ZA VAZDUH: (Post)jugoslovenski antiratni aktivizam i njegovo nasleđe|publisher=Znanje|year=2015}}</ref> Predstavnica organizacije je [[Staša Zajović]] a pored nje su takodje stajale [[Žarana Papić]], [[Nela Pamuković]], [[Ljiljana Radovanović]],[[Sinaida Cica Marjanović]],[[Nataša Mackuljak]],[[Ksenija Forca]], [[Jasmina Tešanović]] i dr. U zadnjih 20-ak godina, „Žene u crnom“ su organizirale preko hiljadu mirovnih akcija na ulici. Jedna od istaknutijih vrsta aktivizma srpske inačice organizacije je inzistiranje na suočavanje [[Srbija|Srbije]] sa ratnom prošlošću, za vrijeme [[Raspad Jugoslavije|raspada SFRJ]], poglavito za kažnjavanje svih ratnih zločinaca i odavanje počasti žrtvama sukoba. U sklopu toga nekoliko su puta posjetili [[Vukovar]] kako bi odali počast i održali sjećanje na stradanja toga grada tijekom opsade 1991. i [[Masakr u Vukovaru|stradanja na Ovčari]].<ref>{{Cite news|title=Dan sjećanja na žrtvu Vukovara|url=http://www.nacional.hr/clanak/29193/dan-sjecanja-na-zrtvu-vukovara|publisher=[[Nacional]]|date=2006-11-18|access-date=2010-05-26|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029184534/http://www.nacional.hr/clanak/29193/dan-sjecanja-na-zrtvu-vukovara|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|title=Srpske žene odale počast žrtvama Borovog naselja|url=http://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/srpske-zene-odale-pocast-zrtvama-borovog-naselja.html|publisher=Dnevnik.hr|date=2009-11-19|access-date=2010-05-26}}</ref> Članovi organizacije posjetili su i [[Srebrenica|Srebrenicu]],<ref>{{Cite news|title=Majke Srebrenice i Žene u crnom: Stradanja se ne smiju zaboraviti|url=http://www.danas.org/content/srebrenica_tragedija_igraliste_godisnjica/2011217.html|publisher=Danas.org|date=2010-04-13|access-date=2010-05-26}}</ref> [[Višegrad]]<ref>{{Cite news|title=Visegrad Commemoration 2008|url=http://www.siawi.org/article381.html|publisher=Siawi.org|date=2008-06-18|access-date=2010-05-26|archive-date=2021-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313064146/http://www.siawi.org/article381.html}}</ref>, Suvu Reku, [[Vlasenica|Vlasenicu]] i druge gradove koji su stradali u sukobu [[1990-e|1990-ih]]. Slično kao i [[Fond za humanitarno pravo]], zbog toga su nailazili na povremeno burne reakcije u Srbiji.<ref>{{Cite news|title=Serbia: The harassment of Women in Black Belgrade continues|url=http://www.wluml.org/node/90|publisher=|date=2005|access-date=2010-05-26|archive-date=2010-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100430080049/http://www.wluml.org/node/90|dead-url=yes}}</ref> Također se zalažu protiv okupacije Gaze i [[Zapadna obala|Zapadne obale]], nasilja i rata u [[Kolumbija|Kolumbiji]] te za mir na Bliskom istoku. Još jedna znamenitost organizacije je da je prožeta [[Feminizam|feminističkom]] teorijom i aktivizmom, pa je stoga ona radikalno anti-[[Patrijarhat|patrijarhalna]] i anti-homofobična, ali i sekularna (odvajanje crkve od države) i anti-globalistička ("umjesto nepravedne neoliberalne [[Globalizacija|globalizacije]] zalaže se za socijalnu pravdu"). == Nagrade == „Žene u crnom“ bile su nominirane za sljedeće nagrade: * Mirovna nagrada za [[1994.|1994]]: Žene u crnom iz [[Izrael|Izraela]] dodjelile su 1994. Ženama u crnom iz Beograda mirovnu nagradu za ‘''uporno protivljenje militarističkom režimu Srbije i aktivnu solidarnost sa ženama iz bivše Jugoslavije''’. * Nominacija za alternativnu [[Nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]], 1994: od strane WRI/War Resisters International * Milenijska nagrada za mir: [[2001.|2001]]. godine ju je prvi put dodjelio [[UNIFEM]], specijalizirana agencija UN za žene. U ime Međunarodne mreže Žena u crnom, nagradu je u ime Žena u crnom iz Beograda primila [[Staša Zajović]], [[8. mart|8.]] [[8. mart|ožujka]] [[2001.|2001]]. u Palači UN-a u [[New York|New Yorku]]. Nagrada je dodijeljena za antiratni otpor, za građenje mreža ženske solidarnosti protiv rata iznad svih državnih, etničkih, vjerskih podjela i barijera'. * Nominacija za [[Nobelova nagrada za mir|Nobelovu nagradu za mir]] za 2001: članice parlamenata Norveške, Finske i Danske predložile su u svibnju 2001. godine Žene u crnom iz Beograda i Žene crnom iz Izraela za ovu nagradu, u znak priznanja za nenasilni otpor ratu, žensku solidarnost iznad svih podjela i granica. * Nominacija za Nobelovu nagradu za mir [[2005.|2005]]. - 1000 žena za mir: Staša Zajović je jedna od nominiranih. == Izvori == {{Refspisak|2}} * [http://www.zeneucrnom.org/ Službeni site] * [http://www.advocacynet.org/page/wib Žene u crnom] Arhivirano 2010-07-08 na Wayback Machine-u na Advocacynet.org [[Kategorija:Feminizam]] [[Kategorija:Međunarodne nevladine organizacije]] [[Kategorija:Aktivizam]] prbwe7w9lho5lmg6i9tl5sn1nkyidzd 3932142 3932141 2026-09-29T14:47:37Z Smoltoks 169909 3932142 wikitext text/x-wiki '''Žene u crnom''' je ženski anti-ratni pokret koji okupllja oko 10.000 aktivistkinja u svijetu. U domaćem kontekstu se uglavnom odnosi na aktivistkinje u [[Srbija|Srbiji]]. == Porijeklo == [[Datoteka:Women_in_Black_in_New_Paltz,_NY.JPG|mini|Žene u crnom tokom protesta u [[New York|Nju Jork]].]] Prva grupa Žena u crnom jeste formirana u Jeruzalemu 1988. godine kao odgovor na [[Intifada|Intifadu]], kada su se stotine [[Izrael|izraelskih]] žena obučene u crno počele okupljati da protestuju protiv kršenja ljudskih prava i [[Okupacija|okupacije]] [[Palestina|Palestine]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Women-in-Black|title=Women in Black {{!}} Feminist Activism, Nonviolent Resistance & Direct Action {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-09-29}}</ref>Postoje ogranci i u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i u Srbiji. + == <big>Žene u crnom u Srbiji</big> == [[Beograd|Beogradska]] [[Nevladina organizacija|organizacija]] osnovana je 9. oktobra 1991. a zalaže se za [[ljudska prava]]. Od osnivanja grupe organizaciju vode dva slogana: "Uvek neposlušne" i "Ne u naše ime" koje odražavaju antipatrijarhalne, antinacionalističke, antimilitarističku, antihomofobnu i antiklerikarnu orijentaciju. <ref>{{Cite book|last=Bilić|first=Bojan|url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/63152927/Bilic_Borile_smo_se_za_vazduh-libre.pdf?1588701271=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBorile_smo_se_za_vazduh_Post_jugoslovens.pdf&Expires=1790694920&Signature=Uy7RSx9cSQrODmhLpSLKUkc6Y8xRFkFt7hT6c88uQC9IEpJwPWFiDaZL5P9lF2sq0cLXUI-umHg7OtRJRnKPr7DKNS9~4tBk9uVDZRuybn7lLRkPQKzmXjhbskbeZDp7re4MM5zWvc0arO0581kHQn~~~ba~sgKBNxOTuWYaqxKwBgiFgIH6dIQIW04x-GGpeTRdsN7rK2lvM7OnSD7fb-KbIEV2sKThV4lEJdy9EECHmO2uDt8hNNaSMSdXpRfUUXOm7b4jKZLVfzu6QAO~7xDqzvPJw9784mUhoGbxzcFOqsqSDOIs~B4Jdz~cXZz~NGTp9dkW8ZkVhGOG8GOZlw__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|title=BORILE SMO SE ZA VAZDUH: (Post)jugoslovenski antiratni aktivizam i njegovo nasleđe|publisher=Znanje|year=2015}}</ref> Predstavnica organizacije je [[Staša Zajović]] a pored nje su takodje stajale [[Žarana Papić]], [[Nela Pamuković]], [[Ljiljana Radovanović]],[[Sinaida Cica Marjanović]],[[Nataša Mackuljak]],[[Ksenija Forca]], [[Jasmina Tešanović]] i dr. U zadnjih 20-ak godina, „Žene u crnom“ su organizirale preko hiljadu mirovnih akcija na ulici. Jedna od istaknutijih vrsta aktivizma srpske inačice organizacije je inzistiranje na suočavanje [[Srbija|Srbije]] sa ratnom prošlošću, za vrijeme [[Raspad Jugoslavije|raspada SFRJ]], poglavito za kažnjavanje svih ratnih zločinaca i odavanje počasti žrtvama sukoba. U sklopu toga nekoliko su puta posjetili [[Vukovar]] kako bi odali počast i održali sjećanje na stradanja toga grada tijekom opsade 1991. i [[Masakr u Vukovaru|stradanja na Ovčari]].<ref>{{Cite news|title=Dan sjećanja na žrtvu Vukovara|url=http://www.nacional.hr/clanak/29193/dan-sjecanja-na-zrtvu-vukovara|publisher=[[Nacional]]|date=2006-11-18|access-date=2010-05-26|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029184534/http://www.nacional.hr/clanak/29193/dan-sjecanja-na-zrtvu-vukovara|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|title=Srpske žene odale počast žrtvama Borovog naselja|url=http://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/srpske-zene-odale-pocast-zrtvama-borovog-naselja.html|publisher=Dnevnik.hr|date=2009-11-19|access-date=2010-05-26}}</ref> Članovi organizacije posjetili su i [[Srebrenica|Srebrenicu]],<ref>{{Cite news|title=Majke Srebrenice i Žene u crnom: Stradanja se ne smiju zaboraviti|url=http://www.danas.org/content/srebrenica_tragedija_igraliste_godisnjica/2011217.html|publisher=Danas.org|date=2010-04-13|access-date=2010-05-26}}</ref> [[Višegrad]]<ref>{{Cite news|title=Visegrad Commemoration 2008|url=http://www.siawi.org/article381.html|publisher=Siawi.org|date=2008-06-18|access-date=2010-05-26|archive-date=2021-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313064146/http://www.siawi.org/article381.html}}</ref>, Suvu Reku, [[Vlasenica|Vlasenicu]] i druge gradove koji su stradali u sukobu [[1990-e|1990-ih]]. Slično kao i [[Fond za humanitarno pravo]], zbog toga su nailazili na povremeno burne reakcije u Srbiji.<ref>{{Cite news|title=Serbia: The harassment of Women in Black Belgrade continues|url=http://www.wluml.org/node/90|publisher=|date=2005|access-date=2010-05-26|archive-date=2010-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100430080049/http://www.wluml.org/node/90|dead-url=yes}}</ref> Također se zalažu protiv okupacije [[Gaza (grad)|Gaze]] i [[Zapadna obala|Zapadne obale]], nasilja i rata u [[Kolumbija|Kolumbiji]] te za mir na [[Bliski istok|Bliskom istoku]]. Još jedna znamenitost organizacije je da je prožeta [[Feminizam|feminističkom]] teorijom i aktivizmom, pa je stoga ona radikalno anti-[[Patrijarhat|patrijarhalna]] i anti-homofobična, ali i sekularna (odvajanje crkve od države) i anti-globalistička ("umjesto nepravedne neoliberalne [[Globalizacija|globalizacije]] zalaže se za socijalnu pravdu"). == Nagrade == „Žene u crnom“ bile su nominirane za sljedeće nagrade: * Mirovna nagrada za [[1994.|1994]]: Žene u crnom iz [[Izrael|Izraela]] dodjelile su 1994. Ženama u crnom iz Beograda mirovnu nagradu za ‘''uporno protivljenje militarističkom režimu Srbije i aktivnu solidarnost sa ženama iz bivše Jugoslavije''’. * Nominacija za alternativnu [[Nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]], 1994: od strane WRI/War Resisters International * Milenijska nagrada za mir: [[2001.|2001]]. godine ju je prvi put dodjelio [[UNIFEM]], specijalizirana agencija UN za žene. U ime Međunarodne mreže Žena u crnom, nagradu je u ime Žena u crnom iz Beograda primila [[Staša Zajović]], [[8. mart|8.]] [[8. mart|ožujka]] [[2001.|2001]]. u Palači UN-a u [[New York|New Yorku]]. Nagrada je dodijeljena za antiratni otpor, za građenje mreža ženske solidarnosti protiv rata iznad svih državnih, etničkih, vjerskih podjela i barijera'. * Nominacija za [[Nobelova nagrada za mir|Nobelovu nagradu za mir]] za 2001: članice parlamenata Norveške, Finske i Danske predložile su u svibnju 2001. godine Žene u crnom iz Beograda i Žene crnom iz Izraela za ovu nagradu, u znak priznanja za nenasilni otpor ratu, žensku solidarnost iznad svih podjela i granica. * Nominacija za Nobelovu nagradu za mir [[2005.|2005]]. - 1000 žena za mir: Staša Zajović je jedna od nominiranih. == Izvori == {{Refspisak|2}} * [http://www.zeneucrnom.org/ Službeni site] * [http://www.advocacynet.org/page/wib Žene u crnom] Arhivirano 2010-07-08 na Wayback Machine-u na Advocacynet.org [[Kategorija:Feminizam]] [[Kategorija:Međunarodne nevladine organizacije]] [[Kategorija:Aktivizam]] cohninx8s4erk9ux06wc5qqs1nwn9h0 3932144 3932142 2026-09-29T15:01:26Z Smoltoks 169909 3932144 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Žene u crnom- Žensko sodišče in feministični pristop k pravici.webm|mini|Žene u Crnom, beogradska organizacija]] '''Žene u crnom''' je ženski anti-ratni pokret koji okupllja oko 10.000 aktivistkinja u svijetu. U domaćem kontekstu se uglavnom odnosi na aktivistkinje u [[Srbija|Srbiji]]. Crnina je izraz žalosti i empatije upućen "svim žrtvama rata" neovisno od nacionalne pripadnosti i suprotstavlja se implicitno prihvaćenoj ideji da su "naše" žrtve važnije od žrtava drugih.<ref name=":1">{{Cite book|last=Bilić|first=Bojan|title=BORILE SMO SE ZA VAZDUH: (Post)jugoslovenski antiratni aktivizam i njegovo nasleđe|publisher=Znanje|year=2015|pages=133}}</ref> == <big>Žene u crnom (ŽUC)</big> == [[Beograd|Beogradska]] [[Nevladina organizacija|organizacija]] osnovana je 9. oktobra 1991. a zalaže se za [[ljudska prava]]. Od osnivanja grupe organizaciju vode dva slogana: "Uvek neposlušne" i "Ne u naše ime" koje odražavaju antipatrijarhalne, antinacionalističke, antimilitarističku, antihomofobnu i antiklerikarnu orijentaciju. <ref name=":1" /> Predstavnica organizacije je [[Staša Zajović]] a pored nje su također stajale [[Žarana Papić]], [[Nela Pamuković]], [[Ljiljana Radovanović]],[[Sinaida Cica Marjanović]], [[Nataša Mackuljak]], [[Ksenija Forca]], [[Jasmina Tešanović]] i dr. U zadnjih 30-ak godina, „Žene u crnom“ su organizirale preko hiljadu mirovnih akcija na ulici. Jedna od istaknutijih vrsta aktivizma srpske inačice organizacije je inzistiranje na suočavanje Srbije sa ratnom prošlošću, za vrijeme [[Raspad Jugoslavije|raspada SFRJ]], poglavito za kažnjavanje svih ratnih zločinaca i odavanje počasti žrtvama sukoba. U sklopu toga nekoliko su puta posjetili [[Vukovar]] kako bi odali počast i održali sjećanje na stradanja toga grada tijekom opsade 1991. i [[Masakr u Vukovaru|stradanja na Ovčari]].<ref>{{Cite news|title=Dan sjećanja na žrtvu Vukovara|url=http://www.nacional.hr/clanak/29193/dan-sjecanja-na-zrtvu-vukovara|publisher=[[Nacional]]|date=2006-11-18|access-date=2010-05-26|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029184534/http://www.nacional.hr/clanak/29193/dan-sjecanja-na-zrtvu-vukovara|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|title=Srpske žene odale počast žrtvama Borovog naselja|url=http://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/srpske-zene-odale-pocast-zrtvama-borovog-naselja.html|publisher=Dnevnik.hr|date=2009-11-19|access-date=2010-05-26}}</ref> Članovi organizacije posjetili su i [[Srebrenica|Srebrenicu]],<ref>{{Cite news|title=Majke Srebrenice i Žene u crnom: Stradanja se ne smiju zaboraviti|url=http://www.danas.org/content/srebrenica_tragedija_igraliste_godisnjica/2011217.html|publisher=Danas.org|date=2010-04-13|access-date=2010-05-26}}</ref> [[Višegrad]]<ref>{{Cite news|title=Visegrad Commemoration 2008|url=http://www.siawi.org/article381.html|publisher=Siawi.org|date=2008-06-18|access-date=2010-05-26|archive-date=2021-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313064146/http://www.siawi.org/article381.html}}</ref>, Suvu Reku, [[Vlasenica|Vlasenicu]] i druge gradove koji su stradali u sukobu [[1990-e|1990-ih]]. Slično kao i [[Fond za humanitarno pravo]], zbog toga su nailazili na povremeno burne reakcije u Srbiji.<ref>{{Cite news|title=Serbia: The harassment of Women in Black Belgrade continues|url=http://www.wluml.org/node/90|publisher=|date=2005|access-date=2010-05-26|archive-date=2010-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100430080049/http://www.wluml.org/node/90|dead-url=yes}}</ref> Također se zalažu protiv okupacije [[Gaza (grad)|Gaze]] i [[Zapadna obala|Zapadne obale]], nasilja i rata u [[Kolumbija|Kolumbiji]] te za mir na [[Bliski istok|Bliskom istoku]]. == Porijeklo == [[Datoteka:Women_in_Black_in_New_Paltz,_NY.JPG|mini|Žene u crnom tokom protesta u [[New York|Nju Jork]].]] Prva grupa Žena u crnom jeste formirana u Jeruzalemu 1988. godine kao odgovor na [[Intifada|Intifadu]], kada su se stotine [[Izrael|izraelskih]] žena obučene u crno počele okupljati da protestuju protiv kršenja ljudskih prava i [[Okupacija|okupacije]] [[Palestina|Palestine]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Women-in-Black|title=Women in Black {{!}} Feminist Activism, Nonviolent Resistance & Direct Action {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-09-29}}</ref>Postoje ogranak i u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref>{{Cite book|last=Bilić|first=Bojan|url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/63152927/Bilic_Borile_smo_se_za_vazduh-libre.pdf?1588701271=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBorile_smo_se_za_vazduh_Post_jugoslovens.pdf&Expires=1790694920&Signature=Uy7RSx9cSQrODmhLpSLKUkc6Y8xRFkFt7hT6c88uQC9IEpJwPWFiDaZL5P9lF2sq0cLXUI-umHg7OtRJRnKPr7DKNS9~4tBk9uVDZRuybn7lLRkPQKzmXjhbskbeZDp7re4MM5zWvc0arO0581kHQn~~~ba~sgKBNxOTuWYaqxKwBgiFgIH6dIQIW04x-GGpeTRdsN7rK2lvM7OnSD7fb-KbIEV2sKThV4lEJdy9EECHmO2uDt8hNNaSMSdXpRfUUXOm7b4jKZLVfzu6QAO~7xDqzvPJw9784mUhoGbxzcFOqsqSDOIs~B4Jdz~cXZz~NGTp9dkW8ZkVhGOG8GOZlw__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|title=BORILE SMO SE ZA VAZDUH: (Post)jugoslovenski antiratni aktivizam i njegovo nasleđe|publisher=Znanje|year=2015}}</ref> == Izvori == {{Refspisak|2}} * [http://www.zeneucrnom.org/ Službeni site] * [http://www.advocacynet.org/page/wib Žene u crnom] Arhivirano 2010-07-08 na Wayback Machine-u na Advocacynet.org [[Kategorija:Feminizam]] [[Kategorija:Međunarodne nevladine organizacije]] [[Kategorija:Aktivizam]] sargfqy0ls6twkmilreiz2fmi05gm0q 3932204 3932144 2026-09-30T00:38:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932204 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Žene u crnom- Žensko sodišče in feministični pristop k pravici.webm|mini|Žene u Crnom, beogradska organizacija]] '''Žene u crnom''' je ženski anti-ratni pokret koji okupllja oko 10.000 aktivistkinja u svijetu. U domaćem kontekstu se uglavnom odnosi na aktivistkinje u [[Srbija|Srbiji]]. Crnina je izraz žalosti i empatije upućen "svim žrtvama rata" neovisno od nacionalne pripadnosti i suprotstavlja se implicitno prihvaćenoj ideji da su "naše" žrtve važnije od žrtava drugih.<ref name=":1">{{Cite book|last=Bilić|first=Bojan|title=BORILE SMO SE ZA VAZDUH: (Post)jugoslovenski antiratni aktivizam i njegovo nasleđe|publisher=Znanje|year=2015|pages=133}}</ref> == <big>Žene u crnom (ŽUC)</big> == [[Beograd|Beogradska]] [[Nevladina organizacija|organizacija]] osnovana je 9. oktobra 1991. a zalaže se za [[ljudska prava]]. Od osnivanja grupe organizaciju vode dva slogana: "Uvek neposlušne" i "Ne u naše ime" koje odražavaju antipatrijarhalne, antinacionalističke, antimilitarističku, antihomofobnu i antiklerikarnu orijentaciju. <ref name=":1" /> Predstavnica organizacije je [[Staša Zajović]] a pored nje su također stajale [[Žarana Papić]], [[Nela Pamuković]], [[Ljiljana Radovanović]],[[Sinaida Cica Marjanović]], [[Nataša Mackuljak]], [[Ksenija Forca]], [[Jasmina Tešanović]] i dr. U zadnjih 30-ak godina, „Žene u crnom“ su organizirale preko hiljadu mirovnih akcija na ulici. Jedna od istaknutijih vrsta aktivizma srpske inačice organizacije je inzistiranje na suočavanje Srbije sa ratnom prošlošću, za vrijeme [[Raspad Jugoslavije|raspada SFRJ]], poglavito za kažnjavanje svih ratnih zločinaca i odavanje počasti žrtvama sukoba. U sklopu toga nekoliko su puta posjetili [[Vukovar]] kako bi odali počast i održali sjećanje na stradanja toga grada tijekom opsade 1991. i [[Masakr u Vukovaru|stradanja na Ovčari]].<ref>{{Cite news|title=Dan sjećanja na žrtvu Vukovara|url=http://www.nacional.hr/clanak/29193/dan-sjecanja-na-zrtvu-vukovara|publisher=[[Nacional]]|date=2006-11-18|access-date=2010-05-26|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029184534/http://www.nacional.hr/clanak/29193/dan-sjecanja-na-zrtvu-vukovara|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|title=Srpske žene odale počast žrtvama Borovog naselja|url=http://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/srpske-zene-odale-pocast-zrtvama-borovog-naselja.html|publisher=Dnevnik.hr|date=2009-11-19|access-date=2010-05-26}}</ref> Članovi organizacije posjetili su i [[Srebrenica|Srebrenicu]],<ref>{{Cite news|title=Majke Srebrenice i Žene u crnom: Stradanja se ne smiju zaboraviti|url=http://www.danas.org/content/srebrenica_tragedija_igraliste_godisnjica/2011217.html|publisher=Danas.org|date=2010-04-13|access-date=2010-05-26}}</ref> [[Višegrad]]<ref>{{Cite news|title=Visegrad Commemoration 2008|url=http://www.siawi.org/article381.html|publisher=Siawi.org|date=2008-06-18|access-date=2010-05-26|archive-date=2021-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313064146/http://www.siawi.org/article381.html}}</ref>, Suvu Reku, [[Vlasenica|Vlasenicu]] i druge gradove koji su stradali u sukobu [[1990-e|1990-ih]]. Slično kao i [[Fond za humanitarno pravo]], zbog toga su nailazili na povremeno burne reakcije u Srbiji.<ref>{{Cite news|title=Serbia: The harassment of Women in Black Belgrade continues|url=http://www.wluml.org/node/90|publisher=|date=2005|access-date=2010-05-26|archive-date=2010-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100430080049/http://www.wluml.org/node/90|dead-url=yes}}</ref> Također se zalažu protiv okupacije [[Gaza (grad)|Gaze]] i [[Zapadna obala|Zapadne obale]], nasilja i rata u [[Kolumbija|Kolumbiji]] te za mir na [[Bliski istok|Bliskom istoku]]. == Porijeklo == [[Datoteka:Women_in_Black_in_New_Paltz,_NY.JPG|mini|Žene u crnom tokom protesta u [[New York|Nju Jork]].]] Prva grupa Žena u crnom jeste formirana u Jeruzalemu 1988. godine kao odgovor na [[Intifada|Intifadu]], kada su se stotine [[Izrael|izraelskih]] žena obučene u crno počele okupljati da protestuju protiv kršenja ljudskih prava i [[Okupacija|okupacije]] [[Palestina|Palestine]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Women-in-Black|title=Women in Black {{!}} Feminist Activism, Nonviolent Resistance & Direct Action {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2026-09-29}}</ref>Postoje ogranak i u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref>{{Cite book|last=Bilić|first=Bojan|url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/63152927/Bilic_Borile_smo_se_za_vazduh-libre.pdf?1588701271=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBorile_smo_se_za_vazduh_Post_jugoslovens.pdf&Expires=1790694920&Signature=Uy7RSx9cSQrODmhLpSLKUkc6Y8xRFkFt7hT6c88uQC9IEpJwPWFiDaZL5P9lF2sq0cLXUI-umHg7OtRJRnKPr7DKNS9~4tBk9uVDZRuybn7lLRkPQKzmXjhbskbeZDp7re4MM5zWvc0arO0581kHQn~~~ba~sgKBNxOTuWYaqxKwBgiFgIH6dIQIW04x-GGpeTRdsN7rK2lvM7OnSD7fb-KbIEV2sKThV4lEJdy9EECHmO2uDt8hNNaSMSdXpRfUUXOm7b4jKZLVfzu6QAO~7xDqzvPJw9784mUhoGbxzcFOqsqSDOIs~B4Jdz~cXZz~NGTp9dkW8ZkVhGOG8GOZlw__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|title=BORILE SMO SE ZA VAZDUH: (Post)jugoslovenski antiratni aktivizam i njegovo nasleđe|publisher=Znanje|year=2015}}</ref> == Izvori == {{Refspisak|2}} * [http://www.zeneucrnom.org/ Službeni site] * [https://web.archive.org/web/20100708185506/http://www.advocacynet.org/page/wib Žene u crnom] Arhivirano 2010-07-08 na Wayback Machine-u na Advocacynet.org [[Kategorija:Feminizam]] [[Kategorija:Međunarodne nevladine organizacije]] [[Kategorija:Aktivizam]] pz3wc0oapytko0vaz8zci6hfl3e2myy 4 537173 3932217 2026-09-30T05:23:05Z USERUS-XY 186286 Nova stranica: U [[genetika|genetici]], kada se više kopija korisne mutacije uspostave i fiksiraju zajedno, to se naziva '''mehko selektivno čišćenje'''.<ref>Paulose J, Hermisson J, Hallatschek O (2019) Spatial soft sweeps: Patterns of adaptation in populations with long-range dispersal. PLoS Genet 15(2): e1007936. https://doi.org/10.1371/journal.pgen.1007936</ref><ref name=":7"/> U zavisnosti od porijekla ovih kopija, povezane varijante mogu se zadržati i pojaviti kao haplotipske stru... 3932217 wikitext text/x-wiki U [[genetika|genetici]], kada se više kopija korisne mutacije uspostave i fiksiraju zajedno, to se naziva '''mehko selektivno čišćenje'''.<ref>Paulose J, Hermisson J, Hallatschek O (2019) Spatial soft sweeps: Patterns of adaptation in populations with long-range dispersal. PLoS Genet 15(2): e1007936. https://doi.org/10.1371/journal.pgen.1007936</ref><ref name=":7"/> U zavisnosti od porijekla ovih kopija, povezane varijante mogu se zadržati i pojaviti kao haplotipske strukture u populaciji. Postoje dva glavna oblika mehkih skeniranja: # Korisna mutacija koja se prethodno neutralno odvojila u populaciji i stoga je postojala kao više [[haplotip]]ova u vrijeme selektivne promjene u kojoj je mutacija postala korisna. Na taj način, jedna korisna mutacija može nositi više haplotipova do srednje frekvencije, dok sama postaje fiksirana. # Drugi model se dešava kada se više korisnih mutacija nezavisno pojavi u kratkom slijedu jedna za drugom – posljedično, druga kopija nastaje mutacijom prije selektivne fiksacije prve kopije.<ref>{{cite journal |last1=Harris |first1=Rebecca B. |last2=Sackman |first2=Andrew |last3=Jensen |first3=Jeffrey D. |title=On the unfounded enthusiasm for soft selective sweeps II: Examining recent evidence from humans, flies, and viruses |journal=PLOS Genetics |date=28 December 2018 |volume=14 |issue=12 |doi=10.1371/journal.pgen.1007859 |pmid=30592709 |pmc=6336318 |doi-access=free }}</ref> Mehka čišćenja mogu nastati i usljed stajaće varijacije i brzo ponavljajućih korisnih mutacija.<ref>.{{cite journal |last1=Harris |first1=Rebecca B. |last2=Sackman |first2=Andrew |last3=Jensen |first3=Jeffrey D. |title=On the unfounded enthusiasm for soft selective sweeps II: Examining recent evidence from humans, flies, and viruses |journal=PLOS Genetics |date=28 December 2018 |volume=14 |issue=12 |doi=10.1371/journal.pgen.1007859 |pmid=30592709 |pmc=6336318 |doi-access=free }}</ref><ref>Benjamin A. Wilson, Pleuni S. Pennings and Dmitri A. Petrov Genetics April 1, 2017 vol. 205 no. 4 1573-1586; https://doi.org/10.1534/genetics.116.191478.</ref><ref name=":3">Schaffner, S. & Sabeti, P. (2008) Evolutionary adaptation in the human lineage. Nature Education 1(1):14</ref> ==Pregled== [[File: Soft selective sweep.png|thumb| Pregled dva modela mekog selektivnog čišćenja (Jensen, J., 2014).]] Selektivno čišćenje dešava se kada, zbog jake pozitivne prirodne selekcije, korisni aleli brzo pređu na [[Fiksacija (populacijska genetika)|fiksaciju]] u populaciji i rezultira smanjenjem ili eliminacijom varijacija među [[nukleotid]]ima blizu tog [[alel]]a.<ref name=":4">Colin M. Brand, Frances J. White, Nelson Ting, Timothy H. Webster bioRxiv 2020.12.14.422788; doi: https://doi.org/10.1101/2020.12.14.422788</ref> Selektivno čišćenje može se dogoditi kada rijedak ili ranije odsutan alel koji poboljšava sposobnost nositelja u odnosu na druge članove populacije brzo raste u učestalosti zbog prirodne selekcije. Kako se učestalost takvog korisnog alela povećava, geneičke varijante koje se slučajno nalaze u [[DNK]] susjedstvu korisnog alela također će postati rasprostranjenije; ovaj [[fenomen]] naziva se [[genetočko autostopiranje]].<ref name=":3"/><ref name=":5">Graur, Dan, 2016. Molecular and genome evolution, Molecular and Genome Evolution, Sinauer Associates, an imprint of Oxford University Press. {{ISBN|9781605354699}}</ref> [[Selektivno čišćenje|Selektivna čišćenja]] nastaju ako brze promjene unutar frekvencije korisnog alela, uzrokovane pozitivnom selekcijom, iskrivljuju genealošku historiju uzoraka iz regije oko odabranog lokusa. Sada je prepoznato da ne smanjuju sva pomicanja genetičke varijacije na isti način, već se selektivna čišćenja mogu podijeliti u tri glavne kategorije:<ref name=":6">Wilson, B.A., Pennings, P.S., Petrov, D.A., 2017. Soft Selective Sweeps in Evolutionary Rescue. Genetics 205, 1573–1586. https://doi.org/10.1534/genetics.116.191478</ref> # Klasični selektivni ili tvrdi skzining očekuje se kada su korisne mutacije rijetke, ali kada se [[korisna mutacija]] koja se dogodila brzo povećava u učestalosti, drastično smanjujući genetičke varijacije u populaciji. # Meha selektivna čišćenja iz [[genetička varijacija|uobičajene genetičke varijacije]] (SGV) javljaju se kada prethodno neutralne mutacije koje su bile prisutne u populaciji postanu korisne zbog promjene u okolišu. Takva mutacija može biti prisutna na nekoliko [[genom]]skih pozadina, tako da kada se brzo poveća u učestalosti, ne briše sve genetičke varijacije u populaciji. # Mehko čišćenje višestrukog porijekla dešava se kada su mutacije uobičajene, naprimjer u velikoj populaciji, tako da se iste ili slične korisne mutacije javljaju na različitoj genomskoj pozadini tako da nijedna pojedinačna genomska pozadina ne može [[genetičko autostopiranje|autostopirati]] visoku učestalost.<ref name=":7">Jensen, J. On the unfounded enthusiasm for soft selective sweeps. Nat Commun 5, 5281 (2014). https://doi.org/10.1038/ncomms6281.</ref> Da li je došlo do selektivnog čišćenja može se istražiti na različite načine. Jedna metoda je mjerenje neravnoteže veze, odnosno da li je dati haplotip prekomjerno zastupljen u populaciji. Pod [[neutralna evolucija| neutralnom evolucijom]], [[genetička rekombinacija]] će rezultirati preraspodjelom različitih alela unutar haplotipova i nijedan pojedinačni [[haplotip]] neće dominirati populacijom. Međutim, tokom selektivnog čišćenja, selekcija za pozitivno odabranu varijantu gena će također rezultirati preusmjeravanjem susjednih alela i manjom mogućnošću rekombinacije. Stoga, prisustvo jake neravnoteže veze može ukazivati na to da je došlo do selektivnog čišćenja i može se koristiti za identifikaciju mjesta koja su nedavno bila pod selekcijom. Bilo je mnogo skeniranja za selektivne pretrage kod ljudi i drugih vrsta, korištenjem različitih statističkih pristupa i pretpostavki.<ref name=":6"/> ==Razlike između mehkih i tvrdih čišćenja== Glavna razlika između mekih i tvrdih selektivnih pretraga leži u očekivanom broju različitih [[haplotip]]ova koji nose korisnu mutaciju ili [[mutacije]], a time i u očekivanom broju haplotipova koji se tokom selektivne pretrage značajno povećavaju u učestalosti, a koji ostaju u populaciji u trenutku fiksacije. Ova ključna razlika rezultira različitim očekivanjima i u spektru frekvencije mjesta i u neravnoteži [[Genetička vezanost|povezanost]], a posljedično i u čestim statistikama testiranja zasnovanim na ovim oblicima.<ref name=":7"/> Ako teška čišćenja olakšavaju [[evolucijsko spašavanje]], onda je samo jedan predak odgovoran za širenje povoljnih varijanti i tako će genetička raznolikost biti uklonjena iz populacije kao posljedica adaptacije, kao i demografskog pada. S druge strane, mehko ćišćenje, u kojem se korisni alel nezavisno izvodi kod više predaka, zadržat će određenu raznolikost predaka koja je postojala prije promjene u okolišu koja je inicirala promjene u sposobnosti preživljavanja.<ref name=":6" /><ref name=":4"/> ==Otkrivanje mehkih čišćenja== Postoji li način da se odvoje '''mehka''' i '''tvrda''' čišćenja? Očigledno je da samo nedavni adaptivni događaji uopće ostavljaju mjerljiv signal (tvrd ili mekan). Signali iz frekvencijskog spektra mjesta (poput viška rijetkih alela koje registruje Tajima) 1989<ref>Tajima, F. (1989) Statistical method for testing the neutral mutation hypothesis. Genetics, 123, 585–595.</ref>) obično blijede na vremenskim skalama od ~ 0,1Ne [[generacija]], dok signali zasnovani na [[neravnoteža veze| neravnoteži veze]] ili statistici haplotipa traju samo ~ 0,01Ne generacija.<ref>Przeworski, M. (2002) The signature of positive selection at randomly chosen loci. Genetics, 160, 1179–1189.</ref><ref name=":10">Pennings, P.S. & Hermisson, J. (2006) Soft sweeps III–the signature of positive selection from recurrent mutation. PLoS Genetics, 2, e186.</ref> Da bi se lahko pronašao, selekcija mora biti jaka (4NeSb≫100). Čak i tada, mehka čišćenja može biti teško razlikovati od neutralnih ako su 'super mehka', tj. ako postoje brojna nezavisna porijekla korisnog alela ili ako je njegova početna frekvencija u SGV-u visoka.<ref name=":11">Peter, B.M., Huerta-Sanchez, E. & Nielsen, R. (2012) Distinguishing between selective sweeps from standing variation and from a de novo mutation. PLoS Genetics, 8, e1003011.</ref><ref>Berg, J.J. & Coop, G. (2015) A coalescent model for a sweep of a unique standing variant. Genetics, 201, 707–725.</ref> Za snažnu interpretaciju selekcije naspram neutralnosti, potrebna je [[testna statistika]] sa pouzdano visokom snagom za tvrda i mehka čišćenja. Na osnovu gore opisanih obrazaca i kao što je prikazano,<ref name=":10" /><ref>Ferrer-Admetlla, A., Liang, M., Korneliussen, T. &Nielsen, R. (2014) On detecting incomplete soft or hard selective sweeps using haplotype structure. Molecular Biology and Evolution, 31, 1275–1291.</ref> testovi zasnovani na frekventnom spektru mjesta (koji traže alele izvedene iz niske ili visoke frekvencije) imaju malu snagu da otkriju mehka čišćenja, dok haplotipski testovi mogu detektovati obje vrste zamaha.<ref name=":14">Garud, N.R., Messer, P.W., Buzbas, E.O. & Petrov, D.A. (2015) Recent selective sweeps in North American Drosophila melanogaster show signatures of soft sweeps. PLoS Genetics, 11, e1005004.</ref> Za razliku od mehkih čišćenja jednog porijekla (koja uvijek ostavljaju slabiji otisak), sposobnost detekcije mehkih čišćenja više porijekla može biti veća od sposobnosti detekcije završenih tvrdih, zbog jasne haplotipske strukture direktno na odabranom mjestu.<ref name=":10" /> Detekcija mehkih čišćenja s jednim porijeklom je teška. Neke studije i testovi zasnovani na kombinaciji sumarnih statistika razvijeni su od strane Peter, Huerta-Sanchez & Nielsen (2012)<ref name=":11" /> i Schrider & Kern (2016).<ref>Schrider, D.R. & Kern, A.D. (2016a) S/HIC: robust identification of soft and hard sweeps using machine learning. PLoS Genetics, 12, e1005928.</ref> Oba testa imaju pouzdanu snagu za pronalaženje mehkih čišćenja za robusnu selekciju i visoku početnu frekvenciju (5–20%) odabranog alela. Osim toga, dobro definirani praktični primjeri obično se oslanjaju na druge indikacije, slijedeći otisak:<ref>Barrett R.D.H. & Schluter, D. (2008) Adaptation from standing genetic variation. Trends in Ecology & Evolution, 23, 38–44.</ref> npr. izvorna populacija je prepoznata s odabranim alelom u SGV-u (npr. morske i slatkovodne koljuške,<ref>Colosimo, P.F., Hosemann, K.E., Balabhadra, S. et al. (2005)Widespread parallel evolution in sticklebacks by repeated fixation of ectodysplasin alleles. Science, 307, 1928–1933.</ref> ili identifikovani i vrlo nedavni [[selekcijski pritisak]] ne ostavlja dovoljno vremena da se alel poveća od jedne kopije do frekvencije koja se danas opaža (naprimjer, adaptacija CCR5 na [[HIV]] kod ljudi).<ref>Novembre, J. & Han, E. (2012) Human population structure and the adaptive response to pathogen-induced selection pressures. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 367, 878–886.</ref> On the whole, soft sweeps with multiple origins have better chances to be detected.<ref name=":10" /><ref name=":14" /> == Također pogledajte == * [[Selektivno ćišćenje]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Populacijska genetika]] [[Kategorija:Selekcija]] sofy4itnwy72ufkp00cyjl8e1a7pt2n 3932222 3932217 2026-09-30T05:40:57Z USERUS-XY 186286 /* Pregled */ 3932222 wikitext text/x-wiki U [[genetika|genetici]], kada se više kopija korisne mutacije uspostave i fiksiraju zajedno, to se naziva '''mehko selektivno čišćenje'''.<ref>Paulose J, Hermisson J, Hallatschek O (2019) Spatial soft sweeps: Patterns of adaptation in populations with long-range dispersal. PLoS Genet 15(2): e1007936. https://doi.org/10.1371/journal.pgen.1007936</ref><ref name=":7"/> U zavisnosti od porijekla ovih kopija, povezane varijante mogu se zadržati i pojaviti kao haplotipske strukture u populaciji. Postoje dva glavna oblika mehkih skeniranja: # Korisna mutacija koja se prethodno neutralno odvojila u populaciji i stoga je postojala kao više [[haplotip]]ova u vrijeme selektivne promjene u kojoj je mutacija postala korisna. Na taj način, jedna korisna mutacija može nositi više haplotipova do srednje frekvencije, dok sama postaje fiksirana. # Drugi model se dešava kada se više korisnih mutacija nezavisno pojavi u kratkom slijedu jedna za drugom – posljedično, druga kopija nastaje mutacijom prije selektivne fiksacije prve kopije.<ref>{{cite journal |last1=Harris |first1=Rebecca B. |last2=Sackman |first2=Andrew |last3=Jensen |first3=Jeffrey D. |title=On the unfounded enthusiasm for soft selective sweeps II: Examining recent evidence from humans, flies, and viruses |journal=PLOS Genetics |date=28 December 2018 |volume=14 |issue=12 |doi=10.1371/journal.pgen.1007859 |pmid=30592709 |pmc=6336318 |doi-access=free }}</ref> Mehka čišćenja mogu nastati i usljed stajaće varijacije i brzo ponavljajućih korisnih mutacija.<ref>.{{cite journal |last1=Harris |first1=Rebecca B. |last2=Sackman |first2=Andrew |last3=Jensen |first3=Jeffrey D. |title=On the unfounded enthusiasm for soft selective sweeps II: Examining recent evidence from humans, flies, and viruses |journal=PLOS Genetics |date=28 December 2018 |volume=14 |issue=12 |doi=10.1371/journal.pgen.1007859 |pmid=30592709 |pmc=6336318 |doi-access=free }}</ref><ref>Benjamin A. Wilson, Pleuni S. Pennings and Dmitri A. Petrov Genetics April 1, 2017 vol. 205 no. 4 1573-1586; https://doi.org/10.1534/genetics.116.191478.</ref><ref name=":3">Schaffner, S. & Sabeti, P. (2008) Evolutionary adaptation in the human lineage. Nature Education 1(1):14</ref> ==Pregled== [[File: Soft selective sweep.png|thumb| Pregled dva modela mekog selektivnog čišćenja (Jensen, J., 2014).]] Selektivno čišćenje dešava se kada, zbog jake pozitivne prirodne selekcije, korisni aleli brzo pređu na [[Fiksacija (populacijska genetika)|fiksaciju]] u populaciji i rezultira smanjenjem ili eliminacijom varijacija među [[nukleotid]]ima blizu tog [[alel]]a.<ref name=":4">Colin M. Brand, Frances J. White, Nelson Ting, Timothy H. Webster bioRxiv 2020.12.14.422788; doi: https://doi.org/10.1101/2020.12.14.422788</ref> Selektivno čišćenje može se dogoditi kada rijedak ili ranije odsutan alel koji poboljšava sposobnost nositelja u odnosu na druge članove populacije brzo raste u učestalosti zbog prirodne selekcije. Kako se učestalost takvog korisnog alela povećava, geneičke varijante koje se slučajno nalaze u [[DNK]] susjedstvu korisnog alela također će postati rasprostranjenije; ovaj [[fenomen]] naziva se [[genetičko autostopiranje]].<ref name=":3"/><ref name=":5">Graur, Dan, 2016. Molecular and genome evolution, Molecular and Genome Evolution, Sinauer Associates, an imprint of Oxford University Press. {{ISBN|9781605354699}}</ref> [[Selektivno čišćenje|Selektivna čišćenja]] nastaju ako brze promjene unutar frekvencije korisnog alela, uzrokovane pozitivnom selekcijom, iskrivljuju genealošku historiju uzoraka iz regije oko odabranog lokusa. Sada je prepoznato da ne smanjuju sva pomicanja genetičke varijacije na isti način, već se selektivna čišćenja mogu podijeliti u tri glavne kategorije:<ref name=":6">Wilson, B.A., Pennings, P.S., Petrov, D.A., 2017. Soft Selective Sweeps in Evolutionary Rescue. Genetics 205, 1573–1586. https://doi.org/10.1534/genetics.116.191478</ref> # Klasični selektivni ili tvrdi skzining očekuje se kada su korisne mutacije rijetke, ali kada se [[korisna mutacija]] koja se dogodila brzo povećava u učestalosti, drastično smanjujući genetičke varijacije u populaciji. # Meha selektivna čišćenja iz [[genetička varijacija|uobičajene genetičke varijacije]] (SGV) javljaju se kada prethodno neutralne mutacije koje su bile prisutne u populaciji postanu korisne zbog promjene u okolišu. Takva mutacija može biti prisutna na nekoliko [[genom]]skih pozadina, tako da kada se brzo poveća u učestalosti, ne briše sve genetičke varijacije u populaciji. # Mehko čišćenje višestrukog porijekla dešava se kada su mutacije uobičajene, naprimjer u velikoj populaciji, tako da se iste ili slične korisne mutacije javljaju na različitoj genomskoj pozadini tako da nijedna pojedinačna genomska pozadina ne može [[genetičko autostopiranje|autostopirati]] visoku učestalost.<ref name=":7">Jensen, J. On the unfounded enthusiasm for soft selective sweeps. Nat Commun 5, 5281 (2014). https://doi.org/10.1038/ncomms6281.</ref> Da li je došlo do selektivnog čišćenja može se istražiti na različite načine. Jedna metoda je mjerenje neravnoteže veze, odnosno da li je dati haplotip prekomjerno zastupljen u populaciji. Pod [[neutralna evolucija| neutralnom evolucijom]], [[genetička rekombinacija]] će rezultirati preraspodjelom različitih alela unutar haplotipova i nijedan pojedinačni [[haplotip]] neće dominirati populacijom. Međutim, tokom selektivnog čišćenja, selekcija za pozitivno odabranu varijantu gena će također rezultirati preusmjeravanjem susjednih alela i manjom mogućnošću rekombinacije. Stoga, prisustvo jake neravnoteže veze može ukazivati na to da je došlo do selektivnog čišćenja i može se koristiti za identifikaciju mjesta koja su nedavno bila pod selekcijom. Bilo je mnogo skeniranja za selektivne pretrage kod ljudi i drugih vrsta, korištenjem različitih statističkih pristupa i pretpostavki.<ref name=":6"/> ==Razlike između mehkih i tvrdih čišćenja== Glavna razlika između mekih i tvrdih selektivnih pretraga leži u očekivanom broju različitih [[haplotip]]ova koji nose korisnu mutaciju ili [[mutacije]], a time i u očekivanom broju haplotipova koji se tokom selektivne pretrage značajno povećavaju u učestalosti, a koji ostaju u populaciji u trenutku fiksacije. Ova ključna razlika rezultira različitim očekivanjima i u spektru frekvencije mjesta i u neravnoteži [[Genetička vezanost|povezanost]], a posljedično i u čestim statistikama testiranja zasnovanim na ovim oblicima.<ref name=":7"/> Ako teška čišćenja olakšavaju [[evolucijsko spašavanje]], onda je samo jedan predak odgovoran za širenje povoljnih varijanti i tako će genetička raznolikost biti uklonjena iz populacije kao posljedica adaptacije, kao i demografskog pada. S druge strane, mehko ćišćenje, u kojem se korisni alel nezavisno izvodi kod više predaka, zadržat će određenu raznolikost predaka koja je postojala prije promjene u okolišu koja je inicirala promjene u sposobnosti preživljavanja.<ref name=":6" /><ref name=":4"/> ==Otkrivanje mehkih čišćenja== Postoji li način da se odvoje '''mehka''' i '''tvrda''' čišćenja? Očigledno je da samo nedavni adaptivni događaji uopće ostavljaju mjerljiv signal (tvrd ili mekan). Signali iz frekvencijskog spektra mjesta (poput viška rijetkih alela koje registruje Tajima) 1989<ref>Tajima, F. (1989) Statistical method for testing the neutral mutation hypothesis. Genetics, 123, 585–595.</ref>) obično blijede na vremenskim skalama od ~ 0,1Ne [[generacija]], dok signali zasnovani na [[neravnoteža veze| neravnoteži veze]] ili statistici haplotipa traju samo ~ 0,01Ne generacija.<ref>Przeworski, M. (2002) The signature of positive selection at randomly chosen loci. Genetics, 160, 1179–1189.</ref><ref name=":10">Pennings, P.S. & Hermisson, J. (2006) Soft sweeps III–the signature of positive selection from recurrent mutation. PLoS Genetics, 2, e186.</ref> Da bi se lahko pronašao, selekcija mora biti jaka (4NeSb≫100). Čak i tada, mehka čišćenja može biti teško razlikovati od neutralnih ako su 'super mehka', tj. ako postoje brojna nezavisna porijekla korisnog alela ili ako je njegova početna frekvencija u SGV-u visoka.<ref name=":11">Peter, B.M., Huerta-Sanchez, E. & Nielsen, R. (2012) Distinguishing between selective sweeps from standing variation and from a de novo mutation. PLoS Genetics, 8, e1003011.</ref><ref>Berg, J.J. & Coop, G. (2015) A coalescent model for a sweep of a unique standing variant. Genetics, 201, 707–725.</ref> Za snažnu interpretaciju selekcije naspram neutralnosti, potrebna je [[testna statistika]] sa pouzdano visokom snagom za tvrda i mehka čišćenja. Na osnovu gore opisanih obrazaca i kao što je prikazano,<ref name=":10" /><ref>Ferrer-Admetlla, A., Liang, M., Korneliussen, T. &Nielsen, R. (2014) On detecting incomplete soft or hard selective sweeps using haplotype structure. Molecular Biology and Evolution, 31, 1275–1291.</ref> testovi zasnovani na frekventnom spektru mjesta (koji traže alele izvedene iz niske ili visoke frekvencije) imaju malu snagu da otkriju mehka čišćenja, dok haplotipski testovi mogu detektovati obje vrste zamaha.<ref name=":14">Garud, N.R., Messer, P.W., Buzbas, E.O. & Petrov, D.A. (2015) Recent selective sweeps in North American Drosophila melanogaster show signatures of soft sweeps. PLoS Genetics, 11, e1005004.</ref> Za razliku od mehkih čišćenja jednog porijekla (koja uvijek ostavljaju slabiji otisak), sposobnost detekcije mehkih čišćenja više porijekla može biti veća od sposobnosti detekcije završenih tvrdih, zbog jasne haplotipske strukture direktno na odabranom mjestu.<ref name=":10" /> Detekcija mehkih čišćenja s jednim porijeklom je teška. Neke studije i testovi zasnovani na kombinaciji sumarnih statistika razvijeni su od strane Peter, Huerta-Sanchez & Nielsen (2012)<ref name=":11" /> i Schrider & Kern (2016).<ref>Schrider, D.R. & Kern, A.D. (2016a) S/HIC: robust identification of soft and hard sweeps using machine learning. PLoS Genetics, 12, e1005928.</ref> Oba testa imaju pouzdanu snagu za pronalaženje mehkih čišćenja za robusnu selekciju i visoku početnu frekvenciju (5–20%) odabranog alela. Osim toga, dobro definirani praktični primjeri obično se oslanjaju na druge indikacije, slijedeći otisak:<ref>Barrett R.D.H. & Schluter, D. (2008) Adaptation from standing genetic variation. Trends in Ecology & Evolution, 23, 38–44.</ref> npr. izvorna populacija je prepoznata s odabranim alelom u SGV-u (npr. morske i slatkovodne koljuške,<ref>Colosimo, P.F., Hosemann, K.E., Balabhadra, S. et al. (2005)Widespread parallel evolution in sticklebacks by repeated fixation of ectodysplasin alleles. Science, 307, 1928–1933.</ref> ili identifikovani i vrlo nedavni [[selekcijski pritisak]] ne ostavlja dovoljno vremena da se alel poveća od jedne kopije do frekvencije koja se danas opaža (naprimjer, adaptacija CCR5 na [[HIV]] kod ljudi).<ref>Novembre, J. & Han, E. (2012) Human population structure and the adaptive response to pathogen-induced selection pressures. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 367, 878–886.</ref> On the whole, soft sweeps with multiple origins have better chances to be detected.<ref name=":10" /><ref name=":14" /> == Također pogledajte == * [[Selektivno ćišćenje]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Populacijska genetika]] [[Kategorija:Selekcija]] 16qb70lkyputpo2ssfadcgx7hkun4nu 0 537174 3932218 2026-09-30T05:31:46Z USERUS-XY 186286 Nova stranica: U [[genetika|genetici]], '''selektivno skeniranje''' ili ‘’’[[selekcijsko skeniranje]]’’’ (rjeđe [[selektivno čišćenje]] sweep) proces je kojim nova korisna [[mutacija]] koja povećava svoju učestalost i postaje fiksirana (tj. dostiže učestalost <math>1</math>) u populaciji dovodi do smanjenja ili eliminacije [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] među [[nukleotid]]nim sekvencama koje su blizu mutacije. U selektivnom pometu, pozitivna selekcija... 3932218 wikitext text/x-wiki U [[genetika|genetici]], '''selektivno skeniranje''' ili ‘’’[[selekcijsko skeniranje]]’’’ (rjeđe [[selektivno čišćenje]] sweep) proces je kojim nova korisna [[mutacija]] koja povećava svoju učestalost i postaje fiksirana (tj. dostiže učestalost <math>1</math>) u populaciji dovodi do smanjenja ili eliminacije [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] među [[nukleotid]]nim sekvencama koje su blizu mutacije. U selektivnom pometu, [[pozitivna selekcija]] uzrokuje da nova mutacija dostigne fiksaciju tako brzo da povezani aleli mogu [[genetičko autostopiranje|"autostopirati"]] i također postati fiksirani. ==Pregled== Selektivno skeniranje može se dogoditi kada rijedak ili prethodno nepostojeći alel koji povećava sposobnost prilagođavanja nosioca (u odnosu na druge članove populacije) brzo povećava [[frekvencija alela|učestalost]] zbog [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Kako se prevalencija takvog korisnog alela povećava, genetičke varijante koje se slučajno nalaze na [[genom]]skoj pozadini (susjedstvu [[DNK]]) korisnog alela također će postati rasprostranjenije. Ovo se naziva ''[[genetičko autostopiranje]]''. Selektivno čišćenje zbog snažno odabranog alela, koji je nastao na jednoj genomskoj pozadini, stoga rezultira regijom genoma s velikim smanjenjem genetske varijacije u toj [[hromosomska regija|hromosomskoj regiji]]. Ideju da jaka pozitivna selekcija može smanjiti obližnju genetičku varijaciju zbog stopiranja predložili su [[John Maynard-Smith]] i John Haigh u 1974.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Smith|first1=John Maynard|last2=Haigh|first2=John |date=1974-02-01|title=The hitch-hiking effect of a favourable gene |journal=Genetics Research |volume=23 |issue=1 |pages=23–35 |doi=10.1017/S0016672300014634 |pmid=4407212|doi-access=free }}</ref> Nisu sva selektivna čišćenja na isti način usmjerena na smanjenje genetičkih varijacija. Mogu podijeliti u tri glavne kategorije: # Očekuje se da će se "klasično selektivno skeniranje " ili "tvrdo selektivno skeniranje " dogoditi kada su korisne mutacije rijetke, ali kada se korisna mutacija jednom dogodi, njena učestalost se brzo povećava, čime se drastično smanjuje [[genetička varijacija]] u populaciji.<ref name=":0"/> # Druga vrsta zahvata, "mehko skeniranje iz postojeće genetičke varijacije", javlja se kada prethodno neutralna mutacija koja je bila prisutna u populaciji postane korisna, zbog promjene u okolini. Takva mutacija može biti prisutna na nekoliko genomskih pozadina tako da kada se brzo poveća u učestalosti, ne briše sve genetičke varijacije u populaciji.<ref>{{Cite journal |last1=Hermisson |first1=Joachim|last2=Pennings|first2=Pleuni S.|date=2005-04-01|title=Soft Sweeps |journal=Genetics |volume=169 |issue=4 |pages=2335–2352|doi=10.1534/genetics.104.036947 |pmc=1449620|pmid=15716498}}</ref> # Konačno, "mehko skeniranje multiplog porijekla" javlja se kada su mutacije uobičajene (naprimjer u velikoj populaciji) tako da se iste ili slične korisne mutacije javljaju na različitim genomskim pozadinama, tako da nijedna pojedinačna genomska pozadina ne može stopirati s visokom frekvencijom.<ref>{{Cite journal|last1=Pennings|first1=Pleuni S.|last2=Hermisson|first2=Joachim|date=2006-05-01|title=Soft Sweeps II—Molecular Population Genetics of Adaptation from Recurrent Mutation or Migration|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=23|issue=5|pages=1076–1084|doi=10.1093/molbev/msj117 |pmid=16520336|doi-access=free}}</ref> [[Slika:HardSelectiveSweep.jpg|thumb|Dijagram teškog selektivnog skeniranja. Prikazuje različite korake (događa se korisna mutacija, povećava se učestalost i fiksira se u populaciji) i učinak na obližnje genetičke varijacije.]] Temeljne transformacije se ne događaju kada selekcija istovremeno uzrokuje vrlo male promjene u učestalosti alela na mnogim lokusima, svaki sa postojećom varijacijom ([[poligenska adaptacija]]). [[Slika:SoftSGVSelectiveSweep.jpg|thumb|Dijagram mehkog selektivnog skeniranja iz postojeće genetićke varijacije. Prikazuje različite korake (neutralna mutacija postaje korisna, povećava se učestalost i fiksira se u populaciji) i učinak na obližnju genetičku varijaciju. ]] [[File:MultOriginSoftSelectiveSweep.jpg|thumb| Dijagram mehkog selektivnog skeniranja višestrukog porijekla iz rekurentne mutacije. Prikazuje različite korake (korisna mutacija se javlja i povećava se u učestalosti, ali prije nego što se fiksira, ista mutacija se ponovo javlja na drugoj genomskoj pozadini, zajedno se mutacije fiksiraju u populaciji) i učinak na obližnje genetičke varijacije.]] == Detekcija == Da li se dogodilo selektivno skeniranje može se istražiti na različite načine. Jedna metoda je mjerenje [[neravnoteža veze]], tj. da li je dati [[haplotip]] prekomjerno zastupljen u populaciji. Pod neutralnom evolucijom, [[genetička rekombinacija]] će rezultirati preraspodjelom različitih alela unutar haplotipa i nijedan haplotip neće dominirati populacijom. Međutim, tokom selektivnog skeniranja, selekcija za pozitivno odabranu varijantu gena će također rezultirati selekcijom susjednih alela i manjom mogućnošću za rekombinaciju. Stoga, prisustvo jake neravnoteže veze može ukazivati na to da je došlo do nedavnog selektivnog čišćenja i može se koristiti za identifikaciju mjesta koja su nedavno bila pod selekcijom. Sprovedeno je mnogo skeniranja za selektivna ispitivanja kod ljudi i drugih vrsta, koristeći različite statističke pristupe i pretpostavke.<ref>{{Cite journal|last1=Fu|first1=Wenqing |last2=Akey| first2=Joshua M.|date=2013 |title=Selection and adaptation in the human genome|journal=Annual Review of Genomics and Human Genetics|volume=14|pages=467–489 |doi=10.1146/annurev-genom-091212-153509 |pmid=23834317}}</ref> Kod [[kukuruz]]a, nedavno poređenje [[genotip]]ova žutog i bijelog kukuruza koji okružuju ''Y1'' – gen fitoen-sintetaze odgovoran za žutu boju [[endosperm]]a, pokazuje snažne dokaze o selektivnom čišćenju u žutoj germplazmi, smanjujući [[Genetička raznolikost|raznolikost]] na ovom lokusu i neravnotežu vezivanja u okolnim regijama. Linije bijelog kukuruza imale su povećanu raznolikost i nije bilo dokaza o neravnoteži vezivanja povezanoj sa selektivnim skeniranjem.<ref>{{cite journal |author1=Palaisa K |author2=Morgante M |author3=Tingey S |author4=Rafalski A |title=Long-range patterns of diversity and linkage disequilibrium surrounding the maize Y1 gene are indicative of an asymmetric selective sweep |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=101 |issue=26 |pages=9885–90 |date=June 2004 |pmid=15161968 |pmc=470768 |doi=10.1073/pnas.0307839101 |bibcode=2004PNAS..101.9885P |doi-access=free }}</ref> == Uključenost u poljoprivredu i domestikaciju == Rijetko su genetička varijabilnost i njene suprotstavljene sile, uključujući adaptaciju, relevantnije nego u generiranju [[Domestikacija|domaćih]] i poljoprivrednih vrsta. Kultivirani usjevi, naprimjer, u suštini su genetički modificirani više od deset hiljada godina,<ref>{{cite journal |author=Hillman, G., Hedges, R., Moore, A., Colledge, S., & Pettitt, P. |title=New evidence of Late glacial cereal cultivation at Abu Hureyra on the Euphrates |journal=Holocene |volume=4 |pages=388–393 |year=2001 }}</ref> podvrgnuti vještačkim [[sselekcijski pritisak|selekcijskim pritiscima]] i prisiljeni da se brzo prilagode novim okruženjima. Selektivna skeniranja pružaju osnovu iz koje su se mogle pojaviti različite sorte.<ref>{{cite journal |author=Gore, Michael A., Chia, Jer-Ming, Elshire, Robert J., Sun, Ersoz, Elhan S., Hurwitz, Bonnie L., Peiffer, Jason A., McMullen, Michael D., Grills, George S., Ross-Ibarra, Jeffrey, Ware, Doreen H., & Buckler, Edward S. |title=A First-Generation Haplotype Map of Maize |journal=Science |volume=326 |issue=5956 |pages=1115–7 |year=2009 |pmid= 19965431 |doi=10.1126/science.1177837|bibcode=2009Sci...326.1115G |citeseerx=10.1.1.658.7628 |s2cid=206521881 }}</ref> Naprimjer, nedavna studija genotipa kukuruza (''[[Zea mays]]'') otkrila je desetine drevnih selektivnih pretraga koje ujedinjuju moderne kultivare na osnovu zajedničkih genetičkih podataka koji možda datiraju još od divljeg pandanta domaćeg kukuruza, [[teosint]]e. Drugim riječima, iako je [[vještačka selekcija]] oblikovala [[genom]] kukuruza u niz izrazito prilagođenih [[kultivar]]a, selektivna skeniranja koja djeluju rano u njegovom razvoju pružaju ujedinjujuću homoplaziju genetičke sekvence. U određenom smislu, dugo zakopane pretrage mogu dati dokaze o predačkom stanju kukuruza i teosinte. razjašnjavajući zajedničku genetičku pozadinu između njih dvoje. Još jedan primjer uloge selektivnih skeniranja u domestikaciji dolazi od [[kokoš]]i. Švedska istraživačka grupa nedavno je koristila tehnike paralelnog sekvenciranja kako bi ispitala osam kultiviranih [[rasa]] kokoši i njihovog najbližeg divljeg pretka s ciljem otkrivanja genetičkih sličnosti koje proizlaze iz selektivnih čišćenja.<ref>{{cite journal |author=Rubin, Carl-Johan, Zody, Michael C., Eriksson, Jonas, Meadows, Jennifer R. S., Sherwood, Ellen, Webster, Matthew T., Jiang, Lin, Ingman, Max, Sharpe, Sojeong, Ted Ka, Hallboök, Finn, Besnier, Francois, Carlborg, Orjan, Bed'hom, Bertrand, Tixier-Boichard, Michele, Jensen, Per, Siege, Paul, Lindblad-Toh, Kerstin, & Andersson, Leif |title=Whole-genome resequencing reveals loci under selection during chicken domestication |journal=Letters to Nature |volume=464 |issue= 7288|pages= 587–91 |pmid=20220755 |doi=10.1038/nature08832 |date=March 2010|bibcode=2010Natur.464..587R |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01193349/file/2010_Rubin_Nature_1.pdf |doi-access=free }}</ref> Uspjeli su otkriti dokaze o nekoliko selektivnih čišćenja, najznačajnije u genu odgovornom za receptor tireoid-stimulirajućeh hormona ([[TSHR]]), koji reguliše metaboličke i [[fotoperiod]] ompovezane elemente reprodukcije. Ovo sugeriše da je, u nekom trenutku domestikacije kokoši, selektivna pretraga, vjerovatno vođena ljudskom intervencijom, suptilno promijenila reproduktivni mehanizam ptice, vjerovatno u korist njenih ljudskih manipulatora. ==Kod ljudi== Primjeri selektivnih pretraga kod ljudi su u varijantama koje utiču na [[Laktazna perzistencija|perzistenciju laktaze]],<ref>{{Cite journal|last1=Bersaglieri|first1=Todd|last2=Sabeti|first2=Pardis C.|last3=Patterson|first3=Nick|last4=Vanderploeg|first4=Trisha|last5=Schaffner|first5=Steve F.|last6=Drake|first6=Jared A.|last7=Rhodes|first7=Matthew|last8=Reich|first8=David E.|last9=Hirschhorn|first9=Joel N.|date=2004-06-01|title=Genetic signatures of strong recent positive selection at the lactase gene|journal=American Journal of Human Genetics|volume=74|issue=6|pages=1111–1120|doi=10.1086/421051 |pmc=1182075|pmid=15114531}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tishkoff|first1=Sarah A.|last2=Reed|first2=Floyd A.|last3=Ranciaro|first3=Alessia|last4=Voight|first4=Benjamin F.|last5=Babbitt|first5=Courtney C.|last6=Silverman|first6=Jesse S.|last7=Powell|first7=Kweli|last8=Mortensen|first8=Holly M.|last9=Hirbo|first9=Jibril B.|date=2007-01-01|title=Convergent adaptation of human lactase persistence in Africa and Europe|journal=Nature Genetics|volume=39|issue=1|pages=31–40 |doi=10.1038/ng1946 |pmc=2672153|pmid=17159977}}</ref> i prilagođavanje velikoj nadmorskoj visini.<ref>{{Cite journal|last1=Yi|first1=Xin |last2=Liang|first2=Yu|last3=Huerta-Sanchez|first3=Emilia |last4=Jin|first4=Xin |last5=Cuo|first5=Zha Xi Ping|last6=Pool|first6=John E.|last7=Xu|first7=Xun |last8=Jiang|first8=Hui|last9=Vinckenbosch|first9=Nicolas|date=2010-07-02|title=Sequencing of 50 human exomes reveals adaptation to high altitude|journal=[[Science]]|volume=329|issue=5987 |pages=75–78 |doi=10.1126/science.1190371 |pmc=3711608|pmid=20595611|bibcode=2010Sci...329...75Y }}</ref> == Klinični značaj == Budući da selektivna skeniranja omogućavaju brzu adaptaciju, navedeni su kao ključni faktor u sposobnosti [[patogen]]ih [[bakterija]] i virusa da napadnu svog domaćina i prežive lijekove koje koristimo za njihovo liječenje.<ref>{{cite journal |author=Sa, Juliana Marth, Twua, Olivia Twua, Haytona, Karen, Reyesa, Sahily, Fayb, Michael P., Ringwald, Pascal, & Wellemsa, Thomas E. |title=Geographic patterns of Plasmodium falciparum drug resistance distinguished by differential responses to amodiaquine and chloroquine |journal=PNAS|volume=106 |issue=45 |pages=18883–18889 |year=2009 |pmid= 19884511|pmc= 2771746|doi=10.1073/pnas.0911317106|doi-access=free }}</ref> U takvim sistemima, konkurencija između domaćina i [[parazit]]a često se karakterizira kao evolucijska "trka u naoružanju", tako da što brže jedan organizam može promijeniti svoj način napada ili odbrane, to bolje. Ovo je drugdje opisano hipotezom Crvene kraljice. Nepotrebno je reći da će efikasniji patogen ili otporniji domaćin imati adaptivnu prednost nad svojim srodnicima, pružajući gorivo za selektivno čišćenje. Jedan primjer dolazi od virusa ljudske [[gripa|gripe]], koji je uključen u adaptivnu borbu s ljudima stotinama godina. Dok se [[antigen]]ski drift (postepena promjena površinskih antigena) smatra tradicionalnim modelom za promjene virusnog genotipa, nedavni dokazi<ref>{{cite journal |author=Rambaut, Andrew, Pybus, Oliver G., Nelson, Martha I., Viboud, Cecile, Taubenberger, Jeffery K., & Holmes, Edward C. |title=The genomic and epidemiological dynamics of human influenza A virus |journal=Nature |volume=453 |issue= 7195|pages= 615–619|year=2008 |pmid=18418375 |pmc=2441973 |doi=10.1038/nature06945|bibcode=2008Natur.453..615R }}</ref> sugeriraju da selektivna čišćenja također imaju važnu ulogu. U nekoliko populacija gripe, vrijeme do najnovijeg zajedničkog pretka (TMRCA) "sestrinskih" sojeva, što je pokazatelj srodnosti, sugeriralo je da su se svi razvili od [[zajednički predak|zajedničkog pretka]], u roku od samo nekoliko godina. Periodi niske genetičke raznolikosti, vjerovatno rezultat genetičkih čišćenja, ustupili su mjesto sve većoj raznolikosti kako su se različiti sojevi prilagođavali svojim vlastitim lokacijama. Sličan slučaj može se naći kod ''[[Toxoplasma gondii]]'', izuzetno potentnog protozojskog parazita, sposobnog zaraziti [[toplokrvne životinje]]. Nedavno je otkriveno da ''T. gondii'' postoji samo u tri klonske loze u cijeloj Evropi i Sjevernoj Americi.<ref>{{cite journal |author1=Sibley, L. David |author2=Ajioka, James W |title=Population Structure of Toxoplasma gondii: Clonal Expansion Driven by Infrequent Recombination and Selective Sweeps |journal=Annu. Rev. Microbiol. |volume= 62 |issue=1 |pages=329–359 |year=2008 |doi=10.1146/annurev.micro.62.081307.162925|pmid=18544039 }}</ref> Drugim riječima, postoje samo tri genetički različita soja ovog parazita u cijelom [[Stari svijet|Starom]] i većem dijelu [[Novo svijet|Novog svijeta]]. Ova tri soja karakterizira jedna monomorfna verzija gena Chr1a, koja se pojavila približno u isto vrijeme kao i tri moderna klona. Čini se dakle da se pojavio novi [[genotip]], koji sadrži ovaj oblik Chr1a i proširio se na cijelu evropsku i sjevernoameričku populaciju ''Toxoplasma gondii'', donoseći sa sobom ostatak svog genoma putem [[genetičko autostopiranje|genetičkog autostopiranja]]. Južnoamerički sojevi ''T. gondii'', kojih ima mnogo više nego što ih postoji drugdje, također nose ovaj alel Chr1a. ==Također pogledajte== * [[Međunarodni HapMap projekat]] * [[Hill-Robertsonov efekat]] *[[Mehko selektivno skeniranje]] ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== {{Molekularna evolucija}} [[Kategorija:Selekcija]] [[Kategorija:Mutacije]] k3qkr1kvfyv906ky3ips59v057jnf6y 3932220 3932218 2026-09-30T05:35:18Z USERUS-XY 186286 3932220 wikitext text/x-wiki U [[genetika|genetici]], '''selektivno skeniranje''' ili ‘’’[[selekcijsko skeniranje]]’’’ (rjeđe selektivno čišćenje) proces je kojim nova korisna [[mutacija]] koja povećava svoju učestalost i postaje fiksirana (tj. dostiže učestalost <math>1</math>) u populaciji dovodi do smanjenja ili eliminacije [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] među [[nukleotid]]nim sekvencama koje su blizu mutacije. U selektivnom pometu, [[pozitivna selekcija]] uzrokuje da nova mutacija dostigne fiksaciju tako brzo da povezani aleli mogu [[genetičko autostopiranje|"autostopirati"]] i također postati fiksirani. ==Pregled== Selektivno skeniranje može se dogoditi kada rijedak ili prethodno nepostojeći alel koji povećava sposobnost prilagođavanja nosioca (u odnosu na druge članove populacije) brzo povećava [[frekvencija alela|učestalost]] zbog [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Kako se prevalencija takvog korisnog alela povećava, genetičke varijante koje se slučajno nalaze na [[genom]]skoj pozadini (susjedstvu [[DNK]]) korisnog alela također će postati rasprostranjenije. Ovo se naziva ''[[genetičko autostopiranje]]''. Selektivno čišćenje zbog snažno odabranog alela, koji je nastao na jednoj genomskoj pozadini, stoga rezultira regijom genoma s velikim smanjenjem genetske varijacije u toj [[hromosomska regija|hromosomskoj regiji]]. Ideju da jaka pozitivna selekcija može smanjiti obližnju genetičku varijaciju zbog stopiranja predložili su [[John Maynard-Smith]] i John Haigh u 1974.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Smith|first1=John Maynard|last2=Haigh|first2=John |date=1974-02-01|title=The hitch-hiking effect of a favourable gene |journal=Genetics Research |volume=23 |issue=1 |pages=23–35 |doi=10.1017/S0016672300014634 |pmid=4407212|doi-access=free }}</ref> Nisu sva selektivna čišćenja na isti način usmjerena na smanjenje genetičkih varijacija. Mogu podijeliti u tri glavne kategorije: # Očekuje se da će se "klasično selektivno skeniranje " ili "tvrdo selektivno skeniranje " dogoditi kada su korisne mutacije rijetke, ali kada se korisna mutacija jednom dogodi, njena učestalost se brzo povećava, čime se drastično smanjuje [[genetička varijacija]] u populaciji.<ref name=":0"/> # Druga vrsta zahvata, "mehko skeniranje iz postojeće genetičke varijacije", javlja se kada prethodno neutralna mutacija koja je bila prisutna u populaciji postane korisna, zbog promjene u okolini. Takva mutacija može biti prisutna na nekoliko genomskih pozadina tako da kada se brzo poveća u učestalosti, ne briše sve genetičke varijacije u populaciji.<ref>{{Cite journal |last1=Hermisson |first1=Joachim|last2=Pennings|first2=Pleuni S.|date=2005-04-01|title=Soft Sweeps |journal=Genetics |volume=169 |issue=4 |pages=2335–2352|doi=10.1534/genetics.104.036947 |pmc=1449620|pmid=15716498}}</ref> # Konačno, "mehko skeniranje multiplog porijekla" javlja se kada su mutacije uobičajene (naprimjer u velikoj populaciji) tako da se iste ili slične korisne mutacije javljaju na različitim genomskim pozadinama, tako da nijedna pojedinačna genomska pozadina ne može stopirati s visokom frekvencijom.<ref>{{Cite journal|last1=Pennings|first1=Pleuni S.|last2=Hermisson|first2=Joachim|date=2006-05-01|title=Soft Sweeps II—Molecular Population Genetics of Adaptation from Recurrent Mutation or Migration|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=23|issue=5|pages=1076–1084|doi=10.1093/molbev/msj117 |pmid=16520336|doi-access=free}}</ref> [[Slika:HardSelectiveSweep.jpg|thumb|Dijagram teškog selektivnog skeniranja. Prikazuje različite korake (događa se korisna mutacija, povećava se učestalost i fiksira se u populaciji) i učinak na obližnje genetičke varijacije.]] Temeljne transformacije se ne događaju kada selekcija istovremeno uzrokuje vrlo male promjene u učestalosti alela na mnogim lokusima, svaki sa postojećom varijacijom ([[poligenska adaptacija]]). [[Slika:SoftSGVSelectiveSweep.jpg|thumb|Dijagram mehkog selektivnog skeniranja iz postojeće genetićke varijacije. Prikazuje različite korake (neutralna mutacija postaje korisna, povećava se učestalost i fiksira se u populaciji) i učinak na obližnju genetičku varijaciju. ]] [[File:MultOriginSoftSelectiveSweep.jpg|thumb| Dijagram mehkog selektivnog skeniranja višestrukog porijekla iz rekurentne mutacije. Prikazuje različite korake (korisna mutacija se javlja i povećava se u učestalosti, ali prije nego što se fiksira, ista mutacija se ponovo javlja na drugoj genomskoj pozadini, zajedno se mutacije fiksiraju u populaciji) i učinak na obližnje genetičke varijacije.]] == Detekcija == Da li se dogodilo selektivno skeniranje može se istražiti na različite načine. Jedna metoda je mjerenje [[neravnoteža veze]], tj. da li je dati [[haplotip]] prekomjerno zastupljen u populaciji. Pod neutralnom evolucijom, [[genetička rekombinacija]] će rezultirati preraspodjelom različitih alela unutar haplotipa i nijedan haplotip neće dominirati populacijom. Međutim, tokom selektivnog skeniranja, selekcija za pozitivno odabranu varijantu gena će također rezultirati selekcijom susjednih alela i manjom mogućnošću za rekombinaciju. Stoga, prisustvo jake neravnoteže veze može ukazivati na to da je došlo do nedavnog selektivnog čišćenja i može se koristiti za identifikaciju mjesta koja su nedavno bila pod selekcijom. Sprovedeno je mnogo skeniranja za selektivna ispitivanja kod ljudi i drugih vrsta, koristeći različite statističke pristupe i pretpostavke.<ref>{{Cite journal|last1=Fu|first1=Wenqing |last2=Akey| first2=Joshua M.|date=2013 |title=Selection and adaptation in the human genome|journal=Annual Review of Genomics and Human Genetics|volume=14|pages=467–489 |doi=10.1146/annurev-genom-091212-153509 |pmid=23834317}}</ref> Kod [[kukuruz]]a, nedavno poređenje [[genotip]]ova žutog i bijelog kukuruza koji okružuju ''Y1'' – gen fitoen-sintetaze odgovoran za žutu boju [[endosperm]]a, pokazuje snažne dokaze o selektivnom čišćenju u žutoj germplazmi, smanjujući [[Genetička raznolikost|raznolikost]] na ovom lokusu i neravnotežu vezivanja u okolnim regijama. Linije bijelog kukuruza imale su povećanu raznolikost i nije bilo dokaza o neravnoteži vezivanja povezanoj sa selektivnim skeniranjem.<ref>{{cite journal |author1=Palaisa K |author2=Morgante M |author3=Tingey S |author4=Rafalski A |title=Long-range patterns of diversity and linkage disequilibrium surrounding the maize Y1 gene are indicative of an asymmetric selective sweep |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=101 |issue=26 |pages=9885–90 |date=June 2004 |pmid=15161968 |pmc=470768 |doi=10.1073/pnas.0307839101 |bibcode=2004PNAS..101.9885P |doi-access=free }}</ref> == Uključenost u poljoprivredu i domestikaciju == Rijetko su genetička varijabilnost i njene suprotstavljene sile, uključujući adaptaciju, relevantnije nego u generiranju [[Domestikacija|domaćih]] i poljoprivrednih vrsta. Kultivirani usjevi, naprimjer, u suštini su genetički modificirani više od deset hiljada godina,<ref>{{cite journal |author=Hillman, G., Hedges, R., Moore, A., Colledge, S., & Pettitt, P. |title=New evidence of Late glacial cereal cultivation at Abu Hureyra on the Euphrates |journal=Holocene |volume=4 |pages=388–393 |year=2001 }}</ref> podvrgnuti vještačkim [[sselekcijski pritisak|selekcijskim pritiscima]] i prisiljeni da se brzo prilagode novim okruženjima. Selektivna skeniranja pružaju osnovu iz koje su se mogle pojaviti različite sorte.<ref>{{cite journal |author=Gore, Michael A., Chia, Jer-Ming, Elshire, Robert J., Sun, Ersoz, Elhan S., Hurwitz, Bonnie L., Peiffer, Jason A., McMullen, Michael D., Grills, George S., Ross-Ibarra, Jeffrey, Ware, Doreen H., & Buckler, Edward S. |title=A First-Generation Haplotype Map of Maize |journal=Science |volume=326 |issue=5956 |pages=1115–7 |year=2009 |pmid= 19965431 |doi=10.1126/science.1177837|bibcode=2009Sci...326.1115G |citeseerx=10.1.1.658.7628 |s2cid=206521881 }}</ref> Naprimjer, nedavna studija genotipa kukuruza (''[[Zea mays]]'') otkrila je desetine drevnih selektivnih pretraga koje ujedinjuju moderne kultivare na osnovu zajedničkih genetičkih podataka koji možda datiraju još od divljeg pandanta domaćeg kukuruza, [[teosint]]e. Drugim riječima, iako je [[vještačka selekcija]] oblikovala [[genom]] kukuruza u niz izrazito prilagođenih [[kultivar]]a, selektivna skeniranja koja djeluju rano u njegovom razvoju pružaju ujedinjujuću homoplaziju genetičke sekvence. U određenom smislu, dugo zakopane pretrage mogu dati dokaze o predačkom stanju kukuruza i teosinte. razjašnjavajući zajedničku genetičku pozadinu između njih dvoje. Još jedan primjer uloge selektivnih skeniranja u domestikaciji dolazi od [[kokoš]]i. Švedska istraživačka grupa nedavno je koristila tehnike paralelnog sekvenciranja kako bi ispitala osam kultiviranih [[rasa]] kokoši i njihovog najbližeg divljeg pretka s ciljem otkrivanja genetičkih sličnosti koje proizlaze iz selektivnih čišćenja.<ref>{{cite journal |author=Rubin, Carl-Johan, Zody, Michael C., Eriksson, Jonas, Meadows, Jennifer R. S., Sherwood, Ellen, Webster, Matthew T., Jiang, Lin, Ingman, Max, Sharpe, Sojeong, Ted Ka, Hallboök, Finn, Besnier, Francois, Carlborg, Orjan, Bed'hom, Bertrand, Tixier-Boichard, Michele, Jensen, Per, Siege, Paul, Lindblad-Toh, Kerstin, & Andersson, Leif |title=Whole-genome resequencing reveals loci under selection during chicken domestication |journal=Letters to Nature |volume=464 |issue= 7288|pages= 587–91 |pmid=20220755 |doi=10.1038/nature08832 |date=March 2010|bibcode=2010Natur.464..587R |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01193349/file/2010_Rubin_Nature_1.pdf |doi-access=free }}</ref> Uspjeli su otkriti dokaze o nekoliko selektivnih čišćenja, najznačajnije u genu odgovornom za receptor tireoid-stimulirajućeh hormona ([[TSHR]]), koji reguliše metaboličke i [[fotoperiod]] ompovezane elemente reprodukcije. Ovo sugeriše da je, u nekom trenutku domestikacije kokoši, selektivna pretraga, vjerovatno vođena ljudskom intervencijom, suptilno promijenila reproduktivni mehanizam ptice, vjerovatno u korist njenih ljudskih manipulatora. ==Kod ljudi== Primjeri selektivnih pretraga kod ljudi su u varijantama koje utiču na [[Laktazna perzistencija|perzistenciju laktaze]],<ref>{{Cite journal|last1=Bersaglieri|first1=Todd|last2=Sabeti|first2=Pardis C.|last3=Patterson|first3=Nick|last4=Vanderploeg|first4=Trisha|last5=Schaffner|first5=Steve F.|last6=Drake|first6=Jared A.|last7=Rhodes|first7=Matthew|last8=Reich|first8=David E.|last9=Hirschhorn|first9=Joel N.|date=2004-06-01|title=Genetic signatures of strong recent positive selection at the lactase gene|journal=American Journal of Human Genetics|volume=74|issue=6|pages=1111–1120|doi=10.1086/421051 |pmc=1182075|pmid=15114531}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tishkoff|first1=Sarah A.|last2=Reed|first2=Floyd A.|last3=Ranciaro|first3=Alessia|last4=Voight|first4=Benjamin F.|last5=Babbitt|first5=Courtney C.|last6=Silverman|first6=Jesse S.|last7=Powell|first7=Kweli|last8=Mortensen|first8=Holly M.|last9=Hirbo|first9=Jibril B.|date=2007-01-01|title=Convergent adaptation of human lactase persistence in Africa and Europe|journal=Nature Genetics|volume=39|issue=1|pages=31–40 |doi=10.1038/ng1946 |pmc=2672153|pmid=17159977}}</ref> i prilagođavanje velikoj nadmorskoj visini.<ref>{{Cite journal|last1=Yi|first1=Xin |last2=Liang|first2=Yu|last3=Huerta-Sanchez|first3=Emilia |last4=Jin|first4=Xin |last5=Cuo|first5=Zha Xi Ping|last6=Pool|first6=John E.|last7=Xu|first7=Xun |last8=Jiang|first8=Hui|last9=Vinckenbosch|first9=Nicolas|date=2010-07-02|title=Sequencing of 50 human exomes reveals adaptation to high altitude|journal=[[Science]]|volume=329|issue=5987 |pages=75–78 |doi=10.1126/science.1190371 |pmc=3711608|pmid=20595611|bibcode=2010Sci...329...75Y }}</ref> == Klinični značaj == Budući da selektivna skeniranja omogućavaju brzu adaptaciju, navedeni su kao ključni faktor u sposobnosti [[patogen]]ih [[bakterija]] i virusa da napadnu svog domaćina i prežive lijekove koje koristimo za njihovo liječenje.<ref>{{cite journal |author=Sa, Juliana Marth, Twua, Olivia Twua, Haytona, Karen, Reyesa, Sahily, Fayb, Michael P., Ringwald, Pascal, & Wellemsa, Thomas E. |title=Geographic patterns of Plasmodium falciparum drug resistance distinguished by differential responses to amodiaquine and chloroquine |journal=PNAS|volume=106 |issue=45 |pages=18883–18889 |year=2009 |pmid= 19884511|pmc= 2771746|doi=10.1073/pnas.0911317106|doi-access=free }}</ref> U takvim sistemima, konkurencija između domaćina i [[parazit]]a često se karakterizira kao evolucijska "trka u naoružanju", tako da što brže jedan organizam može promijeniti svoj način napada ili odbrane, to bolje. Ovo je drugdje opisano hipotezom Crvene kraljice. Nepotrebno je reći da će efikasniji patogen ili otporniji domaćin imati adaptivnu prednost nad svojim srodnicima, pružajući gorivo za selektivno čišćenje. Jedan primjer dolazi od virusa ljudske [[gripa|gripe]], koji je uključen u adaptivnu borbu s ljudima stotinama godina. Dok se [[antigen]]ski drift (postepena promjena površinskih antigena) smatra tradicionalnim modelom za promjene virusnog genotipa, nedavni dokazi<ref>{{cite journal |author=Rambaut, Andrew, Pybus, Oliver G., Nelson, Martha I., Viboud, Cecile, Taubenberger, Jeffery K., & Holmes, Edward C. |title=The genomic and epidemiological dynamics of human influenza A virus |journal=Nature |volume=453 |issue= 7195|pages= 615–619|year=2008 |pmid=18418375 |pmc=2441973 |doi=10.1038/nature06945|bibcode=2008Natur.453..615R }}</ref> sugeriraju da selektivna čišćenja također imaju važnu ulogu. U nekoliko populacija gripe, vrijeme do najnovijeg zajedničkog pretka (TMRCA) "sestrinskih" sojeva, što je pokazatelj srodnosti, sugeriralo je da su se svi razvili od [[zajednički predak|zajedničkog pretka]], u roku od samo nekoliko godina. Periodi niske genetičke raznolikosti, vjerovatno rezultat genetičkih čišćenja, ustupili su mjesto sve većoj raznolikosti kako su se različiti sojevi prilagođavali svojim vlastitim lokacijama. Sličan slučaj može se naći kod ''[[Toxoplasma gondii]]'', izuzetno potentnog protozojskog parazita, sposobnog zaraziti [[toplokrvne životinje]]. Nedavno je otkriveno da ''T. gondii'' postoji samo u tri klonske loze u cijeloj Evropi i Sjevernoj Americi.<ref>{{cite journal |author1=Sibley, L. David |author2=Ajioka, James W |title=Population Structure of Toxoplasma gondii: Clonal Expansion Driven by Infrequent Recombination and Selective Sweeps |journal=Annu. Rev. Microbiol. |volume= 62 |issue=1 |pages=329–359 |year=2008 |doi=10.1146/annurev.micro.62.081307.162925|pmid=18544039 }}</ref> Drugim riječima, postoje samo tri genetički različita soja ovog parazita u cijelom [[Stari svijet|Starom]] i većem dijelu [[Novo svijet|Novog svijeta]]. Ova tri soja karakterizira jedna monomorfna verzija gena Chr1a, koja se pojavila približno u isto vrijeme kao i tri moderna klona. Čini se dakle da se pojavio novi [[genotip]], koji sadrži ovaj oblik Chr1a i proširio se na cijelu evropsku i sjevernoameričku populaciju ''Toxoplasma gondii'', donoseći sa sobom ostatak svog genoma putem [[genetičko autostopiranje|genetičkog autostopiranja]]. Južnoamerički sojevi ''T. gondii'', kojih ima mnogo više nego što ih postoji drugdje, također nose ovaj alel Chr1a. ==Također pogledajte== * [[Međunarodni HapMap projekat]] * [[Hill-Robertsonov efekat]] *[[Mehko selektivno skeniranje]] ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== {{Molekularna evolucija}} [[Kategorija:Selekcija]] [[Kategorija:Mutacije]] qo7odnzgilskp8xzj9kyvewccx19sxs 3932223 3932220 2026-09-30T05:50:24Z USERUS-XY 186286 Zamijenjen sadržaj stranice sa "{{delete}}" 3932223 wikitext text/x-wiki {{delete}} 35r2j9t4ectnt1cmb7mlgcqvwz6h5k6 0 537176 3932221 2026-09-30T05:37:09Z USERUS-XY 186286 Preusmjereno na [[Mehko selektivno čišćenje]] 3932221 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Mehko selektivno čišćenje]] mp3afu0sk7dsxv5l5cvcx78vao21fw2 4 537177 3932224 2026-09-30T05:51:38Z USERUS-XY 186286 Nova stranica: U [[genetika|genetici]], '''selektivno skeniranje''' ili ‘’’[[selekcijsko skeniranje]]’’’ (rjeđe selektivno čišćenje) proces je kojim nova korisna [[mutacija]] koja povećava svoju učestalost i postaje fiksirana (tj. dostiže učestalost <math>1</math>) u populaciji dovodi do smanjenja ili eliminacije [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] među [[nukleotid]]nim sekvencama koje su blizu mutacije. U selektivnom pometu, [[pozitivna selekcija]] uzrokuj... 3932224 wikitext text/x-wiki U [[genetika|genetici]], '''selektivno skeniranje''' ili ‘’’[[selekcijsko skeniranje]]’’’ (rjeđe selektivno čišćenje) proces je kojim nova korisna [[mutacija]] koja povećava svoju učestalost i postaje fiksirana (tj. dostiže učestalost <math>1</math>) u populaciji dovodi do smanjenja ili eliminacije [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] među [[nukleotid]]nim sekvencama koje su blizu mutacije. U selektivnom pometu, [[pozitivna selekcija]] uzrokuje da nova mutacija dostigne fiksaciju tako brzo da povezani aleli mogu [[genetičko autostopiranje|"autostopirati"]] i također postati fiksirani. ==Pregled== Selektivno skeniranje može se dogoditi kada rijedak ili prethodno nepostojeći alel koji povećava sposobnost prilagođavanja nosioca (u odnosu na druge članove populacije) brzo povećava [[frekvencija alela|učestalost]] zbog [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Kako se prevalencija takvog korisnog alela povećava, genetičke varijante koje se slučajno nalaze na [[genom]]skoj pozadini (susjedstvu [[DNK]]) korisnog alela također će postati rasprostranjenije. Ovo se naziva ''[[genetičko autostopiranje]]''. Selektivno čišćenje zbog snažno odabranog alela, koji je nastao na jednoj genomskoj pozadini, stoga rezultira regijom genoma s velikim smanjenjem genetske varijacije u toj [[hromosomska regija|hromosomskoj regiji]]. Ideju da jaka pozitivna selekcija može smanjiti obližnju genetičku varijaciju zbog stopiranja predložili su [[John Maynard-Smith]] i John Haigh u 1974.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Smith|first1=John Maynard|last2=Haigh|first2=John |date=1974-02-01|title=The hitch-hiking effect of a favourable gene |journal=Genetics Research |volume=23 |issue=1 |pages=23–35 |doi=10.1017/S0016672300014634 |pmid=4407212|doi-access=free }}</ref> Nisu sva selektivna čišćenja na isti način usmjerena na smanjenje genetičkih varijacija. Mogu podijeliti u tri glavne kategorije: # Očekuje se da će se "klasično selektivno skeniranje " ili "tvrdo selektivno skeniranje " dogoditi kada su korisne mutacije rijetke, ali kada se korisna mutacija jednom dogodi, njena učestalost se brzo povećava, čime se drastično smanjuje [[genetička varijacija]] u populaciji.<ref name=":0"/> # Druga vrsta zahvata, "mehko skeniranje iz postojeće genetičke varijacije", javlja se kada prethodno neutralna mutacija koja je bila prisutna u populaciji postane korisna, zbog promjene u okolini. Takva mutacija može biti prisutna na nekoliko genomskih pozadina tako da kada se brzo poveća u učestalosti, ne briše sve genetičke varijacije u populaciji.<ref>{{Cite journal |last1=Hermisson |first1=Joachim|last2=Pennings|first2=Pleuni S.|date=2005-04-01|title=Soft Sweeps |journal=Genetics |volume=169 |issue=4 |pages=2335–2352|doi=10.1534/genetics.104.036947 |pmc=1449620|pmid=15716498}}</ref> # Konačno, "mehko skeniranje multiplog porijekla" javlja se kada su mutacije uobičajene (naprimjer u velikoj populaciji) tako da se iste ili slične korisne mutacije javljaju na različitim genomskim pozadinama, tako da nijedna pojedinačna genomska pozadina ne može stopirati s visokom frekvencijom.<ref>{{Cite journal|last1=Pennings|first1=Pleuni S.|last2=Hermisson|first2=Joachim|date=2006-05-01|title=Soft Sweeps II—Molecular Population Genetics of Adaptation from Recurrent Mutation or Migration|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=23|issue=5|pages=1076–1084|doi=10.1093/molbev/msj117 |pmid=16520336|doi-access=free}}</ref> [[Slika:HardSelectiveSweep.jpg|thumb|Dijagram teškog selektivnog skeniranja. Prikazuje različite korake (događa se korisna mutacija, povećava se učestalost i fiksira se u populaciji) i učinak na obližnje genetičke varijacije.]] Temeljne transformacije se ne događaju kada selekcija istovremeno uzrokuje vrlo male promjene u učestalosti alela na mnogim lokusima, svaki sa postojećom varijacijom ([[poligenska adaptacija]]). [[Slika:SoftSGVSelectiveSweep.jpg|thumb|Dijagram mehkog selektivnog skeniranja iz postojeće genetićke varijacije. Prikazuje različite korake (neutralna mutacija postaje korisna, povećava se učestalost i fiksira se u populaciji) i učinak na obližnju genetičku varijaciju. ]] [[File:MultOriginSoftSelectiveSweep.jpg|thumb| Dijagram mehkog selektivnog skeniranja višestrukog porijekla iz rekurentne mutacije. Prikazuje različite korake (korisna mutacija se javlja i povećava se u učestalosti, ali prije nego što se fiksira, ista mutacija se ponovo javlja na drugoj genomskoj pozadini, zajedno se mutacije fiksiraju u populaciji) i učinak na obližnje genetičke varijacije.]] == Detekcija == Da li se dogodilo selektivno skeniranje može se istražiti na različite načine. Jedna metoda je mjerenje [[neravnoteža veze]], tj. da li je dati [[haplotip]] prekomjerno zastupljen u populaciji. Pod neutralnom evolucijom, [[genetička rekombinacija]] će rezultirati preraspodjelom različitih alela unutar haplotipa i nijedan haplotip neće dominirati populacijom. Međutim, tokom selektivnog skeniranja, selekcija za pozitivno odabranu varijantu gena će također rezultirati selekcijom susjednih alela i manjom mogućnošću za rekombinaciju. Stoga, prisustvo jake neravnoteže veze može ukazivati na to da je došlo do nedavnog selektivnog čišćenja i može se koristiti za identifikaciju mjesta koja su nedavno bila pod selekcijom. Sprovedeno je mnogo skeniranja za selektivna ispitivanja kod ljudi i drugih vrsta, koristeći različite statističke pristupe i pretpostavke.<ref>{{Cite journal|last1=Fu|first1=Wenqing |last2=Akey| first2=Joshua M.|date=2013 |title=Selection and adaptation in the human genome|journal=Annual Review of Genomics and Human Genetics|volume=14|pages=467–489 |doi=10.1146/annurev-genom-091212-153509 |pmid=23834317}}</ref> Kod [[kukuruz]]a, nedavno poređenje [[genotip]]ova žutog i bijelog kukuruza koji okružuju ''Y1'' – gen fitoen-sintetaze odgovoran za žutu boju [[endosperm]]a, pokazuje snažne dokaze o selektivnom čišćenju u žutoj germplazmi, smanjujući [[Genetička raznolikost|raznolikost]] na ovom lokusu i neravnotežu vezivanja u okolnim regijama. Linije bijelog kukuruza imale su povećanu raznolikost i nije bilo dokaza o neravnoteži vezivanja povezanoj sa selektivnim skeniranjem.<ref>{{cite journal |author1=Palaisa K |author2=Morgante M |author3=Tingey S |author4=Rafalski A |title=Long-range patterns of diversity and linkage disequilibrium surrounding the maize Y1 gene are indicative of an asymmetric selective sweep |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=101 |issue=26 |pages=9885–90 |date=June 2004 |pmid=15161968 |pmc=470768 |doi=10.1073/pnas.0307839101 |bibcode=2004PNAS..101.9885P |doi-access=free }}</ref> == Uključenost u poljoprivredu i domestikaciju == Rijetko su genetička varijabilnost i njene suprotstavljene sile, uključujući adaptaciju, relevantnije nego u generiranju [[Domestikacija|domaćih]] i poljoprivrednih vrsta. Kultivirani usjevi, naprimjer, u suštini su genetički modificirani više od deset hiljada godina,<ref>{{cite journal |author=Hillman, G., Hedges, R., Moore, A., Colledge, S., & Pettitt, P. |title=New evidence of Late glacial cereal cultivation at Abu Hureyra on the Euphrates |journal=Holocene |volume=4 |pages=388–393 |year=2001 }}</ref> podvrgnuti vještačkim [[sselekcijski pritisak|selekcijskim pritiscima]] i prisiljeni da se brzo prilagode novim okruženjima. Selektivna skeniranja pružaju osnovu iz koje su se mogle pojaviti različite sorte.<ref>{{cite journal |author=Gore, Michael A., Chia, Jer-Ming, Elshire, Robert J., Sun, Ersoz, Elhan S., Hurwitz, Bonnie L., Peiffer, Jason A., McMullen, Michael D., Grills, George S., Ross-Ibarra, Jeffrey, Ware, Doreen H., & Buckler, Edward S. |title=A First-Generation Haplotype Map of Maize |journal=Science |volume=326 |issue=5956 |pages=1115–7 |year=2009 |pmid= 19965431 |doi=10.1126/science.1177837|bibcode=2009Sci...326.1115G |citeseerx=10.1.1.658.7628 |s2cid=206521881 }}</ref> Naprimjer, nedavna studija genotipa kukuruza (''[[Zea mays]]'') otkrila je desetine drevnih selektivnih pretraga koje ujedinjuju moderne kultivare na osnovu zajedničkih genetičkih podataka koji možda datiraju još od divljeg pandanta domaćeg kukuruza, [[teosint]]e. Drugim riječima, iako je [[vještačka selekcija]] oblikovala [[genom]] kukuruza u niz izrazito prilagođenih [[kultivar]]a, selektivna skeniranja koja djeluju rano u njegovom razvoju pružaju ujedinjujuću homoplaziju genetičke sekvence. U određenom smislu, dugo zakopane pretrage mogu dati dokaze o predačkom stanju kukuruza i teosinte. razjašnjavajući zajedničku genetičku pozadinu između njih dvoje. Još jedan primjer uloge selektivnih skeniranja u domestikaciji dolazi od [[kokoš]]i. Švedska istraživačka grupa nedavno je koristila tehnike paralelnog sekvenciranja kako bi ispitala osam kultiviranih [[rasa]] kokoši i njihovog najbližeg divljeg pretka s ciljem otkrivanja genetičkih sličnosti koje proizlaze iz selektivnih čišćenja.<ref>{{cite journal |author=Rubin, Carl-Johan, Zody, Michael C., Eriksson, Jonas, Meadows, Jennifer R. S., Sherwood, Ellen, Webster, Matthew T., Jiang, Lin, Ingman, Max, Sharpe, Sojeong, Ted Ka, Hallboök, Finn, Besnier, Francois, Carlborg, Orjan, Bed'hom, Bertrand, Tixier-Boichard, Michele, Jensen, Per, Siege, Paul, Lindblad-Toh, Kerstin, & Andersson, Leif |title=Whole-genome resequencing reveals loci under selection during chicken domestication |journal=Letters to Nature |volume=464 |issue= 7288|pages= 587–91 |pmid=20220755 |doi=10.1038/nature08832 |date=March 2010|bibcode=2010Natur.464..587R |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01193349/file/2010_Rubin_Nature_1.pdf |doi-access=free }}</ref> Uspjeli su otkriti dokaze o nekoliko selektivnih čišćenja, najznačajnije u genu odgovornom za receptor tireoid-stimulirajućeh hormona ([[TSHR]]), koji reguliše metaboličke i [[fotoperiod]] ompovezane elemente reprodukcije. Ovo sugeriše da je, u nekom trenutku domestikacije kokoši, selektivna pretraga, vjerovatno vođena ljudskom intervencijom, suptilno promijenila reproduktivni mehanizam ptice, vjerovatno u korist njenih ljudskih manipulatora. ==Kod ljudi== Primjeri selektivnih pretraga kod ljudi su u varijantama koje utiču na [[Laktazna perzistencija|perzistenciju laktaze]],<ref>{{Cite journal|last1=Bersaglieri|first1=Todd|last2=Sabeti|first2=Pardis C.|last3=Patterson|first3=Nick|last4=Vanderploeg|first4=Trisha|last5=Schaffner|first5=Steve F.|last6=Drake|first6=Jared A.|last7=Rhodes|first7=Matthew|last8=Reich|first8=David E.|last9=Hirschhorn|first9=Joel N.|date=2004-06-01|title=Genetic signatures of strong recent positive selection at the lactase gene|journal=American Journal of Human Genetics|volume=74|issue=6|pages=1111–1120|doi=10.1086/421051 |pmc=1182075|pmid=15114531}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tishkoff|first1=Sarah A.|last2=Reed|first2=Floyd A.|last3=Ranciaro|first3=Alessia|last4=Voight|first4=Benjamin F.|last5=Babbitt|first5=Courtney C.|last6=Silverman|first6=Jesse S.|last7=Powell|first7=Kweli|last8=Mortensen|first8=Holly M.|last9=Hirbo|first9=Jibril B.|date=2007-01-01|title=Convergent adaptation of human lactase persistence in Africa and Europe|journal=Nature Genetics|volume=39|issue=1|pages=31–40 |doi=10.1038/ng1946 |pmc=2672153|pmid=17159977}}</ref> i prilagođavanje velikoj nadmorskoj visini.<ref>{{Cite journal|last1=Yi|first1=Xin |last2=Liang|first2=Yu|last3=Huerta-Sanchez|first3=Emilia |last4=Jin|first4=Xin |last5=Cuo|first5=Zha Xi Ping|last6=Pool|first6=John E.|last7=Xu|first7=Xun |last8=Jiang|first8=Hui|last9=Vinckenbosch|first9=Nicolas|date=2010-07-02|title=Sequencing of 50 human exomes reveals adaptation to high altitude|journal=[[Science]]|volume=329|issue=5987 |pages=75–78 |doi=10.1126/science.1190371 |pmc=3711608|pmid=20595611|bibcode=2010Sci...329...75Y }}</ref> == Klinični značaj == Budući da selektivna skeniranja omogućavaju brzu adaptaciju, navedeni su kao ključni faktor u sposobnosti [[patogen]]ih [[bakterija]] i virusa da napadnu svog domaćina i prežive lijekove koje koristimo za njihovo liječenje.<ref>{{cite journal |author=Sa, Juliana Marth, Twua, Olivia Twua, Haytona, Karen, Reyesa, Sahily, Fayb, Michael P., Ringwald, Pascal, & Wellemsa, Thomas E. |title=Geographic patterns of Plasmodium falciparum drug resistance distinguished by differential responses to amodiaquine and chloroquine |journal=PNAS|volume=106 |issue=45 |pages=18883–18889 |year=2009 |pmid= 19884511|pmc= 2771746|doi=10.1073/pnas.0911317106|doi-access=free }}</ref> U takvim sistemima, konkurencija između domaćina i [[parazit]]a često se karakterizira kao evolucijska "trka u naoružanju", tako da što brže jedan organizam može promijeniti svoj način napada ili odbrane, to bolje. Ovo je drugdje opisano hipotezom Crvene kraljice. Nepotrebno je reći da će efikasniji patogen ili otporniji domaćin imati adaptivnu prednost nad svojim srodnicima, pružajući gorivo za selektivno čišćenje. Jedan primjer dolazi od virusa ljudske [[gripa|gripe]], koji je uključen u adaptivnu borbu s ljudima stotinama godina. Dok se [[antigen]]ski drift (postepena promjena površinskih antigena) smatra tradicionalnim modelom za promjene virusnog genotipa, nedavni dokazi<ref>{{cite journal |author=Rambaut, Andrew, Pybus, Oliver G., Nelson, Martha I., Viboud, Cecile, Taubenberger, Jeffery K., & Holmes, Edward C. |title=The genomic and epidemiological dynamics of human influenza A virus |journal=Nature |volume=453 |issue= 7195|pages= 615–619|year=2008 |pmid=18418375 |pmc=2441973 |doi=10.1038/nature06945|bibcode=2008Natur.453..615R }}</ref> sugeriraju da selektivna čišćenja također imaju važnu ulogu. U nekoliko populacija gripe, vrijeme do najnovijeg zajedničkog pretka (TMRCA) "sestrinskih" sojeva, što je pokazatelj srodnosti, sugeriralo je da su se svi razvili od [[zajednički predak|zajedničkog pretka]], u roku od samo nekoliko godina. Periodi niske genetičke raznolikosti, vjerovatno rezultat genetičkih čišćenja, ustupili su mjesto sve većoj raznolikosti kako su se različiti sojevi prilagođavali svojim vlastitim lokacijama. Sličan slučaj može se naći kod ''[[Toxoplasma gondii]]'', izuzetno potentnog protozojskog parazita, sposobnog zaraziti [[toplokrvne životinje]]. Nedavno je otkriveno da ''T. gondii'' postoji samo u tri klonske loze u cijeloj Evropi i Sjevernoj Americi.<ref>{{cite journal |author1=Sibley, L. David |author2=Ajioka, James W |title=Population Structure of Toxoplasma gondii: Clonal Expansion Driven by Infrequent Recombination and Selective Sweeps |journal=Annu. Rev. Microbiol. |volume= 62 |issue=1 |pages=329–359 |year=2008 |doi=10.1146/annurev.micro.62.081307.162925|pmid=18544039 }}</ref> Drugim riječima, postoje samo tri genetički različita soja ovog parazita u cijelom [[Stari svijet|Starom]] i većem dijelu [[Novo svijet|Novog svijeta]]. Ova tri soja karakterizira jedna monomorfna verzija gena Chr1a, koja se pojavila približno u isto vrijeme kao i tri moderna klona. Čini se dakle da se pojavio novi [[genotip]], koji sadrži ovaj oblik Chr1a i proširio se na cijelu evropsku i sjevernoameričku populaciju ''Toxoplasma gondii'', donoseći sa sobom ostatak svog genoma putem [[genetičko autostopiranje|genetičkog autostopiranja]]. Južnoamerički sojevi ''T. gondii'', kojih ima mnogo više nego što ih postoji drugdje, također nose ovaj alel Chr1a. ==Također pogledajte== * [[Međunarodni HapMap projekat]] * [[Hill-Robertsonov efekat]] *[[Mehko selektivno skeniranje]] ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== {{Molekularna evolucija}} [[Kategorija:Selekcija]] [[Kategorija:Mutacije]] qo7odnzgilskp8xzj9kyvewccx19sxs 3932225 3932224 2026-09-30T05:56:10Z USERUS-XY 186286 /* Uključenost u poljoprivredu i domestikaciju */ 3932225 wikitext text/x-wiki U [[genetika|genetici]], '''selektivno skeniranje''' ili ‘’’[[selekcijsko skeniranje]]’’’ (rjeđe selektivno čišćenje) proces je kojim nova korisna [[mutacija]] koja povećava svoju učestalost i postaje fiksirana (tj. dostiže učestalost <math>1</math>) u populaciji dovodi do smanjenja ili eliminacije [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] među [[nukleotid]]nim sekvencama koje su blizu mutacije. U selektivnom pometu, [[pozitivna selekcija]] uzrokuje da nova mutacija dostigne fiksaciju tako brzo da povezani aleli mogu [[genetičko autostopiranje|"autostopirati"]] i također postati fiksirani. ==Pregled== Selektivno skeniranje može se dogoditi kada rijedak ili prethodno nepostojeći alel koji povećava sposobnost prilagođavanja nosioca (u odnosu na druge članove populacije) brzo povećava [[frekvencija alela|učestalost]] zbog [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Kako se prevalencija takvog korisnog alela povećava, genetičke varijante koje se slučajno nalaze na [[genom]]skoj pozadini (susjedstvu [[DNK]]) korisnog alela također će postati rasprostranjenije. Ovo se naziva ''[[genetičko autostopiranje]]''. Selektivno čišćenje zbog snažno odabranog alela, koji je nastao na jednoj genomskoj pozadini, stoga rezultira regijom genoma s velikim smanjenjem genetske varijacije u toj [[hromosomska regija|hromosomskoj regiji]]. Ideju da jaka pozitivna selekcija može smanjiti obližnju genetičku varijaciju zbog stopiranja predložili su [[John Maynard-Smith]] i John Haigh u 1974.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Smith|first1=John Maynard|last2=Haigh|first2=John |date=1974-02-01|title=The hitch-hiking effect of a favourable gene |journal=Genetics Research |volume=23 |issue=1 |pages=23–35 |doi=10.1017/S0016672300014634 |pmid=4407212|doi-access=free }}</ref> Nisu sva selektivna čišćenja na isti način usmjerena na smanjenje genetičkih varijacija. Mogu podijeliti u tri glavne kategorije: # Očekuje se da će se "klasično selektivno skeniranje " ili "tvrdo selektivno skeniranje " dogoditi kada su korisne mutacije rijetke, ali kada se korisna mutacija jednom dogodi, njena učestalost se brzo povećava, čime se drastično smanjuje [[genetička varijacija]] u populaciji.<ref name=":0"/> # Druga vrsta zahvata, "mehko skeniranje iz postojeće genetičke varijacije", javlja se kada prethodno neutralna mutacija koja je bila prisutna u populaciji postane korisna, zbog promjene u okolini. Takva mutacija može biti prisutna na nekoliko genomskih pozadina tako da kada se brzo poveća u učestalosti, ne briše sve genetičke varijacije u populaciji.<ref>{{Cite journal |last1=Hermisson |first1=Joachim|last2=Pennings|first2=Pleuni S.|date=2005-04-01|title=Soft Sweeps |journal=Genetics |volume=169 |issue=4 |pages=2335–2352|doi=10.1534/genetics.104.036947 |pmc=1449620|pmid=15716498}}</ref> # Konačno, "mehko skeniranje multiplog porijekla" javlja se kada su mutacije uobičajene (naprimjer u velikoj populaciji) tako da se iste ili slične korisne mutacije javljaju na različitim genomskim pozadinama, tako da nijedna pojedinačna genomska pozadina ne može stopirati s visokom frekvencijom.<ref>{{Cite journal|last1=Pennings|first1=Pleuni S.|last2=Hermisson|first2=Joachim|date=2006-05-01|title=Soft Sweeps II—Molecular Population Genetics of Adaptation from Recurrent Mutation or Migration|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=23|issue=5|pages=1076–1084|doi=10.1093/molbev/msj117 |pmid=16520336|doi-access=free}}</ref> [[Slika:HardSelectiveSweep.jpg|thumb|Dijagram teškog selektivnog skeniranja. Prikazuje različite korake (događa se korisna mutacija, povećava se učestalost i fiksira se u populaciji) i učinak na obližnje genetičke varijacije.]] Temeljne transformacije se ne događaju kada selekcija istovremeno uzrokuje vrlo male promjene u učestalosti alela na mnogim lokusima, svaki sa postojećom varijacijom ([[poligenska adaptacija]]). [[Slika:SoftSGVSelectiveSweep.jpg|thumb|Dijagram mehkog selektivnog skeniranja iz postojeće genetićke varijacije. Prikazuje različite korake (neutralna mutacija postaje korisna, povećava se učestalost i fiksira se u populaciji) i učinak na obližnju genetičku varijaciju. ]] [[File:MultOriginSoftSelectiveSweep.jpg|thumb| Dijagram mehkog selektivnog skeniranja višestrukog porijekla iz rekurentne mutacije. Prikazuje različite korake (korisna mutacija se javlja i povećava se u učestalosti, ali prije nego što se fiksira, ista mutacija se ponovo javlja na drugoj genomskoj pozadini, zajedno se mutacije fiksiraju u populaciji) i učinak na obližnje genetičke varijacije.]] == Detekcija == Da li se dogodilo selektivno skeniranje može se istražiti na različite načine. Jedna metoda je mjerenje [[neravnoteža veze]], tj. da li je dati [[haplotip]] prekomjerno zastupljen u populaciji. Pod neutralnom evolucijom, [[genetička rekombinacija]] će rezultirati preraspodjelom različitih alela unutar haplotipa i nijedan haplotip neće dominirati populacijom. Međutim, tokom selektivnog skeniranja, selekcija za pozitivno odabranu varijantu gena će također rezultirati selekcijom susjednih alela i manjom mogućnošću za rekombinaciju. Stoga, prisustvo jake neravnoteže veze može ukazivati na to da je došlo do nedavnog selektivnog čišćenja i može se koristiti za identifikaciju mjesta koja su nedavno bila pod selekcijom. Sprovedeno je mnogo skeniranja za selektivna ispitivanja kod ljudi i drugih vrsta, koristeći različite statističke pristupe i pretpostavke.<ref>{{Cite journal|last1=Fu|first1=Wenqing |last2=Akey| first2=Joshua M.|date=2013 |title=Selection and adaptation in the human genome|journal=Annual Review of Genomics and Human Genetics|volume=14|pages=467–489 |doi=10.1146/annurev-genom-091212-153509 |pmid=23834317}}</ref> Kod [[kukuruz]]a, nedavno poređenje [[genotip]]ova žutog i bijelog kukuruza koji okružuju ''Y1'' – gen fitoen-sintetaze odgovoran za žutu boju [[endosperm]]a, pokazuje snažne dokaze o selektivnom čišćenju u žutoj germplazmi, smanjujući [[Genetička raznolikost|raznolikost]] na ovom lokusu i neravnotežu vezivanja u okolnim regijama. Linije bijelog kukuruza imale su povećanu raznolikost i nije bilo dokaza o neravnoteži vezivanja povezanoj sa selektivnim skeniranjem.<ref>{{cite journal |author1=Palaisa K |author2=Morgante M |author3=Tingey S |author4=Rafalski A |title=Long-range patterns of diversity and linkage disequilibrium surrounding the maize Y1 gene are indicative of an asymmetric selective sweep |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=101 |issue=26 |pages=9885–90 |date=June 2004 |pmid=15161968 |pmc=470768 |doi=10.1073/pnas.0307839101 |bibcode=2004PNAS..101.9885P |doi-access=free }}</ref> == Uključenost u poljoprivredu i domestikaciju == Rijetko su genetička varijabilnost i njene suprotstavljene sile, uključujući adaptaciju, relevantnije nego u generiranju [[Domestikacija|domaćih]] i poljoprivrednih vrsta. Kultivirani usjevi, naprimjer, u suštini su genetički modificirani više od deset hiljada godina,<ref>{{cite journal |author=Hillman, G., Hedges, R., Moore, A., Colledge, S., & Pettitt, P. |title=New evidence of Late glacial cereal cultivation at Abu Hureyra on the Euphrates |journal=Holocene |volume=4 |pages=388–393 |year=2001 }}</ref> podvrgnuti vještačkim [[selekcijski pritisak|selekcijskim pritiscima]] i prisiljeni da se brzo prilagode novim okruženjima. Selektivna skeniranja pružaju osnovu iz koje su se mogle pojaviti različite sorte.<ref>{{cite journal |author=Gore, Michael A., Chia, Jer-Ming, Elshire, Robert J., Sun, Ersoz, Elhan S., Hurwitz, Bonnie L., Peiffer, Jason A., McMullen, Michael D., Grills, George S., Ross-Ibarra, Jeffrey, Ware, Doreen H., & Buckler, Edward S. |title=A First-Generation Haplotype Map of Maize |journal=Science |volume=326 |issue=5956 |pages=1115–7 |year=2009 |pmid= 19965431 |doi=10.1126/science.1177837|bibcode=2009Sci...326.1115G |citeseerx=10.1.1.658.7628 |s2cid=206521881 }}</ref> Naprimjer, nedavna studija genotipa kukuruza (''[[Zea mays]]'') otkrila je desetine drevnih selektivnih pretraga koje ujedinjuju moderne kultivare na osnovu zajedničkih genetičkih podataka koji možda datiraju još od divljeg pandanta domaćeg kukuruza, [[teosint]]e. Drugim riječima, iako je [[vještačka selekcija]] oblikovala [[genom]] kukuruza u niz izrazito prilagođenih [[kultivar]]a, selektivna skeniranja koja djeluju rano u njegovom razvoju pružaju ujedinjujuću homoplaziju genetičke sekvence. U određenom smislu, dugo zakopane pretrage mogu dati dokaze o predačkom stanju kukuruza i teosinte. razjašnjavajući zajedničku genetičku pozadinu između njih dvoje. Još jedan primjer uloge selektivnih skeniranja u domestikaciji dolazi od [[kokoš]]i. Švedska istraživačka grupa nedavno je koristila tehnike paralelnog sekvenciranja kako bi ispitala osam kultiviranih [[rasa]] kokoši i njihovog najbližeg divljeg pretka s ciljem otkrivanja genetičkih sličnosti koje proizlaze iz selektivnih čišćenja.<ref>{{cite journal |author=Rubin, Carl-Johan, Zody, Michael C., Eriksson, Jonas, Meadows, Jennifer R. S., Sherwood, Ellen, Webster, Matthew T., Jiang, Lin, Ingman, Max, Sharpe, Sojeong, Ted Ka, Hallboök, Finn, Besnier, Francois, Carlborg, Orjan, Bed'hom, Bertrand, Tixier-Boichard, Michele, Jensen, Per, Siege, Paul, Lindblad-Toh, Kerstin, & Andersson, Leif |title=Whole-genome resequencing reveals loci under selection during chicken domestication |journal=Letters to Nature |volume=464 |issue= 7288|pages= 587–91 |pmid=20220755 |doi=10.1038/nature08832 |date=March 2010|bibcode=2010Natur.464..587R |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01193349/file/2010_Rubin_Nature_1.pdf |doi-access=free }}</ref> Uspjeli su otkriti dokaze o nekoliko selektivnih čišćenja, najznačajnije u genu odgovornom za receptor tireoid-stimulirajućeh hormona ([[TSHR]]), koji reguliše metaboličke i [[fotoperiod]] ompovezane elemente reprodukcije. Ovo sugeriše da je, u nekom trenutku domestikacije kokoši, selektivna pretraga, vjerovatno vođena ljudskom intervencijom, suptilno promijenila reproduktivni mehanizam ptice, vjerovatno u korist njenih ljudskih manipulatora. ==Kod ljudi== Primjeri selektivnih pretraga kod ljudi su u varijantama koje utiču na [[Laktazna perzistencija|perzistenciju laktaze]],<ref>{{Cite journal|last1=Bersaglieri|first1=Todd|last2=Sabeti|first2=Pardis C.|last3=Patterson|first3=Nick|last4=Vanderploeg|first4=Trisha|last5=Schaffner|first5=Steve F.|last6=Drake|first6=Jared A.|last7=Rhodes|first7=Matthew|last8=Reich|first8=David E.|last9=Hirschhorn|first9=Joel N.|date=2004-06-01|title=Genetic signatures of strong recent positive selection at the lactase gene|journal=American Journal of Human Genetics|volume=74|issue=6|pages=1111–1120|doi=10.1086/421051 |pmc=1182075|pmid=15114531}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tishkoff|first1=Sarah A.|last2=Reed|first2=Floyd A.|last3=Ranciaro|first3=Alessia|last4=Voight|first4=Benjamin F.|last5=Babbitt|first5=Courtney C.|last6=Silverman|first6=Jesse S.|last7=Powell|first7=Kweli|last8=Mortensen|first8=Holly M.|last9=Hirbo|first9=Jibril B.|date=2007-01-01|title=Convergent adaptation of human lactase persistence in Africa and Europe|journal=Nature Genetics|volume=39|issue=1|pages=31–40 |doi=10.1038/ng1946 |pmc=2672153|pmid=17159977}}</ref> i prilagođavanje velikoj nadmorskoj visini.<ref>{{Cite journal|last1=Yi|first1=Xin |last2=Liang|first2=Yu|last3=Huerta-Sanchez|first3=Emilia |last4=Jin|first4=Xin |last5=Cuo|first5=Zha Xi Ping|last6=Pool|first6=John E.|last7=Xu|first7=Xun |last8=Jiang|first8=Hui|last9=Vinckenbosch|first9=Nicolas|date=2010-07-02|title=Sequencing of 50 human exomes reveals adaptation to high altitude|journal=[[Science]]|volume=329|issue=5987 |pages=75–78 |doi=10.1126/science.1190371 |pmc=3711608|pmid=20595611|bibcode=2010Sci...329...75Y }}</ref> == Klinični značaj == Budući da selektivna skeniranja omogućavaju brzu adaptaciju, navedeni su kao ključni faktor u sposobnosti [[patogen]]ih [[bakterija]] i virusa da napadnu svog domaćina i prežive lijekove koje koristimo za njihovo liječenje.<ref>{{cite journal |author=Sa, Juliana Marth, Twua, Olivia Twua, Haytona, Karen, Reyesa, Sahily, Fayb, Michael P., Ringwald, Pascal, & Wellemsa, Thomas E. |title=Geographic patterns of Plasmodium falciparum drug resistance distinguished by differential responses to amodiaquine and chloroquine |journal=PNAS|volume=106 |issue=45 |pages=18883–18889 |year=2009 |pmid= 19884511|pmc= 2771746|doi=10.1073/pnas.0911317106|doi-access=free }}</ref> U takvim sistemima, konkurencija između domaćina i [[parazit]]a često se karakterizira kao evolucijska "trka u naoružanju", tako da što brže jedan organizam može promijeniti svoj način napada ili odbrane, to bolje. Ovo je drugdje opisano hipotezom Crvene kraljice. Nepotrebno je reći da će efikasniji patogen ili otporniji domaćin imati adaptivnu prednost nad svojim srodnicima, pružajući gorivo za selektivno čišćenje. Jedan primjer dolazi od virusa ljudske [[gripa|gripe]], koji je uključen u adaptivnu borbu s ljudima stotinama godina. Dok se [[antigen]]ski drift (postepena promjena površinskih antigena) smatra tradicionalnim modelom za promjene virusnog genotipa, nedavni dokazi<ref>{{cite journal |author=Rambaut, Andrew, Pybus, Oliver G., Nelson, Martha I., Viboud, Cecile, Taubenberger, Jeffery K., & Holmes, Edward C. |title=The genomic and epidemiological dynamics of human influenza A virus |journal=Nature |volume=453 |issue= 7195|pages= 615–619|year=2008 |pmid=18418375 |pmc=2441973 |doi=10.1038/nature06945|bibcode=2008Natur.453..615R }}</ref> sugeriraju da selektivna čišćenja također imaju važnu ulogu. U nekoliko populacija gripe, vrijeme do najnovijeg zajedničkog pretka (TMRCA) "sestrinskih" sojeva, što je pokazatelj srodnosti, sugeriralo je da su se svi razvili od [[zajednički predak|zajedničkog pretka]], u roku od samo nekoliko godina. Periodi niske genetičke raznolikosti, vjerovatno rezultat genetičkih čišćenja, ustupili su mjesto sve većoj raznolikosti kako su se različiti sojevi prilagođavali svojim vlastitim lokacijama. Sličan slučaj može se naći kod ''[[Toxoplasma gondii]]'', izuzetno potentnog protozojskog parazita, sposobnog zaraziti [[toplokrvne životinje]]. Nedavno je otkriveno da ''T. gondii'' postoji samo u tri klonske loze u cijeloj Evropi i Sjevernoj Americi.<ref>{{cite journal |author1=Sibley, L. David |author2=Ajioka, James W |title=Population Structure of Toxoplasma gondii: Clonal Expansion Driven by Infrequent Recombination and Selective Sweeps |journal=Annu. Rev. Microbiol. |volume= 62 |issue=1 |pages=329–359 |year=2008 |doi=10.1146/annurev.micro.62.081307.162925|pmid=18544039 }}</ref> Drugim riječima, postoje samo tri genetički različita soja ovog parazita u cijelom [[Stari svijet|Starom]] i većem dijelu [[Novo svijet|Novog svijeta]]. Ova tri soja karakterizira jedna monomorfna verzija gena Chr1a, koja se pojavila približno u isto vrijeme kao i tri moderna klona. Čini se dakle da se pojavio novi [[genotip]], koji sadrži ovaj oblik Chr1a i proširio se na cijelu evropsku i sjevernoameričku populaciju ''Toxoplasma gondii'', donoseći sa sobom ostatak svog genoma putem [[genetičko autostopiranje|genetičkog autostopiranja]]. Južnoamerički sojevi ''T. gondii'', kojih ima mnogo više nego što ih postoji drugdje, također nose ovaj alel Chr1a. ==Također pogledajte== * [[Međunarodni HapMap projekat]] * [[Hill-Robertsonov efekat]] *[[Mehko selektivno skeniranje]] ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== {{Molekularna evolucija}} [[Kategorija:Selekcija]] [[Kategorija:Mutacije]] 4lxpcie7kl8wfgvhaodruef4pj8ihbx 4 537178 3932226 2026-09-30T06:56:31Z USERUS-XY 186286 Nova stranica: '''Braditrof''' je soj organizma koji pokazuje spor rast u odsustvu vanjskog izvora određenog [[metabolit|metabolita]]. To je obično posljedica defekta u [[enzim]]u neophodnom za [[metabolički put]] proizvodnje te hemikalije. Takvi defekti nastaju uslijed [[mutacija]] u [[gen]]ima koji kodiraju te enzime. Budući da organizam ipak može proizvesti male količine te hemikalije, [[mutacija]] nije letalna. Kod ovih braditrofnih sojeva do brzog rasta dolazi kada je hemikalija... 3932226 wikitext text/x-wiki '''Braditrof''' je soj organizma koji pokazuje spor rast u odsustvu vanjskog izvora određenog [[metabolit|metabolita]]. To je obično posljedica defekta u [[enzim]]u neophodnom za [[metabolički put]] proizvodnje te hemikalije. Takvi defekti nastaju uslijed [[mutacija]] u [[gen]]ima koji kodiraju te enzime. Budući da organizam ipak može proizvesti male količine te hemikalije, [[mutacija]] nije letalna. Kod ovih braditrofnih sojeva do brzog rasta dolazi kada je hemikalija prisutna u podlozi za rast ćelija, te se nedostajući metabolit može [[membranski transportni protein |transportovati]] u ćeliju iz vanjske sredine. Braditrof može se nazvati i „auksotrofom sa nepotpunim blokom” (engl. *leaky auxotroph*). Termin „braditrof” prvi put je upotrijebljen za opisivanje mutanata bakterije ''[[Escherichia coli]]'' kod kojih je [[biosinteza]] [[arginin]]a bila djelimično oštećena.<ref>Novick RP Maas WK (1961). "Control by endogenously synthesized arginine of the formation of ornithine transcarbamylase in ''Escherichia col''i. J.Bacteriol. 81: 236-40.</ref> Među mnogim drugim primjerima braditrofnih sojeva [[mikroorganizam]]a nalaze se sojevi ''[[Bacillus subtilis]]'' s mutacijama koje utiču na proizvodnju [[tiamin]]a. <ref name="pmid16291685">{{cite journal |vauthors=Schyns G, Potot S, Geng Y, Barbosa TM, Henriques A, Perkins JB |title=Isolation and characterization of new thiamine-deregulated mutants of Bacillus subtilis |journal=J. Bacteriol. |volume=187 |issue=23 |pages=8127–36 |year=2005 |pmid=16291685 |pmc=1291275 |doi=10.1128/JB.187.23.8127-8136.2005}}</ref> i sojevi ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' sa mutacijama koje narušavaju biosintezu [[arginin]]a.<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Crabeel%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 Crabeel M] 1, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Soetens%20O%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 Soetens O], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=De%20Rijcke%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 De Rijcke M], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Pratiwi%20R%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 Pratiwi R], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Pankiewicz%20R%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 Pankiewicz R] (1996). "The ARG11 gene of ''Saccharomyces cerevisiae'' encodes a mitochondrial integral membrane protein required for arginine biosynthesis." J. Biol. Chem. 271(40): 25011-8</ref> ==Također pogledajte== * [[Autotrof]] * [[Auksotrof]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Citologija]] [[Kategorija:Mikrobiologija]] g1k79qm7oks32huf6mjhypoxxemwyus 0 537179 3932236 2026-09-30T09:36:31Z Smoltoks 169909 Nova stranica: '''Nada Golubović''' (rođ 1946., Zagreb)<ref name=":1">{{Cite book|last=Spahić-Šiljak|first=Zilka|url=https://www.ceeol.com/search/book-detail?id=1178390|title=Sjaj ljudskosti – životne priče mirotvorki u BiH|year=2015|isbn=978-9958-9990-5-5|location=Sarajevo}}</ref> mirovna je aktivistica posvećena zaštiti prava žena, prevenciji i borbi protiv nasilja nad ženama, te povećanju nivoa učešća žena u politici u Bosni i Hercegovini i regionu. Osnivačica je i sada... 3932236 wikitext text/x-wiki '''Nada Golubović''' (rođ 1946., Zagreb)<ref name=":1">{{Cite book|last=Spahić-Šiljak|first=Zilka|url=https://www.ceeol.com/search/book-detail?id=1178390|title=Sjaj ljudskosti – životne priče mirotvorki u BiH|year=2015|isbn=978-9958-9990-5-5|location=Sarajevo}}</ref> mirovna je aktivistica posvećena zaštiti prava žena, prevenciji i borbi protiv nasilja nad ženama, te povećanju nivoa učešća žena u politici u Bosni i Hercegovini i regionu. Osnivačica je i sadašnja predsjednica Upravnog odbora organizacije [[Fondacija Udružene žene Banja Luka|Udružene žene Banja Luka]]. == Biografija == Nada Golubović je rođena u [[Zagreb|Zagrebu]] 1946. godine u Hrvatskoj. Diplomirala je na Biotehnološkom fakultetu u Zagrebu. Godine 1971. preselila se u [[Banja Luka|Banja Luku]] gdje počinje raditi u bolnici, a na [[Medicinski fakultet u Sarajevu|Medicinskom fakultetu u Sarajevu]] specijalizira medicinsku biohemiju.<ref name=":1" /> Tokom rata u Bosni i Hercegovini, bavila se humanitarnim radom te pružala pomoć srpskim izbjeglicama koje su pristizale iz Hrvatske.<ref name=":2">{{Cite book|last=Veličković|first=Marina|url=https://soc.ba/site/wp-content/uploads/2015/11/1995-2015-%C5%BDene-i-politi%C4%8Dki-%C5%BEivot-u-postdejtonskoj-Bosni-i-Hercegovini_za-web.pdf|title=1995-2015: Žene i politički život u postdejtonskoj Bosni i Hercegovini|publisher=CEEOL|year=2015}}</ref> Nakon rata, zajedno s [[Lidija Živanović|Lidijom Živanović]], uključila se u prve građanske inicijative inicijative povezivanja ljudi i pomirenja u BiH. U ovom periodu počinje raditi na povezivanju nevladinih organizacija u entitetima [[Federacija Bosne i Hercegovine|FBiH]] i [[Republika Srpska|RS]].<ref name=":1" /> 1996. godine osniva nevladinu organizaciju “Udružene žene” Banja Luka, u kojoj je i danas predsjednica Upravnog odbora. Aktivizam za borbu protiv [[Nasilje nad ženama|nasilja nad ženama]] je tokom ranim 2000-tih godina uključivao i inicijative za zakonsko uređenje zaštite od nasilja u porodici, s obzirom da se nasilje do 2000. smatralo privatnom stvari svake porodice. Važan iskorak u ovom pogledu je bilo uključivanje nasilja u porodici u Krivini zakon RS-a 200. godine te Krivični zakon FBiH tri godine kasnije. Nakon toga, bila je uključena u proces donošenja zakona o zaštiti od nasilja u porodici, koji su 2005. godine usvojeni u oba entiteta. Zajedno s parlamentarkama [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine RS-a]], zagovarala je finansiranje [[Sigurna kuća|sigurnih kuća]] iz budžeta entiteta i lokalnih zajednica, koji je kasnije doprinijeo kreiranju sličnog modela finansiranja sigurnih kuća u FBiH, u saradnji s kolegicom [[Sabiha Husić|Sabihom Husić]] iz [[Medica Zenica|Medice Zenica.]]<ref name=":1" /> Od 1998. također radila je sa ženama iz političkih partija kroz različite vrste obrazovnih programa kako bi ih osnažile za preuzimanje dijela moći u javnom prostoru. Golubović je između ostalog zagovarala deifniranju kvota od 30 posto na listama političkih partija, koje su prihvaćene u okviru izmjena [[Izborni zakon BiH|Izbornog zakona u BiH]]. <ref name=":1" />Istovremeno, stava je da učešće žena mora biti smisleno, iako zastupljenost predstavlja važnu osnovu, kritična prema remoniranim političarkama koje uglavnom zastupaju stavove svojih stranaka.<ref name=":2" /> Ambasada [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] u Bosni i Hercegovini je proglasila Nadu Golubović kao jednu od BiH heroina mjeseca septembra 2022., zajedno sa [[Gorica Ivić|Goricom Ivić]], [[Amela Bašić Tomić|Amelom Bašić Tomić]] i [[Aleksandra Petrić|Aleksandrom Petrić]]<ref>{{Cite web|url=https://ba.usembassy.gov/bs/bih-heroes-of-the-month-nominees-for-september-nada-golubovic-gorica-ivic-amela-basic-tomic-and-aleksandra-petric/|title=BiH heroji mjeseca septembra – Nada Golubović, Gorica Ivić, Amela Bašić Tomić i Aleksandra Petrić|website=ba.usembassy.gov|publisher=U.S. Embassy in Sarajevo}}</ref> == Vanjski linkovi == * [https://doiserbia.nb.rs/img/doi/1450-6637/2002/1450-66370204063G.pdf Rad Nade Golubović iz 2002. godine "Istina i pomirenje - Iskustva žena iz bivše Jugoslavije"] * [https://etrafika.net/najnovije/83765/za-25-godina-udruzene-zene-pomogle-su-skoro-10-000-zena-i-djece/ Za 25 godina “Udružene žene” pomogle su skoro 10.000 žena i djece] * [https://www.oslobodjenje.ba/okanal/video-nada-golubovic-zene-koje-su-prijavile-seksualno-nasilje-predstavljaju-vrh-ledenog-brijega-624290/ Nada Golubović: Žene koje su prijavile seksualno nasilje predstavljaju vrh ledenog brijega] l5jzjdmvhp3gbkuomdlgyxoohkavr7h 3932237 3932236 2026-09-30T09:41:46Z Smoltoks 169909 3932237 wikitext text/x-wiki '''Nada Golubović''' (rođ 1946., Zagreb)<ref name=":1">{{Cite book|last=Spahić-Šiljak|first=Zilka|url=https://www.ceeol.com/search/book-detail?id=1178390|title=Sjaj ljudskosti – životne priče mirotvorki u BiH|year=2015|isbn=978-9958-9990-5-5|location=Sarajevo}}</ref> mirovna je aktivistica posvećena zaštiti prava žena, prevenciji i borbi protiv nasilja nad ženama, te povećanju nivoa učešća žena u politici u Bosni i Hercegovini i regionu. Osnivačica je i sadašnja predsjednica Upravnog odbora organizacije [[Fondacija Udružene žene Banja Luka|Udružene žene Banja Luka]]. == Biografija == Nada Golubović je rođena u [[Zagreb|Zagrebu]] 1946. godine u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Diplomirala je na Biotehnološkom fakultetu u Zagrebu. Godine 1971. preselila se u [[Banja Luka|Banja Luku]] gdje počinje raditi u bolnici, a na [[Medicinski fakultet u Sarajevu|Medicinskom fakultetu u Sarajevu]] specijalizira medicinsku biohemiju.<ref name=":1" /> Tokom rata u Bosni i Hercegovini, bavila se humanitarnim radom te pružala pomoć srpskim izbjeglicama koje su pristizale iz Hrvatske.<ref name=":2">{{Cite book|last=Veličković|first=Marina|url=https://soc.ba/site/wp-content/uploads/2015/11/1995-2015-%C5%BDene-i-politi%C4%8Dki-%C5%BEivot-u-postdejtonskoj-Bosni-i-Hercegovini_za-web.pdf|title=1995-2015: Žene i politički život u postdejtonskoj Bosni i Hercegovini|publisher=CEEOL|year=2015}}</ref> Nakon rata, zajedno s [[Lidija Živanović|Lidijom Živanović]], uključila se u prve građanske inicijative inicijative povezivanja ljudi i pomirenja u BiH. U ovom periodu počinje raditi na povezivanju nevladinih organizacija u entitetima [[Federacija Bosne i Hercegovine|FBiH]] i [[Republika Srpska|RS]].<ref name=":1" /> 1996. godine osniva nevladinu organizaciju “Udružene žene” Banja Luka, u kojoj je i danas predsjednica Upravnog odbora. Aktivizam za borbu protiv [[Nasilje nad ženama|nasilja nad ženama]] je tokom ranim 2000-tih godina uključivao i inicijative za zakonsko uređenje zaštite od nasilja u porodici, s obzirom da se nasilje do 2000. smatralo privatnom stvari svake porodice. Važan iskorak u ovom pogledu je bilo uključivanje nasilja u porodici u Krivini zakon RS-a 200. godine te Krivični zakon FBiH tri godine kasnije. Nakon toga, bila je uključena u proces donošenja zakona o zaštiti od nasilja u porodici, koji su 2005. godine usvojeni u oba entiteta. Zajedno s parlamentarkama [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine RS-a]], zagovarala je finansiranje [[Sigurna kuća|sigurnih kuća]] iz budžeta entiteta i lokalnih zajednica, koji je kasnije doprinijeo kreiranju sličnog modela finansiranja sigurnih kuća u FBiH, u saradnji s kolegicom [[Sabiha Husić|Sabihom Husić]] iz [[Medica Zenica|Medice Zenica.]]<ref name=":1" /> Od 1998. također radila je sa ženama iz političkih partija kroz različite vrste obrazovnih programa kako bi ih osnažile za preuzimanje dijela moći u javnom prostoru. Golubović je između ostalog zagovarala definiranje kvota od 30 posto na listama političkih partija, koje su prihvaćene u ovom periodu u okviru izmjena [[Izborni zakon BiH|Izbornog zakona u BiH]]. <ref name=":1" />Istovremeno, stava je da učešće žena mora biti smisleno pored toga što zastupljenost predstavlja važnu osnovu, i u vezi s tim kritična je prema remoniranim političarkama koje uglavnom zastupaju stavove svojih stranaka.<ref name=":2" /> Ambasada [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] u Bosni i Hercegovini je proglasila Nadu Golubović kao jednu od BiH heroina mjeseca septembra 2022., zajedno sa [[Gorica Ivić|Goricom Ivić]], [[Amela Bašić Tomić|Amelom Bašić Tomić]] i [[Aleksandra Petrić|Aleksandrom Petrić]]<ref>{{Cite web|url=https://ba.usembassy.gov/bs/bih-heroes-of-the-month-nominees-for-september-nada-golubovic-gorica-ivic-amela-basic-tomic-and-aleksandra-petric/|title=BiH heroji mjeseca septembra – Nada Golubović, Gorica Ivić, Amela Bašić Tomić i Aleksandra Petrić|website=ba.usembassy.gov|publisher=U.S. Embassy in Sarajevo}}</ref> == Vanjski linkovi == * [https://doiserbia.nb.rs/img/doi/1450-6637/2002/1450-66370204063G.pdf Rad Nade Golubović iz 2002. godine "Istina i pomirenje - Iskustva žena iz bivše Jugoslavije"] * [https://etrafika.net/najnovije/83765/za-25-godina-udruzene-zene-pomogle-su-skoro-10-000-zena-i-djece/ Za 25 godina “Udružene žene” pomogle su skoro 10.000 žena i djece] * [https://www.oslobodjenje.ba/okanal/video-nada-golubovic-zene-koje-su-prijavile-seksualno-nasilje-predstavljaju-vrh-ledenog-brijega-624290/ Nada Golubović: Žene koje su prijavile seksualno nasilje predstavljaju vrh ledenog brijega] eb6q7zqvnbb0xem9ydphdj8mpwxfywi 4 537180 3932241 2026-09-30T10:08:44Z USERUS-XY 186286 Nova stranica: {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Neuroblastom | slika = Neuroblastoma rosettes.jpg | opis_slike = Mikroskopski prikaz tipičnog neuroblastoma sa [[Palisad (patologija)|rozetnom]] formacijom |specijalnost= [[Neuroonkologija]] | simptomi = Bol u kostima, [[umor]], [[gubitak apetita]], [[groznica]] | pojava = Ispod 5 godina | trajanje = | uzroci = Genetička [[mutacija]] | rizici = | dijagnoza = [[Biopsija]] tkiva | diferencijalna_dijagnoza... 3932241 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Neuroblastom | slika = Neuroblastoma rosettes.jpg | opis_slike = Mikroskopski prikaz tipičnog neuroblastoma sa [[Palisad (patologija)|rozetnom]] formacijom |specijalnost= [[Neuroonkologija]] | simptomi = Bol u kostima, [[umor]], [[gubitak apetita]], [[groznica]] | pojava = Ispod 5 godina | trajanje = | uzroci = Genetička [[mutacija]] | rizici = | dijagnoza = [[Biopsija]] tkiva | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija =Ne postoji | liječenje = Posmatranje, operacija, [[radioterapija|zračenje]], [[hemoterapija]], [[transplantacija matičnih ćelija]] | lijek= Terapija antitijelima, koja se obično primjenjuje s [[citokin]]ima [[GM-CSF]] i [[interleukin 2|IL-2]] | prognoza = U SAD [[petogodišnje preživljavanje]] ~95% (< 1 godine), 68% (1–14 godina) | frekvencija = 1/7.000 djece | smrtnost = 15% smrtnih slučajeva uzrokovanih rakom kod djece }} '''Neuroblastom''' ('''NB''') je vrsta [[kancer|raka]] koji se formira u određenim vrstama [[nervno tkivo|nervnog tkiva]]. Najčešće počinje od jedne od [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnih žlijezda]], ali se može razviti i u [[vrat]]u, [[grudni koš|grudima]], [[abdomen]]u ili [[kićma|kičmi]]. Simptomi mogu uključivati [[bol u kostima]], masu u abdomenu, vratu ili grudima ili bezbolne plavkaste kvržice ispod kože.<ref name=NCI2016Pt>{{cite web|title=Neuroblastoma Treatment|url=https://www.cancer.gov/types/neuroblastoma/patient/neuroblastoma-treatment-pdq#section/all|website=National Cancer Institute|access-date=9 November 2016|date=20 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110050003/https://www.cancer.gov/types/neuroblastoma/patient/neuroblastoma-treatment-pdq#section/all|archive-date=10 November 2016}}</ref> ==Znaci i simptomi== Prvi [[simptom]]i neuroblastoma su često nejasni, što otežava dijagnozu. [[Umor]], [[gubitak apetita]], [[groznica]] i bol u zglobovima su česti. Simptomi zavise od lokacije primarnog tumora i metastaza ako su prisutne:<ref>{{cite web |url= http://www.macmillan.org.uk/Cancerinformation/Cancertypes/Childrenscancers/Typesofchildrenscancers/Neuroblastoma.aspx |title=Neuroblastoma in children |date=1 January 2013 | vauthors = Wheeler K |publisher=Macmillan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005221946/http://www.macmillan.org.uk/Cancerinformation/Cancertypes/Childrenscancers/Typesofchildrenscancers/Neuroblastoma.aspx |archive-date=5 October 2015 }}</ref> * U [[abdomen]]u, tumor može uzrokovati [[abdominalna distenzija|abdominalnu distenziju]] i [[zatvor (probava)|zatvor]]. * Tumor u [[grudi]]ma može uzrokovati [[problemi s disanjem|probleme s disanjem]]. * Tumor koji pritiska na [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] može uzrokovati [[slabost]], a time i nemogućnost stajanja, puzanja ili hodanja. * Koštane lezije u [[noga]]ma i [[kuk]]ovima mogu uzrokovati bol i hramanje. * Tumor u kostima oko [[oči]]ju ili [[orbita (anatomija)|orbitama]] može uzrokovati izrazite modrice i oticanje. * Infiltracija [[koštana srž|koštane srži]] može uzrokovati [[bljedilo]] od [[anemija|anemije]]. Neuroblastom se često širi na druge dijelove tijela prije nego što se pojave bilo kakvi simptomi, a 50 do 60% svih slučajeva neuroblastoma prezentira se s [[metastaza|metastazama]].<ref>{{cite web |url=http://www.merck.com/mmpe/sec19/ch285/ch285b.html |title=Neuroblastoma: Pediatric Cancers: Merck Manual Professional |access-date=1 January 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218193442/http://www.merck.com/mmpe/sec19/ch285/ch285b.html |archive-date=18 December 2007 }}</ref> Najčešća lokacija nastanka neuroblastoma (tj. primarnog tumora) je u [[nadbubrežna žlijezda| nadbubrežnim žlijezdama]]. To se javlja u 40% lokaliziranih tumora i u 60% slučajeva raširene bolesti. Neuroblastom se također može razviti bilo gdje duž lanca [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], od [[vrat]]a do [[karlica|karlice]]. Učestalost na različitim lokacijama uključuje: vrat (1%), grudni koš (19%), abdomen (30% neadrenalni) ili karlicu (1%). U rijetkim slučajevima, primarni tumor ne može se uočiti.<ref name="pmid17943963">{{cite journal | vauthors = Friedman GK, Castleberry RP | title = Changing trends of research and treatment in infant neuroblastoma | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 49 | issue = 7 Suppl | pages = 1060–1065 | date = December 2007 | pmid = 17943963 | doi = 10.1002/pbc.21354 | s2cid = 37657305 }}</ref> Rijetke, ali karakteristične prezentacije uključuju transverzalnu mijelopatiju (kompresija kičmene moždine tumorom, 5% slučajeva), dijareju otpornu na liječenje (lučenje vazoaktivnog intestinalnog peptida tumorom, 4% slučajeva), [[Hornerov sindrom]] (tumor [[cerviks|grlića maternice]], 2,4% slučajeva), [[opsoklonusno mioklonusni sindrom]]<ref name="pmid19430769">{{cite journal | vauthors = Rothenberg AB, Berdon WE, D'Angio GJ, Yamashiro DJ, Cowles RA | title = The association between neuroblastoma and opsoclonus-myoclonus syndrome: a historical review | journal = Pediatric Radiology | volume = 39 | issue = 7 | pages = 723–726 | date = July 2009 | pmid = 19430769 | doi = 10.1007/s00247-009-1282-x | s2cid = 24523263 }}</ref> i [[ataksija]] (sumnja na [[neoplazma|paraneoplaziski]] uzrok, 1,3% slučajeva), i [[hipertenzija]] (lučenje [[kateholamin]]a ili kompresija bubrežne arterije, 1,3% slučajeva).<ref>{{cite book | vauthors = Cheung NK |title=Neuroblastoma |publisher=Springer-Verlag|pages=66–7 |year=2005 |isbn=978-3-540-40841-3 }}</ref> ==Uzrok== Uzrok neuroblastoma nije dobro shvaćen. Velika većina slučajeva je sporadična i nevezana za porodicu. Oko 1–2% slučajeva javlja se u porodicama i povezano je sa specifičnim genskim mutacijama. Porodični neuroblastom je u nekim slučajevima uzrokovan rijetkim [[mutacija germinativne linije|mutacijama germinativne linije]] u genu [[kinaza anaplazijskog limfoma|kinaze anaplazijskog limfoma]] (''ALK'').<ref name="pmid18724359">{{cite journal | vauthors = Mossé YP, Laudenslager M, Longo L, Cole KA, Wood A, Attiyeh EF, Laquaglia MJ, Sennett R, Lynch JE, Perri P, Laureys G, Speleman F, Kim C, Hou C, Hakonarson H, Torkamani A, Schork NJ, Brodeur GM, Tonini GP, Rappaport E, Devoto M, Maris JM | title = Identification of ALK as a major familial neuroblastoma predisposition gene | journal = Nature | volume = 455 | issue = 7215 | pages = 930–935 | date = October 2008 | pmid = 18724359 | pmc = 2672043 | doi = 10.1038/nature07261 | bibcode = 2008Natur.455..930M }}</ref> Mutacije germinativne linije u genu ''[[PHOX2B]] ''ili ''[[KIF1B]]'' također su povezane s porodičnim neuroblastomom. Neuroblastom je također karakteristika [[neurofibromatoza tipa 1| neurofibromatoze tipa 1]] i [[Beckwith-Wiedemannov sindrom|Beckwith-Wiedemannovog sindroma]]. Amplifikacija ''[[MYCN]]'' [[onkogen]]a unutar tumora je čest nalaz kod neuroblastoma. Stepen amplifikacije pokazuje bimodalnu distribuciju: ili 3– do 10-struko, ili 100– do 300-struko. Prisustvo ove mutacije u velikoj je [[korelacija|korelaciji]] s uznapredovalim stadijima bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Brodeur GM, Seeger RC, Schwab M, Varmus HE, Bishop JM | title = Amplification of N-myc in untreated human neuroblastomas correlates with advanced disease stage | journal =[[Science]] | volume = 224 | issue = 4653 | pages = 1121–1124 | date = June 1984 | pmid = 6719137 | doi = 10.1126/science.6719137 | bibcode = 1984Sci...224.1121B }}</ref> Dokazano je da [[duplikacija (genetika)|duplicirani]] segmenti gena ''[[LMO1]]'' unutar tumorskih ćelija neuroblastoma povećavaju rizik od razvoja agresivnog oblika raka.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang K, Diskin SJ, Zhang H, Attiyeh EF, Winter C, Hou C, Schnepp RW, Diamond M, Bosse K, Mayes PA, Glessner J, Kim C, Frackelton E, Garris M, Wang Q, Glaberson W, Chiavacci R, Nguyen L, Jagannathan J, Saeki N, Sasaki H, Grant SF, Iolascon A, Mosse YP, Cole KA, Li H, Devoto M, McGrady PW, London WB, Capasso M, Rahman N, Hakonarson H, Maris JM | title = Integrative genomics identifies LMO1 as a neuroblastoma oncogene | journal = [[Nature]] | volume = 469 | issue = 7329 | pages = 216–220 | date = January 2011 | pmid = 21124317 | pmc = 3320515 | doi = 10.1038/nature09609 | bibcode = 2011Natur.469..216W }}</ref> Ostali geni bi mogli imati prognostičku ulogu kod neuroblastoma. [[bioinformatika|Bioinformatička]] studija objavljena 2023. godine sugerirala je da bi geni ''[[AHCY]]'', ''[[DPYSL3]]'' i ''[[NME1]]'' mogli imati prognostičku ulogu kod ove bolesti.<ref name="ChiccoSanaviaJurman2023">{{cite journal | last1 = Chicco | first1 = Davide | last2 = Sanavia | first2 = Tiziana | last3 = Jurman | first3 = Giuseppe | title = Signature literature review reveals ''AHCY'', ''DPYSL3'', and ''NME1'' as the most recurrent prognostic genes for neuroblastoma | journal = BioData Mining | date = 4 March 2023 | volume = 16 | issue = 1 | page = 7 | eissn = 1756-0381 | doi = 10.1186/s13040-023-00325-1 | pmid = 36870971 | pmc = 9985261 | doi-access = free }}</ref> Neuroblastom je povezan sa [[varijacija broja kopija| varijacijom broja kopija]] unutar gena ''[[NBPF10]]'', što rezultira [[sindrom delecije 1q21.1|sindromom delecije 1q21.1]] ili [[sindrom duplikacije 1q21.1| sindromom duplikacije 1q21.1]].<ref>{{cite journal | vauthors = Diskin SJ, Hou C, Glessner JT, Attiyeh EF, Laudenslager M, Bosse K, Cole K, Mossé YP, Wood A, Lynch JE, Pecor K, Diamond M, Winter C, Wang K, Kim C, Geiger EA, McGrady PW, Blakemore AI, London WB, Shaikh TH, Bradfield J, Grant SF, Li H, Devoto M, Rappaport ER, Hakonarson H, Maris JM | title = Copy number variation at 1q21.1 associated with neuroblastoma | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7249 | pages = 987–991 | date = June 2009 | pmid = 19536264 | pmc = 2755253 | doi = 10.1038/nature08035 | bibcode = 2009Natur.459..987D }}</ref> Jedna studija snažno ukazuje na to da [[miRNK]]], koje su prekomjerno eksprimirane u ćelijama neuroblastoma s delecijom [[hromosom 1|1p]], za razliku od drugih genetičkih podgrupa neuroblastoma, mogu potencijalno poremetiti regulaciju gena povezanih s neuronskom diferencijacijom, te time doprinijeti patogenezi neuroblastoma. Nadalje, primijećeno je da je [[MikroRNK 495|miR-495]] prvenstveno ciljala većinu [[iRNK]] koje su uključene u diferencijaciju [[neuron]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Altungoz |first1=Oguz |last2=Timer |last3=Bagci |date=17 February 2023 |title=Chromosome 1p status in neuroblastoma correlates with higher expression levels of miRNAs targeting neuronal differentiation pathway |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11626-023-00750-w |journal=In Vitro Cell.Dev.Biol.-Animal |volume=59 |issue=2 |pages=100–108 |doi=10.1007/s11626-023-00750-w |pmid=36800078 |via=Springer|url-access=subscription }}</ref> Predloženo je nekoliko faktora rizika koji su predmet tekućih istraživanja. Zbog karakterističnog ranog početka, mnoge studije su se fokusirale na roditeljske faktore oko [[oplodnja|začeća]] i tokom [[trudoća|trudnoće]]. Istraženi faktori uključivali su zanimanje (tj. izloženost hemikalijama u određenim industrijama), [[pušenje]], konzumaciju [[alkohol]]a, upotrebu lijekova tokom trudnoće i faktore rođenja; međutim, rezultati nisu bili uvjerljivi.<ref>{{cite book | vauthors = Olshan AF, Bunin GR |year=2000 |chapter=Epidemiology of Neuroblastoma | veditors = Brodeur GM, Sawada T, Tsuchida Y, Voûte PP |title=Neuroblastoma |publisher=Elsevier |location=Amsterdam |pages=33–9 |isbn=978-0-444-50222-3}}</ref> Ostale studije su ispitivale moguće veze sa [[atopija|atopijom]] i izloženošću infekciji u ranom životu,<ref>{{cite journal | vauthors = Menegaux F, Olshan AF, Neglia JP, Pollock BH, Bondy ML | title = Day care, childhood infections, and risk of neuroblastoma | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 159 | issue = 9 | pages = 843–851 | date = May 2004 | pmid = 15105177 | pmc = 2080646 | doi = 10.1093/aje/kwh111 }}</ref> upotrebom [[hormon]]a i lijekova za plodnost,<ref name="Olshan et al. 1999">{{cite journal | vauthors = Olshan AF, Smith J, Cook MN, Grufferman S, Pollock BH, Stram DO, Seeger RC, Look AT, Cohn SL, Castleberry RP, Bondy ML | title = Hormone and fertility drug use and the risk of neuroblastoma: a report from the Children's Cancer Group and the Pediatric Oncology Group | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 150 | issue = 9 | pages = 930–938 | date = November 1999 | pmid = 10547138 | doi = 10.1093/oxfordjournals.aje.a010101 | doi-access = free }}</ref> i majčinom upotrebom [[boja]] za kosu.<ref name="McCall EE,''et al.'' 2005">{{cite journal | vauthors = McCall EE, Olshan AF, Daniels JL | title = Maternal hair dye use and risk of neuroblastoma in offspring | journal = Cancer Causes & Control | volume = 16 | issue = 6 | pages = 743–748 | date = August 2005 | pmid = 16049813 | doi = 10.1007/s10552-005-1229-y | s2cid = 24323871 }}</ref><ref name="pmid19159399">{{cite journal | vauthors = Heck JE, Ritz B, Hung RJ, Hashibe M, Boffetta P | title = The epidemiology of neuroblastoma: a review | journal = Paediatric and Perinatal Epidemiology | volume = 23 | issue = 2 | pages = 125–143 | date = March 2009 | pmid = 19159399 | doi = 10.1111/j.1365-3016.2008.00983.x }}</ref> ==Dijagnoza== [[Slika:Neuroblastoma mets.JPG|thumb|280px|Magnetna rezonanca koja prikazuje metastatski NB u orbitali i svodu lobanje kod dvogodišnjaka]] Dijagnozu obično potvrđuje [[anatomska patologija|hirurški patolog]], uzimajući u obzir kliničku sliku, [[mikroskop]]ske nalaze i druge laboratorijske testove. Može nastati iz bilo kojeg [[nervni greben|nervnog grebena]] početnog elementa [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]] (SNS). Vjeruje se da [[estezioneuroblastom]], također poznat kao olfaktorni neuroblastom, nastaje iz [[mirisni epitel|olfaktornog epitela]] i njegova klasifikacija ostaje kontroverzna. Međutim, budući da nije maligni tumor simpatičkog nervnog sistema, estezioneuroblastom je zaseban klinički [[entitet]] i ne treba ga miješati s neuroblastomom.<ref>{{EMedicine|article|278047|Esthesioneuroblastoma}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Cheung NK |title=Neuroblastoma |publisher=Springer-Verlag |page=73 |year=2005 |isbn=978-3-540-40841-3 }}</ref> ===Biohemija=== U oko 90% slučajeva neuroblastoma, povišeni nivoi [[kateholamin]]a ili njihovih [[metabolit]]a nalaze se u urinu ili krvi. Kateholamini i njihovi metaboliti uključuju [[dopamin]], [[homovanilinska kiselina| homovanilinsku kiselinu]] (HVA) i/ili [[vanililmandelin]] (VMA).<ref name="pmid16732582">{{cite journal | vauthors = Strenger V, Kerbl R, Dornbusch HJ, Ladenstein R, Ambros PF, Ambros IM, Urban C | title = Diagnostic and prognostic impact of urinary catecholamines in neuroblastoma patients | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 48 | issue = 5 | pages = 504–509 | date = May 2007 | pmid = 16732582 | doi = 10.1002/pbc.20888 | s2cid = 34838939 }}</ref> ===Snimanje=== Drugi način za otkrivanje neuroblastoma je skeniranje [[mIBG|meta-jodobenzilgvanidinom]], koje apsorbira 90 do 95% svih neuroblastoma, često nazivanih "mIBG-avid".<ref name="pmid17544628"/> Mehanizam je taj što mIBG apsorbiraju simpatički neuroni i on je funkcionalni analog [[neurotransmiter]]a [[norepinefrin]]a. Kada se radiojodira sa [[I-131]] ili I-123 (radioaktivni jodni [[izotop]]i), to je vrlo dobar [[radiofarmaceutik]] za dijagnozu i praćenje odgovora na liječenje ove bolesti. Sa [[vrijeme poluraspada|vremenom poluraspada]] od 13 sati, I-123 je preferirani izotop za osjetljivost i kvalitet snimanja. I-131 ima vrijeme poluraspada od 8 dana i u većim dozama je efikasna terapija kao ciljano zračenje protiv recidiviranog i refraktornog neuroblastoma.<ref name="pmid15653652">{{cite journal | vauthors = Pashankar FD, O'Dorisio MS, Menda Y | title = MIBG and somatostatin receptor analogs in children: current concepts on diagnostic and therapeutic use | journal = Journal of Nuclear Medicine | volume = 46 | issue = Suppl 1 | pages = 55S–61S | date = January 2005 | pmid = 15653652 | url = http://jnm.snmjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15653652 }}</ref> Budući da neuroblastomi ne apsorbiraju uvijek mIBG, istraživači su kod djece s neuroblastomom istraživali bi li druga vrsta nuklearnog snimanja, fluoro-deoksi-glukoza-pozitronska emisiona tomografija, često nazivana "F-FDG-PET", mogla biti korisna.<ref name=Blee2015>{{cite journal | vauthors = Bleeker G, Tytgat GA, Adam JA, Caron HN, Kremer LC, Hooft L, van Dalen EC | title = 123I-MIBG scintigraphy and 18F-FDG-PET imaging for diagnosing neuroblastoma | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2015 | volume = 2015 | pmid = 26417712 | pmc = 4621955 | doi = 10.1002/14651858.cd009263.pub2 }}</ref> Dokazi ukazuju na to da bi ovo moglo biti preporučljivo koristiti kod djece s neuroblastomom kod koje mIBG ne djeluje, ali je potrebno više istraživanja u ovom području. ===Histologija === [[Slika:Neuroblastoma.jpg|thumb|280px|Mikroskopski prikaz ganglioneuroblastoma bogatog stromom]] Na mikroskopiji, tumorske ćelije obično se opisuju kao male, okrugle i plave, a mogu se vidjeti i [[rozeta (dizajn)|rozetni]] uzorci ([[Homer Wrightova pseudorozeta|Homer Wright pseudorozete]]). Homer Wrightove pseudorozete tumorske su ćelije oko [[neuropil]]a, ne treba ih miješati s pravim rozetama, koje su tumorske ćelije oko praznog lumena.<ref>{{cite book |title=Robbins and Cotran pathologic basis of disease |date=2015 |publisher=Elsevier |isbn=978-1-4557-2613-4 |edition=9}}</ref> Također se razlikuju od pseudorozeta ependimoma koje se sastoje od tumorskih ćelija s [[glijni fibrilarni kiseli protein| glijnim fibrilarnim kiselim proteinom]] (GFAP)-pozitivnim procesima koji se sužavaju prema krvnom sudu (dakle, kombinacija ta dva).<ref>{{EMedicine|article|277621|Ependymoma}}</ref> Patolozi koriste niz imunohistokemijskih metoda bojenja kako bi razlikovali neuroblastome od histoloških mimika, kao što su [[rabdomiosarkom]], [[Ewingov sarkom]], [[limfom]] i [[Wilmsov tumor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Carter RL, al-Sams SZ, Corbett RP, Clinton S | title = A comparative study of immunohistochemical staining for neuron-specific enolase, protein gene product 9.5 and S-100 protein in neuroblastoma, Ewing's sarcoma and other round cell tumours in children | journal = Histopathology | volume = 16 | issue = 5 | pages = 461–467 | date = May 1990 | pmid = 2163356 | doi = 10.1111/j.1365-2559.1990.tb01545.x | s2cid = 6461880 }}</ref> Neuroblastom jeste jedan od perifernih neuroblastičnih [[tumor]]a (pNT) koji imaju slično porijeklo i pokazuju širok obrazac diferencijacije, od [[benigna bolest|benignog]] [[ganglioneurom]]a do [[ganglioneuroblastom]]a bogatog [[stroma|stromom]] sa neuroblastnim ćelijama, pomiješanim ili u nodulima, do visoko malignog neuroblastoma. Ova razlika u patologiji tumora prije tretmana važan je prognostički faktor, zajedno sa godinama i [[mitoza|mitozno]]-[[karioreksis]]nim indeksom (MKI). Ovaj sistem klasifikacije patologije (Shimada sistem) opisuje "povoljne" i "nepovoljne" tumore prema Međunarodnom komitetu za patologiju neuroblastoma (INPC) koji je osnovan 1999. godine i revidiran 2003.<ref name="pmid14601099">{{cite journal | vauthors = Peuchmaur M, d'Amore ES, Joshi VV, Hata J, Roald B, Dehner LP, Gerbing RB, Stram DO, Lukens JN, Matthay KK, Shimada H | title = Revision of the International Neuroblastoma Pathology Classification: confirmation of favorable and unfavorable prognostic subsets in ganglioneuroblastoma, nodular | journal = Cancer | volume = 98 | issue = 10 | pages = 2274–2281 | date = November 2003 | pmid = 14601099 | doi = 10.1002/cncr.11773 | s2cid = 27081822 | doi-access = free }}</ref> ===Stadiranje=== "Međunarodni sistem stadija neuroblastoma" (INSS), uspostavljen 1986. godine i revidiran 1988., stratificira neuroblastom prema njegovom anatomskom prisustvu prilikom dijagnoze:<ref>{{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/HealthProfessional/page3#Section_185 |title=Neuroblastoma Treatment—National Cancer Institute |access-date=30 July 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002182158/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/HealthProfessional/page3#Section_185 |archive-date=2 October 2008 |date=1 January 1980 }}</ref><ref name="pmid3199170">{{cite journal | vauthors = Brodeur GM, Seeger RC, Barrett A, Berthold F, Castleberry RP, D'Angio G, De Bernardi B, Evans AE, Favrot M, Freeman AI | title = International criteria for diagnosis, staging, and response to treatment in patients with neuroblastoma | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 6 | issue = 12 | pages = 1874–1881 | date = December 1988 | pmid = 3199170 | doi = 10.1200/JCO.1988.6.12.1874 }}</ref><ref name="pmid8336186">{{cite journal | vauthors = Brodeur GM, Pritchard J, Berthold F, Carlsen NL, Castel V, Castelberry RP, De Bernardi B, Evans AE, Favrot M, Hedborg F | title = Revisions of the international criteria for neuroblastoma diagnosis, staging, and response to treatment | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 11 | issue = 8 | pages = 1466–1477 | date = August 1993 | pmid = 8336186 | doi = 10.1200/JCO.1993.11.8.1466 }}</ref> *Stadij 1: Lokalizirani tumor ograničen na područje porijekla. *Stadij 2A: Jednostrani tumor s nepotpunom makroskopskom resekcijom; identifikabilni ipsilateralni i kontralateralni limfni čvorovi negativni za tumor. *Stadij 2B: Jednostrani tumor s potpunom ili nepotpunom makroskopskom resekcijom; s ipsilateralnim limfnim čvorom pozitivnim na tumor; identifikabilni kontralateralni limfni čvor negativni za tumor. *Stadij 3: Tumor infiltrira preko srednje linije sa ili bez zahvaćenosti regionalnih [[limfni čvor|limfnih čvorova]]; ili jednostrani tumor sa zahvaćenošću kontralateralnih limfnih čvorova; ili tumor srednje linije sa bilateralnom zahvaćenošću limfnih čvorova. *Stadij 4: Diseminacija tumora u udaljene limfne čvorove, [[koštana srž|koštanu srž]], [[kost]]i, [[jetra|jetru]] ili druge organe, osim onih definiranih u Stadiju 4S. *Stadij 4S: Djeca <1 godine s lokaliziranim primarnim tumorom kako je definirano u stadiju 1 ili 2, s diseminacijom ograničenom na jetru, kožu ili koštanu srž (manje od 10 posto nukleiranih ćelija koštane srži su tumori). Iako je korišten Međunarodni sporazum o stadiju (INSS), prepoznata je i potreba za međunarodnim konsenzusom o raspodjeli rizika, kako bi se uporedile slične kohorte u rezultatima studija. Počevši od 2005. godine, predstavnici glavnih kooperativnih grupa za pedijatrijsku onkologiju sastali su se kako bi pregledali podatke za 8.800 osoba sa neuroblastomom liječenih u [[Evropa|Evropi]], [[Japan]]u, [[SAD]]-u, [[Kanada|Kanadi]] i [[Australija|Australiji]], između 1990. i 2002. godine. Ova radna grupa predložila je sistem klasifikacije Međunarodne grupe za rizik od neuroblastoma (INRG). Retrospektivne studije otkrile su visoku stopu preživljavanja kod dobne grupe od 12 do 18 mjeseci, koja je prethodno bila kategorizirana kao visokorizična, i potaknule su odluku da se djeca od 12 do 18 mjeseci bez amplifikacije N-''myc'' (također se često naziva [[MYCN]]) reklasificiraju u kategoriju srednjeg rizika.<ref name="pmid16116154">{{cite journal | vauthors = Schmidt ML, Lal A, Seeger RC, Maris JM, Shimada H, O'Leary M, Gerbing RB, Matthay KK | title = Favorable prognosis for patients 12 to 18 months of age with stage 4 nonamplified MYCN neuroblastoma: a Children's Cancer Group Study | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 23 | issue = 27 | pages = 6474–6480 | date = September 2005 | pmid = 16116154 | doi = 10.1200/JCO.2005.05.183 | doi-access = free }}</ref> Nova INRG klasifikacija rizika će klasificirati neuroblastom pri dijagnozi na osnovu novog Međunarodnog sistema stadija rizičnih grupa neuroblastoma (INRGSS): *Stadij L1: Lokalizirana bolest bez faktora rizika definiranih slikom. *Stadij L2: Lokalizirana bolest sa faktorima rizika definiranim slikom. *Stadij M: Metastatska bolest. *Stadij MS: "Posebna" metastatska bolest gdje je MS ekvivalentan stadiju 4S. Nova stratifikacija rizika će se zasnivati na novom INRGSS sistemu stadija, dobi (dihotomizirano na 18 mjeseci), gradusu tumora, [[N-myc]] amplifikaciji, neuravnoteženoj 11q aberaciji i [[ploidija|ploidiji]] u četiri grupe rizika prije tretmana: vrlo nizak, nizak, srednji i visok rizik.<ref name=Lancet2007/><ref>{{cite journal | vauthors = Cohn SL, London WB, Monclair T, Matthay KK, Ambros PF, Pearson AD |year=2007 |title=Update on the development of the international neuroblastoma risk group (INRG) classification schema |journal=Journal of Clinical Oncology |volume=25 |issue=18 Suppl |page=9503 |doi=10.1200/jco.2007.25.18_suppl.9503 |url=http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9503 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110164845/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9503 |archive-date=10 January 2016 |url-access=subscription }} </ref> ==Skrining== Nivo [[kateholamin]]a u [[urin]]u može biti povišen kod prekliničkog neuroblastoma. Skrining asimptomske [[dojenčad]]i u dobi od tri sedmice, šest mjeseci i godinu dana provodi se u Japanu, Kanadi, Austriji i Njemačkoj od 1980-ih.<ref name="pmid11932470">{{cite journal | vauthors = Woods WG, Gao RN, Shuster JJ, Robison LL, Bernstein M, Weitzman S, Bunin G, Levy I, Brossard J, Dougherty G, Tuchman M, Lemieux B | title = Screening of infants and mortality due to neuroblastoma | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 14 | pages = 1041–1046 | date = April 2002 | pmid = 11932470 | doi = 10.1056/NEJMoa012387 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid12880955">{{cite journal | vauthors = Schilling FH, Spix C, Berthold F, Erttmann R, Sander J, Treuner J, Michaelis J | title = Children may not benefit from neuroblastoma screening at 1 year of age. Updated results of the population based controlled trial in Germany | journal = Cancer Letters | volume = 197 | issue = 1–2 | pages = 19–28 | date = July 2003 | pmid = 12880955 | doi = 10.1016/S0304-3835(03)00077-6 }}</ref> [[Japan]] je 1984. godine započeo skrining šestomjesečne djece na neuroblastom putem analize nivoa [[homovanilinska kiselina| homovanilinske]] i [[vanilmandelinska kiselina|vanilmandelinske kiseline]]. Skrining je zaustavljen 2004. godine, nakon što studije u Kanadi i Njemačkoj nisu pokazale smanjenje smrtnosti uzrokovane neuroblastomom, već su uzrokovale porast broja dijagnoza koje bi nestale bez liječenja, podvrgavajući tu djecu nepotrebnoj hirurškoj intervenciji i [[hemoterapija|hemoterapiji]].<ref name="pmid15128908">{{cite journal | vauthors = Tsubono Y, Hisamichi S | title = A halt to neuroblastoma screening in Japan | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 350 | issue = 19 | pages = 2010–2011 | date = May 2004 | pmid = 15128908 | doi = 10.1056/NEJM200405063501922 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/screening/neuroblastoma/HealthProfessional/page3 |title=Neuroblastoma Screening |publisher=National Cancer Institute |access-date=30 July 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001234010/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/screening/neuroblastoma/HealthProfessional/page3 |archive-date=1 October 2008 |date=1 January 1980 }}</ref><ref>Darshak Sanghavi, [http://www.slate.com/id/2154563/ "Screen Alert: How an Ounce of RX Prevention can Cause a Pound of Hurt"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061201153438/http://www.slate.com/id/2154563 |date=1 December 2006 }}, ''Slate'' magazine, 28 November 2006</ref> ==Liječenje== Kada je [[lezija]] lokalizirana, uglavnom je izlječiva. Međutim, dugoročno preživljavanje djece s uznapredovalom bolešću starije od 18 mjeseci je loše uprkos agresivnoj [[multimodalna terapija| multimodalnoj terapiji]] (intenzivna [[hemoterapija]], [[hirurgija]], [[terapija zračenjem]], [[transplantacija matičnih ćelija]], [[ćelijska diferencijacija|ćelijskom tretmanu]] [[izotretinoin]]om, također nazvan 13-''cis''-retinoična kiselina, i često [[imunoterapija]]<ref name="pmid18081947">{{cite journal | vauthors = Johnson E, Dean SM, Sondel PM | title = Antibody-based immunotherapy in high-risk neuroblastoma | journal = Expert Reviews in Molecular Medicine | volume = 9 | issue = 34 | pages = 1–21 | date = December 2007 | pmid = 18081947 | doi = 10.1017/S1462399407000518 | s2cid = 32358612 }}</ref> sa anti-[[GD2]] [[terapija monoklonskim antitijelima|terapijom monoklonskim antitijelima]] – [[dinutuksimab]]om). Identificirane su biološke i genetićke karakteristike koje su, kada se dodaju klasičnom kliničkom stadiju, omogućile raspoređivanje u rizične grupe za planiranje intenziteta liječenja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brodeur GM | title = Neuroblastoma: biological insights into a clinical enigma | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 3 | issue = 3 | pages = 203–216 | date = March 2003 | pmid = 12612655 | doi = 10.1038/nrc1014 | s2cid = 6447457 }}</ref> Ovi kriteriji uključuju dob osobe, stepen širenja bolesti, mikroskopski izgled i genetičke karakteristike, uključujući DNK-[[ploidija|ploidiju]] i amplifikaciju [[N-myc]] [[onkogen]]a (N-myc reguliše [[mikroRNK]])<ref name="pmid17943719">{{cite journal | vauthors = Schulte JH, Horn S, Otto T, Samans B, Heukamp LC, Eilers UC, Krause M, Astrahantseff K, Klein-Hitpass L, Buettner R, Schramm A, Christiansen H, Eilers M, Eggert A, Berwanger B | title = MYCN regulates oncogenic MicroRNAs in neuroblastoma | journal = International Journal of Cancer | volume = 122 | issue = 3 | pages = 699–704 | date = February 2008 | pmid = 17943719 | doi = 10.1002/ijc.23153 | doi-access = free }}</ref>), na bolesti niskog, srednjeg i visokog rizika. Nedavna biološka studija (COG ANBL00B1) analizirala je 2.687 osoba s neuroblastomom i određen je spektar raspoređivanja rizika: 37% slučajeva neuroblastoma ima nizak rizik, 18% srednji , a 45% visok rizik.<ref>{{cite web |url=http://media.asco.org/player/default.aspx?LectureID=317&conferenceFolder=vm2007&SessionFolder=01028&slideonly=yes&TrackID=N929&LectureTitle=Translating%20Neuroblastoma%20Genomics%20to%20the%20Clinic&Key=vm_47_10_222_317&SpeakerName=%3b%20Chair%3a%20John%20M.%20Maris%2c%20MD&mediaURL=%2fmedia&ServerName=media.asco.org&max=28&ext=jpg&useASX=false&playtype=&playtype=&playtype=, |archive-url=https://web.archive.org/web/20090102150923/http://media.asco.org/player/default.aspx?LectureID=317&conferenceFolder=vm2007&SessionFolder=01028&slideonly=yes&TrackID=N929&LectureTitle=Translating%20Neuroblastoma%20Genomics%20to%20the%20Clinic&Key=vm_47_10_222_317&SpeakerName=%3B%20Chair%3A%20John%20M.%20Maris%2C%20MD&mediaURL=%2Fmedia&ServerName=media.asco.org&max=28&ext=jpg&useASX=false&playtype=&playtype=&playtype=%2C |archive-date=2 January 2009 |title=Translating Neuroblastoma Genomics to the Clinic—J. Maris presentation ASCO 2007 |access-date=13 January 2008 }}</ref> (Postoje neki dokazi da su tipovi visokog i niskog rizika uzrokovani različitim mehanizmima, a ne samo dva različita stepena ispoljavanja istog mehanizma.)<ref name="pmid17897457">{{cite journal | vauthors = Gisselsson D, Lundberg G, Ora I, Höglund M | title = Distinct evolutionary mechanisms for genomic imbalances in high-risk and low-risk neuroblastomas | journal = Journal of Carcinogenesis | volume = 6 | page = 15 | date = September 2007 | pmid = 17897457 | pmc = 2042979 | doi = 10.1186/1477-3163-6-15 | doi-access = free }}</ref> Terapije za ove različite kategorije rizika su veoma različite. * Bolest niskog rizika često se može promatrati bez ikakvog liječenja ili izliječiti samo operacijom.<ref>{{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/Patient/page5 |title=Neuroblastoma Treatment |publisher=National Cancer Institute |access-date=2 February 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503102850/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/Patient/page5 |archive-date=3 May 2008 |date=1 January 1980 }}</ref> * Bolest srednjeg rizika se liječi hirurškim putem i [[hemoterapija|hemoterapijom]].<ref name="pmid9988866">{{cite journal | vauthors = Haase GM, Perez C, Atkinson JB | title = Current aspects of biology, risk assessment, and treatment of neuroblastoma | journal = Seminars in Surgical Oncology | volume = 16 | issue = 2 | pages = 91–104 | date = March 1999 | pmid = 9988866 | doi = 10.1002/(SICI)1098-2388(199903)16:2<91::AID-SSU3>3.0.CO;2-1 }}</ref> * Neuroblastom visokog rizika se liječi intenzivnom hemoterapijom, [[hirurgija|hirurškim zahvatom]], [[radioterapija|radioterapijom]], [[koštana srž|koštanom srži]] / [[transplantacija hematopoetskih matičnih ćelija|transplantacijom hematopoetskih matičnih ćelija]],<ref name="pmid18037943">{{cite journal | vauthors = Fish JD, Grupp SA | title = Stem cell transplantation for neuroblastoma | journal = Bone Marrow Transplantation | volume = 41 | issue = 2 | pages = 159–165 | date = January 2008 | pmid = 18037943 | pmc = 2892221 | doi = 10.1038/sj.bmt.1705929 }}</ref> terapija na biološkoj bazi s 13-''cis''-retinoičnom kiselinom ([[izotretinoin]] ili akutane)<ref name="pmid10519894">{{cite journal | vauthors = Matthay KK, Villablanca JG, Seeger RC, Stram DO, Harris RE, Ramsay NK, Swift P, Shimada H, Black CT, Brodeur GM, Gerbing RB, Reynolds CP | title = Treatment of high-risk neuroblastoma with intensive chemotherapy, radiotherapy, autologous bone marrow transplantation, and 13-cis-retinoic acid. Children's Cancer Group | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 341 | issue = 16 | pages = 1165–1173 | date = October 1999 | pmid = 10519894 | doi = 10.1056/NEJM199910143411601 | doi-access = free }}</ref> i terapija antitijelima, koja se obično primjenjuje s [[citokin]]ima [[GM-CSF]] i [[interleukin 2|IL-2]].<ref name="pmid20879881">{{cite journal | vauthors = Yu AL, Gilman AL, Ozkaynak MF, London WB, Kreissman SG, Chen HX, Smith M, Anderson B, Villablanca JG, Matthay KK, Shimada H, Grupp SA, Seeger R, Reynolds CP, Buxton A, Reisfeld RA, Gillies SD, Cohn SL, Maris JM, Sondel PM | title = Anti-GD2 antibody with GM-CSF, interleukin-2, and isotretinoin for neuroblastoma | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 14 | pages = 1324–1334 | date = September 2010 | pmid = 20879881 | pmc = 3086629 | doi = 10.1056/NEJMoa0911123 }}</ref> Meta-analiza je pronašla dokaze da kod djece s neuroblastomom visokog rizika, liječenje mijeloablativnom terapijom poboljšava preživljavanje bez događaja, ali može povećati rizik od nuspojava poput problema s [[bubrezi]]ma u usporedbi s konvencionalnom hemoterapijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Yalçin B, Kremer LC, van Dalen EC | title = High-dose chemotherapy and autologous haematopoietic stem cell rescue for children with high-risk neuroblastoma | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2015 | issue = 10 | date = October 2015 | pmid = 26436598 | pmc = 8783746 | doi = 10.1002/14651858.cd006301.pub4 }}</ref> Osobe s niskim i srednjim rizikom bolesti imaju odličnu prognozu sa stopom izlječenja iznad 90% za nizak rizik i 70–90% za srednji rizik. Nasuprot tome, terapija za neuroblastom visokog rizika od 2008. rezultirala je izlječenjem samo u oko 30% slučajeva.<ref>{{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/HealthProfessional/page3#Section_17 |title=Neuroblastoma Treatment |publisher=National Cancer Institute |access-date=30 July 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002182158/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/HealthProfessional/page3#Section_17 |archive-date=2 October 2008 |date=1 January 1980 }}</ref> Dodavanje terapije antitijelima značajno je povećalo stopu preživljavanja kod bolesti visokog rizika. U martu 2009. godine, rana analiza studije Dječije onkološke grupe (COG) sa 226 osoba visokog rizika pokazala je da je dvije godine nakon transplantacije matičnih ćelija 66% grupe nasumično raspoređeno da primi ch14.18 [[antitijelo]] sa [[GM-CSF]] i [[Interleukin 2|IL-2]] bilo živo i bez bolesti u poređenju sa samo 46% u grupi koja nije primila antitijelo. Randomizacija je zaustavljena kako bi sve osobe koje su se uključile u ispitivanje primile terapiju antitijelima.<ref>{{cite journal | vauthors = Yu AL, Gilman MF, Ozkaynak WB, London S, Kreissman HX, Chen KK, Matthay SL, Cohn JM, Maris JM, Sondel PM |year=2009 |title=A phase III randomized trial of the chimeric anti-GD2 antibody ch14.18 with GM-CSF and IL2 as immunotherapy following dose intensive chemotherapy for high-risk neuroblastoma: Childrens Oncology Group (COG) study ANBL0032 |journal=Journal of Clinical Oncology |volume=27 |issue=15 Suppl |pages=10067z |url=http://meetinglibrary.asco.org/content/35748-65 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110164845/http://meetinglibrary.asco.org/content/35748-65 |archive-date=10 January 2016 |access-date=10 September 2015 }}</ref> Utvrđeno je da su [[hemoterapija|hemoterapijski]] agensi koji se koriste u kombinaciji efikasni protiv neuroblastoma. Agensi koji se obično koriste u indukciji i za kondicioniranje transplantacije [[matrične ćelije|matičnih ćelija]] su spojevi platine ([[cisplatin]], [[karboplatin]]), alkilirajući agensi ([[ciklofosfamid]], [[ifosfamid]], [[melfalan]]), inhibitor [[topoizomeraza|topoizomeraze]] II ([[etopozid]]), [[antraciklin]] antibiotici ([[doksorubicin]]) i vinka [[alkaloidi]] ([[vinkristin]]). Neki noviji režimi uključuju inhibitore topoizomeraze I ([[topotekan]] i [[irinotekan]]) u indukciji za koje je utvrđeno da su efikasni protiv rekurentne bolesti. Iako su potrebna daljnja istraživanja, intervencije koje su trenutno u predkliničkoj fazi ispitivanja uključuju [[Epigenetika|epigenetičke]] terapije, kao što je inhibicija [[SWI/SNF]],<ref>{{Cite journal |last1=Cermakova |first1=Katerina |last2=Tao |first2=Ling |last3=Dejmek |first3=Milan |last4=Sala |first4=Michal |last5=Montierth |first5=Matthew D. |last6=Chan |first6=Yuen San |last7=Patel |first7=Ivanshi |last8=Chambers |first8=Courtney |last9=Loeza Cabrera |first9=Mario |last10=Hoffman |first10=Dane |last11=Parchem |first11=Ronald J. |last12=Wang |first12=Wenyi |last13=Nencka |first13=Radim |last14=Barbieri |first14=Eveline |last15=Hodges |first15=H. Courtney |date=23 November 2023 |title=Reactivation of the G1 enhancer landscape underlies core circuitry addiction to SWI/SNF |journal=Nucleic Acids Research |volume=52 |issue=1 |pages=4–21 |doi=10.1093/nar/gkad1081 |issn=1362-4962 |pmid=37993417|doi-access=free |pmc=10783513 }}</ref> što može dopuniti postojeće terapije retinoidima. U novembru 2020. godine, [[naksitamab]] odobren je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u kombinaciji sa [[faktor stimulacije kolonija granulocita i makrofaga|faktorom stimulacije kolonija granulocita i makrofaga]] (GM-CSF) za liječenje osoba starijih od godinu dana s neuroblastomom visokog rizika u kostima ili koštanoj srži čiji tumor nije reagirao ili se vratio nakon prethodnih tretmana i pokazao je djelimičan odgovor, blagi odgovor ili stabilnu bolest na prethodnu terapiju.<ref name="FDA snapshot">{{cite web | title=Drugs Trials Snapshot: Danyelza | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=25 November 2020 | url=https://www.fda.gov/drugs/drug-approvals-and-databases/drugs-trials-snapshot-danyelza | access-date=25 December 2020}} {{PD-notice}}</ref><ref>{{cite web | title=Drug Approval Package: Danyelza | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=22 December 2020 | url=https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2020/761171Orig1s000TOC.cfm | archive-url=https://web.archive.org/web/20201226023041/https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2020/761171Orig1s000TOC.cfm | archive-date=26 December 2020 | access-date=25 December 2020}}</ref> ==Prognoza== Prema podacima iz [[Engleska|Engleske]], ukupna [[5-godišnja stopa preživljavanja]] neuroblastoma je 67%.<ref>{{cite web|url=https://www.childrenwithcancer.org.uk/childhood-cancer-info/cancer-types/neuroblastoma/|website=Children with Cancer UK|title=Neuroblastoma overview|access-date=1 July 2020}}</ref> Između 20% i 50% slučajeva visokog rizika ne reagira adekvatno na indukcijsku [[hemoterapija|hemoterapiju]] visokim dozama i progresivni su ili refraktorni.<ref>{{cite journal | vauthors = Kushner BH, Kramer K, LaQuaglia MP, Modak S, Yataghene K, Cheung NK | title = Reduction from seven to five cycles of intensive induction chemotherapy in children with high-risk neuroblastoma | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 22 | issue = 24 | pages = 4888–4892 | date = December 2004 | pmid = 15611504 | doi = 10.1200/JCO.2004.02.101 }}</ref><ref name="Kreissman et al 2007">{{cite journal | vauthors = Kreissman SG, Villablanca JG, Diller L, London WB, Maris JM, Park JR, Reynolds CP, von Allmen D, Cohn SL, Matthay KK |year=2007 |title=Response and toxicity to a dose-intensive multi-agent chemotherapy induction regimen for high risk neuroblastoma (HR-NB): A Children's Oncology Group (COG A3973) study |journal=Journal of Clinical Oncology |volume=25 |issue=18 Suppl |page=9505 |url=http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9505 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110164845/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9505 |archive-date=10 January 2016 |doi=10.1200/jco.2007.25.18_suppl.9505|url-access=subscription }}</ref> Recidiv nakon završetka terapije prve linije je također čest. Daljnje liječenje dostupno je u kliničkim ispitivanjima faze I i faze II koja testiraju nove agense i kombinacije agensa protiv neuroblastoma, ali ishod ostaje vrlo loš za recidiv visokorizične bolesti.<ref name="pmid16395684">{{cite journal | vauthors = Ceschel S, Casotto V, Valsecchi MG, Tamaro P, Jankovic M, Hanau G, Fossati F, Pillon M, Rondelli R, Sandri A, Silvestri D, Haupt R, Cuttini M | title = Survival after relapse in children with solid tumors: a follow-up study from the Italian off-therapy registry | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 47 | issue = 5 | pages = 560–566 | date = October 2006 | pmid = 16395684 | doi = 10.1002/pbc.20726 | s2cid = 31490896 }}</ref> Većina dugoročno preživjelih koji su danas živi imali su bolest niskog ili srednjeg rizika i blaže tokove liječenja u poređenju sa bolešću visokog rizika. Većina preživjelih ima dugoročne posljedice liječenja. Preživjeli sa liječenjem srednjeg i visokog rizika često doživljavaju gubitak sluha, smanjenje rasta, poremećaje funkcije štitne žlijezde, poteškoće u učenju, a veći rizik od sekundarnih karcinoma pogađa preživjele od bolesti visokog rizika.<ref name="pmid17974716">{{cite journal | vauthors = Gurney JG, Tersak JM, Ness KK, Landier W, Matthay KK, Schmidt ML | title = Hearing loss, quality of life, and academic problems in long-term neuroblastoma survivors: a report from the Children's Oncology Group | journal = Pediatrics | volume = 120 | issue = 5 | pages = e1229–e1236 | date = November 2007 | pmid = 17974716 | doi = 10.1542/peds.2007-0178 | s2cid = 10606999 }}</ref><ref name="pmid17724446">{{cite journal | vauthors = Trahair TN, Vowels MR, Johnston K, Cohn RJ, Russell SJ, Neville KA, Carroll S, Marshall GM | title = Long-term outcomes in children with high-risk neuroblastoma treated with autologous stem cell transplantation | journal = Bone Marrow Transplantation | volume = 40 | issue = 8 | pages = 741–746 | date = October 2007 | pmid = 17724446 | doi = 10.1038/sj.bmt.1705809 | doi-access = free }}</ref> Procjenjuje se da će dvoje od troje ljudi koji su preživjeli rak u djetinjstvu na kraju razviti barem jedan hronični, a ponekad i po život opasan zdravstveni problem u roku od 20 do 30 godina nakon dijagnoze raka.<ref>{{cite web | vauthors = Mozes A |date=21 February 2007 |title=Childhood Cancer Survivors Face Increased Sarcoma Risk |publisher=HealthDay |url=http://consumer.healthday.com/cancer-information-5/bone-cancer-news-92/childhood-cancer-survivors-face-increased-sarcoma-risk-602068.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908085659/http://consumer.healthday.com/cancer-information-5/bone-cancer-news-92/childhood-cancer-survivors-face-increased-sarcoma-risk-602068.html |archive-date=8 September 2015 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oeffinger KC, Mertens AC, Sklar CA, Kawashima T, Hudson MM, Meadows AT, Friedman DL, Marina N, Hobbie W, Kadan-Lottick NS, Schwartz CL, Leisenring W, Robison LL | title = Chronic health conditions in adult survivors of childhood cancer | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 355 | issue = 15 | pages = 1572–1582 | date = October 2006 | pmid = 17035650 | doi = 10.1056/NEJMsa060185 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Laverdière C, Liu Q, Yasui Y, Nathan PC, Gurney JG, Stovall M, Diller LR, Cheung NK, Wolden S, Robison LL, Sklar CA | title = Long-term outcomes in survivors of neuroblastoma: a report from the Childhood Cancer Survivor Study | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 101 | issue = 16 | pages = 1131–1140 | date = August 2009 | pmid = 19648511 | pmc = 2728747 | doi = 10.1093/jnci/djp230 }}</ref> ===Citogenetički profili=== Na osnovu serije od 493 uzorka neuroblastoma, objavljeno je da je ukupni [[genom]]ski obrazac, testiran [[virtualni kariotip|kariotipizacijom zasnovanom na sekvenci]], prediktor ishoda neuroblastoma:<ref name="pmid19171713">{{cite journal | vauthors = Janoueix-Lerosey I, Schleiermacher G, Michels E, Mosseri V, Ribeiro A, Lequin D, Vermeulen J, Couturier J, Peuchmaur M, Valent A, Plantaz D, Rubie H, Valteau-Couanet D, Thomas C, Combaret V, Rousseau R, Eggert A, Michon J, Speleman F, Delattre O | title = Overall genomic pattern is a predictor of outcome in neuroblastoma | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 27 | issue = 7 | pages = 1026–1033 | date = March 2009 | pmid = 19171713 | doi = 10.1200/JCO.2008.16.0630 | doi-access = free }}</ref> *Tumori koji su se prezentirali isključivo s promjenama broja kopija cijelog [[hromosom]]a bili su povezani s odličnim preživljavanjem. *Tumori koji su se prezentirali s bilo kojom vrstom promjena broja kopija segmentalnih hromosoma bili su povezani s visokim rizikom od recidiva. *Unutar tumora koji pokazuju segmentalne promjene, dodatni nezavisni prediktori smanjenog ukupnog preživljavanja bili su amplifikacija [[N-myc]], delecije 1p i 11q i dodatak 1q. Ranije publikacije su kategorizirale neuroblastome u tri glavna podtipa na osnovu [[citogenetika|citogenetičkih]] profila:<ref>{{cite journal | vauthors = Vandesompele J, Baudis M, De Preter K, Van Roy N, Ambros P, Bown N, Brinkschmidt C, Christiansen H, Combaret V, Lastowska M, Nicholson J, O'Meara A, Plantaz D, Stallings R, Brichard B, Van den Broecke C, De Bie S, De Paepe A, Laureys G, Speleman F | title = Unequivocal delineation of clinicogenetic subgroups and development of a new model for improved outcome prediction in neuroblastoma | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 23 | issue = 10 | pages = 2280–2299 | date = April 2005 | pmid = 15800319 | doi = 10.1200/JCO.2005.06.104 | url = https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/18919/2/Vandesompele_Baudis_Neuroblastoma_V.pdf | access-date = 18 November 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201030082238/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/18919/2/Vandesompele_Baudis_Neuroblastoma_V.pdf | archive-date = 30 October 2020 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Michels E, Vandesompele J, Hoebeeck J, Menten B, De Preter K, Laureys G, Van Roy N, Speleman F | title = Genome wide measurement of DNA copy number changes in neuroblastoma: dissecting amplicons and mapping losses, gains and breakpoints | journal = Cytogenetic and Genome Research | volume = 115 | issue = 3–4 | pages = 273–282 | year = 2006 | pmid = 17124410 | doi = 10.1159/000095924 | s2cid = 14012430 }}</ref> *Podtip 1: povoljan neuroblastom sa gotovo triploidijom i prevlasti numeričkih dobitaka i gubitaka, uglavnom predstavlja nemetastatski NB stadij 1, 2 i 4S. *Podtipovi 2A i 2B: nalaze se kod nepovoljnog raširenog neuroblastoma, stadij 3 i 4, sa gubitkom 11q i dobitkom 17q bez N-myc amplifikacije (podtip 2A) ili sa N-myc amplifikacijom često zajedno sa 1p delecijama i dobitkom 17q (podtip 2B). [[Virtualni kariotip|Virtualno kariotipiziranje]] može se izvesti na svježim ili u parafin-ugrađenim tumorima kako bi se procijenio broj kopija na ovim lokusima. Virtualno kariotipiziranje [[SNP]] sekvence poželjnije je za uzorke tumora, uključujući neuroblastome, jer može otkriti [[gubitak heterozigotnosti]] u neutralnom stanju kopije (stečena uniparentalna disomija). Kopijsko neutralni LOH može biti biološki ekvivalentan deleciji i otkriven je na ključnim [[genski lokus|lokusima]] u neuroblastomu.<ref>{{cite journal | vauthors = Carén H, Erichsen J, Olsson L, Enerbäck C, Sjöberg RM, Abrahamsson J, Kogner P, Martinsson T | title = High-resolution array copy number analyses for detection of deletion, gain, amplification and copy-neutral LOH in primary neuroblastoma tumors: four cases of homozygous deletions of the CDKN2A gene | journal = BMC Genomics | volume = 9 | page = 353 | date = July 2008 | pmid = 18664255 | pmc = 2527340 | doi = 10.1186/1471-2164-9-353 | doi-access = free }}</ref> ArrayCGH, [[FISH]] ili konvencionalna citogenetika ne mogu detektovati kopijski neutralni LOH. ==Epidemiologija== [[Datoteka:Incidences and prognoses of adrenal tumors.png|thumb|300px| Incidencija i prognoze [[tumor nadbubrežne žlijezde| tumora nadbubrežne žlijezde]],<ref> Podaci i reference za kružni dijagram nalaze se na stranici s opisom datoteke Commons:File:Incidences and prognoses of adrenal tumors.png na Wikimedia Commonsu.</ref> sa "neuronalnim tumorom" desno]] Neuroblastom čini 6–10% svih karcinoma u djetinjstvu i 15% smrtnih slučajeva od raka kod djece. Godišnja stopa smrtnosti je 10 na milion djece u dobnoj grupi od 0 do 4. godine i 4/milion u dobnoj grupi od 4 – 9 godina.<ref>{{cite book | vauthors = Brodeur GM, Hogarty MD, Mosse YP, Maris JM |chapter=Neuroblastoma | veditors = Pizzo PA, Poplack DG |title=Principles and Practice of Pediatric Oncology |edition=6th |year=1997 |pages=886–922 |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-1-60547-682-7}}</ref> Najveći broj slučajeva je u prvoj godini života, a neki slučajevi su [[urođeni poremećaj|kongenitalni]]. Raspon dobi je širok, uključujući stariju djecu i odrasle,<ref name="pmid9149032">{{cite journal | vauthors = Franks LM, Bollen A, Seeger RC, Stram DO, Matthay KK | title = Neuroblastoma in adults and adolescents: an indolent course with poor survival | journal = Cancer | volume = 79 | issue = 10 | pages = 2028–2035 | date = May 1997 | pmid = 9149032 | doi = 10.1002/(SICI)1097-0142(19970515)79:10<2028::AID-CNCR26>3.0.CO;2-V | doi-access = free }}</ref> ali samo 10% slučajeva se javlja kod osoba starijih od pet godina.<ref name="pmid17544628">{{cite journal | vauthors = Howman-Giles R, Shaw PJ, Uren RF, Chung DK | title = Neuroblastoma and other neuroendocrine tumors | journal = Seminars in Nuclear Medicine | volume = 37 | issue = 4 | pages = 286–302 | date = July 2007 | pmid = 17544628 | doi = 10.1053/j.semnuclmed.2007.02.009 }}</ref> Velika evropska studija pokazala je da je manje od 2% od preko 4.000 slučajeva neuroblastoma bilo starije od 18 godina.<ref name="pmid18545256">{{cite journal | vauthors = Ladenstein R, Pötschger U, Hartman O, Pearson AD, Klingebiel T, Castel V, Yaniv I, Demirer T, Dini G | title = 28 years of high-dose therapy and SCT for neuroblastoma in Europe: lessons from more than 4000 procedures | journal = Bone Marrow Transplantation | volume = 41 | issue = Suppl 2 | pages = S118–S127 | date = June 2008 | pmid = 18545256 | doi = 10.1038/bmt.2008.69 | doi-access = free }}</ref> ==Historija== [[Slika:Rudolf Virchow.jpg|thumb|[[Rudolf Virchow]]: prvi je opisao abdominalni tumor kod djeteta kao "gliom"]] Godine 1864. njemački ljekar [[Rudolf Virchow]] prvi je opisao abdominalni tumor kod djeteta kao "gliom". Karakteristike tumora simpatičkog nervnog sistema i nadbubrežne srži potom je 1891. godine zabilježio njemački patolog [[Felix Jacob Marchand|Felix Marchand]].<ref>{{cite book | vauthors = Berthold F, Simon T |chapter=Clinical Presentation |chapter-url=https://books.google.com/books?id=p4f-IkKNSKMC&pg=PA63 |pages=63–85 | veditors = Cheung NK, Cohn SL |year=2006 |title=Neuroblastoma |publisher=Springer |isbn=978-3-540-26616-7}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Beckwith JB, Perrin EV | title = In Situ Neuroblastomas: A Contribution to the Natural History of Neural Crest Tumors | journal = The American Journal of Pathology | volume = 43 | pages = 1089–1104 | date = December 1963 | issue = 6 | pmid = 14099453 | pmc = 1949785 }}</ref> U 1901., karakterističnu prezentaciju stadija 4S kod dojenčadi (metastaze na jetri, ali bez koštanih [[metastaza]]) opisao je William Pepper. Godine 1910. [[James Homer Wright]] shvatio je da tumor potiče od primitivnih nervnih ćelija i nazvao ga neuroblastom. Također je primijetio kružne nakupine ćelija u uzorcima koštane srži koje se sada nazivaju "Homer Wrightove rozete". Važno je napomenuti da je "Homer-Wright" s crticom gramatički neispravan, jer se eponim odnosi samo na dr. Wrighta.<ref name="pmid19034443">{{cite journal | vauthors = Rothenberg AB, Berdon WE, D'Angio GJ, Yamashiro DJ, Cowles RA | title = Neuroblastoma-remembering the three physicians who described it a century ago: James Homer Wright, William Pepper, and Robert Hutchison | journal = Pediatric Radiology | volume = 39 | issue = 2 | pages = 155–160 | date = February 2009 | pmid = 19034443 | doi = 10.1007/s00247-008-1062-z | s2cid = 19611725 }}</ref> ==Istraživanje== [[Slika:BiggeggSH-SY5Y.jpg|thumb|Mikroskopski prikaz NB ćelijske linije (SH-SY5Y) korištene u predkliničkim istraživanjima za testiranje novih agenasa]] ===Pretklinički modeli=== Neuroblastomski [[ksenotransplantat tumora dobiveni od pacijenta|ksenotransplantati tumora dobiveni od pacijenta]] (PDX) stvoreni su [[ortotopija|ortotopskom]] implantacijom uzoraka tumora u imunodeficijentne miševe.<ref name="Braekeveldt2015">{{cite journal | vauthors = Braekeveldt N, Wigerup C, Gisselsson D, Mohlin S, Merselius M, Beckman S, Jonson T, Börjesson A, Backman T, Tadeo I, Berbegall AP, Ora I, Navarro S, Noguera R, Påhlman S, Bexell D | title = Neuroblastoma patient-derived orthotopic xenografts retain metastatic patterns and geno- and phenotypes of patient tumours | journal = International Journal of Cancer | volume = 136 | issue = 5 | pages = E252–E261 | date = March 2015 | pmid = 25220031 | pmc = 4299502 | doi = 10.1002/ijc.29217 }}</ref> PDX modeli imaju nekoliko prednosti u odnosu na konvencionalne [[Imortalizovana ćelijska linija|ćelijske linije raka (CCL)]].<ref name="one mouse">{{cite journal | vauthors = Malaney P, Nicosia SV, Davé V | title = One mouse, one patient paradigm: New avatars of personalized cancer therapy | journal = Cancer Letters | volume = 344 | issue = 1 | pages = 1–12 | date = March 2014 | pmid = 24157811 | pmc = 4092874 | doi = 10.1016/j.canlet.2013.10.010 }}</ref> PDX tumori neuroblastoma zadržavaju genetičke karakteristike svojih odgovarajućih tumora i pokazuju infiltrativni rast i metastaze u udaljene organe.<ref name="Braekeveldt2015"/> PDX modeli su prediktivniji za klinički ishod u poređenju sa konvencionalnim ksenograftovima ćelijskih linija raka.<ref name="Tentler 2012">{{cite journal | vauthors = Tentler JJ, Tan AC, Weekes CD, Jimeno A, Leong S, Pitts TM, Arcaroli JJ, Messersmith WA, Eckhardt SG | title = Patient-derived tumour xenografts as models for oncology drug development | journal = Nature Reviews. Clinical Oncology | volume = 9 | issue = 6 | pages = 338–350 | date = April 2012 | pmid = 22508028 | pmc = 3928688 | doi = 10.1038/nrclinonc.2012.61 }}</ref> PDX-ovi neuroblastoma bi stoga mogli poslužiti kao klinički relevantni modeli za identifikaciju efikasnih spojeva protiv neuroblastoma.<ref name="Braekeveldt2015" /> ===Liječenje=== Nedavni fokus je bio na smanjenju terapije za neuroblastom niskog i srednjeg rizika, uz održavanje stope preživljavanja na 90%.<ref>{{cite web|url=http://www.curesearch.org/our_research/index_sub.aspx?id=1767 |title=Neuroblastoma Committee—Current Focus of Research |access-date=13 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060925060348/http://www.curesearch.org/our_research/index_sub.aspx?id=1767 |archive-date=25 September 2006 }}</ref> Studija provedena na 467 osoba sa srednjim rizikom, uključenih u studiju A3961 od 1997. do 2005. godine, potvrdila je hipotezu da se terapija može uspješno smanjiti za ovu rizičnu grupu. Oni sa povoljnim karakteristikama (stepen tumora i odgovor) primili su četiri ciklusa hemoterapije, a oni sa nepovoljnim karakteristikama primili su osam ciklusa, sa trogodišnjim preživljavanjem bez događaja i ukupnim preživljavanjem stabilnim na 90% za cijelu kohortu. Budući planovi su intenziviranje liječenja za osobe sa aberacijom [[hromosom 1|hromosoma, sekvence 1p36 ili 11q23]], kao i za one koji nemaju rani odgovor na liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Baker DL, Schmidt ML, Cohn SL, Maris JM, London WB, Buxton A, Stram D, Castleberry RP, Shimada H, Sandler A, Shamberger RC, Look AT, Reynolds CP, Seeger RC, Matthay KK | title = Outcome after reduced chemotherapy for intermediate-risk neuroblastoma | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 14 | pages = 1313–1323 | date = September 2010 | pmid = 20879880 | pmc = 2993160 | doi = 10.1056/NEJMoa1001527 | url = http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9504 | archive-url = https://20130113023927/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9504 | archive-date = 13 January 2013 }}</ref><ref name="pmid20879880">{{cite journal | vauthors = Baker DL, Schmidt ML, Cohn SL, Maris JM, London WB, Buxton A, Stram D, Castleberry RP, Shimada H, Sandler A, Shamberger RC, Look AT, Reynolds CP, Seeger RC, Matthay KK | title = Outcome after reduced chemotherapy for intermediate-risk neuroblastoma | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 14 | pages = 1313–1323 | date = September 2010 | pmid = 20879880 | pmc = 2993160 | doi = 10.1056/NEJMoa1001527 }}</ref> Nasuprot tome, fokus u posljednjih 20 ili više godina bio je na intenziviranju liječenja neuroblastoma visokog rizika. Varijacije uvođenja hemoterapije, vrijeme operacije, režimi transplantacije matičnih ćelija, različite sheme zračenja i upotreba monoklonskih antitijela i retinoida za liječenje minimalne rezidualne bolesti i dalje se ispituju. Nedavna klinička ispitivanja faze III sa randomizacijom provedena su kako bi se odgovorilo na ova pitanja i poboljšalo preživljavanje kod bolesti visokog rizika: ===Refraktorni i recidivirajući neuroblastom=== [[Hemoterapija]] topotekanom i ciklofosfamidom koristi se često u refraktornim uslovima i nakon recidiva.<ref name="MorgensternBaruchel2013">{{cite journal | vauthors = Morgenstern DA, Baruchel S, Irwin MS | title = Current and future strategies for relapsed neuroblastoma: challenges on the road to precision therapy | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 35 | issue = 5 | pages = 337–347 | date = July 2013 | pmid = 23703550 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318299d637 | s2cid = 5529288 }}</ref> [[haplotip|Haploidentična]] [[transplantacija matičnih ćelija]], odnosno donorske ćelije dobijene od roditelja, proučava se kod osoba sa refraktornim ili recidivirajućim neuroblastomom, jer [[matične ćelije]] od same osobe nisu korisne.<ref name="Illhardt Toporski Feuchtinger Turkiewicz 2018 pp. 1005–1012">{{cite journal | vauthors = Illhardt T, Toporski J, Feuchtinger T, Turkiewicz D, Teltschik HM, Ebinger M, Schwarze CP, Holzer U, Lode HN, Albert MH, Gruhn B, Urban C, Dykes JH, Teuffel O, Schumm M, Handgretinger R, Lang P | title = Haploidentical Stem Cell Transplantation for Refractory/Relapsed Neuroblastoma | journal = Biology of Blood and Marrow Transplantation | volume = 24 | issue = 5 | pages = 1005–1012 | date = May 2018 | pmid = 29307718 | doi = 10.1016/j.bbmt.2017.12.805 | publisher = Elsevier BV | doi-access = free }}</ref> Dokazano je da neuroblastom pokazuje visoku ekspresiju [[somatostatin]]skih receptora <ref>{{Cite journal |last1=Georgantzi |first1=Kleopatra |last2=Tsolakis |first2=Apostolos V. |last3=Stridsberg |first3=Mats |last4=Jakobson |first4=Åke |last5=Christofferson |first5=Rolf |last6=Janson |first6=Eva Tiensuu |date=April 2011 |title=Differentiated expression of somatostatin receptor subtypes in experimental models and clinical neuroblastoma: Expression of Somatostatin Receptors in Neuroblastoma |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pbc.22913 |journal=Pediatric Blood & Cancer |language=en |volume=56 |issue=4 |pages=584–589 |doi=10.1002/pbc.22913|pmid=21298743 |s2cid=33330859 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gains |first1=Jennifer E. |last2=Sebire |first2=Neil J. |last3=Moroz |first3=Veronica |last4=Wheatley |first4=Keith |last5=Gaze |first5=Mark N. |date=1 March 2018 |title=Immunohistochemical evaluation of molecular radiotherapy target expression in neuroblastoma tissue |journal=European Journal of Nuclear Medicine and Molecular Imaging |language=en |volume=45 |issue=3 |pages=402–411 |doi=10.1007/s00259-017-3856-4 |pmid=29043399 |s2cid=30833979 |issn=1619-7089|url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/44490435/Gains_NB_IHC_paper_22.6.2017_REVISED.pdf }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Albers |first1=Anne R |last2=O'Dorisio |first2=M. Sue |last3=Balster |first3=Douglas A |last4=Caprara |first4=Moonkyung |last5=Gosh |first5=Pradip |last6=Chen |first6=Feng |last7=Hoeger |first7=Carl |last8=Rivier |first8=Jean |last9=Wenger |first9=Gail D |last10=O'Dorisio |first10=Thomas M |last11=Qualman |first11=Stephen J |date=17 March 2000 |title=Somatostatin receptor gene expression in neuroblastoma |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167011599001214 |journal=Regulatory Peptides |language=en |volume=88 |issue=1 |pages=61–73 |doi=10.1016/S0167-0115(99)00121-4 |pmid=10706954 |s2cid=11168638 |issn=0167-0115|url-access=subscription }}</ref> što omogućava potencijalnu terapiju korištenjem [[Lutecij (177Lu) oksodotreotid|177Lu-DOTA-TATE]], vrste [[radionuklidna terapija|radionuklidne terapije]] koja specifično cilja somatostatinske receptore. Nekoliko kliničkih ispitivanja u ranoj fazi koja koriste [[Lutecij (177Lu) oksodotreotid|¹⁷⁷Lu-DOTA-TATE]] za liječenje visokorizičnog refraktornog/recidivirajućeg neuroblastoma provedeno je s obećavajućim rezultatima.<ref>{{cite journal | vauthors = Gains JE, Bomanji JB, Fersht NL, Sullivan T, D'Souza D, Sullivan KP, Aldridge M, Waddington W, Gaze MN | title = 177Lu-DOTATATE molecular radiotherapy for childhood neuroblastoma | journal = Journal of Nuclear Medicine | volume = 52 | issue = 7 | pages = 1041–1047 | date = July 2011 | pmid = 21680680 | doi = 10.2967/jnumed.110.085100 | s2cid = 38660848 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kong G, Hofman MS, Murray WK, Wilson S, Wood P, Downie P, Super L, Hogg A, Eu P, Hicks RJ | title = Initial Experience With Gallium-68 DOTA-Octreotate PET/CT and Peptide Receptor Radionuclide Therapy for Pediatric Patients With Refractory Metastatic Neuroblastoma | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 38 | issue = 2 | pages = 87–96 | date = March 2016 | pmid = 26296147 | doi = 10.1097/MPH.0000000000000411 | s2cid = 25518501 | url = https://research.monash.edu/en/publications/44d2182c-e190-4045-b3d1-3780f1347051 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Menda Y, O'Dorisio MS, Kao S, Khanna G, Michael S, Connolly M, Babich J, O'Dorisio T, Bushnell D, Madsen M | title = Phase I trial of 90Y-DOTATOC therapy in children and young adults with refractory solid tumors that express somatostatin receptors | journal = Journal of Nuclear Medicine | volume = 51 | issue = 10 | pages = 1524–1531 | date = October 2010 | pmid = 20847174 | pmc = 3753801 | doi = 10.2967/jnumed.110.075226 }}</ref> {{Clear}} === Podaci elektronskih zdravstvenih kartona === Nedavno je pokrenuto nekoliko međunarodnih inicijativa za dijeljenje podataka elektronskih zdravstvenih kartona pacijenata s neuroblastomom: ovi podaci se zapravo mogu analizirati pomoću modela mašinskog učenja i računarske statistike kako bi se došlo do novih saznanja o ovoj bolesti. U tu svrhu, Međunarodna grupa za rizik od neuroblastoma (INRG) nedavno je objavila INRG Data Commons,<ref>[https://inrgdb.org/ INRG Data Commons]</ref> dok je Univerzitet u Čikagu pokrenuo Zajedničku bazu podataka o pedijatrijskom raku.<ref>[https://commons.cri.uchicago.edu/ Pediatric Cancer Data Commons]</ref> Ova dva repozitorija sadrže podatke elektronskih zdravstvenih kartona hiljada pacijenata koji su dostupni za naučna istraživanja, uz prethodno odobrenje. Istraživači su 2022. godine objavili novi repozitorij elektronskih zdravstvenih kartona pod nazivom „Otvoreni repozitorij elektronskih zdravstvenih kartona neuroblastoma“, gdje se podaci mogu slobodno preuzeti bez ikakvih ograničenja.<ref>{{Citation | vauthors=((Chicco, D.)), ((Cerono, G.)), ((Cangelosi, D.)) | year=2022 | title=A survey on publicly available open datasets derived from electronic health records (EHRs) of patients with neuroblastoma | journal = Data Science Journal | volume=21 | issue=1 | page=17 | doi = 10.5334/dsj-2022-017 | doi-access=free| hdl=10281/430238 | hdl-access=free }}</ref> ==Organizacije== Udruženje za napredak u istraživanju neuroblastoma (ANRA) je [[glavno tijelo]] za istraživače u biologiji, dijagnozi, prognozi i terapiji neuroblastoma, i održava sastanke svake dvije godine radi razmjene informacija među njima.<ref>{{cite web | title=Home| website=Advances in Neuroblastoma Research Association | date=26 April 2014 | url=https://www.anrmeeting.org/index.php | access-date=11 April 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/neuroblastoma National Cancer Institute - Neuroblastoma] *[https://davidechicco.github.io/neuroblastoma_EHRs_data/ Neuroblastoma Electronic Health Records Open Data Repository] {{Commonscat|Neuroblastoma}} {{Medicinski izvori | ICD10 = {{ICD10|C|74|9|c|73}} | ICD9 = {{ICD9|194.0}} | ICDO = {{ICDO|9500|3}} | OMIM = 256700 | MedlinePlus = 001408 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2836 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|1570}} | DiseasesDB = 8935 | MeshID = D009447 | SNOMED CT = 432328008 | Orphanet = 635 }} {{Tumori nervnog tkiva}} {{Neoplazija endokrinih žlijezda}} {{Portal| Medicina}} {{Authority control}} [[Kategorija: Endokrine neoplazije]] [[Kategorija:Sitnoćelijski tumori]] [[Kategorija:Moždani tumori]] [[Kategorija: Kožne i potkožne izrasline]] [[Kategorija: Pedijatrijski karcinomi]] [[Kategorija: Onkologija]] myo43el2dtpcgt8hap7j76e26wxu495 4 537181 3932245 2026-09-30T11:50:32Z USERUS-XY 186286 Nova stranica: {{Razlikovati|Prebiotik}} [[File:Yogurt, Samoa, Yoggi original.JPG|thumb| Jogurt, fermentirana hrana koja se koristi kao probiotik]] '''Probiotici''' su živi [[mikroorganizmi]] koji su namijenjeni podršci ili poboljšanju zdravlja i dobrobiti organizma domaćina.<ref name="Expert"/> Često se koriste i kod ljudi i kod životinja. Iako se termin odnosi na same mikroorganizme, probiotici se mogu konzumirati putem niza proizvoda, uključujući [[jogurt]], [[sir]], određenu [... 3932245 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Prebiotik}} [[File:Yogurt, Samoa, Yoggi original.JPG|thumb| Jogurt, fermentirana hrana koja se koristi kao probiotik]] '''Probiotici''' su živi [[mikroorganizmi]] koji su namijenjeni podršci ili poboljšanju zdravlja i dobrobiti organizma domaćina.<ref name="Expert"/> Često se koriste i kod ljudi i kod životinja. Iako se termin odnosi na same mikroorganizme, probiotici se mogu konzumirati putem niza proizvoda, uključujući [[jogurt]], [[sir]], određenu [[Fermentacija u preradi hrane|fermentiranu hranu]] (kao što je [[nattō]]), kao i [[Kapsula (farmacija)|kapsule]] koje sadrže jedan soj ili definiranu mješavinu sojeva. Probiotici se smatraju općenito priznatim kao sigurni (GRAS) od strane [[Uprava za hranu i lijekove|Američke uprave za hranu i lijekove]] (FDA), što podržava njihovu sigurnost kada se koriste prema namjeni, iako ova oznaka ne utvrđuje njihovu učinkovitost ili specifične zdravstvene koristi.<ref>{{Cite web |last=Program |first=Human Foods |date=2024-09-09 |title=Microorganisms & Microbial-Derived Ingredients Used in Food (Partial List) |url=https://www.fda.gov/food/generally-recognized-safe-gras/microorganisms-microbial-derived-ingredients-used-food-partial-list |access-date=2025-11-18 |website=FDA |language=en}}</ref><ref name="guarner">{{Cite journal |last1=Guarner |first1=Francisco |last2=Sanders |first2=Mary Ellen |last3=Szajewska |first3=Hania |last4=Cohen |first4=Henry |last5=Eliakim |first5=Rami |last6=Herrera-deGuise |first6=Claudia |last7=Karakan |first7=Tarkan |last8=Merenstein |first8=Dan |last9=Piscoya |first9=Alejandro |last10=Ramakrishna |first10=Balakrishnan |last11=Salminen |first11=Seppo |last12=Melberg |first12=Jim |date=July 2024 |title=World Gastroenterology Organisation Global Guidelines: Probiotics and Prebiotics |journal=Journal of Clinical Gastroenterology |language=en-US |volume=58 |issue=6 |pages=533–553 |doi=10.1097/MCG.0000000000002002 |issn=0192-0790 |pmid=38885083 |doi-access=free}}</ref><ref name="DoronSnydman2015">{{Cite journal |vauthors=Doron S, Snydman DR |year=2015 |title=Risk and safety of probiotics. |journal=Clin Infect Dis |type=Review |volume=60 |issue=Suppl 2 |pages=S129–234 |doi=10.1093/cid/civ085 |pmc=4490230 |pmid=25922398}}</ref> Mnoge navodne zdravstvene koristi, poput liječenja [[ekcem]]a ili [[vaginska infekcija|vaginskih infekcija]], nemaju značajnu naučnu potporu.<ref name="nhs">{{Cite web |date=24 November 2022 |title=Probiotics |url=https://www.nhs.uk/conditions/probiotics/ |access-date=7 August 2025 |publisher=National Health Service}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=France |first1=Michael |last2=Alizadeh |first2=Madeline |last3=Brown |first3=Sarah |last4=Ma |first4=Bing |last5=Ravel |first5=Jacques |date=March 2022 |title=Towards a deeper understanding of the vaginal microbiota |journal=Nature Microbiology |language=en |volume=7 |issue=3 |pages=367–378 |doi=10.1038/s41564-022-01083-2 |issn=2058-5276 |pmc=8910585 |pmid=35246662}}</ref> Prvi otkriveni probiotik bio je određeni soj [[bacil]]a u bugarskom jogurtu, nazvan ''[[Lactobacillus bulgaricus]]''. Otkriće je 1905. godine napravio bugarski ljekar i mikrobiolog Stamen Grigorov. Savremena teorija pripisuje se uglavnom ruskom dobitniku Nobelove nagrade Eliju Mečnikovu, koji je oko 1907. godine pretpostavio da bugarski seljaci koji konzumiraju jogurt žive duže.<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Amy C. |last2=Valiere |first2=Ana |date=2004-01-01 |title=Probiotics and Medical Nutrition Therapy |journal=Nutrition in Clinical Care |volume=7 |issue=2 |pages=56–68 |issn=1096-6781 |pmc=1482314 |pmid=15481739}}</ref> Rastuće tržište probiotika dovelo je do potrebe za strožijim zahtjevima za [[medicina zasnovana na dokazima|naučno potkrepljivanje]] navodnih koristi koje pružaju mikroorganizmi za koje se tvrdi da su probiotici.<ref name="bridging">{{Cite journal |vauthors=Rijkers GT, de Vos WM, Brummer RJ, Morelli L, Corthier G, Marteau P |year=2011 |title=Health benefits and health claims of probiotics: Bridging science and marketing |journal=British Journal of Nutrition |volume=106 |issue=9 |pages=1291–1296 |doi=10.1017/S000711451100287X |pmid=21861940 |doi-access=free}}</ref> Iako se neki dokazi o koristima probiotika reklamiraju kao smanjenje gastrointestinalnih tegoba, poboljšanje i zdravlja [[imunski sistem|imunskog sistema]],<ref name="efsa-heinz">{{Cite journal |last1=Turck |first1=Dominique |last2=Castenmiller |first2=Jacqueline |last3=De Henauw |first3=Stefaan |last4=Hirsch-Ernst |first4=Karen Ildico |last5=Kearney |first5=John |last6=Knutsen |first6=Helle Katrine |last7=MacIuk |first7=Alexandre |last8=Mangelsdorf |first8=Inge |last9=McArdle |first9=Harry J. |last10=Naska |first10=Androniki |last11=Pelaez |first11=Carmen |last12=Pentieva |first12=Kristina |last13=Thies |first13=Frank |last14=Tsabouri |first14=Sophia |last15=Vinceti |first15=Marco |date=15 April 2019 |title=Nutrimune and immune defence against pathogens in the gastrointestinal and upper respiratory tracts: evaluation of a health claim pursuant to Article 14 of Regulation (EC) No 1924/2006 |journal=EFSA Journal |publisher=European Food Safety Authority, Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens |volume=17 |issue=4 |pages=e05656 |doi=10.2903/j.efsa.2019.5656 |pmc=7009160 |pmid=32626282 |doi-access=free |last16=Bresson |first16=Jean-Louis |last17=Siani |first17=Alfonso}}</ref> ublažavanje [[zatvor (probava)|zatvora]] ili izbjegavanje [[prehlada]], takve tvrdnje su specifične za soj i ne mogu se ekstrapolirati na druge sojeve.<ref name="bridging" /><ref name="snake">{{Cite journal |vauthors=Slashinski MJ, McCurdy SA, Achenbaum LS, Whitney SN, McGuire AL |year=2012 |title='Snake-oil,' 'quack medicine,' and 'industrially cultured organisms:' biovalue and the commercialization of human microbiome research |journal=BMC Medical Ethics |volume=13 |doi=10.1186/1472-6939-13-28 |pmc=3512494 |pmid=23110633 |doi-access=free }}</ref><ref name="fda">{{Cite web |date=5 August 2025 |title=FDA warning letters 2020-2023 (search "probiotics") |url=https://www.fda.gov/inspections-compliance-enforcement-and-criminal-investigations/compliance-actions-and-activities/warning-letters |access-date=7 August 2025 |publisher=Compliance Branch, Inspections, Compliance, Enforcement, and Criminal Investigations, US Food and Drug Administration}}</ref> Od 2019. godine, brojne zahtjeve za odobrenje zdravstvenih tvrdnji evropskih proizvođača probiotičkih dodataka prehrani odbila je Evropska agencija za sigurnost hrane zbog nedovoljnih dokaza o korisnom mehanizmu ili efikasnosti.<ref name=efsa-heinz/><ref name="heinz">{{Cite web |last=Chu |first=Will |date=18 April 2019 |title=Heinz reels from latest probiotic health claim rejection by EFSA |url=https://www.nutraingredients.com/Article/2019/04/18/Heinz-reels-from-latest-probiotic-health-claim-rejection-by-EFSA |access-date=11 May 2019 |publisher=NutraIngredients.com, William Reed Business Media Ltd |archive-date=20 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020081340/https://www.nutraingredients.com/Article/2019/04/18/Heinz-reels-from-latest-probiotic-health-claim-rejection-by-EFSA |url-status=live }}</ref> == Definicija == Izvještaj [[SZO|Svjetske zdravstvene organizacije]] (SZO) iz oktobra 2001. godine definiše probiotike kao "žive mikroorganizme koji, kada se primjenjuju u odgovarajućim količinama, pružaju zdravstvenu korist domaćinu."<ref name="who">{{Cite web |last=Schlundt |first=Jorgen |title=Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria |url=https://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022161702/http://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-date=October 22, 2012 |access-date=17 December 2012 |website=Report of a Joint FAO/WHO Expert Consultation on Evaluation of Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food Including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria |publisher=FAO / WHO}}</ref><ref name="who.int">{{Cite book |title=Probiotics in food: health and nutritional properties and guidelines for evaluation. |date=2006 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn=92-5-105513-0 |location=Rome |oclc=70928765}}</ref> Slijedeći ovu definiciju, [[radna grupa]] koju je sazvala [[Organizacija za hranu i poljoprivredu]] (FAO)/WHO u maju 2002. godine izdala je „Smjernice za evaluaciju probiotika u hrani“.<ref>{{Cite web |date=1 May 2002 |title=Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food |url=ftp://ftp.fao.org/es/esn/food/wgreport2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518131130/ftp://ftp.fao.org/es/esn/food/wgreport2.pdf |archive-date=2017-05-18 |publisher=Joint FAO/WHO Working Group on Drafting Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food, London, Ontario, Canada}}</ref> Konsenzusna definicija termina „probiotici“, zasnovana na dostupnim informacijama i naučnim dokazima, usvojena je nakon prethodno spomenutih zajedničkih stručnih konsultacija između [[Organizacija za hranu i poljoprivredu|FAO]] Ujedinjenih nacija [[UN|Ujedinjenih nacija]] i [[SZO]]. Ovaj napor su pratili zahtjevi lokalnih vladinih i nadvladinih regulatornih tijela za boljom karakterizacijom opravdanosti zdravstvenih tvrdnji. Taj prvi globalni napor je dalje razvijen 2010. godine; dvije stručne grupe akademskih naučnika i predstavnika industrije dale su preporuke za evaluaciju i validaciju zdravstvenih tvrdnji o probioticima.<ref name="Rijkers_2010">{{Cite journal |vauthors=Rijkers GT, Bengmark S, Enck P, Haller D, Herz U, Kalliomaki M, Kudo S, Lenoir-Wijnkoop I, Mercenier A, Myllyluoma E, Rabot S, Rafter J, Szajewska H, Watzl B, Wells J, Wolvers D, Antoine JM |year=2010 |title=Guidance for substantiating the evidence for beneficial effects of probiotics: current status and recommendations for future research |journal=J. Nutr. |volume=140 |issue=3 |pages=671S–676S |doi=10.3945/jn.109.113779 |pmid=20130080 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Shane AL, Cabana MD, Vidry S, Merenstein D, Hummelen R, Ellis CL, Heimbach JT, Hempel S, Lynch SV, Sanders ME |year=2010 |title=Guide to designing, conducting, publishing and communicating results of clinical studies involving probiotic applications in human participants |journal=Gut Microbes |volume=1 |issue=4 |pages=243–253 |doi=10.4161/gmic.1.4.12707 |pmc=3023606 |pmid=21327031}}</ref> Isti principi proizašli su iz te dvije grupe kao što su izraženi u "Smjernicama" FAO/WHO iz 2002. godine. Ova definicija, iako široko prihvaćena, nije prihvatljiva za [[Evropska agencija za sigurnost hrane|Evropsku agenciju za sigurnost hrane]] jer sadrži zdravstvenu tvrdnju koja nije mjerljiva.<ref name="bridging"/> Grupa naučnih stručnjaka okupila se u Kanadi u oktobru 2013. godine, kako bi razgovarala o obimu i odgovarajućoj upotrebi termina "probiotik", prilagođavajući definiciju na "živi mikroorganizmi koji, kada se primjenjuju u odgovarajućim količinama, pružaju zdravstvenu korist domaćinu".<ref name="Expert">{{Cite journal |last1=Hill |first1=C |last2=Guarner |first2=F |last3=Reid |first3=G |last4=Gibson |first4=GR |last5=Merenstein |first5=DJ |last6=Pot |first6=B |last7=Morelli |first7=L |last8=Canani |first8=RB |last9=Flint |first9=HJ |last10=Salminen |first10=S |last11=Calder |first11=PC |last12=Sanders |first12=ME |date=August 2014 |title=Expert consensus document. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=11 |issue=8 |pages=506–514 |doi=10.1038/nrgastro.2014.66 |pmid=24912386 |doi-access=free|hdl=2164/4189 |hdl-access=free }}</ref> == U hrani == Živi probiotici [[Mikrobiološka kultura|kulture]] dio su [[fermentirani mliječni proizvod| fermentiranih mliječnih proizvoda]], druge [[fermentacija| fermentirane]] hrane i hrane obogaćene probioticima.<ref>{{Cite journal |last1=Mattila-Sandholm |first1=T. |last2=Myllärinen |first2=P. |last3=Crittenden |first3=R. |last4=Mogensen |first4=G. |last5=Fondén |first5=R. |last6=Saarela |first6=M. |year=2002 |title=Technological challenges for future probiotic foods |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0958694601000991 |journal=International Dairy Journal |volume=12 |issue=2–3 |pages=173–182 |doi=10.1016/S0958-6946(01)00099-1 |bibcode=2002IntDJ..12..173M |access-date=29 December 2020 |archive-date=16 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616074831/http://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0958694601000991 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[Mliječnokiselinske bakterije]], koje fermentiraju hranu, imaju sposobnost sprječavanja kvarenja hrane i mogu poboljšati nutritivnu vrijednost namirnica u kojima se nalaze. Kisela fermentacija (kao i soljenje) ostaje jedna od najpraktičnijih metoda konzerviranja svježeg povrća, kaša od žitarica i mješavina mlijeka i žitarica zbog niskih troškova i energetskih potreba.<ref name="Foods 1992">{{Cite book |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK234703/ |title=Lactic Acid Fermentations |date=1992 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |access-date=2021-03-30 |archive-date=2015-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150401052540/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK234703/ |url-status=live }}</ref> [[Spisak fermentirane hrane|Fermentirani proizvodi]] koji sadrže mliječnokiselinske bakterije uključuje [[povrće]] kao što je [[Kiseljenje|ukiseljeno povrće]],<ref name="fv">{{Cite book |title=Fermented Vegetables; In: Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers, 4th Ed |vauthors=Breidt F, McFeeters RF, Perez-Diaz I, Lee CH |publisher=ASM Press |year=2013 |isbn=978-1-55581-626-1 |location=Washington, DC |pages=841–855 |chapter=Fermented Vegetables |doi=10.1128/9781555818463.ch33 |access-date=19 May 2016 |chapter-url=https://fbns.ncsu.edu/USDAARS/Acrobatpubs/P376-400/p380.pdf |archive-date=28 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528190455/http://fbns.ncsu.edu/USDAARS/Acrobatpubs/P376-400/p380.pdf |url-status=live }}</ref> [[kimči]],<ref name="fv" /><ref name="dsnlab">{{Cite journal |vauthors=Oh CK, Oh MC, Kim SH |year=2004 |title=The Depletion of Sodium Nitrite by Lactic Acid Bacteria Isolated from Kimchi |journal=Journal of Medicinal Food |volume=7 |issue=1 |pages=38–44 |doi=10.1089/109662004322984680 |pmid=15117551}}</ref> [[Kiseli krastavac]],<ref>{{Cite journal |vauthors=Pederson CS, Niketic G, Albury MN |year=1962 |title=Fermentation of the Yugoslavian pickled cabbage |journal=Applied Microbiology |volume=10 |issue=1 |pages=86–89 |doi=10.1128/AEM.10.1.86-89.1962 |pmc=1057814 |pmid=14484853}}</ref> i [[kiseli kupus]];<ref name="sugm">{{Cite journal |last1=Friedman |first1=Y |last2=Hugenholtz |first2=Jeroen |last3=De Vos |first3=Willem M. |last4=Smid |first4=Eddy J. |year=2006 |title=Safe use of genetically modified lactic acid bacteria in food. Bridging the gap between consumers, green groups, and industry |url=http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0717-34582006000400011&tlng=&lng=en&nrm=iso |url-status=live |journal=Electronic Journal of Biotechnology |volume=9 |issue=4 |pages=E49–55 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130814122022/http://www.scielo.cl/scielo.php?[[script=sci_arttext&pid=S0717-34582006000400011&tlng=&lng=en&nrm=iso |archive-date=14 August 2013 |access-date=7 November 2007 |df=dmy-all}}</ref> [[Kiseli hljeb|kiseli hljeb]] ili proizvodi slični hljebu napravljeni bez [[pšenica|pšenice]] ili [[raž|raženog brašna]], umaci i paste s okusom mesa s [[aminokiselina]]ma/[[peptid]]ima proizvedeni fermentacijom [[žitarica]] i [[Fabaceae|mahunarki]]; fermentirane mješavine žitarica, ribe i škampa i fermentirano meso;<ref name="Foods 1992" /> proizvodi od [[soja|soje]], kao što je [[tempeh]],<ref name="mamt">{{Cite journal |vauthors=Moreno MR, Leisner JJ, Tee LK, Ley C, Radu S, Rusul G, Vancanneyt M, De Vuyst L |year=2002 |title=Microbial analysis of Malaysian tempeh, and characterization of two bacteriocins produced by isolates of Enterococcus faecium |journal=Journal of Applied Microbiology |volume=92 |issue=1 |pages=147–157 |doi=10.1046/j.1365-2672.2002.01509.x |pmid=11849339 |doi-access=free |s2cid=20756449}}</ref> [[miso]],<ref>{{Cite web |last=Ehrlich |first=Steven D. |date=2011-05-24 |title=Lactobacillus acidophilus |url=http://umm.edu/health/medical/altmed/supplement/lactobacillus-acidophilus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911233110/http://umm.edu/health/medical/altmed/supplement/lactobacillus-acidophilus |archive-date=2015-09-11 |access-date=2015-09-17 |publisher=University of Maryland Medical Center (UMMC)}}</ref> i [[soja sos]];<ref name="labi">{{Cite journal |vauthors=Tanasupawat S, Thongsanit J, Okada S, Komagata K |year=2002 |title=Lactic acid bacteria isolated from soy sauce mash in Thailand |journal=Journal of General and Applied Microbiology |volume=48 |issue=4 |pages=201–209 |doi=10.2323/jgam.48.201 |pmid=12469319 |doi-access=free}}</ref> mliječni proizvodi kao što su [[jogurt]], [[kefir]],<ref>{{Cite journal |vauthors=Plessas S, Alexopoulos A, Voidarou C, Stavropoulou E, Bezirtzoglou E |year=2011 |title=Microbial ecology and quality assurance in food fermentation systems. The case of kefir grains application |journal=Anaerobe |volume=17 |issue=6 |pages=483–485 |doi=10.1016/j.anaerobe.2011.03.014 |pmid=21497663}}</ref> [[mlaćenica]];<ref>{{Cite journal |vauthors=Shiby VK, Mishra HN |year=2013 |title=Fermented milks and milk products as functional foods – a review |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |volume=53 |issue=5 |pages=482–496 |doi=10.1080/10408398.2010.547398 |pmid=23391015 |s2cid=3059150}}</ref> i nemliječni proizvodi poput [[pčelinji polen| pčelinjeg polena]].<ref>{{Cite journal |last1=Mohammad |first1=Salma Malihah |last2=Mahmud-Ab-Rashid |first2=Nor-Khaizura |last3=Zawawi |first3=Norhasnida |date=2020-08-25 |title=Probiotic properties of bacteria isolated from bee bread of stingless bee Heterotrigona itama |url=http://psasir.upm.edu.my/id/eprint/87300/1/Probiotic%20properties%20of%20bacteria%20isolated%20from%20bee%20bread.pdf |journal=Journal of Apicultural Research |volume=60 |pages=172–187 |doi=10.1080/00218839.2020.1801152 |issn=0021-8839 |s2cid=225208290 |access-date=2022-04-21 |archive-date=2023-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163325/http://psasir.upm.edu.my/id/eprint/87300/1/Probiotic%20properties%20of%20bacteria%20isolated%20from%20bee%20bread.pdf |url-status=live }}</ref> Preciznije, kiseli kupus sadrži bakterije ''[[Leuconostoc mesenteroides]]'', ''[[Lactobacillus plantarum]]'', ''Pediococcus pentosaceus'', ''[[Lactobacillus brevis]]'', ''Leuconostoc citreum'', ''Leuconostoc argentinum'', ''[[Lactobacillus paraplantarum]]'', ''Lactobacillus coryniformis'' i ''Weissella'' spp.<ref>{{Cite journal |last1=Plengvidhya |first1=V. |last2=Breidt |first2=F. Jr. |last3=Lu |first3=Z. |last4=Fleming |first4=H. P. |year=2007 |title=DNA Fingerprinting of Lactic Acid Bacteria in Sauerkraut Fermentations |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=73 |issue=23 |pages=7697–7702 |bibcode=2007ApEnM..73.7697P |doi=10.1128/AEM.01342-07 |pmc=2168044 |pmid=17921264}}</ref> Kimchi sadrži bakterije ''Leuconostoc'' spp., ''Weissella'' spp. i ''Lactobacillus'' spp. Pao cai sadrži ''L. pentosus'', ''L. plantarum'' , ''Leuconostoc mesenteroides'' , ''L. brevis, L. lactis'' i ''L. fermentum''.<ref>{{Cite journal |last1=Swain |first1=Manas Ranjan |last2=Anandharaj |first2=Marimuthu |last3=Ray |first3=Ramesh Chandra |last4=Parveen Rani |first4=Rizwana |year=2014 |title=Fermented Fruits and Vegetables of Asia: A Potential Source of Probiotics |journal=Biotechnology Research International |volume=2014 |pages=1–19 |doi=10.1155/2014/250424 |pmc=4058509 |pmid=25343046 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Table 1: Examples of traditional fermented fruits and vegetables, which are used in various parts of Asian subcontinent |date=2014 |doi=10.1155/2014/250424 |pmid=25343046 |url=https://www.hindawi.com/journals/btri/2014/250424/tab1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216153544/https://www.hindawi.com/journals/btri/2014/250424/tab1/ |archive-date=2019-02-16 |access-date=2019-02-16 |journal=Biotechnology Research International |pmc=4058509 | vauthors = Swain MR, Anandharaj M, Ray RC, Parveen Rani R |doi-access=free }}</ref> Kefir sadrži ''[[Lactobacillus acidophilus]]'', ''[[Bifidobacterium bifidum]]'', ''[[Streptococcus thermophilus]]'', ''[[Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus|Lactobacillus delbrueckii]]'' subsp. ''bulgaricus, ''Lactobacillus helveticus'', ''[[Lactobacillus kefiranofaciens]]'', ''Lactococcus lactis'' i vrste roda ''Leuconostoc''.<ref name="Guzel2011">{{Cite journal |vauthors=Guzel-Seydim ZB, Kok-Tas T, Greene AK, Seydim AC |date=March 2011 |title=Review: functional properties of kefir |journal=Crit Rev Food Sci Nutr |volume=51 |issue=3 |pages=261–268 |doi=10.1080/10408390903579029 |pmid=21390946 |s2cid=19963871}}</ref><ref name="Farnworth2005">{{Cite periodical |last=Farnworth |first=Edward R |date=4 April 2005 |title=Kefir-a complex probiotic |url=http://kefir.it/kefir_probiotic.pdf |periodical=Food Science and Technology Bulletin: Functional Foods |volume=2 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1616/1476-2137.13938 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514095454/http://www.kefir.it/kefir_probiotic.pdf |archive-date=14 May 2014 |access-date=20 December 2014}}</ref> Mlaćenica sadrži ili ''[[Lactococcus lactis]]'' ili ''L. bulgaricus''. Druge kiselinske bakterije, za koje se kaže da su probiotici,<ref name="bauer">{{Cite news |last=Bauer |first=Brent |date=July 8, 2017 |title=What is kombucha tea? Does it have any health benefits? |work=Mayo Clinic |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/consumer-health/expert-answers/kombucha-tea/faq-20058126 |url-status=live |access-date=2018-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809045554/https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/consumer-health/expert-answers/kombucha-tea/faq-20058126 |archive-date=August 9, 2018 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Wollan |first=Malia |title=Kombucha Tea Attracts a Following and Doubters |newspaper=The New York Times |date=24 March 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/03/25/fashion/25Tea.html |url-status=live |access-date=2018-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712093540/https://www.nytimes.com/2010/03/25/fashion/25Tea.html |archive-date=2018-07-12}}</ref> se može naći u [[kombuča| kombuči]], uključujući ''[[Gluconacetobacter xylinus]]'',<ref name="myc">{{Cite journal |vauthors=Jarrell J, Cal T, Bennett JW |year=2000 |title=The Kombucha Consortia of yeasts and bacteria |journal=Mycologist |volume=14 |issue=4 |pages=166–170 |doi=10.1016/S0269-915X(00)80034-8}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jonas |first1=Rainer |last2=Farah |first2=Luiz F. |year=1998 |title=Production and application of microbial cellulose |journal=Polymer Degradation and Stability |volume=59 |issue=1–3 |pages=101–106 |doi=10.1016/s0141-3910(97)00197-3}}</ref> ''[[Zygosaccharomyces bailii|Zygosaccharomyces]]'' sp.,'' Acetobacter pasteurianus'', ''[[Acetobacter aceti]]'' i ''Gluconobacter oxydans''.<ref>{{Cite journal |last1=Jayabalan |first1=Rasu |last2=Malbaša |first2=Radomir V. |last3=Lončar |first3=Eva S. |last4=Vitas |first4=Jasmina S. |last5=Sathishkumar |first5=Muthuswamy |year=2014 |title=A Review on Kombucha Tea – Microbiology, Composition, Fermentation, Beneficial Effects, Toxicity, and Tea Fungus |journal=Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety |volume=13 |issue=4 |pages=538–550 |doi=10.1111/1541-4337.12073 |pmid=33412713 |doi-access=free |bibcode=2014CRFSF..13..538J }}</ref> == Doziranje == Probiotici se mjere u [[jedinice koje formiraju kolonije|jedinicama koje formiraju kolonije (CFU)]], što označava broj održivih mikroorganizama u proizvodu. Efektivna doza zavisi od namjeravane upotrebe, a tipične količine se kreću od 1 – 10 milijardi CFU/dozi.<ref name="guarner" /><ref>{{Cite web |title=Office of Dietary Supplements - Probiotics |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Probiotics-HealthProfessional/ |access-date=2025-11-20 |website=ods.od.nih.gov |language=en}}</ref> == Nuspojave == Manipulacija crijevnom mikrobiotom je složena i može uzrokovati interakcije bakterija i domaćina.<ref name="DurchscheinPetritsch2016">{{Cite journal |vauthors=Durchschein F, Petritsch W, Hammer HF |year=2016 |title=Diet therapy for inflammatory bowel diseases: The established and the new. |journal=World J Gastroenterol |type=Review |volume=22 |issue=7 |pages=2179–2194 |doi=10.3748/wjg.v22.i7.2179 |pmc=4734995 |pmid=26900283 |doi-access=free}}</ref> Iako se probiotici smatraju sigurnima, neki imaju zabrinutosti u vezi s njihovom sigurnošću u određenim slučajevima.<ref name="DurchscheinPetritsch2016" /><ref name="BoyleRobinsBrowne2006">{{Cite journal |vauthors=Boyle RJ, Robins-Browne RM, Tang ML |year=2006 |title=Probiotic use in clinical practice: what are the risks? |journal=Am J Clin Nutr |type=Review |volume=83 |issue=6 |pages=1256–1264; quiz 1446–1447 |doi=10.1093/ajcn/83.6.1256 |pmid=16762934 |doi-access=free}}</ref> Neke osobe, poput onih s [[imunodeficijencija|imunodeficijencijom]], [[sindrom kratkog crijeva|sindromom kratkog crijeva]], [[centralni venski kateter|centralnim venskim kateterom]] i [[bolest srčanih zalistaka|bolešću srčanih zalistaka]], te prijevremeno rođena djeca, mogu biti izloženi većem riziku od neželjenih događaja.<ref name="DoronSnydman2015"/> Kod teško bolesnih osoba s [[upalna bolest crijeva|upalnom bolešću crijeva]] postoji rizik od prelaska održivih bakterija iz gastrointestinalnog trakta u unutrašnje organe (bakterijska translokacija) kao posljedica [[bakterijemija|bakterijemije]], što može uzrokovati neželjene zdravstvene posljedice.<ref name="DurchscheinPetrit sch2016"/> Rijetko, konzumacija probiotika kod djece sa smanjenom funkcijom imunskog sistema ili koja su već kritično bolesna može rezultirati bakterijemijom ili [[fungemija|fungemijom]] (tj. bakterijama ili gljivicama u krvi), što može dovesti do [[sepsa|sepse]], potencijalno fatalne bolesti.<ref name="SinghiKumar2016">{{Cite journal |vauthors=Singhi SC, Kumar S |year=2016 |title=Probiotics in critically ill children. |journal=F1000Res |type=Review |volume=5 |page=407 |doi=10.12688/f1000research.7630.1 |pmc=4813632 |pmid=27081478 |doi-access=free}}</ref> Probiotički suplementi obično sadrže između jedne i deset milijardi jedinica koje formiraju kolonije po dozi.[<ref name=aleman/> Veći broj CFU-a ne pruža dodatne probiotičke efekte, ali može imati neželjene posljedice izazivanja probavnih tegoba, kao što su nadutost, plinovi i [[dijareja]].<ref name="aleman">{{Cite journal |last1=Aleman |first1=Ricardo S. |last2=Yadav |first2=Ajitesh |date=2023-12-26 |title=Systematic Review of Probiotics and Their Potential for Developing Functional Nondairy Foods |journal=Applied Microbiology |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=47–69 |doi=10.3390/applmicrobiol4010004 |doi-access=free |issn=2673-8007}}</ref> Pretpostavlja se da vrste ''[[Lactobacillus]]'' doprinose [[gojaznost]]i kod ljudi, ali nisu pronađeni dokazi o toj vezi.<ref name="LahtinenDavis2012">{{Cite journal |vauthors=Lahtinen SJ, Davis E, Ouwehand AC |year=2012 |title=Lactobacillus species causing obesity in humans: where is the evidence? |url=https://zenodo.org/record/895849 |journal=Beneficial Microbes |type=Review |volume=3 |issue=3 |pages=171–174 |doi=10.3920/BM2012.0041 |pmid=22968407 |access-date=2020-07-01 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618204308/https://zenodo.org/record/895849 |url-status=live }}</ref> ==Potrošnja== U 2015. godini, vrijednost globalnog maloprodajnog tržišta probiotika iznosila je 41 milijardu američkih dolara, uključujući prodaju probiotika [[dodatak prehrani|suplemenata]], fermentiranih mliječnih proizvoda i jogurta, koji su sami po sebi činili 75% ukupne potrošnje.<ref name="npi">{{Cite web |last=Feldman |first=Monica |date=22 September 2016 |title=The New Market Profile of Probiotics Consumption |url=https://www.naturalproductsinsider.com/digestive-health/new-market-profile-probiotics-consumption |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215114/https://www.naturalproductsinsider.com/digestive-health/new-market-profile-probiotics-consumption |archive-date=5 September 2018 |access-date=5 September 2018 |publisher=Natural Products Insider |df=dmy-all}}</ref> Inovacije u probiotičkim proizvodima u 2015. uglavnom su dolazile od dodataka prehrani, koji su proizveli četiri milijarde američkih dolara i predviđa se da će do 2020. godine globalno porasti za 37%.<ref name="npi"/> Potrošnja jogurta u Kini povećava se za 20% godišnje od 2014. godine.<ref>{{Cite news |last=Meiling |first=Chen |date=21 June 2018 |title=Yogurt ferments the dairy segment |work=The Daily Telegraph and China Daily |url=https://www.telegraph.co.uk/news/world/china-watch/business/dairy-industry-in-china/ |access-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906014116/https://www.telegraph.co.uk/news/world/china-watch/business/dairy-industry-in-china/ |archive-date=6 September 2018 |df=dmy-all}}</ref> == Regulativa == Od 2019. godine, [[Evropska agencija za sigurnost hrane]] odbacila je sve peticije komercijalnih proizvođača u vezi sa zdravstvenim tvrdnjama o probiotičkim proizvodima u Evropi zbog nedovoljnih dokaza o [[uzročnost|mehanizmu uzroka i posljedice]] koristi, te stoga neuvjerljivom dokazu o efikasnosti.<ref name="bridging"/><ref name=efsa-heinz/><ref name=heinz/> [[Evropska komisija]] zabranila je stavljanje riječi "probiotik" na ambalažu proizvoda jer takvo označavanje navodi potrošače da vjeruju da proizvod pruža zdravstvenu korist kada ne postoji naučni dokaz koji bi pokazao taj zdravstveni učinak.<ref name="bridging" /><ref>{{Cite report |url=http://www.ylfa.org/images/file/Probiotics%20generic%20descriptors-2012.pdf |title='Probiotic' As A General Descriptor |publisher=Yogurt & Live Fermented Milks Association (YLFA) |access-date=12 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213035214/http://www.ylfa.org/images/file/Probiotics%20generic%20descriptors-2012.pdf |archive-date=13 December 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="ireland">{{Cite web |date=2014 |title=Probiotic health claims |url=https://www.fsai.ie/faq/probiotic_health_claims.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710214129/https://www.fsai.ie/faq/probiotic_health_claims.html |archive-date=10 July 2017 |access-date=13 December 2014 |publisher=Food Safety Authority of Ireland, Dublin |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006 |title=Regulation (EC) No 1924/2006 of the European Parliament and of the Council on 20 December 2006 on nutrition and health claims made on foods |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:2006R1924:20080304:EN:PDF |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202203417/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:2006R1924:20080304:EN:PDF |archive-date=2 February 2016 |access-date=13 December 2014 |publisher=European Commission, Brussels |df=dmy-all}}</ref> Za označavanje hrane u Kanadi, savezna vlada zahtijeva da etikete proizvoda koje koriste termin "probiotik" sadrže zdravstvenu tvrdnju odobrenu od strane vlade o živom specifičnom mikroorganizmu (mikroorganizmima) koji se nalazi u hrani.<ref name="canada-reg">{{cite web |title=Health claims about microorganisms and use of the term "probiotic" |url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/food-labelling/health-claims/microorganisms-term-probiotic.html |publisher=Government of Canada |access-date=7 August 2025 |date=23 December 2024}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama, [[Administracija za hranu i lijekove]] (FDA) i [[Federalna trgovinska komisija]] (FTC) izdale su upozorenja i nametnule kazne raznim proizvođačima probiotičkih proizvoda čije etikete tvrde da liječe bolest ili stanje.<ref name="fda" /><ref name="ftc2010">{{Cite web |date=15 December 2010 |title=Dannon Agrees to Drop Exaggerated Health Claims for Activia Yogurt and DanActive Dairy Drink FTC Charges that Evidence Supporting Benefits of Probiotics Falls Short |url=https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2010/12/dannon-agrees-drop-exaggerated-health-claims-activia-yogurt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514073358/https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2010/12/dannon-agrees-drop-exaggerated-health-claims-activia-yogurt |archive-date=14 May 2017 |access-date=9 May 2017 |publisher=Federal Trade Commission, US Government |df=dmy-all}}</ref><ref name="schmidt" /> [[Etiketa na hrani|Označavanje prehrambenih proizvoda]] zahtijeva jezik odobren od strane FDA, pa su proizvođači probiotika primili upozorenja zbog tvrdnji o bolestima ili liječenju.<ref name="fda" /><ref name="schmidt">{{Cite web |last=Schmidt |first=Nancy |date=30 July 2014 |title=Warning letter to Plexus Worldwide Inc. |url=https://www.fda.gov/iceci/enforcementactions/warningletters/2014/ucm411287.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508043647/https://www.fda.gov/ICECI/EnforcementActions/WarningLetters/2014/ucm411287.htm |archive-date=8 May 2017 |access-date=9 May 2017 |publisher=Compliance Branch, Inspections, Compliance, Enforcement, and Criminal Investigations, US Food and Drug Administration |df=dmy-all}}</ref> Federalna trgovinska komisija (FTC) poduzela je kaznene mjere, uključujući kaznu od 21 milion američkih dolara, koju su koordinirale vlade 39 različitih država, protiv velikog proizvođača probiotika zbog obmanjujućeg oglašavanja i pretjeranih tvrdnji o zdravstvenim prednostima jogurta i probiotičkog mliječnog napitka. U [[Vijetnam]]u, Vijetnamska uprava za hranu (VFA) pod [[Ministarstvo zdravstva (Vijetnam)|Ministarstvom zdravstva]], u saradnji s drugim relevantnim organima, nadgleda i rješava prekršaje vezane za probiotičke proizvode. To uključuje izdavanje upozorenja i nametanje administrativnih kazni,<ref>{{Cite web |date=2018-07-28 |title=Phạt 257 triệu đồng với 7 cơ sở vi phạm về an toàn thực phẩm |url=https://giaoduc.net.vn/phat-257-trieu-dong-voi-7-co-so-vi-pham-ve-an-toan-thuc-pham-post188367.gd |access-date=2024-09-24 |website=Giáo dục Việt Nam |language=vi}}</ref> zahtjev za povlačenje proizvoda <ref>{{Cite web |date=2017-01-03 |title=Thu hồi thuốc Men vi sinh sống Biolac |url=https://baochinhphu.vn/thu-hoi-thuoc-men-vi-sinh-song-biolac-102214858.htm |access-date=2024-09-24 |website=baochinhphu.vn |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bioamicus complete |url=https://bioamicus.vn/men-vi-sinh-bioamicus-complete |access-date=2024-09-24 |website=Bioamicus |language=vi}}</ref> i koordinaciju s drugim agencijama.<ref>{{Cite web |date=2013-01-01 |title=Siết chặt quản lý thực phẩm chức năng |url=https://nhandan.vn/siet-chat-quan-ly-thuc-pham-chuc-nang-post384951.html |access-date=2024-09-24 |website=Báo Nhân Dân điện tử |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-01-05 |title=Đình chỉ lưu hành men vi sinh sống Biolac do không đạt chất lượng |url=https://baotainguyenmoitruong.vn/dinh-chi-luu-hanh-men-vi-sinh-song-biolac-do-khong-dat-chat-luong-272047.html |access-date=2024-09-24 |website=baotainguyenmoitruong.vn |language=vi}}</ref> === Označavanje jogurta === [[Nacionalno udruženje proizvođača jogurta]] (NYA) Sjedinjenih Američkih Država dodjeljuje "pečat živih i aktivnih kultura" rashlađenim jogurt proizvodima koji sadrže 100 miliona ćelija po gramu ili smrznutim jogurt proizvodima koji sadrže 10 miliona ćelija po gramu u trenutku proizvodnje.<ref>{{Cite web |title=Live & Active Culture Yogurt |url=http://aboutyogurt.com/index.asp?bid=5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208022547/http://www.aboutyogurt.com/index.asp?bid=5 |archive-date=8 December 2014 |access-date=12 December 2014 |publisher=National Yogurt Association |df=dmy-all}}</ref> In 2002, the FDA and WHO recommended that "the minimum viable numbers of each probiotic strain at the end of the shelf-life" be reported on labeling,<ref>{{Cite report |url=https://www.fda.gov/ohrms/dockets/dockets/95s0316/95s-0316-rpt0282-tab-03-ref-19-joint-faowho-vol219.pdf |title=Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food, Report of a Joint FAO/WHO Working Group on Drafting Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food |date=April 2002 |publisher=Food and Agriculture Organization and World Health Organization |location=London, Ontario, Canada |access-date=12 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801074333/https://www.fda.gov/ohrms/dockets/dockets/95s0316/95s-0316-rpt0282-tab-03-ref-19-joint-faowho-vol219.pdf |archive-date=1 August 2014 |df=dmy-all}}</ref> ali većina kompanija koje navode broj prijavljuju broj održivih ćelija na dan proizvodnje, broj koji može biti mnogo veći od onog koji postoji prilikom konzumacije.<ref>{{Cite journal |last=Sanders |first=ME |date=2000 |title=Considerations for Use of Probiotic Bacteria to Modulate Human Health |journal=The Journal of Nutrition |volume=130 |issue=2S Suppl |pages=384S–390S |doi=10.1093/jn/130.2.384S |pmid=10721912 |doi-access=free |df=dmy-all}}</ref> Zbog varijabilnosti u uslovima skladištenja i vremenu prije konzumiranja, teško je tačno utvrditi koliko aktivnih ćelija kulture ostaje u trenutku konzumiranja. Preživljavanje probiotika snažno je zavisilo od temperature skladištenja, a značajan gubitak održivosti dogodio se na sobnoj temperaturi u poređenju sa skladištenjem u frižideru.<ref>{{Cite journal |last1=Ferdousi |first1=Rohollah |last2=Rouhi |first2=Millad |last3=Mohammadi |first3=Reza |last4=Mortazavian |first4=Amir Mohamad |last5=Khosravi-Darani |first5=Kianosh |last6=Rad |first6=Aziz Homayouni |date=Winter 2013 |title=Evaluation of probiotic survivability in yogurt exposed to cold chain interruption |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |language=en |volume=12 |issue=Suppl |pages=139–144 |issn=1735-0328 |pmc=3813376 |pmid=24250681}}</ref> == Historija == Probiotici su ponovo dobili pažnju u 21. stoljeću od strane proizvođača probiotika, istraživačkih studija i potrošača. Historija probiotika datira iz davnih vremena, a konzumiranje fermentirane hrane bila je uobičajena praksa u raznim civilizacijama. Različite vrste fermentiranih mliječnih proizvoda izumljene su u različitim generacijama, kao što su kefir 5000. godine prije nove ere i upotreba [[kvasac|kvasca]] 5000. godine prije nove ere. Njihova historija se može pratiti do prve upotrebe sira i fermentiranih proizvoda, koji su bili dobro poznati drevnim Grcima i Rimljanima koji su preporučivali njihovu konzumaciju.<ref name="pmid10493604">{{Cite journal |vauthors=Gismondo MR, Drago L, Lombardi A |year=1999 |title=Review of probiotics available to modify gastrointestinal flora |journal=Int. J. Antimicrob. Agents |volume=12 |issue=4 |pages=287–292 |doi=10.1016/s0924-8579(99)00050-3 |pmid=10493604}}</ref> [[Fermentacija]] mliječnih proizvoda predstavlja jednu od najstarijih tehnika za [[konzerviranje hrane]].<ref>{{Cite book |last1=Tortora |first1=Gerard J. |url=https://archive.org/details/microbiologyintr00tort_505 |title=Microbiology An Introduction |last2=Funke |first2=Berdell R. |last3=Case |first3=Christine L. |date=2010 |publisher=Pearson Benjamin Cummings |isbn=978-0-321-58202-7 |edition=10th |location=San Francisco, CA |page=[https://archive.org/details/microbiologyintr00tort_505/page/n167 135] |chapter=5 |ref=31 |url-access=limited}}<!--|access-date=9 December 2014--></ref> [[File:Ilya Ilyich Mechnikov 1913.jpg|thumb|upright|[[Élie Metchnikoff]] prvi je predložio mogućnost kolonizacije crijeva korisnim bakterijama početkom 20. stoljeća.]] Originalnu modernu hipotezu o pozitivnoj ulozi određenih bakterija prvi je predstavio ruski naučnik i dobitnik Nobelove nagrade Eli Mečnikov, koji je 1907. godine predložio da bi bilo moguće modificirati crijevnu mikrobiotu i zamijeniti štetne mikrobe korisnim mikrobima.<ref name="Metchnikoff">{{Cite book |last=Metchnikoff |first=Elie |title=The prolongation of life: optimistic studies |date=2004 |publisher=Springer Pub |others=P. Chalmers, Sir Mitchell |isbn=978-0-8261-1877-6 |location=New York |oclc=287028845 }}{{page needed|date=January 2024}}</ref> Mečnikov je pretpostavio da bi konzumiranje fermentiranog mlijeka "zasipilo" crijeva bezopasnim bakterijama mliječne kiseline i smanjilo pH crijeva, te da bi to suzbilo rast proteolitskih bakterija.<ref name="Vaughan">{{Cite journal |last=Vaughan |first=RB |date=July 1965 |title=The romantic rationalist: A study of Elie Metchnikoff |journal=Medical History |volume=9 |issue=3 |pages=201–215 |doi=10.1017/S0025727300030702 |pmc=1033501 |pmid=14321564}}</ref> [[Bifidobakterije]] prvi put su izolovane iz dojenčeta od strane Henryja Tissiera, koji je također radio u Pasteurovom institutu. Izolovana bakterija nazvana ''Bacillus bifidus communis''<ref name="Tissier">Tissier, H. 1900. Recherchers sur la flora intestinale normale et pathologique du nourisson. Thesis, University of Paris, Paris, France.</ref> kasnije je preimenovan u [[rod (biologija)| rod]] ''Bifidobacterium''.<ref>{{Cite journal |title=Probiotic Mechanisms of Action |year=2012 |doi=10.1159/000342079 |pmid=23037511 |url=https://www.karger.com/article/fulltext/342079 |access-date=29 December 2020 |last1=Bermudez-Brito |first1=Miriam |last2=Plaza-Díaz |first2=Julio |last3=Muñoz-Quezada |first3=Sergio |last4=Gómez-Llorente |first4=Carolina |last5=Gil |first5=Angel |journal=Annals of Nutrition and Metabolism |volume=61 |issue=2 |pages=160–174 |s2cid=1295886 |doi-access=free |archive-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525180409/https://www.karger.com/Article/FullText/342079 |url-status=live }}</ref> Tissier je otkrio da su bifidobakterije dominantne u crijevnoj mikrobioti dojenčadi i uočio je kliničke koristi od liječenja proljeva kod dojenčadi bifidobakterijama. Tokom izbijanja šigeloze 1917. godine, njemački profesor Alfred Nissle izolovao je soj ''[[Escherichia coli]]'' iz izmeta vojnika koji nije bio pogođen bolešću.<ref name="Nissle1918">{{Cite journal |last=Nißle |first=Alfred |year=1918 |title=Die antagonistische Behandlung chronischer Darmstörungen mit Colibakterien |journal=Medizinische Klinik |volume=1918 |issue=2 |pages=29–33}}</ref> Metode liječenja zaraznih bolesti bile su potrebne u to vrijeme kada antibiotici još nisu bili dostupni, a Nissle je koristio soj *Escherichia coli Nissle 1917* kod akutne gastrointestinalne infektivne [[salmoneloza|salmoneloze]] i [[šigeloza|šigeloze]].<ref>{{Cite journal |last1=Altenhoefer |first1=Artur |last2=Oswald |first2=Sibylle |last3=Sonnenborn |first3=Ulrich |last4=Enders |first4=Corinne |last5=Schulze |first5=Juergen |last6=Hacker |first6=Joerg |last7=Oelschlaeger |first7=Tobias A |date=April 2004 |title=The probiotic Escherichia coli strain Nissle 1917 interferes with invasion of human intestinal epithelial cells by different enteroinvasive bacterial pathogens |journal=FEMS Immunology & Medical Microbiology |language=en |volume=40 |issue=3 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0928-8244(03)00368-7 |pmid=15039098 |doi-access=free}}</ref> U 1920., Rettger i Cheplin izvijestili su o Mečnikovljevom „bugarskom bacilu”, kasnije nazvanom ''Lactobacillus delbrueckii'' subsp. ''bulgaricus'' da nije mogao živjeti u ljudskim crijevima.<ref>{{Cite book |last=Whorton |first=James C. |url=https://books.google.com/books?id=8LlqUC4uVm4C&dq=%22Bulgarian+Bacillus%22+1920+intestine&pg=RA1-PA179 |title=Inner Hygiene: Constipation and the Pursuit of Health in Modern Society |date=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-513581-7 |language=en}}</ref> Proveli su eksperimente na pacovima i ljudima dobrovoljcima, dajući im ''Lactobacillus acidophilus''. Uočili su nestanak patogenog protista ''Balantidium coli'', kao i drugih bakterija koje proizvode plin.<ref name="Cheplin">{{Cite journal |vauthors=Cheplin HA, Rettger LF |date=December 1920 |title=Studies on the Transformation of the Intestinal Flora, with Special Reference to the Implantation of Bacillus Acidophilus: II. Feeding Experiments on Man |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=6 |issue=12 |pages=704–705 |bibcode=1920PNAS....6..704C |doi=10.1073/pnas.6.12.704 |pmc=1084701 |pmid=16576567 |doi-access=free}}</ref> Rettger je dalje istraživao mogućnosti bakterije ''L. acidophilus'' i zaključio da bakterije koje potiču iz crijeva imaju veću vjerovatnoću da proizvedu željeni efekat u ovom okruženju. Godine 1935., određeni sojevi ''L. acidophilus'' su se pokazali vrlo aktivnim kada su implantirani u ljudski [[probavni trakt]].<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=-0l2kA62puIC&dq=1935+L.+acidophilus+human+digestive+tract&pg=PA147 |title=Macrobiotics for Life: A Practical Guide to Healing for Body, Mind, and Heart |date=2011-08-30 |publisher=North Atlantic Books |isbn=978-1-58394-470-7 |language=en}}</ref> Za razliku od [[antibiotik]]a, probiotici su definirani kao faktori [[mikrob]]nog porijekla koji stimuliraju rast drugih [[mikroorganizam]]a. Godine 1989. Roy Fuller predložio je definiciju probiotika koja se široko koristi: "Dodatak živih mikroba hrani koji blagotvorno utječe na životinju domaćina, poboljšavajući njenu crijevnu mikrobnu ravnotežu.".<ref name="Fuller_1989">{{Cite journal |last=Fuller |first=R |date=May 1989 |title=Probiotics in man and animals |journal=The Journal of Applied Bacteriology |volume=66 |issue=5 |pages=365–378 |doi=10.1111/j.1365-2672.1989.tb05105.x |pmid=2666378 |doi-access=free}}</ref> Fullerova definicija naglašava zahtjev za održivošću probiotika i uvodi aspekt blagotvornog djelovanja na domaćina. Termin "probiotik" prvobitno se odnosio na mikroorganizme koji imaju učinke na druge mikroorganizme.<ref name="lilly1965">{{Cite journal |vauthors=Lilly DM, Stillwell RH |year=1965 |title=Probiotics: Growth-promoting factors produced by microorganisms |journal=Science |volume=147 |issue=3659 |pages=747–748 |bibcode=1965Sci...147..747L |doi=10.1126/science.147.3659.747 |pmid=14242024 |s2cid=26826201}}</ref> Koncept probiotika podrazumijevao je ideju da supstance koje luči jedan mikroorganizam stimulišu rast drugog mikroorganizma. Termin je ponovo korišten <ref>{{Cite book |last=Sperti |first=G. S. |title=Probiotics |publisher=AVI Publishing Co. |year=1971 |isbn=978-0-87055-099-7 |location=West Point, CT}}{{page needed|date=January 2024}}</ref> za opisivanje ekstrakata tkiva koji su stimulirali rast mikroba. Termin probiotici preuzeo je Parker,<ref>{{Cite journal |last=Parker |first=R. B. |year=1974 |title=Probiotics, the other half of the antibiotic story |journal=Animal Nutrition and Health |volume=29 |pages=4–8}}</ref> koji je definirao koncept kao "Organizmi i tvari koje imaju blagotvoran učinak na životinju domaćina, doprinoseći ravnoteži njenih crijevnih mikroba." Kasnije je definiciju poboljšao Fuller,<ref name="Fuller_1989"/> čije je objašnjenje bilo slično Fullerovom opisu probiotika kao "živog mikrobnog dodatka hrani koji blagotvorno utječe na životinju domaćina, poboljšavajući ravnotežu njenih crijevnih mikroba". Naglasio je dvije važne tvrdnje za probiotike: održivu prirodu probiotika i sposobnost da pomognu u održavanju ravnoteže crijeva. U narednim decenijama, crijevne vrste mliječno-kiselinskih bakterija s navodnim zdravstveno korisnim svojstvima uvedene su kao probiotici, uključujući ''[[Lactobacillus rhamnosus]]'', ''[[Lactobacillus casei]]'' i ''[[Lactobacillus johnsonii]]''.<ref name="Tannock">{{Cite journal |last=Tannock |first=GW |date=September 2003 |title=Probiotics: time for a dose of realism |journal=Current Issues in Intestinal Microbiology |volume=4 |issue=2 |pages=33–42 |pmid=14503687}}</ref> === Etimologija === U nekim primjerima literature riječ ima grčki [[etimologija|etimološki]],<ref>{{Cite book |last=Fuller |first=Roy |title=Probiotics: the scientific basis. |date=2012 |publisher=Springer Netherlands |isbn=978-94-011-2364-8 |oclc=958540533 }}</ref><ref name="pmid11340528">{{Cite journal |vauthors=Alvarez-Olmos MI, Oberhelman RA |year=2001 |title=Probiotic agents and infectious diseases: a modern perspective on a traditional therapy |journal=Clin. Infect. Dis. |volume=32 |issue=11 |pages=1567–1576 |doi=10.1086/320518 |pmid=11340528 |doi-access=free}}</ref> kontekst, ali čini se da je složenica latinskog prijedloga ''pro'', što znači 'za', i grčkog pridjeva βιωτικός (''biōtikos''), što znači 'sposoban za život, živahan',<ref>{{Cite book |title=A Greek-English Lexicon |editor-last=Liddell |editor-first=Henry George |chapter=βιωτικός |editor-last2=Scott |editor-first2=Robert |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbiwtiko%2Fs |via=Perseus Project|access-date=2021-02-21 |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425182154/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry%3Dbiwtiko/s |url-status=live }}</ref> ovo drugo potiče od imenice βίος (''bios''), što znači 'život'.<ref name="Hamilton-Miller_2003">{{Cite journal |vauthors=Hamilton-Miller JM, Gibson GR, Bruck W |date=October 2003 |title=Some insights into the derivation and early uses of the word 'probiotic' |journal=Br. J. Nutr. |volume=90 |issue=4 |page=845 |doi=10.1079/BJN2003954 |pmid=14552330 |doi-access=free}}</ref> == Istraživanje == Kao prehrambeni proizvodi ili dodaci prehrani, probiotici su u fazi preliminarnih istraživanja kako bi se procijenilo da li imaju ikakav učinak na zdravlje.<ref name="nccih">{{Cite web |date=July 2019 |title=Probiotics: What You Need To Know |url=https://www.nccih.nih.gov/health/probiotics/introduction.htm |access-date=7 August 2025 |publisher=National Center for Complementary and Integrative Health, US National Institutes of Health}}</ref><ref name="bridging" /><ref>{{Cite journal |vauthors=Salminen S, van Loveren H |year=2012 |title=Probiotics and prebiotics: health claim substantiation |journal=Microb Ecol Health Dis |volume=23 |doi=10.3402/mehd.v23i0.18568 |pmc=3747744 |pmid=23990821}}</ref> U svim slučajevima koji su predloženi kao zdravstvene tvrdnje [[Evropska agencija za sigurnost hrane| Evropskoj agenciji za sigurnost hrane]], naučni dokazi i dalje nisu dovoljni da bi se dokazala uzročno-posljedična veza između konzumiranja probiotičkih proizvoda i bilo kakve zdravstvene koristi.<ref name="bridging" /><ref name="EFSA">{{Cite journal |year=2013 |title=Scientific Opinion on the substantiation of a health claim related to a combination of ''Bifidobacterium longum'' LA 101, ''Lactobacillus helveticus'' LA 102, ''Lactococcus lactis'' LA 103 and ''Streptococcus thermophillus'' LA 104 and reducing intestinal discomfort pursuant to Article 13(5) of Regulation (EC) No 1924/2006 (example, search EFSA for other opinion reports on probiotics |journal=EFSA Journal |volume=11 |issue=2 |page=3085 |doi=10.2903/j.efsa.2013.3085 |doi-access=free}}</ref> Ne postoji naučna osnova za ekstrapolaciju efekta sa testiranog soja na netestirani soj.<ref name=nccih/><ref>{{Cite web |date=October 2001 |title=Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria |url=https://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514105145/http://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-date=May 14, 2012 |access-date=May 14, 2012 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Rowland I, Capurso L, Collins K, Cummings J, Delzenne N, Goulet O, Guarner F, Marteau P, Meier R |year=2010 |title=Current level of consensus on probiotic science: Report of an expert meeting – London, 23 November 2009 |journal=Gut Microbes |volume=1 |issue=6 |pages=436–439 |doi=10.4161/gmic.1.6.13610 |pmc=3056112 |pmid=21637035}}</ref> Poboljšano zdravlje modulacijom crijevne mikrobiote čini se da je direktno povezano s dugoročnim promjenama u ishrani.<ref name="bridging"/><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=G. D. |last2=Chen |first2=J. |last3=Hoffmann |first3=C. |last4=Bittinger |first4=K. |last5=Chen |first5=Y.-Y. |last6=Keilbaugh |first6=S. A. |last7=Bewtra |first7=M. |last8=Knights |first8=D. |last9=Walters |first9=W. A. |last10=Knight |first10=R. |last11=Sinha |first11=R. |last12=Gilroy |first12=E. |last13=Gupta |first13=K. |last14=Baldassano |first14=R. |last15=Nessel |first15=L. |year=2011 |title=Linking Long-Term Dietary Patterns with Gut Microbial Enterotypes |journal=[[Science]] |volume=334 |issue=6052 |pages=1051–1108 |bibcode=2011Sci...334..105W |doi=10.1126/science.1208344 |pmc=3368382 |pmid=21885731 |last16=Li |first16=H. |last17=Bushman |first17=F. D. |last18=Lewis |first18=J. D.}}</ref> Tvrdnje da neki laktobacili mogu doprinijeti [[gojaznost|debljanju]] kod nekih ljudi <ref name="pmid23332210">{{Cite journal |vauthors=Million M, Raoult D |date=February 2013 |title=Species and strain specificity of Lactobacillus probiotics effect on weight regulation |journal=Microbial Pathogenesis |volume=55 |pages=52–54 |doi=10.1016/j.micpath.2012.09.013 |pmid=23332210}}</ref><ref name="pmid22634320">{{Cite journal |vauthors=Million M, Angelakis E, Paul M, Armougom F, Leibovici L, Raoult D |date=August 2012 |title=Comparative meta-analysis of the effect of Lactobacillus species on weight gain in humans and animals |journal=Microbial Pathogenesis |volume=53 |issue=2 |pages=100–108 |doi=10.1016/j.micpath.2012.05.007 |pmid=22634320 |doi-access=free}}</ref> ostaju kontroverzne.<ref name="pmid22968407">{{Cite journal |vauthors=Lahtinen SJ, Davis E, Ouwehand AC |date=September 2012 |title=Lactobacillus species causing obesity in humans: where is the evidence? |url=https://zenodo.org/record/895849 |journal=Beneficial Microbes |volume=3 |issue=3 |pages=171–174 |doi=10.3920/BM2012.0041 |pmid=22968407 |access-date=2020-07-01 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618204308/https://zenodo.org/record/895849 |url-status=live }}</ref> === Akutni ''otitis media'' === Postoje nedosljednosti u rezultatima različitih grupa od 3488 djece, kako je navedeno u Cochraneovom pregledu.<ref name="aom">{{Cite journal |last1=Scott |first1=Anna M |last2=Clark |first2=Justin |last3=Julien |first3=Blair |last4=Islam |first4=Farhana |last5=Roos |first5=Kristian |last6=Grimwood |first6=Keith |last7=Little |first7=Paul |last8=Del Mar |first8=Chris B |date=18 June 2019 |title=Probiotics for preventing acute otitis media in children |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.CD012941.pub2 |pmc=6580359 |pmid=31210358}}</ref> Također, ne pokazuje značajnu razliku u pogledu neželjenih efekata između probiotika i drugih komparatora.<ref name="aom"/> === Alergije === Postoje samo ograničeni, niskokvalitetni dokazi koji ukazuju na to da su probiotici korisni za liječenje osoba s [[alergija na mlijeko|alergijom na mlijeko]].<ref name="milk">{{Cite journal |vauthors=Qamer S, Deshmukh M, Patole S |date=August 2019 |title=Probiotics for cow's milk protein allergy: a systematic review of randomized controlled trials |journal=Eur. J. Pediatr. |type=Review |volume=178 |issue=8 |pages=1139–1149 |doi=10.1007/s00431-019-03397-6 |pmid=31230196 |s2cid=195259677}}</ref> Pregled iz 2015. godine pokazao je dokaze niskog kvaliteta da probiotici koji se daju direktno dojenčadi s [[ekcem]]om ili dojenčadi čije su majke koristile probiotike tokom posljednjeg tromjesečja trudnoće i dojenja imaju manji rizik od ekcema.<ref name="Cuello">{{Cite journal |last1=Cuello-Garcia |first1=Carlos A. |last2=Brożek |first2=Jan L. |last3=Fiocchi |first3=Alessandro |last4=Pawankar |first4=Ruby |last5=Yepes-Nuñez |first5=Juan José |last6=Terracciano |first6=Luigi |last7=Gandhi |first7=Shreyas |last8=Agarwal |first8=Arnav |last9=Zhang |first9=Yuan |last10=Schünemann |first10=Holger J. |year=2015 |title=Probiotics for the prevention of allergy: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |url=https://www.jacionline.org/article/S0091-6749(15)00636-3/fulltext |journal=Journal of Allergy and Clinical Immunology |volume=136 |issue=4 |pages=952–961 |doi=10.1016/j.jaci.2015.04.031 |issn=0091-6749 |pmid=26044853 |access-date=2019-12-12 |archive-date=2022-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316222456/https://www.jacionline.org/article/S0091-6749(15)00636-3/fulltext |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> === Astma === Nije jasno da li suplementacija probioticima pomaže kod [[astma|astme]] u djetinjstvu, jer je kvalitet istraživačkih dokaza nizak.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lin J, Zhang Y, He C, Dai J |date=September 2018 |title=Probiotics supplementation in children with asthma: A systematic review and meta-analysis |journal=J Paediatr Child Health |type=Systematic review |volume=54 |issue=9 |pages=953–961 |doi=10.1111/jpc.14126 |pmid=30051941 |s2cid=51723667}}</ref> === Dijareja povezana s antibioticima === Antibiotici su uobičajen tretman za djecu, pri čemu 11% do 40% djece liječene antibioticima razvija [[dijareja|dijareju]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Guo |first1=Qin |last2=Goldenberg |first2=Joshua Z. |last3=Humphrey |first3=Claire |last4=El Dib |first4=Regina |last5=Johnston |first5=Bradley C. |date=30 April 2019 |title=Probiotics for the prevention of pediatric antibiotic-associated diarrhea |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=4 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD004827.pub5 |issn=1469-493X |pmc=6490796 |pmid=31039287}}</ref> [[Dijareja povezana s antibioticima]] (AAD) nastaje zbog neravnoteže u mikrobioti [[debelo crijevo|debelog crijeva]], uzrokovane terapijom antibioticima.<ref name=":0"/> Ove promjene u mikrobnoj zajednici rezultiraju promjenama u [[metabolizam ugljikohidrata|metabolizmu ugljikohidrata]], sa smanjenom apsorpcijom [[masne kiseline kratkog lanca| masnih kiselina kratkog lanca]] i osmotskom dijarejom kao rezultat toga. U [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2015. godine zaključeno je da postoji zaštitni učinak nekih probiotika za AAD kod djece.<ref name=":0"/> Poznati rizici korištenja probiotika za liječenje ''Clostridioides difficile'' nadmašuju neizvjesne koristi.<ref name="aga2020">{{Cite journal |vauthors=Su GL, Ko CW, Bercik P, Falck-Ytter Y, Sultan S, Weizman AV, Morgan RL |date=June 2020 |title=AGA Clinical Practice Guidelines on the Role of Probiotics in the Management of Gastrointestinal Disorders |journal=Gastroenterology |type=Clinical guideline |volume=159 |issue=2 |pages=697–705 |doi=10.1053/j.gastro.2020.05.059 |pmid=32531291 |doi-access=free}}</ref> Liječenje probioticima moglo bi smanjiti učestalost i težinu AAD-a, kao što je naznačeno u nekoliko [[meta-analiza]].<ref name="pmid16635227">{{Cite journal |last=McFarlandfirst=LV |year=2006 |title=Meta-analysis of probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhea and the treatment of Clostridium difficile disease |url=https://zenodo.org/record/1230694 |journal=Am. J. Gastroenterol. |volume=101 |issue=4 |pages=812–822 |doi=10.1111/j.1572-0241.2006.00465.x |pmid=16635227 |s2cid=7557917 |access-date=2019-06-30 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728163339/https://zenodo.org/record/1230694 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Szajewska H, Ruszczyński M, Radzikowski A |date=September 2006 |title=Probiotics in the prevention of antibiotic-associated diarrhea in children: a meta-analysis of randomized controlled trials |journal=J Pediatr |volume=149 |issue=3 |pages=367–372 |doi=10.1016/j.jpeds.2006.04.053 |pmid=16939749 |s2cid=28439228}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sazawal S, Hiremath G, Dhingra U, Malik P, Deb S, Black RE |date=June 2006 |title=Efficacy of probiotics in prevention of acute diarrhoea: a meta-analysis of masked, randomised, placebo-controlled trials |journal=Lancet Infect Dis |volume=6 |issue=6 |pages=374–382 |doi=10.1016/S1473-3099(06)70495-9 |pmid=16728323}}</ref> Naprimjer, liječenje probiotičkim formulacijama, uključujući ''L. rhamnosus'', može smanjiti rizik od AAD-a, poboljšati konzistenciju stolice tokom terapije antibioticima i poboljšati [[imunski odgovor]] nakon vakcinacije.<ref>{{Cite journal |vauthors=Arvola T, Laiho K, Torkkeli S, Mykkänen H, Salminen S, Maunula L, Isolauri E |year=1999 |title=Prophylactic Lactobacillus GG reduces antibiotic-associated diarrhea in children with respiratory infections: A randomized study |journal=Pediatrics |volume=104 |issue=5|doi=10.1542/peds.104.5.e64 |pmid=10545590 |doi-access=free}}</ref> Potencijalna efikasnost probiotika u liječenju AAD-a zavisi od sojeva probiotika i doze..<ref name="Doron">{{Cite journal |vauthors=Doron SI, Hibberd PL, Gorbach SL |date=July 2008 |title=Probiotics for prevention of antibiotic-associated diarrhea |journal=J Clin Gastroenterol |volume=42 |issue=Suppl 2 |pages=S58–63 |doi=10.1097/MCG.0b013e3181618ab7 |pmid=18542041 |s2cid=2070623}}</ref><ref name="Surawicz">{{Cite journal |last=Surawicz |first=CM |date=July 2008 |title=Role of probiotics in antibiotic-associated diarrhea, Clostridium difficile-associated diarrhea, and recurrent Clostridium difficile-associated diarrhea |journal=J Clin Gastroenterol |volume=42 |issue=Suppl 2 |pages=S64–70 |doi=10.1097/MCG.0b013e3181646d09 |pmid=18545161 |s2cid=37993276}}</ref> Jedna recenzija preporučila je za djecu ''L. rhamnosus'' ili ''[[Saccharomyces boulardii]]'' u dozi od pet do 40 milijardi jedinica koje formiraju kolonije/dan, s obzirom na skroman broj potreban za liječenje i vjerovatnoću da su neželjeni događaji vrlo rijetki.<ref name=":0" /> Ista recenzija je navela da upotrebu probiotika treba izbjegavati kod pedijatrijskih populacija koje su u riziku od neželjenih događaja, kao što su teško oslabljena ili djeca s oslabljenim imunološkim sistemom. === Bakterijska vaginoza === Probiotički tretman bakterijske vaginoze je primjena ili gutanje bakterijskih vrsta koje se nalaze u zdravoj [[vagina|vagini]], kako bi se izliječila infekcija bakterijama koje uzrokuju bakterijsku vaginozu. Ovaj tretman se zasniva na zapažanju da 70% zdravih žena ima grupu bakterija iz roda ''Lactobacillus'' koje dominiraju populacijom organizama u vagini. Specifični sojevi laktobacila inhibiraju rast bakterija koje uzrokuju BV proizvodnjom H₂O₂, [[mliječna kiselina|mliječne kiseline]] i/ili [[bakteriocin]]a, i/ili inhibiraju prianjanje ''[[Gardnerella vaginalis]]'' na vaginski [[epitel]], što sprječava pojavu infekcije u vagini.<ref>{{Cite journal |last1=Falagas |first1=M.E. |last2=Betsi |first2=G.I. |last3=Athanasiou |first3=S. |date=2007-07-01 |title=Probiotics for the treatment of women with bacterial vaginosis |journal=Clinical Microbiology and Infection |language=en |volume=13 |issue=7 |pages=657–664 |doi=10.1111/j.1469-0691.2007.01688.x |issn=1198-743X |pmid=17633390 |doi-access=free}}</ref> Dosadašnji je uspjeh probiotskog liječenja mješovit, budući da upotreba probiotika za obnavljanje zdravih populacija laktobacila nije standardizirana. Često se standardni antibiotski tretman koristi istovremeno s testiranjem probiotika. Osim toga, neke grupe žena reaguju na liječenje na osnovu etničke pripadnosti, dobi, broja seksualnih partnera, trudnoće i [[patogen]]a koji uzrokuju bakterijsku vaginozu.<ref name="PetrovaLievens2015">{{Cite journal |last1=Petrova |first1=Mariya I. |last2=Lievens |first2=Elke |last3=Malik |first3=Shweta |last4=Imholz |first4=Nicole |last5=Lebeer |first5=Sarah |year=2015 |title=Lactobacillus species as biomarkers and agents that can promote various aspects of vaginal health |journal=Frontiers in Physiology |volume=6 |page=81 |doi=10.3389/fphys.2015.00081 |issn=1664-042X |pmc=4373506 |pmid=25859220 |doi-access=free}}</ref> Istraživači su 2013. godine otkrili da je primjena sojeva koji proizvode [[vodik-peroksid]], kao što su ''L. acidophilus'' i ''L. rhamnosus'', uspjela normalizirati vaginski pH i rebalansirati vaginski [[mikrobiom]], sprječavajući i ublažavajući bakterijsku vaginozu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Borges S, Silva J, Teixeira P |date=March 2014 |title=The role of lactobacilli and probiotics in maintaining vaginal health |journal=Arch. Gynecol. Obstet. |type=Review |volume=289 |issue=3 |pages=479–489 |doi=10.1007/s00404-013-3064-9 |pmid=24170161 |s2cid=23954527}}</ref> === Krvni pritisak === Od 2017., samo ograničeni dokazi ukazuju na bilo kakvu direktnu vezu između [[hipertenzija|visokog krvnog pritiska]] i crijevne mikrobiote.<ref name="blood-pressure">{{Cite journal |vauthors=Robles-Vera I, Toral M, Romero M, Jiménez R, Sánchez M, Pérez-Vizcaíno F, Duarte J |date=April 2017 |title=Antihypertensive Effects of Probiotics |journal=Curr. Hypertens. Rep. |type=Review |volume=19 |issue=4 |doi=10.1007/s11906-017-0723-4 |pmid=28315049 |s2cid=3834130}}</ref> ===Holesterol=== Meta-analiza iz 2002. godine koja je obuhvatila pet dvostruko slijepih ispitivanja koja su ispitivala kratkoročne (2–8 sedmica) efekte jogurta s probiotskim sojevima na nivo []holesterol]]a u serumu otkrila je mali efekat od 8,5 mg/dL (0,22 mmol/L) (smanjenje od 4%) koncentracije [[ukupni holesterol|ukupnog holesterola]] i smanjenje od 7,7 mg/dL (0,2 mmol/L) (smanjenje od 5%) koncentracije [[LDL]] u [[krvni serum|serumu]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Agerholm-Larsen L, Bell ML, Grunwald GK, Astrup A |year=2002 |title=The effect of a probiotic milk product on plasma cholesterol: a meta-analysis of short term intervention studies |journal=European Journal of Clinical Nutrition |volume=54 |issue=11 |pages=856–860 |doi=10.1038/sj.ejcn.1601104 |pmid=11114681 |doi-access=free}}</ref> === Depresija i anksioznost === Meta-analiza iz 2019. godine pronašla je dokaze niskog kvaliteta da probiotici imaju malo poboljšanje kod [[depresija (raspoloženje)|depresije]] i [[anksioznost]]i.<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Richard T. |last2=Walsh |first2=Rachel F. L. |last3=Sheehan |first3=Ana E. |date=2019-07-01 |title=Prebiotics and probiotics for depression and anxiety: A systematic review and meta-analysis of controlled clinical trials |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=102 |pages=13–23 |doi=10.1016/j.neubiorev.2019.03.023 |issn=1873-7528 |pmc=6584030 |pmid=31004628}}</ref> Pregled iz 2020. godine pokazao je da probiotici mogu poboljšati depresiju, ali potrebna su dodatna istraživanja.<ref>{{Cite journal |last1=Ansari |first1=Fereshteh |last2=Pourjafar |first2=Hadi |last3=Tabrizi |first3=Aydin |last4=Homayouni |first4=Aziz |date=2020 |title=The effects of probiotics and prebiotics on mental disorders: A review on depression, anxiety, Alzheimer, and autism spectrum disorders |journal=Current Pharmaceutical Biotechnology |volume=21 |issue=7 |pages=555–565 |doi=10.2174/1389201021666200107113812 |issn=1873-4316 |pmid=31914909 |s2cid=210121155}}</ref> === Dijareja === Neki probiotici se predlažu kao mogući tretman za različite oblike [[gastroenteritis]]a.<ref name="MMWR2003">{{Cite journal |vauthors=King CK, Glass R, Bresee JS, Duggan C |date=November 2003 |title=Managing acute gastroenteritis among children: oral rehydration, maintenance, and nutritional therapy |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5216a1.htm |url-status=live |journal=MMWR Recomm Rep |volume=52 |issue=RR–16 |pages=1–16 |pmid=14627948 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028174056/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5216a1.htm |archive-date=2014-10-28 |access-date=2017-09-08}}</ref> Kao tretman za infektivni proljev, probiotici nisu korisni za ljude koji imaju ovo stanje duže od dva dana, a nema ni dokaza da smanjuju ukupno trajanje dijareje.<ref>{{Cite journal |vauthors=Collinson S, Deans A, Padua-Zamora A, Gregorio GV, Li C, Dans LF, Allen SJ |date=December 18, 2020 |title=Probiotics for treating acute infectious diarrhea |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=2020 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003048.pub4 |pmc=8166250 |pmid=33295643}}</ref> === Dermatitis === Probiotici se obično daju dojiljama i njihovoj maloj djeci kako bi se spriječio ekcem ([[dermatitis]]), ali ne postoje dobri dokazi koji pokazuju efikasnost u tu svrhu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Cuello-Garcia CA, Brożek JL, Fiocchi A, Pawankar R, Yepes-Nuñez JJ, Terracciano L, Gandhi S, Agarwal A, Zhang Y, Schünemann HJ |year=2015 |title=Probiotics for the prevention of allergy: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |type=Systematic review & meta-analysis |volume=136 |issue=4 |pages=952–961 |doi=10.1016/j.jaci.2015.04.031 |pmid=26044853}}</ref> Postoji malo dokaza koji podržavaju upotrebu probiotika za liječenje [[atopijski dermatitis|atopijskog dermatitisa]], a postoji i određeni rizik od neželjenih efekata.<ref>{{Cite journal |last1=Szeto |first1=Mindy D. |last2=Hassan |first2=Shahzeb |last3=Hamp |first3=Austin |last4=Anderson |first4=Jarett |last5=Sivesind |first5=Torunn E. |last6=Anderson |first6=Jaclyn B. |last7=Laughter |first7=Melissa R. |last8=Makrygeorgou |first8=Areti |last9=Boyle |first9=Robert J. |last10=Dellavalle |first10=Robert P. |date=2021-11-01 |title=From the Cochrane Library: Probiotics for treating eczema |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |language=en |volume=86 |issue=3 |pages=e127–e132 |doi=10.1016/j.jaad.2021.10.032 |pmid=34748863 |s2cid=243825695|doi-access=free }}</ref> [[Američka akademija za dermatologiju]] izjavila je: "Upotreba probiotika/prebiotika za liječenje pacijenata s utvrđenim atopijskim dermatitisom se ne preporučuje zbog nedosljednih dokaza."<ref>{{Cite journal |vauthors=Fenner J, Silverberg NB |date=2018 |title=Oral supplements in atopic dermatitis |journal=Clin. Dermatol. |type=Review |volume=36 |issue=5 |pages=653–658 |doi=10.1016/j.clindermatol.2018.05.010 |pmid=30217278 |s2cid=52278259}}</ref> === Akne === Pregled probiotika i sinbiotika kod [[akna|akni]] ukazuje na to da se nekoliko preparata za smanjenje upalnih [[lezija]] akni nalazi u preliminarnim istraživanjima, pokazujući potencijal za smanjenje lezija akni, poboljšanje funkcije kožne barijere i smanjenje upalnih markera.<ref>{{Cite journal |last1=Sutema |first1=Ida Ayu Manik Partha |last2=Latarissa |first2=Irma Rahayu |last3=Widowati |first3=I. Gusti Ayu Rai |last4=Sartika |first4=Cynthia Retna |last5=Ciptasari |first5=Ni Wayan Eka |last6=Lestari |first6=Keri |date=2025-01-09 |title=Efficacy of Probiotic Supplements and Topical Applications in the Treatment of Acne: A Scoping Review of Current Results |journal=Journal of Experimental Pharmacology |language=English |volume=17 |pages=1–14 |doi=10.2147/JEP.S498769|pmid=39810881|pmc=11727500|doi-access=free}}</ref> === Glikemijska kontrola === Prema sveobuhvatnom pregledu meta-analiza randomiziranih kontroliranih ispitivanja, suplementacija probioticima smanjuje homeostazu glukoze. Ovo može biti učinkovita terapija za snižavanje visokog nivoa šećera u krvi, osim ako tijelo ne postane [[Hipoglikemija|hipoglikemijsko]]; oprez i praćenje glukoze su neophodni kako bi se to izbjeglo.<ref>{{Cite journal |title=Role of probiotics/synbiotic supplementation in glycemic control: A critical umbrella review of meta-analyses of randomized controlled trials |year=2022 |doi=10.1080/10408398.2022.2117783|last1=Xu |first1=Dengfeng |last2=Fu |first2=Lingmeng |last3=Pan |first3=Da |last4=Chu |first4=Yifang |last5=Feng |first5=Meiyuan |last6=Lu |first6=Yifei |last7=Yang |first7=Chao |last8=Wang |first8=Yuanyuan |last9=Xia |first9=Jiayue |last10=Sun |first10=Guiju |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |volume=64 |issue=6 |pages=1–19 |pmid=36052685 |s2cid=252009294 }}</ref> === ''Helicobacter pylori'' === Neki sojevi bakterija mliječne kiseline (LAB) mogu utjecati na infekcije ''[[Helicobacter pylori]]'' (koje mogu uzrokovati [[peptički ulkus]]) kod odraslih kada se koriste u kombinaciji sa standardnim medicinskim tretmanima, ali ne postoji standard u medicinskoj praksi ili regulatorno odobrenje za takav tretman.<ref name="pmid14522098">{{Cite journal |last=Hamilton-Miller |first=JM |date=October 2003 |title=The role of probiotics in the treatment and prevention of ''Helicobacter pylori'' infection |journal=International Journal of Antimicrobial Agents |volume=22 |issue=4 |pages=360–366 |doi=10.1016/S0924-8579(03)00153-5 |pmid=14522098}}</ref> Jedini do danas recenzirani tretmani za ''H. pylori'' uključuju različite antibiotske režime.<ref>{{Cite web |title=H Pylori Facts |url=https://www.cdc.gov/ulcer/files/hpfacts.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112203116/https://www.cdc.gov/ulcer/files/hpfacts.PDF |archive-date=2019-01-12 |website=CDC.gov}}</ref> === Imunost i infekcije === Neki sojevi LAB mogu uticati na [[patogen]]e putem [[kompetitivna inhibicija|kompetitivne inhibicije]] (tj. takmičenjem za rast) i neki dokazi ukazuju na to da mogu poboljšati imunsku funkciju povećanjem broja plazma-ćelija koje proizvode [[IgA]] i povećanjem ili poboljšanjem [[fagocitoza| fagocitoze]], kao i povećanjem udjela [[T-limfocit]]a i prirodnih [[ćelija ubica]].<ref name="Reid_Jass_Sebulsky">{{Cite journal |vauthors=Reid G, Jass J, Sebulsky MT, McCormick JK |date=October 2003 |title=Potential uses of probiotics in clinical practice |journal=Clin. Microbiol. Rev. |volume=16 |issue=4 |pages=658–672 |doi=10.1128/CMR.16.4.658-672.2003 |pmc=207122 |pmid=14557292 |bibcode=2003CliMR..16..658R }}</ref><ref name="Ouwehand_Salminen_Isolauri">{{Cite journal |vauthors=Ouwehand AC, Salminen S, Isolauri E |date=August 2002 |title=Probiotics: an overview of beneficial effects |url=https://link.springer.com/article/10.1023/A:1020620607611 |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=82 |issue=1–4 |pages=279–289 |doi=10.1023/A:1020620607611 |pmid=12369194 |access-date=2022-12-01 |url-access=subscription |s2cid=1870018 |archive-date=2022-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202022802/https://link.springer.com/article/10.1023/A:1020620607611 |url-status=live }}</ref> LAB proizvodi mogu pomoći u liječenju akutne dijareje i moguće uticati na rotavirusne infekcije kod djece i putničku dijareju kod odraslih,<ref name="Reid_Jass_Sebulsky" /><ref name="Ouwehand_Salminen_Isolauri"/> ali nijedan proizvod nije odobren za takve indikacije. Postoje slabi dokazi da probiotici mogu smanjiti učestalost akutnih infekcija gornjih disajnih puteva kod odraslih, bili su bolji od [[placebo| placeba]] ili bez tretmana.<ref>{{Cite journal |last1=Zhao |first1=Yunli |last2=Dong |first2=Bi Rong |last3=Hao |first3=Qiukui |date=2022-08-24 |title=Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=8|doi=10.1002/14651858.CD006895.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9400717 |pmid=36001877}}</ref> Probiotici izgleda ne mijenjaju rizik od infekcije kod starijih osoba.<ref>{{Cite journal |last1=Wachholz |first1=PA |last2=Nunes |first2=VDS |last3=Polachini do Valle |first3=A |last4=Jacinto |first4=AF |last5=Villas-Boas |first5=PJF |date=3 February 2018 |title=Effectiveness of probiotics on the occurrence of infections in older people: systematic review and meta-analysis. |journal=Age and Ageing |volume=47 |issue=4 |pages=527–536 |doi=10.1093/ageing/afy006 |pmid=29415116 |doi-access=free |hdl=11449/164454|hdl-access=free }}</ref> === Upalna bolest crijeva === Upotreba oralnih probiotičkih dodataka za promjenu sastava i ponašanja mikrobioma razmatrana je kao moguća terapija za indukciju i održavanje remisije kod osoba sa [[Crohnova boleat| Crohnovom bolešću]] i [[ulcerozni kolitis|ulceroznim kolitisom]]. Cochraneov pregled iz 2020. godine nije pronašao jasne dokaze o poboljšanoj vjerovatnoći remisije, niti o smanjenju neželjenih događaja kod osoba sa Crohnovom bolešću nakon liječenja probioticima.<ref>{{Cite journal |last1=Limketkai |first1=Berkeley N |last2=Akobeng |first2=Anthony K |last3=Gordon |first3=Morris |last4=Adepoju |first4=Akinlolu Adedayo |date=2020-07-17 |editor-last=Cochrane Gut Group |title=Probiotics for induction of remission in Crohn's disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=2020 |issue=7|doi=10.1002/14651858.CD006634.pub3 |pmc=7389339 |pmid=32678465}}</ref> Za ulcerozni kolitis postoje dokazi niske sigurnosti da probiotički suplementi mogu povećati vjerovatnoću kliničke remisije.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Kaur |first1=Lakhbir |last2=Gordon |first2=Morris |last3=Baines |first3=Patricia Anne |last4=Iheozor-Ejiofor |first4=Zipporah |last5=Sinopoulou |first5=Vasiliki |last6=Akobeng |first6=Anthony K |date=2020-03-04 |editor-last=Cochrane IBD Group |title=Probiotics for induction of remission in ulcerative colitis |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=3 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD005573.pub3 |pmc=7059959 |pmid=32128795}}</ref> Osobe koje su primale probiotike imale su 73% veću vjerovatnoću da dožive remisiju bolesti i preko dva puta veću vjerovatnoću da prijave poboljšanje simptoma u poređenju sa onima koji su primali placebo, bez jasne razlike u manjim ili ozbiljnim neželjenim efektima.<ref name=":5"/> Iako nije bilo jasnih dokaza o većoj remisiji kada su probiotički suplementi upoređeni sa tretmanom [[mesalazin|5‐aminosalicilnom kiselinom]] kao [[monoterapija|monoterapijom]], [[vjerovatnoća]] remisije bila je 22% veća ako su probiotici korišteni u kombinaciji sa terapijom 5-aminosalicilnom kiselinom.<ref name=":5"/> Dok kod osoba koje su već u remisiji nije jasno da li probiotici pomažu u sprečavanju budućeg relapsa, bilo kao monoterapija ili [[kombinovana terapija]].<ref>{{Cite journal |last1=Iheozor-Ejiofor |first1=Zipporah |last2=Kaur |first2=Lakhbir |last3=Gordon |first3=Morris |last4=Baines |first4=Patricia Anne |last5=Sinopoulou |first5=Vasiliki |last6=Akobeng |first6=Anthony K |date=2020-03-04 |editor-last=Cochrane IBD Group |title=Probiotics for maintenance of remission in ulcerative colitis |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=3 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD007443.pub3 |pmc=7059960 |pmid=32128794}}</ref> === Sindrom iritabilnog crijeva === Probiotici se istražuju zbog svog potencijala da utiču na [[sindrom iritabilnog crijeva]], iako ostaje neizvjesnost oko toga koja vrsta probiotika najbolje djeluje i oko veličine mogućeg efekta.<ref name="SaezLaraGomezLlorente2015">{{Cite journal |last1=Saez-Lara |first1=Maria Jos |last2=Carolina Gomez-Llorente |last3=Julio Plaza-Diaz |last4=Angel Gil |year=2015 |title=The Role of Probiotic Lactic Acid Bacteria and Bifidobacteria in the Prevention and Treatment of Inflammatory Bowel Disease and Other Related Diseases: A Systematic Review of Randomized Human Clinical Trials |journal=Biomed Res Int |type=Systematic review |volume=2015 |pages=1–15 |doi=10.1155/2015/505878 |pmc=4352483 |pmid=25793197 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moayyedi P, Ford AC, Talley NJ, Cremonini F, Foxx-Orenstein AE, Brandt LJ, Quigley EM |date=March 2010 |title=The efficacy of probiotics in the treatment of irritable bowel syndrome: a systematic review |journal=Gut |type=Systematic review |volume=59 |issue=3 |pages=3253–3232 |doi=10.1136/gut.2008.167270 |pmid=19091823 |s2cid=18281136}}</ref> === Nekrotizirajući enterokolitis === Nekoliko kliničkih studija pruža dokaze o potencijalu probiotika da smanje rizik od [[nekrotizirajući enterokolitis|nekrotizirajućeg enterokolitisa]] i [[smrtnost]]i kod prijevremeno rođene djece. Jedna meta-analiza je pokazala da probiotici smanjuju ove rizike za više od 50% u poređenju s kontrolama, ali da su potrebna daljnja velika, visokokvalitetna ispitivanja kako bi se informirala politika i praksa.<ref>{{Cite journal |last1=Sharif |first1=Sahar |last2=Meader |first2=Nicholas |last3=Oddie |first3=Sam J. |last4=Rojas-Reyes |first4=Maria Ximena |last5=McGuire |first5=William |date=October 15, 2020 |title=Probiotics to prevent necrotising enterocolitis in very preterm or very low birth weight infants |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2020 |issue=10|doi=10.1002/14651858.CD005496.pub5 |issn=1469-493X |pmc=8094746 |pmid=33058137}}</ref> ===Trudnoća=== Cochraneov sistematski pregled nije pronašao dobre dokaze da su probiotici korisni u smanjenju rizika od [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]], ali je pronašao dobre dokaze da povećavaju rizik od [[preeklampsija| preeklampsije]]. Iz tog razloga, upotreba probiotika u trudnoći se nije savjetovala.<ref>{{Cite journal |vauthors=Davidson SJ, Barrett HL, Price SA, Callaway LK, Dekker Nitert M |year=2021 |title=Probiotics for preventing gestational diabetes |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD009951.pub3 |issn=1465-1858 |pmc=8094741 |pmid=33870484}}</ref> === Ponavljajući trbušni bol === Pregled iz 2017. godine, zasnovan na dokazima umjerenog do niskog kvaliteta, sugerira da probiotici mogu biti korisni u ublažavanju boli u kratkom roku kod djece s ponavljajućim bolovima u trbuhu, ali odgovarajući soj i doza nisu poznati.<ref name="NewloveDelgadoMartin2017">{{Cite journal |vauthors=Newlove-Delgado TV, Martin AE, Abbott RA, Bethel A, Thompson-Coon J, Whear R et al. |year=2017 |title=Dietary interventions for recurrent abdominal pain in childhood. |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=2017 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD010972.pub2 |pmc=6464236 |pmid=28334433 |quote=Overall, there is some evidence to suggest that probiotics may be effective in the treatment of RAP, in terms of improving pain in the shorter term. Clinicians may therefore consider probiotic interventions as part of the management strategy for children with RAP ''(Recurrent Abdominal Pain)''. However, we were unable to recommend the optimum strain and dosage of probiotics based on this review. The evidence for the effectiveness of probiotics was based largely on shorter-term outcomes. Further trials are required to assess whether improvements in pain are maintained over the longer term; these trials should also consider the importance of using validated and consistent scales to measure pain and other outcomes.}}</ref> ===Suho oko=== Klinička studija koja je istraživala utjecaj probiotika na ublažavanje znakova i simptoma [[sindrom suhog oka|suhog oka]] otkrila je obećavajuće rezultate za oftalmičku formulaciju ''[[Latilactobacillus sakei]]'', dok oralni probiotik nije pokazao nikakve primjetne koristi.<ref>{{cite journal |title=The Effect of Ophthalmic and Systemic Formulations of Latilactobacillus sakei on Clinical and Immunological Outcomes of Patients With Dry Eye Disease: A Factorial, Randomized, Placebo-controlled, and Triple-masking Clinical Trial |journal=Probiotics Antimicrob Proteins |date=2023 |doi=10.1007/s12602-023-10079-1 |pmid=37256485 |last1=Heydari |first1=Mojtaba |last2=Kalani |first2=Mehdi |last3=Ghasemi |first3=Younes |last4=Nejabat |first4=Mahmood |volume=16 |issue=3 |pages=1026–1035 |s2cid=258989191 }}</ref> === Urinarni trakt === Postoje ograničeni dokazi koji ukazuju na to da su probiotici korisni u liječenju infekcije ili upale [[urinarni trakt| urinarnog trakta]].<ref name="uro">{{Cite book |last=Shortliffe |first=LMD |chapter=Chapter 116: Infection and Inflammation of the Pediatric Genitourinary Tract |title=Campbell-Walsh Urology |publisher=Saunders Elsevier |editor-last=Wein |editor-first=AJ |edition=10th |volume=4 |page=3121 | isbn = 978-1-4160-6911-9 | date=2011}}</ref> Jedan pregled literature otkrio je da probiotički suplementi „Lactobacillus“ izgleda povećavaju nivoe vaginskih laktobacila, čime se smanjuje učestalost vaginskih infekcija kod inače zdravih odraslih žena.<ref name="Khalesi">{{Cite journal |last=Khalesi |first=Saman |date=2019 |title=A review of probiotic supplementation in healthy adults: helpful or hype? |journal=European Journal of Clinical Nutrition |volume=73 |issue=73 |pages=24–37 |doi=10.1038/s41430-018-0135-9 |pmid=29581563 |hdl-access=free |hdl=10072/381737 |s2cid=4362284}}</ref> == Opća istraživanja == === Formulacije === Dodaci prehrani poput tableta, kapsula, praškova i vrećica koji sadrže bakterije su proučavani. Međutim, probiotici koji se uzimaju oralno mogu biti uništeni kiselim uslovima želuca. Od 2010. godine, razvijen je niz tehnika [[mikroinkapsulacija]], kako bi se riješio ovaj problem.<ref>{{Cite journal |vauthors=Islam MA, Yun CH, Choi YJ, Cho CS |year=2010 |title=Microencapsulation of live probiotic bacteria. |url=http://www.jmb.or.kr/submission/Journal/020/JMB020-10-01_FDOC_1.pdf |url-status=live |journal=Journal of Microbiology and Biotechnology |volume=20 |issue=1367–1377 |pages=1367–1377 |doi=10.4014/jmb.1003.03020 |pmid=21030820 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506083823/http://www.jmb.or.kr/submission/Journal/020/JMB020-10-01_FDOC_1.pdf |archive-date=2011-05-06 |access-date=2011-01-28}}</ref> === Multipli probiotici === Preliminarna istraživanja procjenjuju potencijalne [[fiziologija|fiziološke]] efekte višestrukih probiotičkih sojeva, za razliku od jednog soja.<ref name="pmid15454313">{{Cite journal |vauthors=Timmerman HM, Koning CJ, Mulder L, Rombouts FM, Beynen AC |date=November 2004 |title=Monostrain, multistrain and multispecies probiotics – A comparison of functionality and efficacy |journal=Int. J. Food Microbiol. |volume=96 |issue=3 |pages=219–233 |doi=10.1016/j.ijfoodmicro.2004.05.012 |pmid=15454313}}</ref><ref name="pmid18785988">{{Cite journal |vauthors=Williams EA, Stimpson J, Wang D, Plummer S, Garaiova I, Barker ME, Corfe BM |date=September 2008 |title=Clinical trial: a multistrain probiotic preparation significantly reduces symptoms of irritable bowel syndrome in a double-blind placebo-controlled study |journal=Aliment. Pharmacol. Ther. |volume=29 |issue=1 |pages=97–103 |doi=10.1111/j.1365-2036.2008.03848.x |pmid=18785988 |doi-access=free |s2cid=12217513}}</ref> Budući da ljudska crijeva mogu sadržavati desetine hiljada mikrobnih vrsta, jedna teorija ukazuje na to da bi ovo raznoliko okruženje moglo imati koristi od konzumiranja više probiotičkih sojeva, efekat koji ostaje naučno nepotvrđen. === Sojevi === Postoje samo preliminarni dokazi za većinu probiotičkih zdravstvenih tvrdnji. Čak i za najproučavanije probiotičke [[Soj (biologija)|sojevi]], malo ih je dovoljno razvijeno u osnovnim i kliničkim istraživanjima da bi opravdalo odobrenje za status [[zdravstvena tvrdnja| zdravstvene tvrdnje]] od strane regulatorne agencije kao što su FDA ili EFSA, a od 2010., nijedna tvrdnja nije odobrena od strane te dvije agencije.<ref name="bridging"/> Neki stručnjaci su skeptični u pogledu efikasnosti različitih probiotičkih sojeva i vjeruju da nemaju svi subjekti koristi od probiotika.<ref name="bridging" /><ref>{{Cite news |last=Bee |first=Peta |date=November 10, 2008 |title=Probiotics, not so friendly after all? |work=The Times|location=London |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/health/article1788597.ece |url-status=live |access-date=18 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112331/http://www.thetimes.co.uk/tto/health/article1788597.ece |archive-date=11 May 2015 |df=dmy-all}}</ref> ===Temperatura skladištenja=== Višestruke studije su pokazale da postoji značajna razlika u stopi preživljavanja Lactobacillus i Bifidobacterium u uslovima skladištenja u frižideru (4°C) i na sobnoj temperaturi (25°C). Na sobnoj temperaturi (25±1°C), broj probiotika se smanjio za 5–6 logaritamskih jedinica (do 1/100.000) nakon 90 dana skladištenja. Nasuprot tome, nije uočena značajna promjena u broju probiotika u uslovima skladištenja u frižideru (4 ± 1°C).<ref>{{Cite journal |last1=Dhewa |first1=T. |last2=Pant |first2=S. |last3=Mishra |first3=Vijendra |date=January 2014 |title=Development of freeze dried synbiotic formulation using a probiotic strain of Lactobacillus plantarum |journal=Journal of Food Science and Technology |language=en |volume=51 |issue=1 |pages=83–89 |doi=10.1007/s13197-011-0457-2 |issn=0022-1155 |pmc=3857416 |pmid=24426051}}</ref> == Naučne smjernice za testiranje == Prvo, probiotici moraju biti živi kada se daju.<ref name="Fuller_1989" /><ref name="ReferenceA">{{Cite journal |last=Fuller |first=R |year=1991 |title=Probiotics in human medicine |journal=Gut |volume=32 |issue=4 |pages=439–442 |doi=10.1136/gut.32.4.439 |pmc=1379087 |pmid=1902810}}</ref><ref>Fuller R. ''Probiotics, the Scientific Thesis''. London: Chapman & Hall, 1992 {{ISBN?}}</ref> Jedna od briga u naučnoj literaturi leži u održivosti i reproducibilnosti rezultata dobijenih u specifičnim studijama na velikoj skali, kao i u održivosti i stabilnosti tokom upotrebe i skladištenja, te konačno u sposobnosti preživljavanja u želučanim kiselinama, a zatim i u crijevnom [[ekosistem]]u.<ref name="bridging"/> Drugo, probiotici moraju proći kontroliranu evaluaciju kako bi se dokumentirale „zdravstvene koristi“ kod ciljanog domaćina. Samo proizvodi koji sadrže žive organizme za koje je u reproducibilnim studijama na ljudima dokazano da pružaju zdravstvene koristi mogu se smatrati probioticima.<ref name="bridging" /><ref name="pmid21637034">{{Cite journal |vauthors=Reid G, Gaudier E, Guarner F, Huffnagle GB, Macklaim JM, Munoz AM, Martini M, Ringel-Kulka T, Sartor B, Unal R, Verbeke K, Walter J |year=2010 |title=Responders and non-responders to probiotic interventions: how can we improve the odds? |journal=Gut Microbes |volume=1 |issue=3 |pages=200–204 |doi=10.4161/gmic.1.3.12013 |pmc=3023600 |pmid=21637034}}</ref><ref name="pmid16771855">{{Cite journal |vauthors=O'Hara AM, O'Regan P, Fanning A, O'Mahony C, Macsharry J, Lyons A, Bienenstock J, O'Mahony L, Shanahan F |year=2006 |title=Functional modulation of human intestinal epithelial cell responses by Bifidobacterium infantis and Lactobacillus salivarius |journal=Immunology |volume=118 |issue=2 |pages=202–215 |doi=10.1111/j.1365-2567.2006.02358.x |pmc=1782284 |pmid=16771855}}</ref> Ispravna definicija zdravstvene koristi, potkrijepljena čvrstim naučnim dokazima, snažan je element za pravilnu identifikaciju i procjenu učinka probiotika. Ovaj aspekt predstavlja izazov za naučna i industrijska istraživanja jer se javlja nekoliko poteškoća, kao što je varijabilnost u mjestu upotrebe probiotika (oralna, vaginska, crijevna) i načinu primjene.<ref name="Fuller_1989"/> Treće, kandidat za probiotik mora biti taksonomski definiran mikrob ili kombinacija mikroba ([[rod (biologija)|rod]], [[vrsta]] i nivo soja). Općenito je priznato da je većina učinaka probiotika specifična za soj i ne može se proširiti na druge probiotike istog roda ili vrste.<ref name="ReferenceA"/> Ovo zahtijeva preciznu identifikaciju soja, tj. [[genotip]]sku i [[fenotip]]sku karakterizaciju testiranog mikroorganizma.<ref name="Rijkers_2010"/> Četvrto, probiotici moraju biti sigurni za svoju namjeravanu upotrebu. Smjernice [[FAO[[/[[WHO]] iz 2002. preporučuju da se, iako se bakterije mogu općenito prepoznati kao sigurne (GRAS), sigurnost potencijalnog probiotika procijeni „minimalno“ potrebnim testovima:<ref>{{Cite journal |last1=Huys |first1=G |last2=Botteldoorn |first2=N |last3=Delvigne |first3=F |last4=Vuyst |first4=L. D. |last5=Heyndrickx |first5=M |last6=Pot |first6=B |last7=Dubois |first7=J. J. |last8=Daube |first8=G |year=2013 |title=Microbial characterization of probiotics – Advisory report of the Working Group "8651 Probiotics" of the Belgian Superior Health Council (SHC) |journal=Molecular Nutrition & Food Research |volume=57 |issue=8 |pages=1479–1504 |doi=10.1002/mnfr.201300065 |pmc=3910143 |pmid=23801655}}</ref> * Procjena određenih metaboličkih aktivnosti (npr. proizvodnja D-laktata, dekonjugacija žučnih soli) * Procjena nuspojava u studijama na ljudima * Određivanje obrazaca otpornosti na antibiotike * Epidemiološki nadzor neželjenih incidenata kod potrošača (aftermarket) * Ako soj koji se procjenjuje pripada vrsti za koju se zna da proizvodi toksine kod sisara, mora se testirati na proizvodnju toksina. Jedan mogući program za testiranje proizvodnje toksina preporučio je Naučni odbor [[EU]] za ishranu životinja.<ref>{{Cite web |date=December 2001 |title=Commentary by the Scientific Committee on Animal Nutrition on Data Relating to Toxin Production |url=http://ec.europa.eu/food/fs/sc/scan/out73_en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629162223/http://ec.europa.eu/food/fs/sc/scan/out73_en.pdf |archive-date=29 June 2016 |access-date=5 June 2016 |website=Scientific Opinion |publisher=European Commission, Health & Consumer Protection Directorate-General |df=dmy-all}}</ref> * Ako soj koji se procjenjuje pripada vrsti s poznatim [[hemoliza|hemolitskim]] potencijalom, potrebno je određivanje hemolitičke aktivnosti. U Evropi je EFSA usvojila predtržišni sistem za procjenu sigurnosti mikrobnih vrsta koje se koriste u proizvodnji hrane i stočne hrane kako bi postavila prioritete za potrebu procjene rizika. Procjena se vrši za određene mikroorganizme; ako je rezultat povoljan, to vodi do statusa "Kvalificirana pretpostavka sigurnosti" <!-- (QPS) -->.<ref>{{Cite journal |year=2007 |title=Introduction of a Qualified Presumption of Safety (QPS) approach for assessment of selected microorganisms referred to EFSA |journal=EFSA Journal |volume=587 |issue=12 |pages=1–16 |doi=10.2903/j.efsa.2007.587 |doi-access=free}}</ref> == Također pogledajte == * [[Disbioza]] * [[Fekalna bakterioterapija]] * [[Funkcionalna hrana]] * [[Mikrobne kulture hrane]] * [[Postbiotik]] * [[Probiotici u pedijatriji]] * [[Proteobiotici]] * [[Psihobiotik]] * [[Sinbiotici]] == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Hrana}} {{Dodatak prehrani}} {{Sindrom iritabilnog crijeva}} {{Authority control}} [[Kategorija:Bakteriologija]] [[Kategorija:Probavni sistem]] [[Kategorija:Probiotici| ]] 15p6tid95cupbayjarlyv7rp2loqvfo