Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic Istočno Sarajevo 0 3085 3933586 3924409 2026-10-01T07:36:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933586 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Istočno Sarajevo | službeno_ime = Grad Istočno Sarajevo | izvorno_ime = Град Источно Сарајево | drugo_ime = Srpsko Sarajevo (1996–2004) | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | perrow = 1/3/3 | image1 = Istočno Sarajevo.jpg | image2 = Trg Srbija.jpg | image3 = Promenada Istočno Sarajevo.jpg }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Centralno jezgro Istočnog Sarajeva | slika_zastava = Flag of East Sarajevo.svg | slika_grb = Veliki grb Istočnog Sarajeva.png | slika_karta = BiH city location Istočno Sarajevo.svg | karta_opis = Grad Istočno Sarajevo u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|49||N|18|21||E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Republika Srpska]] | regija = [[Regija Istočno Sarajevo]] | općina = [[Istočna Ilidža]]<br>[[Istočno Novo Sarajevo]]<br>[[Pale (RS)|Pale]]<br>[[Sokolac]]<br>[[Istočni Stari Grad]]<br>[[Trnovo (RS)|Trnovo]] | osnovan = 1996. (implementacijom [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]]) | sjedište = [[Istočno Novo Sarajevo]] | gradonačelnik = Ljubiša Ćosić<ref name="LI_2024"/> | gradonačelnik_stranka = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | površina_ukupno = 1450 | površina_fusnote = <ref name="GIS_Povrsina"/> | nadmorska_visina = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_ukupno = 61516 | stanovništvo_fusnote = <ref name="popis2013"/> | stanovništvo_demonim = Stanovnik Istočnog Sarajeva | poštanski_broj = 71123 | pozivni_broj = (+387) 57 | matični_broj_općine = 4400589230003<ref name="JIB_GIS"/> | veb-sajt = {{URL|http://gradistocnosarajevo.net/}} | fusnote = }} '''Grad Istočno Sarajevo''' je teritorijalno najveći grad u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], odnosno [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Prema broju stanovnika u Republici Srpskoj se nalazi na petom, dok se u Bosni i Hercegovini nalazi na jedanaestom mjestu. Jedan je od 32 [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|službena grada Bosne i Hercegovine]]. Od 1993. do 1996. ovaj grad nosio je ime 'Srpski grad Sarajevo' od 1996. do 2005. 'grad Srpsko Sarajevo', a od 2005. 'grad Istočno Sarajevo'. Jedini je grad u Republici Srpskoj koji obuhvata više opština, a to su: [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Sokolac]], [[Istočno Novo Sarajevo]], [[Istočna Ilidža]], [[Istočni Stari Grad]] i [[Trnovo (Republika Srpska)|Trnovo]]. Prema konačnim podacima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|Popisa stanovništva BiH]] iz 2013. za Republiku Srpsku koje je izdao Republički zavod za statistiku u Gradu Istočnom Sarajevu je popisano 59.916<ref>{{Cite web|url=https://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/rezultati_popisa/Rezultati_Popisa_2013_WEB.pdf|title=„Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Republici Srpskoj 2013, REZULTATI POPISA”}}</ref>, a prema konačnim podacima Agencije za statistiku BiH 61.516 lica.<ref>{{Cite web|url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/RezultatiPopisa_SR.pdf|title=„Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013. — konačni rezultati popisa”}}</ref> Prema procjeni u 2024. godini na teritoriji grada živi oko 70.000 stanovnika. Grad je nastao tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]], kada je veliki broj gradova podijeljen na [[Srbi|srpske]], [[Muslimani (narod)|muslimanske]] i [[Hrvati|hrvatske]] dijelove. Tokom samog rata Srpsko Sarajevo je obuhvatalo mnogo veću teritoriju od one koja mu je pripala [[Dejtonski sporazum|Dejtonskim sporazumom]]. Tada su se u gradu pored današnjih dijelova nalazili: [[Ilidža]], [[Hadžići]], [[Ilijaš]], [[Vogošća]], kao i druga naselja samog grada [[Sarajevo|Sarajeva]]. Istočno Sarajevo nastalo je kao utočište za oko 157.000 Srba koji su tokom ratnog egzodusa 1995. bili prinuđeni da napuste svoja ognjišta u Sarajevu. Oni su se nastanili na okolnim područjima te izgradili novi grad, očuvavši svoju zajednicu, identitet i tradiciju. Administrativni centar grada Istočno Sarajevo smješten je na teritoriji opštine Istočno Novo Sarajevo u ulici Stefana Nemanje broj 14.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/|title=Град Источно Сарајево}}</ref> == Geografija == === Položaj === Istočno Sarajevo se nalazi u istočnom dijelu Bosne i Hercegovine. Smješten je u Sarajevsko-romanijskoj regiji, čiji se centralni dijelovi prostiru u plodnom Sarajevskom polju. Sastoji se od 6 opština: Pale, Istočno Novo Sarajevo, Istočni Stari Grad, Istočna Ilidža, Trnovo i Sokolac, dok je ranije u svom sastavu obuhvatao i opštine Rogatica i Han Pijesak. Najjužnija tačka grada nalazi se u opštini Trnovo, a najsjevernija i najistočnija u opštini Sokolac, dok je najzapadnija tačka u podnožju planine Igman u opštini Istočna Ilidža. Najniža tačka grada je u dolini Željeznice u ataru naselja Vojkovići i iznosi oko 515 m. Najviša tačka se nalazi na planini Jahorini. Riječ je o vrhu Ogorjelica koji ima visinu od 1.916 m i lociran je u ataru naselja Zabojska u opštini Trnovo. Ukupna površina grada Istočno Sarajevo iznosi 1.425,77&nbsp;km². Teritorija grada se sastoji od dva dijela (većeg - 1.380,61&nbsp;km² i znatno manjeg - 45,16&nbsp;km²), koji su međusobno odvojeni teritorijom opštine [[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo (FBiH)]], odnosno [[Kanton Sarajevo|Kantona Sarajevo]].<ref>{{Cite web|url=https://www.poslovnivodic.com/grad-istocno-sarajevo.html|title=Poslovni vodič}}</ref> Grad graniči sa ukupno 13 opština. Granične opštine iz Republike Srpske su: [[Han-Pijesak|Han Pijesak]], [[Kalinovik]] i [[Rogatica]], a iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]: [[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad Sarajevo]], [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad Sarajevo]], [[Novo Sarajevo]], [[Centar (Sarajevo)|Centar Sarajevo]], Ilijaš, Ilidža, Trnovo (FBiH), [[Olovo (općina)|Olovo]], [[Pale (Federacija Bosne i Hercegovine)|Pale-Prača]] i [[Foča (Federacija Bosne i Hercegovine)|Foča-Ustikolina]]. === Prirodna bogatstva === U geološkoj građi grada Istočno Sarajevo dominiraju krečnjaci i [[dolomit]]i [[Mezozoik|mezozojske]] starosti. Gromadasti dolomiti su najzastupljeniji i prisutni su na većem dijelu opitina Sokolac i Istočni Stari Grad. Područje grada izgrađuju raznovrsne stijene koje su nosioci više vrsta mineralnih sirovina. Istraživanja su pokazala da na ovom prostoru postoji tehnički građevinski kamen i arhitektonski ukrasni kamen (krečnjak i dolomit), zatim pojave [[barit]]a, [[kvarc]]a, [[bakar]]nih, [[Olovo|olovnih]], [[mangan]]skih i [[Željezo|željeznih]] mineralizacija. Prema podacima JPŠ „Šume Republike Srpske" a. d. Sokolac iz 2021. šume i šumska zemljišta na područu grada Istočno Sarajevo imaju površinu od 96.375,22 ha. U strukturi šuma i šumskog zemljišta dominiraju listopadne i četinarske šume sa 70%.<ref>{{Cite web|url=https://www.docdroid.net/QXHKx0i/nacrt-strategija-razvoja-grada-istocno-sarajevo-za-period-2023-2029-godine-doc|title=Strategija razvoja grada Istocno Sarajevo za period 2023-2029.}}</ref> ==== Rijeke ==== Rijeka [[Miljacka]] koja izvire u Palama, jedna je od mnogih rijeka ove regije nastala spajanjem Paljanske (izvor Ravna planina) i Mokranjske Miljacke (izvor Kadino selo). [[Željeznica (pritoka Bosne)|Željeznica]] nastaje od Hrasničkog i Godinjskog potoka, koji izviru na planini Treskavici. Rijeka [[Prača (rijeka)|Prača]] je lijeva pritoka rijeke [[Drina|Drine]], izvire na sjevernim padinama Jahorine na 1.540 metara nadmorske visine. Lukavička rijeka izvire u mjestu Gornji Miljevići i teče kroz: Donje Miljeviće i Lukavicu gdje se spaja sa rijekom Tilavom i pravi rijeku Dobrinju. Rijeka Tilava protiče kroz naselja Toplik i Tilava. Kasindolska rijeka izvire u podnožju Jahorine, a uliva se u Željeznicu. ==== Jezera ==== Na teritoriji opštine Istočno Novo Sarajevo nalazi se vještačko jezero, manjih dimenzija, koje predstavlja jedan od najljepših simbola grada, privlačeći sve veći broj turista i pružajući idealno mjesto za odmor i rekreaciju posjetiocima grada. ==== Planine ==== [[Datoteka:Романија.jpg|lijevo|mini|207x207piksel|Romanija]] [[Datoteka:Jahorina - panoramio (1).jpg|mini|191x191px|Jahorina]] Grad okružuju planine Jahorina, Romanija, Trebević, Treskavica, Bjelašnica i Igman, koje dosežu i do 2.000 metara nadmorske visine. [[Jahorina]], poznata kao olimpijska ljepotica nakon Olimpijskih igara 1984.<ref>{{Cite web|url=https://okbih.ba/bs/tekst/zoi-84/75|title=ZOI Sarajevo '84}}</ref> postala je sin onim za vrhunske skijaške staze i prirodnu raskoš, privlačeći turiste tokom cijele godine svojim panoramskim pejzažima i raznovrsnim aktivnostima. [[Romanija]], svojim lokalitetima poput Novakove pećine, nazvane po Starini Novaku i Crvenim stijenama iznad Mokrog, privlači posjetioce zainteresovane za kulturno-istorijsko nasljeđe. Ima bogatu istoriju kao hajdučko utočište. Danas, čelična staza po stijenama (Via ferrata „Sokolov put”)<ref>{{Cite web|url=https://viaferrata.rs/mapa-via-ferrata-u-regionu/via-ferrate-bosna-i-hercegovina/via-ferrata-sokolov-put/|title=Via ferrata "Sokolov put"}}</ref>, mami brojne ljubitelje adrenalinskih sportova. [[Trebević]], nekada centar olimpijskih aktivnosti, uključujući bob stazu iz 1984., danas je popularan za planinarenje i rekreaciju, iako je tokom rata 1990-ih pretrpio znatna oštećenja, planina se aktivno obnavlja i vraća svoj turistički sjaj. [[Bjelašnica]] i [[Igman]] se prostiru jugozapadno od grada. [[Treskavica]] je planinski masiv koji pripada Dinaridima koju krasi veliki broj jezera što je čini idealnom destinacijom za planinare i one koji traže mir u netaknutoj prirodi. === Klima === Istočno Sarajevo ima [[Umjereno-kontinentalna klima|umjereno kontinentalnu klimu]] s alpskim uticajima, što je tipično za planinske predjele Bosne i Hercegovine. Grad se nalazi na prosječnoj nadmorskoj visini od oko 500 metara, okružen visokim planinama. Prosječna godišnja temperatura je 9,5&nbsp;°C, uz januar (-1,3&nbsp;°C) koji je najhladniji mjesec u godini i jul (19,1&nbsp;°C) koji je najtopliji. Najviša zabilježena temperatura je 40,0&nbsp;°C 19. avgusta 1946, dok je najniža zabilježena temperatura bila -26,4&nbsp;°C dana 25. januara 1942. U prosjeku, Istočno Sarajevo ima 68 ljetnjih dana godišnje (temperatura veća od 30,0&nbsp;°C). Grad odlikuju izrazite zime, umjereno topla ljeta, znatne promjene temperature, te obilne padavine početkom ljeta. Ova klima čini Istočno Sarajevo privlačnim za aktivnosti tokom cijele godine: zimske sportove na okolnim planinama i planinarenje ili biciklizam tokom toplijih mjeseci.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/sry?wealocations=wc:BKXX0004|title=„Sarajevo, BIH Weather”.}}</ref> == Historija == Današnje područje grada Istočno Sarajevo je bilo naseljeno još u [[Prahistorija|praistoriji]], na šta ukazuje veliki broj praistorijskih nekropola (gromile) i gradina na području Glasinca, od kojih su najznačajnije Mala Gradina u [[Bjelosavljevići]]ma, Gradina Puhovac, Kočev do i Taline (sokolačka opština). Po Glasinačkoj visoravni ime je dobila i jedna od najznačajnijih kultura [[Bronzano doba|bronzanog]] i [[Željezno doba|željeznog]] doba na evropskom kontinentu. To je bila kultura jednog od najvećih ilirskih plemenskih saveza — Auterijata i podeljena je u tri faze (1800 — 800 godine p. n. e.). Ova kultura predstavlja istorijski kontinuitet s butmirskom neolitskom kulturom (2400 — 2000. p. n. e.) čija se nalazišta nalaze u pograničnom području FBiH i Kantona Sarajevo sa opštinom Istočna Ilidža. Iako je prostor današnjeg grada Istočno Sarajevo bio u sastavu [[Rimsko Carstvo|Rimske Imperije]], rimski odnosno antički arheološki lokaliteti nisu značajnije zastupljeni. U [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] ovaj prostor je bio u sastavu [[Bosansko Kraljevstvo|Kraljevine Bosne]], koja predstavlja treći period u razvoju srpske feudalne države, pod imenom Bosna, koja je nastala na Mitrovdan 1377. kada se tadašnji ban [[Tvrtko I, kralj Bosne|Stefan Tvrtko I Kotromanić]] krunisao na grobu Svetog Save u Mileševi i ovenčao za u Hristu Isusu blagovjernog i Bogom postavljenog Stefana, kralja Srbima i Bosni i Pomorju i Zapadnim stranama, čime je potvrđivao nemanjićku tradiciju i težnju očuvanju Carstva koje se praktično raspalo nakon [[Bitka na Marici|Maričke bitke 1371]].. Stefan Tvrtko je po majčinoj liniji bio krvno vezan za [[Nemanjići|Nemanjiće]], [[Stefan Dragutin|kralj Dragutin]] mu je bio deda, pa je imao mnogo više uslova od ostalih oblasnih gospodara da se nametne kao obnovitelj carstva. Nakon njegove smrti 1391. dolazi do slabljenja srpske države u Bosni, i do osamostaljivanja krupnih vlastelinskih porodica. U kasnom srednjem vijeku, u periodu feudalnog partikularizma, krajem 14. i početkom 15. vijeka oblastima koje danas pokriva teritorija grada Istočno Sarajevo, ali i većom regijom istočnog dijela Bosne i Hercegovine upravlja vlastelinska porodica [[Pavlovići|Pavlović]]. Iz tog perioda i ranije potiču stari gradovi i utvrđenja kao što su Vitanj, Hreljin grad i Stari grad iznad izvorišta Paljanske Miljacke. Stari grad Hodidjed iznad Miljacke i Sarajeva jedini je ostao pod kontrolom  srpskog kralja i jedan je od prvih gradova u Bosni koji su osvojile [[Osmansko Carstvo|Osmanlije]]. Na čitavom području su prisutne i brojne nekropole [[stećak]]a iz srednjovjekovnog perioda. Najpoznatije nekropole su nekropole stećaka u Vojkovićima, Krupcu i Hreši, ali ne manje značajne nekropole se nalaze u okolini Sokoca i Rogatice. Zemlju Pavlovića činili su njihovi posjedi u istočnoj Bosni koji su zahvatali područja Krivaje, Prače i srednje Drine, od Olova do Vrhbosne (Sarajevo) na zapadu, do Dobruna i Priboja na istoku, bez Srebrenice i njene okoline. Na jugu su se njihovi posjedi pružali do Lima i Drine. U sastavu zemlje Pavlovića nalazile su se župe: Borač,  Brodar, Višegrad, Dobrun, Hrtar, Vratar, Studena, Olovci i Osat, uz Vrhbosnu, Bistricu, Osanicu i Dramešin. Pored ovih posjeda u jednom istorijskom trenutku Pavlovići su upravljali područjem Bileće i Trebinja, dijelom Konavala sa Cavtatom.<ref>{{Cite book|last=Skarić|first=Vladislav|title=Izabrana djela, Sarajevo i njegova okolina od najstarijih vremena do austrougarske okupacije|year=1937|location=Sarajevo}}</ref> Sa padom Kraljevstva 1463. i ovo područje dospijeva pod tursku vlast. Značajniji spomenici iz turskog perioda su bili Selimija džamija u Knežini i Jahijino turbe u Bjelasovićima. Godine [[Aneksijska kriza|1878. Austrougarska]] preuzima upravljanje Bosnom i Hercegovinom, pa tako i današnjim područjem grada Istočno Sarajevo. Vojna kasarna u Podromaniji (u sklopu današnjeg kompleksa psihijatrijske bolnice) predstavlja graditeljsko nasljeđe iz ovog perioda. ==== Utvrđenja ==== Na teritoriji Istočnog Sarajeva postoje tri utvrđenja: * [[Hodidjed]] — srednjovjekovni stari grad čiji se ostaci nalaze u selu Bulozi, Istočni Stari Grad; * Stari grad — srednjovjekovni stari grad čiji se ostaci nalaze na sastavcima Paljanske Miljacke i Mokranjske Miljacke; * Gradina — srednjovjekovno utvrđenje koje se nalazi u Gornjim Palama i postojala je kao upravni centar za područje paljanskog polja, a možda i šireg područja vlastelinske porodice Pavlovića. Kroz paljansku kotlinu prolazio je veoma važan put Via Drine, a raspored utvrđenja je išao prateći trgovački put i tokove Miljacke, Prače, Drine i Rzava, što govori o važnosti govori o važnosti zemlje Pavlovića kroz koju je prolazila saobraćajna trasa koja je spajala istok i zapad.<ref>{{Cite book|title=Kulturna istorije Bosne i Hercegovine}}</ref> === Rat u Bosni i Hercegovini === Tokom rata taj je prostor bio povezan s opsadom Sarajeva, političkom i teritorijalnom podjelom grada te kasnijim dejtonskim razgraničenjem, iz čega je postepeno izrastao današnji grad Istočno Sarajevo.<ref name="BritannicaSiege">{{cite web|url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Sarajevo|title=Siege of Sarajevo|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="GalicIndictment">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/galic/ind/en/gal-ii990326e.pdf|title=Galic - Initial Indictment|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|publisher=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="Aquilue2016">{{cite journal|last1=Aquilué Junyent|first1=Inés|last2=Roca Blanch|first2=Estanislao|year=2016|title=Urban development after the Bosnian War: The division of Sarajevo's territory and the construction of East Sarajevo|journal=Cities|volume=58|pages=152–163|doi=10.1016/j.cities.2016.05.008}}</ref> Do početka rata Sarajevo je činilo jedinstven gradski prostor unutar [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]]. Izbijanjem rata 1992. grad i njegova šira okolina našli su se na liniji razdvajanja između snaga [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] i snaga Vojske Republike Srpske. [[Opsada Sarajeva]] trajala je od 5. aprila 1992. do 29. februara 1996. i smatra se najdužom opsadom nekog evropskog glavnog grada u savremenom ratovanju.<ref name="BritannicaSiege" /> Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju naveo je da je [[Sarajevsko-romanijski korpus]] do 10. septembra 1992. kontrolirao područja oko Sarajeva, uključujući linije sukoba i artiljerijske položaje, te da je s tih položaja vođena dugotrajna kampanja snajperskog i artiljerijskog djelovanja po civilnom stanovništvu Sarajeva.<ref name="GalicIndictment" /> ==== Nastanak ratnog administrativnog prostora ==== U toku rata vlasti Republike Srpske uspostavile su posebne srpske općinske i gradske strukture na području prijeratnog Sarajeva i njegovih prigradskih naselja. Kao formalni datum nastanka kasnijeg Istočnog Sarajeva obično se uzima 13. mart 1993, kada je donesena statutarna odluka o organizaciji ''Srpskog grada Sarajeva''.<ref name="ISWikiHist">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Isto%C4%8Dno_Sarajevo|title=Istočno Sarajevo|website=Wikipedia|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Prvi zakon kojim je taj grad pravno uređen usvojen je 30. decembra 1993. u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]].<ref name="CCBiHBulletin">{{cite web|url=https://www.ustavnisud.ba/uploads/documents/bulletin-no-1_1614714151.pdf|title=Bulletin of the Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina, No. 1|website=Ustavni sud Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Ratni prostor iz kojega će nastati Istočno Sarajevo obuhvatao je dijelove prijeratnog sarajevskog urbanog područja i više prigradskih i planinskih cjelina istočno i jugoistočno od grada.<ref name="Aquilue2016" /> Područja iz kojih je nastalo Istočno Sarajevo nalazila su se na srpskoj strani opsadnog prstena oko Sarajeva.<ref name="BritannicaSiege" /><ref name="GalicIndictment" /> Rat je izazvao duboke demografske i prostorne promjene. Prema urbanističkim i društvenim analizama, proces teritorijalne podjele Sarajeva počeo je već tokom rata, a nastavljen je nakon [[Dejtonski mirovni sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]], kada su se administrativne, etničke i urbane granice učvrstile i kada se počeo oblikovati novi urbani centar u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]].<ref name="Aquilue2016" /> ==== Dejtonski sporazum ==== [[Dejtonski mirovni sporazum]] iz decembra 1995. godine okončao je rat i uspostavio međuentitetsku liniju razgraničenja između [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] i Republike Srpske. Time je prijeratni prostor Sarajeva administrativno podijeljen između dvaju entiteta, a dio istočnih i jugoistočnih prigradskih zona uključen je u Republiku Srpsku, što je predstavljalo neposrednu osnovu za razvoj kasnijeg Istočnog Sarajeva.<ref name="Aquilue2016" /> Međunarodni izvori iz 1996. bilježe da je prijenos vlasti u sarajevskim predgrađima protekao uz velike napetosti, razaranja i izbjegličke pokrete. U prvom izvještaju Visokog predstavnika navedeno je da je tranzicija na sarajevskom području bila opterećena velikim brojem izbjeglica i ozbiljnim političkim poteškoćama.<ref name="OHR1996">{{cite web|url=https://www.ohr.int/1st-report-of-the-high-representative-for-implementation-of-the-bosnian-peace-agreement-to-the-secretary-general-of-the-united-nations/|title=1st Report of the High Representative for Implementation of the Bosnian Peace Agreement to the Secretary-General of the United Nations|website=Office of the High Representative|access-date=13. 3. 2026}}</ref> U dokumentima [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] iz istog perioda posebno se ističe prijenos pet sarajevskih predgrađa pod vlast Federacije do 19. marta 1996, kao i masovni odlazak dijela srpskog stanovništva iz tih naselja.<ref name="UN1996">{{cite web|url=https://digitallibrary.un.org/record/235228|title=Situation of human rights in the territory of the former Yugoslavia: periodic report submitted by Mr. Tadeusz Mazowiecki, Special Rapporteur, pursuant to Commission resolution 1995/89|website=United Nations Digital Library|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma 21. novembra 1995., dio opština grada Sarajeva koje su bile pod kontrolom Srba, pripale su Federaciji BiH, što je rezultovalo Egzodusom oko 157 000 sarajevskih Srba, koji su napustili grad noseći sa sobom i posmrtne ostatke svojih poginulih ali i predaka. Većina izbjeglog stanovništva zaustavila se u nekoj od šest opština u sastavu grada Istočno Sarajevo. ==== Preimenovanje i nasljeđe ==== Nakon rata grad je 2. aprila 1996. preimenovan iz ''Srpskog grada Sarajeva'' u ''Srpsko Sarajevo'', a nakon odluke [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine|Ustavnog suda Bosne i Hercegovine]] o neustavnosti prefiksa ''srpski'' u nazivima gradova i općina dobio je današnje ime, Istočno Sarajevo.<ref name="CCBiHBulletin" /> Historija Istočnog Sarajeva u ratu ostala je trajno povezana s ratnom podjelom prijeratnog Sarajeva, opsadom grada, raseljavanjem stanovništva i dejtonskim teritorijalnim rješenjem. U poslijeratnom periodu Istočno Sarajevo razvilo se kao zaseban administrativni i urbani centar Republike Srpske, ali njegov nastanak i identitet ostali su neposredno vezani za događaje iz 1992–1996. godine.<ref name="Aquilue2016" /><ref name="OHR1996" /> ==== Zločini i presude za teroriziranje stanovništva ==== Područje iz kojega je nastalo današnje Istočno Sarajevo bilo je tokom rata povezano s položajima [[Sarajevsko-romanijski korpus|Sarajevsko-romanijskog korpusa]] Vojske Republike Srpske, s kojih je [[Sarajevo]] bilo izloženo dugotrajnom granatiranju i snajperskom djelovanju. [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] utvrdio je da je nad civilnim stanovništvom Sarajeva vođena kampanja snajperskih i artiljerijskih napada s primarnim ciljem širenja [[Terorizam|terora]] među civilima.<ref name="IRMCTGalicCIS">{{cite web|url=https://eld.irmct.org/x/cases/galic/cis/en/cis_galic_en.pdf|title=Case Information Sheet: Stanislav Galić|website=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals|publisher=IRMCT|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref name="ICTYGalicJudgement">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/galic/tjug/en/gal-tj031205e.pdf|title=Prosecutor v. Stanislav Galić – Trial Judgement|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|publisher=ICTY|access-date=13. 3. 2026}}</ref> General [[Stanislav Galić]], komandant Sarajevsko-romanijskog korpusa od 1992. do 1994, pravosnažno je osuđen jer je rukovodio kampanjom snajperskih i artiljerijskih napada na Sarajevo, pri čemu je Sud zaključio da je primarna svrha tih napada bila teroriziranje civilnog stanovništva grada.<ref name="IRMCTGalicCIS" /><ref name="IRMCTGalicAppeal">{{cite web|url=https://r.irmct.org/en/press/stanislav-gali%C4%87-sentenced-life-imprisonment-appeals-chamber-crimes-committed-during-siege|title=Stanislav Galić sentenced to life imprisonment by Appeals Chamber for crimes committed during the siege of Sarajevo|website=IRMCT|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Njegov nasljednik [[Dragomir Milošević]], koji je komandovao korpusom od augusta 1994. do novembra 1995, također je pravosnažno osuđen za zločine počinjene u okviru iste kampanje snajperskog i artiljerijskog djelovanja protiv civila Sarajeva.<ref name="IRMCTDMilosevicCIS">{{cite web|url=https://ctr.irmct.org/x/cases/dragomir_milosevic/cis/en/cis_milosevic_dragomir_en.pdf|title=Case Information Sheet: Dragomir Milošević|website=International Residual Mechanism for Criminal Tribunals|publisher=IRMCT|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref name="IRMCTDMilosevicAppeal">{{cite web|url=https://r.irmct.org/en/press/appeals-chamber-partially-affirms-convictions-against-dragomir-milo%C5%A1evi%C4%87-and-reduces-his|title=Appeals Chamber partially affirms the convictions against Dragomir Milošević and reduces his sentence to 29 years' imprisonment|website=IRMCT|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> U presudama je utvrđeno da su granatiranje gradskih četvrti, pijaca, redova za vodu, tramvaja, sahrana i drugih civilnih lokacija bili dio šireg obrasca nasilja usmjerenog protiv stanovništva koje nije neposredno učestvovalo u neprijateljstvima.<ref name="ICTYGalicJudgement" /><ref name="IRMCTGalicAppeal" /><ref name="IRMCTDMilosevicCIS" /><ref name="IRMCTDMilosevicAppeal" /> == Povjereništvo za Grad Srpsko Sarajevo == Povjereništvo za Grad Srpsko Sarajevo je formirano 1996. na osnovu Tačke 2. Amandmana XXXV na [[Ustav Republike Srpske]] i Tačke 2. Odluke o obrazovanju povjereništava za opštine odnosno područja koja su u cjelini ili djelimično ušla u sastav Federacije BiH. Povjereništvo grada izvršava naloge Narodne skupštine, Predsjednika Republike i Vlade Republike Srpske i vrši poslove iz nadležnosti Skupštine Grada i Izvršnog odbora u skladu sa zakonom. Povjereništvo je obrazovano u sljedećem sastavu: # [[Mirko Šarović]], predsjednik, # Momčilo Ćeklić, # Rajko Koprivica, # Boško Lemez, # Jovo Božić, # Ratko Radić, # Milovan Bjelica, # Nenad Veselinoć, # Trifko Radić. Prvi lokalni izbori u Republici Srpskoj održani su 1997., i od tada do danas na čelu grada Istočno Sarajevo je bilo osam gradonačelnika: # Mirko Šarović (1997 – 1999) # Predrag Lasica (2000 – 2003) # Milivoje Gutalj (2003 2005) # Radomir Kezunović (2005 – 2009) # Vinko Radovanović (2009 – 2013) # Nenad Samardžija (2013 – 2017) # Nenad Vuković (2017 – 2020) # Ljubiša Ćosić (2020 – traje) == Političko uređenje == === Gradska administracija === Gradonačelnik grada od 2020.<ref>{{Cite web|url=https://vladars.rs/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/muls/Documents/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%20%D0%BE%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83%20%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%BE%20%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%B5%D0%B2%D0%BE_447030187.pdf|title=Zakon o gradu Istočno Sarajevo}}</ref> bira se putem neposrednih izbora, dok je do 2020. biran posredno putem Skupštine grada. Gradsku administraciju, pored gradonačelnika koji vrši izvršnu vlast, čini i Skupština grada koja vrši normativnu vlast. Administrativni centar Grada Istočno Sarajevo je u opštini Istočno Novo Sarajevo, dok je dio gradskih organa smješten na teritoriji drugih opština. Trenutni gradonačelnik je Ljubiša Ćosić, koji je na tu funkciju stupio nakon lokalnih izbora u Bosni i Hercegovini 2020..<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=2#/8/195/0|title=Rezultati izbora 2020.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=2#/8/195/0|title=Rezultati izbora 2024.}}</ref> Skupštinu Grada Istočno Sarajevo čini 31 odbornik. Gradski odbornici su delegirani iz opštinskih skupština. Broj delegiranih odbornika proporcionalan je broju stanovnika svake opštine.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/skupstina/odbornici-skupstine-grada/|title=Odbornici u Skupštini Grada Istočno Sarajevo 2025-2028.}}</ref> == Republičke i državne institucije == === Republičke institucije === U periodu građanskog rata, od 1992. do 1995., u Palama odnosno Srpskom Sarajevu su bile smještene ključne političke i pravne institucije Republike Srpske, uključujući kabinet [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]], [[Vlada Republike Srpske|Vladu Republike Srpske]] i njene organe, [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]], novinsku agenciju SRNA, televizijski studio Kanal S, kao i novine Javnost i Ognjišta. Trenutno na teritoriji grada Istočno Sarajevo smještene su sljedeće republičke institucije: * Republička uprava civilne zaštite je do 1997. bila u sastavu Ministarstva odbrane Republike Srpske, nakon čega se izdvaja iz Ministarstva Zakonom o civilnoj zaštiti Republike Srpske;<ref>{{Cite web|url=https://ruczrs.org/|title=Republička uprava civilne zaštite RS|access-date=20. 11. 2025|archive-date=23. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251123172100/https://ruczrs.org/|url-status=dead}}</ref> * Okružni sud u Istočnom Sarajevu osnovan je u maju 1992. pod nazivom Viši sud u Sarajevu. Zakonom o Visokom sudskom i tužilačkom savjetu BiH provedena je reforma pravosuđa kojom su konstituisani pravosudni organi u skladu sa novim propisim;<ref>{{Cite web|url=https://oksud-istocnosarajevo.pravosudje.ba/vstvfo/S/14|title=Okružni sud u Istočnom Sarajevu}}</ref> * Okružno tužilaštvo u Istočnom Sarajevu ustanovljeno je na osnovu Odluke Visokog sudskog i tužilačkog savjeta Republike Srpske, dana 10. novembra 2003.. Okružno tužilaštvo u svom sastavu ima dvije područne kancelarije u Višegradu i [[Vlasenica|Vlasenici]];<ref>{{Cite web|url=https://ot-istocnosarajevo.pravosudje.ba/vstvfo/S/113|title=Okružno javno tužilaštvo u Istočnom Sarajevu}}</ref> * Okružni privredni sud<ref>{{Cite web|url=https://okprivsud-istocnosarajevo.pravosudje.ba/vstvfo/S/164|title=Okružni privredni sud}}</ref>; * Zavod za udžbenike i nastavna sredstva Republike Srpske je osnovan Odlukom Vlade Republike Srpske od 4. septembra 1992. pod nazivom Republički izdavački zavod „Prosvjeta“, dok od 1. avgusta 2004. posluje kao Javno preduzeće „Zavod za udžbenike i nastavna sredstva“;<ref>{{Cite web|url=https://zunsrs.com/|title=Zavod za udžbenike i nastavna sredstva Republike Srpske}}</ref> * Kinoteka Republike Srpske osnovana je početkom 2009. odlukom Vlade kao ustanova od značaja za Republiku Srpsku. Osnivanjem Kinoteke, [[СРНА филм|„Srna film“]] zvanično prestaje sa radom;<ref>{{Cite web|url=https://www.kinotekars.com/|title=Kinoteka Republike Srpske}}</ref> * Crveni krst Republike Srpske je jedinstvena humanitarna, dobrovoljna nevladina organizacija koja djeluje u oblasti zdravstva i socijalne politike na teritoriji Republike Srpske; * JP „Šume Republike Srpske” osnovano je Odlukom Vlade Srpske Republike Bosne i Hercegovine dana 8. juna 1992. s ciljem objedinjenja svih šumskih gazdinstava na području Republike Srpske. === Državne institucije === * Državna agencija za istrage i zaštitu (SIPA) * Agencija za forenzička ispitivanja i vještačenja * Agencija za nadzor nad tržištem * Agencija za prevenciju korupcije i koordinaciju borbe protiv korupcije * Imigracioni centar Službe za poslove sa strancima * Institut za standardizaciju == Stanovništvo == Istočno Sarajevo je novi grad nastao zahvaljujući društveno-političkim dešavanjima u BiH, 1992-1995.. Ovo područje naseljeno je u ratnim i poslijeratnim godinama srpskim izbjeglicama iz sarajevskih opština koje su kontrolisali Bošnjaci. Tokom Jugoslavije popisi stanovništva su vršeni svakih 10 godina, te je poslednji popis u bivšoj državi izvršen 1991.. Zvanični popis stanovništva u BiH nakon rata izvršen je 2013.. Međutim, Republički zavod za statistiku Republike Srpske je odbacio rezultate tog popisa navodeći da su u ukupni broj stanovnika nepravilno uvrštena i lica koja nemaju prebivalište u BiH.<ref>{{Cite news|url=https://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=207476&komentari|title=Парламент Српске одбацио Јукићеву одлуку о попису}}</ref> === Nacionalni sastav stanovništva – grad Istočno Sarajevo === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Istočno Sarajevo | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g2013_ukupno = 61516 | g2013_bosnjaci = 2429 | g2013_srbi = 57953 | g2013_hrvati = 442 | g2013_bosanci = 57 | g2013_muslimani = 23 | g2013_jugosloveni = 40 | g2013_ukrajinci = 11 | g2013_crnogorci = 60 | g2013_nisu_izjasnili = 238 | g2013_nepoznato = 51 | g2013_romi = 74 | g2013_bosanciihercegovci = 20 | g2013_slovenci = 17 | g2013_makedonci = 17 | g2013_albanci = 4 }} == Religija == ==== Vjerski objekti ==== Glavni članak: [[Списак вјерских објеката на подручју Града Источно Сарајево|Spisak vjerskih objekata na području Grada Istočno Sarajevo]] Na teritorija grada Istočnog Sarajeva najveći dio stanovništva je pravoslavne vjeroispovijesti, dok postoji i određen broj rimokatolika, kao i pripadnika islamske vjeroispovijesti. == Privreda == Grad Istočno Sarajevo je administrativno, privredno, turističko i kulturno središte istočnog dijela Republike Srpske. Smješten u neposrednoj blizini Sarajeva, glavnog grada Bosne i Hercegovine, i povezan [[Međunarodni aerodrom Sarajevo|Međunarodnim aerodromom Sarajevo]] sa svjetskim metropolama, grad ima strateški povoljan položaj koji privlači investitore i posjetioce. Sa tržištem od oko 600.000 ljudi u široj regiji, Istočno Sarajevo je pogodna lokacija velikim tržnim centrima, poslovnim kompleksima i predstavništvima brojnih domaćih i međunarodnih kompanija i banaka. Privreda Istočnog Sarajeva bazira se na nekoliko ključnih sektora: turizmu, šumarstvu, industriji, građevinarstvu i trgovini. U opštini Sokolac nalazi se preduzeće od republičkog i regionalnog značaja: * Javno preduzeće „Šume Republike Srpske“ a.d. Sokolac koje upravlja šumskim resursima Republike Srpske, bavi se proizvodnjom i preradom drveta, te igra ključnu ulogu u gazdovanju šumama. U opštini Istočno Novo Sarajevo djeluju preduzeća iz oblasti mašinske i elektroindustrije, dok su u opštini Pale smještene značajne firme iz turističkog i ugostiteljskog sektora. Tokom perioda [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]], na teritoriji današnjeg Istočnog Sarajeva postojalo je više značajnih privrednih subjekata (fabrika u metalnoj, dravnoj i tekstilnoj industriji). Nakon rata, mnoge firme su se suočile s poteškoćama u privatizaciji, što je dovelo do smanjenja proizvodnje ili gašenja. Ipak, dolaskom stranih investitora, neke kompanije su se reorganizovale i nastavile uspješno poslovanje, posebno u sektorima građevinarstva i trgovine. Istočno Sarajevo raspolaže bogatim prirodnim resursima koji podržavaju privredni razvoj. Šume pokrivaju značajan dio teritorije, posebno u opštinama Trnovo (67% površine) i Pale, čineći šumarstvo jednim od nosilaca privrede. Bukva, jela, smrča i hrast osnovni su resursi za primarnu i finalnu preradu drveta, ali i za razvoj ekoturizma i zaštitu zemljišta. Planinski masivi Jahorina, Trebević, Romanija, Bjelašnica i Treskavica čine osnovu za razvoj turizma, uključujući zimski turizam, planinarenje i avanturističke aktivnosti poput via ferrata. Rijeke poput Prače i Željeznice, uz brojna planinska vrela, pogoduju ribarstvu, proizvodnji zdrave hrane i ekoturizmu. Potencijal za male hidroelektrane i navodnjavanje poljoprivrednih površina trenutno je nedovoljno iskorišten. Opština Istočni Stari Grad je bogata mineralnim resursima gdje postoje značajne količine kamena, posebno ukrasnog, koji se koristi u građevinarstvu. Metalna, drvna i tekstilna industrija prisutne su, ali uglavnom kroz mala i mikro preduzeća. U Istočnom Novom Sarajevu djeluju firme iz mašinske i elektroindustrije. Zbog globalnog trenda prelaska na obnovljive izvore energije, povoljnih klimatskih uslova i razvijene elektro-mreže Fotonaponske elektrane u Istočnom Sarajevu doživljavaju sve veću popularnost. Istočno Sarajevo, smješteno u planinskom području, ima dobar potencijal za korištenje solarne energije s obzirom na značajan broj sunčanih sati godišnje (oko 1.800 sati). Ovo omogućava efikasnu proizvodnju električne energije putem fotonaponskih sistema. Poslijeratni period donio je procvat građevinarstva, posebno u stambenoj izgradnji i infrastrukturi.<ref>{{Cite web|url=https://komorars.ba/is/grane-privrede/|title=Grane privrede grada Istočno Sarajevo|access-date=20. 11. 2025|archive-date=12. 5. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250512025340/https://komorars.ba/is/grane-privrede/|url-status=dead}}</ref> Istočno Sarajevo, sa svojim prirodnim bogatstvima, strateškim položajem i turističkim potencijalom predstavlja privlačnu destinaciju za investitore i posjetioce nudeći prilike za razvoj moderne i održive privrede. == Saobraćaj == Preko teritorije grada prelaze četiri značajne drumske saobraćajnice prema [[Srbija|Srbiji]] i [[Crna Gora|Crnoj Gori]]: Istočno Sarajevo–Sokolac–[[Zvornik]]–[[Loznica]], Istočno Sarajevo–Sokolac–[[Rogatica]]–[[Višegrad]]–[[Užice]], Istočno Sarajevo–Pale–[[Goražde]]–Višegrad–Užice, Istočno Sarajevo–Trnovo–[[Dobro Polje (Kalinovik)|Dobro Polje]]–Foča–Crna Gora. [[Željeznički saobraćaj u Bosni i Hercegovini|Željeznički saobraćaj]] nije prisutan na teritoriji grada. Najbliža željeznička stanica je [[Glavna željeznička stanica u Sarajevu|Centralna željeznička stanica Sarajevo]], a najbliža željeznička pruga je pruga [[Zenica]]–[[Sarajevo]]–[[Mostar]]. Do 70–ih godina prošlog vijeka preko teritorije grada je prolazila uskotračna željeznička pruga Sarajevo–Pale–Prača–Ustiprača–Višegrad–Užice. Međunarodni aerodrom Sarajevo gotovo prostorno graniči sa gradom Istočno Sarajevo, u području opštine Istočna Ilidža. == Komunikacija i Medij == Kako je sam grad Istočno Sarajevo nastajao u periodu [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]] (1992-1995.) i počeo da se razvija neposredno nakon njegovog završetka, tako je i znatan broj medijskih kuća nastajao u tom periodu. Tokom ratnog perioda i nekoliko godina kasnije, tadašnje Srpsko Sarajevo je kao dejure i defakto glavni grad Republike Srpske, bilo sjedište javnog radio-televizijskog servisa - Srpske radio-televizije (današnja Radio-televizija Republike Srpske), Srpske novinske agencije Srna (današnja Novinska agencija Republike Srpske), Radio Romanije (današnji Info centar Sokolac), kao i štampanih medija poput Glasa Srpske i Oslobođenja (Oslobođenje - ratno ili "Srpsko Oslobođenje", a zvanično samo NIŠP "Oslobođenje"). U Istočnom Sarajevu danas su smješteni Gradska radio-televizija Istočno Sarajevo, čiji je osnivač Grad Istočno Sarajevo, Informativno-tehnički centar Radio-televizije Republike Srpske, Radio OSM, Info centar Sokolac, kao i dopisništva [[BN Televizija|BN televizije]] iz [[Bijeljina|Bijeljine]], [[Alternativna televizija|Alternativne televizije]] iz [[Banja Luka|Banje Luke]], K3 televizije iz [[Prnjavor]]a, te dopisništva Novinske agencije Republike Srpske, Glasa Srpske i Blica.  U Istočnom Sarajevu sjedište ima i određen broj informativnih portala. * [[Radiotelevizija Republike Srpske]] je javni radio-televizijski servis sa sjedištem u Banjoj Luci. Na teritoriji grada djeluje u okviru Informativno-tehničkog centra Istočno Sarajevo. Osnovana je 6. maja 1992., kao Studio S, (buduća Srpska radio-televizija – SRT, a kasnije Radio-televizija Republike Srpske). Iz studija u Palama emitovan je prvi televizijski Dnevnik, koji je u to vrijeme bio jedini način informisanja stanovnika istočnog dijela Republike Srpske. Tehničkim uvezivanjem studija u Palama sa studijom u Banjaluci počelo je emitovanje programa na prostoru cijele Republike Srpske i BiH. Ovakav način rada trajao je do 1998., kada studio u Banjaluci postaje centralni studio, a studio u Palama nastavlja rad kao informativno - tehnički centar. Sjedište ITC-a Istočno Sarajevo, u julu 1999., premješteno je iz Pala u opštinu Istočno Novo Sarajevo, odakle i danas emituje program. * [[Novinska agencija Republike Srpske — SRNA]], ranije Srpska novinska agencija, zvanična je novinska agencija Republike Srpske. Osnovana je 7. aprila 1992. u Palama kao prva novinska agencija Republike Srpske. Odlukom Vlade Republike Srpske od 27. marta 2008. promijenila je naziv u Novinska agencija Republike Srpske — SRNA. Osnovana je iz potrebe da se šira javnost tadašnje Jugoslavije obavijesti o dešavanjima koja su prethodila početku rata u Sarajevu. Tadašnja SRNA je već 1996. imala dopisnike u svim gradovima Republike Srpske i u inostranstvu. * [[Radio-televizija Istočno Sarajevo]] je gradski medij, osnovan odlukom Skupštine grada Istočno Sarajevo. Program ove medijske kuće je idejno i tematski posvećen prvenstveno gledaocima sa područja grada Istočno Sarajevo i Sarajevsko-romanijske regije, ali i opština u istočnom dijelu Republike Srpske. Sjedište ove radio-televizijske stanice nalazi se u ulici Stefana Nemanje 14 u Istočnom Novom Sarajevu, gdje su smještene prostorije radija, dok se televizijski program emituje iz studija smještenog u opštini Pale. U planu je obezbjeđivanje novog, objedinjenog, prostora za ovu gradsku radio-televiziju u budućoj Gradskoj kući koja je planirana u opštini Pale. * [[Radio OSM]] je privatna radio stanica sa sjedištem u Istočnom Sarajevu, u opštini Pale. Ova radio stanica je programski komercijalna, uređivački samostalna, a žanrovski je opšteg tipa. * Info centar Sokolac je nastao iz nekadašnjeg JP „Radio Romanija” koje je osnovano 1975. kao 39. radio stanica u BiH. Iz studijskih prostorija koje su bile smještene u objektu Srednjoškolskog centra, 30. novembra 1975., prvi put se oglasio signal Radio Romanije. Današnji Info centar Sokolac (nasljednik tadašnjeg Radija Romanija) svakodnevno, prema programskoj šemi, emituje radijski program, uz informaivne sadržaje i autorske emisije, a u okviru ovog medija štampaju se i Sokolačke novine, koje izlaze mjesečno, kao, lokalno, informativno glasilo.<ref>{{Cite web|url=https://www.opstinasokolac.net/javna-preduzeca/jp-infocentar/|title=JP Info cetar Sokolac}}</ref> == Kultura == [[Datoteka:Народно позориште И. Сарајево.jpg|mini|Narodno pozorište Istočno Sarajevo]] U gradu Istočno Sarajevo egzistira pet kulturnih centara: * Kulturni centar Istočno Novo Sarajevo, * Kulturni centar Pale, * Centar za kulturu i informisanje Istočna Ilidža, * Centar za kulturu Trnovo i * Ustanova za kulturu „Pero Kosorić” Sokolac.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/o-gradu/kultura/kulturni-centri/|title=Kulturni centri na području Grada Istočno Sarajevo}}</ref> U opštini Istočno Novo Sarajevo 2024. otvoreno je Narodno pozorište Istočno Sarajevo.<ref>{{Cite web|url=https://junpis.net/|title=Narodno pozorište Istočno Sarajevo}}</ref> [[Matična biblioteka Istočno Sarajevo]] je osnovana odlukom Skupštine grada Istočno Sarajevo 1996., a od 28. juna iste godine je počela sa radom. Danas raspolaže sa preko 100.000 knjiga smještenih u pet odjeljenja. Svih šest opština u sastavu grada, imaju narodne biblioteke, s tim što su opštine Istočno Novo Sarajevo i Istočna Ilidža formirali zajedničku biblioteku. U Istočnom Novom Sarajevu nalazi se Galerija Kućanski koja je prvobitno zamišljena kao legat akademika i umjetnika Boška Kućanskog, ali naknadnom promjenom plana i znatnim proširenjem objekta dobija namjenu muzeja. U opštini Pale nalazi se Cekovića kuća koja je izgrađena 1915.. Predstavlja jednu od najočuvanijih i najljepših kuća na ovim prostorima sa početka XX vijeka. Rekonstruisana je 2007. i u njoj se danas nalazi Galerija likovne kolonije Pale. Na teritoriji grada se organizuju brojne kulturne manifestacije. Neke od njih su: * Međunarodni festival malih scena i monodrame – Istočno Novo Sarajevo * Jahorina film festival – Pale * Lut fest – Istočno Novo Sarajevo * Međunarodni filmski festival „Prvi kadar“ – Istočno Novo Sarajevo * Dani Duška Trifunovića – Pale ==== Značajni datumi ==== Krsna slava Grada Istočno Sarajevo je Sveti Petar Sarajevski 17. septembra. * 40 dana nakon Vaskrsa, Spasovdan, krsna slava opštine Istočno Novo Sarajevo. * 6. maj Sveti Georgije, krsna slava opštine Istočna Ilidža. * 12. juli Petrovdan, krsna slava opštine Trnovo. * 2. august Sveti prorok Ilija, krsna slava opštine Sokolac. * 9. august Sveti Pantelejmon, krsna slava opštine Istočni Stari Grad. * 28. august Velika Gospojina, krsna slava opštine Pale. == Obrazovanje == {{Glavni|Univerzitet u Istočnom Sarajevu|}} [[Datoteka:Ректорат Универзитета у Источном Сарајеву.jpg|mini|Rektorat Univerziteta u Istočnom Sarajevu]] Univerzitet u Istočnom Sarajevu jedan je od dva vodeća univerzitetska centra u Republici Srpskoj. U sastavu Univerziteta nalazi se 16 fakulteta i dvije umjetničke akademije, smješteni u 9 gradova Republike Srpske, dok je Rektorat kao administrativni centar smješten u Istočnom Novom Sarajevu. Nastavu na ovom integrisanom Univerzitetu danas pohađa oko 8.000 studenata. Univerzitet u Istočnom Sarajevu baštini tradiciju jedne od prvih visokoškolskih institucija u BiH – Bogoslovije u Sarajevu koja je osnovana 1882.. Pod imenom Univerzitet u Sarajevu Republike Srpske, osnovan je 14. septembra 1992. odlukom Narodne skupštine Republike Srpske.<ref>{{Cite web|url=https://www.ues.rs.ba/o-univerzitetu/|title=O Univerzitetu}}</ref> Članice Univerziteta organizuju brojne naučne, umjetničke i stručne skupove, a to su: * Poljoprivredni fakultet – „AGROSYM“, * Pravni fakultet – Naučni skup povodom Dana Pravnog fakulteta, * Elektrotehnički fakultet – „INFOTEH Jahorina“, * Mašinski fakultet – „Conference on Mechanical Engineering Technologies and Applications COMET-a“, * Ekonomski fakultet – „Jahorinski poslovni forum“.<ref>{{Cite web|url=https://www.ues.rs.ba/nauka/naucni-skupovi/|title=Naučni skupovi na Univerzitetu u Istočnom Sarajevu}}</ref> Na području Istočnog Sarajeva djeluje nekoliko naučno-istraživačkih institucija, među kojima su značajne: * Institut za elektroenergetiku (IRCE) i Institut za osiguranje kvaliteta, oba u okviru [[Energoinvest]]a, smještena u naselju Lukavica, opština Istočna Ilidža; * UNIS Institut za zaštitu i ekologiju, smješten u opštini Pale, koji se bavi istraživanjima u oblasti zaštite životne sredine i bezbjednosti.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/o-gradu/obrazovanje/|title=„Institucije koje se bave naučno-istraživačkim radom”.}}</ref> Ove institucije doprinose razvoju nauke i tehnologije u regionu, sarađujući sa privrednim i akademskim sektorom. U Istočnom Sarajevu postoji devet osnovnih škola i Škola za osnovno muzičko obrazovanje, koje pružaju temeljno obrazovanje djeci u šest opština grada. Srednjoškolski sistem obuhvata četiri ustanove: * Srednja škola „28. juni“ Istočno Novo Sarajevo, * Srednjoškolski centar „Istočna Ilidža“ Istočna Ilidža, * Srednjoškolski centar „Pale“ Pale, * Srednjoškolski centar „Vasilije Ostroški“ Sokolac. Ove škole nude raznovrsne programe, uključujući gimnazijske, stručne i zanatske smjerove, prilagođene potrebama lokalne zajednice. U Istočnom Sarajevu je smješten Zavod za udžbenike i nastavna sredstva Republike Srpske koji je odgovoran za izdavanje i distribuciju udžbenika, nastavnih materijala i drugih obrazovnih resursa za škole u Republici Srpskoj. Zavod ima ključnu ulogu u standardizaciji i unapređenju kvaliteta obrazovanja. == Turizam == Istočno Sarajevo nudi raznovrsne turističke doživljaje. Grad je idealna destinacija za zimske sportove, planinarenje, biciklizam, kulturna istraživanja i opuštanje u netaknutoj prirodi. Jahorina i „Ravna planina“ su svjetski poznati ski centri zbog svojih 55&nbsp;km alpskih i 10&nbsp;km nordijskih staza, što ih čini epicentrom zimskog turizma gdje zimska sezona traje 5 mjeseci. Moderna infrastruktura, uključujući gondolu, ski-liftove i ugostiteljske objekte privlače profesionalne skijaše i amatere. Ljeti nude staze idealne za planinarenje i brdski biciklizam uz panoramski pogled.<ref>{{Cite web|url=https://www.oc-jahorina.com/olimpijski-centar-jahorina/|title=Olimpisjki centar "Jahorina"}}</ref> Planine Trebević i Romanija raj su za planinare i rekreativce. Via ferrate „Bijele stijene“ na Trebeviću i „Sokolov put“ na Romaniji nude uzbudljive uspone kroz stjenovite terene uz sigurnosnu opremu, privlačeći ljubitelje adrenalina. Na strmim liticama Romanije na nadmorskoj visini 1515 m nalazi se Novakova pećina, koja je dobila ime po narodnom junaku Starina Novaku. Na izvoru mokranjske Miljacke nalazi se Pećina ledenjača gdje se led zadržava i tokom ljetnih mjeseci.<ref>{{Cite web|url=https://gradistocnosarajevo.net/privreda/turizam/|title=Turizam Grada Istočno Sarajevo}}</ref> Treskavica je poznata po kristalno čistim jezerima i netaknutoj prirodi, idealnoj za kampovanje i planinarenje. [[Datoteka:Орловача.jpg|lijevo|mini|Pećina Orlovača|214x214piksel]] [[Orlovača (pećina)|Pećina Orlovača]], speleološko čudo, je jedinstvena atrakcija uređena za turističke posjete. Njeni stalagmiti, stalaktiti i halaktiti različitih boja i oblika oduševljavaju posjetioce. Pronađeni ostaci pećinskog medvjeda (Ursus spelaeus), crvenog alpskog vuka i insekta iz porodice [[Coleoptera]] čine je značajnom za [[Speleologija|speleološke]] i naučne entuzijaste. Istočno Sarajevo je raj za ljubitelje lova i ribolova. Bistre rijeke poput Prače i Željeznice obiluju potočnom pastrkom i riječnim rakovima, privlačeći ribolovce. Grad privlači turiste netaknutom prirodom i svojom gastronomskom ponudom, kao i raznovrsnim mogućnostima za aktivan odmor, a zahvaljujući blizini Međunarodnog aerodroma Sarajevo odlično je povezan sa svjetskim destinacijama. == Parkovi i rekreacione površine == Na teritoriji grada Istočnog Sarajeva, postoji veliki broj, parkova, rekreacionih površina, planinskih i pješačkih staza. [[Datoteka:Парк Сунца Источно Ново Сарајево.jpg|mini|198x198px|Park Sunca]] Park Sunca je prvi izgrađen i uređen park u Istočnom Sarajevu, smješten u Istočnom Novom Sarajevu. Velike je površine, sa stazama za šetnju i prostorima za odmor i rekreaciju. Izgradnja Memorijalnog kompleksa posvećenog stradalim srpskim civilima Sarajeva i Sarajevsko-romanijske regije u XX vijeku predstavlja jedan od bitnih segmenata koji daju značaj ovam parku. Sportsko-rekreativna zona Čiča je moderna zona smještena je u Istočnom Novom Sarajevu, površine 5 810 m². Odraz je vrhunskog prostora za sportske aktivnosti i opuštanje u prirodnom okruženju. Izgradnja Gradskog parka, koji je nakon završetka dobio ime Principov park počela je u decembru 2013. u samom centru Istočnog Sarajeva, na teritoriji opštine Istočno Novo Sarajevo (naselje Lukavica). Park je svečano otvoren na Vidovdan 2014., kao dio ceremonije obilježavanja stogodišnjice Velikog rata. U parku dominira spomenik [[Gavrilo Princip|Gavrilu Principu]], koji gleda prema Sarajevu, i dječijem igralištu u sklopu parka. Park velikana prepoznatljiv je po bistama 10 istorijskih ličnosti koje su u različitim oblastima i vremenskim periodima uticale na opstanak i razvoj srpskog i ostalih naroda na ovim prostorima. Pored bisti nalazi se prostor za igru, odmor i rekreaciju. Smješten je u centralnom dijelu opštine Istočno Novo Sarajevo.<ref>{{Cite web|url=https://opstinains.net/parkvelikana/|title=Park velikana Istočno Novo Sarajevo}}</ref> Amfiteatar „Beli vuk“ nalazi se na lokaciji Pomoli, Tvrdimići na nadmorskoj visini od 1052 m. Smješten je u prirodi i simbolizuje jedinstvo i slobodu. Posvećen je komandantu jedinice Beli vukovi, Srđanu Kneževiću. Predviđen je kao turističko-rekreativni kompleks te raspolaže smještajnim kapacitetima, vikendicama i sportskim terenima. Gradski park u opštini Pale krase zelene površine, teren za basket, amfiteatar na otvorenom, površine obilježene za igranje šaha, te dječije igralište što ga čini idealnim za sve generacije. Na Palama se nalazi Olimpijski park, sa spomenikom Olimpijska pahuljica, na kojoj su urezana imena paljanskih olimpijaca koji su učestvovali na olimpijskim igrama kroz istoriju. Pored Olimpijskog parka, na Palama se nalazi i Spomen-park Srđanu Kneževiću, sa izgrađenim spomenikom legendarnom komandantu jedinice Beli vukovi. Takođe, u opštini Pale u čast palim borcima u Drugom svjetskom ratu izgrađen je i Spomen-park narodnom heroju Milanu Simoviću. Dino park je smješten na Ravnoj planini. Predstavlja pravu avanturističku destinaciju sa čudesnim replikama dinosaurusa. Okružen je prirodom i velikim brojem pješačkih staza koje se prostiru duž planine kroz šumu. Park prirode „Goli Koran“ prirodni je rezervat, idealan za šumski biciklizam i rekreativne šetnje. Na Sokocu postoje tri parka. Park boraca Romanije u Sokocu izgrađen je 1978. uz Spomen-kosturnicu u Sokocu na kojoj su ispisana imena 969 partizanskih boraca poginulih na području opštine Sokolac u Drugom svjetskom ratu. U parku su postavljene biste deset narodnih heroja ovog kraja. Ovaj prostor je mjesto okupljanja mladih. Park srpskih boraca se nalazi u blizini zgrade opštine Sokolac uz Centralno spomen-obilježje srpskim borcima poginulim u Odbrambeno-otadžbinskom ratu na ratištima u okolini Sarajeva. Na ovom obilježju ispisana su imena 1250 boraca VRS. Park solunskih boraca je izgrađen krajem 2008. postavljanjem spomenika srpskim dobrovoljcima, učesnicima ratova za odbranu Srbije od 1912-1918.. Spomenik je izgrađen po uzoru na obilježje srpskom ratniku koje se nalazi ispred crkve Ružica na Kalemegdanu. Na ovom spomeniku ispisana su imena 360 dobrovoljaca sa područja Romanije. == Sport == Najznačajniji sportovi u Istočnom Sarajevu su: fudbal, košarka, odbojka, borilačke vještine, kao i zimski sportovi – biatlon, nordijsko i alpsko skijanje. Grad je sjedište velikog broja sportskih klubova. U košarci se ističu OKK „Slavija 1996“  i KK „Jahorina“ kao predstavnici grada u Premijer ligi BiH. Stubovi fudbalskog života grada su FK „Slavija“ i FK „Romanija“, dok dugu tradiciju u zimskim sportovima održavaju klubovi SK „Romanija“<ref>{{Cite web|url=https://skromanija.com/sr/|title=SK "Romanija"}}</ref> i SK „Jahorina“<ref>{{Cite web|url=https://skiteamjahorina.ba/|title=SK "Jahorina"|access-date=20. 11. 2025|archive-date=11. 7. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250711235113/https://skiteamjahorina.ba/|url-status=dead}}</ref>. Značajno mjesto u sportskoj kulturi grada imaju borilačke vještine gdje se ističu imena Nemanja Majdov, svjetski šampion u džudou, Miloš Golić svjetski šampion u kik-boksu i legenda u džudou Rajko Kušić. Grad okružuju poznate olimpijske planine te je isti bogat planinarskim društvima od kojih su najznačajniji „Treskavica“ iz Trnova i „Javorina“ i „Jahorina“ iz Pala. Opština Sokolac raspolaže savremenim gradskim sportskim terenom, prilagođenim za trening i razvoj vrhunskih atletičara. Istočno Sarajevo je zahvaljujući savremenim sportskim objektima i povoljnim prirodnim uslovima privlačna destinacija za sportske pripreme nacionalnih reprezentacija i dječije sportske kampove. Odbojkaška reprezentacija Srbije godinama je birala opštinu Pale za pripreme pred svjetska prvenstva i druge međunarodne nastupe.<ref>{{Cite news|url=https://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=519655|title=Odbojkašice na pripremama u Palama}}</ref> ==== Stadioni i dvorane ==== * Sportsko-rekreativni centar Slavija * Sportsko-rekreativni kompleks „Čiča“ Istočno Novo Sarajevo * Sportska dvorana „Slavija“ Istočno Novo Sarajevo * Sportska dvorana Istočno Sarajevo * Gradski stadion „Vlajko Petrović“ Pale * Sportska dvorana „Peki“ Pale * Stadion „Vojkovići“ Istočna Ilidža * Sportsko rekreativni centar Istočna Ilidža * Gradski stadion Trnovo * Gradski stadion „Bara“ Sokolac * Sportska dvorana Sokolac ==== Sportska takmičenja ==== Grad Istočno Sarajevo, poznat kao grad omladine i sporta, bogat je raznovrsnim sportskim manifestacijama, kako međunarodnim, tako memorijalnim i tradicionalnim. Grad je bio domaćin [[Evropski olimpijski festival mladih|Evropskog olimpijskog festivala mladih]] (EYOF) 2019..<ref>{{Cite web|url=https://okbih.ba/bs/tekst/eyof-2019-sarajevo-i-istocno-sarajevo/77|title=EYOF 2019.}}</ref> Tradicionalna takmičenja koja se održavaju su: * Međunarodni turnir u uličnom basketu „FIBA 3x3: Lite quest tournament Pale – East Sarajevo“ – Pale * 3x3 Istočno Novo Sarajevo – Istočno Novo Sarajevo * Božićni turnir u malom fudbalu — Istočno Novo Sarajevo * Ljetni turnir u malom fudbalu — Pale * Jahorina kup (alpsko skijanje) — Jahorina * Prvenstvo BiH i Republike Srpske (biatlon i nordijsko trčanje) – Pale * Turnir u odbojci na pijesku — Pale * Tradicionalni međunarodni atletski miting — Sokolac * Džudo prvenstvo Republike Srpske — Istočna Ilidža Grad je sve popularniji među ljubiteljima planinskog trčanja zbog raznovrsnih šumskih i planinskih staza, te se organizuju trejl trke: „Termag Challenge Race“, „Trebević Trail“ i „Jahorina Ultra Trail“. == Gradovi pobratimi == * [[Kruševac]], Srbija * [[Niš]], Srbija * [[Novi Sad]], Srbija * [[Krasnodar]], Rusija * Landžou, Kina * Cangdžou, Kina * [[Plužine]], Crna Gora * [[Herceg Novi]], Crna Gora === Prijateljski gradovi === * Opština Pantelej, [[Niš]], Srbija * [[Sombor]], Srbija * [[Nižnji Novgorod]], Rusija * [[Nikšić]], Crna Gora == Napomene == {{refspisak|group=napomena}} == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="LI_2024">{{cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/195/0|title=Lokalni izbori 2024 - Istočno Sarajevo|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> <ref name="UstavniSud_U4-04">{{cite web|url=https://www.ustavnisud.ba/bs/odluka/_/obavjestenje-o-sjednici-vijeca-od-pet-sudija-ustavnog-suda-bosne-i-hercegovine-odrzanoj-27-februara-2004-godine-u-sarajevu|title=Odluka Ustavnog suda BiH U 4/04 (Odluka o nazivu "Srpsko Sarajevo")|publisher=Ustavni sud Bosne i Hercegovine|date=27. 2. 2004|access-date=13. 11. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> <ref name="GIS_Povrsina">{{cite web|url=https://www.gradistocnosarajevo.net/o-gradu/licna-karta/|title=Lična karta Grada Istočno Sarajevo|website=gradistocnosarajevo.net|publisher=Grad Istočno Sarajevo|access-date=13. 11. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live |page=39}}</ref> <ref name="JIB_GIS">{{cite web|url=https://www.companywall.ba/firma/grad-istocno-sarajevo/MMx73vIb|title=Grad Istočno Sarajevo - CompanyWall Poslovni portal|publisher=CompanyWall.ba|access-date=13. 11. 2025}}</ref> <ref name="TurizamISA">{{cite web |url=http://www.turizam-isa.ba/rijecni_biseri.html |title=Riječni biseri |access-date=26. 12. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216094816/http://www.turizam-isa.ba/rijecni_biseri.html |archive-date=16. 12. 2008 |url-status=dead }}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20120808084707/http://www.gradistocnosarajevo.net/ Zvanični sajt Istočnog Sarajeva] * [http://www.turizam-isa.ba Turistička organizacija Istočno Sarajevo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227094220/http://www.turizam-isa.ba/ |date=27. 12. 2012 }} * [http://www.unssa.rs.ba Univerzitet u Istočnom Sarajevu] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Istočno Sarajevo|*]] [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Republici Srpskoj]] hb3a12jy551sefv4i51rvat3tbuvtt8 Elektromagnetno zračenje 0 6019 3932258 3892021 2026-09-30T18:44:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932258 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Light-wave.svg|mini|300px|Elektromagnetni talas: prikaz električnog i magnetnog polja]] '''Elektromagnetno zračenje''' je kombinacija oscilujućeg [[električno polje|električnog]] i [[magnetno polje|magnetnog polja]] koja zajedno putuju kroz prostor u obliku međusobno okomitih [[talas]]a. Ovo zračenje je nosilac elektromagnetne interakcije (sile) i može se interpretirati kao talas ili kao čestica, u zavisnosti od slučaja. Čestice koje kvantifikuju elektromagnetno zračenje su [[foton]]i. Elektromagnetne talase je teorijski predvideo [[James Clerk Maxwell|James Maxwell]] pokušavajući da objasni efekte [[indukcija|indukcije]] električne struje u magnetnim poljima i obrnuto. Kasnije je [[Heinrich Rudolf Hertz]] potvrdio ovu teoriju proizvevši radiotalase koje je detektovao sa drugog kraja svoje laboratorije jednostavnom oscilacijom električne struje kroz provodnik (time demonstriravši primitivan oblik antene). Svako naelektrisanje promjenom brzine kretanja generiše elektromagnetno polje. Ova informacija se prostire kroz prostor [[brzina svjetlosti|brzinom svjetlosti]] i osobine odgovarajućeg elektromagnetnog talasa su direktno vezane za dinamiku promjene kretanja naelektrisanja. Ako imamo provodnik u kome naelektrisanje osciluje, generisani elektormagnetni talas će imati istu [[frekvencija|frekvenciju]] oscilovanja. Alternativno, ako elektromagnetno zračenje gledamo kao emisiju čestica (fotona), [[energija]] koju one nose je direktno vezana za [[talasna dužina|talasnu dužinu]], odnosno učestalost talasa. Što je veća učestalost to je veća energija fotona. Tačan odnos je opisan Plankovom relacijom E = hν gdje je E energija fotona h je [[Planckova konstanta]], a ν je frekvencija talasa. Kao što oscilujuća električna struja u provodniku može da proizvede elektromagnetni talas, takav talas također može da u nekom provodniku indukuje električnu struju iste oscilacije, na taj način omogućavajući transfer informacije od emitora ka prijemniku, što je osnov svih bežičnih komunikacija. Osobine elektromagnetnog zračenja zavise od njegove talasne dužine. Cijeli opseg talasnih dužina elektromagnetnog zračenja naziva se [[elektromagnetni spektar]]. On obuhvata [[gama zračenje]], [[rendgensko zračenje]], [[ultraljubičasto zračenje]], vidljivu [[svjetlost]], [[infracrveno zračenje]], [[mikrotalasno zračenje]] i [[radiotalas]]e. U [[vakuum]]u se elektromagnetni talasi prostiru brzinom svjetlosti, dok se pri prolasku kroz [[gas]]ove ili [[tečnost]]i dijelovi spektra mogu [[apsorpcija|apsorbovati]], odnosno rasipati pri haotičnom kretanju čestica usljed efekta ekscitacije atoma, pri čemu talas prestaje da se kreće pravolinijski pa je percepcija da se kreće sporije od brzine svjetlosti. ==Definicije== [[Slika:Onde electromagnetique.svg|thumb|300px|[[linearna polarizacija|Linearno polarizirani]] [[sinusoida|sinusoidni]] elektromagnetski talas, širi se u pravcu +'''z''' kroz homogeni, izotropni medij bez rasipanja, kao što je vakuum. Električno polje (<span https://stats.u.org/#/be.wikisource.org{{Mrtav link}} =span style = "color:blue;">plave strelice</span>) osciliraju u pravcu ±'''x''', a pravougaono [[magnetno polje]] (<span style = "color: red;">crvene strelice</span>) oscilira u fazi sa električnim poljem, ali u smjeru ± '''y'''.]] U [[fizika|fizici]], '''elektromagnetno zračenje''' ('''EM zračenje''' ili '''EMR''') odnosi se na talase (ili njihove [[kvant]]e, [[foton]]a) [[elektromagnetno polje|elektromagnetnog polja]], koje se širi (zrači) kroz [[svemir]], noseći elektromagnetnu [[energija zračenja|energiju zračenja]].<ref>*{{cite book | author=Purcell and Morin, Harvard University. | title=Electricity and Magnetism, 820p| edition= 3rd | publisher= Cambridge University Press, New York| year = 2013 | isbn= 978-1-107-01402-2}} p 430: "These waves... require no medium to support their propagation. Traveling electromagnetic waves carry energy, and... the ''Poynting'' vector describes the energy flow...;" p 440: ... the electromagnetic wave must have the following properties: 1) The field pattern travels with speed c (speed of light); 2) At every point within the wave... the electric field strength E equals "c" times the magnetic field strength B; 3) The electric field and the magnetic field are perpendicular to one another and to the direction of travel, or propagation."</ref> Uključuje [[radio talas]]a, [[mikrotalasna pećnica|mikrotalasne pećnice]], [[infracrvena svjetlost|infracrvenu]], [[Svjetlos|(vidljivu) svjetlost]], [[ultraljubičasto zračenje|ultraljubičasto]], [[X-zraka|rendgenska]] i [[gama zraka|gama zrake]].<ref>* {{cite book | author=Browne, Michael | title=Physics for Engineering and Science, p427| url=https://archive.org/details/schaumsoutlinesp0000brow | edition= 2nd | publisher= McGraw Hill/Schaum, New York.| year = 2013 | isbn= 978-0-07-161399-6}}; p319</ref> [[Klasični elektromagnetizam|Klasično]], elektromagnetno zračenje sastoji se od '''elektromagnetnih talasa''', koji su sinhronizirane [[oscilacija|oscilacije]] [[električno polje|električnog]] i [[magnetno polje|magnetnih polja]]. U vakuumu, elektromagnetni talasi putuju [[brzina svjetlosti|brzinom svjetlosti]], obično označenom sa ''c''. U homogenim, izotropnim medijima, oscilacije dvaju polja međusobno su okomite i okomite na smjer širenja energije i talasa, formirajući [[poprečni talas]]. [[Talasni front]] elektromagnetnih talasaa koji se emituju iz [[tačkasti izvor|tačkastog izvora]] (kao što je sijalica) je [[sfera]]n. Položaj elektromagnetnog talasa unutar [[elektromagnetni spektar|elektromagnetnog spektra]] može se okarakterizirati ili njegovom [[frekvencija|frekvencijom]] oscilacije ili [[talasna dužina|talasnom dužinom]]. Elektromagnetni talasi različite frekvencije nazivaju se različitim imenima, jer imaju različite izvore i efekte na materiju. Redom za povećanje frekvencije i smanjivanje talasne dužine to su: radio talasi, mikrotalasi, infracrveno zračenje, vidljiva svetlost, ultraljubičasto zračenje, X-zrake i gama zrake.<ref>{{cite journal|last1=Maxwell|first1=J. Clerk|title=A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=155|pages=459–512|doi=10.1098/rstl.1865.0008|date=1. 1. 1865|bibcode=1865RSPT..155..459C}}</ref> Elektromagnetni talasi emitiraju se električno [[nabijena čestica|nabijenim česticama]] pod ubrzanjem,<ref name="Cloude">{{cite book| last1 = Cloude| first1 = Shane | title = An Introduction to Electromagnetic Wave Propagation and Antennas| publisher = Springer Science and Business Media| date = 1995| pages = 28–33| url = https://books.google.com/books?id=8-NLj54dU2YC&q=%22electromagnetic+radiation%22+charges+accelerates&pg=PA28| isbn = 978-0387915012}}</ref><ref name="Bettini">{{cite book| last1 = Bettini| first1 = Alessandro | title = A Course in Classical Physics, Vol. 4 - Waves and Light| publisher = Springer | date = 2016| pages = 95, 103| url = https://books.google.com/books?id=Ip9xDQAAQBAJ&q=%22electromagnetic+waves%22+charges+accelerating&pg=PA95| isbn=978-3319483290}}</ref> i mogu naknadno stupiti u interakciju s drugim nabijenim česticama, vršeći silu na njih. EM talasi nose [[energija|energiju]], [[zamah]] i [[ugaoni zamah]] dalje od izvorne čestice i mogu dati one količine [[materija]] kojima su u interakciji. Elektromagnetno zračenje povezano je s onim EM talasima koji se mogu sami širiti („zračiti“) bez trajnog uticaja pokretnih naboja koji su ih proizveli, jer su postigli dovoljnu udaljenost od tih naboja. Stoga se EMR ponekad naziva i [[Blisko i daleko polje|daleko polje]]. U ovom jeziku, [[Blisko i daleko polje|blisko polje]] odnosi se na EM polja u blizini naboja i struje koja ih je direktno proizvela, posebno pojave zvane [[elektromagnetna indukcija|elektromagnetna]] i [[elektrostatička indukcija]]. U [[kvantna mehanika|kvantnoj mehanici]], alternativni način gledanja EMR-a je taj da se sastoji od [[foton]]a, nenapunjenih [[elementarna čestica|elementarnih čestica]] s nultom [[masa mirovanja|masom mirovanja]] koji su [[kvant]]ovi [[elektromagnetno polje|elektromagnetnog polja]], odgovornog za sve elektromagnetske interakcije.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/physics/ekspong/|title=The Dual Nature of Light as Reflected in the Nobel Archives|website=www.nobelprize.org|access-date=4. 9. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170715170621/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/physics/ekspong/|archive-date=15. 7. 2017|df=dmy-all}}</ref> [[Kvantna elektrodinamika]] je teorija o tome kako EMR djeluje s materijom na atomskom nivou.<ref>{{Cite web|url=http://www.encyclopedia.com/science-and-technology/astronomy-and-space-exploration/astronomy-general/electromagnetic-spectrum|title=Electromagnetic Spectrum facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Electromagnetic Spectrum|website=www.encyclopedia.com|language=en|access-date=4. 9. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170613005456/http://www.encyclopedia.com/science-and-technology/astronomy-and-space-exploration/astronomy-general/electromagnetic-spectrum|archive-date=13. 6. 2017|df=dmy-all}}</ref> Kvantni efekti pružaju dodatne izvore EMR-a, poput [[Atomska elektronska tranzicija|tranzicije elektrona]] na niže [[nivo energije|nivoe energija]] u atomu i [[zračenje crnog tijela]].<ref name="Tipler">{{cite book| last1 = Tipler| first1 = Paul A. | title = Physics for Scientists and Engineers: Vol. 1: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics| publisher = MacMillan| date=1999| pages = 454| url=https://books.google.com/books?id=U9lkAkTdAosC&q=%22electromagnetic+waves%22+charges+accelerate&pg=PA454| isbn=978-1572594913}}</ref> Energija pojedinačnog fotona je [[Kvantizacija (fizika)|kvantizirana]] i veća je za [[foton]]e više frekvencije. Ovaj odnos daje [[Planck – Einsteinova relacija|Planckova jednadžba]] {{nowrap begin}}''E'' = ''hf''{{nowrap end}}, gdje je ''E'' = energija po fotonu, ''f'' = frekvencija fotona, a ''h'' = [[Planckova konstanta]]. Naprimjer, jedan foton gama zraka može nositi ~100.000 puta veću energiju pojedinog fotona vidljive svjetlosti. Efekti EMR-a na hemijske spojeve i biološke organizme ovise, kako o [[Snaga (fizika)|snazi]] zračenja tako i o njegovoj učestalosti. EMR vidljivih ili nižih frekvencija (tj. vidljive i infracrvene svetlosti, mikrotalasa i radio talasa) naziva se ''[[neionizirajuće zračenje]]'', jer njegovi fotoni nemaju pojedinačno dovoljno energije da [[ionizacija|joniziraju]] atom ili molekulu ili da prekidaju [[hemijska veza|hemijsku vezu]]. Efekti ovih zračenja na hemijske sisteme i živo tkivo uzrokovani su prvenstveno efektima zagreijavanja od kombiniranog prijenosa energije mnogih fotona. Suprotno tome, visokofrekventna ultraljubičasta zračenja i gama zrake nazivaju se ''[[ionizirajuće zračenje]]'', jer pojedinačni fotoni tako visoke frekvencije imaju dovoljno energije da [[ionizacija|ionizuje]] molekule ili razbiju [[hemijska veza|hemijske veze]]. Ova zračenja imaju sposobnost da izazovu [[hemijska reakcija|hemijsku reakciju]] i oštete žive ćelije, osim onih koje nastaju jednostavnim zagrijavanjem i mogu predstavljati opasnost po zdravlje. ==Fizika== ===Teorija=== [[Slika:VisibleEmrWavelengths.svg|thumb|Prikaz relativne talasne dužine elektromagnetnih talasa tri različite boje [[svjetlost]]i (plava, zelena i crvena) sa skalom udaljenosti u mikrometrima duž osi x.]] {{glavni|Maxwellove jednadžbe}} ==== Maxwellove jednadžbe ==== [[James Clerk Maxwell]] izveo je [[Jednadžba elektromagnetnog talasa|Oblik talasa električnih i magnetskih jednadžbi]], otkrivajući tako prirodu talasastih električnih i magnetskih polja i njihovu [[Simetrija (fizika)|simetriju]]. Budući da se brzina EM talasa predviđena ovom jednadžbom poklapala s izmjerenom [[brzina svjetlosti|brzinom svjetlosti]], Maxwell je zaključio da je i sama [[svjetlost]] EM talas.<ref>{{Cite web|url=https://physics.info/em-waves/|title=Electromagnetic Waves|website=The Physics Hypertextbook|last=Elert|first=Glenn|access-date=4. 6. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.clerkmaxwellfoundation.org/html/maxwell-s_impact_.html|title=The Impact of James Clerk Maxwell's Work|website=www.clerkmaxwellfoundation.org|access-date=4. 9. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917213509/http://www.clerkmaxwellfoundation.org/html/maxwell-s_impact_.html|archive-date=17. 9. 2017|df=dmy-all}}</ref> Maxwellove jednadžbe potvrdio je [[Heinrich Hertz]] eksperimentima sa radio talasima. Prema [[Maxwellove jednadžbe|Maxwellovim jednadžbama]], prostorno promenljivo [[električno polje]] uvek je povezano sa [[magnetno polje|magnetnim poljem]] koje se mijenja tokom vremena .<ref>Purcell, p 438, section 9.4: ''An Electromagnetic Wave''.</ref> Slično tome, prostorno promjenjivo magnetno polje povezano je sa određenim promjenama u električnom polju tokom vremena. U elektromagnetnom talasu promjene u električnom polju uvijek prati talas u magnetnom polju u jednom smjeru i obrnuto. Ova veza između njih dvoje se javlja bez toga da bilo koja vrsta polja uzrokuje drugo. Događaju se zajedno, na isti način na koji se vremenske i prostorne promjene događaju zajedno i međusobno su povezane [[specijalna relativnost|specijalnom relativnošću]]. Zapravo, magnetna polja mogu se gledati kao električna polja u drugom referentnom okviru, a električna polja mogu se gledati kao magnetna polja u drugom referentnom okviru, ali imaju jednak značaj, jer je fizika ista u svim referentnim okvirima, tako da blizak odnos između prostora i vremena ovdje je više od analogije. Ova polja zajedno tvore elektromagnetni talas koji se širi i odmiče u svemir i više nikada ne mora stupiti u interakciju s izvorom. Daleko EM polje nastalo na ovaj način ubrzanjem naboja sa sobom nosi energiju koja se "zrači" kroz svemir, pa otuda i pojam. === Svojstva === [[Slika:Electromagneticwave3D.gif|thumb|280px| Elektromagnetski talasi mogu se zamisliti kao samoproširujući poprečni oscilirajući talas električnih i magnetnih polja. <br>Ova 3D animacija prikazuje ravni linearno polariziranog talasa, koji se širi slijeva udesno. <br>Električno i magnetno polje u takvom talasu međusobno su u fazi, zajedno dostižući minimum i maksimum.]] [[Elektrodinamika]] je [[fizika]] elektromagnetnog zračenja, a [[elektromagnetizam]] je fizički fenomen povezan sa teorijom elektrodinamike. Električna i magnetna polja podvrgavaju se svojstvima [[princip superpozicije|superpozicije]]. Dakle, polje zbog bilo koje određene čestice ili vremenski promenljivo električno ili magnetno polje doprinosi poljima koja se nalaze u istom prostoru zbog drugih uzroka. Dalje, kako su to [[vektor (geometrija)|vektorska]] polja, svi se vektori magnetnog i električnog polja zbrajaju prema [[vektorska adicija|adiciji vektora]]. Bilo koji broj elektromagnetnih talasa može se širiti kroz isto područje bez međusobnog utjecaja. Polje '''E''' u vremenskoj tački prostora je vektorski zbir električnih polja pojedinačnih talasa, a isto vrijedi i za '''B'''. Naprimjer, u optici dva ili više koherentnih svjetlosnih talasa mogu međudjelovati i konstruktivnim ili destruktivnim [[Interferencija|interferencijskim]] pojavama, rezultirajuće zračenje odstupa od zbira zračenja pojedinačnih svjetlosnih komponenti. Putovanje kroz statička električna ili magnetna polja u linearnom mediju, kao što je vakuum ne utiče na elektromagnetna polja svjetlosti. Međutim, u nelinearnim medijima, poput nekih [[kristal]]a, mogu se pojaviti interakcije između svjetlosti i statičkih električnih i magnetnih polja – te interakcije uključuju i [[Faradayov efekt]] i [[Kerrov efekt]].<ref>{{cite journal|title=Experimental observation of relativistic nonlinear Thomson scattering|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-12-17_396_6712/page/653|first1=Szu-yuan|last1=Chen|first2=Anatoly|last2=Maksimchuk|first3=Donald|last3=Umstadter|date=17. 12. 1998|journal=Nature|volume=396|issue=6712|pages=653–655|doi=10.1038/25303|arxiv=physics/9810036|bibcode=1998Natur.396..653C|df=dmy-all}}</ref><ref name=crowther-1920>{{cite book|last1=Crowther|first1=James Arnold|title=The life and discoveries of Michael Faraday|date=1920|publisher=Society for promoting Christian knowledge|pages=54–57|url={{google books |plainurl=y |id=iWe4AAAAIAAJ|page=5}}|access-date=15. 6. 2014}}</ref> U [[refrakcija|refrakciji]], talas koji prelazi iz jednog u drugi medij različite [[gustoća|gustoće]] mijenja svoju [[Brzina|brzinu i smjer]] pri ulasku u novi medij. Odnos indeksa loma medija određuje stepen refrakcije i sažet je u [[Snellov zakon]]. Svjetlost kompozitnih talasnih dužina (prirodne sunčeve svjetlosti) raspršuje se u vidljivi [[elektromagnetni spektar|spektar]] koji prolazi kroz prizmu, zbog [[indeks refrakcije|indeksa refrakcije]] [[prizma|prizmolikog]] materijala koji ovisi o talasnoj dužini ([[disperzija ( optika)|disperzije]]); to jest, svaki komponentni talas unutar kompozitnog svjetla ima savijenu i različitu količinu.<ref>{{Cite web|title=Prisms|url=https://www.spectroscopyonline.com/view/prisms|access-date=17. 1. 2021|website=Spectroscopy Online}}</ref> EM zračenje istovremeno pokazuje svojstva talasa i svojstva [[Subatomska čestica|čestica]]. Karakteristike talasa i čestica potvrđene su u mnogim eksperimentima. Karakteristike talasa su očiglednije kada se EM zračenje mjeri na relativno velikim vremenskim skalama i na velikim udaljenostima, dok su karakteristike čestica očiglednije kada se mjere mali vremenski okviri i udaljenosti. Naprimjer, kada tvar apsorbira elektromagnetno zračenje, svojstva nalik česticama bit će očiglednija kada je prosječni broj fotona u kocki odgovarajuće talasne dužine mnogo manji od 1. Nije tako teško eksperimentalno promatrati nejednoliko taloženje energije kada se svjetlost apsorbira, ali samo to, nije dokaz ponašanja "čestica". Umjesto toga, odražava kvantnu prirodu "materije".<ref>{{cite web |url=http://www.qo.phy.auckland.ac.nz/talks/photoelectric.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070627171942/http://www.qo.phy.auckland.ac.nz/talks/photoelectric.pdf|url-status=dead|archive-date=27. 6. 2007|title=Einstein and the Photoelectric Effect |first=H. J. |last=Carmichael |publisher=Quantum Optics Theory Group, University of Auckland |access-date=22. 12. 2009}}</ref> Demonstriranje da je sama svjetlost kvantizirana, a ne samo njena interakcija s materijom, suptilnija je stvar. Neki eksperimenti prikazuju i talasnu i čestičnu prirodu elektromagnetnih talasa, poput samointerferencije pojedinog [[foton]]a.<ref>{{cite journal|doi=10.1119/1.1737397|url=http://people.whitman.edu/~beckmk/QM/grangier/Thorn_ajp.pdf|title=Observing the quantum behavior of light in an undergraduate laboratory|year=2004|last1=Thorn|first1=J. J.|last2=Neel|first2=M. S.|last3=Donato|first3=V. W.|last4=Bergreen|first4=G. S.|last5=Davies|first5=R. E.|last6=Beck|first6=M.|journal=American Journal of Physics|volume=72|issue=9|pages=1210|bibcode=2004AmJPh..72.1210T|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201214040/http://people.whitman.edu/~beckmk/QM/grangier/Thorn_ajp.pdf|archive-date=1. 2. 2016|df=dmy-all}}</ref> Kada se jedan foton pošalje kroz [[interferometar]], on prolazi kroz obje staze, interferirajući, kao što to čine talasi, ali ga [[fotomultipler]] ili drugi osjetljivi detektor otkriva samo jednom. [[Kvantna mehanika|Kvantna teorija]] interakcije između elektromagnetnog zračenja i materije kao što su elektroni opisana je teorijom [[kvantna elektrodinamika]]. Elektromagnetni talasi mogu biti [[Polarizacija|polarizirani]], reflektirani, lomljeni, [[Difrakcija|difraktirani]] ili ometati jedni druge.<ref>{{Cite web|url=http://galileo.phys.virginia.edu/classes/usem/SciImg/home_files/introduction.htm|title=DATE|website=galileo.phys.virginia.edu|access-date=4. 9. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512060344/http://galileo.phys.virginia.edu/classes/usem/SciImg/home_files/introduction.htm|archive-date=12. 5. 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www-jcsu.jesus.cam.ac.uk/~rpc25/notes/physics/waves/waves.html|title=Physics – Waves|website=www-jcsu.jesus.cam.ac.uk|access-date=4. 9. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904153721/http://www-jcsu.jesus.cam.ac.uk/~rpc25/notes/physics/waves/waves.html|archive-date=4. 9. 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/ems/03_behaviors|title=Wave Behaviors {{!}} Science Mission Directorate|website=science.nasa.gov|language=en|access-date=4. 9. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170514053337/https://science.nasa.gov/ems/03_behaviors|archive-date=14. 5. 2017|df=dmy-all}}</ref> ===Talasni model=== [[Slika:Circular.Polarization.Circularly.Polarized.Light Right.Handed.Animation.305x190.255Colors.gif|thumb|right|280px| Prikaz vektora električnog polja talasa kružno polariziranog elektromagnetnog zračenja.]] U homogenim, izotropnim medijima, elektromagnetno zračenje je [[poprečni talas]],<ref>{{cite book |title=Electromagnetic Theory |first=Julius Adams|last=Stratton|publisher=McGraw-Hill Book Company, New York, NY |year=1941 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=zFeWdS2luE4C&q=%22electromagnetic+theory%22+stratton |chapter=Chapter V Plane waves in unbounded, isotropic media|isbn=9780470131534}}</ref> što znači da su njegove oscilacije okomite na smjer prijenosa i putovanja energije. Električni i magnetni dijelovi polja stoje u fiksnom omjeru jakosti kako bi se zadovoljile dvije [[Maxwellove jednadžbe]] koje određuju kako se jedan proizvodi od drugog. U medijima bez rasipanja (bez gubitaka), ova polja '''E''' i '''B''' također su u fazi, dostižući maksimume i minimume na istim tačkama u prostoru (vidi ilustracije). Uobičajena zabluda je da su polja '''E''' i '''B''' u elektromagnetnom zračenju izvan faze, jer promjena jednog proizvodi drugo, što bi stvorilo faznu razliku između njih, kao sinusoidnih funkcija (kao što se zaista događa u [[elektromagnetna indukcija|elektromagnetnoj indukciji]] i u [[blisko i daleko polje|bliskom polju]] blizu antena). Međutim, u EM zračenju dalekog polja koje je opisano s dvije Maxwellove jednadžbe bez izvora) tačniji je opis da je vremenska promjena u jednom tipu polja proporcionalna promjena prostora u drugom. Ovi derivati zahtijevaju da polja '''E''' i '''B''' u EMR budu u fazi . Važan aspekt prirode svjetlosti je [[frekvencija]]. Frekvencija talasa je njegova brzina oscilacije i mjeri se u [[herc]]ima, [[SI]] jedinici frekvencije, gdje je jedan herc jednak jednom osciliranju po [[sekunda|sekundi]]. Svjetlost obično ima više frekvencija koje se zbrajaju da bi stvorile rezultujući talas. Različite frekvencije prolaze pod različitim uglovima loma, što je [[fenomen]] poznat kao [[Disperzijska relacija|disperziji]]. Monohromatski talas (talas jedne frekvencije) sastoji se od uzastopnih korita i grebena, a udaljenost između dva susjedna grebena ili korita naziva se [[talasna dužina]]. Talasi elektromagnetnog spektra variraju u veličini, od vrlo dugih radiotalasa dužih od kontinenta do vrlo kratkih gama zraka, manjih od atomskih jezgara. Frekvencija je obrnuto proporcionalna talasnoj dužini, prema jednadžbi :<ref>{{Cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/E/Electromagnetic+Radiation|title=Electromagnetic Radiation {{!}} COSMOS|website=astronomy.swin.edu.au|access-date=29. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319090846/https://www.astronomy.swin.edu.au/cosmos/E/Electromagnetic+Radiation|archive-date=19. 3. 2020|url-status=dead}}</ref> :<math>\displaystyle v=f\lambda</math> gdje ''v'' = brzina talasa (''[[brzina svjetlostii]]'' u vakuumu ili manje u drugim medijima), ''f'' = frekvencija, a λ = talasna dužina. Kako valovi prelaze granice između različitih medija, njihove brzine se mijenjaju, ali frekvencije ostaju konstantne. Elektromagnetni talasi u slobodnom prostoru moraju biti rješenja Maxwellove [[jednadžba elektromagnetnog talasa|jednadžbe elektromagnetnog talasa]]. Poznate su dvije glavne klase rješenja, a to su ravni i sferni talasi. Ravni talasi mogu se promatrati kao ograničavajući slučaj sfernih, na vrlo velikoj (idealno beskonačnoj) udaljenosti od izvora. Obje vrste talasaa mogu imati talasasti oblik koji je proizvoljna vremenska funkcija (sve dok je dovoljno diferencijabilan kako bi se prilagodio talasnoj jednadžbi). Kao i svaka vremenska funkcija, ona se pomoću [[Fourierova analiza|Fourierove analize]] može razgraditi na svoj [[frekvencijski spektar]] ili na pojedinačne sinusoidne komponente, od kojih svaka sadrži jednu frekvenciju, amplitudu i fazu. Za takav komponentni talas kaže se da je '' monohromatski''. Monohromatski elektromagnetni talas može se okarakterizirati frekvencijom ili talasnom dužinom, vršnom amplitudom, fazom u odnosu na neku referentnu fazu, smjerom širenja i polarizacijom. Interferencija je superpozicija dva ili više talasa, što rezultira novim talasnim obrascem. Ako polja imaju komponente u istom smjeru, oni se konstruktivno ometaju, dok suprotni smjerovi uzrokuju destruktivne smetnje. Primjer smetnji uzrokovanih EMR-om je [[elektromagnetna interferencija]] (EMI) ili kako je poznatijE kao [[Radio frekvencijska nterferencija|radiofrekvencijska interferencija]] (RFI). Pored toga, mogu se kombinirati (tj. Interferirati) višestruki polarizacijski signali, da bi se stvorila nova stanja polarizacije, koja su poznata kao [[paralelno stvaranje polarizacionog stanja]].<ref>{{cite journal|last1=She|first1=Alan|last2=Capasso|first2=Federico|title=Parallel Polarization State Generation|journal=Scientific Reports|volume=6|pages=26019|doi=10.1038/srep26019|pmid=27184813|pmc=4869035|date=17. 5. 2016|arxiv=1602.04463|bibcode=2016NatSR...626019S}}</ref> Energija u elektromagnetnim talasima se ponekad naziva [[energija zračenja]].<ref>{{Cite news|url=https://www.livescience.com/38169-electromagnetism.html|title=What Is Electromagnetic Radiation?|work=Live Science|access-date=4. 9. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904152301/https://www.livescience.com/38169-electromagnetism.html|archive-date=4. 9. 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=sjQHyn5ZVcIC|page=635}}|title=The Earth Around Us: Maintaining A Livable Planet|last=Schneiderman|first=Jill|date=27. 3. 2000|publisher=Henry Holt and Company|isbn=9781466814431|language=en|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=AUriAAAAMAAJ|page=22}}|title=The Michigan Technic|date=1960|publisher=UM Libraries|language=en|df=dmy-all}}</ref> === Model čestica i kvantna teorija === Potkraj 19. stoljeća pojavila se anomalija koja uključuje protivrječnost između talasne teorije svjetlosti i mjerenja elektromagnetnih spektara koju emitiraju toplotni radijatori poznati kao [[crno tijelo|crna tijela]]. Fizičari su se dugi niz godina bezuspješno borili s tim problemom. Kasnije je postala poznata kao [[ultraljubičasta katastrofa]]. U 1900., [[Max Planck]] razvio je novu teoriju [[Planckov zakon zračenja crnog tijela|zračenja crnog tijela]] koja je objasnila posmatrani spektar. Planckova teorija temeljila se na ideji da crna tijela emitiraju svjetlost (i drugo elektromagnetno zračenje) samo kao diskretne snopove ili pakete [[energija|energije]]. Ti paketi zvali su se [[kvant]]i. U 1905., [[Albert Einstein]] predložio je da se kvanti svjetlosti smatraju stvarnim česticama. Kasnije je čestica svjetlosti dobila ime [[foton]], kako bi odgovarala drugim česticama koje su se opisivale u to vrijeme, poput [[elektron]]a i [[proton]]a. Foton ima energiju, ''E'', proporcionalnu njegovoj frekvenciji, ''f'', prema : <math>E = hf = \frac{hc}{\lambda} \,\! </math> gdje ''h'' = [[Planckova konstanta]], <math>\lambda</math> = talasna dužina, a ''c'' = [[brzina svjetlosti]]. Ovo je poznato i kao [[Planck-Einsteinova jednadžba]].<ref> {{cite book | title = Physical Chemistry | url = https://archive.org/details/physicalchemistr0000monk | url-access = limited | author = Paul M. S. Monk | publisher = John Wiley and Sons | year = 2004 | isbn = 978-0-471-49180-4 | page = [https://archive.org/details/physicalchemistr0000monk/page/435 435] }}</ref> U kvantnoj teoriji, energija fotona je prema tome direktno proporcionalna frekvenciji talasa EMR .<ref>{{cite book |last=Weinberg |first=S. |title=The Quantum Theory of Fields |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |isbn=978-0-521-55001-7 |pages=[https://archive.org/details/quantumtheoryoff00stev/page/15 15–17] |url=https://archive.org/details/quantumtheoryoff00stev/page/15 }}</ref> Slično tome, moment ''p'' fotona također je proporcionalan njegovoj frekvenciji i obrnuto proporcionalan njegovoj talasnoj dužini: : <math>p = { E \over c } = { hf \over c } = { h \over \lambda }. </math> Izvor Einsteinovog prijedloga da se svjetlost sastoji od čestica (ili bi mogla djelovati kao čestica u nekim okolnostima) bila je eksperimentalna anomalija koja nije objašnjena teorijom talasa: [[fotoelektrični efekt]], u kojem je svjetlost, udarajući o metalnu površinu, izbacivala elektrone iz površine, uzrokujući da [[električna struja]] teče preko primijenjenog [[napon]]a. Eksperimentalna mjerenja pokazala su da je energija pojedinačnih izbačenih elektrona proporcionalna ''[[frekvencija|frekvenciji]]'', a ne ''[[intenzitet (fizika)|intenzitetu]]'' svjetlosti. Nadalje, ispod određene minimalne frekvencije, koja je ovisila o određenom metalu, struja ne bi tekla, bez obzira na intenzitet. Činilo se da su ova zapažanja u suprotnosti s teorijom talasa i godinama su fizičari uzalud pokušavali pronaći objašnjenje. U 1905., Einstein je objasnio ovu zagonetku, uskrsnuvši teoriju čestica svjetlosti, kako bi objasnio opaženi efekt. Zbog prevlasti dokaza u korist teorije talasa, međutim, Einsteinove ideje su u početku nailazile na veliku skepsu među etabliranim fizičarima. Na kraju, prihvaćeno je Einsteinovo objašnjenje jer je uočeno novo ponašanje svjetla nalik na čestice, poput [[Comptonov efekt|Comptonovog efekta]].<ref>{{Cite book|last1=Ling|first1=Samuel J.|title=University physics. Volume 3|last2=Sanny|first2=Jeff|last3=Moebs|first3=William|publisher=OpenStax|year=2016|isbn=9781947172227|location=|pages=|chapter=The Compton Effect}}</ref> Kako foton apsorbira [[atom]], [[pobuđeno stanje|pobuđuje]] ga, podižući [[elektron]] na viši [[nivo energije]] (onaj koji je u prosjeku udaljeniji od jezgra). Kada se elektron u pobuđenoj molekuli ili atomu spusti na niži nivo energije, emitira foton svjetlosti na frekvenciji koja odgovara energetskoj razlici. Budući da su nivoi energije elektrona u atomima diskretni, svaki element i svaka molekula emitiraju i apsorbiraju svoje karakteristične frekvencije. Neposredna emisija fotona naziva se [[fluorescencija]], tip [[fotoluminiscencija|fotoluminiscencije]]. Primjer je vidljiva svjetlost koja se emituje iz fluorescentnih boja, kao odgovor na ultraljubičasto svjetlo ([[crno svjetlo]]). Mnoge druge fluorescentne emisije poznate su u spektarskim opsezima, osim vidljive svjetlosti. Odložena emisija naziva se [[fosforescencija]].<ref>{{Cite web|url=http://www.majordifferences.com/2016/11/7-differences-between-fluorescence-and-Phosphorescence.html|title=7 Differences between Fluorescence and Phosphorescence|last=Haneef|first=Deena T. Kochunni, Jazir|access-date=4. 9. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904152324/http://www.majordifferences.com/2016/11/7-differences-between-fluorescence-and-Phosphorescence.html|archive-date=4. 9. 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite book|url={{google books |plainurl=y |id=kAn4AgAAQBAJ|page=93}}|title=Fundamental Physics of Radiology|last1=Meredith|first1=W. J.|last2=Massey|first2=J. B.|date=22. 10. 2013|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=9781483284354|language=en|df=dmy-all}}</ref> ===Dualnost talasne čestice === {{glavni|Dualnost talasne čestice}} Moderna teorija koja objašnjava prirodu svjetlosti uključuje pojam dualnosti talasnih čestica. Općenito, teorija kaže da sve ima i prirodu čestica i prirodu talasa, a mogu se izvesti razni eksperimenti kako bi se otkrilo jedno ili drugo. Prirodu čestica lakše je prepoznati pomoću predmeta velike mase. Hrabar prijedlog naveo je [[Louis de Broglie]] 1924., naučnoj zajednicu da shvati da materija (npr. [[elektron]]i također pokazuje dualnost talas-čestica.<ref>{{cite book | author=Browne, Michael|title= ''Physics for Engineering and Science'' | url=https://archive.org/details/schaumsoutlinesp0000brow| publisher= McGraw-Hill/Schaum |edition= 2nd | date=2010| isbn= 978-0-07-161399-6}} Chapter 36, page 382: de Broglie Waves. "Light exhibits both wave properties (interference, diffraction, refraction) and particle properties (photoelectric effect, scattering.)"</ref> === Efekti talasa i čestica elektromagnetnog zračenja === Zajedno, efekti talasa i čestica u potpunosti objašnjavaju spektar emisije i apsorpcije EM zračenja. Sastav materije medija kroz koji svjetlost putuje određuje prirodu spektra apsorpcije i emisije. Ovi opsezi odgovaraju dozvoljenim nivoima energije u atomima. Tamne trake u [[apsorpciona spektroskopija|apsorpcijskom spektru]] nastaju zbog atoma u mediju koji intervenira između izvora i posmatrača. Atomi apsorbiraju određene frekvencije svjetlosti između emitora i detektora/oka, a zatim ih emitiraju u svim smjerovima. Detektoru se pojavljuje tamna traka zbog zračenja raspršenog izvan snopa. N primjer, tamne trake u svjetlosti koju emituje udaljena [[zvijezda]] nastaju zbog atoma u njenoj atmosferi. Sličan fenomen dešava se za [[Emisija (fizika)|emisiju]], što se vidi kada emitirani plin svijetli usljed pobuđivanja atoma zbog bilo kojeg mehanizma, uključujući toplotu. Kako se elektroni spuštaju na niže energetske nivoe, emitira se spektar koji predstavlja skokove između energetskih nivoa elektrona, ali se vide linije, jer se emisija opet dešava samo kod određenih energija nakon pobude.<ref>Browne, p 376: "Radiation is emitted or absorbed only when the electron jumps from one orbit to the other, and the frequency of radiation depends only upon on the energies of the electron in the initial and final orbits.</ref> Primjer je [[Emisija (fizika)|emisija]] spektarske [[maglica|maglice]]. Elektroni koji se brzo kreću najoštrije su ubrzani kada naiđu na područje sile, pa su odgovorni za proizvodnju mnogih najviših frekvencijsko elektromagnetnog zračenja uočenog u prirodi. Ovi fenomeni mogu pomoći raznim hemijskim određivanjima sastava plinova, osvijetljenih straga (spektri apsorpcije) i užarenih plinova (spektri emisije). Spektroskopija (naprimjer) određuje šta [[hemijski element]] sadrži određene zvijezde. Koristi se i za određivanje udaljenosti zvijezde, pomoću [[crveni preokret|crvenog preokreta]].<ref>{{cite web|title=Spectroscopy|url=http://www.redshift.org.uk/spectroscopy|website=National Redshift Project|publisher=National Redshift Project|access-date=19. 1. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201234024/http://www.redshift.org.uk/spectroscopy|archive-date=1. 2. 2017|df=dmy-all}}</ref> === Specijalna teorija relativnosti === {{Glavni|Specijalna teorija relativnosti}} Do kasnog devetnaestog stoljeća, razne eksperimentalne anomalije nisu se mogle objasniti teorijom jednostavnih talasaa. Jedna od ovih anomalija uključivala je kontroverzu oko brzine svjetlosti. Brzina svjetlosti i ostali EMR predviđeni Maxwellovim jednadžbama, nisu se pojavili ukoliko jednadžbe nisu izmijenjene na način koji su prvi predložili [[George Francis FitzGerald|FitzGerald]] i [[Hendrik Lorentz|Lorentz]] ili bi u suprotnom ta brzina ovisila o brzini posmatrača u odnosu na "medij" (nazvan [[luminiferni eter]]) koji je navodno "nosio" elektromagnetni talas (na način analogan načinu na koji zrak prenosi zvučne talase). Eksperimenti nisu uspjeli pronaći nikakav efekat posmatrača. U 1905., Einstein je predložio da su prostor i vrijeme entiteti koji se mijenjaju brzinom širenja svjetlosti i sve druge procese i zakone. Ove promjene predstavljale su postojanost brzine svjetlosti i svih elektromagnetnih zračenja, sa stanovišta svih posmatrača – čak i onih u relativnom kretanju. == Elektromagnetni spektar == {{glavni| Elektromagnetni spektar}} [[Slika:EM spectrumrevised.png|thumb|upright=2.25|right|[[Elektromagni spektar]] sa označenom viljivom svjetlošću]] [[Slika:Light spectrum.svg|right|frame|<br /> γ = [[Gama zrake]]<br/> HX = Jake [[rendgen]]ske<br/> SX = Mehke rendgenske zrake <br/> EUV = Ekstremne [[ultraljubičasta svjetlost|UV-zrake]] <br /> NUV = Skoro ultraljubičaste <br/> [[Vidljivo svjetlo]] (trake u boji) <br> NIR = Blizu[[infracrvena svjettlost|infracrvene]] <br /> MIR = Srednje infracrvene zrake <br /> FIR = Dalekoinfracrvene zrake <br> EHF = [[Izuzetno visoka frekvencija]] (mikotalasne pećnice) <br/> SHF = [[Supervisoka frekvencija]] (mikrotalasne pećnice) <br/> UHF = [[Ultravisoka frekvencija]] (radio talasi) <br/> VHF = [[Vrlo visoka frekvencija]] (radio) <br/> HF = [[Visoka frekvencija]] (radio) <br/> MF = [[Srednja frekvencija]] (radio) <br/> LF = [[Niska frekvencija]] (radio) <br/> VLF = [[Vrlo niska frekvencija]] (radio) <br/> VF = [[Frekvencija plina]] <br/> ULF = [[Ultraniska frekvencija]] (radio) <br/> SLF = [[Superniska frekvencija]] (radio) <br/> ELF = [[Izuzetno niska frekvencija]] (radio)]] EM zračenje (oznaka „zračenje“ isključuje statička električna i magnetna i [[blisko i daleko polje|bliska polja]]) klasificirano je prema talasnoj dužini u [[radiotalas]]ima, mikrotalasima, [[infracrvena svjetlost|infratalasima]], [[vidljivi spektar|vidljivim]], [[ultraljubičasta svjetlost|ultrljubičastim]], rendgenskim i [[gama zraci]]ma. Proizvoljni elektromagnetni talasi mogu se izraziti pomoću [[Fourierova analiza|Fourierove analize]] u terminima [[sinusoida|sinusoidnih]] [[boja|monohromatskih]] talasa, koji se zauzvrat mogu klasificirati u ove regije EMR spektra Za određene klase EM talasaa, talasni oblik se najkorisnije tretira kao ''slučajan'', a zatim se spektarska analiza mora izvršiti malo drugačijim matematičkim tehnikama, prikladnim za slučajne ili [[stohastički proces|stohastičke procese]]. U takvim slučajevima su pojedinačne frekvencijske komponente predstavljene u smislu njihovog sadržaja „snage“, a informacije o fazi nisu sačuvane. Takav prikaz naziva se [[spektralna gustina snage]] slučajnog procesa. Slučajno elektromagnetno zračenje koje zahtijeva ovakvu analizu susreće se, naprimjer, u unutrašnjosti [[zvijezda]] i u nekim drugim vrlo širokopojasnim oblicima zračenja, poput [[polje nulte tačke|polja talasa nulte tačke]] elektromagnetnog vakuuma. Ponašanje EM zračenja i njegova interakcija s materijom ovisi o njegovoj frekvenciji, a kvalitativno se mijenja kako se frekvencija mijenja. Niže frekvencije imaju duže talasne dužine, a veće frekvencije imaju kraće talaasne dužine i povezane su s fotonima veće energije. Ne postoji osnovno ograničenje koje je poznato za ove talasne dužine ili energije, ni na jednom kraju spektra, iako će fotoni sa energijama u blizini [[Planckove energije]] ili prekoračiti ih (daleko previsoke da bi ikad bile uočene) zahtijevati opise nove fizičke teorije. === Radio i mikrotalasi === {{glavni| Radio talasi}} Radio talasii imaju najmanje energije i najnižu frekvenciju. Kada radio talasi nalete na [[električni vodič|vodič]], spajaju se s provodnikom, putuju duž njega i [[radiofrekvencijska indukcija|indciraju]] električnu struju na površini provodnika, premeštajući elektrone provodnog materijala u korelirane gomile naboja. Takvi efekti mogu pokriti makroskopske udaljenosti u provodnicima (kao što su radio antene), jer je talasna dužina radiotalasa duga. Fenomeni elektromagnetnog zračenja talasnih dužina u rasponu od jednog metra do kratkog milimetarskog, nazivaju se mikrotalasima; sa frekvencijama između 300&nbsp;MHz (0,3&nbsp;GHz) i 300&nbsp;GHz. Na radio i mikrotalasnim frekvencijama, EMR komunicira s materijom uglavnom kao skup skupova naboja koji se šire na veliki broj zahvaćenih atoma. U [[električni provodnik|električnim provodnicima]], takvo inducirano skupno kretanje naboja ([[električna struja]]) rezultira apsorpcijom EMR-a ili odvajanjem naboja koji uzrokuju stvaranje novog EMR-a (efektivni odraz EMR-a). Primjer je apsorpcija ili emisija radio talasa antenama ili apsorpcija mikrotalasa [[Voda|vodom]] ili drugim molekulama sa električnim dipolnim momentom, kao naprimjer unutar [[mikrovalna pećnica|mikrovalne pećnice]]. Te interakcije proizvode ili električne struje ili toplotu, ili oboje. === Infracrvena === {{glavni|Infracrvena svjetlost}} Poput radija i mikrotalasne pećnice, i infracrveno (IR) se reflektuje od metala (a također i većina EMR, i to u ultraljubičastom opsegu). Međutim, za razliku od radiofrekvencijskog i mikrotalasnog zračenja niže frekvencije, infracrveni EMR obično komunicira s dipolima u pojedinačnim molekulama, koji se mijenjaju, dok atomi vibriraju na krajevima jedne hemijske veze. Posljedično ga apsorbira širok spektar supstanci, što uzrokuje njihovo povišenje temperature, kako se vibracije raspršuju kao [[toplota]]. Isti postupak, izveden obrnuto, uzrokuje spontano zračenje rasutih supstanci u infracrvenom zračenju. Infracrveno zračenje podijeljeno je u spektarske podregije. Iako postoje različite sheme podjele,<ref>{{cite web|last=Henderson |first=Roy |url=http://info.tuwien.ac.at/iflt/safety/section1/1_1_1.htm |title=Wavelength considerations |publisher=Instituts für Umform- und Hochleistungs |access-date=18. 10. 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071028072110/http://info.tuwien.ac.at/iflt/safety/section1/1_1_1.htm |archive-date = 28. 10. 2007}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Regions/irregions.html |title=Near, Mid and Far-Infrared |publisher=NASA IPAC |access-date=4. 4. 2007 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120529/http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Regions/irregions.html |archive-date=29. 5. 2012 }}</ref> spektar se obično dijeli na blizinuinfracrvene (0,75–1,4 μm), infracrvene (kratke) talasne dužine (1,4–3 μm), dugotalasne infracrvene srednje talasne dužine (3–8 μm), infracrvene dugotalasne dužine (8–15 μm) i [[daleka infracrvena]] (15–1000 μm).<ref name="Byrnes">{{Cite book|last=Byrnes |first=James |title=Unexploded Ordnance Detection and Mitigation |publisher=Springer |year=2009 |pages=21–22 |isbn=978-1-4020-9252-7|bibcode=2009uodm.book.....B }}</ref> === Vidljiva svjetlost === {{glavni|Svjetlost}} Prirodni izvori proizvode EM zračenje u čitavom spektru. EM zračenje sa [[talasna dužina|talasnom dužinom]] između približno 400 [[nanometar|nm]] i 700&nbsp;nm direktno otkriva [[ljudsko oko]] i doživljava ga kao vidljivu [[svjetlost]]. Ostale talasne dužine, posebno infracrvene zrake u blizini (duže od 700&nbsp;nm) i ultraljubičaste (kraće od 400&nbsp;nm), također se ponekad nazivaju svjetlošću. Kako se frekvencija povećava u vidljivi opseg, fotoni imaju dovoljno energije da promijene strukturu veze nekih pojedinačnih molekula. Nije slučajno što se to događa u vidljivom opsegu, jer [[čulo vida|mehanizam vida]] uključuje promjenu veze jednu molekule u [[mrežnjača|mrežnjači]], koja apsorbira jedan foton. Promjena mrežnjače uzrokuje promjenu oblika proteina [[rodopsin]]a, što započinje biohemijski proces koji uzrokuje da [[mrežnjača]] ljudskog oka osjeti svjetlost. [[Fotosinteza]] postaje moguća i u ovom opsegu, iz istog razloga. Jedana molekula [[hlorofil]]a pobuđuje jedan foton. U biljnim tkivima koja vrše fotosintezu, [[karotenoid]]i djeluju na gašenje elektronski pobuđenog hlorofila proizvedenog vidljivom svjetlošću, u procesu koji se naziva [[nefotohemijsko gašenje]], kako bi se spriječile reakcije koje bi inače mogle ometati fotosintezu pri visokim nivoima svjetlosti . Životinje koje otkrivaju infracrveno svjetlo ([[zmije]], npr.) koriste male paketiće vode koji mijenjaju temperaturu, u osnovi termički proces koji uključuje mnogo [[foton]]a. Poznato je da infracrveni, mikrotalasi i radio talasi oštećuju molekule i biološko tkivo samo masovnim zagrijavanjem, a ne pobuđivanjem pojedinačnih fotona zračenja. Vidljiva svjetlost može uticati na samo mali postotak svih molekula. Obično ne na trajni ili oštećujući način, već foton pobuđuje elektron, koji zatim emitira drugi foton, kada se vraća u prvobitni položaj. Ovo je izvor boje koju proizvodi većina nijansi. [[Mrežnjača]] je izuzetak. Kad se foton apsorbira, mrežnjača trajno mijenja strukturu iz cis u trans, i potreban joj je protein da je pretvori natrag, tj. resetira da bi mogla ponovo funkcionirati kao detektor svjetlosti. Ograničeni dokazi ukazuju da su neke [[reaktivne vrste kisika]] stvorene vidljivom svetlošću u koži i da mogu imati neku ulogu u fotostarenju, na isti način kao i [[ultraljubičasta svjetloast|ultraljubičasto A]].<ref name="r1">{{Cite journal | last1 = Liebel | first1 = F. | last2 = Kaur | first2 = S. | last3 = Ruvolo | first3 = E. | last4 = Kollias | first4 = N. | last5 = Southall | first5 = M. D. | title = Irradiation of Skin with Visible Light Induces Reactive Oxygen Species and Matrix-Degrading Enzymes | doi = 10.1038/jid.2011.476 | journal = Journal of Investigative Dermatology | volume = 132 | issue = 7 | pages = 1901–1907 | year = 2012 | pmid = 22318388 | doi-access = free }}</ref> === Ultraljubičasta === {{glavni|Ultraljubičasta svjetlost}} Kako se frekvencija povećava u ultraljubičasto zračenje, fotoni nose dovoljno energije (oko tri [[elektrovolt]]a ili više) da pobude određene dvostruko povezane molekule u trajno hemijsko preslagivanje. U [[DNK]] ovo uzrokuje trajna oštećenja. Također je indirektno oštećuju reaktivne vrste kisika, proizvedene ultraljubičastim A (UVA) dijelu, čija je energija preniska da bi mogla direktno oštetiti DNK. Zbog toga, ultraljubičasto zračenje na svim talasm dužinama može oštetiti DNK i sposobno je uzrokovati [[kancer|rak]] i [[UVB]]opekotine kože (opekline od sunca) koje su daleko gore nego što bi nastale jednostavnim efektima zagrijavanja (porasta temperature). Ovo svojstvo nanošenja molekulskih oštećenja koje nije proporcionalno efektima zagrijavanja karakteristično je za sve EMR frekvencije u opsegu vidljive svjetlosti i više. Ova svojstva visokofrekventnog EMR-a su posljedica kvantnih efekata koji trajno oštećuju materijale i tkiva na molekularnom nivou. Na višem kraju ultraljubičastog opsega, energija fotona postaje dovoljno velika da elektronima preda dovoljno energije da ih oslobodi od atoma, u procesu koji se naziva [[fotoionizacija]]. Energija potrebna za to uvijek je veća od oko 10 [[elektronska volta|elektrovolti]] (eV) što odgovara talasnim dužinama manjim od 124&nbsp;nm (neki izvori sugeriraju realniji presjek od 33 &nbsp;eV, što je energija potrebna za [[ionizacija|ionizaciju]] vode) . Ovaj visoki kraj ultraljubičastog spektra sa energijama u približnom opsegu ionizacije, ponekad se naziva "ekstremnim UV zračenjem". Ionizirajuće UV zrake snažno filtrira Zemljina atmosfera. === X-zrake i gama zrake === {{glavni|Gama zrake}} Elektromagnetno zračenje sastavljeno od fotona koji nose energiju minimalne ionizacije ili više (što uključuje čitav spektar kraćih talasnih dužina); stoga se naziva [[ionizirajuće zračenje]]. (Mnoge druge vrste ionizujućeg zračenja izrađene su od ne-EM čestica). Ionizujuće zračenje elektromagnetnog tipa proteže se od krajnjeg ultraljubičastog zračenja do svih viših frekvencija i kraćih talasnih dužina, što znači da svi [[rendgenski zraci]] i [[gama zraci]] ispunjavaju ove uslove. Oni su sposobni za najteže vrste molekulskih oštećenja, koja se u biologiji mogu dogoditi bilo kojoj vrsti biomolekule, uključujući [[mutacije]] i rak, i često na velikim dubinama ispod kože, budući da je viši kraj rendgenskog spektra, i da cijeli spektar gama zraka prodire u materiju. == Atmosfera i magnetosfera == {{glavni|Ionosfera}} [[Slika:Atmospheric electromagnetic opacity.svg|thumb|upright=2.25| Grubi prikaz Zemljine atmosferske apsorpcije i rasipanja (ili [[neprozirnost (optika)|neprozirnosti]]) različitih [[talasna dužina|talasnih dužina]] elektromagnetnog zračenja]] Većina UV i X-zraka blokiraju se apsorpcijom prvo iz molekulskog [[dušik]]a, a zatim (za talasne dužine u gornjem dijelu UV) elektronskim pobuđivanjem [[dioksigen]]a i konačno [[ozon]]a sredinom UV opsega. Samo 30% Sunčeve ultraljubičaste svjetlosti dopire do tla i gotovo se sve to dobro prenosi. Vidljiva svjetlost se dobro prenosi u zraku, jer nije dovoljno energična da pobuđuje dušik, kisik ili ozon, ali previše energična da pobuđuje molekulske vibracijske frekvencije vodene pare. Apsorpcijski pojasevi u infracrvenom zraku nastaju zbog načina vibracijskog pobuđivanja u vodenoj pari. Međutim, pri energijama preniskim za pobuđivanje vodene pare, atmosfera ponovo postaje prozirna, što omogućava slobodan prijenos većine mikro- i radio-talasa. Konačno, na talasnim dužinama dužim od 10 metara ili otprilike oko 30&nbsp;MHz, zrak u donjim slojevima atmosfere ostaje proziran za radio, ali plazma u određenim slojevima [[ionosfera|ionosfere]] počinje komunicirati sa radio-talasima. Ovo svojstvo omogućava da se reflektiraju neke duže talasne dužine (100 metara ili 3&nbsp;MHz) i rezultiraju u [[kratkotalasni radio]] izvan vidnog polja. Međutim, [[ionosfera|određeni ionosferski efekti]] počinju blokirati dolazne radiotalase iz svemira, kada je njihova frekvencija manja od oko 10&nbsp;MHz (talasna dužina veća od oko 30 metara).<ref>{{Cite journal|last=Dabas|first=R S|title=Ionosphere and its influence on radio communications|journal=Resonance|language=en|volume=5|issue=7|pages=28–43|doi=10.1007/bf02867245|issn=0971-8044|date=juli 2000}}</ref> == Toplotno i elektromagnetno zračenje kao oblik toplote == {{glavni| Toplotno zračenje}} Osnovna struktura [[materija|materije]] uključuje nabijene čestice povezane zajedno. Kada elektromagnetno zračenje naiđe na materiju, uzrokuje osciliranje nabijenih čestica i dobijanje energije. Krajnja sudbina ove energije ovisi o kontekstu. Moglo bi se odmah ponovo zračiti i izgledati kao rasulo, odbijeno ili prenošeno zračenje. Može se raspršiti i u drugim mikroskopskim pokretima unutar materije, doći do [[toplotne ravnoteže]] i manifestirati se kao [[toplotna energija]], ili čak [[Kinetika|kinetička energija]], u materijal. Uz nekoliko izuzetaka, koji se odnose na fotone visoke energije (kao što su [[fluorescencija]], [[stvaranje harmonika]], [[fotohemijska reakcija]] [[fotonaponski efekt]] za ionizujuće zračenje dalekog ultraljubičastog zračenja, X- zračenje i gama zračenje), apsorbirano elektromagnetno zračenje jednostavno taloži svoju energiju [[toplota|toplotom]] materijala. To se događa kod infracrvenog, mikrotalasnog i radijskog talasa. Intenzivni radio talasi mogu toplotno sagorjeti živo tkivo i mogu kuhati hranu. Pored infracrvenih [[laser]]a, dovoljno intenzivni vidljivi i ultraljubičasti laseri mogu lahko zapaliti [[papir]].<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.nuceng.ca/candu/|title=CANDU textbook|website=www.nuceng.ca|access-date=24. 3. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420121747/http://www.nuceng.ca/candu/|archive-date=20. 4. 2017|df=dmy-all}}</ref>{{citation needed|date=juli 2013}} Ionizujuće zračenje stvara elektrone velike brzine u materijalu i prekida hemijske veze, ali nakon što se ti elektroni sudare mnogo puta s drugim atomima, na kraju većina energije postaje toplotna, sve u malom djeliću sekunde. Ovaj postupak čini [[ionizirajuće zračenje]] daleko opasnijim po jedinici energije od [[neionizirajuće zračenje|neionizujućeg zračenja]]. Ovo upozorenje odnosi se i na UV, iako gotovo sve to nije ionizujuće, jer UV može oštetiti molekule uslijed elektronskog pobuđivanja, što je po jedinici energije daleko veće od efekata zagrijavanja. Infracrveno zračenje u spektarskoj raspodjeli [[crno tijelo|crnog tijela]] obično se smatra oblikom toplote, jer ima ekvivalentnu temperaturu i povezano je sa promjenom entropije po jedinici toplotne energije. Međutim, "toplota" je u fizici i termodinamici tehnički pojam i često se brka s toplotnom energijom. Bilo koja vrsta elektromagnetne energije može se transformirati u toplotnu u interakciji s materijom. Dakle, 'bilo koje' elektromagnetno zračenje može "zagrijati" (u smislu povećanja [[toplotna enerfija|toplotne energije]] temperature) materijala kada se apsorbira.<ref>{{Cite web|url=https://docs.kde.org/stable5/en/kdeedu/kstars/ai-blackbody.html|title=Blackbody Radiation|website=docs.kde.org|access-date=24. 3. 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808154617/https://docs.kde.org/stable5/en/kdeedu/kstars/ai-blackbody.html|archive-date=8. 8. 2017|df=dmy-all}}</ref> Inverzni ili vremenski obrnuti proces apsorpcije je toplotno zračenje. Veliki dio toplotne energije u materiji sastoji se od slučajnog gibanja nabijenih čestica i ta se energija može zračiti dalje iz materije. Rezultirajuće zračenje može naknadno apsorbirati drugi komad materije, a taložena energija zagrijava materijal.<ref>{{Cite web|url=https://www2.southeastern.edu/Academics/Faculty/wparkinson/help/thermochemistry/|title=Thermodynamics Part 1: Work, Heat, Internal Energy and Enthalpy|website=www2.southeastern.edu|access-date=24. 3. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324012259/http://www2.southeastern.edu/Academics/Faculty/wparkinson/help/thermochemistry/|archive-date=24. 3. 2017|df=dmy-all}}</ref> Elektromagnetno zračenje u neprozirnoj šupljini u toplotnoj ravnoteži je ustvari oblik toplotne energije koja ima maksimum [[entropija|entropije zračenja]].<ref>{{Cite web|url=http://www.astro.lu.se/Education/utb/ASTA21/pdf/Planck's%20law.pdf|title=Planck's law|website=astro.lu.se|url-status=dead|access-date=24. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161130131244/http://www.astro.lu.se/Education/utb/ASTA21/pdf/Planck%27s%20law.pdf|archive-date=30. 11. 2016|df=dmy-all}}</ref> == Biološki efekti == {{glavni|Elektromagnetno zračenje i zdravlje}} [[Bioelektromagnetika]] je proučavanje interakcija i efekata EM-zračenja na žive organizme. Efekti elektromagnetnog zračenja na žive ćelije, uključujući one na ljude, ovise o snazi i frekvenciji zračenja. Za niskofrekventno zračenje (radiotalasi prema vidljivoj svjetlosti) najbolje se razumiju efekti samo zbog snage zračenja, koji djeluju zagrijavanjem, kada se zračenje apsorbuje. Za ove toplotne efekte važna je frekvencija jer utiče na intenzitet zračenja i prodiranje u [[Organizam (biologija)|organizam]] (naprimjer, mikrotalasi prodiru bolje od infracrvenih). Opće je prihvaćeno da polja niske frekvencije koja su preslaba da bi izazvala značajno zagrijavanje ne bi mogla imati bilo kakav biološki učinak. Uprkos općeprihvaćenim rezultatima, provedeno je istraživanje koje je pokazalo da su slabija ''netoplotna'' elektromagnetna polja (uključujući i slaba ELF magnetna polja, iako se potonje ne kvalificira strogo kao EM zračenje.<ref name=Binhi/><ref>{{Cite journal | last1 = Delgado | first1 = J. M. | last2 = Leal | first2 = J. | last3 = Monteagudo | first3 = J. L. | last4 = Gracia | first4 = M. G. | title = Embryological changes induced by weak, extremely low frequency electromagnetic fields | journal = Journal of Anatomy | volume = 134 | issue = Pt 3 | pages = 533–551 | year = 1982 | pmid = 7107514 | pmc = 1167891 }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Harland | first1 = J. D. | last2 = Liburdy | first2 = R. P. | doi = 10.1002/(SICI)1521-186X(1997)18:8<555::AID-BEM4>3.0.CO;2-1 | title = Environmental magnetic fields inhibit the antiproliferative action of tamoxifen and melatonin in a human breast cancer cell line | journal = Bioelectromagnetics | volume = 18 | issue = 8 | pages = 555–562 | year = 1997 | pmid = 9383244 | url = https://zenodo.org/record/1235522 }}</ref>), and modulated RF and microwave fields have biological effects.<ref name="Aalto S, Haarala C, Brück A, Sipilä H, Hämäläinen H, Rinne JO 2006 885–90">{{Cite journal | last1 = Aalto | first1 = S. | last2 = Haarala | first2 = C. | last3 = Brück | first3 = A. | last4 = Sipilä | first4 = H. | last5 = Hämäläinen | first5 = H. | last6 = Rinne | first6 = J. O. | doi = 10.1038/sj.jcbfm.9600279 | title = Mobile phone affects cerebral blood flow in humans | journal = Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism | volume = 26 | issue = 7 | pages = 885–890 | year = 2006 | pmid = 16495939 | doi-access = free }}</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1002/bem.2250110107 | last1 = Cleary | first1 = S. F. | last2 = Liu | first2 = L. M. | last3 = Merchant | first3 = R. E. | title = In vitro lymphocyte proliferation induced by radio-frequency electromagnetic radiation under isothermal conditions | journal = Bioelectromagnetics | volume = 11 | issue = 1 | pages = 47–56 | year = 1990 | pmid = 2346507 }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Ramchandani | first1 = P. | title = Prevalence of childhood psychiatric disorders may be underestimated | journal = Evidence-Based Mental Health | volume = 7 | issue = 2 | pages = 59 | year = 2004 | pmid = 15107355 | doi=10.1136/ebmh.7.2.59 | doi-access = free }}</ref> Osnovni mehanizmi interakcije između biološkog materijala i elektromagnetnih polja na netermičkim nivoima nisu u potpunosti razumljivi.<ref name=Binhi>{{cite book |last= Binhi|first= Vladimir N|others= Repiev, A & Edelev, M (translators from Russian)|title= Magnetobiology: Underlying Physical Problems |publisher= Academic Press|location= San Diego|year= 2002|pages= 1–16|isbn= 978-0-12-100071-4|oclc= 49700531}}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] klasificirala je radiofrekvencijsko elektromagnetno zračenjeu IARC grupu 2B mogućih kancerogene.<ref>[http://www.iarc.fr/en/media-centre/pr/2011/pdfs/pr208_E.pdf IARC classifies Radiofrequency Electromagnetic Fields as possibly carcinogenic to humans] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110601063650/http://www.iarc.fr/en/media-centre/pr/2011/pdfs/pr208_E.pdf |date=1. 6. 2011 }}. World Health Organization. 31 May 2011</ref><ref>{{cite news | url=http://www.cbsnews.com/2100-503063_162-20068246.html | work=CBS News | title=Trouble with cell phone radiation standard | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20130509153533/http://www.cbsnews.com/2100-503063_162-20068246.html | archive-date=9. 5. 2013 | df=dmy-all }}</ref> Ova skupina sadrži moguće kancerogene tvari kao što su [[olovo]], [[DDT]] i stiren. Naprimjer, epidemiološke studije koje traže vezu između upotrebe [[mobilni telefon|mobilnih telefona]] i razvoja raka mozga, u velikoj mjeri nisu bile konačne, osim da bi se pokazalo da učinak, ako postoji, ne može biti velik. Na višim frekvencijama (vidljivim i šire), efekti pojedinačnih fotona počinju da postaju važni, jer oni sada imaju dovoljno pojedinačne energije da direktno ili indirektno oštete biološke molekule<ref>See {{cite journal | pmid =22318388 | doi=10.1038/jid.2011.476 | volume=132 | issue=7 | title=Irradiation of skin with visible light induces reactive oxygen species and matrix-degrading enzymes | date=juli 2012 | journal=J. Invest. Dermatol. | pages=1901–7| last1=Liebel | first1=F | last2=Kaur | first2=S | last3=Ruvolo | first3=E | last4=Kollias | first4=N | last5=Southall | first5=M. D. | doi-access=free}}</ref> za dokaze o kvantnom oštećenju vidljive svjetlosti putem [[reaktivne vrste kisika]] generirane u koži. To se dešava i sa UVA. Uz UVB, oštećenje [[DNK]] postaje direktno, sa [[fotohemija|fotohemijskim]] stvaranjem [[pirimidin|pirimidinskih dimera]].<ref>{{cite journal|last=Narayanan|first=DL |author2=Saladi, RN |author3=Fox, JL|title=Ultraviolet radiation and skin cancer|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-dermatology_2010-09_49_9/page/978|journal=International Journal of Dermatology|date=septembar 2010|volume=49|issue=9|pages=978–86|pmid=20883261|doi=10.1111/j.1365-4632.2010.04474.x}}</ref><ref name=Review05>{{cite journal|last=Saladi|first=RN|author2=Persaud, AN|title=The causes of skin cancer: a comprehensive review|journal=Drugs of Today|date=januar 2005|volume=41|issue=1|pages=37–53|pmid=15753968|doi=10.1358/dot.2005.41.1.875777}}</ref> Dakle, na UV frekvencijama i višim (i vjerojatno donekle i u vidljivom opsegu), elektromagnetno zračenje nanosi veću štetu biološkim sistemima, nego što predviđa jednostavno zagrijavanje. To je najočitije u "dalekom" (ili "ekstremnom") ultraljubičastom zračenju. UV-zračenje sa rentgenskim i gama-zračenjem naziva se [[ioniziraujuće zračenje]], zbog sposobnosti fotona ovog zračenja da proizvode [[ion]]e i [[slobodni radikali|slobodne radikale]] u materijalima (uključujući žive tkivo). Budući da takvo zračenje može ozbiljno oštetiti život na nivoima energije koji proizvode malo zagrijavanja, smatra se daleko opasnijim (u smislu štete nastale po jedinici energije ili snage) od ostatka elektromagnetnog spektra. == Također pogledajte == * [[Terahercno zračenje]] * [[Neionizirajuće zračenje]] ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch11/ch11.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603233123/http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch11/ch11.html |date=3. 6. 2011 }} * https://web.archive.org/web/20120617205739/http://www.learnemc.com/tutorials/Radiation/EM_Radiation.html * http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m210.pdf * http://www.hydrogenlab.de/elektronium/HTML/einleitung_hauptseite_uk.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100417023635/http://www.hydrogenlab.de/elektronium/HTML/einleitung_hauptseite_uk.html |date=17. 4. 2010 }} {{Elektromagnetni spektar}} {{FizikaPortal}} {{Stub-fiz}} {{Commonscat|Electromagnetic spectrum}} [[Kategorija:Elektromagnetizam]] [[Kategorija:Teorijska fizika]] [[Kategorija:Elektromagnetno zračenje]] [[Kategorija:Zračenje]] bjba2o89jmo0krtezia0sjizcwi0ki7 Sergej Barbarez 0 6984 3932280 3931937 2026-09-30T20:43:54Z Bakir123 110053 /* Trenerska statistika */ 3932280 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Sergej Barbarez | slika = Sergej Barbarez 04 (cropped).jpg | opis_slike = Barbarez 2024. | punoime = | nadimak = ''Barba'' | datumrođenja = {{datum rođenja i godine|1971|9|17}} | rodnigrad = [[Mostar]] | rodnadržava = [[SR Bosna i Hercegovina]], [[SFR Jugoslavija]] | visina = 188&nbsp;cm | trenutniklub = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] (selektor) | pozicija = [[Napadač]] | omladinskegodine = 1984–1991. | omladinskipogoni = [[FK Velež Mostar|Velež Mostar]] | godine1 = 1989–1991. | klubovi1 = [[FK Velež Mostar|Velež Mostar]] | nastupi(golovi)1 = | godine2 = 1991–1993. | klubovi2 = [[Hannover 96]] | nastupi(golovi)2 = 18 (2) | godine3 = 1993–1996. | klubovi3 = [[1. FC Union Berlin|Union Berlin]] | nastupi(golovi)3 = 88 (46) | godine4 = 1996–1998. | klubovi4 = [[FC Hansa Rostock|Hansa Rostock]] | nastupi(golovi)4 = 59 (13) | godine5 = 1998–2000. | klubovi5 = [[Borussia Dortmund|Dortmund]] | nastupi(golovi)5 = 36 (6) | godine6 = 2000–2006. | klubovi6 = [[Hamburger SV]] | nastupi(golovi)6 = 174 (65) | godine7 = 2006–2008. | klubovi7 = [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] | nastupi(golovi)7 = 61 (11) | reprezentacija = | nacionalnegodine = 1998–2006. | nacionalneekipe = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] | nacionalninastupi(golovi) = 47 (17)<ref name="Sergej Barbarez, nfsbih.ba">[http://www.nfsbih.ba/bih/igrac_frame.php?id=19 ''Sergej Barbarez, nfsbih.ba'']; pristupljeno: 1. juli 2014.</ref> | trenergodine = 2024– | trenerklubovi = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] }} '''Sergej Barbarez''' (rođen 17. septembra 1971) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[nogomet]]ni trener i bivši nogometaš koji je igrao na poziciji [[napadač]]a. Trenutni je selektor [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]].<ref>{{cite web |title=Sergej Barbarez novi selektor reprezentacije Bosne i Hercegovine |url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-novi-selektor-reprezentacije-bosne-i-hercegovine/ |publisher=[[Nogometni savez Bosne i Hercegovine]] |access-date=19. april 2024 |date=19. april 2024}}</ref> Igrao je za nekoliko klubova njemačke [[Bundesliga|Bundeslige]] i za nogometnu reprezentaciju Bosne i Hercegovine. Barbarez se smatra jednim od najboljih igrača svih vremena [[Hamburger SV]] gdje je postigao 65 golova u 174 utakmice Bundeslige. Najčešće je igrao kao [[Napadač|drugi napadač]], a ponekad je igrao i na pozicijama [[Vezni igrač|ofanzivnog veznog]] ili [[Vezni igrač|krilnog]] igrača. Na kraju sezone [[Bundesliga 2000/2001.|2000/01]], dok je igrao za Hamburger SV, bio je [[Spisak najboljih strijelaca Bundeslige|najbolji strijelac Bundeslige]] s 22 postignuta gola zajedno s [[Ebbe Sand]]om koji je igrao u [[FC Schalke 04|Schalke 04]]. ==Klupska karijera== Karijeru je počeo 1984. godine u omladinskom pogonu [[FK Velež Mostar|FK Velež]] iz [[Mostar]]a. Sa 19 godina potpisao je prvi profesionalni ugovor s ''Veležom''. Nakon povratka iz [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] 1991, odlazi u posjetu rodbini u [[Njemačka|Njemačku]], te odlazi na trening [[Hannover 96|Hannovera]]. U [[Hannover]]u je impresionirao tadašnjeg trenera, te zbog teške političke situacije u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]] odlučuje tu i ostati, te potpisuje ugovor 1991. U Hannoveru ostaje sve do 1993, kada prelazi u [[1. FC Union Berlin|Union Berlin]], za koji je u 88 utakmica postigao 46 golova. Nakon odličnih igara u Union Berlinu, 1996. prelazi u [[Hansa Rostock|Hansu Rostock]], gdje provodi 2 sezone, te 1998. za 1.100.000 € prelazi u [[Borussia Dortmund|Borussiu Dortmund]]. Međutim, nakon dolaska [[Michael Skibbe|Michaela Skibbea]] na trenersku klupu Dortmunda, Barbarez pada u drugi plan. Zbog toga 2000. odlazi u [[Hamburger SV]] za 1.800.000 €. U HSV-u postaje standardan igrač te u sezoni 2000/2001. postaje najbolji strijelac [[Bundesliga|Bundeslige]]. Tu ostaje 6 godina i stječe velike simpatije kod domaće publike. U periodu od 2000. do 2006. za [[Hamburger SV|HSV]] je odigrao 174 ligaške utakmice, te postigao 65 golova. U ljeto 2006. godine prelazi u [[Bayer 04 Leverkusen]], gdje ostaje sve do 2008. godine, odnosno do kraja igračke karijere. U 330 [[bundesliga]]ških utakmica postigao je 95 golova, dobio 85 žutih, te 4 crvena kartona. ==Reprezentacija== Za [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|bosanskohercegovačku reprezentaciju]] debitirao je 14. maja 1998. na prijateljskoj utakmici protiv reprezentacije [[Nogometna reprezentacija Argentine|Argentine]] u [[La Plata|La Plati]]. Dugo vremena bio je kapiten reprezentacije, ali zbog raznih afera koje su se dešavale u [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|N/FS BIH]] napustio je reprezentaciju 2006. Posljednju utakmicu za reprezentaciju odigrao je 7. oktobra 2006. u kvalifikacijama za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2008.|Evropsko prvenstvo 2008.]] protiv [[Nogometna reprezentacija Moldavije|Moldavije]]. Za reprezentaciju je odigrao 47 utakmica i postigao 17 golova. ==Trenerska karijera== Dana 5. januara 2010. dobio je [[UEFA]] trenersku licencu, za koju je edukaciju prošao u [[Jablanica|Jablanici]]. Bivši je član upravnog odbora [[Hamburger SV|HSV-a]]. ==Privatni život== Oženjen je i otac dva sina. Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]] njegov otac i sestra izbjegli su u [[Hannover]], dok mu je majka cijeli rat provela u Mostaru. ==Trenerska statistika== ''Ažurirano: 28. septembra 2026.''<ref>{{cite web|url=https://www.sofascore.com/manager/football/804862|title=Sergej Barbarez|access-date=1. 7. 2026|language=en|website=Sofascore}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Statistika treniranja po klubu ! rowspan="2" |Klub ! rowspan="2" |Od ! rowspan="2" |Do ! colspan="5" |Rekord |- !{{abbr|U|Utakmica odigrano}} !{{abbr|P|Pobjede}} !{{abbr|N|Nerješeno}} !{{abbr|I|Izgubljeno}} !{{abbr|Pob %|Postotak pobjeda}} |- |align="left"|[[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] |align="left"|19. april 2024. |align="left"|''Trenutno'' {{WDL|28|10|8|10|decimals=0}} |- ! colspan="3" |Ukupno {{WDLtot|28|10|8|10|decimals=0}} |} ==Uspjesi, nagrade i priznanja== *Najbolji strijelac [[Bundesliga|njemačke Bundeslige]] u sezoni 2000/01. sa 22 pogodaka *Nogometaš godine u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] – 2001, 2003. *Osvojio [[Njemačka|njemački]] [[DFB-Ligapokal|DFB Ligakup]] sa [[Hamburger SV|HSV-om]] – 2003. *Osvojio UEFA Intertoto Cup sa [[Hamburger SV|HSV-om]] – 2005. *Sportista godine u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] – 2005. *Ulica u [[Mostar]]u dobila ime po njemu 2005. *Sa 330 odigrane utakmice postao strani igrač s najviše nastupa u Bundesligi – 2008. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://www.transfermarkt.de/de/sergej-barbarez/profil/spieler_292.html Profil na transfermarkt.de] {{Najbolji strijelci Bundeslige}} {{Idol Nacije}} {{Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2026. u nogometu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Barbarez, Sergej}} [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Mostar]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Veleža]] [[Kategorija:Nogometaši Hannovera 96]] [[Kategorija:Nogometaši Union Berlina]] [[Kategorija:Nogometaši Hanse Rostock]] [[Kategorija:Nogometaši Borussije Dortmund]] [[Kategorija:Nogometaši HSV-a]] [[Kategorija:Nogometaši Bayer 04 Leverkusena]] [[Kategorija:Nogometaši Sochaux-Montbéliarda]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometni treneri]] [[Kategorija:Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Sportisti iz Mostara]] q8btuatb644i4gsl7xc85o14itadgdv Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine 0 6986 3932283 3931657 2026-09-30T21:06:49Z Bakir123 110053 /* Statistika igrača */ 3932283 wikitext text/x-wiki {{dobar članak}} {{Infokutija nogometna reprezentacija | Naziv = Nogometna reprezentacija<br>Bosne i Hercegovine | Logo = Logo Nogometnog Saveza BiH 2013.png | Nadimak = ''[[Husein-kapetan Gradaščević|Zmajevi]]''<br>''[[Bosanski ljiljan (simbol)|Zlatni ljiljani]]''<ref>{{Cite web |url=http://www.topendsports.com/sport/soccer/team-nicknames.htm |title=Football Team Nicknames |work=topendsports.com |access-date= 23. 2. 2017}}</ref> | Federacija = [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|N/FSBiH]] | Konfederacija = [[UEFA]] | Selektor = [[Sergej Barbarez]] | Najviše nastupa = [[Edin Džeko]] (151)<ref name="Edin Džeko" /> | Najbolji strijelac = Edin Džeko ([[Spisak međunarodnih golova Edina Džeke|73]])<ref name="Edin Džeko">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/dzeko-intlg.html |title=Edin Džeko |work=[[RSSSF]].com |access-date= 23. 2. 2017}}</ref> | Trenutni kapiten = Edin Džeko | FIFA trigram = BiH | FIFA rang = {{FIFA-ina svjetska rang lista|61|rast|3|juli 2026}} | Najveći FIFA rang = 13 {{Malo|(august 2013)}}<ref name="FIFA rang lista za Bosnu i Hercegovinu">{{Cite web |url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/BIH |title=FIFA rang lista za Bosnu i Hercegovinu |work=FIFA.com |access-date=13. 1. 2022 |archive-date=13. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004154434/http://www.fifa.com/associations/association=bih/ranking/gender=m/index.html |url-status=dead }}</ref> | Najniži FIFA rang = 173 {{Malo|(septembar 1996)}}<ref name="FIFA rang lista za Bosnu i Hercegovinu"/> | uzorak_lr1 = _bih26 | uzorak_t1 = _bih26h | uzorak_dr1 = _bih26 | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = _bih26hl | lijeva ruka1 = 001970 | tijelo1 = 001970 | desna ruka1 = 001970 | šorc1 = 001970 | čarape1 = 001970 | uzorak_lr2 = _bih26 | uzorak_t2 = _bih26a | uzorak_dr2 = _bih26 | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = _bih26al | lijeva ruka2 = 001970 | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = 001970 | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = FFFFFF | Prva utakmica = '''Neslužbena'''<br>'''{{ZD|SR HRV}} [[Nogometna reprezentacija Hrvatske|NR Hrvatska]]''' 6&ndash;1 '''{{ZD|SR BIH}} NR Bosna i Hercegovina'''<br> {{Malo|([[Beograd]], [[Demokratska Federativna Jugoslavija|DFJ]]; 3. septembar 1945)<ref>{{cite web|url=http://www.exyufudbal.in.rs/statistika/prva-liga/17-prva-liga-sfrj/5-1945#detalji-utakmice-hrvatska-bosna-i-hercegovina |archive-url=https://web.archive.org/web/20180605211935/http://www.exyufudbal.in.rs/statistika/prva-liga/17-prva-liga-sfrj/5-1945#detalji-utakmice-hrvatska-bosna-i-hercegovina |url-status=dead |archive-date=5. 6. 2018 |work=exyufudbal.in.rs |title=1945 |access-date=17. 5. 2020}}</ref>}}<br>'''{{NOG|IRN}}''' 1&ndash;3 '''{{NOG-D|BIH|1992}}'''<br> {{Malo|([[Teheran]], [[Iran]]; 6. juni 1993)}}<br>'''Službena'''<br>'''{{NOG|ALB}}''' 2&ndash;0 '''{{NOG-D|BIH|1992}}'''<br> {{Malo|([[Tirana]], [[Albanija]]; 30. novembar 1995)<ref name="Despite its inescapable past, Bosnia-Herzegovina writes new chapter">{{cite web|title=Despite its inescapable past, Bosnia-Herzegovina writes new chapter|work=sportsillustrated.cnn.com|author=Jonathan Wilson|date=1. 5. 2014|url=https://si.com/more-sports/2014/05/01/bosnia-herzegovina-world-cup-dzeko-yugoslavia}}</ref>}} | Najveća pobjeda = '''{{NOG|BIH}}''' 7&ndash;0 '''{{NOG-D|EST}}'''{{Malo|([[Zenica]], [[Bosna i Hercegovina]]; 10. septembar 2008)}}<br> '''{{NOG|LIH}}''' 1&ndash;8 '''{{NOG-D|BIH}}'''<br>{{Malo|([[Vaduz]], [[Lihtenštajn]]; 7. septembar 2012)}} | Najveći poraz = '''{{NOG|NJE}}''' 7&ndash;0 '''{{NOG-D|BIH}}'''<br>{{Malo|([[Freiburg]], [[Njemačka]]; 16. novembar 2024)}} | Broj učestvovanja na SP = 2 | Prvo učestvovanje na SP = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|2014]] | Najbolji rezultat na SP = Šesnaestina finala ([[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|2026]]) | Broj učestvovanja na EP = | Prvo učestvovanje na EP = | Najbolji rezultat na EP = | Stadion = [[Bilino polje]] | veb-sajt = {{URL|nfsbih.ba}} }} '''Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine''' predstavlja [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] na međunarodnim nogometnim takmičenjima i pod kontrolom je [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|nogometnog saveza Bosne i Hercegovine]]. Reprezentacija je nastala nakon [[Dan nezavisnosti Bosne i Hercegovine|proglašavanja nezavisnosti]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] 1992. Od 1996. nastupa u takmičenjima koja organiziraju [[FIFA]] i [[UEFA]]. Reprezentacija je [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2014 (UEFA) - grupa G|zauzela prvo mjesto u svojoj kvalifikacijskoj grupi]] 2013. za predstojeće [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo 2014]], njen najbolji rezultat na turniru trenutno, postigavši ​​svoj najviši [[FIFA-ina svjetska rang lista za muškarce|FIFA rang]] (13).<ref>{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/san-ispunjen-bosna-i-hercegovina-na-svjetskom-prvenstvu/115839|title=San ispunjen: Bosna i Hercegovina na Svjetskom prvenstvu!|website=sportsport.ba|date=15. 10. 2013|access-date=2. 6. 2018|language=bs|archive-date=6. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006194935/https://sportsport.ba/fudbal/san-ispunjen-bosna-i-hercegovina-na-svjetskom-prvenstvu/115839|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://klix.ba/sport/nogomet/historijski-rezultat-zmajevi-13-na-fifa-inoj-rang-listi/130808031|title=Historijski rezultat: Zmajevi 13. na FIFA-inoj rang listi|website=klix.ba|date=8. 8. 2013|access-date=12. 11. 2018|language=bs|archive-date=13. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113030025/https://www.klix.ba/sport/nogomet/historijski-rezultat-zmajevi-13-na-fifa-inoj-rang-listi/130808031|url-status=live}}</ref> Još nije učestvovala na [[Evropsko prvenstvo u nogometu|Evropskom prvenstvu]].<ref>{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/tako-blizu-a-tako-daleko/26939|title=Tako blizu, a tako daleko|website=sportsport.ba|date=18. 11. 2009|access-date=12. 11. 2018|language=bs|archive-date=15. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181015153119/https://sportsport.ba/fudbal/tako-blizu-a-tako-daleko/26939|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/evropsko-prvenstvo-ipak-samo-pusti-san/68272|title=Evropsko prvenstvo, ipak, samo pusti san|website=sportsport.ba|date=15. 11. 2011|access-date=12. 11. 2018|language=bs|archive-date=13. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113025809/https://sportsport.ba/fudbal/evropsko-prvenstvo-ipak-samo-pusti-san/68272|url-status=live}}</ref> == Historija == {{Glavni|Historija nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine|Nogomet u Bosni i Hercegovini}} [[Datoteka:20150331_2028_AUT_BIH_2186.jpg|desno|mini|280x280piksel|Reprezentacija Bosne i Hercegovine na prijateljskoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Austrije|Austrije]] 2015.]] Bosna i Hercegovina je u posljednje vrijeme bilježila stalan uspon na međunarodnoj [[nogomet]]noj sceni. Historijski gledano, uspjeli su se više puta plasirati u baraž i kvalifikovati se na dva [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetska prvenstva]]. Najčešće, tim postiže solidne rezultate u kvalifikacijama i bori se za prvo mjesto. Od [[Stvaranje Jugoslavije|1920.]] do [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|1992]], igrači su nastupali za [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije|Jugoslaviju]], ali nakon izbijanja [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i nezavisnosti, iz pepela se izdigla nova nogometna nacija. U ranom periodu, Bosna i Hercegovina je morala čekati do [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 1998 (UEFA) - grupa 1|kvalifikacija za Svjetsko prvenstvo 1998.]] kako bi se pokušala plasirati na neko veliko takmičenje. Završila je na četvrtom mjestu u grupi u kojoj su bile [[Nogometna reprezentacija Grčke|Grčka]], [[Nogometna reprezentacija Danske|Danska]], [[Nogometna reprezentacija Hrvatske|Hrvatska]] i [[Nogometna reprezentacija Slovenije|Slovenija]]. Nakon toga uslijedilo je daljnje razočarenje lošim rezultatima u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2000 - grupa 9|kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo 2000]], kao i na [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2002 (UEFA) - grupa 7|Svjetskom prvenstvu 2002]].<ref>{{Cite web|url=http://www.klix.ba/sport/nogomet/prije-16-godina-bih-je-igrala-sa-grckom-u-kalamati/121012128#3|title=Prije 16 godina BiH je igrala sa Grčkom u Kalamati|last=Fuad Krvavac|date=12. 10. 2012|website=klix.ba|language=bs|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020634/http://www.klix.ba/sport/nogomet/prije-16-godina-bih-je-igrala-sa-grckom-u-kalamati/121012128#3|archive-date=23. 1. 2013|url-status=live|access-date=12. 10. 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=U3JBhovWV4k|title=Naša brazilska priča (Our Brazil Story)|last=Al Jazeera Balkans|date=15. 6. 2014|website=Sabahudin Topalbećirević|language=bs|archive-url=https://web.archive.org/web/20251027035747/https://www.youtube.com/watch?v=U3JBhovWV4k#t=1098|archive-date=27. 10. 2025|url-status=bot: unknown|access-date=18. 6. 2014}}</ref> Nakon ovog ranog perioda, Bosna i Hercegovina se vrlo približila direktnoj [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2004 - grupa 2|kvalifikaciji]] za svoje prvo veliko takmičenje, [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2004|Evropsko prvenstvo 2004]], ali je za dlaku promašila pobjedu protiv Danske, postigavši samo jedan gol za neriješen rezultat.<ref name="Uefa.com">{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b312dc669-427a01210a26-1000--denmark-do-just-enough/|title=Denmark do just enough|last=Uefa.com|date=12. 10. 2003|publisher=UEFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20130603172905/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1579/match=69314/postmatch/report/index.html#denmark+just+enough|archive-date=3. 6. 2013|url-status=live|access-date=12. 10. 2003}}</ref> Nije uspjela ni ostvariti uspjeh u [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2006 (UEFA) – grupa 7|kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo 2006]], uprkos tome što je bila neporažena kod kuće, niti u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2008 - grupa C|kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo 2008]], gdje ih je loša domaća forma koštala poraza. Nakon toga, doživjela je dvostruki poraz, dva puta ispadajući u baražu od [[Nogometna reprezentacija Portugala|Portugala]], prvo ukupnim rezultatom 2-0 u [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2010 (UEFA) - baraž|odlučujućoj utakmici za Svjetsko prvenstva 2010]], a zatim ukupnim rezultatom 6-2 u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012 - baraž|odlučujućoj utakmici za Evropsko prvenstvo 2012]].<ref name="Spain - Bosnia-Herzegovina Match Report WC Q 2006">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=8071/matches/match=36663/report.html|title=Spain&nbsp;– Bosnia-Herzegovina Match Report WC Q 2006|last=uefa|date=8. 6. 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212083646/http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary%3D8071/matches/match%3D36663/report.html|archive-date=12. 12. 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1785745/index.html|title=First-half flurry sees Bosnia-Herzegovina cruise|last=fifa.com|date=16. 10. 2012|website=fifa.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018185836/http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1785745/index.html|archive-date=18. 10. 2012|url-status=dead|access-date=16. 10. 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.goal.com/en-us/news/67/world-cup/2013/10/15/4335794/bosnia-herzegovina-qualifies-for-first-world-cup|title=Bosnia-herzegovina qualifies for first world cup|date=15. 10. 2013|website=Goal.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020115014/http://www.goal.com/en-us/news/67/world-cup/2013/10/15/4335794/bosnia-herzegovina-qualifies-for-first-world-cup|archive-date=20. 10. 2013|url-status=live|access-date=16. 10. 2013}}</ref> === Svjetsko prvenstvo 2014. === {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 - grupa F}} Bosna i Hercegovina se kvalifikovala na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo 2014]], svoj prvi veliki turnir, pobjedom nad [[Nogometna reprezentacija Litvanije|Litvanijom]] u oktobru 2013.<ref>{{Cite news|date=16. 10. 2013|title=Veliko slavlje nakon istorijskog uspjeha: Fudbaleri BiH idu u Brazil|url=https://slobodnaevropa.org/a/istorijski-uspjeh-pobjedom-u-litvaniji-bih-se-plasirala-na-sp-u-brazilu/25137949.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119032103/https://www.slobodnaevropa.org/a/istorijski-uspjeh-pobjedom-u-litvaniji-bih-se-plasirala-na-sp-u-brazilu/25137949.html|archive-date=19. 11. 2018|access-date=11. 11. 2013|work=slobodnaevropa.org|language=bs}}</ref><ref name="Cite magazine">{{Cite magazine}}</ref><ref>{{Cite news|date=14. 10. 2013|title=European World Cup qualifying: Bosnia-Hercegovina reach Brazil|url=https://www.bbc.com/sport/football/24517475|access-date=17. 6. 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2013/10/15/sport/world-cup-football-brazil/index.html|title=World Cup joy for Bosnia as fairytale ending comes true|date=15. 10. 2013|website=CNN|language=en|access-date=17. 6. 2024}}</ref> Uspjeli su završiti na trećem mjestu u grupi u kojoj su bili [[Nogometna reprezentacija Argentine|Argentina]], [[Nogometna reprezentacija Nigerije|Nigerija]] i [[Nogometna reprezentacija Irana|Iran]]. Prvu utakmicu izgubili su protiv Argentine 2:1, gdje je prvi gol u historiji zabio [[Vedad Ibišević]].<ref>{{Cite news|date=30. 12. 2014|title=BiH će 2014. godinu pamtiti po historijskom nastupu na Svjetskom prvenstvu|url=https://reprezentacija.ba/18177-bih-ce-2014-godinu-pamtiti-po-historijskom-nastupu-na-svjetskom-prvenstvu|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108082853/http://reprezentacija.ba/18177-bih-ce-2014-godinu-pamtiti-po-historijskom-nastupu-na-svjetskom-prvenstvu|archive-date=8. 1. 2015|access-date=31. 12. 2014|work=reprezentacija.ba|language=bs}}</ref> Drugu utakmicu ih je pobijedila Nigerija rezultatom 1-0, koju je pratila kontroverza nakon pogrešno poništenog gola [[Edin Džeko|Edina Džeke]] u prvom poluvremenu.<ref>{{Cite news|date=22. 6. 2014|title=Tuga među reprezentativcima BiH: Poništen nam je čist gol, oprostiti se časno od SP|url=https://reprezentacija.ba/10452-tuga-medu-reprezentativcima-bih-ponisten-nam-je-cist-gol-oprostiti-se-casno-od-sp|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629065010/http://reprezentacija.ba/10452-tuga-medu-reprezentativcima-bih-ponisten-nam-je-cist-gol-oprostiti-se-casno-od-sp|archive-date=29. 6. 2014|access-date=22. 6. 2014|work=reprezentacija.ba|language=bs}}</ref> Posljednju utakmicu i prvu pobjedu na velikom turniru ostvarili su protiv Irana rezultatom 3–1. {{Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 - grupa F}} {{Football squad on pitch|align=right|GK=[[Asmir Begović|Begović]]|RB=[[Mensur Mujdža|Mujdža]]|RCB=[[Ermin Bičakčić|Bičakčić]]|LCB=[[Emir Spahić|Spahić]] ([[Kapiten (nogomet)|c]])|LB=[[Sead Kolašinac|Kolašinac]]|RCM=[[Muhamed Bešić|Bešić]]|LCM=[[Miralem Pjanić|Pjanić]]|AM=[[Zvjezdan Misimović|Misimović]]|RW=[[Izet Hajrović|Hajrović]]|LW=[[Senad Lulić|Lulić]]|CF=[[Edin Džeko|Džeko]]|caption=Početna postava Bosne i Hercegovine na njihovoj prvoj utakmici na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetskom prvenstvu]] protiv [[Nogometna reprezentacija Argentine|Argentine]].}} U [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2016 - grupa B|kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo 2016]], Bosna i Hercegovina je završila na trećem mjestu, iza [[Nogometna reprezentacija Belgije|Belgije]] i [[Nogometna reprezentacija Velsa|Velsa]]. Nakon lošeg početka kvalifikacija, iznenađujućim porazom od 2-1 kod kuće od [[Nogometna reprezentacija Kipra|Kipra]] i osvojenih samo dva boda u četiri utakmice, [[Safet Sušić]] je smijenjen, a zamijenio ga je [[Mehmed Baždarević]].<ref>{{Cite news|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0253-0d7f85b64479-83a33d29f5db-1000--susic-tenure-ends-with-bosnia-and-herzegovina/|work=[[UEFA]]|last=Fuad Krvavac|title=Sušić tenure ends with Bosnia and Herzegovina|date=17. 11. 2014|access-date=17. 11. 2014|location=Sarajevo|archive-date=29. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141229145504/http://www.uefa.com/uefaeuro/qualifiers/news/newsid=2183916.html#safet+susic+tenure+ends+with+bosnia+herzegovina}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.goal.com/en-us/news/1956/europe/2014/11/17/6242561/susic-sacked-by-bosnia-herzegovina|work=goal.com|last=Jack Davies|title=Susic sacked by Bosnia-Herzegovina|date=17. 11. 2014|access-date=17. 11. 2014|archive-date=20. 11. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141120060821/http://www.goal.com/en-us/news/1956/europe/2014/11/17/6242561/susic-sacked-by-bosnia-herzegovina}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://uk.reuters.com/article/uk-soccer-bosnia-susic-idUKKCN0J124220141117|work=uk.reuters.com|last=Maja Zuvela|title=Bosnia sack coach Susic after Israel fiasco|date=17. 11. 2014|access-date=17. 11. 2014|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305203228/http://uk.reuters.com/article/uk-soccer-bosnia-susic-idUKKCN0J124220141117}}</ref> Nakon sporog početka, igra reprezentacije se dramatično poboljšala, sa pet pobjeda u preostalih šest utakmica, uključujući pobjede nad Velsom i [[Nogometna reprezentacija Izraela|Izraelom,]] uz tri utakmice bez primljenog gola. Međutim, na kraju se nisu uspjeli kvalifikovati nakon [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2016 - baraž|dvomeča baraža]] sa [[Nogometna reprezentacija Irske|Republikom Irskom]].<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/Draws/02/26/73/74/2267374_DOWNLOAD.pdf|title=Fixture List – Centralised friendlies|date=28. 7. 2017|publisher=[[UEFA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908053009/http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/Draws/02/26/73/74/2267374_DOWNLOAD.pdf|archive-date=8. 9. 2017|url-status=live|access-date=5. 10. 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0253-0d80bcc85fde-b0beb05a59fb-1000--walters-double-takes-ireland-to-uefa-euro-2016/|last=uefa.com|title=Walters double takes Ireland to UEFA EURO 2016|date=16. 11. 2015|access-date=16. 11. 2015|archive-date=17. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117200245/http://www.uefa.com/uefaeuro/qualifiers/season=2016/matches/round=2000447/match=2018082/postmatch/report/index.html}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://au.eurosport.com/football/euro-qualification/2016/jon-walters-double-sends-jubilant-ireland-to-finals_sto4991451/story.shtml|last=eurosport.com|title=Walters strikes twice to send jubilant Ireland to Euro 2016|date=16. 11. 2015|access-date=16. 11. 2015}}</ref> Bosna i Hercegovina nije uspjela da se plasira na dva uzastopna Svjetska prvenstva nakon što se nije uspjela [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2018 (UEFA) - grupa H|kvalifikovati]] za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|Svjetsko prvenstvo 2018]]. Reprezentacija je osvojila svoju grupu [[UEFA Liga nacija 2018/2019 – liga B|UEFA Lige nacija 2018/2019]] i osigurala mjesto [[UEFA Liga nacija 2020 - baraž|u baražu]] za [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2020.|kvalifikacije za Evropsko prvenstvo 2020]]. Ipak, završili su na četvrtom mjestu u svojoj [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2020 – grupa J|kvalifikacijskoj grupi]] sa selektorom [[Robert Prosinečki|Robertom Prosinečkim]], propustivši direktne kvalifikacije i ušavši u baraž,<ref name="Cite magazine"/> a s novim selektorom [[Dušan Bajević|Dušanom Bajevićem]], na kraju su propustili još jedno Evropsko prvenstvo nakon što su izgubili od [[Nogometna reprezentacija Sjeverne Irske|Sjeverne Irske]] na jedanaestercima.<ref>{{Cite news|last=Sterling|first=Mark|title=Northern Ireland beat Bosnia on penalties|url=https://www.bbc.com/sport/football/51955715|access-date=26. 4. 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}</ref> Završili su na posljednjem mjestu Grupe 1 u [[UEFA Liga nacija 2020/2021 – liga A|UEFA Ligi nacija A 2020/2021]], čime su ispali u [[UEFA Liga nacija 2022/2023 – liga B|UEFA Ligu nacija B 2022/2023]]. Nakon nekoliko godina razočaranja, [[Bugarska|Bugarin]] [[Ivajlo Petev]] imenovan je za novog selektora reprezentacije Bosne i Hercegovine, što je prvi put da selektor Bosne i Hercegovine nije iz država [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]].<ref>{{Cite web|url=https://www.barrons.com/news/bulgarian-petev-takes-over-as-bosnia-coach-01611249005|title=Bulgarian Petev Takes Over As Bosnia Coach|website=Barron's|language=en-US|access-date=26. 4. 2024}}</ref> U svojoj prvoj sezoni pod Petevom, Bosna i Hercegovina je izvučena u grupu sa prvacima [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|Svjetskog prvenstva 2018,]] [[Nogometna reprezentacija Francuske|Francuskom]], i održala je šanse za kvalifikacije do posljednje dvije utakmice; na kraju se nije uspjela kvalificirati za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2022.|Svjetsko prvenstvo 2022]]. Također je predvodio tim do osvajanja Grupe 3 [[UEFA Liga nacija 2022/2023 – liga B|Lige nacija B UEFA-e 2022/2023]], čime su osigurali plasman u [[UEFA Liga nacija 2024/2025 – liga A|Ligu nacija A UEFA-e 2024-25]] i osigurali mjesto u doigravanju za [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2024.|kvalifikacije za Evropsko prvenstvo 2024.]]<ref>{{Cite web|url=https://terrikon.com/en/posts/413878|title=Nations League: Bosnia is promoted to Division A|website=Football Livescore, standings, results|language=en|access-date=26. 4. 2024}}</ref> Doživjeli su razočaranje u svojoj [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2024 – grupa J|kvalifikacijskoj grupi za Evropsko prvenstvo]] u kojoj su tri selektora: [[Faruk Hadžibegić]],<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/sports-fifa-world-cup-bosnia-and-herzegovina-433117ed496de2b45569becd345f3fd8|title=Faruk Hadzibegic returns as Bosnia coach|date=4. 1. 2023|website=AP News|language=en|access-date=26. 4. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/bosnia-faruk-hadzibegic-6b486ad463db38744237f01c10bbfa27|title=Bosnia-Herzegovina coach out after 4 games in charge of the national soccer team|date=23. 6. 2023|website=AP News|language=en|access-date=26. 4. 2024}}</ref> [[Meho Kodro]]<ref>{{Cite web|url=https://sarajevotimes.com/meho-kodro-is-the-new-coach-of-the-bih-national-football-team/|title=Meho Kodro is the new Coach of the BiH National Football Team|date=3. 8. 2023|website=Sarajevo Times|language=en-US|access-date=26. 4. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.nogomania.com/read/Former-Bosnia-and-Herzegovina-coach-Meho-Kodro-I-was-dismissed-without-any-arguments-or-criteria|title=Former Bosnia and Herzegovina coach Meho Kodro: 'I was dismissed without any arguments or criteria'|website=Nogomania|access-date=26. 4. 2024}}</ref> i [[Savo Milošević]] ostvarili samo po jednu pobjedu za ukupno 9 bodova i ušli u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2024 - baraž|baraž]]. Izgubili su od [[Nogometna reprezentacija Ukrajine|Ukrajine]] rezultatom 2-1, te se nisu uspjeli kvalificirati za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2024.|Evropsko prvenstvo 2024.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.eurosport.com/football/euro/2024/euro-2024-ukraine-stage-dramatic-comeback-against-bosnia-herzegovina-to-edge-closer-to-qualification_sto10072460/story.shtml|title=Euro 2024: Ukraine stage dramatic comeback against Bosnia and Herzegovina to edge closer to qualification|date=21. 3. 2024|website=Eurosport|language=en|access-date=26. 4. 2024}}</ref> === Svjetsko prvenstvo 2026. === {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa B}} Pod vodstvom svog novog selektora, bivšeg kapitena reprezentacije [[Sergej Barbarez|Sergeja Barbareza]], Bosna i Hercegovina je vrlo dobro igrala u svojoj [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2026 (UEFA) - grupa H|kvalifikacijskoj grupi za Svjetsko prvenstvo 2026]]. Nakon pobjede nad [[Nogometna reprezentacija Rumunije|Rumunijom]] kod kuće 15. novembra,<ref>{{Cite news|url=https://avaz.ba/sport/nogomet/1006817/zmajevi-slavili-nakon-preokreta-u-zenici-i-osigurali-minimalno-baraz-za-direktan-plasman-na-sp-potrebna-pobjeda-u-becu|title=Zmajevi slavili nakon preokreta u Zenici i osigurali minimalno baraž: Za direktan plasman na SP potrebna pobjeda u Beču|work=avaz.ba|date=15. 11. 2025|access-date=16. 11. 2025|language=bs}}</ref> Barbarezova ekipa je morala pobijediti [[Nogometna reprezentacija Austrije|Austriju]] tri dana kasnije u posljednjoj utakmici grupe kako bi se direktno kvalifikovala za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetsko prvenstvo]]. Uprkos vodstvu od 1:0 do 77. minute, utakmica je završena neriješeno. Kao rezultat toga, Barbarezova ekipa je završila druga u grupi, dva boda iza Austrije, osiguravši mjesto u [[Kvalifkacije za Svjetsko prvenstvo 2026 (UEFA) – baraž|baražu]].<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/sport/nogomet/navijaci-bih-okupirali-bec/|title=Tok susreta Austrija 1-1 BiH: Zmajevi ostali bez plasmana na Svjetsko prvenstvo|last=Esmir Kunić|date=18. 11. 2025|publisher=[[N1 (TV channel)|N1]]|language=bs|access-date=18. 11. 2025}}</ref> U doigravanju pobijedili su [[Nogometna reprezentacija Velsa|Vels]] i [[Nogometna reprezentacija Italije|Italiju]] na jedanaestercima, kvalifikujući se drugi put na Svjetsko prvenstvo.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047c06e29c6-0a8f1c84272a-1000--bosnia-and-herzegovina-1-1-italy-4-1-on-pens-hosts-win-2026/|title=Bosnia and Herzegovina 1-1 Italy highlights (4-1 on pens): Hosts win 2026 World Cup play-off final shoot-out|date=31. 3. 2026|publisher=UEFA}}</ref> {{Sklopiva nogometna kutija | runda = [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 - baraž|UEFA finale baraža]] | datum = 31. mart 2026. | vrijeme = 20:45 [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] ([[UTC+01:00]]) | tim1 = {{NOG-D|BIH}} | rezultat = 1–1 | izvještaj = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/520/288329/288341/400021427 Izvještaj (FIFA)]<br>[https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2047082/ Izvještaj (UEFA)] | tim2 = {{NOG|ITA}} | golovi1 = *[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{gol|79}} | golovi2 = *[[Moise Kean|Kean]] {{gol|15}} | jedanaesterci1 = *[[Benjamin Tahirović|Tahirović]] {{pengol}} *[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{pengol}} *[[Kerim Alajbegović|Alajbegović]] {{pengol}} *[[Esmir Bajraktarević|Bajraktarević]] {{pengol}} | jedanaesterci2 = *{{penpromašaj}} [[Pio Esposito|Esposito]] *{{pengol}} [[Sandro Tonali|Tonali]] *{{penpromašaj}} [[Bryan Cristante|Cristante]] | jedanaesterci = 4–1 | stadion = [[Stadion "Bilino polje"]] | lokacija = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina | gledalaca = 9.500 <ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/newsfiles/EURO/2026/2047082_FR.pdf |title=Full Time Report KO Play-offs – Bosnia and Herzegovina v Italy |publisher=UEFA |date=31. 3. 2026 |access-date=31. 3. 2026}}</ref> | sudac = [[Clément Turpin]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) }} Na prvenstvu je završila na trećem mjestu sa četiri boda nakon pobjede nad [[Nogometna reprezentacija Katara|Katarom]] (osvajačem [[AFC Azijski kup 2023.|Azijskog kupa AFC 2023]]), kao jedna od [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Poredak trećeplasiranih|osam najboljih trećeplasiranih ekipa]],<ref name="regulations">{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf|title=FIFA World Cup 2026 Regulations|date=maj 2025|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf|archive-date=23. 6. 2025|url-status=live|access-date=7. 6. 2025}}</ref> što im je omogućilo plasman u nokaut fazu. {{Tabele grupa Svjetskog prvenstva u nogometu 2026.|Grupa B}} {{Također pogledajte|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza}} U šesnaestini finala, Bosna i Hercegovina je igrala sa [[Nogometna reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država|nogometnom reprezentacijom Sjedinjenih Američkih Država]]. U 45. minuti, SAD su povele kada je [[Folarin Balogun]] postigao gol niskim udarcem lijevom nogom ispod bosanskohercegovačkog golmana [[Nikola Vasilj|Nikole Vasilja]] unutar kaznenog prostora, nakon što je lopta skrenula prema njemu od [[Malik Tillman|Malika Tillmana]].<ref>{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/sports/usa-advances-world-cup-controversial-red-card-vs-bosnia-herzegovina|title=USA advances in World Cup after controversial red card vs Bosnia and Herzegovina|last=Thompson|first=Scott|date=1. 7. 2026|website=Foxnews.com|access-date=17. 7. 2026}}</ref> U 64. minuti, Balogun je isključen direktnim crvenim kartonom nakon ozbiljnog starta u list [[Tarik Muharemović|Tarika Muharemovića]]. Uprkos brojčanoj nadmoći, BiH se mučila da iskoristi svoju prednost, prije nego što je Malik Tillman doveo do 2-0 u 82. minuti kada je postigao gol iz slobodnog udarca, desnom nogom sa lijeve strane kaznenog prostora, koji je završio u lijevoj strani mreže nakon što golman Nikola Vasilj nije uspio odbraniti udarac, osiguravši tako pobjedu [[Amerikanci|Amerikanaca]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cx2j51v3veet|title=United States 2 Bosnia 0|date=1. 7. 2026|website=BBC Sport|access-date=2. 7. 2026}}</ref> {{Sklopiva nogometna kutija | runda = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza|Svjetsko prvenstvo 2026 – nokaut-faza]] | datum = 1. juli 2026. | vrijeme = {{UTZ|17:00|−7}} | tim1 = {{NOG-D|USA|ime=SAD}} | rezultat = 2–0 | tim2 = {{NOG|BIH}} | izvještaj = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 | golovi1 = | golovi2 = *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{gol|45}} *[[Malik Tillman|Tillman]] {{gol|82}} | lokacija = [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clara]], Sjedinjene Američke Države | stadion = [[Levi's stadion]] | gledalaca = 68.827 | sudac = [[Raphael Claus]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) }} == Slika ekipe == === Nadimak === Popularni nadimak svih bosanskohercegovačkih sportskih reprezentacija je ''Zmajevi'', koji je popularizirao sportski TV komentator [[Mustafa Mijajlović]] tokom kvalifikacijske utakmice za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|Svjetsko prvenstvo 2010.]] između [[Nogometna reprezentacija Belgije|Belgije]] i Bosne i Hercegovine (2-4) 28. marta 2009.<ref name=":0">{{cite web|title=BH Zmajevi|url=http://www.bhdragons.com/|publisher=bhdragons.com|access-date=19. 1. 2014|location=USA|format=website}}</ref> Općenito se slažu među sportskim navijačima iz Bosne i Hercegovine da ovaj nadimak ima historijski kontekst, jer se smatra aluzijom na poznatog bosanskohercegovačkog vojskovođe [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] [[Husein-kapetan Gradaščević|Huseina-kapetan Gradaščevića]], koji se borio za [[Pokret za autonomiju Bosne|autonomiju Bosne]] i koji je bio poznat kao "Zmaj od Bosne".<ref name=":0" /> U domaćim i stranim medijima, ponekad se nazivaju ''Zlatni ljiljani'', što je bio originalni nadimak koji su navijači dali svim nacionalnim reprezentacijama zemlje nakon nezavisnosti, a odnosio se na tadašnje [[Simboli Republike Bosne i Hercegovine|službene državne simbole]] (zastavu i grb), koji su se sami odnosili na ''[[Ljiljan (simbol)|Fleur-de-lis]]'', historijski državni simbol koji se nalazio na grbu vladajuće bosanske srednjovjekovne [[Kotromanići|dinastije Kotromanić]].<ref name="Zlatni ljiljani">{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/news/newsid=1046853.html|title=Golden Lilies blossoming|date=9. 4. 2009|publisher=FIFA.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708205510/http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/news/newsid=1046853.html|archive-date=8. 7. 2014|url-status=dead|access-date=10. 10. 2009}}</ref> === Stadioni === Trenutno, nogometna repreznetacija koristi [[Stadion "Bilino polje"]] kao svoj domaći teren,<ref>{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/na-danasnji-dan-1972-godine-otvoren-je-stadion-bilino-polje/115094|title=Na današnji dan 1972. otvoren je stadion Bilino Polje|website=sportsport.ba|date=4. 10. 2013|access-date=5. 10. 2013|language=bs|archive-date=15. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015215517/https://sportsport.ba/fudbal/na-danasnji-dan-1972-godine-otvoren-je-stadion-bilino-polje/115094|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/zenica-dobiva-moderan-stadion/68457|title=Zenica dobija moderan stadion|website=sportsport.ba|date=18. 11. 2011|access-date=19. 11. 2011|language=bs|archive-date=15. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015220758/https://sportsport.ba/fudbal/zenica-dobiva-moderan-stadion/68457|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/pocela-ugradnja-grijaca-na-bilinom-polju/84382|title=Počela ugradnja grijača na Bilinom Polju|website=sportsport.ba|date=20. 7. 2012|access-date=23. 7. 2012|language=bs|archive-date=15. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015221847/https://sportsport.ba/fudbal/pocela-ugradnja-grijaca-na-bilinom-polju/84382|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/postavljena-trava-na-bilinom-polju/85772|title=Postavljena trava na Bilinom Polju|website=sportsport.ba|date=10. 8. 2012|access-date=12. 8. 2012|language=bs|archive-date=7. 12. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207235033/https://sportsport.ba/fudbal/postavljena-trava-na-bilinom-polju/85772|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://reprezentacija.ba/12940-foto-rekonstrukcija-bilinog-polja-novi-reflektori-vece-svlacionice|title=Rekonstrukcija Bilinog Polja: Novi reflektori, veće svlačionice...|website=reprezentacija.ba|date=21. 8. 2014|access-date=22. 8. 2014|language=bs|archive-date=25. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625105511/http://reprezentacija.ba/12940-foto-rekonstrukcija-bilinog-polja-novi-reflektori-vece-svlacionice|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://nezavisne.com/sport/fudbal/Bilino-polje-dobija-novi-semafor/320542|title=Bilino Polje dobija novi semafor|website=nezavisne.com|date=14. 8. 2015|access-date=16. 8. 2015|language=bs|archive-date=20. 8. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150820055059/http://www.nezavisne.com/sport/fudbal/Bilino-polje-dobija-novi-semafor/320542|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://scsport.ba/zapoceti-novi-radovi-bilino-polje-prolazi-kroz-jos-jednu-rekonstrukciju|title=Započeti novi radovi: Bilino polje prolazi kroz još jednu rekonstrukciju|website=scsport.ba|date=27. 9. 2019|access-date=29. 9. 2019|language=bs|archive-date=15. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015215537/https://scsport.ba/zapoceti-novi-radovi-bilino-polje-prolazi-kroz-jos-jednu-rekonstrukciju/|url-status=dead}}</ref> koji je od 2025. službeno postao nacionalni stadion Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/saopstenja-za-javnost/u-zenici-potpisan-sporazum-o-izgradnji-nacionalnog-stadiona/|title=U Zenici potpisan Sporazum o izgradnji nacionalnog stadiona|date=7. 6. 2025|website=www.nfsbih.ba|language=bs-ba|access-date=20. 11. 2025}}</ref> Ostale stadione koje je reprezentacija koristila su: [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Asim Ferhatović Hase]], [[Stadion Grbavica|Grbavica]], [[Stadion pod Borićima|pod Borićima]] i [[Gradski stadion Tušanj]].<ref>{{cite news|url=https://klix.ba/sport/nogomet/veceras-historijska-utakmica-na-kosevu/031011002|title=Večeras historijska utakmica na Koševu|website=klix.ba|date=10. 10. 2003|access-date=10. 10. 2003|language=bs|archive-date=15. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015215544/https://www.klix.ba/sport/nogomet/veceras-historijska-utakmica-na-kosevu/031011002|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/od-rusevine-do-novog-doma-reprezentacije-bih/250710|title=Od ruševine do novog doma reprezentacije BiH|website=sportsport.ba|date=5. 9. 2017|access-date=6. 9. 2017|language=bs|archive-date=15. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015215738/https://sportsport.ba/fudbal/od-rusevine-do-novog-doma-reprezentacije-bih/250710|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://oslobodjenje.ba/vijesti/sport/nogomet/bih-docekuje-belgiju-na-grbavici|title=BiH dočekuje Belgiju na Grbavici!|website=oslobodjenje.ba|date=4. 9. 2017|access-date=6. 9. 2017|language=bs|archive-date=9. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009161238/https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/sport/nogomet/bih-docekuje-belgiju-na-grbavici|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://klix.ba/sport/nogomet/misimovic-krajem-maja-pocinje-rekonstrukcija-travnjaka-grbavica-ce-biti-u-rangu-wembleyja/180329032|title=Misimović: Krajem maja počinje rekonstrukcija travnjaka, Grbavica će biti u rangu Wembleyja|website=klix.ba|date=29. 3. 2018|access-date=30. 3. 2018|language=bs|archive-date=7. 12. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207045642/https://www.klix.ba/sport/nogomet/misimovic-krajem-maja-pocinje-rekonstrukcija-travnjaka-grbavica-ce-biti-u-rangu-wembleyja/180329032|url-status=live}}</ref> Reprezentacija također koristi [[Trening-centar Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine]] u [[Zenica|Zenici]] za pripreme pred utakmicu. Trening centar otvoren je 2013. u saradnji sa [[UEFA]]-om.<ref>{{cite news|url=https://klix.ba/sport/nogomet/michel-platini-otvorio-trening-centar-nsbih-u-zenici-vrijedan-10-miliona-km/130902053|title=Michel Platini otvorio Trening centar NSBiH u Zenici vrijedan 10 miliona KM!|website=klix.ba|date=2. 9. 2013|access-date=3. 9. 2013|language=bs|archive-date=4. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130904205527/http://www.klix.ba/sport/nogomet/michel-platini-otvorio-trening-centar-nsbih-u-zenici-vrijedan-10-miliona-km/130902053|url-status=live}}</ref> Osim njega, korišten je i [[Trening-centar Butmir]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], gdje je čak odigrana i utakmica protiv [[Nogometna reprezentacija Kuvajta|reprezentacije Kuvajta]].<gallery> Datoteka:Bosna i Hercegovina - Njemačka (11.10.2024) 2.jpg|{{Center|{{Malo|[[Stadion "Bilino polje"|Bilino polje]]}}}}|alt=Stadion "Bilino polje" Datoteka:Asim Ferhatović Hase Stadium.jpg|{{Center|{{Malo|[[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Koševo]]}}}}|alt=Stadion "Asim Ferhatović Hase" Datoteka:Stadion Grbavica July 2022.jpg|{{Center|{{Malo|[[Stadion Grbavica|Grbavica]]}}}}|alt=Stadion Grbavica Datoteka:TZstadium.png|{{Center|{{Malo|[[Gradski stadion Tušanj|Tušanj]]}}}}|alt=Gradski stadion Tušanj Datoteka:Bosnia and Herzegovina FA Training Centre.jpg|{{Center|{{Malo|[[Trening-centar Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine|Trening-centar N/FSBiH]]}}}}|alt=Trening-centar N/FSBiH </gallery> === Navijači === {{Također pogledajte|BHFanaticos}} Veliki broj navijača reprezentacije, osim iz Bosne i Hercegovine, dolazi iz [[Sjeverna Evropa|sjeverne]] i [[Zapadna Evropa|zapadne Evrope]], [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], a neki čak i iz [[Australija|Australije]].<ref>{{cite web|url=http://www.facebook.com/photo.php?fbid=10200860690708653&set=a.10200860689108613.1073741830.1505911272&type=3&theater|title=Bosnian fans from Australia (Bosnia–Greece 3:1)|date=22. 3. 2013|publisher=facebook.com|access-date=22. 3. 2013|author=Albin I.}}</ref> Većina ovih navijača su članovi grupa [[BHFanaticos]], [[BH Hooligans]], [[Belaj Boys]], [[BHLegion]], [[Armija Zmajeva]] i [[Ljuti Krajišnici]].<ref>{{cite web|url=http://sportige.com/bosnia-fans-make-the-most-of-being-stuck-on-a-bridge-03-2013/|title=Bosnia Fans Make the Most of Being Stuck on a Bridge|date=28. 3. 2013|publisher=sportige.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130331025456/http://sportige.com/bosnia-fans-make-the-most-of-being-stuck-on-a-bridge-03-2013/|archive-date=31. 3. 2013|url-status=live|access-date=28. 3. 2013|author=Vic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.zenicablog.com/zenica/sport/item/19655-bh-legion-ide-na-bilino.html|title=BHLegion fans go to Bilino|date=22. 3. 2013|publisher=zenicablog.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325002840/http://zenicablog.com/zenica/sport/item/19655-bh-legion-ide-na-bilino.html|archive-date=25. 3. 2013|url-status=dead|access-date=22. 3. 2013|author=Emin D|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.zenicablog.com/zenica/sport/item/19654-video-bh-fanaticosi-idu-na-bilino.html|title=BHFanaticos fans go to Bilino|date=22. 3. 2013|publisher=zenicablog.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325104111/http://www.zenicablog.com/zenica/sport/item/19654-video-bh-fanaticosi-idu-na-bilino.html|archive-date=25. 3. 2013|url-status=dead|access-date=22. 3. 2013|author=Emin D|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/formirana-navijacka-grupa-bh-hooligans-pratit-ce-utakmice-reprezentacija-bih/251101122|title=Formirana navijačka grupa BH Hooligans, pratit će utakmice reprezentacija BiH|website=Klix.ba|language=hr|access-date=20. 11. 2025}}</ref> Na utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Norveške|Norveške]], na [[Stadion "Ullevål"|stadionu Ullevål]] u [[Oslo|Oslu]] 24. marta 2007. bosanskohercegovački navijači izazvali su sat vremena kašnjenja zbog neviđene količine baklji koje su bačene na teren u znak protesta protiv korupcije u (sada bivšem) [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|Nogometnom savezu Bosne i Hercegovine]].<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5G8SZ8Cr0xI|title=Bosnian supporters–protest including pyro (Norway Bosnia)|date=24. 3. 2007|work=YouTube|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211107/5G8SZ8Cr0xI|archive-date=7. 11. 2021|url-status=live|access-date=27. 3. 2006|author=Rosenborg Trondheim}}{{cbignore}}</ref> Dana 1. juna 2008. bivši igrači Bosne i Hercegovine [[Meho Kodro]] i [[Elvir Bolić]] organizovali su prijateljsku humanitarnu utakmicu u Sarajevu pod nazivom "Kodro, Bola i prijatelji" između bivših bosanskohercegovačkih nogometnih legendi, kako bi dobili podršku i stavili do znanja da je vrijeme za promjene u Nogometnom savezu Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite news|url=http://sportsport.ba/bh_fudbal/fotogalerija-kodro-bola-i-prijatelji/3121|work=SportSport.ba|author=Brza zmija|title=Fotogalerija: Kodro, Bola i prijatelji|date=1. 6. 2008|access-date=1. 6. 2008|language=bs|archive-date=7. 10. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007093648/http://sportsport.ba/bh_fudbal/fotogalerija-kodro-bola-i-prijatelji/3121|url-status=live}}</ref> Utakmica je organizovana da počne u isto vrijeme kada se reprezentacija Bosne i Hercegovine suočila sa [[Azerbejdžan]]<nowiki/>om u prijateljskoj utakmici u Zenici. U Sarajevu je bilo 15.000 gledalaca, dok je u Zenici bilo samo oko 50.<ref>{{cite news|url=http://sportsport.ba/bh_fudbal/bosna-i-hercegovina---azerbejdzan-10/2982|work=SportSport.ba|author=Statler|title=BiH–Azerbejdzan|date=1. 6. 2008|access-date=1. 6. 2008|language=bs|archive-date=7. 10. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007093929/http://sportsport.ba/bh_fudbal/bosna-i-hercegovina---azerbejdzan-10/2982|url-status=live}}</ref> Utakmicu u Sarajevu organizirala je [[Federalna televizija|Federalna TV]], koja je humanitarnu utakmicu prenosila uživo. Značajan broj bosanskohercegovačkih reprezentativaca učestvovao je u utakmici,<ref>{{cite web|url=http://sportsport.ba/bh_fudbal/svi-na-kosevo---spasimo-bh-fudbal/2980|title=Svi na Kosevo–Spasimo bh fudbal|date=25. 5. 2008|work=SportSport.ba|language=bs|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007093802/http://sportsport.ba/bh_fudbal/svi-na-kosevo---spasimo-bh-fudbal/2980|archive-date=7. 10. 2011|url-status=live|access-date=25. 5. 2008|author=I. Babic}}</ref> koja je završila rezultatom 11-9 u korist Kodrine ekipe.<ref>{{cite news|url=http://sportsport.ba/bh_fudbal/live-spektakl-na-kosevu/3104|work=SportSport.ba|author=Statler|title=Live–Spektakl na Kosevu|date=1. 6. 2008|access-date=1. 6. 2008|language=bs|archive-date=3. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231210/http://sportsport.ba/bh_fudbal/live-spektakl-na-kosevu/3104|url-status=live}}</ref> === Dresovi === Tradicionalne boje dresa Bosne i Hercegovine su plava i bijela, preuzete sa zastave zemlje. Dok su trenutni domaći dresovi pretežno plavi, a gostujući dresovi pretežno bijeli, ova shema boja je prvobitno korištena obrnutim redoslijedom, zbog činjenice da je [[Zastava Republike Bosne i Hercegovine|zastava]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], koja se koristila prije [[Zastava Bosne i Hercegovine|trenutne]], bila pretežno bijela.{{Commons|Bosnia and Herzegovina national football team kits|Dresovi nogometnih reprezentacija Bosne i Hercegovine}} Dresove reprezentacije trenutno proizvodi [[Kelme]], [[Španija|španska]] kompanija sportske odjeće.<ref name="KELME NOVI TEHNIČKI SPONZOR NS/FS BIH">{{cite news|url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/kelme-novi-tehnicki-sponzor-ns-fs-bih/|title=KELME NOVI TEHNIČKI SPONZOR NS/FS BIH|website=nfsbih.ba|date=11. 3. 2023|access-date=11. 3. 2023|language=bs|archive-date=11. 3. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311142807/https://www.nfsbih.ba/vijesti/kelme-novi-tehnicki-sponzor-ns-fs-bih/|url-status=live}}</ref> Generalni sponzor ekipe je [[Mtel (Bosna i Hercegovina)|m:tel]].<ref>{{cite web|url=https://www.nfsbih.ba/reprezentacije/muske-reprezentacije/a-reprezentacija|title="A" Reprezentacija|archive-url=https://web.archive.org/web/20220523204837/https://www.nfsbih.ba/reprezentacije/muske-reprezentacije/a-reprezentacija/|archive-date=23. 5. 2022|url-status=live|access-date=26. 3. 2022}}</ref> Tim također sponzoriraju [[Coca-Cola]], [[ASA Central osiguranje|ASA]] [[ASA Central osiguranje|Central Osiguranje]] i [[Privredna banka Sarajevo]]. Tabla historije proizvođača dresova za reprezentaciju Bosne i Hercegovine: {| class="wikitable" style="text-align: left" |- !Period !Proizvođač !Ref. |- |1996–1999 |{{ZD|Belgija}} [[Patrick]] |<ref name="Historija nacionalnog bosanskohercegovačkog dresa">{{cite web|url=http://bhdragons.com/the-history-of-the-bosnian-national-jersey/|title=Historija nacionalnog bosanskohercegovačkog dresa|date=21. 12. 2013|work=bhdragons.com|access-date=21. 12. 2013|author=bhdragons.com|archive-date=19. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319171547/http://bhdragons.com/the-history-of-the-bosnian-national-jersey/|url-status=dead}}</ref> |- |1999–2000 |{{ZD|Njemačka}} [[Adidas]] |<ref name="Historija nacionalnog bosanskohercegovačkog dresa" /> |- |2000–2005 |{{ZD|Njemačka}} [[Reusch]] |<ref name="Historija nacionalnog bosanskohercegovačkog dresa" /> |- |2005–2014 |{{ZD|Italija}} [[Legea]] |<ref name="Historija nacionalnog bosanskohercegovačkog dresa" /> |- |2014–2023 |{{ZD|Njemačka}} [[Adidas]] |<ref>{{cite web|url=http://news.adidas.com/Global/Latest-News/ALL/adidas-to-partner-Bosnia-and-Herzegovina-ahead-of-2014-FIFA-World-Cup-Brazil-/s/633cb812-c06a-4919-87e0-594e597247a8|title=adidas postao partner Bosne i Hercegovina pred 2014 FIFA Svjetsko prvenstvo Brazil™|date=21. 3. 2014|work=adidas.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322090332/http://news.adidas.com/Global/Latest-News/ALL/adidas-to-partner-Bosnia-and-Herzegovina-ahead-of-2014-FIFA-World-Cup-Brazil-/s/633cb812-c06a-4919-87e0-594e597247a8|archive-date=22. 3. 2014|url-status=dead|access-date=21. 3. 2014|author=adidas.com}}</ref> |- |od 2023. |{{ZD|ŠPA}} [[Kelme]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/kelme-novi-tehnicki-sponzor-ns-fs-bih/|title=Kelme novi tehnički sponzor NS/FS BiH|date=11. 3. 2023|website=www.nfsbih.ba|language=bs-ba|access-date=16. 10. 2023}}</ref> |} ==== Domaći ==== {| |{{Football kit|pattern_la=_left|pattern_b=_bos98h|pattern_ra=_right|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1998–1999.}} |} {| |{{Football kit|pattern_la=_golden_stripes2|pattern_b=_collarblue|pattern_ra=_golden_stripes2|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=0000FF|socks=FFFFFF|title=2008–2010.}} |{{Football kit|pattern_la=_bosnia11h|pattern_b=_bosnia11h|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2010–2011.}} |{{Football kit|pattern_la=_thinborderonwhite|pattern_b=_bos11h|pattern_ra=_thinborderonwhite|pattern_sh=_colchester0809t|leftarm=0000FF|body=FFFFFF|rightarm=0000FF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2011–2013.}} |{{Football kit|pattern_la=_bosna_legea_2013|pattern_b=_bosna_home_legea_2013|pattern_ra=_bosna_legea_2013|pattern_sh=_bosna_legea_2013|pattern_so=_whitetop|leftarm=1C57A5|body=1C57A5|rightarm=1C57A5|shorts=1C57A5|socks=1C57A5|title=2013.}} |{{Football kit|pattern_la=_bih_aw_legea_2013|pattern_b=_bih_ho_legea_2013|pattern_ra=_bih_aw_legea_2013|pattern_sh=_bih_aw_legea_2013|pattern_so=_whitetop|leftarm=1C57A5|body=1C57A5|rightarm=1C57A5|shorts=1C57A5|socks=1C57A5|title=2013–2014.}} |{{Football kit|pattern_la=_bah1415a|pattern_b=_bah1415a|pattern_ra=_bah1415a|pattern_sh=_bah1415a|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=0000BB|body=0000BB|rightarm=0000BB|shorts=0000BB|socks=0000BB|title=2014–2015.}} |{{Football kit|pattern_la=_bosherz16h|pattern_b=_bosherz16home|pattern_ra=_bosherz16h|pattern_sh=_bosherz16h|pattern_so=_bosherz16h|leftarm=002CE7|body=002CE7|rightarm=002CE7|shorts=002CE7|socks=002CE7|title=2015–2018.}} |{{Football kit|pattern_la=_bosnia1819h|pattern_b=_bosnia1819h|pattern_ra=_bosnia1819h|pattern_sh=_bosnia1819h|pattern_so=_bosnia1819h|leftarm=1D2541|body=1D2541|rightarm=1D2541|shorts=1D2541|socks=1D2541|title=2018–2019.}} |- |{{Football kit|pattern_la=_adidascondivo20rbw|pattern_b=_adidascondivo20rbw|pattern_ra=_adidascondivo20rbw|pattern_sh=_adidascondivo20rbw|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=0000FF|socks=0000FF|title=2020–2022.}} |{{Football kit|pattern_la=_adidascondivo22rbw|pattern_b=_adidascondivo22rbw|pattern_ra=_adidascondivo22rbw|pattern_sh=_adidascondivo22rbw|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=0000FF|socks=0000FF|title=2022.}} |{{Football kit|pattern_la=_bos22h|pattern_b=_bos22h|pattern_ra=_bos22h|pattern_sh=_bos22h|pattern_so=_bos22h|leftarm=142A56|body=142A56|rightarm=142A56|shorts=142A56|socks=142A56|title=2022.<br/>(nije nikada korišten)}} |{{Football kit|pattern_la=_kelmewhite|pattern_b=_bih23H|pattern_ra=_kelmewhite|pattern_sh=|pattern_so=|leftarm=0000ff|body=0000ff|rightarm=0000ff|shorts=0000fF|socks=0000fF|title=2023.}} |{{Football kit|pattern_la=_bih23h|pattern_b=_bih23h|pattern_ra=_bih23h|pattern_sh=_bih23h|pattern_so=|leftarm=003FBF|body=003FBF|rightarm=003FBF|shorts=003FBF|socks=003FBF|title=2023–2026.}} |{{Football kit|pattern_la=_bih26|pattern_b=_bih26h|pattern_ra=_bih26|pattern_sh=|pattern_so=|leftarm=001B76|body=001B76|rightarm=001B76|shorts=001B76|socks=001B76|title=2026–}} |} ==== Gostujući ==== {| |{{Football kit|pattern_la=_whitesmalllower|pattern_b=_manutdh|pattern_ra=_whitesmalllower|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=FFD600|socks=0000FF|title=2008–2010.}} |{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_BiH_Away|pattern_ra=|leftarm=1C57A5|body=1C57A5|rightarm=1C57A5|shorts=1C57A5|socks=1C57A5|title=2010–2011.}} |{{Football kit|pattern_la=_thinwhiteborder|pattern_b=_bos11a|pattern_ra=_thinwhiteborder|pattern_sh=_colchester0809h|pattern_so=|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=0000FF|socks=0000FF|title=2011–2013.}} |{{Football kit|pattern_la=_bosna_legea3_2013|pattern_b=_bosna_away_legea2_2013|pattern_ra=_bosna_legea3_2013|pattern_sh=_bosna_legea2_2013|pattern_so=_bluetop|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2013.}} |{{Football kit|pattern_la=_bih_ho_legea_2013|pattern_b=_bih_aw_legea_2013|pattern_ra=_bih_ho_legea_2013|pattern_sh=_bih_ho_legea_2013|pattern_so=_bluetop|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2013–2014.}} |{{Football kit|pattern_la=_bah1415h|pattern_b=_bah1415h|pattern_ra=_bah1415h|pattern_sh=_bah1415h|pattern_so=_bah1415a|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=0000FF|socks=FFFFFF|title=2014–2015.}} |{{Football kit|pattern_la=_bosherz16a|pattern_b=_bosherz16away|pattern_ra=_bosherz16a|pattern_sh=_bosherz16a|pattern_so=_bosherz16a|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2015–2018.}} |{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_lcfc1819t|pattern_ra=|pattern_sh=_lcfc1819t|pattern_so=_3 stripes on white|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=0101E8|title=2018–2019.}} |- |{{Football kit|pattern_la=_adidascondivo20wb|pattern_b=_adidascondivo20wb|pattern_ra=_adidascondivo20wb|pattern_sh=_adidascondivo20wb|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2020–2022.}} |{{Football kit|pattern_la=_adidascondivo22wb|pattern_b=_adidascondivo22wb|pattern_ra=_adidascondivo22wb|pattern_sh=_adidascondivo22wb|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2022.}} |{{Football kit|pattern_la=_bos22a|pattern_b=_bos22a|pattern_ra=_bos22a|pattern_sh=_bos22a|pattern_so=_bos22a|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2022.<br/>(nije nikada korišten)}} |{{Football kit|pattern_la=_kelmeblue|pattern_b=_bih23A|pattern_ra=_kelmeblue|pattern_sh=|pattern_so=|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2023.}} |{{Football kit|pattern_la=_bih23a|pattern_b=_bih23a|pattern_ra=_bih23a|pattern_sh=_bih23a|pattern_so=|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2023–2026.}} |{{Football kit|pattern_la=_bih26|pattern_b=_bih26a|pattern_ra=_bih26|pattern_sh=|pattern_so=|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2026–}} |} ==== Treći ==== {| |{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_bluecollarsimple|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=FFD600|body=FFD600|rightarm=FFD600|shorts=FFFFFF|socks=FFD600|title=2008–2009.}} |} == Rezultati == {{Glavni|Statistika nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine|Utakmice nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine (1995–2019)|Utakmice nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine (od 2020)}} ===2025.=== {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Rumunija|Rumunija – Bosna i Hercegovina]] | runda = [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Kvalifikacije za SP 2026.]] | datum = 21. mart | vrijeme = 20:45 | tim1 = {{NOG-D|RUM}} | rezultat = 0–1 | izvještaj = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044163/ | tim2 = {{NOG|BIH}} | golovi1 = | golovi2 = *[[Armin Gigović|Gigović]] {{gol|14}} | stadion = [[Arena Națională]] | lokacija = [[Bukurešt]], Rumunija | gledalaca = 49.413 | sudac = [[Danny Makkelie]] ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]]) | ishod = POB }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Kipar|Bosna i Hercegovina – Kipar]] | runda = Kvalifikacije za SP 2026. | datum = 24. mart | vrijeme = 20:45 | tim1 = {{NOG-D|BIH}} | rezultat = 2–1 | izvještaj = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044176/ | tim2 = {{NOG|KIP}} | golovi1 = *[[Ermedin Demirović|Demirović]] {{gol|22}} *[[Haris Hajradinović|Hajradinović]] {{gol|56}} | golovi2 = *[[Ioannis Pittas|Pittas]] {{gol|45+2}} | stadion = [[Stadion "Bilino polje"]] | lokacija = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina | gledalaca = 7.464 | sudac = Rohit Saggi ([[Nogometni savez Norveške|Norveška]]) | ishod = POB }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – San Marino|Bosna i Hercegovina – San Marino]] | runda = Kvalifikacije za SP 2026. | datum = 7. juni | vrijeme = 15:00 | tim1 = {{NOG-D|BIH}} | rezultat = 1–0 | izvještaj = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044196/ | tim2 = {{NOG|SMR}} | golovi1 = *[[Edin Džeko|Džeko]] {{gol|66}} | golovi2 = | stadion = [[Stadion "Bilino polje"]] | lokacija = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina | gledalaca = 11.828 | sudac = {{ZD|POR}} [[Luis Godinho]] | ishod = POB }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Slovenija – Bosna i Hercegovina|Slovenija – Bosna i Hercegovina]] | runda = [[Prijateljska utakmica]] | datum = 10. juni | vrijeme = 18:00 [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] ([[UTC+02:00]]) | tim1 = {{NOG-D|SVN}} | rezultat = 2–1 | izvještaj = https://www.uefa.com/uefanationsleague/friendlies/match/2044863--slovenia-vs-bosnia-and-herzegovina/ | tim2 = {{NOG|BIH}} | golovi1 = *[[Benjamin Verbič|Verbič]] {{gol|63}} *[[Andrés Vombergar|Vombergar]] {{gol|88|pen.}} | golovi2 = | stadion = [[Stadion Z'dežele]] | lokacija = [[Celje]], Slovenija | gledalaca = 12.073 | sudac = [[Nikola Dabanović]] ([[Nogometni savez Crne Gore|Crna Gora]]) | ishod = POR }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – San Marino|San Marino – Bosna i Hercegovina]] | runda = Kvalifikacije za SP 2026. | datum = 6. septembar | vrijeme = 20:45 [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] ([[UTC+02:00]]) | tim1 = {{NOG-D|SMR}} | rezultat = 0–6 | izvještaj = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044228/ | tim2 = {{NOG|BIH}} | golovi1 = | golovi2 = *[[Benjamin Tahirović|Tahirović]] {{gol|21}} *[[Edin Džeko|Džeko]] {{gol|70||72}} *[[Samed Baždar|Baždar]] {{gol|81}} *[[Kerim Alajbegović|Alajbegović]] {{gol|85}} *[[Nihad Mujakić|Mujakić]] {{gol|90}} | stadion = [[Stadion San Marino]] | lokacija = [[Serravalle]], San Marino | gledalaca = 2.740 | sudac = [[Enea Jorgji]] ([[Nogometni savez Albanije|Albanija]]) | ishod = POB }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Austrija – Bosna i Hercegovina|Austrija – Bosna i Hercegovina]] | runda = Kvalifikacije za SP 2026. | datum = 9. septembar | vrijeme = 20:45 [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] ([[UTC+02:00]]) | tim1 = {{NOG-D|BIH}} | rezultat = 1–2 | izvještaj = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044256/ | tim2 = {{NOG|AUT}} | golovi1 = *[[Edin Džeko|Džeko]] {{gol|50}} | golovi2 = *[[Marcel Sabitzer|Sabitzer]] {{gol|49}} *[[Konrad Laimer|Laimer]] {{gol|65}} | stadion = [[Stadion "Bilino polje"]] | lokacija = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina | gledalaca = 11.700 | sudac = [[Jesús Gil Manzano]] ([[Nogometni savez Španije|Španija]]) | ishod = POR }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Kipar|Kipar – Bosna i Hercegovina]] | runda = Kvalifikacije za SP 2026. | datum = 9. oktobar | vrijeme = 20:45 [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] ([[UTC+02:00]]) | tim1 = {{NOG-D|KIP}} | rezultat = 2–2 | izvještaj = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044261/ | tim2 = {{NOG|BIH}} | golovi1 = *[[Konstantinos Laifis|Laifis]] {{gol|45+1}} *[[Ioannis Pittas|Pittas]] {{gol|90+7|pen.}} | golovi2 = *[[Nikola Katić|Katić]] {{gol|10}} *[[Neofytos Michail|Michail]] {{gol|36|a.g.}} | stadion = [[AEK Arena]] | lokacija = [[Larnaka]], Kipar | gledalaca = 2.355 | sudac = [[Lawrence Visser]] ([[Nogometni savez Belgije|Belgija]]) | ishod = N }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Malta – Bosna i Hercegovina|Malta – Bosna i Hercegovina]] | runda = [[Prijateljska utakmica]] | datum = 12. oktobar | vrijeme = 19:00 [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] ([[UTC+02:00]]) | tim1 = {{NOG-D|MLT}} | rezultat = 1–4 | izvještaj = https://www.uefa.com/european-qualifiers/friendlies/match/2045902--malta-vs-bosnia-and-herzegovina/ | tim2 = {{NOG|BIH}} | golovi1 = *[[Paul Mbong|P. Mbong]] {{gol|60|pen.}} | golovi2 = *[[Amar Memić|Memić]] {{gol|16}} *[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{gol|53}} *[[Benjamin Tahirović|Tahirović]] {{gol|84}} *[[Nail Omerović|Omerović]] {{gol|86}} | stadion = [[Stadion Ta' Qali]] | lokacija = [[Ta' Qali]], Malta | gledalaca = | sudac = [[Vitālijs Spasjoņņikovs]] ([[Nogometni savez Latvije|Latvija]]) | ishod = POB }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Rumunija|Bosna i Hercegovina – Rumunija]] | runda = Kvalifikacije za SP 2026. | datum = 15. novembar | vrijeme = 20:45 [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] ([[UTC+01:00]]) | tim1 = {{NOG-D|BIH}} | rezultat = 3–1 | izvještaj = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044326/ | tim2 = {{NOG|RUM}} | golovi1 = *[[Edin Džeko|Džeko]] {{gol|49}} *[[Esmir Bajraktarević|Bajraktarević]] {{gol|79}} *[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{gol|90+4}} | golovi2 = *[[Daniel Bîrligea|Bîrligea]] {{gol|17}} | stadion = [[Stadion "Bilino polje"]] | lokacija = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina | gledalaca = 11.459 | sudac = [[Michael Oliver (sudac)|Michael Oliver]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]]) | ishod = POB }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Austrija – Bosna i Hercegovina|Austrija – Bosna i Hercegovina]] | runda = Kvalifikacije za SP 2026. | datum = 18. novembar | vrijeme = 20:45 [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] ([[UTC+01:00]]) | tim1 = {{NOG-D|AUT}} | rezultat =1–1 | izvještaj = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044343/ | tim2 = {{NOG|BIH}} | golovi1 =*[[Michael Gregoritsch|Gregoritsch]] {{gol|77}} | golovi2 =*[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{gol|12}} | stadion = [[Stadion "Ernst Happel"]] | lokacija = [[Beč]], Austrija | gledalaca = | sudac = [[João Pinheiro]] ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]]) | ishod = N }} === 2026. === {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Vels|Vels – Bosna i Hercegovina]] | runda = [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 - baraž|Kvalifikacije za SP 2026 – baraž]] | datum = 26. mart | vrijeme = 20:45 [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] ([[UTC+01:00]]) | tim1 = {{NOG-D|WAL}} | rezultat = 1–1 | izvještaj = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2047075--wales-vs-bosnia-and-herzegovina/ | tim2 = {{NOG|BIH}} | golovi1 = *[[Daniel James (nogometaš)|D. James]] {{gol|51}} | golovi2 = *[[Edin Džeko|Džeko]] {{gol|86}} | jedanaesterci1 = *[[Harry Wilson (nogometaš, rođen 1997)|Wilson]] {{pengol}} *[[Mark Harris (velški nogometaš)|Harris]] {{pengol}} *[[Brennan Johnson|Johnson]] {{penpromašaj}} *[[Neco Williams|Williams]] {{penpromašaj}} | jedanaesterci2 = *{{penpromašaj}} [[Ermedin Demirović|Demirović]] *{{pengol}} [[Haris Tabaković|Tabaković]] *{{pengol}} [[Ivan Bašić|Bašić]] *{{pengol}} [[Amir Hadžiahmetović|Hadžiahmetović]] *{{pengol}} [[Kerim Alajbegović|Alajbegović]] | jedanaesterci = 2–4 | stadion = [[Stadion "Cardiff City"]] | lokacija = [[Cardiff]], Vels | gledalaca = 32.487 | sudac = [[István Kovács (sudac)|István Kovács]] ([[Nogometni savez Rumunije|Rumunija]]) | ishod = N }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Italija|Bosna i Hercegovina – Italija]] | runda = [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 - baraž|Kvalifikacije za SP 2026 – baraž]] | datum = 31. mart | vrijeme = 20:45 [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] ([[UTC+01:00]]) | tim1 = {{NOG-D|BIH}} | rezultat = 1–1 | izvještaj = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2047082/ | tim2 = {{NOG|ITA}} | golovi1 = *[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{gol|79}} | golovi2 = *[[Moise Kean|Kean]] {{gol|15}} | jedanaesterci1 = *[[Benjamin Tahirović|Tahirović]] {{pengol}} *[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{pengol}} *[[Kerim Alajbegović|Alajbegović]] {{pengol}} *[[Esmir Bajraktarević|Bajraktarević]] {{pengol}} | jedanaesterci2 = *{{penpromašaj}} [[Pio Esposito|Esposito]] *{{pengol}} [[Sandro Tonali|Tonali]] *{{penpromašaj}} [[Bryan Cristante|Cristante]] | jedanaesterci = 4–1 | stadion = [[Stadion "Bilino polje"]] | lokacija = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina | gledalaca = 9.500 <ref>{{cite web |url=https://www.uefa.com/newsfiles/EURO/2026/2047082_FR.pdf |title=Full Time Report KO Play-offs – Bosnia and Herzegovina v Italy |publisher=UEFA |date=31. 3. 2026 |access-date=31. 3. 2026}}</ref> | sudac = [[Clément Turpin]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]]) | ishod = N }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Sjeverna Makedonija|Bosna i Hercegovina – Sjeverna Makedonija]] | runda = [[Prijateljska utakmica|Prijateljska]] | datum = 29. maj | vrijeme = {{UTZ|20:30|+2}} | tim1 = {{NOG-D|BIH}} | rezultat = 0–0 | tim2 = {{NOG|SMK}} | izvještaj = https://www.uefa.com/european-qualifiers/friendlies/match/2048309--bosnia-and-herzegovina-vs-north-macedonia/ | golovi1 = | golovi2 = | lokacija = [[Sarajevo]], Bosna i Hercegovina | stadion = [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"]] | gledalaca = 28.961 | sudac = [[Rade Obrenović]] ([[Nogometni savez Slovenije|Slovenija]]) | ishod = N }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Panama|Panama – Bosna i Hercegovina]] | runda = [[Prijateljska utakmica|Prijateljska]] | datum = 6. juni | vrijeme = {{UTZ|14:00|−5}} | tim1 = {{NOG-D|PAN}} | rezultat = 1–1 | tim2 = {{NOG|BIH}} | izvještaj = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/cesdwwnxbc5fmajgroc0hqzy2/dezv8l0fzgcxtejl0dwmy1gyc/2m1wojm5bt709wu4kugtytxqs/9xhggrpjt1ekjbsxslvrprhg4 | golovi1 = *[[Jiovany Ramos|Ramos]] {{gol|45+2}} | golovi2 = *[[Nikola Katić|Katić]] {{gol|24}} | lokacija = [[Saint Louis]], Sjedinjene Američke Države | stadion = [[Energizer Park]] | gledalaca = 20.000 | sudac = [[Luis Enrique Santander]] ([[Nogometni savez Meksika|Meksiko]]) | ishod = N }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Kanada|Kanada – Bosna i Hercegovina]] | runda = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Grupa B|Svjetsko prvenstvo 2026.]] | datum = 12. juni | vrijeme = {{UTZ|15:00|−4}} | tim1 = {{NOG-D|CAN}} | rezultat = 1–1 | tim2 = {{NOG|BIH}} | izvještaj = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449 | golovi1 = *[[Cyle Larin|Larin]] {{goal|78}} | golovi2 = *[[Jovo Lukić|Lukić]] {{goal|21}} | lokacija = [[Toronto]], Kanada | stadion = [[BMO Field]] | gledalaca = 43.002 | sudac = [[Facundo Tello]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]]) | ishod = N }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Švicarska|Švicarska – Bosna i Hercegovina]] | runda = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Grupa B|Svjetsko prvenstvo 2026.]] | datum = 18. juni | vrijeme = {{UTZ|12:00|−7}} | tim1 = {{NOG-D|SUI}} | rezultat = 4–1 | tim2 = {{NOG|BIH}} | izvještaj = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446 | golovi1 = *[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{gol|74|90}} *[[Rubén Vargas|Vargas]] {{gol|84}} *[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{gol|90+7|pen.}} | golovi2 = *[[Ermin Mahmić|Mahmić]] {{goal|90+3}} | lokacija = [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]], Sjedinjene Američke Države | stadion = [[SoFi Stadium]] | gledalaca = 70.026 | sudac = [[João Pinheiro (sudac)|João Pinheiro]] ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]]) | ishod = POR }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Katar|Bosna i Hercegovina – Katar]] | runda = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Grupa B|Svjetsko prvenstvo 2026.]] | datum = 24. juni | vrijeme = {{UTZ|12:00|−7}} | tim1 = {{NOG-D|BIH}} | rezultat = 3–1 | tim2 = {{NOG|QAT}} | izvještaj = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448 | golovi1 = *[[Kerim Alajbegović|Alajbegović]] {{gol|29}} *[[Mahmud Abunada|Abunada]] {{gol|34|a.g.}} *[[Ermin Mahmić|Mahmić]] {{gol|80}} | golovi2 = *[[Hassan Al-Haydos|Al-Haydos]] {{goal|42}} | lokacija = [[Seattle]], Sjedinjene Američke Države | stadion = [[Lumen Field]] | gledalaca = 66.925 | sudac = [[Jesús Valenzuela]] ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]]) | ishod = POB }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Sjedinjene Američke Države|SAD – Bosna i Hercegovina]] | runda = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza|Svjetsko prvenstvo 2026 – nokaut-faza]] | datum = 1. juli | vrijeme = {{UTZ|17:00|−7}} | tim1 = {{NOG-D|USA|ime=SAD}} | rezultat = 2–0 | tim2 = {{NOG|BIH}} | izvještaj = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524 | golovi1 = | golovi2 = *[[Folarin Balogun|Balogun]] {{gol|45}} *[[Malik Tillman|Tillman]] {{gol|82}} | lokacija = [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clara]], Sjedinjene Američke Države | stadion = [[Levi's stadion]] | gledalaca = 68.827 | sudac = [[Raphael Claus]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]]) | ishod = POR }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Poljska|Poljska – Bosna i Hercegovina]] | datum = 25. septembar | vrijeme = {{UTZ|20:45|+2}} | runda = [[UEFA Liga nacija 2026/2027 – liga B]] | rezultat = 0–0 | izvještaj = https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2048013/ | tim1 = {{NOG-D|POL}} | golovi1 = | tim2 = {{NOG|BIH}} | golovi2 = | stadion = [[Nacionalni stadion (Varšava)|Stadion Narodowy]] | lokacija = [[Varšava]], Poljska | gledalaca = 46.775 | sudac = [[Anastasios Papapetrou]] ([[Nogometni savez Grčke|Grčka]]) | ishod = N }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Rumunija|Rumunija – Bosna i Hercegovina]] | datum = 28. septembar | vrijeme = {{UTZ|21:45|+3}} | runda = [[UEFA Liga nacija 2026/2027 – liga B]] | rezultat = | izvještaj = https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2047984/ | tim1 = {{NOG-D|ROU}} | golovi1 = | tim2 = {{NOG|BIH}} | golovi2 = | stadion = [[Arena Națională]] | lokacija = [[Bukurešt]], Rumunija | gledalaca = | sudac = | ishod = }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Švedska|Bosna i Hercegovina – Švedska]] | datum = 2. oktobar | vrijeme = {{UTZ|20:45|+2}} | runda = [[UEFA Liga nacija 2026/2027 – liga B]] | rezultat = | izvještaj = https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2047964/ | tim1 = {{NOG-D|BIH}} | golovi1 = | tim2 = {{NOG|SWE}} | golovi2 = | stadion = [[Stadion "Bilino polje"]] | lokacija = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina | gledalaca = | sudac = | ishod = }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Poljska|Bosna i Hercegovina – Poljska]] | datum = 5. oktobar | vrijeme = {{UTZ|20:45|+2}} | runda = [[UEFA Liga nacija 2026/2027 – liga B]] | rezultat = | izvještaj = https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2047939/ | tim1 = {{NOG-D|BIH}} | golovi1 = | tim2 = {{NOG|POL}} | golovi2 = | stadion = [[Stadion "Bilino polje"]] | lokacija = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina | gledalaca = | sudac = | ishod = }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Švedska|Švedska – Bosna i Hercegovina]] | datum = 14. novembar | vrijeme = {{UTZ|20:45|+1}} | runda = [[UEFA Liga nacija 2026/2027 – liga B]] | rezultat = | report = https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2047890/ | tim1 = {{NOG-D|SWE}} | golovi1 = | tim2 = {{NOG|BIH}} | golovi2 = | stadion = [[Nationalarenan]] | lokacija = [[Solna]], Švedska | gledalaca = | sudac = | ishod = }} {{Sklopiva nogometna kutija | historija = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Rumunija|Bosna i Hercegovina – Rumunija]] | datum = 17. novembar | vrijeme = {{UTZ|20:45|+1}} | runda = [[UEFA Liga nacija 2026/2027 – liga B]] | rezultat = | report = https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2047917/ | tim1 = {{NOG-D|BIH}} | golovi1 = | tim2 = {{NOG|ROU}} | golovi2 = | stadion = [[Stadion "Bilino polje"]] | lokacija = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina | gledalaca = | sudac = | ishod = }} == Stručni štab == [[Datoteka:Sergej Barbarez 04 (cropped).jpg|thumb|upright=0.8|[[Sergej Barbarez]], trenutni selektor reprezentacije.]] === Trenutni stručni štab === {| class="wikitable" |- ! width=150| Pozicija ! width=200| Ime i prezime |- | Selektor | {{ZD|BIH}} [[Sergej Barbarez]] |- | rowspan="3" | Pomoćnici | {{ZD|BIH}} [[Zlatan Bajramović]] |- | {{ZD|BIH}} [[Mirko Hrgović]] |- | {{ZD|BIH}} [[Ninoslav Milenković]] |- | Trener golmana | ''Upražnjeno'' |- | Kondicioni trener | {{ZD|BIH}} Marko Čavka |- | | {{ZD|BIH}} Siniša Mrkobrada |- | Skauti | {{ZD|BIH}} [[Saša Papac]] |- | rowspan="2" | Video analitičari | {{ZD|FIN}} [[Rasmus Jansson]] |- | {{ZD|SRB}} Jasmin Kolašinac |- | rowspan="2" |Doktori | {{ZD|BIH}} Adnan Hadžimuratović |- | {{ZD|BIH}} Reuf Karabeg |- | rowspan="2" |Fizoterapeuti | {{ZD|BIH}} Ismar Hadžibajrić |- | {{ZD|BIH}} Radomir Ćosović |- | rowspan="2" | Menadžment | {{ZD|BIH}} Fuad Kečo |- | {{ZD|BIH}} Adem Đipa |- | Tehnički direktor | {{ZD|BIH}} [[Emir Spahić]] |- | Sekretar | {{ZD|BIH}} [[Darko Ljubojević]] |} === Statistika selektora === {{Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine (statistika)}} == Trenutni sastav == {{Dodatne informacije|Spisak igrača nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}} Igrači koji su pozvani za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetsko prvenstvo 2026]].<ref>{{cite web |title=Sergej Barbarez odabrao igrače za Svjetsko prvenstvo |url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-svjetsko-prvenstvo/ |website=www.nfsbih.ba |access-date=11. 5. 2026 |language=bs |date=11. 5. 2026}}</ref><br>''Ažurirano 1. jula 2026. nakon utakmice protiv [[Nogometna reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država|Sjedinjenih Američkih Država]].'' {{Nogometna reprezentacija početak (golovi)|background=#070db5|color=white}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=1|poz=G|ime=[[Nikola Vasilj]]|dob={{datum rođenja i godine|1995|12|02|df=yes}}|nastupi=30|golovi=0|klub=''[[Slobodan igrač]]''|klubnac=}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=12|poz=G|ime=[[Mladen Jurkas]]|ostalo=|dob={{datum rođenja i godine|2007|10|07|df=yes}}|nastupi=0|golovi=0|klub=[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]]|klubnac=BIH}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=22|poz=G|ime=[[Martin Zlomislić]]|dob={{datum rođenja i godine|1998|08|16|df=yes}}|nastupi=3|golovi=0|klub=[[Qarabağ FK|Qarabağ]]|klubnac=AZE}} |- ! colspan="7" style="background:#070db5" | |- {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=2|poz=O|ime=[[Nihad Mujakić]]|dob={{datum rođenja i godine|1998|4|15}}|nastupi=12|golovi=1|klub=[[Gaziantep FK|Gaziantep]]|klubnac=TUR}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=3|poz=O|ime=[[Dennis Hadžikadunić]]|dob={{datum rođenja i godine|1998|7|09}}|nastupi=33|golovi=0|klub=''[[Slobodan igrač]]''|klubnac=}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=4|poz=O|ime=[[Tarik Muharemović]]|dob={{datum rođenja i godine|2003|2|28}}|nastupi=17|golovi=1|klub=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|klubnac=ITA}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=5|poz=O|ime=[[Sead Kolašinac]]|dob={{datum rođenja i godine|1993|6|20}}|nastupi=69|golovi=0|klub=[[Atalanta BC|Atalanta]]|klubnac=ITA}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=7|poz=O|ime=[[Amar Dedić]]|dob={{datum rođenja i godine|2002|8|18}}|nastupi=31|golovi=1|klub=[[SL Benfica|Benfica]]|klubnac=POR}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=18|poz=O|ime=[[Nikola Katić]]|dob={{datum rođenja i godine|1996|10|10}}|nastupi=21|golovi=2|klub=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|klubnac=NJE}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=21|poz=O|ime=[[Stjepan Radeljić]]|dob={{datum rođenja i godine|1997|9|5}}|nastupi=7|golovi=0|klub=[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|klubnac=HRV}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=24|poz=O|ime=[[Arjan Malić]]|dob={{datum rođenja i godine|2005|08|28}}|nastupi=9|golovi=0|klub=[[SK Sturm Graz|Sturm Graz]]|klubnac=AUT}} |- ! colspan="7" style="background:#070db5" | |- {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=6|poz=V|ime=[[Benjamin Tahirović]]|dob={{datum rođenja i godine|2003|3|3}}|nastupi=32|golovi=2|klub=[[Brøndby IF|Brøndby]]|klubnac=DAN}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=8|poz=V|ime=[[Armin Gigović]]|dob={{datum rođenja i godine|2002|4|6}}|nastupi=22|golovi=1|klub=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|klubnac=ŠVI}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=13|poz=V|ime=[[Ivan Bašić]]|dob={{datum rođenja i godine|2002|4|30}}|nastupi=20|golovi=0|klub=[[FK Astana|Astana]]|klubnac=KAZ}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=14|poz=V|ime=[[Ivan Šunjić]]|dob={{datum rođenja i godine|1996|10|9}}|nastupi=15|golovi=0|klub=[[Pafos FC|Pafos]]|klubnac=KIP}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=15|poz=V|ime=[[Amar Memić]]|dob={{datum rođenja i godine|2001|1|20}}|nastupi=17|golovi=1|klub=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|klubnac=ČEŠ}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=16|poz=V|ime=[[Amir Hadžiahmetović]]|dob={{datum rođenja i godine|1997|3|8}}|nastupi=37|golovi=0|klub=[[Hull City AFC|Hull City]]|klubnac=ENG}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=17|poz=V|ime=[[Dženis Burnić]]|dob={{datum rođenja i godine|1998|5|22}}|nastupi=22|golovi=0|klub=[[Karlsruher SC]]|klubnac=NJE}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=19|poz=V|ime=[[Kerim Alajbegović]]|dob={{datum rođenja i godine|2007|9|21}}|nastupi=14|golovi=2|klub=[[Bayer 04 Leverkusen]]|klubnac=GER}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=20|poz=V|ime=[[Esmir Bajraktarević]]|dob={{datum rođenja i godine|2005|3|10}}|nastupi=20|golovi=1|klub=[[PSV Eindhoven|PSV]]|klubnac=NIZ}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=26|poz=V|ime=[[Ermin Mahmić]]|dob={{datum rođenja i godine|2005|3|14}}|nastupi=5|golovi=2|klub=[[FC Slovan Liberec|Slovan Liberec]]|klubnac=ČEŠ}} |- ! colspan="7" style="background:#070db5" | |- {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=9|poz=N|ime=[[Samed Baždar]]|dob={{datum rođenja i godine|2004|1|31}}|nastupi=14|golovi=1|klub=[[Real Zaragoza]]|klubnac=ESP}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=10|poz=N|ime=[[Ermedin Demirović]]|dob={{datum rođenja i godine|1998|3|25}}|nastupi=44|golovi=4|klub=[[VfB Stuttgart]]|klubnac=NJE}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=11|poz=N|ime=[[Edin Džeko]]|dob={{datum rođenja i godine|1986|3|17}}|nastupi=151|golovi=73|klub=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|klubnac=NJE|ostalo={{kapiten}}}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=23|poz=N|ime=[[Haris Tabaković]]|dob={{datum rođenja i godine|1994|6|20}}|nastupi=10|golovi=4|klub=[[Borussia Mönchengladbach]]|klubnac=NJE}} {{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=25|poz=N|ime=[[Jovo Lukić]]|dob={{datum rođenja i godine|1998|11|28|df=yes}}|nastupi=5|golovi=1|klub=[[FC Universitatea Cluj|Universitatea Cluj]]|klubnac=RUM}} |- ! colspan="7" style="background:#070db5" | |- {{Nogometna reprezentacija kraj}} == Statistika igrača == {{Glavni|Statistika nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}}{{Ažurirano|28. septembra 2026.}}<ref name="rsssf">{{cite web|url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/bih-recintlp.html|title=Bosnia and Herzegovina - Record International Players|website=[[RSSSF]]|last1=Mamrud|first1=Roberto|access-date=4. 2. 2023|archive-date=27. 11. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127144621/https://www.rsssf.org/miscellaneous/bih-recintlp.html|url-status=live}}</ref> :''Igrači s '''podebljanim imenima''' idalje su aktivni u reprezentaciji.'' === Najviše nastupa === [[Datoteka:20150331_2026_AUT_BIH_2177_Edin_Džeko.jpg|desno|mini|256x256piksel|[[Edin Džeko]] je igrač s najviše nastupa u reprezentaciji Bosne i Hercegovine i najbolji strijelac svih vremena.]] {| class="wikitable" style="text-align:center" ! width="25" |# ! class="unsortable" style="width:160px;" |Igrač ! width="50" |{{Tooltip|BOU|Broj odigranih utakmica}} ! width="50" |{{Tooltip|BPG|Broj postignutih golova}} ! class="unsortable" style="width:100px;" |Karijera |- !1. | align="left" |'''[[Edin Džeko]]''' |'''151''' |73 |2007–trenutno |- !2. | align="left" |[[Miralem Pjanić]] |'''115''' |18 |2008–2024. |- !3. | align="left" |[[Emir Spahić]] |'''94''' |6 |2003–2018. |- !4. | align="left" |[[Zvjezdan Misimović]] |'''85''' |25 |2004–2018. |- !5. | align="left" |[[Vedad Ibišević]] |'''83''' |28 |2007–2018. |- !7. | align="left" |'''[[Sead Kolašinac]]''' |'''71''' |0 |2013–trenutno |- !6. | align="left" |[[Asmir Begović]] |'''63''' |0 |2009–2020. |- !8. | align="left" |[[Haris Medunjanin]] |'''60''' |9 |2009–2018. |- !9. | align="left" |[[Senad Lulić]] |'''57''' |4 |2008–2017. |- ! rowspan="2" |10. | align="left" |[[Ibrahim Šehić]] |'''55''' |0 |2010–2024. |- | align="left" |[[Edin Višća]] |'''55''' |10 |2010–2020. |} === Najviše golova === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! width="25" |# ! class="unsortable" style="width:160px;" |Igrač ! width="50" |{{Tooltip|BPG|Broj postignutih golova}} ! width="50" |{{Tooltip|BOU|Broj odigranih utakmica}} ! width="50" |Omjer ! class="unsortable" style="width:100px;" |Karijera |- !1. | align="left" |'''[[Edin Džeko]]''' {{Malo|([[Spisak međunarodnih golova Edina Džeke|spisak]])}} |'''73''' |151 |{{#expr:73/150 round 2}} |2007–trenutno |- !2. | align="left" |[[Vedad Ibišević]] |'''28''' |83 |{{#expr:28/83 round 2}} |2007–2018. |- !3. | align="left" |[[Zvjezdan Misimović]] |'''25''' |85 |{{#expr:25/85 round 2}} |2004–2018. |- !4. | align="left" |[[Elvir Bolić]] |'''22''' |51 |{{#expr:22/51 round 2}} |1996–2006. |- !5. | align="left" |[[Miralem Pjanić]] |'''18''' |115 |{{#expr:18/115 round 2}} |2008–2024. |- !6. | align="left" |[[Sergej Barbarez]] |'''17''' |47 |{{#expr:17/47 round 2}} |1998–2006. |- !7. | align="left" |[[Elvir Baljić]] |'''14''' |38 |{{#expr:14/38 round 2}} |1996–2005. |- !8. | align="left" |[[Zlatan Muslimović]] |'''12''' |30 |{{#expr:12/30 round 2}} |2006–2011. |- !9. | align="left" |[[Edin Višća]] |'''10''' |55 |{{#expr:10/55 round 2}} |2010–2020. |- !10. | align="left" |[[Haris Medunjanin]] |'''9''' |60 |{{#expr:9/60 round 2}} |2009–2018. |} === Najviše sačuvanih mreža === [[Datoteka:20150331_2026_AUT_BIH_2176.jpg|desno|mini|255x255piksel|[[Asmir Begović]] je rekorder Bosne i Hercegovine po broju sačuvanih mreža.]] {| class="wikitable" style="text-align:center" ! width="25" |# ! class="unsortable" width="160px" |Igrač ! width="50" |{{Tooltip|BSM|Broj sačuvanih mreža}} ! width="50" |{{Tooltip|BOU|Broj odigranih utakmica}} ! width="50" |Omjer ! class="unsortable" width="100px" |Karijera |- !1. | align="left" |[[Asmir Begović]] |'''27''' |63 |{{#expr:27/63 round 2}} |2009–2020. |- !2. | align="left" |[[Ibrahim Šehić]] |'''19''' |55 |{{#expr:19/55 round 2}} |2010–2024. |- !3. | align="left" |[[Kenan Hasagić]] |'''13''' |44 |{{#expr:13/44 round 2}} |2002–2011. |- !4. | align="left" |[[Mirsad Dedić]] |'''8''' |27 |{{#expr:8/27 round 2}} |1996–2000. |- !5. | align="left" |'''[[Nikola Vasilj]]''' |'''7''' |30 |{{#expr:7/29 round 2}} |2021–trenutno |- ! rowspan="2" |6. | align="left" |[[Goran Brašnić]] |'''5''' |8 |{{#expr:5/8 round 2}} |2004–2008. |- | align="left" |[[Adnan Gušo]] |'''5''' |23 |{{#expr:5/23 round 2}} |1999–2007. |- ! rowspan="2" |8. | align="left" |[[Tomislav Piplica]] |'''4''' |8 |{{#expr:4/8 round 2}} |2001–2002. |- | align="left" |[[Almir Tolja]] |'''4''' |15 |{{#expr:4/15 round 2}} |2000–2006. |- ! rowspan="2" |10. | align="left" |[[Jasmin Burić]] |'''3''' |3 |{{#expr:3/3 round 2}} |2008–2020. |- | align="left" |[[Kenan Pirić]] |'''3''' |8 |{{#expr:3/8 round 2}} |2018–2024 |} === Kapiteni === {{Ažurirano|28. septembra 2026.}} [[Emir Spahić]] bio je kapiten reprezentacije na prvom učešću na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|FIFA Svjetskom prvenstvu]]. Ovo je spisak kapitena Bosne i Hercegovine koji su imali deset ili više utakmica. '''Napomena''': Neki od ostalih igrača koji su bili kapiteni uključuju: [[Mehmed Baždarević]] (2) 1996, [[Meho Kodro]] (5) 1997–1998, [[Vlatko Glavaš]] (1) 1997, [[Suvad Katana]] (2) 1998, [[Elvir Bolić]] (6) 1999–2000, [[Bruno Akrapović]] (4) 1999–2003, [[Hasan Salihamidžić]] (1) 2004, [[Zlatan Bajramović]] (1) 2006, [[Džemal Berberović]] (1) 2007, [[Asmir Begović]] (6) 2011–2020, [[Haris Medunjanin]] (4) 2016–2018, [[Vedad Ibišević]] (1) 2017, [[Miralem Pjanić]] (6) 2019–2021, [[Ermin Bičakčić]] (2) 2019–2024, [[Sead Kolašinac]] (7) 2021–2026, [[Ibrahim Šehić]] (3) 2021–2023, [[Siniša Saničanin]] (1) 2021, [[Eldar Ćivić]] (1) 2021, [[Adnan Kovačević]] (1) 2021, [[Ajdin Nukić]] (1) 2021, [[Smail Prevljak]] (1) 2022, [[Rade Krunić]] (1) 2023, [[Gojko Cimirot]] (1) 2023, [[Ermedin Demirović]] (3) 2024–2025, [[Amar Dedić]] (3) 2025. {| class="wikitable" !Igrač !Period !{{Tooltip|BUK|Broj utakmica kao kapiten}} !Napomene |- |[[Muhamed Konjić]] |1995–2002. |20 |{{Malo|Prvi službeni kapiten reprezentacije.}} |- |[[Mirsad Hibić]] |2000–2003. |14 | |- |[[Sergej Barbarez]] |2004–2006. |20 | |- |[[Emir Spahić]] |2006–2014. |55 |{{Malo|Prvi službeni kapiten tima na velikom turniru ([[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo 2014]]).}} |- |[[Zvjezdan Misimović]] |2007–2012. |16 | |- |[[Edin Džeko]] |Od 2014. |80 | |} === Stogodišnji golovi === [[Datoteka:Hasan_Salihamidzic_2006.jpg|mini|[[Hasan Salihamidžić]] postigao je prvi gol za Bosnu i Hercegovinu u oktobru 1996.]]Do 1. jula 2026. Bosna i Hercegovina je postigla 402 gola. {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="width:50px;background:#000FFF;color:#FBFF00" |# ! style="width:150px;background:#000FFF;color:#FBFF00" |Datum ! style="width:150px;background:#000FFF;color:#FBFF00" |Strijelac ! style="width:150px;background:#000FFF;color:#FBFF00" |Protivnik ! style="width:50px;background:#000FFF;color:#FBFF00" |Rezultat |- !1. |8. oktobar 1996. | rowspan="2" |[[Hasan Salihamidžić]] | align="left" |{{NOG|CRO}} | style="text-align:center;background:#fdd" |1–4 |- !100. |4. juni 2005. | align="left" |{{NOG|SMR|1862}} | style="text-align:center;background:#dfd" |3–1 |- !200. |29. februar 2012. |[[Vedad Ibišević]] | align="left" |{{NOG|BRA}} | style="text-align:center;background:#fdd" |1–2 |- !300. |3. septembar 2017. |[[Edin Džeko]] | align="left" |{{NOG|GIB}} | style="text-align:center;background:#dfd" |4–0 |- !400. |24. juni 2026. |[[Kerim Alajbegović]] | align="left" |{{NOG|QAT}} | style="text-align:center;background:#dfd" |3–1 |} == Nastupi na turnirima == === Svjetsko prvenstvo === {{Glavni|Statistika Bosne i Hercegovine na svjetskim prvenstvima u nogometu}} {{Statistika Bosne i Hercegovine na svjetskim prvenstvima u nogometu}} === Evropsko prvenstvo === {{Glavni|Statistika Bosne i Hercegovine na evropskim prvenstvima u nogometu}} {{Statistika Bosne i Hercegovine na evropskim prvenstvima u nogometu}} === UEFA Liga nacija === {{Glavni|Statistika Bosne i Hercegovine u UEFA Ligi nacija}} {{Statistika Bosne i Hercegovine u UEFA Ligi nacija}} === Ostali turniri === {| class="wikitable" style="text-align: center;" !Turnir !Runda !{{Tooltip|Poz.|Pozicija na turniru}} !{{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} !{{Tooltip|P|Pobjede}} !{{Tooltip|N|Neriješeno}} !{{Tooltip|I|Izgubljeno}} !{{Tooltip|DG|Dati golovi}} !{{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} |- |style="text-align: left; background:silver;"|{{ZD|MALE}} [[Dunhill kup Malezija 1997.]] |style="background:silver;"|Finale |style="background:silver;"|2. |style="background:silver;"|5 |style="background:silver;"|3 |style="background:silver;"|1 |style="background:silver;"|1 |style="background:silver;"|9 |style="background:silver;"|5 |- |style="text-align: left; background:silver;"|{{ZD|IND}} [[Millennium Super Soccer kup|Millennium Super kup 2001.]] |style="background:silver;"|Finale |style="background:silver;"|2. |style="background:silver;"|5 |style="background:silver;"|3 |style="background:silver;"|1 |style="background:silver;"|1 |style="background:silver;"|7 |style="background:silver;"|5 |- |style="text-align: left; background:silver;"|{{ZD|MALE}} [[Turnir Merdeka 2001.]] |style="background:silver;"|Finale |style="background:silver;"|2. |style="background:silver;"|5 |style="background:silver;"|3 |style="background:silver;"|1 |style="background:silver;"|1 |style="background:silver;"|7 |style="background:silver;"|4 |- |style="text-align: left; background:silver;"|{{ZD|IRN}} [[LG kup 2001 (Iran)|LG kup 2001.]] |style="background:silver;"|Finale |style="background:silver;"|2. |style="background:silver;"|2 |style="background:silver;"|1 |style="background:silver;"|0 |style="background:silver;"|1 |style="background:silver;"|4 |style="background:silver;"|6 |- |style="text-align: left; background:gold;"|'''{{ZD|JAP}} [[Kirin kup 2016.]]''' |style="background:gold;"|'''Finale''' |style="background:gold;"|'''1.''' |style="background:gold;"|'''2''' |style="background:gold;"|'''1''' |style="background:gold;"|'''1''' |style="background:gold;"|'''0''' |style="background:gold;"|'''4''' |style="background:gold;"|'''3''' |- !UKUPNO !1 titula !1. !19 !11 !4 !4 !31 !23 |} == Bosna i Hercegovina na FIFA-inoj rang listi == {{Glavni|Statistika nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine#Bosna i Hercegovina na FIFA-inoj rang listi}}{{Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine na FIFA-inoj rang listi}} == Međusobni rezultati == {{Glavni|Statistika nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}} {{Međusobni rezultati nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}} === Značajne pobjede === [http://www.eloratings.net/Bosnia_Herz.htm Izvor: Rezultati] *<small>Neslužbene utakmice nisu uključene.</small> {| class="wikitable toccolours collapsible" border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" style="float:left; margin:0.5em;" |- style="background:#cadcfb;" ! Datum ! Utakmica ! Lokacija ! Protivnik ! Rezultat ! Napomena |- | style="text-align: center;" |30. novembar 1995. | rowspan="4" style="text-align: center;" |[[Prijateljska utakmica]] | style="text-align: center;" |[[Tirana]], Albanija | style="text-align: left;" |{{NOG|ALB}} | style="text-align: center;" |'''0'''–2 |Prva službena utakmica. |- | style="text-align: center;" |24. april 1996. | style="text-align: center;" |[[Zenica]], Bosna i Hercegovina | style="text-align: left;" |{{NOG|ALB}} | style="text-align: center;" |'''0'''–0 |Historijska prva neriješena utakmica. |- | style="text-align: center;" |8. oktobar 1996. | style="text-align: center;" |[[Bologna]], Italija | style="text-align: left;" |{{NOG|CRO}} | style="text-align: center;" |'''1'''–4 |Historijski prvi postignuti gol ([[Hasan Salihamidžić]]). |- | style="text-align: center;" |6. novembar 1996. |[[Sarajevo]], Bosna i Hercegovina |{{NOG|ITA}} | style="text-align: center;" |'''2'''–1 |Historijska prva pobjeda. |- | style="text-align:center;"| 10. novembar 1996. | style="text-align:center;"| [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 1998 (UEFA) - grupa 1|Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo 1998.]] | style="text-align:center;" | [[Ljubljana]], Slovenija | style="text-align:left;"| {{NOG|SLO}} | style="text-align:center;"| '''2'''–1 |Historijska prva pobjeda u kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo. |- | style="text-align:center;"| 19. august 1998. | style="text-align:center;"| [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2000 - grupa 9|Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo 2000.]] | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[Sarajevo]], Bosna i Hercegovina | style="text-align:left;"| {{NOG|FRO}} | style="text-align:center;"| '''1'''–0 |Historijska prva pobjeda u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo. |- | style="text-align:center;" | 2. juni 2007. |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2008 - grupa C|Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo 2008.]] | style="text-align:left;" | {{NOG|TUR}} | style="text-align:center;" | '''3'''–2 | Debitantska utakmica za seniorsku reprezentaciju i prvi međunarodni gol [[Edin Džeko|Edina Džeke]]. |- | style="text-align:center;" | 10. septembar 2008. | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[Kvalifikacija za SP u nogometu 2010 (UEFA) - grupa 5|Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo 2010.]] | style="text-align:center;" | [[Zenica]], Bosna i Hercegovina | style="text-align:left;" | {{NOG|EST}} | style="text-align:center;" | '''7'''–0 | Najveća pobjeda ikada (bez primljenog gola). |- | style="text-align:center;"| 10. oktobar 2009. | style="text-align:center;" | [[Tallinn]], Estonija | style="text-align:left;"| {{NOG|EST}} | style="text-align:center;"| '''2'''–0 | Kvalifikacija u prvi baraž ([[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010 - baraž|Svjetsko prvenstvo 2010]]). |- | style="text-align: center;" |11. oktobar 2011. | style="text-align: center;" |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012 - grupa D|Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo 2012.]] | style="text-align: center;" |[[Saint-Denis]], Francuska | style="text-align: left;" |{{NOG|FRA}} | style="text-align: center;" |'''1'''–1 |Kvalifikacija u prvi baraž ([[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012 - baraž|Evropsko prvenstvo 2012]]). |- | style="text-align:center;" | 7. septembar 2012. | rowspan="2" style="text-align:center;" | [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2014 (UEFA) - grupa G|Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo 2014.]] | style="text-align:center;" | [[Vaduz]], Lihtenštajn | style="text-align:left;" | {{NOG|LIE}} | style="text-align:center;" | '''8'''–1 | Najveća pobjeda ikada. |- | style="text-align:center;"| 15. oktobar 2013. | style="text-align:center;" | [[Kaunas]], Litvanija | style="text-align:left;"| {{NOG|LTU}} | style="text-align:center;"| '''1'''–0 | Pobjeda za kvalifikaciju na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.]] |- | style="text-align: center;" |15. juni 2014. | rowspan="2" style="text-align: center;" |[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 - grupa F|Grupna faza na Svjetskom prvenstvu 2014.]] | style="text-align: center;" |[[Rio de Janeiro]], Brazil | style="text-align: left;" |{{NOG|ARG}} | style="text-align: center;" |'''1'''–2 |Historijski prvi postignuti gol na Svjetskom prvenstvu ([[Vedad Ibišević]]). |- | style="text-align:center;" | 25. juni 2014. | style="text-align:center;" | [[Salvador, Bahia|Salvador]], Brazil | style="text-align:left;" | {{NOG|IRN}} | style="text-align:center;" | '''3'''–1 |Historijska prva pobjeda na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetskom prvenstvu u nogometu]]. |- | style="text-align:center;"| 7. juni 2016. | style="text-align:center;"| [[Kirin kup 2016.]] | style="text-align:center;"| [[Osaka]], Japan | style="text-align:left;"| {{NOG|JPN}} | style="text-align:center;"| '''2'''–1 | Pobjeda u finalu [[Kirin kup 2016.|Kirin kupa 2016.]] |- | style="text-align: center;" |31. mart 2026. | style="text-align: center;" |[[Kvalifikacije za SP u nogometu 2026.|Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo 2026.]] | style="text-align:center;"|[[Zenica]], Bosna i Hercegovina | style="text-align:left;"|{{NOG|ITA}} | style="text-align:center;"|'''1'''–1<br>{{Malo|('''4'''–1 [[Jedanaesterac|pen.]])}} |Pobjeda u baražu za kvalifikaciju na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.]] |- | style="text-align: center;" |24. juni 2026. | style="text-align:center;"|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 - grupa B|Grupna faza na Svjetskom prvenstvu 2026.]] | style="text-align: center;" |[[Seattle]], Sjedinjene Američke Države | style="text-align: left;" |{{NOG|QAT}} | style="text-align: center;" |'''3'''–1 |Prolazak u [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza|nokaut fazu]] na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetskom prvenstvu u nogometu 2026.]] |} {{clear}} == Postignuća == === Prijateljska === * '''[[Dunhill kup Malezija 1997.|Dunhill kup Malezija]]''' ** Viceprvak (1): [[Dunhill kup Malezija 1997.#Rezultati|1997.]] * '''[[Millennium Super Soccer kup]]''' ** Viceprvak (1): [[Millennium Super Soccer kup#Rezultati|2001.]]<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/1010126/sports.htm#head1|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715040316/https://www.telegraphindia.com/1010126/sports.htm#head1|url-status=dead|archive-date=15. 7. 2018|title=Yugoslavia romp to glory|website=telegraphindia.com|publisher=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]]|date=25. 1. 2001|access-date=15. 7. 2018}}</ref> * '''[[Turnir Merdeka|Merdeka turnir]]''' ** Viceprvak (1): [[Turnir Merdeka 2001.|2001.]] * '''[[LG kup (nogomet)|LG kup]]''' ** Viceprvak (1): [[LG kup 2001 (Iran)|2001.]] * '''[[Kirin kup]]''' ** '''Šampion (1)''': [[Kirin kup 2016.|2016.]] == Također pogledajte == * [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-21]] * [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-19]] * [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-18]] * [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-17]] * [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-15]] * [[Ženska nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine]] * [[Ženska nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-19]] * [[Ženska nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-17]] * [[Ženska nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-15]] * [[Idol nacije (nagrada)|Idol nacije]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Bosnia and Herzegovina national football team}} * [http://www.nfsbih.ba Zvanična stranica nogometnog saveza Bosne i Hercegovine] * [https://www.uefa.com/european-qualifiers/teams/60094--bosnia-and-herzegovina/ Bosna i Hercegovina] na zvaničnoj stranici UEFA-e * [https://inside.fifa.com/fifa-world-ranking/BIH?gender=men Bosna i Hercegovina] na zvaničnoj stranici FIFA-e {{Evropske nogometne reprezentacije}} {{Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine}} {{Reprezentacije Bosne i Hercegovine}} {{Nogomet u BiH}} {{Sastavi nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine na turnirima}} {{Sportista godine Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Nogomet u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|*]] [[Kategorija:Evropske nogometne reprezentacije|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Sportski kolektiv godine Bosne i Hercegovine]] 7yomaioplu06jxhpvtm5rtlw6h53il8 Mehmed Alagić 0 13212 3933184 3923101 2026-10-01T03:17:27Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Alagić,_Mehmed.png|Alagić,_Mehmed.png]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Krd|Krd]]; razlog: No permission since 23 September 2026. 3933184 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojno lice | ime = Mehmed Alagić | slika = | opis = | datum rođenja = {{Datum rođenja|1947|7|8}} | mjesto rođenja = [[Sanski Most]], [[FNRJ]] | datum smrti = {{Datum smrti i godine|2003|3|7|1947|7|8}} | mjesto smrti = Sanski Most, BiH | nacionalnost = | puno ime = | nadimak = | supruga = Ziska Alagić | titule = | knjige = | pripadnost = {{ZID|Jugoslavija|SFRJ}}<br />{{ZD|BiH|1992}} [[Republika Bosna i Hercegovina]] | služba = | čin = [[Brigadni general]] | ratovi = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] | bitke = [[Operacija Vlašić]] (Domet-95, Domet-1)<br />[[Bitka za Kupres (1994)|Operacija Jesen '94]] | vojska = [[Jugoslavenska narodna armija]]<br />[[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] | rod = | jedinice = | zapovijedao = [[Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|3. korpus ARBiH]]<br />[[Sedmi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|7. korpus ARBiH]] | nagrade = }} '''Mehmed Alagić''' (8. juli 1947 – 7. mart 2003) bio je ratni general [[Armija RBiH|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. Tokom rata bio je komandant [[Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|3.]] i [[Sedmi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|7. korpusa Armije RBiH]], a nakon rata obavljao je dužnost načelnika općine [[Sanski Most]]. Alagić rođen je u Fajtovcima kod [[Sanski Most|Sanskog Mosta]]. Bio je bivši aktivni oficir JNA. Vojnu školu završio je u Banjoj Luci 1970. godine, a kasnije je predavao i bio načelnik Škole rezervnih oficira, također u Banjoj Luci. Godine 1986, po završetku studija na visokoj vojnoj školi za starješinski kadar (Komandno-štabna škola), Alagić je postao oficir za operativne poslove 36. mehanizovane brigade. U decembru 1989, postavljen je za načelnika štaba jedne pješadijske brigade u [[Zrenjanin]]u, koja je bila u sastavu Novosadskog korpusa. Mehmed Alagić je napustio JNA 27. februara 1991. u činu potpukovnika. Dana 1. novembra 1993. imenovan je za komandanta Trećeg korpusa Armije RBiH i na tom položaju je ostao do 26. februara 1994. godine kada je preuzeo dužnost komandanta novoosnovanog Sedmog korpusa Armije RBiH.<ref>http://www.icty.org/x/cases/hadzihasanovic_kubura/ind/en/had-ii010713e.pdf</ref> Prema [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|haškoj]] optužnici, teretilo ga se [[ubistvo]], nasilje nad životom osoba, okrutno postupanje, bezobzirno razaranje gradova, naselja i sela koje nije opravdano vojnom nužnošću, pljačku javne ili privatne imovine te uništavanje ili hotimično nanošenje štete institucijama posvećenim [[Religija|religiji]] (kršenje zakona i običaja ratovanja), kao i namjerno ubijanje, namjerno nanošenje velike patnje ili ozbiljne povrede tijela ili zdravlja, nečovječno postupanje, nezakonito zatvaranje civila i ekstenzivno uništavanje imovine koja nije opravdana vojnom nuždom.<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/hadzihasanovic_kubura/cis/en/cis_hadzihasanovic_kubura_en.pdf|title=The Prosecutor v. Enver Hadžihasanović and Amir Kubura. IT-01-47 - Case Information Sheet|last=|first=|date=|website=|publisher=United Nation's ICTY|access-date=23. 1. 2019}}</ref> S obzirom na smrt u toku procesa, [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|međunarodni sud u Hagu]] zaustavio je proces protiv Alagića 21. marta 2003. godine. Poznat po akciji [[Operacija "Vlašić"|zauzimanja planine Vlašić]] i gradova Kupresa ([[Bitka za Kupres (1994)|operacija "Jesen '94"]]) i Donjeg Vakufa. == Također pogledajte == * [[Džamija General Mehmed Alagić]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.icty.org/x/cases/hadzihasanovic/acdec/bcs/had-dec030716b.htm Predmet Hadžihasanović i Kubura (Srednja Bosna) Međunarodnog suda za bivšu Jugoslaviju u Den Hagu] {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{DEFAULTSORT:Alagić, Mehmed}} [[Kategorija:Generali Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Rođeni 1947.]] [[Kategorija:Umrli 2003.]] [[Kategorija:Biografije, Sanski Most]] [[Kategorija:Oficiri Jugoslavenske narodne armije]] hae032ou3lw5jfqdnntmixgy8zebeq1 Günter Grass 0 22919 3932642 3916283 2026-10-01T01:36:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932642 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Günter Grass | slika = Günter Grass, 2004.jpg | opis_slike = ''Günter Grass'', 2004. godine | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1927|10|16}}<!-- {{Datum rođenja i godine|YYYY|MM|DD}} za žive osobe. Staviti samo godinu ako nije poznat tačan datum rođenja. Za ljude koji su umrli, koristiti samo {{Datum rođenja|YYYY|MM|DD}} --> | mjesto_rođenja = [[Gdanjsk]] ([[Slobodni grad Danzig]]) | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2015|04|13|1927|10|16}} | mjesto_smrti = [[Lübeck]], [[Njemačka]] | zanimanje = književnik, grafičar, kipar, slikar | jezik = Njemački | nacionalnost = Njemac | obrazovanje = | period = 1956–2013 | žanr = | poznata_djela ="[[Limeni bubanj (roman)|Limeni bubanj]]", roman, 1959.<br>"Mačka i miš"<br>"Moj vijek"<br>"Pasje godine"<br>"Lumbur"<br>"Sastanak u Talgeteu"<br>"Zloguke žabe"<br>"Korakom raka"<br>"Štakorica"<br>"Lokalna anestezija" | supružnik = | djeca = | nagrade = [[Nagrada Georg Büchner]] (1965)<br>Počasni član Kraljevskog književnog društva (1993)<br>[[Nobelova nagrada za književnost]] (1999)<br>Nagrada princeze od Asturije (1999)<br> | potpis =[[Datoteka:Günter Grass signature new.svg|100px]] | web_stranica = }} '''Günter Wilhelm Grass''' ([[Gdanjsk]]-[[Wrzeszcz]], [[Slobodni grad Danzig]] (danas [[Poljska]]), [[16. oktobar]] [[1927]]. - [[Lübeck]], [[Njemačka]], [[13. april]] [[2015.]]) bio je jedan od najznačanijih savremenih [[Njemačka|njemačkih]] književnika, [[20. vijek|20-og stoljeća]]. Knjige su mu prevedene u mnoge svjetske jezike. Dobitnik je [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] [[1999.]] godine.<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/world/gunter-grass-tries-to-hose-down-row-over-israel-20120407-1wi8c.html|title=Gunter Grass tries to hose down row over Israel|work=The Sydney Morning Herald|date=8. 4. 2012|access-date=8. 4. 2012|first1=Nicholas|last1=Kulish|first2=Ethan|last2=Bronner|quote=GUNTER Grass, Germany's most famous living writer, has tried to quell the growing controversy...|archive-date=10. 4. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410024422/http://www.smh.com.au/world/gunter-grass-tries-to-hose-down-row-over-israel-20120407-1wi8c.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,825712,00.html|title=Outrage in Germany|work=Der Spiegel|date=4. 4. 2012|access-date=4. 4. 2012|quote=Günter Grass, Germany's most famous living author and the 1999 recipient of the Nobel Prize in literature...}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=265259|title=Yishai: Günter Grass not welcome in Israel|work=The Jerusalem Post|date=4. 4. 2012|access-date=4. 4. 2012|quote=Germany’s most famous living writer, the Nobel literature laureate Günter Grass...}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/international/article3291242.ece|title=Outcry as Gunter Grass poem strongly criticises Israel|work=The Hindu|date=8. 4. 2012|access-date=8. 4. 2012|quote=During his long literary career, Gunter Grass has been many things. Author, playwright, sculptor and, unquestionably, Germany's most famous living writer. There is the 1999 Nobel Prize and Mr. Grass's broader post-war role as the country's moral conscience...|location=Chennai, India|first1=Luke|last1=Harding|first2=Harriet|last2=Sherwood|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128133743/http://www.thehindu.com/news/international/article3291242.ece|archive-date=28. 1. 2016|url-status=dead}}</ref> Bavio se i [[Grafika|grafikom]], [[kiparstvo]]m i [[slikarstvo]]m. Grassovo literarno djelo i uloga kao autora i političkog intelektualca, predmet su mnogih istraživanja i prisutna su u svjetskim medijima. Od 1961-2005. godine podržavao je njemačke [[SPD]] političare kao što su [[Willy Brandt]], [[Gerhard Schröder]] i [[Heide Simonis]], svoja je umjetnička djela vezivao za aktualnu politiku, a politička je mišljenja javno ispoljavao. Grassova središnja motivacija, bila je gubitak zavičajnog [[Gdanjsk]]a i suočavanje sa nacionalsocijalističkom prošlošću, o čemu piše u mnogim svojim djelima. Tek 2006. godine samoobznanjeno članstvo u [[Waffen-SS]], dovelo je do gubitka povjerenja javnosti i dileme o preispitivanju Grassa, kao moralne instance Njemačke. Umro je od infekcije u Lübecku.<ref name="SP">[http://www.spiegel.de/kultur/literatur/guenter-grass-ist-tot-a-1028275.html ''Literaturnobelpreisträger: Günter Grass ist tot'' - Članak u njemačkom tjedniku [[Spiegel]]] 13. aprila 2015. {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref><ref name="AV">[http://www.avaz.ba/clanak/173063/preminuo-njemacki-nobelovac-gunter-grass {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421013749/http://www.avaz.ba/clanak/173063/preminuo-njemacki-nobelovac-gunter-grass |date=21. 4. 2015 }} ''Preminuo njemački nobelovac Günter Grass'' - Članak u bosanskohercegovačkom dnevniku [[Dnevni Avaz]]] 13. aprila 2015.</ref> == Biografija == === Porijeklo === Günter Grass (u vrijeme svog rođenja pisano kao ''"Graß"''), bio je sin [[Protestantizam|protestantskog]] trgovca namirnicama Wilhelma Grassa (1899-1979.) i majke Helene Grass (rođ. Knoff, 1898-1954.) [[Katoličanstvo|katoličko]]-[[Kašubi|kašupskog]] porijekla. Imao je jednu sestru Waltraud, rođenu 1930. godine. Djetinjstvo je proveo u [[Gdanjsk]]u, koji je tada pripadao [[Slobodni grad Danzig|Slobodnom gradu Danzigu]]. Roditelji su mu držali trgovinu sa prehrambenim artiklima u g[[Okruzi Gdanjska|danjskom okrugu]] [[Wrzeszcz]] (tada: {{jez-de|Langfuhr}}). Živio je u malom dvosobnom stanu, koji nije imao kupatilo. Zbog jakog uticaja svoje religiozne majke, Grass je služio kao [[ministrant]] u katoličkoj crkvi, a pođao je gimnaziju ''Conradinum.'' U ranoj mladosti je postao oduševljen [[Nacionalsocijalizam|nacionalsocijalističkom]] [[Ideologija|ideologijom]], mada sa [[Hitlerjugend]]om nije bio oduševljen.<ref name="tagesspiegel2208">[http://www.tagesspiegel.de/zeitung/wer-ist-guenter-grass/739946.html ''Wer ist Günter Grass?''] Članak u ''[[Der Tagesspiegel|Tagesspiegel]]'', 13. augusta 2006. {{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> === Djetinjstvo i mladost=== [[Datoteka:Günter Grass pre-war house in Gdańsk during a small snowstorm.jpg|mini|desno|Kuća u kojoj je prije Drugog svjetskog rata živio Günter Grass]] [[Datoteka:Günter Grass POW record.jpg|mini|Zarobljenički akti Güntera Grassa]] Za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Grass se sa 15 godina dobrovoljno prijavio u [[Wehrmacht]], po vlastitim navodima, iz nezadovoljstva prema porodici.<ref name="FAZ-Interview">[http://www.faz.net/s/Rub1DA1FB848C1E44858CB87A0FE6AD1B68/Doc~ED1E99E51572441E696FB0443CA308A56~ATpl~Ecommon~Scontent.html ''Günter Grass im Interview: „Warum ich nach sechzig Jahren mein Schweigen breche“''.] In: ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]]'', 11. augusta 2006.</ref><ref name="SternDerFallGG">''Der Fall Günter Grass.'' In: ''[[Stern (Zeitschrift)|Stern]]'', Nr. 34/2006.</ref> Nakon služenja kao pomoćnik u jedinicama protuzračne odbrane ({{jez-de|[[Luftwaffenhelfer]]}}), te obavezne službe u tzv. ''Radnoj službi rajha'' ({{jez-de|[[Reichsarbeitsdienst]]}}), 10. novembra 1944. godine sa 17 godina, određena mu je služba u [[10.&nbsp;SS oklopna divizija "Frundsberg"|10.&nbsp;oklopnoj diviziji "Frundsberg"]] [[Waffen-SS]]-a.<ref name="SpOn-Div">[http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/0,1518,431823,00.html ''SPIEGEL exklusiv: Grass räumte als Kriegsgefangener Waffen-SS-Mitgliedschaft ein''.] In: ''[[Spiegel Online]].'' 15. augusta 2006.</ref> Nakon ranjavanja 20. aprila 1949. godine kod [[Spremberg]]a, Grass pada 8. maja 1945 kod [[Mariánské Lázně|Mariánskih Lázni]], (danas u Češkoj) u zarobljeništvo i sve do 24. aprila 1946. godine ostaje u američkom zarobljeništvu. Nije potvrđeno, da se kao [[ratni zarobljenik]] u američkoj bazi za saslušavanje zarobljenika [[Bad Aibling Station]] susreo sa [[Benedikt XVI.|Josephom Ratzingerom]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ksta.de/html/artikel/1155449774487.shtml |title=Kölner Stadt-Anzeiger: Grass: Mit Ratzinger zusammen als Kriegsgefangener |access-date=14. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722030640/http://www.ksta.de/html/artikel/1155449774487.shtml |archive-date=22. 7. 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.stern.de/politik/panorama/luftblasen/:Benedikt-XVI-W%FCrfelte-Grass-Papst-Erdloch/569405.html stern.de: Würfelte Grass mit dem Papst im Erdloch?]</ref><ref>{{Cite web |url=http://amywelborn.typepad.com/openbook/2006/08/ratzinger_and_g.html |title=open book: Ratzinger and Grass |access-date=14. 4. 2015 |archive-date=2. 6. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602002535/http://amywelborn.typepad.com/openbook/2006/08/ratzinger_and_g.html |url-status=dead }}</ref><ref>kathweb: [http://www.kathweb.at/site/nachrichten/database/41499.html Georg Ratzinger: Mein Bruder hat Grass 1945 nicht getroffen]</ref> Grass se u toku saslušanja jasno izjasnio o svojoj pripadnosti Waffen-SS-u. U biografiji objavljenoj 2006. godine, tvrdi se da je od 1944. služio kao pomoćnik na protivavionskom topu ({{jez-de|[[Flakhelfer]]}}), a nakon toga mobilisan kao vojnik u [[Wehrmacht]]u. U svom autobiografskom djelu ''[[Dok ljuštim luk]]'' iz 2006. godine Grass je napisao, da se dobrovoljno javio u Wehrmacht, a nakon toga je pozvan sa 17 godina na služenje u Waffen-SS-u.<ref>[http://www.welt.de/kultur/article235446/Guenter_Grass_war_Mitglied_der_Waffen_SS.html ''Günter Grass war Mitglied der Waffen-SS''.] In: ''[[Die Welt]].'' 11. augusta 2006.</ref><ref>[http://www.spiegel.de/kultur/literatur/0,1518,534556,00.html ''Spiegel Online: Klage wegen SS-Vorwurf: Grass und Jürgs einigen sich auf Vergleich''.] In: ''[[Spiegel Online]].'' 11. Februar 2008. Abgerufen am 9. April 2012.</ref> Od oktobra 2014. u kući Güntera Grassa u [[Lübeck]]u postavljena je izložba ''"Grass kao vojnik"'' ({{jez-de|Grass als Soldat}}). U ovoj [[multimedija]]lnoj [[Instalacija|instalaciji]] prikazan je put divizije [[Waffen-SS]] u kojoj je Grass služio, njegovi akti iz američkog zarobljeništva, fotografije iz mladosti u uniformi ''Reichsarbeitsdiensta'' (RAD). U jednoj vitrini prikazani su originalni rukopisi iz njegovog romana ''[[Dok ljuštim luk]]'', koji prikazuju spisateljski proces razvoja romana. Osim toga su izložene i bilješke njemačkog izdavača i člana [[P.E.N. Centar Njemačke|njemačkog P.E.N. Centra]] [[Klaus Wagenbach|Klausa Wagenbacha]] iz 1963. godine u kojima je pribilježeno, da mu je Grass još 1963. godine priznao članstvo i službu u Waffen-SS-u.<ref>[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/buecher/guenter-grass-als-soldat-von-marschrouten-und-proteststuermen-13218145.html Günter Grass als Soldat Von Marschrouten und Proteststürmen], Recenzija [[Hubert Spiegel|Huberta Spiegela]] u [[FAZ]]-u od 20. oktobra 2014.{{Simboli jezika|de|Njemački}}</ref> === Obrazovanje i privatni život=== Nakon zarobljeništva, Grass 1947/48. završava praktikum kao [[kamenorezac]] u [[Düsseldorf]]u. Od 1948-52. studira [[Grafika|grafiku]] i [[kiparstvo]] na [[Umjetnička akademija u Düsseldorfu|Umjetničkoj akademiji u Düsseldorfu]]. Za život zarađuje, zajedno sa, kasnije poznatim njemačkim slikarom, [[Herbert Zangs|Herbertom Zangsom]] radeći kao portir u lokalu Csikós u Andreasstraße u [[Četvrti Düsseldorfa|düsseldorferskoj četvrti]] [[Altstadt (Düsseldorf)|Altstadt]]. Grass je kasnije Zangsa, koji je kao i Grass bio vojnik u ratu, opisao u svom romanu ''[[Limeni bubanj (roman)|Limeni bubanj]], kao slikara ''Lankesa. Dalje je studirao od 1953-56. na [[Fakultet likovnih umjetnosti u Berlinu|Fakultetu likovnih umjetnosti u Berlinu]], kao student kipara [[Karl Hartung|Karla Hartunga]]. Nakon toga živi do 1959. godine u [[Pariz]]u. 1960. se godine seli u [[Berlin-Friedenau]], gdje je živio sve do 1972. Između 1972-87. živio je u [[Wewelsfleth]]u u [[Njemačke savezne pokrajine|njemačkoj pokrajini]] [[Schleswig-Holstein]]. Sa švicarskom studenticom [[balet]]a Annom Margaretom Schwarz, oženio se 1954. godine i s njom je imao četvero djece. Vrijeme od početka 1956. do početka 1960. provodi u Parizu gdje piše svoj prvi roman ''[[Limeni bubanj (roman)|Limeni bubanj]]''. U Parizu 1957. se rađaju blizanci Franz i Raoul, 1961, nakon povratka u Berlin, kćerka Laura, a 1965. sin Bruno. 1972. godine razvodi se od Anne Schwarz. Iz veze sa slikaricom i arhitekticom [[Veronika Schröter|Veronikom Schröter]] ima kćerku [[Helene Grass]], njemačku glumicu rođenu 1974. Sa lektoricom Ingrid Krüger, dobija 1979. sina Neleta Krüger. Iste se godine po drugi put ženi sa organisticom Ute Grunert, koja je već imala dva sina iz prošlog braka. U autobiografskom romanu iz 2008. godine ''[[Die Box]]'', piše o svojoj osmero djece, računajući šestero svojih i dvoje od Ute.<ref>[http://www.sueddeutsche.de/kultur/guenter-grass-die-box-die-zustimmungsmaschine-1.705211 ''Günter Grass: Die Box. Die Zustimmungsmaschine.''.] ''[[Süddeutsche Zeitung]]'' 25. augusta 2008</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.die-luebecker-museen.de/de/487/zeittafeln.html |title=die-luebecker-museen.de |access-date=15. 4. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150415233802/http://die-luebecker-museen.de/de/487/zeittafeln.html |archive-date=15. 4. 2015 |url-status=dead }}</ref> Od augusta 1986. do januara 1987. godine sa Utom Grunert živio je u [[Kalkuta|Kalkuti]] u [[Indija|Indiji]] === Stvaralačko doba i politička aktivnost === [[Datoteka:Bundesarchiv B 145 Bild-F032086-0003, Kanzleramt, Brandt gibt Sommerfest, G. Grass.jpg|mini|links|Grass, predsjednik njemačke Vlade [[Willy Brandt]]sa ženom [[Rut Brandt|Rut]], 1970.]] Prve izložbe [[Plastika (umjetnost)|plastike]] i [[Grafika|grafike]] Grass ima 1956/57. godine u [[Stuttgart]]u i [[Berlin]]u , kada ujedno i počinje sa svojim literarnim stvaralaštvom. 1956. godine debitira kao pjesnik, a 1957. kao [[dramaturg]] i [[Libreto|libretist]] za [[balet]]ne predstave.<ref>{{Cite web |url=http://www.kultiversum.de/Tanz/G%C3%BCnter-Grass-Ballett-Vogelscheuchen-Portraet.html |title=Anselm Weyer: ''Der Tanz des Günter Grass. Vogelscheuchen, Motten, fünf Köche und eine Gans: Der große Literat hatte eine Schwäche fürs Ballett. ''T''anz die europäische Zeitschrift für Ballett, Tanz und Performance'' (Mai 2010), S. 50ff. |access-date=20. 11. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814130436/http://www.kultiversum.de/Tanz/G%C3%BCnter-Grass-Ballett-Vogelscheuchen-Portraet.html |archive-date=14. 8. 2011 |url-status=dead }}</ref> Do 1958. godine stvara uglavnom manja prozna djela, pripovjetke i pozorišne komade, koje Grass određuje kao poetski i apsurdni teatar. Sa svojim prvim romanom ''[[Limeni bubanj (roman)|Limeni bubanj]]'', 1959. godine, počinje njegovi veliki stvaralački literarni period. Roman, od kojeg je kasnije snimljen''[[Limeni bubanj (film)|film Limeni bubanj]]'' u režiji [[Volker Schlöndorff|Volkera Schlöndorffa]] predstavlja dio njemačke historije: Opisuje pet decenija od 1899. godine do osnivanja [[Savezna Republika Njemačka|Savezne Republike Njemačke]]. U ovom djelu tematizira kolektivnu prisilu prema njemačkom narodu, od strane nacista, za vrijeme [[Treći rajh|Trećeg rajha]]. Težište romana je njegova kritika nedovršene obrade ovog vremena od strane njemačkih historičara.<ref>[http://www.die-biografien.de/biografien/252.php Günter Grass-Biografie] auf dem Biografien-Portal [http://www.die-biografien.de/ www.die-biografien.de]</ref> U stanu Grassovog susjeda i prijatelja [[Uwe Johnson|Uwea Johnsona]] u [[Berlin-Friedenau|Friedenauu]], koji se za to vrijeme nalazi u [[New Yorku City|New Yorku]], sastaju se i u njemu žive od 19. februara članovi, te godine osnovane, [[Komune I]], politički vanparplamentarne opozicije studentskog pokreta. Stan se sastojao od njegovog ateljea i radnog stana, kog je pored drugog stana unajmio [[Ulrich Enzensberger|Ulrichu Enzensbergeru]]. O osnivanju komune Johnson je saznao iz novina. U tom je stanu planiran tzv. ''[[Komuna I#Puding-atentat|Puding-atentat]]'' na američkog potpredsjednika [[Hubert H. Humphrey|Huberta H. Humphreya]]. Plan je od strane policije razotkriven i nije proveden, ali je pobudio veliko interesovanje u njemačkim medijima. Na molbu Johnsona, Grass je organizirao uz pomoć policije iseljavanje Komune ist stana. Na jednoj literaturnoj prezentaciji Grassa na [[Njemački evangelistički crkveni dan|Njemačkom evangelističkom crkvenom danu]] ({{jez-de|Deutscher Evangelischer Kirchentag}}) 1969. godine u [[Stuttgart]]u, jedan je pripadnik [[SS]]-a uzimanjem [[cijankalija]] izvršio samoubistvo. U eseju ''Tagebuch einer Schnecke'', opisuje oca novinarke i politikologa [[Ute Scheub]], kao ''Manfred Augsta.''<ref>Ute Scheub: [http://www.taz.de/1/archiv/archiv/?dig=2006/02/18/a0333 Am Schweigen erstickt], ''Taz'', 18. Februar 2006.</ref><ref>[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/buecher/rezensionen/sachbuch/das-war-zyankali-mein-fraeulein-1307198.html faz.net]{{Mrtav link}}</ref> Na jednoj prezentaciji njemačke kulture u [[Tel Aviv]]u 1971. godine Grassa je primila tadašnja [[izrael]]ska [[Spisak predsjednika vlada Izraela|predsjednica vlade]] [[Golda Meir]].<ref>{{Webarchive | url=http://www.deutsch-israelische-gesellschaft.de/dig_information/geschichte_deutsch_israelische_beziehungen.htm#1970 | wayback=20040604035405 | text=Deutsch-Israelische-Gesellschaft}}</ref> U svom političkom životu Grass je podržavao [[Socijaldemokratska partija Njemačke|Socijaldemokratsku partiju Njemačke]] (SPD), a od 1982. je postao i njen član. 1965. godine objavio je džepnu knjigu ''dich singe ich demokratie – loblied auf willy'', o njemačkom političaru [[Willy Brandt|Willyju Brandtu]], kog je upoznao 1961. Nakon toga sa nekoliko poznatih književnika osniva pokret ''Wahlkontor deutscher Schriftsteller.''<ref>Klaus Roehler, Rainer Nitsche (Hrsg.): ''Das Wahlkontor deutscher Schriftsteller in Berlin 1965. Versuch einer Parteinahme. Politisch-literarische Revue mit Beiträgen von Friedrich Christian Delius, Günter Grass, Peter Härtling, Günter Herburger, Klaus Roehler, Karl Schiller, Peter Schneider, Günter Struve und Klaus Wagenbach.'' Transit, Berlin 1990, {{ISBN|3-88747-061-3}}.</ref> Pobjedom Brandta na izborima, Grass se razočarava, jer mu Brandt nije dodijelio nikakvu političku zadaću.<ref>Jan Fleischhauer: [http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,784366,00.html ''Abschied von einer moralischen Instanz.''] 2011.</ref> Nakon diskusije o pitanjima [[pobačaj]]a i zahtjeva za ukidanje člana 218. Kaznenog zakona Njemačke, kojim se kažnjava izvršilac pobačaja, Grass iz protesta prema držanju njemačkih biskupa, istupa iz crkve.<ref>[http://m.haz.de/Nachrichten/Kultur/Uebersicht/Guenter-Grass-und-die-Religion „Von Katz und Maus und mea culpa“: Günter Grass und die Religion] In: haz.de vom 22.November 2012.</ref> Svojim kontradiktornim političkim stavovima, protivi se čak i unutar SPD-a. Tako se u februaru 1990. protivio [[Reunifikacija Njemačke|ujedinjenju Njemačke]], te se zalagao za jedan vid [[Konfederacija|konfederacije]] dviju njemačkih zemalja, u kojoj bi se [[Istočna Njemačka|istočnom dijelu]] dala mogućnost privrednog i političkog oporavka.<ref>[http://www.zeit.de/1990/07/guenter-grass ''Kurze Rede eines vaterlandslosen Gesellen''.] In: ''[[Die Zeit]].'' Nr. 7/1990.</ref> Iz protesta prema tzv. ''Azil-kompromisu'', u kojem se ograničavaju prava na politički azil, te prihvaćanja ovog kompromisa od strane SPD-a, Grass istupa iz partije 1992. godine.<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13679244.html ''Unke an Schnecke.''] In: ''[[Der Spiegel]]'' 1/1993.</ref> Mada se i dalje zalaže za socijaldemokratske ideje i političare, a 2005. godine podržava ministricu vlade [[Schleswig-Holstein]]a [[Heide Simonis]] i zalaže se za ponovno uvođenje Poreza na imovinu, posebno za one sa visokih prihodima. Kao suosnivač Saveza njemačkih književnika, Grass je kritikovao politiku udruženja, koja je pod predsjedavanjem [[Bernt Engelmann|Bernta Engelmanna]], bila prilično kritički naklonjena diktatorima u zemljama Istočne Evrope. Na jednoj konferenciji Saveza 24-26. septembra 1987. izabran je u predsjedništvo, ali već nakon kongresa u [[Stuttgart]]u 1988. napušta udruženje zajedno sa cjelokupnim predsjedništvom, zbog diskusije o alternativama u medijskom pristupu, te o neuvažavanjem prijedloga o stvaranju samostalnog sindikata pisaca. Sa Grassom je udruženje napustila predsjednica [[Anna Jonas]] i još oko 50 drugih književnika.<ref>{{cite web|title=SCHRIFTSTELLER: Auszug des Löwen Der Verband deutscher|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13531941.html|website=Der Spiegel|access-date=21. 11. 2017|date=19. 12. 1988}}</ref><ref>Renate Chotjewitz, Carsten Gansel (Hrsg.): ''Verfeindete Einzelgänger. Schriftsteller streiten über Politik und Moral''. Aufbau Verlag, Berlin 1977, {{ISBN|3-7466-8023-9}} sowie die Darstellung des VS-Landesverbands Bayern [http://www.vs-bayern.de/kat2.php?c=vorstand.8.inc Wer wir sind: Zur Geschichte des VS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724200400/http://www.vs-bayern.de/kat2.php?c=vorstand.8.inc |date=24. 7. 2007 }}.</ref> Od 1968. godine Grass izabran je za člana [[P.E.N. Centar Njemačke|P.E.N. Centra Njemačke]], čiji počasni predsjednik postaje 2009. Sa [[džez]] muzičarom [[Günter Sommer|Günterom Sommerom]] od 1985. godine izdao je više nosača zvuka, na kojima uz njegovu muziku čita iz svojih djela. Grass je podržavao tzv. ''Akciju 1:1'', njemačkog udruženja homoseksualaca, za ravnopravnost u ostvarenju prava na partnerstvo.<ref>Aktion 1:1: ''[http://www.aktion-einszueins.de/testimonials.htm Testimonials – Statements der Unterstützer der Aktion 1:1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070504235015/http://www.aktion-einszueins.de/testimonials.htm |date=4. 5. 2007 }}''</ref> Potpisnik je ''Frankfurtske deklaracije o pravopisnoj formi'', kojom se grupa njemačkih književnika protivi i poziva na bojkot pravopisne reforme njemačkog jezika iz 1996. godine. U kasnijim djelima Grass koristi i dalje stari pravopis. 2005. osnovao je literaturni krug [[Lübeck 05]], kom između ostalih pripadaju [[Thomas Brussig]], [[Michael Kumpfmüller]], [[Katja Lange-Müller]], [[Benjamin Lebert]], [[Eva Menasse]], [[Matthias Politycki]], [[Tilman Spengler]] i [[Burkhard Spinnen]]. 1997. godine osnovao je [[Zadužbina Otto Pankok|Zadužbinu Otto Pankok]] u sjećanje na svog bivšeg učitelja, za podršku [[Sinti]]ja i [[Roma]]. Zalagao se i protiv atomske energije, učestvovanjem na jednoj literaturnoj prezentaciji u nuklearnoj elektrani Krümmel u aprilu 2011.<ref>[http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/0,1518,756120,00.html ''Protestlesung in Krümmel. Günter Grass poltert gegen Lobbyisten''.] In: ''[[Spiegel Online]].'' 10. April 2011.</ref> Do smrti Günter Grass živio je u [[Behlendorf]]u okrugu [[Kreis Herzogtum Lauenburg]] u blizini [[Ratzeburg]]a i oko 25&nbsp;km južno od [[Lübeck]]a. U Lübecku se nalazi [[Günter-Grass-Haus]], u kojem se nalazi veći dio njegovih literarnih i umjetničkih djela. == Literarno djelo == === Uloga Grassa kao političkog pisca === [[Intencija]] Grassovih djela je između ostalih pisanje protiv zaborava, te gubitak njegovog zavičaja Gdanjska. Njegova djela tematiziraju [[nacionalsocijalizam]] i njegove posljedice na modernu Njemačku. Takođe, djela koja se tematski tiču poslijeratnog doba (kao npr. u [[Novela|noveli]] ''[[Im Krebsgang]]'' iz 2002. godine), gdje povezuje teme zaborava i krivice, preispituje tačnost kroz osobna sjećanja, (npr.u romanu ''[[Štakorica]]'') i istovremeno postavlja pitanja o kolektivnom zaboravu. U obrazloženju [[Nobelov komitet|Nobelovog komiteta]], navodi se da je on ''"...u svojim djelima tamnom fabulom, iscrtao lice historije."''<ref>Pressemitteilung der Schwedischen Akademie: ''[http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1999/press-ty.html Der Nobelpreis in Literatur 1999: Günter Grass].'' 30. September 1999.</ref> Književna kritičarka [[Rebecca Braun]] konstatira, da on u svojim djelima i političkim spisima, nakon 1970. godine uspostavlja tendenciju stalne prisutnosti u javnim medijima i da svjesno svoja djela prilagođava svojim zamislima i trenutnoj političkoj situaciji. Slično komentariše njegova djela [[Monika Shafi]], da on besprekidnom tendencijom ugrađuje svoje autobiografske poglede, ali ih i istovremeno sakriva.<ref name=shafi>Monika Shafi The Novel in German since 1990, Hrsg. Stuart Taberner, Cambridge University Press, 01.09.2011, S. 271 und 273</ref><ref>Vgl. auch Stuart Taberner: "Kann schon sein, daß in jedem Buch von ihm etwas Egomäßiges rauszufinden ist": "Political" Private Biography and "Private" Private Biography in Günter Grass's Die Box' (2008), German Quarterly, 82:4 (2009), 504-21.</ref> U spisu ''Cambrigde Companion to Günter Grass'', [[Stuart Taberners]] nalazi jednu neprekidnu demokratsku težnju, kao pokušaj potiskivanja oduševljenja nacionalsocijalizmom u svojoj mladosti. Kao javna ličnost, prenosi svoja osobna iskustva, na zakazivanje čitavog njemačkog naroda, ali izbjegava jasno i jednostrano gledište riječima: ''As with all of Grass’s work, and testament to the essentially democratic tenor of his literary texts, artistic endeavours, essays and speeches, Peeling the Onion tenders an invitation to its reader to think in shades of grey rather than in black and white''.<ref>Stuart Taberner, The Cambridge Companion to Günter Grass, Stuart Taberner, Cambridge University Press 2009, S.150</ref> === Romani, drame, pripovjetke === [[Roman]] ''[[Limeni bubanj (roman)|Limeni bubanj]]'' (1959) napisan je slikovitim jezikom glavnog junaka [[Infantilizmus|infantilnog]] ''Oskara Matzeratha'', koji iz svoje dječije perspektive opisuje svijet odraslih i uz pomoć svog limenog bubnja, može opisati događaje u kojima nije direktno učestvovao, kao npr. rođenje svoje majke. Sa ''Limenim bubnjem'', gdje literarno prvi put konfrontira historijske događaje sa nadrealno-grotesknim slikovitim jezikom, Grass upravo iznalazi svoj stvaralački stil. Kao jedan od prvih pisaca na njemačkom jeziku, koristi direktnu konfrontaciju sa stvarnim zbivanjima [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i smišljeno povezuje historijske činjenice. Time i njegov zavičaj [[Kašubija]] nalazi mjesto u svjetskoj literaturi. Grass je za ovaj roman, nakon čitanja još neobjavljenih rukopisa, 1958. godine dobio nagradu [[Grupa 47|Grupe&nbsp;47]], čiji je član postao 1957. Žiri koji dodjeljuje [[Književna nagrada grada Bremena|književnu nagradu Bremena]], predložio je 1960. roman za glavnu nagradu, ali je to od gradskog senata [[Bremen]]a odbijeno. Te i slijedeće godine književna nagrada nije uopće dodijeljena. Njemački režiser [[Volker Schlöndorff]] snimio je film ''[[Limeni bubanj (film)|Limeni bubanj]]'' 1979. godine, koji je snimljen u produkciji tadašnjeg [[SFRJ|jugoslavenskog]] [[Jadran film]]a. Drugu knjigu o [[Gdanjsk]]u za vrijeme Drugog svjetskog rata ''[[Mačka i miš]]'', napisao je 1961. godine u kojem opisuje priču o mladiću ''Joachimu Mahlkeu''. Knjiga je izazvala skandal uglavnom zbog dijela u kojem piše o onaniji, a ministar rada, socijalne skrbi i zdravstva [[Hessen]]a je zahtijevao da se novela zbog nemoralnog sadržaja indicira. Nakon protesta javnosti i drugih pisaca, zahtjev je povučen. Dvije godine kasnije piše ''[[Pseće godine]]'', zadnju knjigu tzv. ''[[Gdanjska trilogija|Gdanjske trilogije]]'' Svoju najpoznatiju dramu ''[[Die Plebejer proben den Aufstand]]'' objavio je 1966. godine. U njoj obrađuje radničku [[Pobuna u Istočnoj Njemačkoj 1953.|pobunu 17. juna 1953.]] godine u [[Demokratska republika Njemačka|Demokratskoj republici Njemačkoj]] i ulogu [[Marksizam|marksističkog]] intelektualca. Glavni lik "Šef" je prepoznatljiv po osobinama [[Bertolt Brecht|Bertolta Brechta]]. Tumačenju drame i njenom reduciranju, kao protubrehtovskoj, Grass se protivio. 1968. godine objavljuje knjigu ''Briefe über die Grenze'', zbirku dijaloga između njega i češkog pisca [[Pavel Kohout|Pavela Kohouta]] o temi [[Praško proljeće|Praškog proljeća]]. U romanu ''[[Lokalna anestezija]]'', objavljenom 1969. godine, pisac svoje [[Anarhizam|anarhističke]] i socijaldemokratske političke poglede dijeli na više osoba. Glavni junak je zubar, koji se sukobljava s aktuelnim problemima. Ovo je i prvi put da piše o aktuelnim studentskim pokretima, te da se odvaja od svojih historijskih tema. Knjiga je u [[SAD]]-u euforično primjena,<ref>[http://www.zeit.de/1970/22/oertlich-anders-betaeubt Örtlich anders betäubt], Rezension von [[Hellmuth Karasek]] in [[Die Zeit]] vom 29. Mai 1970, abgerufen 20. Oktober 2014.</ref> dok su kritike u Njemačkoj bile prilično suzdržane. Nakon izlaska pripovjetke ''Dnevnik jednog puža'' 1972, koja opisuje izbornu borbu za Njemački parlament 1969. godine, Grass se privremeno povlači iz političkog djelovanja. Romanom ''[[Lumbur]]'', objavljenim 1977. postaje poznat kao [[Epika|epičar]]. Dvije godine kasnije objavljuje priču ''[[Sastanak u Telgteu]]'', sa sadržajem iz [[barok]]nog vremena 1647. godine, kada se u vrijema pregovora o [[Westfalski mir|Westfalskom miru]], sastaje nekoliko pjesnika. Sastanak se odvija po principima 300 godina kasnije održavanih sastanaka [[Grupa 47|Grupe 47]], osnovane od [[Hans Werner Richter|Hansa Wernera Richtera]]. Priča je njemu i posvećena. Prva rečenica iz romana ({{jez-de|Ilsebill salzte nach.}}) je 2007. godine od prominentnog literarnog žirija, proglašena [[Najljepša prva rečenica njemačke literature|najljepšom prvom rečenicom]] njemačke literature. Putovanje u Aziju, ga 1980. godine inspirira za pisanje narativnog djela ''Plodovi mašte i razmišljanja ili Nijemci izumiru'', u kojem se ponovo dotiče aktuelnih poltičkih dešavanja. Osam godina kasnije slijedi prozno djelo ''[[Štakorica]]'', po kojem je 1997. godine snimljen film u režiji [[Martin Buchhorn|Martina Buchhorna]], ali se Grass od od ovog filma ogradio. U pripovjetci ''[[Zloguke žabe]]'' iz 1992, piše o potrebnom izmirenju podijeljene Njemačke, kao i izmirenju Njemaca između sebe. Svoj poslijednji roman ''[[Široko polje]]'' izašao je 1995. Radnja se dešava u [[Berlin]]u između gradnje [[Berlinski zid|Berlinskog zida]] i [[Reunifikacija Njemačke|njemačkog ujedinjenja]], i jedna je panorama njemačke historije od revolucije iz 1848. godine do sadašnjosti. Roman je ostao upamćen sa upečatljivom frazom o Istočnoj Njemačkoj: "Živjeli smo u udobnoj diktaturi". Za ovu politički jako diskutiranu knjigu, Grass je dobio [[Literarna nagrada Hans Fallada|nagradu Hans-Fallada]]. === Lirika === === Grass kao politički aktivni intelektualac === === Pripadnost Waffen-SS-u === Grass je od 1942 dobrovoljno bio pripadnik SS-Waffen, kao i Luftwaffenhelfer. === Dokumenti Stasi-ja === === Springer koncern === === Kontoverze oko poeme "Was gesagt werden muss" === == Nagrade == [[Datoteka:Günter Grass and Willy Brandt.jpg|250px|mini|desno|Günter Grass sa [[Zapadna Njemačka|zapadnonjemačkim]] kancelarom [[Willy Brandt|Willijem Brandtom]], 1972.]] Günter Grass je za svoja djela dobio na desetine nagrada i priznanja. Svakako, najveća nagrada za književnika je Nobelova nagrada za književnost koju je ovaj pisac dobio 1999. godine. Njegova literatura se obično smatra kao dio njemačkog umjetničkog pokreta poznat kao ''Vergangenheitsbewältigung'', što bi prevedeno na [[bosanski jezik]] značilo kao pokret za "suočavanje s prošlošću". 1965. godine, Grass je dobio Nagradu Georg Büchner a 1993. izabran je za počasnog član [[UK|britanskog]] Kraljevskog društva za književnost. Godine 1995. dobio je Nagradu Hermann Kesten. Predstavnici grada Bremena osnovali su Fondaciju Günter Grass sa ciljem centralnog prikupljanja svih njegovih njegovih brojnih radova, a posebno njegovih ličnih govora, videa i filmova. U Kući Güntera Grassa koja se nalazi u Lübecku, nalazi se arhiva i biblioteka kao i izložba njegovih crteža i skulptura. == Bibliografija == * "[[Limeni bubanj (roman)|Limeni bubanj]]", roman, 1959. * "Mačka i miš" * "Moj vijek" * "Pasje godine" * "Lumbur" * "Sastanak u Talgeteu" * "Zloguke žabe" * "Korakom raka" * "Štakorica" * "Lokalna anestezija" == Reference == {{refspisak|2}} {{Commonscat}} {{Njemačka književnost}} {{Nobelova nagrada za književnost laureati 1976-2000}} {{Nagrada "Georg Büchner"}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Grass, Günter}} [[Kategorija:Rođeni 1927.]] [[Kategorija:Umrli 2015.]] [[Kategorija:Biografije, Gdańsk]] [[Kategorija:Njemački pisci]] [[Kategorija:Njemački slikari]] [[Kategorija:Njemački grafičari]] [[Kategorija:Njemački kipari]] [[Kategorija:Günter Grass]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za književnost]] ltupo5pysr1ccda4gg94fjbqj46sd6c Milorad Dodik 0 24156 3932285 3807586 2026-09-30T21:33:00Z Bakir123 110053 3932285 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime = Milorad Dodik |slika = Milorad Dodik 2026 (cropped).jpg |redoslijed = 8. [[predsjednik Republike Srpske]] |vrijeme_na_vlasti = 15. novembar 2022 – 12. juni 2025.{{Efn|[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija BiH]] je 6. augusta 2025. donijela odluku o ukidanju mandata Miloradu Dodiku. Prestanak mandata označen je kao 12. juni 2025, jer je tog dana presuda [[Sud Bosne i Hercegovine|Suda BiH]] postala pravosnažna. Žalbu na tu odluku je 18. augusta 2025. Apelaciono odjeljenje Suda BiH odbilo kao neosnovanu, čime je odluka CIK-a postala pravosnažna.<ref name="RS MD">{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/procitajte-kompletnu-odluku-suda-bih-ovo-je-presuda-milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-rs/602176|title=Pročitajte kompletnu odluku Suda BiH: Ovo je presuda - Milorad Dodik više nije predsjednik RS|date=18. 8. 2025|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=18. 8. 2025}}</ref><ref name="AO Sud BiH">{{Cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/ODLUKA%20SUDA%20BIH%20POVODOM%20%C5%BDALBE%20MILORADA%20DODIKA%20NA%20ODLUKU%20CIK-A|title=ODLUKA SUDA BIH POVODOM ŽALBE MILORADA DODIKA NA ODLUKU CIK-A|website=www.sudbih.gov.ba|language=en|access-date=18. 8. 2025}}</ref>|naziv=Prekid mandata|grupa=lower-alpha}} |prethodnik = [[Željka Cvijanović]] |nasljednik = [[Ana Trišić-Babić]] (v. d.) |vrijeme_na_vlasti2 = 15. novembar 2010 – 19. novembar 2018. |prethodnik2 = [[Rajko Kuzmanović]] |nasljednik2 = [[Željka Cvijanović]] |redoslijed3 = 16. [[predsjedavajući Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] |vrijeme_na_vlasti3 = 20. novembar 2020 – 20. juli 2021. |prethodnik3 = [[Šefik Džaferović]] |nasljednik3 = [[Željko Komšić]] |vrijeme_na_vlasti4 = 20. novembar 2018 – 20. juli 2019. |prethodnik4 = [[Bakir Izetbegović]] |nasljednik4 = [[Željko Komšić]] |redoslijed5 = 7. [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda srpskog naroda|član Predsjedništva Bosne i Hercegovine iz reda srpskog naroda]] |vrijeme_na_vlasti5 = 20. novembar 2018 – 15. novembar 2022. |prethodnik5 = [[Mladen Ivanić]] |nasljednik5 = [[Željka Cvijanović]] |redoslijed6 = 6. [[predsjednik Vlade Republike Srpske]] |vrijeme_na_vlasti6 = 28. februar 2006 – 15. novembar 2010. |prethodnik6 = [[Pero Bukejlović]] |nasljednik6 = [[Anton Kasipović]] (v.d.) |vrijeme_na_vlasti7 = 31. januar 1998 – 16. januar 2001. |prethodnik7 = [[Gojko Kličković]] |nasljednik7 = [[Mladen Ivanić]] |redoslijed8 = 1. [[Savez nezavisnih socijaldemokrata#Spisak predsjednika|predsjednik]] [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Saveza nezavisnih socijaldemokrata]] |vrijeme_na_vlasti8 = od 10. marta 1996. |prethodnik8 = ''Funkcija osnovana'' |nasljednik8 = |datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1959|03|12}} |mjesto_rođenja = [[Banja Luka]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|NR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] |etnicitet = [[Srbi]]n |politička_stranka = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] {{Malo|(od 1996)}}<br>[[Savez reformskih snaga Jugoslavije]] {{Malo|(1990–1991)}} |supružnik = Snježana Dodik |djeca = 2 (Gorica i Igor) |obrazovanje = '''Visoko:''' [[Fakultet političkih nauka u Beogradu|Fakultet političkih nauka]] [[Univerzitet u Beogradu|Univerziteta u Beogradu]] |vjera = [[Pravoslavlje]] |potpis = Milorad Dodik signature.svg |web_stranica = }} '''Milorad Dodik''' (rođen 12. marta 1959) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Srbi|srpski]] političar, bivši [[predsjednik Republike Srpske]], [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|premijer Republike Srpske]] i član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz reda srpskog naroda. Predsjednik je [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Saveza nezavisnih socijaldemokrata]]. Protiv Dodika je 2023. započeto suđenje radi nepoštivanja odluka [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika u BiH]] i rušenja ustavnog poretka BiH, a 26. februara 2025. [[Sud Bosne i Hercegovine]] prvostepenom presudom proglasio ga krivim.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2023/12/18/sud-bih-odbio-sve-zalbe-dodikove-odbrane-sudjenje-u-srijedu|title=Sud BiH odbio sve žalbe Dodikove odbrane, suđenje u srijedu|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=20. 1. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/Otpremljena%20prvostepena%20presuda%20u%20predmetu%20Milorad%20Dodik%20i%20drugi|title=Otpremljena prvostepena presuda u predmetu Milorad Dodik i drugi|website=www.sudbih.gov.ba|language=|access-date=3. 5. 2025}}</ref> Apelaciono vijeće Suda BiH proglasilo ga je pravosnažno krivim, nakon čega je uprkos nizu žalbi, [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija BiH]] Dodiku zvanično oduzela mandat predsjednika RS-a.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/articles/cp94n3lr2z2o/lat|title=Milorad Dodik više nije predsednik Republike Srpske, Sud BiH odbio žalbu|date=1. 8. 2025|website=BBC News na srpskom|language=sr-latn|access-date=16. 12. 2025}}</ref> ==Politička karijera== Dodik počinje političku karijeru u stranci [[Ante Marković]]a, tadašnjeg predsjednika vlade [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]], [[Savez reformskih snaga|Savezu reformskih snage]]. Kao član te stranke izabran je u bosanskohercegovačku skupštinu na prvim višestranačkim izborima u BiH 1990. ===Republika Srpska=== Za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]] bio je predstavnik u Narodnoj Skupštini Srpske Republike Bosne i Hercegovine kao nezavisni poslanik. Tokom 1996. učestvuje u stvaranju [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranke nezavisnih socijaldemokrata]] kada i postaje predsjednik te stranke. Tu funkciju Dodik obnaša i danas. U 1997. je izabran za člana Narodne skupštine Republike Srpske. Pobjedom na izborima postaje mandatar, a kasnije i predsjednik Vlade Republike Srpske. Na toj funkciji ostaje do 2001. kada njegova koalicija gubi na izborima. Poslije izbora 2006. ponovo se vraća na tu funkciju. Na izborima održanim u oktobru 2010, izabran je za Predsjednika Republike Srpske. ===Predsjedništvo BiH=== Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.#Srpski član|Opći izborima u Bosni i Hercegovini 2018.]] izabran je za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz reda [[Srbi|srpskog naroda]].<ref>{{cite web |title=Opći izbori 2018. - potvrđeni rezultati - predsjedništvo BiH - Republika Srpska |url=https://www.izbori.ba/rezultati_izbora?resId=25&langId=1#/1/2/0/0/703 |website=izbori.ba |publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine |access-date=7. 9. 2021}}</ref> === Predsjednik Republike Srpske === Na općim izborima 2022. postao je 8. predsjednik Republike Srpske. Međutim, mandat mu prestaje 12. juna 2025. na dan pravosnažnosti presude [[Sud Bosne i Hercegovine|Suda Bosne i Hercegovine]].<ref name="RS MD" /><ref name="AO Sud BiH" /> ==Kontroverze== ===Negiranje masakara na Tuzlanskoj kapiji i na Markalama=== Godine 2009, Dodik je izrekao da je [[Masakr na Kapiji]] isceniran, a nazvao je upitnim i [[Masakri na Markalama|Masakre na Markalama]]. Grad [[Tuzla]] je podnio optužnicu protiv Dodika, a [[Sarajevo|Grad Sarajevo]] je podnio krivičnu prijavu zbog zloupotrebe položaja i vlasti, kao i izazivanja nacionalne, rasne i vjerske mržnje.<ref>{{cite news|title=Sarajevo files charges against RS's Dodik|url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/newsbriefs/2009/10/07/nb-06|newspaper=Southeast European Times|date=7. 10. 2009}}</ref> Iz [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Ureda visokog predstavnika]] saopštili su da Dodik negira počinjene ratne zločine i navodi da "kada takve iskrivljene činjenice dolaze od zvaničnika na visokoj poziciji, zvaničnika koji je dužan da poštuje Dejtonski mirovni sporazum i sarađuje sa [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Haškim sudom]], onda su posebno neodgovorni i potkopavaju ne samo institucije odgovorne za održavanje vladavine prava, već i kredibilitet samog pojedinca."<ref>{{cite news|title=OHR slams Dodik statements|url=http://www6.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2009&mm=09&dd=16&nav_id=61796|newspaper=B92|date=16. 9. 2009|access-date=19. 1. 2011|archive-date=28. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728011844/http://www6.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2009&mm=09&dd=16&nav_id=61796|url-status=dead}}</ref> ===Negiranje genocida u Srebrenici=== Dodik je [[genocid u Srebrenici]] nazvao "izmišljenim mitom".<ref name="Independent-Dodik-'fabricated myth'">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/srebrenica-massacre-genocide-milorad-dodik-bosnia-myth-a8869026.html|title=Srebrenica massacre is 'fabricated myth', Bosnian Serb leader says|date=14. 4. 2019|website=The Independent|language=en|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220514/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/srebrenica-massacre-genocide-milorad-dodik-bosnia-myth-a8869026.html|archive-date=14. 5. 2022|url-status=live|access-date=6. 11. 2019|author1=Zamira Rahim|url-access=subscription}}</ref> On je u intervjuu u beogradskom listu [[Večernje novosti]] u aprilu 2010. izjavio da "ne možemo i nikada nećemo prihvatiti da se taj događaj kvalifikuje kao genocid", te se odrekao izvještaja Republike Srpske iz 2004. koji je priznao razmjere ubistva i izvinio se porodicama žrtava, tvrdeći da je izvještaj usvojen zbog pritiska [[Međunarodna zajednica|međunarodne zajednice]]. Ne potvrđujući cifru, tvrdio je da je broj žrtava 3.500, a ne 7.000 koliko ih prihvata izvještaj, navodeći da je 500 popisanih žrtava živo i da je više od 250 ljudi pokopanih u [[Memorijalni centar Srebrenica – Potočari|Spomen obilježju genocida u Srebrenici u Potočarima]] umrlo na drugim mjestima.<ref name="france24.com-2010-Not-genocide-Serb-leader2">{{cite news|url=http://www.france24.com/en/20100427-srebrenica-was-not-genocide-bosnian-serb-leader|title=Srebrenica was not genocide: Bosnian Serb leader|date=27. 4. 2010|agency=Agence France-Presse|access-date=28. 4. 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100717064036/http://www.france24.com/en/20100427-srebrenica-was-not-genocide-bosnian-serb-leader|archive-date=17. 7. 2010}}</ref> U istom mjesecu, 10. aprila 2010, Dodik je pokrenuo reviziju izvještaja iz 2004, navodeći da je broj ubijenih preuveličan i da je izvještaj izmanipulisao bivši mirovni izaslanik.<ref name="france24.com-2010-Not-genocide-Serb-leader2"/><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE63K0E2|title=Envoy slams Bosnia Serbs for questioning Srebrenica|work=Reuters|access-date=21. 4. 2010}}</ref> Ured visokog predstavnika je odgovorio i naveo da "[[Vlada Republike Srpske]] treba preispitati svoje zaključke i uskladiti se sa činjenicama i zakonskim zahtjevima i djelovati u skladu s tim, umjesto da nanosi emocionalni bol preživjelima, muči [[Historija|historiju]] i omalovažava javnu sliku o zemlji".<ref>{{cite news|url=http://www.ohr.int/ohr-dept/presso/pressr/default.asp?content_id=44835|title=RS Government Special Session A Distasteful Attempt to Question Genocide|publisher=OHR|access-date=21. 4. 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318084354/http://www.ohr.int/ohr-dept/presso/pressr/default.asp?content_id=44835|archive-date=18. 3. 2015}}</ref> Dodik je 12. jula 2010, na 15. godišnjicu masakra u Srebrenici, izjavio da priznaje ubistva koja su se dogodila na tom mjestu, ali ono što se dogodilo u Srebrenici ne smatra genocidom, što se razlikuje od zaključaka MKSJ-a i [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnog suda pravde]], navodeći da je "(i) genocid počinjen nad srpskim narodom na ovom području gdje su masovno ubijane žene, djeca i starci".<ref name="Srebrenica massacre 'not genocide'">[http://news.smh.com.au/breaking-news-world/srebrenica-massacre-not-genocide-20100713-1083q.html Srebrenica massacre 'not genocide'], ''[[The Sydney Morning Herald]]/[[Agence France-Presse]]'', 13 July 2010</ref><ref name="Arslanagic2">{{cite news|last=Arslanagic|first=Sabina|title=Dodik Again Denies Srebrenica Genocide|url=http://www.balkaninsight.com/en/article/dodik-slams-international-community-for-referring-to-srebrenica-massacre-as-genocide|newspaper=Balkan Insight|date=3. 12. 2010}}</ref><ref>Ivica Bakota; (2019) ''Bosnia-Herzegovina social briefing: Bosnian genocide denial'' p. 3; {{ISSN|2560-1601}} [https://china-cee.eu/wp-content/uploads/2019/05/2019s0467%EF%BC%8813%EF%BC%89Bosnia-Herzegovina.pdf]</ref><ref>{{cite news|title=Peace Implementation Council Steering Board Communiqué|url=http://www.ohr.int/pic/default.asp?content_id=45573|newspaper=Office of the High Representative|date=1. 12. 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101207141408/http://www.ohr.int/pic/default.asp?content_id=45573|archive-date=7. 12. 2010|df=dmy-all}}</ref> Dodik je u decembru 2010. osudio [[Vijeće za provedbu mira|Vijeće za implementaciju mira]] (PIC), međunarodnu zajednicu od 55 zemalja, jer su masakr u Srebrenici nazvali genocidom.<ref name="Arslanagic2"/> [[Datoteka:Počasna jedinica i Dodik Dan Republike 2018.jpg|mini|Dodik ljubi [[Zastava Republike Srpske|zastavu Republike Srpske]] pred paradu povodom [[Dan Republike Srpske|Dana Republike]] u [[Banja Luka|Banjaluci]], 9. januar 2018.]] Koristio je razne tvrdnje, koje su zastupali drugi poricatelji i teoretičari zavjere,<ref name="Humanitarian-Law-Center-Revisionism-Bosnia-20192">{{cite web|url=http://www.hlc-rdc.org/?p=36383&lang=de|title=Truth and Revisionism in Bosnia and Herzegovina – Fond za humanitarno pravo/Humanitarian Law Center|author2=Srđan Vučetić|date=21. 2. 2019|website=www.hlc-rdc.org|publisher=Humanitarian Law Center|language=en|access-date=16. 11. 2019|author3=Emil Kerenji|author4=Amila Buturović|author5=Valery Perry|author6=overall 31 signatories|author1=Eric Gordy|archive-date=16. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216135122/http://www.hlc-rdc.org/?p=36383&lang=de|url-status=dead}}</ref> kao što je da je Srebrenica zapravo osveta za [[Masakr u Kravici 1993.|napad na Kravicu 1993.]] i druge navodne zločine [[Bošnjaci|bosanskih Muslimana]] nad [[Srbi]]ma.<ref>{{cite book|last1=Nettelfield|first1=Lara J.|title=Srebrenica in the Aftermath of Genocide|last2=Wagner|first2=Sarah E.|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139034968|language=en|chapter=Pushing Back: Denial}}</ref> Dodik je 2017. uveo zakon kojim se zabranjuje predavanje o genocidu u Srebrenici i [[Opsada Sarajeva|opsadi Sarajeva]] u školama Republike Srpske, navodeći da je "ovdje nemoguće koristiti udžbenike... koji govore da su Srbi počinili genocid i držali Sarajevo pod opsadom. Ovo je nije tačno i ovo se ovdje neće učiti."<ref>{{Cite news|date=6. 6. 2017|title=Serb president bans teaching about Sarajevo siege, Srebrenica genocide|language=en|work=Reuters|author=Daria Sito-Sucic|url=https://www.reuters.com/article/us-bosnia-serbs-history-idUSKBN18X1SL|access-date=19. 5. 2020}}</ref> [[Narodna skupština Republike Srpske]] je 14. avgusta 2018, ponovo pod patronatom Dodika nakon njegovog prethodnog pokušaja 2010, odbacila izvještaj iz 2004. i odlučila da se sastavi nova komisija za reviziju izvještaja o događajima u Srebrenici i okolini grada u julu 1995.. Ovaj potez je odmah kritikovala [[međunarodna zajednica]].<ref name="DENIAL REPORT 2020-Böll-Case Study 1">{{cite book|url=https://rs.boell.org/en/2020/07/07/srebrenica-genocide-denial-report-2020|title=Srebrenica Genocide Denial Report 2020|date=maj 2020|website=Heinrich Böll Stiftung – Belgrade Serbia|publisher=The Srebrenica Memorial|language=en|chapter=Case Study 1: New Investigative Commissions|format=pdf|access-date=10. 12. 2020}}</ref><ref name="Rudic-2019-Commissions2">{{cite web|url=https://balkaninsight.com/2019/02/21/bosnian-serb-war-commissions-seeking-to-revise-truth-academics/|title=Bosnian Serb War Commissions 'Seeking to Revise Truth': Academics|date=21. 2. 2019|website=Balkan Insight|language=en|access-date=18. 5. 2020|author1=Filip Rudić}}</ref> Fond za humanitarno pravo je u svom izvještaju koji je potpisao 31 istaknuti potpisnik ovu novu situaciju opisao kao "kulminaciju više od decenije negiranja genocida i [[Revizionizam|historijskog revizionizma]] [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]-ove vlasti u Republici Srpskoj".<ref name="Humanitarian-Law-Center-Revisionism-Bosnia-20192"/><ref name="Rudic-2019-Commissions2"/> [[State Department]] Sjedinjenih Država izdao je saopštenje u kojem kritikuje taj potez, opisujući ga kao "pokušaje odbacivanja ili izmjene izvještaja o Srebrenici dio su širih napora da se revidiraju činjenice iz prošlog rata, da se negira historija i politizira tragedija".<ref name="N1-BA-US-Revision-Srebrenica-wrong">{{cite web|url=http://ba.n1info.com/English/NEWS/a279477/US-State-Department-Revision-of-Srebrenica-Report-is-wrong.html|title=US State Department: Revision of Srebrenica Report is wrong|date=16. 8. 2018|website=N1 BA|language=bs-Latn-BA|access-date=8. 11. 2019}}</ref> == Suđenje == [[Sud Bosne i Hercegovine]] je 26. februara 2025. prvostepenom presudom proglasio krivim [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]] Milorada Dodika na godinu zatvora i šest godina zabrane obavljanja političkih funkcija zbog neizvršavanja odluka [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|visokog predstavnika]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/Otpremljena%20prvostepena%20presuda%20u%20predmetu%20Milorad%20Dodik%20i%20drugi|title=Otpremljena prvostepena presuda u predmetu Milorad Dodik i drugi|website=www.sudbih.gov.ba|language=en|access-date=3. 5. 2025}}</ref><ref>{{Cite news|title=Otpremljena prvostepena presuda Miloradu Dodiku|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/otpremljena-prvostepena-presuda-miloradu-dodiku/33358346.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=25. 3. 2025|access-date=3. 5. 2025|language=sh|first=Radio Slobodna|last=Evropa}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.zurnal.info/clanak/milorad-dodik-osuden-na-godinu-dana-zatvora-i-sest-godina-zabrane-vrsenja-duznosti-predsjednika-rs-milos-lukic-osloboden-optuzbi/27642|title=PRESUDA SUDA BIH: Milorad Dodik osuđen na godinu dana zatvora i šest godina zabrane vršenja dužnosti predsjednika RS, Miloš Lukić oslobođen optužbi|date=26. 2. 2025|website=Žurnal|language=bs|access-date=3. 5. 2025}}</ref> Dodik je odbio priznati presudu i uveo zakone kojima se zabranjuje djelovanje državnih agencija za provođenje zakona u Republici Srpskoj, što je navelo Sud Bosne i Hercegovine da u martu 2025. izda naloge za hapšenje njega i drugih visokih zvaničnika Republike Srpske.<ref>{{Cite news|date=17. 3. 2025|title=Bosnia issues new nationwide arrest warrant for Bosnian Serb leader Milorad Dodik|url=https://www.euronews.com/my-europe/2025/03/17/bosnia-issues-new-nationwide-arrest-warrant-for-milorad-dodik|access-date=23. 3. 2025|work=[[Euronews]]|language=en}}</ref> Sud je također zatražio od [[Interpol]]a raspisivanje međunarodne potjernice za Dodikom i predsjednikom [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]] [[Nenad Stevandić|Nenadom Stevandićem]].<ref>{{Cite news|date=27. 3. 2025|title=Bosnian court seeks international arrest warrant for pro-Russian Serb president Dodik|url=https://apnews.com/article/bosnia-serbs-dodik-arrest-warrant-a275f3ca18b5e157af31eaabb6ea92a3|access-date=27. 3. 2025|work=[[AP News]]|language=en}}</ref> Interpol je na kraju odbio zahtjev za potjernicom, ocijenivši progon Dodika i Stevandića politički motiviranim.<ref>{{Cite news|date=2. 4. 2025|title=Interpol odbio tjeralicu za Dodika i Stevandića: ''Riječ je o političkom progonu''|url=https://bljesak.info/vijesti/politika/interpol-odbio-tjeralicu-za-dodika-i-stevandica-rijec-je-o-politickom-progonu/511143|access-date=3. 4. 2025|work=Bljesak.info|language=hr}}</ref> Dana 4. jula 2025, Dodik se dobrovoljno pojavio pred Sudom Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/dodik-se-sa-bubicem-u-tuzilastvu-bih-pojavio-danas-iza-1400-sati/250704182|title=Dodik se sa Bubićem u Tužilaštvu BiH pojavio danas iza 14:00 sati|date=4. 7. 2025|publisher=Klix.ba|language=bs|access-date=4. 7. 2025|author=A.Ku.}}</ref> Ročište je održano na osnovu prijedloga [[Tužilaštvo Bosne i Hercegovine|Tužilaštva Bosne i Hercegovine]]. Postupajući po prijedlogu, Sud je donio odluku kojom se ukida prethodno izdata potjernica za Dodikom, zamjenjujući je mjerom opreza koja zahtijeva samo povremeno javljanje nadležnom državnom organu.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/dodik-dao-iskaz-u-tuzilastvu-bih/|title=Dodik dao iskaz u Tužilaštvu BiH, ukinuti mu pritvor i potjernica|date=4. 7. 2025|website=N1|language=bs|access-date=4. 7. 2025}}</ref> Nakon postupka žalbe, 1. augusta 2025. Apelaciono vijeće Suda BiH potvrdilo je ovu presudu.<ref>{{Cite web|url=https://www.vijesti.ba/clanak/708539/donesena-pravosnazna-presuda-milorad-dodik-osudjen-na-godinu-dana|title=Donesena konačna presuda: Dodiku godinu dana zatvora i šest godina zabrane|website=vijesti.ba|language=bs|access-date=6. 8. 2025}}</ref> Na osnovu toga, [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija BiH]] je 6. augusta 2025. donijela odluku o prestanku mandata, te 18. augusta, nakon odbijanja žalbe kao neosnovane, službeno mu prestaje mandat na dan pravosnažnosti sudske presude, 12. juna 2025. U međuvremenu, dana 12. augusta 2025. Sud BiH je, na njegov zahtjev, preinačio njegovu jednogodišnju zatvorsku kaznu u novčanu kaznu od 36.500 KM.<ref>{{cite news|last1=Melez|first1=Selma|title=Bosnian Court Commutes Milorad Dodik's Jail Sentence to a Fine|url=https://balkaninsight.com/2025/08/12/bosnian-court-commutes-milorad-dodiks-jail-sentence-to-a-fine/|work=Balkan Insight|date=12. 8. 2025}}</ref> Narodna skupština Republike Srpske prvobitno je odbacila odluku suda i podržala Dodika kao predsjednika,<ref>{{cite news|url=https://bljesak.info/vijesti/politika/nsrs-raspisala-referendum-i-odbacila-presude-protiv-dodika/529495|title=NSRS raspisala referendum i odbacila presude protiv Dodika|publisher=Bljesak.info|language=hr|location=Mostar|access-date=23. 8. 2025}}</ref> ali ju je na kraju prihvatila u oktobru 2025.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/dodikova-saradnica-ana-trisic-babic-izabrana-za-vrsioca-duznosti-predsjednika-republike-srpske/251018064|title=Dodikova saradnica Ana Trišić-Babić izabrana za vršioca dužnosti predsjednika Republike Srpske|date=18. 10. 2025|publisher=Klix.ba|language=bs|access-date=18. 10. 2025|author=A.Ku.}}</ref> Shodno tome, Centralna izborna komisija objavila je da su [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2025.|prijevremeni predsjednički izbori u Republici Srpskoj]] za skraćeni desetomjesečni mandat zakazani za 23. novembar 2025.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/cik-bih-oduzeo-mandat-miloradu-dodiku-odluka-ce-biti-pravosnazna-nakon-isticanja-zalbe/|title=CIK BiH oduzeo mandat Miloradu Dodiku, odluka će biti pravosnažna nakon isticanja žalbe|date=6. 8. 2025|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=6. 8. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5706|title=Centralna izborna komisija BiH je utvrdila prestanak mandata predsjedniku Republike Srpske|date=6. 8. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=6. 8. 2025}}</ref><ref>{{Cite news|date=26. 2. 2025|title=Bosnia Serb leader Dodik found guilty of defying peace envoy|url=https://www.france24.com/en/live-news/20250226-bosnia-serb-leader-dodik-found-guilty-of-defying-peace-envoy|access-date=26. 2. 2025|work=[[France 24]]|language=en}}</ref> Dodik i SNSD su prvobitno odbili učestvovati na izborima,<ref>{{cite news|last=|first=|date=28. 8. 2025|title=Dodik kaže da njegova stranka neće na prijevremene izbore za predsjednika RS|url=https://www.vecernji.ba/vijesti/dodik-kaze-da-njegova-stranka-nece-na-prijevremene-izbore-za-predsjednika-rs-1886899|trans-title=Dodik says that his party will not participate in the election for the president of Republika Srpska|work=Večernji list|language=hr|location=Zagreb|publisher=|access-date=30. 8. 2025}}</ref> međutim kasnije su potvrdili da će učestvovati.<ref>{{cite news|last=Be.|first=D.|date=28. 9. 2025|title=Do kada će Dodik lagati ljude u oči, a oni mu vjerovati? Prije mjesec je tvrdio da SNSD neće ni izaći na izbore|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/do-kada-ce-dodik-lagati-ljude-u-oci-a-oni-mu-vjerovati-prije-mjesec-je-tvrdio-da-snsd-nece-ni-izaci-na-izbore/250928087|work=Klix|language=bs|location=Sarajevo|publisher=|access-date=28. 9. 2025}}</ref> Nasuprot tome, opozicija u Republici Srpskoj odmah je odlučila učestvovati.<ref>{{cite news|last=Knežević|first=Boris|date=28. 8. 2025|title=Prijevremeni izbori za predsjednika RS 23. novembra|url=https://srpskainfo.com/sta-ceka-opozicija-ko-ce-izaci-na-crtu-snsd/|trans-title=What is the opposition waiting for: Dodik and SNSD are ready for the election, in SDS there are too many cooks in the kitchen|work=Srpska.info|language=sr|location=Banja Luka|publisher=|access-date=28. 8. 2025}}</ref> == Također pogledajte == * [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] * [[Spisak predsjednika Republike Srpske]] == Napomene == {{Spisaknapomena}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Wikicitat}} *{{Commonscat-inline|Milorad Dodik}} {{Predsjednici Bosne i Hercegovine}} {{Predsjednici Republike Srpske}} {{Predsjednici vlada Republike Srpske}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Dodik, Milorad}} [[Kategorija:Rođeni 1959.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Banja Luka]] [[Kategorija:Biografije, Laktaši]] [[Kategorija:Srpski političari iz Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Saveza nezavisnih socijaldemokrata]] [[Kategorija:Predsjednici Republike Srpske]] [[Kategorija:Političari Republike Srpske]] [[Kategorija:Srpski nacionalisti]] [[Kategorija:Senatori Republike Srpske]] [[Kategorija:Osumnjičeni kriminalci]] [[Kategorija:Srbi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački kriminalci]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Beogradu]] b5ru4hua7dq21i33edh387z8r1bufhe Zvjezdane staze 0 26320 3932251 3925234 2026-09-30T15:49:26Z K7yz3 171870 Uklonjen prazan red 3932251 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Star Trek Logo 1.png|mini|logo franšize]] '''''Zvjezdane staze''''' ({{jez-en|'''Star Trek'''}}) [[Sjedinjene Američke Države|američka]] je [[Naučna fantastika|naučnofantastična]] franšiza koju je kreirao Gene Roddenberry, a u vlasništvu je [[Paramount Pictures|Paramounta]]. Započela je [[Zvjezdane staze: Originalna serija|istoimenom serijom]] i postala svjetski fenomen pop kulture. Od svog nastanka, franšiza se proširila na razne filmove, televizijske serije, videoigre, romane i stripove, te je postala jedna od najprepoznatljivijih i najuspješnijih medijskih franšiza svih vremena.<ref name="Eller">{{cite news|last=Eller|first=Claudia|date=11. 12. 1998|title=Lower Costs Energize 'Trek' Film Profits|work=[[Los Angeles Times]]|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-dec-11-fi-52785-story.html|url-status=live|access-date=21. 5. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118040221/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1998-dec-11-fi-52785-story.html|archive-date=18. 11. 2020}}</ref><ref>[https://www.the-numbers.com/movies/franchise/Star-Trek#tab=summary "Star Trek Franchise Box Office History"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612000546/https://www.the-numbers.com/movies/franchise/Star-Trek#tab=summary|date=12. 6. 2020}} ''The Numbers''</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/44+entertainment/character+properties+reach+$100+m+in+sales+of...-a0438689353|title=44 entertainment/character properties reach $100 m in sales of licensed merchandise; 50% of sales are Disney's. - Free Online Library|website=www.thefreelibrary.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024024637/https://www.thefreelibrary.com/44+entertainment/character+properties+reach+$100+m+in+sales+of...-a0438689353|archive-date=24. 10. 2021|url-status=live|access-date=24. 10. 2021}}</ref> U fiktivnom svijetu ''Zvjezdanih staza'', čovječanstvo, nakon pronalaska nadsvjetlosnog pogona ''([[Warp pogon]])'', a uz pomoć nauke i naklonjenih vanzemaljaca pobjeđuje bolesti, [[rasizam]], siromaštvo, netoleranciju i ratove na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]]; glavni protagonisti ''Zvjezdanih staza'' istražuju galaksiju, pronalaze nove svjetove i susreću nove civilizacije, nadajući se, da će raširiti mir i razumijevanje. ''Star Trek'' jedno je od najpopularnijih imena u svijetu naučne fantastike. ''Zvjezdane staze'' bile su kultni fenomen desetljećima.<ref>{{cite news| last =Italie| first =Hillel| title =Potter Reaches Cult Phenomenon Status| work = [[Seattle Times]]| agency =Associated Press| date= 2. 7. 2007| url =http://seattletimes.nwsource.com/html/entertainment/2003769419_webpotter02.html| access-date=10. 8. 2011|url-status=live| archive-url =https://web.archive.org/web/20110628193551/http://seattletimes.nwsource.com/html/entertainment/2003769419_webpotter02.html| archive-date =28. 6. 2011}}</ref> Također, franšiza je poznata i po svom kulturnom utjecaju izvan oblasti naučne fantastike<ref>Saadia, Manu, ''[http://www.newyorker.com/tech/elements/why-peter-thiel-fears-star-trek Why Peter Thiel Fears "Star Trek"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170528072529/http://www.newyorker.com/tech/elements/why-peter-thiel-fears-star-trek |date=28. 5. 2017 }}'', The New Yorker, 13. 1. 2017.</ref> a zapaženi su i njeni progresivni stavovi o građanskim pravima. Zaljubljenici u ovu franšizu popularno se nazivaju Trekiji. U seriji se pojavljuje i [[umjetni jezik]], klingonski. Na temu ''Zvjezdanih staza'' snimljeno je i nekoliko parodija. Prema podacima iz jula 2016, na franšizi je prihodovano otprilike 10 milijardi [[Američki dolar|američkih dolara]]<ref>{{cite web|url=http://america.cgtn.com/2016/07/26/business-of-star-trek-franchise-celebrates-50th-anniversary|title=Business of ‘Star Trek’: Franchise celebrates 50th anniversary|website=[[China Global Television Network|CGTN]]|date=26. 7. 2016|access-date=10. 8. 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101091414/http://america.cgtn.com/2016/07/26/business-of-star-trek-franchise-celebrates-50th-anniversary|archive-date=1. 1. 2017}}</ref> što je čini jednom od najzanimljivijih medijskih franšiza svih vremena. == Filmografija == === Televizijske serije === Dvanaest televizijskih serija čine najveći dio mitologije ''Zvjezdanih staza''. Svi serijali ukupno sadrže 870 emitiranih epizoda. # ''[[Zvjezdane staze: Originalna serija|Originalna serija]]'' (1966–1969) # ''[[Zvjezdane staze: Animirana serija|Animirana serija]]'' (1973–1974) # ''[[Zvjezdane staze: Sljedeća generacija|Sljedeća generacija]]'' (1987–1994) # ''[[Zvjezdane staze: Duboki svemir 9|Duboki svemir 9]]'' (1993–1999) # ''[[Zvjezdane staze: Voyager|Voyager]]'' (1995–2001) # ''[[Zvjezdane staze: Enterprise|Enterprise]]'' (2001–2005) # ''[[Zvjezdane staze: Discovery|Discovery]]'' (2017–2024) # ''[[Zvjezdane staze: Kratke staze|Kratke staze]]'' (2018–2020) # ''[[Zvjezdane staze: Picard|Picard]]'' (2020−2023) # ''[[Zvjezdane staze: Donje palube|Donje palube]]'' (2020−2024) # ''[[Zvjezdane staze: Prodigy|Prodigy]]'' (2021−2024) # ''[[Zvjezdane staze: Čudni novi svjetovi|Čudni novi svjetovi]]'' (2022–danas) # ''[[Zvjezdane staze: Akademija Zvjezdane flote|Akademija Zvjezdane flote]]'' ''(2026−danas)'' === Igrani filmovi === [[Paramount Pictures]] producirao je 13 filmova na temu ''Zvjezdanih staza'', dok je streaming servis [[Paramount+]] objavio je televizijski film, ''[[Zvjezdane staze: Odjel 31]]''. ==== ''Originalna serija'' ==== # ''[[Zvjezdane staze: Film|Film]]'' (1979) # ''[[Zvjezdane staze 2: Khanov bijes|Khanov bijes]]'' (1982) # ''[[Zvjezdane staze 3: Potraga za Spockom|Potraga za Spockom]]'' (1984) # ''[[Zvjezdane staze 4: Putovanje kući|Putovanje kući]]'' (1986) # ''[[Zvjezdane staze 5: Krajnja granica|Krajnja granica]]'' (1989) # ''[[Zvjezdane staze 6: Neotkrivena zemlja|Neotkrivena zemlja]]'' (1991) ==== ''Sljedeća generacija'' ==== # ''[[Zvjezdane staze: Generacije|Generacije]]'' (1994) # ''[[Zvjezdane staze: Prvi kontakt|Prvi kontakt]]'' (1996) # ''[[Zvjezdane staze: Pobuna|Pobuna]]'' (1998) # ''[[Zvjezdane staze: Nemesis|Nemesis]]'' (2002) ==== Kelvinova vremenska linija (paralelni svemir) ==== # ''[[Zvjezdane staze (film)|Zvjezdane staze]]'' (2009) # ''[[Zvjezdane staze: U tami|U tami]]'' (2013) # ''[[Zvjezdane staze: S one strane|S one strane]]'' (2016) ==== TV film ==== # ''[[Zvjezdane staze: Odjel 31|Odjel 31]]'' ''(2025)'' == Također pogledajte == * [[Borg (Zvjezdane staze)|Borg]] * [[Klingonci]] * [[Unicomplex]] * [[Zvjezdana flota]] * [[Potprostor (Zvjezdane staze)|Potprostor]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Star Trek}} {{Zvjezdane staze}} {{Stub-film}} {{Kurzivni naslov}} [[Kategorija:Zvjezdane staze|*]] lxfxw3xs7abtet81dgxaxbnejew41lh Savez nezavisnih socijaldemokrata 0 26664 3932324 3925869 2026-09-30T22:05:28Z Bakir123 110053 /* Spisak predsjednika */ 3932324 wikitext text/x-wiki {{Neutralnost}} {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Savez nezavisnih socijaldemokrata | izvorno_ime = Савез независних социјалдемократа | logo = Savez nezavisnih socijaldemokrata logo.svg | predsjednik = [[Milorad Dodik]] | sekretar    = Radovan Kovačević | godina osnivanja = 10. mart 1996. | broj članova = 192,707<ref>{{Cite web|url=https://srpskainfo.com/snsd-slavi-23-rodjendan-dodik-republika-srpska-je-epicentar-naseg-djelovanja/|title=SNSD SLAVI 23. ROĐENDAN Dodik: Republika Srpska je epicentar našeg djelovanja|website=Srpskainfo|language=sr|access-date=15. 6. 2021}}</ref> | sjedište = [[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]] | ideologija = [[Srpski nacionalizam]]<ref name="PEE"/><ref name="The Guardian"/><ref name="demosj2020"/><br>[[Konzervativizam]]<ref name="https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/dodiku-smetaju-europske-vrijednosti-necemo-donositi-zakone-o-znate-o-cemu-govorim-lgpd/479124"/><br>[[Nacionalni konzervativizam]]<ref name="https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/dodiku-smetaju-europske-vrijednosti-necemo-donositi-zakone-o-znate-o-cemu-govorim-lgpd/479124"/><br>[[Socijaldemokratija]]<ref name="PEE">{{cite web|url=http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina.html|title=Bosnia-Herzegovina|last=Nordsieck|first=Wolfram|year=2018|website=Parties and Elections in Europe|access-date=11. 10. 2018}}</ref><br>[[Populizam]]<ref name="demosj2020"/><br>[[Separatizam]]<ref name="PEE"/><ref name="vecernji.hr">[http://www.vecernji.hr/balkan/za-sve-bi-najbolja-bila-konfederacija-herceg-bosne-republike-srpske-i-bosne-921053 'Za sve bi najbolja bila konfederacija Herceg Bosne, Republike Srpske i Bosne']. Večernji list, 14. veljače 2014. Pristupljeno 26. ožujka 2014.</ref><br>[[Rusofilija]]<ref>{{cite web|url=https://ba.n1info.com/english/news/a339899-dodik-claims-british-person-runs-office-in-sarajevo-to-prevent-russian-influence/|title=Dodik claims British person runs office in Sarajevo to prevent Russian influence|date=23. 4. 2019|publisher=N1}}</ref><ref name="Sito-Sucic">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-bosnia-election-idUSKCN1MI1C3|title=Nationalists win in Bosnia, including Serb who opposes 'impossible state'|first=Maja Zuvela, Daria|last=Sito-Sucic|newspaper=Reuters|date=8. 10. 2018|via=www.reuters.com}}</ref> | skupština1 = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|6|42|#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}}} | skupština2 = [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda BiH]] | broj_mandata2 = {{Infokutija stranka/mandati|3|15|#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}}} | skupština3 = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | broj_mandata3 = {{Infokutija stranka/mandati|29|83|#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}}} | veb-sajt = {{URL|http://www.snsd.org/}} | boje = {{colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}}} Crvena | skraćenica = SNSD (СНСД) | adresa = Petra Kočića 5 | slogan = "Okupljanje za Srpsku!" | novine = [[Odgovor]] | mladi_ogranak = [[Mladi socijaldemokrati]] | politička_pozicija = [[Sinkretizam]]<br>'''Ekonomska:<br>'''[[Lijevi centar]]<ref name="The Guardian">{{cite news|last1=Nardelli|first1=Alberto|last2=Dzidic|first2=Denis|last3=Jukic|first3=Elvira|date=8. 10. 2014|title=Bosnia and Herzegovina: the world's most complicated system of government?|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2014/oct/08/bosnia-herzegovina-elections-the-worlds-most-complicated-system-of-government|work=[[The Guardian]]}}</ref><br>'''Socijalna:'''<br>[[Desnica]]<ref name="demosj2020">{{cite book|url=https://openarchive.tk.mta.hu/424/1/Populist%20Parties%20in%20Contemporary%20Europe_12-06-2020-FINAL.pdf|title=Populist Parties in Contemporary Europe|date=juni 2020|last1=Kubát|first=Michal|last2=Mejstřík|first2=Martin|publisher=Democratic Efficacy and the Varieties of Populism in Europe}}</ref><ref name="books.google.com">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=7WUxBwAAQBAJ&pg=PA343|title = Left and Right: The Great Dichotomy Revisited|isbn = 9781443855709|last1 = Rosas|first1 = João Cardoso|last2 = Ferreira|first2 = Ana Rita|date = 8. 1. 2014}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=YsFqDwAAQBAJ&pg=PA87| title=The Presidentialisation of Political Parties in the Western Balkans| isbn=9783319973524| last1=Passarelli| first1=Gianluca| date=januar 2018}}</ref> | osnivač = [[Milorad Dodik]] | prethodnik = [[Savez reformskih snaga Jugoslavije]] | generalni_sekretar = [[Luka Petrović]] }} '''Savez nezavisnih socijaldemokrata''' (skraćenica: '''SNSD''') jest [[parlament]]arna [[politička stranka]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Trenutni predsjednik stranke je [[Milorad Dodik]], bivši [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/articles/cp94n3lr2z2o/lat|title=Milorad Dodik više nije predsednik Republike Srpske, Sud BiH odbio žalbu|date=1. 8. 2025|website=BBC News na srpskom|language=sr-latn|access-date=16. 12. 2025}}</ref> U okviru SNSD-a djeluje organizacija Mladih socijaldemokrata (MSD), kao i Aktiv žena socijaldemokrata. SNSD je na 23. zasjedanju međunarodne grupacije socijaldemokratskih stranaka — [[Socijalistička internacionala|Socijalističke internacionale]], u [[Atina|Atini]], 30. juna 2008. primljen u njeno puno članstvo, a dotada je bio konsultativni član. Isključen je 2012. uz navođenje prisustva retorike nacionalizma i ekstremizma u stranci, te izostanka napretka u djelovanju i retorici.<ref name="Socijalistička internacionala">[https://www.blic.rs/vesti/politika/socijalisticka-interancionala-suspendovala-dodikovu-stranku/gh1d61m] Socijalistička internacionala</ref> == Historija == SNSD je partija koja je izrasla iz Nezavisnog poslaničkog kluba, koji je kao takav od raspada [[Jugoslavija|Jugoslavije]] sve vrijeme rata u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] djelovao u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]]. Lider stranke [[Milorad Dodik]] je u [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]] izabran na listi [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Saveza reformskih snaga Jugoslavije]] [[Ante Marković]]a, na izborima u [[Jugoslavija|Jugoslaviji]] 1990. godine. Savez reformskih snaga Jugoslavije je po svojoj suštini bio tadašnji organizovani pokušaj demokratske tranzicije SFRJ u modernu evropsku i demokratsku državu svih naroda i republika koje su je konstituisale. Proglašenjem Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 24. oktobra 1991. godine, kasnije [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], većina srpskih poslanika, pa tako i [[Milorad Dodik]], napuštaju [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]]. === Osnivanje stranke i prve godine djelovanja === Odmah nakon završetka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], 1996. godine kreće se u formiranje političke partije iz Nezavisnog poslaničkog kluba. Osnivački sabor Nezavisnih socijademokrata, na kome su izabrani organi stranke održan je 10. marta 1996. godine. Za prvog predsjednika stranke izabran je [[Milorad Dodik]], a za generalnog sekretara [[Nenad Baštinac]]. Do prvih [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.|opštih izbora 1996.]] godine stranka je formirala desetak opštinskih odbora u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Na tim izborima, koje će i u budućim godinama da obilježi potpuna medijska kontrola vladajuće stranke u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-a, SNSD postaje parlamentarna stranka i u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]], i u [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnoj skupštini Bosne i Hercegovine]]. Do sljedećih, lokalnih izbora 1997. godine formirano je dvadesetak opštinskih odbora, a na izbore je izašla samostalno u 24 opštine [[Republika Srpska|Republike Srpske]], uglavnom u [[Bosanska Krajina|Krajini]] i [[Posavina|Posavini]]. I pored navedenih okolnosti, koje su ometale slobodan rad stranke, SNSD pobeđuje u [[Laktaši]]ma i [[Srbac|Srpcu]], gde uspjeva da formira koalicionu Vladu sa nenacionalističkim strankama iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]], a u desetak drugih opština ima svoje predstavnike u lokalnoj skupštini. Godine 1997. dolazi do rascjepa u [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-u, u kojem [[Biljana Plavšić]], [[predsjednik Republike Srpske|predsjednica Republike Srpske]] napušta tu stranku i oštro je sumnjiči za kriminal. [[Biljana Plavšić]] u svojim nastojanjima da „otvori” [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]], i oslobodi je uticaja „[[Pale|paljanskog]] rukovodstva [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-a” ima podršku zapada, ali i SNSD-a. Dolazi do raspuštanja [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]] od strane predsjednice [[Republika Srpska|Republike Srpske]] i raspisivanja vanrednih parlamentarnih izbora koji su održani uporedo sa lokalnim izborima. SNSD dobija duplo veću podršku u odnosu na protekle izbore samo godinu dana ranije. === Prva vlada Milorada Dodika (1998—2001) === Nakon formiranja novog saziva [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Biljana Plavšić]], za mandatara [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|predsjednika vlade Republike Srpske]] imenuje [[Milorad Dodik|Milorada Dodika]]. Nova koaliciona vlada, na čelu sa [[Milorad Dodik|Miloradom Dodikom]] izabrana je 18. januara 1998. godine na zasjedanju [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]] u [[Bijeljina|Bijeljini]]. [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|Predsjednik Vlade]] postaje ličnost iz stranke koja je u tom trenutku imala samo 2 poslanika u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]]. Nova vlada uvažavala je veliku podršku međunarodne zajednice, ali ju je dočekala „de facto” podijeljena [[Republika Srpska]], na zapadni i istočni dio (podijeljenoj policiji, razbijenom televizijskom sistemu...). Nakon višegodišnje izolacije, zahvaljujući inostranoj podršci, [[Republika Srpska]] sa novom vladom, po prvi put dobija značajnije donacije, kredite, sklapa aranžmane i kreće u obnovu puteva, elektroenergetskih sistema, mostova... Od 1998. godine SNSD politički djeluje u okviru [[Koalicija Sloga|koalicije „Sloga”]] sa novoosnovanim [[Srpski narodni savez Republike Srpske|Srpskim narodnim savezom]] (SNS) [[Biljana Plavšić|Biljane Plavšić]] i [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|Socijalističkom partijom Republike Srpske]] (SPRS) čiji lider je u to vrijeme bio [[Živko Radišić]]. Iste godine, 1998. održavaju se još jedni [[Opšti izbori u Bosni i Hercegovini 1998.|parlamentarni izbori]]. Na izborima za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]], SNSD osvaja 6 poslaničkih mandata, a pobedu odnosi nacionalistička koalicija [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|SRS RS]], čiji je kandidat [[Nikola Poplašen]] pobijedio i u trci za [[Izbori za predsjednika Republike Srpske 1998.|predsjednika Republike Srpske]]. Nakon što je 31. decembra 1998. prihvatio ponudu [[predsjednik Republike Srpske|predsednika Republike Srpske]] [[Nikola Poplašen|Nikole Poplašena]] da bude mandatar za [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|predsednika Vlada Republike Srpske]], iz stranke je isključen Brano Miljuš, koji je formirao [[Stranka nezavisnih socijaldemokrata Republike Srpske|Stranku nezavisnih socijaldemokrata Republike Srpske]], partiju koja je ubrzo ugašena. Godine [[1999]]. definiše teška politička sitacija u regionu ([[NATO bombardovanje SRJ]]) i unutrašnja politička situacija, blokada rada [[Vlada Republike Srpske|Vlade]] od strane [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]], izglasavanja nepovjerenja [[Vlada Republike Srpske|Vlade]] i smjena [[Nikola Poplašen|Nikole Poplašena]] sa mjesta [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]] od strane [[Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika]] [[Karlos Vestendorp|Karlosa Vestendorpa]]. Uz značajnu podršku, međunarodnih institucija, [[Vlada Republike Srpske|Vlade]] na čelu sa [[Milorad Dodik|Miloradom Dodikom]] još uvijek je odolijevala pritisku iz [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]]. [[Decembar|Decembra]] 1999. godine u SNSD se utopila [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]]. U istoj godini vode se i pregovori sa [[Demokratska stranka Republike Srpske|Demokratskom strankom Republike Srpske]] o ujedinjenju, ali ubistvo njihovog lidera [[Ljubiša Savić Mauzer|Ljubiše Savića Mauzera]] to prekida. === Opoziciono djelovanje (2001—2006) === U martu i aprilu 2000. godine dolazi do raskola u [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|Socijalističkoj partiji Republike Srpske]], partnerskoj stranci SNSD u Koaliciji Sloga. Vođstvo [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|Socijalističke partije]] odlučuje da napusti Koaliciju i pređe u otvoreno paktiranje sa [[Srpska demokratska stranka|SDS−om]], zbog čega pet poslanika u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]], mnogi odbornici, aktivisti, članovi i čitavi odbori, napuštaju [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|Socijalističku partiju]] i formiraju novu stranku: [[Demokratska socijalistička partija|Demokratsku socijalističku partiju]] (DSP). Za predsjednika [[Demokratska socijalistička partija|DSP−a]] izabran je [[Nebojša Radmanović]]. [[Demokratska socijalistička partija|DSP]] se opredjeljuje za ostanak u čvrstoj vezi sa SNSD i [[Prva vlada Milorada Dodika|vladom Milorada Dodika]], a na izborima u [[Novembar|novembru]] 2000. godine SNSD i [[Demokratska socijalistička partija|DSP]] nastupaju zajedno sa kandidatima za [[Izbori za predsjednika Republike Srpske 2000.|predsjednika Republike Srpske]] i [[Izbori za narodne poslanike Republike Srpske 2000.|Narodnu skupštinu Republike Srpske]]. Za svega šest mjeseci [[Demokratska socijalistička partija|DSP]] razvija mrežu od 43 odbora širom [[Republika Srpska|Republike Srpske]] i osvaja 4 mjesta u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]]. Nakon izbora, SNSD i [[Demokratska socijalistička partija|DSP]], zajedno djeluju kao opozicija novoj [[Vlada Republike Srpske|Vladi Republike Srpske]] koju formiraju [[Srpska demokratska stranka|SDS]], [[Partija demokratskog progresa|PDP]] i [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|SPRS]]. Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|opštim]] i [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|lokalnim izborima]] 2000. godine stranka se pozicionirala u cijeloj [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], istovremeno, SNSD je u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], na lokalnim izborima učestvovala u dvadeset opština i osvojila devetnaest odborničkih mjesta. Stav stranke u tom periodu je da „''ne učestvuje u vlasti sa ratnim ultranacionalnim, retrogradnim i izolacionističkim političkim faktorom i prihvata opozicionu ulogu u Narodnoj skupštini''”. Nakon [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|lokalnih izbora 2000]]. u stranku se utapa i ''Demokratska stranka za Banjaluku i Krajinu'' [[Nikola Špirić|Nikole Špirića]]. [[Decembar|Decembra]] [[2001]]., Stranka nezavisnih socijaldemokrata i [[Demokratska socijalistička partija]], odvojeni dio Socijalističke partije Republike Srpske potpisuju Platformu o udruživanju, kojom počinje proces ujedinjavanja ovih dviju stranaka na svim nivoima u Savez nezavisnih socijaldemokrata (SNSD). Nakon više mjeseci rada na terenu i ujedinjavanja nižih organizacionih oblika SNSD i [[Demokratska socijalistička partija|DSP]], [[1. maj]]a [[2002]]. godine, održava se Sabor ujedinjenja u [[Banja Luka|Banjaluci]], na kojem Stranka nezavisnih socijaldemokrata i [[Demokratska socijalistička partija]] osnivaju '''Savez nezavisnih socijademokrata (SNSD)''', kao jedinstvenu i snažnu partiju socijaldemokratske orijentacije, najjaču opozicionu stranku u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Za predsjednika SNSD, Sabor bira [[Milorad Dodik|Milorada Dodika]], a za predsjednika Izvršnog odbora SNSD, [[Nebojša Radmanović|Nebojšu Radmanovića]]. U maju 2002. godine SNSD-u se prisajedinila i ''Nova radnička stranka RS'' Vinka Đuragića. Nakon niza godina saradnje sa [[Socijalistička internacionala|Socijalističkom Internacionalom]] i aplikacije za prijem SNSD, dobija i zvaničnu ferifikaciju pridruženog članstva u Internacionali, kao prva stranka iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] kojoj je to pošlo od ruke. Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002.|izborima]], održanim [[5. oktobra|5. oktobar]] 2002. godine, SNSD osvaja najveći broj poslaničkih mjesta od svog nastanka. U [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] dobija 19 poslanika što je 23 %, u [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlament Bosne i Hercegovine]] ulaze 3 poslanika, a u [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu Federacije Bosne i Hercegovine]] 1 poslanik. SNSD dobija i 7 mjesta u [[Vijeće naroda Republike Srpske|Vijeću naroda Republike Srpske]] i 3 mjesta u Vijeću naroda Federacije Bosne i Hercegovine. Umjerenim političkim partijama ponuđeno je partnerstvo za formiranje nove [[Vlada Republike Srpske|Vlade]], ali [[Partija demokratskog progresa|PDP]] odlučuje da ostane u paktu sa nacionalističkim strankama, pa SNSD prihvata ulogu najjače opozicione partije, ne samo u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], već na prostoru cijele [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Stranka u ovom periodu pokreće akciju skupljanja potpisa pod nazivom „Vojsko, voljno!” čiji je cilj ukidanje regrutacije i profesionalizacija vojske, sa krajnjim ciljem potpune demilitarizacije zemlje. Početkom [[2004]]. iz SNSD-a je isključen tadašnji poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] Predrag Kovačević, koji je [[5. februar]]a 2004. formirao [[Demokratska stranka Srpske|Demokratsku stranku Srpske]]. Godine 2004, je bila godina [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2004.|lokalnih izbora u Bosni i Hercegovini]], koji su održani [[2. maj]]a. SNSD se prijavljuje na izbore u 83 opštine u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], od čega 59 u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], 23 u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i u [[Brčko distrikt]]u. Kampanja za izbore vodi se pod sloganom „Dobro za sve”, javni skupovi održavaju se u [[avgust]]u i [[Septembar|septembru]], hiljade aktivista angažuju se na terenu za ostvarenje što boljeg rezultata. S osvojenih oko 125.000 glasova, SNSD je, po prvi put, i zvanično najjača stranka u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], a druga po broju glasova u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Osvojeno je 17 mjesta načelnika, od čega 15 u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], a 2 u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]]. Broj odborničkih mjesta, u odnosu na prethodne [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|lokalne izbore 2000]]. godine, višestruko je veći, a osvojena su u svim kandidovanim opštinama u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], te u 9 opština [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]]. Nakon konstituisanja skupština opština SNSD ima i 22 predsjednika opština, te veći broj zamjenika načelnika i potpredsjednika skupština opština. Kraj 2004. godine obilježava ostavka republičke [[Vlada Republike Srpske|Vlade]], na čelu sa [[Dragan Mikerević|Draganom Mikerevićem]]. Nakon neuspješnog dvogodišnjeg mandata, [[Vlada Republike Srpske|Vlade]] se povlači, a političke partije [[Republika Srpska|Republike Srpske]] postižu Sporazum o usaglašenom političkom djelovanju, s ciljem definisanja strateškog odnosa prema ustavnom uređenju i predstojećim reformama: policije i odbrane. === Opći izbori 2006. godine === Početkom [[2006]]. godine, dotadašnji [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|premijer]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], [[Pero Bukejlović]], podnosi ostavku. Deset dana nakon toga, [[26. januar]]a 2006. [[predsjednik Republike Srpske]] [[Dragan Čavić]], zamolio je [[Milorad Dodik|Milorada Dodika]] da formira novu vladu, u kojoj je 16 ministara: osam Srba, pet Bošnjaka i tri Hrvata. Parlament [[Republika Srpska|Republike Srpske]] podržao je imenovanje [[Milorad Dodik|Dodika]] na mesto premijera [[28. februar]]a 2006. SNSD je na [[opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006.|opštim izborima u BiH 2006.]] ostvario najbolji rezultat: * [[Nebojša Radmanović]] izabran za srpskog člana [[Izbori za srpskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2006.|predsedništva Bosne i Hercegovine]]. * U [[Izbori za Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine 2006. (Republika Srpska)|Zastupničkom domu Bosne i Hercegovine]] SNSD je osvojio 7 mesta sa 269.468 glasova ispred [[Stranka demokratske akcije|SDA]] sa 238.474 (9 mesta) i [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|Stranke za BiH]] sa 219.477 glasova (8 mesta). * [[Milan Jelić]] je postao [[Izbori za predsjednika Republike Srpske 2006.|predsednik Republike Srpske]] (271.022 glasova, 48,87 %). * Partija je osvojila 41 od 83 poslanička mesta u [[Izbori za narodne poslanike Republike Srpske 2006.|Narodnoj skupštini Republike Srpske]], a [[Milorad Dodik]], predsednik SNSD, je postao mandatar za sastav nove [[Vlada Republike Srpske|Vlade RS]]. * U [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu Federacije BiH]], SNSD je osvojio 1 mesto sa 12.564 glasova (1,46 %). * SNSD je u Skupštini [[Kanton 10|Kantona 10]] u FBiH osvojio 3 od 25 mjesta (3.654 glasova, 11,99 %).<ref name="tnmv">[http://www.izbori.ba/Finalni2010/Finalni/SkupstineKantone/Nivo.aspx Opšti izbori 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517043448/http://www.izbori.ba/Finalni2010/Finalni/SkupstineKantone/Nivo.aspx |date=17. 5. 2013 }}{{Mrtva veza|date=09. 2018. | bot = InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Kanton 10.</ref> === Opšti izbori 2010. godine === Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|Opštim izborima]] [[2010]]. godine, Savez nezavisnih socijaldemokrata ponovio je rezultat iz 2006. godine, te je na svim nivoima porazio ujedinjenu opoziciju u koaliciji Zajedno za Srpsku ([[Srpska demokratska stranka|SDS]]−[[Partija demokratskog progresa|PDP]]−[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|SRS RS]]). Zajednički kandidat SNSD-[[Demokratski narodni savez|DNS]]-[[Socijalistička partija (Republika Srpska)|SP]] za [[Izbori za srpskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2010.|srpskog člana predsedništva Bosne i Hercegovine]], [[Nebojša Radmanović]], dobio je 295.629 glasova tj. 48,92 % od ukupnog broja važećih glasova. Najznačajniji protivnik, kandidat koalicije Zajedno za Srpsku, [[Mladen Ivanić]], dobio je 285.951 glas, odnosno 47,31 % važećih glasova. Veliki broj nevažećih listića, i mala razlika između dva najznačajnija kandidata, rezultovali su pritužbom [[Mladen Ivanić|Mladena Ivanića]] i njegove partije [[Partija demokratskog progresa|PDP−a]] na neregularnost tokom brojanja glasačkih listića. Tačku na ovakve sumnje stavila je Centralna izborna komisija priznavajući rezultate izbora. [[Milorad Dodik]], zajednički kandidat SNSD-[[Demokratski narodni savez|DNS]]-[[Socijalistička partija (Republika Srpska)|SP]] za [[Izbori za predsjednika Republike Srpske 2010.|predsjednika Republike Srpske]] ostvario je ubjedljivu pobedu dobivši podršku 50,52 % izašlih birača, tj. 319.618 važećih glasova. Kandidat koalicije Zajedno za Srpsku [[Ognjen Tadić]] dobio je podršku 227.239 birača tj. 35,92 %. Na izborima za [[Izbori za narodne poslanike Republike Srpske 2010.|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] stranka je osvojila 38 % važećih glasova izašlih birača (240.727 glasova) i dobila 37 poslaničkih mandata, što je stranci bilo dovoljno da u koaliciji sa [[Demokratski narodni savez|DNS−om]] i [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|SP−om]] sačuva skupštinsku većinu. Na izborima za [[Izbori za Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine 2010. (Republika Srpska)|Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine]], stranka je, u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], osvojila 43,30 % glasova, odnosno 8 predstavnika.<ref>[http://izbori.ba/Finalni2010/Finalni/PredsjednistvoBiH/Default.aspx Zvanični rezultati izbora CIK BiH]</ref> === Opšti izbori 2014. godine === Nakon [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|Opštih izbora u Bosni i Hercegovini 2014.]], Savez nezavisnih socijaldemokrata je ostao najjača politička partija u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. U izbornu trku za pojedinačne funkcije ušao je u koaliciji sa [[Demokratski narodni savez|DNS−om]] i [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|SP−om]] a kandidat te koalicije za [[Izbori za predsjednika Republike Srpske 2014.|predsjednika Republike Srpske]] [[Milorad Dodik]] pobjedio je sa 303.496 glasova ili 45,38 % kandidata ujedinjene opozicije [[Ognjen Tadić|Ognjena Tadića]] koji je osvojio 296.021 ili 44,28 %<ref name="fgks">[http://www.izbori.ba/Potvrdjeni2014/Finalni/PredsjednikRS/Nivo.aspx Izbori 2014], CIK BiH.</ref> Kandidat koalicije SNSD-DNS-SP za [[Izbori za srpskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2014.|srpskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] [[Željka Cvijanović]] sa 310.867 glasova ili 47,63 % poražena je od kandidata [[Savez za promjene (Republika Srpska)|Saveza za promjene]] [[Mladen Ivanić|Mladena Ivanića]] koji je osvojio 317.799 ili 48,69 %. U [[Izbori za narodne poslanike Republike Srpske 2014.|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] SNSD je ostao najjači politički subjekt sa osvojenih 213.665 (32,28 %) glasova i 29 mandata. U nadmetanju za [[Izbori za Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine 2014. (Republika Srpska)|Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine]] SNSD je takođe osvojio najviše glasova od političkih partija iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] 249.182 (38,48 %) i time dobio 6 mandata.<ref name="fgks" /> Ovo je i jedina stranka iz RS koja je osvojila mandate u skupštini nekog kantona u FBiH, i to u Kantonu 10 sa osvojinih 3.503 ili 11,8 % SNSD je dobio 3 mandata i postao treći najsnažniji politički subjekt ovog kantona.<ref name="fgks" /> === Opšti izbori 2018. godine === I nakon [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|Opštih izbora]] održanih [[2018]]. godine, Savez nezavisnih socijaldemokrata je i dalje ostao najjača politička partija u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], te je ostvario još bolje rezultate nego na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|izborima]] održanim [[2014]]. godine. U izbornu trku za pojedinačne funkcije ušao je u koaliciji sa [[Demokratski narodni savez|DNS−om]], [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|SP−om]] i [[Ujedinjena Srpska|Ujedinjenom]] [[Ujedinjena Srpska|Srpskom]] a kandidat te koalicije za [[Izbori za predsjednika Republike Srpske 2018.|predsjednika Republike Srpske]] [[Željka Cvijanović]] pobjedila je sa 319.699 glasova ili 47,04 % kandidata [[Savez za promjene (Republika Srpska)|Savez za pobjedu]] [[Vukota Govedarica|Vukotu Govedaricu]] koji je osvojio 284.195 ili 41,82 %<ref>[http://www.izbori.ba/rezultati_izbora?resId=25&langId=2#/5/0/0 Izbori 2018.], CIK BiH.</ref> Kandidat koalicije SNSD−DNS−SP za [[Izbori za srpskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2018.|srpskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] [[Milorad Dodik]] je osvojio rekordan broj glasova odnosno 368.210 glasova ili 53,88 % dok je kandidat [[Savez za promjene (Republika Srpska)|Savez za pobjedu]] [[Mladen Ivanić]] osvojio 292.065 ili 42,74 %. U [[Izbori za narodne poslanike Republike Srpske 2018.|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] SNSD je ostao najjači politički subjekt sa osvojenih 218.201 (31,87 %) glasova i 28 mandata. U nadmetanju za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]] SNSD je osvojio ubjedljivo najviše glasova od političkih partija iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] 260.930 (39,10 %) i time dobio 6 mandata. == Gradski odbor SNSD Banja Luka == U organizacionoj strukturi partije njena kadrovski najjača te bazom najmnogoljudnija organizaciona jedinica jeste Gradski odbor SNSD [[Banja Luka]]. Gradski odbor SNSD [[Banja Luka]] krajem 2014. brojao je preko 17.000 članova.<ref name="rhip">{{Cite web |url=http://snsdbl.com/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D1%83-%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D0%B0%D1%98/ |title=SNSD Banja Luka |access-date=18. 9. 2020 |archive-date=29. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141647/http://snsdbl.com/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D1%83-%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D0%B0%D1%98/ |url-status=dead }}</ref> Od 2004. godine na svim narednim lokalnim izborima u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] SNSD bilježi rezultat najjačeg političkog subjekta u gradu i ima funkciju gradonačelnika [[Banja Luka|Banje Luke]]. Na Gradskoj izbornoj konferenciji SNSD [[Banja Luka]] [[2013]]. godine dobija novo rukovdstvo na čelu sa [[Igor Radojičić|Igorom Radojičićem]] a dotadašnji predsjednik i aktuelni [[gradonačelnik]] [[Banja Luka|Banje Luke]] [[Slobodan Gavranović]] postao je potpredsjednik Gradskog odbora SNSD.<ref name="gzki">[http://www.nezavisne.com/novosti/bih/Banjalucki-SNSD-izabrao-novo-rukovodstvo-Radojicic-predsjednik-223334.html Igor Radojičić], potpredsjednik SNSD.</ref> Na [[Opšti izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|Opštima izborima u BiH 2018.]] godine SNSD u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] bilježi rezultat od 28.626 glasa. Nosioci najviših funkcija u Gradskom odboru SNSD [[Banja Luka]] su: * Predsjednik: [[Igor Radojičić]] * Potpredsjednici: [[Željka Cvijanović]], [[Slobodan Gavranović]], [[Stanislav Palija]], [[Srđan Amidžić]], [[Zoran Vujmilović]].<ref name="sftj">[http://www.primer.org/ Tekst veze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022143659/http://www.primer.org/ |date=22. 10. 2016 }}, dodatni tekst.</ref> == Spisak predsjednika == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |# ! colspan="2" rowspan="2" |Predsjednik ! colspan="3" |Mandat |- !Od !Do !Trajanje |- ! rowspan="2" |1. | rowspan="2" |[[Datoteka:Milorad Dodik 2026 (cropped).jpg|bez okvira|100px]] | rowspan="2" |[[Milorad Dodik]]<br><small>(r. 1959)</small> | rowspan="2" |10. mart 1996. |12. juni 2025.{{Efn|[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija BiH]] je 6. augusta 2025. donijela odluku o ukidanju predsjedničkog mandata [[Milorad Dodik|Miloradu Dodiku]]. Prestanak mandata označen je kao 12. juni 2025, jer je tog dana presuda [[Sud Bosne i Hercegovine|Suda BiH]] postala pravosnažna. Žalbu na tu odluku je 18. augusta 2025. Apelaciono odjeljenje Suda BiH odbilo kao neosnovanu, čime je odluka CIK-a postala pravosnažna.<ref name="RS MD">{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/procitajte-kompletnu-odluku-suda-bih-ovo-je-presuda-milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-rs/602176|title=Pročitajte kompletnu odluku Suda BiH: Ovo je presuda - Milorad Dodik više nije predsjednik RS|date=18. 8. 2025|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=18. 8. 2025}}</ref><ref name="AO Sud BiH">{{Cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/ODLUKA%20SUDA%20BIH%20POVODOM%20%C5%BDALBE%20MILORADA%20DODIKA%20NA%20ODLUKU%20CIK-A|title=ODLUKA SUDA BIH POVODOM ŽALBE MILORADA DODIKA NA ODLUKU CIK-A|website=www.sudbih.gov.ba|language=en|access-date=18. 8. 2025}}</ref> Dana 16. oktobra 2025. Sud BiH je poslao dopis CIKBiH-u u kojem je implicirano da Milorad Dodik, u skladu sa pravnim posljedicama pravosnažne sudske presude, ne može obnašati funkciju predsjednika stranke.|naziv=Prekid mandata|grupa=lower-alpha}} |{{ayd|1996|3|10|2025|6|12}} |- |''trenutno'' |{{ayd|1996|3|10}} |} == Rezultati == {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ [[Narodna skupština Republike Srpske]] ! width=100px| Izbori ! width=100px| # glasova ! width=100px|% od izašlih ! width=100px| # poslanika ! width=180px| Vlada |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Narodna skupština Republike Srpske|1996.]] | | | '''1'''{{napomena| Učestvovali na izborima kao dio Koalicije [[Narodni savez za slobodan mir]], koja je ukupno osvojila 10 mandata, od čega je 1 pripao SNSD-u.<ref name="istorijat">{{cite web |url=http://www.snsd-nevesinje.com/o-nama/ |title=SNSD — istorijat |format= |date= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529203316/http://www.snsd-nevesinje.com/o-nama/ |archive-date=29. 5. 2015 |url-status=dead |df= }}</ref>}} | bgcolor = pink|opozicija |- ! [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|1997.]] | 21.178 | 2,41 % | '''2''' | bgcolor=lightgreen|vladajući |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Narodna skupština Republike Srpske|1998.]] | 54.058 | 7,30 % | '''6''' | bgcolor=lightgreen|vladajući |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - Narodna skupština Republike Srpske|2000.]] | 81.467 | 13,00 % | '''11''' | bgcolor = pink|opozicija |- ! rowspan="2" | [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Narodna skupština Republike Srpske|2002.]] | rowspan="2" | 111.226 | rowspan="2" | 21,79 % | rowspan="2" | '''19''' | bgcolor=pink|opozicija <small>(do februara 2006.)</small> |- | bgcolor=lightgreen|vladajući <small>(od februara 2006.)</small> |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - Narodna skupština Republike Srpske|2006.]] | 244.251 | 43,31 % | '''41''' | bgcolor=lightgreen|vladajući |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - Narodna skupština Republike Srpske|2010.]] | 240.727 | 38,00 % | '''37''' | bgcolor = lightgreen|vladajući |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - Narodna skupština Republike Srpske|2014.]] | 213.665 | 32,28 % | '''29''' | bgcolor = lightgreen|vladajući |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - Narodna skupština Republike Srpske|2018.]] | 218.201 | 31,87 % | '''28''' | bgcolor = lightgreen|vladajući |- ![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Narodna skupština Republike Srpske|2018.]] |221.,554 |34,63% |'''29''' | bgcolor = lightgreen|vladajući |} {{Multicol|100%}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ [[Predsjednik Republike Srpske]] ! width=100px| Izbori ! width=160px| Kandidat ! width=100px| # glasova ! width=100px|% od važećih ! width=100px| Rezultat |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - predsjednik Republike Srpske|2000.]] | [[Milorad Dodik]] | 161.942 | 25,7 % | bgcolor=pink|[[Datoteka:X mark.svg|15px|nije izabran]] |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - predsjednik Republike Srpske|2002.]] | [[Milan Jelić]] | 112.612 | 22,1 % | bgcolor = pink|[[Datoteka:X mark.svg|15px|nije izabran]] |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - predsjednik Republike Srpske|2006.]] | [[Milan Jelić]] | 271.022 | 48,87 % | bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]] |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2007 - predsjednik Republike Srpske|2007.]] | [[Rajko Kuzmanović]] | 169.863 | 41,33 % | bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]] |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - predsjednik Republike Srpske|2010.]] | [[Milorad Dodik]] | 319.618 | 50,52 % | bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]] |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - predsjednik Republike Srpske|2014.]] | [[Milorad Dodik]] | 303.496 | 45,39 % | bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran.]] |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - predsjednik Republike Srpske|2018.]] | [[Željka Cvijanović]] | 319.699 | 47,04 % | bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]] |} {{Multicol|100%}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] ! width=100px| Izbori ! width=160px| Kandidat ! width=100px| # glasova ! width=100px|% od važećih ! width=100px| Rezultat |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2002.]] | [[Nebojša Radmanović]] | 101.119 | 19,93% | bgcolor = pink|[[Datoteka:X mark.svg|15px|nije izabran]] |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2006.]] | [[Nebojša Radmanović]] | 287.675 | 53,3% | bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]] |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2010.]] | [[Nebojša Radmanović]] | 295.629 | 48,9% | bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]] |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2014.]] | [[Željka Cvijanović]] | 310.867 | 47,6% | bgcolor=pink|[[Datoteka:X mark.svg|15px|nije izabrana]] |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2018.]] | [[Milorad Dodik]] | 368.210 | 53,88% | bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]] |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] ! width=100px| Izbori ! width=100px| # glasova ! width=100px|% od izašlih ! width=100px| # poslanika |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1996.]] | | | |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1998.]] | | | |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2000.]] | 66.684 | 10,6 % | '''1''' |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2002.]] | 114.591 | 22,4% | '''3''' |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2006.]] | 262.203 | 46,93 | '''7''' |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2010.]] | 269.009 | 43,30% | '''8''' |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2014.]] | 249.182 | 38,48% | '''6''' |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2018.]] | 260.930 | 39,10% | '''6''' |} {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini|Lokalni izbori]] ! width=100px| Izbori ! width=100px| Broj glasova ! width=100px| Broj odbornika |- ! [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|1997.]] | | |- ! [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|2000.]] | 95.512 | 171 |- ! [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2004.|2004.]] | 120.150 | 348 |- ! [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2008.|2008.]] | 199.813 | 456 |- ! [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2012.|2012.]] | 184.520 | 362 |- ! [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016.|2016.]] | 202.503 | 390 |} == Također pogledajte == * [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] * [[Milorad Dodik]] == Reference == {{refspisak}} == Napomene == <references group="lower-alpha"/> [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1996.]] [[Kategorija:Savez nezavisnih socijaldemokrata|*]] [[Kategorija:Socijaldemokratija]] [[Kategorija:Socijaldemokratske partije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpske političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke u Republici Srpskoj]] [[Kategorija:Separatizam u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]] tbtxdje7brajyw96ruvcbuai470vwj9 Biljana Plavšić 0 28977 3933606 3932161 2026-10-01T09:26:48Z ~2026-52782-11 186329 Potvrđeno. 3933606 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Biljana Plavšić | slika = Biljana Plavsic.JPG | redoslijed = 2. [[predsjednik Republike Srpske]] | vrijeme_na_vlasti = 19. juli 1996 – 4. novembar 1998. | prethodnik = [[Radovan Karadžić]] | nasljednik = [[Nikola Poplašen]] | redoslijed2 = Srpski član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] [[SR BiH]] | vrijeme_na_vlasti2 = 1990–1992. | prethodnik2 = ''niko - novoosnovana pozicija'' | nasljednik2 = [[Nenad Kecmanović]] | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1930|7|7}} | mjesto_rođenja = [[Tuzla]], [[Drinska banovina]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = 01. oktobar 2026. | mjesto_smrti = Beograd | puno_ime = | etnicitet = [[Srbi|Srpkinja]] | politička_stranka = [[Srpski narodni savez Republike Srpske]] (1997–2006)<br />[[Srpska demokratska stranka]] (1990–1997) | supruga = <!-- --> | supružnik = <!-- --> | djeca = | obrazovanje = | vjera = [[Srpska pravoslavna crkva|pravoslavlje]] | potpis = Plavsic B-potpis.jpg | web_stranica = }}{{Nedostaju izvori}} '''Biljana Plavšić''' ([[Tuzla]], 7. juli 1930) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je biologinja, političarka i jedna od političkih lidera Srba u Bosni i Hercegovini. Osuđena je na 11 godina zatvora za ratne zločine. == Rani život == Rođena je 1930. u [[Tuzla|Tuzli]]. U [[Sarajevo|Sarajevu]] je stekla osnovno i srednjoškolsko obrazovanje. Nakon što je diplomirala biologiju u [[Zagreb]]u, ostvarila je zavidnu naučnu karijeru, predajući dugo godina na katedri za biologiju na Prirodnomatematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu. Biljana Plavšić je bila član [[SDS]]-a od osnivanja 1990. godine, a iste godine je postala i član [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]]. 7. aprila 1992. godine je napustila Predsjedništvo i priključila se političkom vodstvu [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. == Politička karijera == Biljana Plavšić je zajedno s [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]], [[Momčilo Krajišnik|Momčilom Krajišnikom]] i [[Ratko Mladić|Ratkom Mladićem]] bila u samom vrhu vodstva Republike Srpske tokom [[Rat u BiH|rata u BiH]]. Od 1992. do 1996. bila je potpredsjednik Republike Srpske. Ostao je upamćen njen dolazak u [[Bijeljina|Bijeljinu]] na samom početku rata u BiH, kada je izljubila [[Željko Ražnatović|Željka Ražnatovića Arkana]] čestitajući mu nakon operacija koje su završile [[Masakr u Bijeljini|masakrom]]. Nakon što je Karadžić početkom 1996. pod međunarodnim pritiskom morao napustiti političku scenu, naslijedila ga je na mjestu predsjednika Republike Srpske. Odmah nakon toga učinila je politički zaokret i okrenula leđa svojim dotadašnjim saradnicima i mentorima, pragmatično zaigravši na kartu umjerenosti i saradnje s međunarodnom zajednicom, zbog čega je uživala i međunarodnu podršku. Godine 1997. formirala je vlastitu stranku [[Srpski narodni savez]], raspustila parlament RS-a i raspisala prijevremene izbore. U septembru 1996. godine potvrđena je za predsjednicu Republike Srpske, ovaj put na izborima. Pred [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnim sudom pravde]] osuđena je za ratne zločine 2005. godine na 11 godina zatvora, nakon priznanja krivice za planirane sistematske zločine nad Bošnjacima i [[Hrvati]]ma. U tom periodu napisala je knjigu "Svedočim" u kojoj je otkrila politiku vodstva Republike Srpske prema Srbima, izostavivši zločine prema Bošnjacima i Hrvatima. U septembru 2009. godine haški sud za ratne zločine je odobrio njeno oslobađanje prije isteka pune kazne, nakon čega je i švedska vlada odobrila oslobađanje iz zatvora.<ref>http://www.bbc.co.uk/serbian/news/2009/10/printable/091022_plavsicrelease.shtml</ref> == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{Predsjednici Republike Srpske}} {{Potpredsjednici Republike Srpske}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{DEFAULTSORT:Plavšić, Biljana}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Osuđeni pred Haškim tribunalom]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političari Srpske demokratske stranke]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla]] [[Kategorija:Predsjednici Republike Srpske]] [[Kategorija:Rođeni 1930.]] [[Kategorija:Srpski nacionalisti]] [[Kategorija:Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]] [[Kategorija:Političari Srpskog narodnog saveza Republike Srpske]] [[Kategorija:Dobitnici Ordena Republike Srpske]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Političari Republike Srpske]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za ratne zločine]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za zločine protiv čovječnosti]] pvqckgs5fizpk5mijy5gj9yb6vfp0gk 3933609 3933606 2026-10-01T09:47:11Z Z1KA 87045 3933609 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Biljana Plavšić | slika = Biljana Plavsic.JPG | redoslijed = 2. [[predsjednik Republike Srpske]] | vrijeme_na_vlasti = 19. juli 1996 – 4. novembar 1998. | prethodnik = [[Radovan Karadžić]] | nasljednik = [[Nikola Poplašen]] | redoslijed2 = Srpski član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] [[SR BiH]] | vrijeme_na_vlasti2 = 1990–1992. | prethodnik2 = ''niko - novoosnovana pozicija'' | nasljednik2 = [[Nenad Kecmanović]] | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1930|7|7}} | mjesto_rođenja = [[Tuzla]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = 1. oktobar 2026. | mjesto_smrti = [[Beograd]] | puno_ime = | etnicitet = [[Srbi|Srpkinja]] | politička_stranka = [[Srpski narodni savez Republike Srpske]] (1997–2006)<br />[[Srpska demokratska stranka]] (1990–1997) | supruga = <!-- --> | supružnik = <!-- --> | djeca = | obrazovanje = | vjera = [[Srpska pravoslavna crkva|pravoslavlje]] | potpis = Plavsic B-potpis.jpg | web_stranica = }}{{Nedostaju izvori}} '''Biljana Plavšić''' (7. juli 1930 – 1. oktobar 2026) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] i [[Srbi|srpska]] biologinja i političarka, bivša srpska članica [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva SR Bosne i Hercegovine]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednica]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednica]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Osuđena je na 11 godina zatvora za ratne zločine za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. == Rani život == Rođena je 1930. u [[Tuzla|Tuzli]]. U [[Sarajevo|Sarajevu]] je stekla osnovno i srednjoškolsko obrazovanje. Nakon što je diplomirala biologiju u [[Zagreb]]u, ostvarila je zavidnu naučnu karijeru, predajući dugo godina na katedri za biologiju na Prirodnomatematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu. Biljana Plavšić je bila član [[SDS]]-a od osnivanja 1990. godine, a iste godine je postala i član [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]]. 7. aprila 1992. godine je napustila Predsjedništvo i priključila se političkom vodstvu [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. == Politička karijera == Biljana Plavšić je zajedno s [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]], [[Momčilo Krajišnik|Momčilom Krajišnikom]] i [[Ratko Mladić|Ratkom Mladićem]] bila u samom vrhu vodstva Republike Srpske tokom [[Rat u BiH|rata u BiH]]. Od 1992. do 1996. bila je potpredsjednik Republike Srpske. Ostao je upamćen njen dolazak u [[Bijeljina|Bijeljinu]] na samom početku rata u BiH, kada je izljubila [[Željko Ražnatović|Željka Ražnatovića Arkana]] čestitajući mu nakon operacija koje su završile [[Masakr u Bijeljini|masakrom]]. Nakon što je Karadžić početkom 1996. pod međunarodnim pritiskom morao napustiti političku scenu, naslijedila ga je na mjestu predsjednika Republike Srpske. Odmah nakon toga učinila je politički zaokret i okrenula leđa svojim dotadašnjim saradnicima i mentorima, pragmatično zaigravši na kartu umjerenosti i saradnje s međunarodnom zajednicom, zbog čega je uživala i međunarodnu podršku. Godine 1997. formirala je vlastitu stranku [[Srpski narodni savez]], raspustila parlament RS-a i raspisala prijevremene izbore. U septembru 1996. godine potvrđena je za predsjednicu Republike Srpske, ovaj put na izborima. Pred [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnim sudom pravde]] osuđena je za ratne zločine 2005. godine na 11 godina zatvora, nakon priznanja krivice za planirane sistematske zločine nad Bošnjacima i [[Hrvati]]ma. U tom periodu napisala je knjigu "Svedočim" u kojoj je otkrila politiku vodstva Republike Srpske prema Srbima, izostavivši zločine prema Bošnjacima i Hrvatima. U septembru 2009. godine haški sud za ratne zločine je odobrio njeno oslobađanje prije isteka pune kazne, nakon čega je i švedska vlada odobrila oslobađanje iz zatvora.<ref>http://www.bbc.co.uk/serbian/news/2009/10/printable/091022_plavsicrelease.shtml</ref> == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{Predsjednici Republike Srpske}} {{Potpredsjednici Republike Srpske}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{DEFAULTSORT:Plavšić, Biljana}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Osuđeni pred Haškim tribunalom]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političari Srpske demokratske stranke]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla]] [[Kategorija:Predsjednici Republike Srpske]] [[Kategorija:Rođeni 1930.]] [[Kategorija:Srpski nacionalisti]] [[Kategorija:Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]] [[Kategorija:Političari Srpskog narodnog saveza Republike Srpske]] [[Kategorija:Dobitnici Ordena Republike Srpske]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Političari Republike Srpske]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za ratne zločine]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za zločine protiv čovječnosti]] 9feygp864tklms8xxbrs1revf9x3dwm 3933610 3933609 2026-10-01T09:49:39Z Z1KA 87045 /* */ 3933610 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Biljana Plavšić | slika = Biljana Plavsic.JPG | redoslijed = 2. [[predsjednik Republike Srpske]] | vrijeme_na_vlasti = 19. juli 1996 – 4. novembar 1998. | prethodnik = [[Radovan Karadžić]] | nasljednik = [[Nikola Poplašen]] | redoslijed2 = Srpski član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] [[SR BiH]] | vrijeme_na_vlasti2 = 1990–1992. | prethodnik2 = ''niko - novoosnovana pozicija'' | nasljednik2 = [[Nenad Kecmanović]] | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1930|07|07}} | mjesto_rođenja = [[Tuzla]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2026|10|01|1930|07|07}} | mjesto_smrti = [[Beograd]] | puno_ime = | etnicitet = [[Srbi|Srpkinja]] | politička_stranka = [[Srpski narodni savez Republike Srpske]] (1997–2006)<br />[[Srpska demokratska stranka]] (1990–1997) | supruga = <!-- --> | supružnik = <!-- --> | djeca = | obrazovanje = | vjera = [[Srpska pravoslavna crkva|pravoslavlje]] | potpis = Plavsic B-potpis.jpg | web_stranica = }}{{Nedostaju izvori}} '''Biljana Plavšić''' (7. juli 1930 – 1. oktobar 2026) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] i [[Srbi|srpska]] biologinja i političarka, bivša srpska članica [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva SR Bosne i Hercegovine]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednica]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednica]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Osuđena je na 11 godina zatvora za ratne zločine za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. == Rani život == Rođena je 1930. u [[Tuzla|Tuzli]]. U [[Sarajevo|Sarajevu]] je stekla osnovno i srednjoškolsko obrazovanje. Nakon što je diplomirala biologiju u [[Zagreb]]u, ostvarila je zavidnu naučnu karijeru, predajući dugo godina na katedri za biologiju na Prirodnomatematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu. Biljana Plavšić je bila član [[SDS]]-a od osnivanja 1990. godine, a iste godine je postala i član [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]]. 7. aprila 1992. godine je napustila Predsjedništvo i priključila se političkom vodstvu [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. == Politička karijera == Biljana Plavšić je zajedno s [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]], [[Momčilo Krajišnik|Momčilom Krajišnikom]] i [[Ratko Mladić|Ratkom Mladićem]] bila u samom vrhu vodstva Republike Srpske tokom [[Rat u BiH|rata u BiH]]. Od 1992. do 1996. bila je potpredsjednik Republike Srpske. Ostao je upamćen njen dolazak u [[Bijeljina|Bijeljinu]] na samom početku rata u BiH, kada je izljubila [[Željko Ražnatović|Željka Ražnatovića Arkana]] čestitajući mu nakon operacija koje su završile [[Masakr u Bijeljini|masakrom]]. Nakon što je Karadžić početkom 1996. pod međunarodnim pritiskom morao napustiti političku scenu, naslijedila ga je na mjestu predsjednika Republike Srpske. Odmah nakon toga učinila je politički zaokret i okrenula leđa svojim dotadašnjim saradnicima i mentorima, pragmatično zaigravši na kartu umjerenosti i saradnje s međunarodnom zajednicom, zbog čega je uživala i međunarodnu podršku. Godine 1997. formirala je vlastitu stranku [[Srpski narodni savez]], raspustila parlament RS-a i raspisala prijevremene izbore. U septembru 1996. godine potvrđena je za predsjednicu Republike Srpske, ovaj put na izborima. Pred [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnim sudom pravde]] osuđena je za ratne zločine 2005. godine na 11 godina zatvora, nakon priznanja krivice za planirane sistematske zločine nad Bošnjacima i [[Hrvati]]ma. U tom periodu napisala je knjigu "Svedočim" u kojoj je otkrila politiku vodstva Republike Srpske prema Srbima, izostavivši zločine prema Bošnjacima i Hrvatima. U septembru 2009. godine haški sud za ratne zločine je odobrio njeno oslobađanje prije isteka pune kazne, nakon čega je i švedska vlada odobrila oslobađanje iz zatvora.<ref>http://www.bbc.co.uk/serbian/news/2009/10/printable/091022_plavsicrelease.shtml</ref> == Također pogledajte == * [[Genocid u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{Predsjednici Republike Srpske}} {{Potpredsjednici Republike Srpske}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{DEFAULTSORT:Plavšić, Biljana}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Osuđeni pred Haškim tribunalom]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političari Srpske demokratske stranke]] [[Kategorija:Biografije, Tuzla]] [[Kategorija:Predsjednici Republike Srpske]] [[Kategorija:Rođeni 1930.]] [[Kategorija:Srpski nacionalisti]] [[Kategorija:Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]] [[Kategorija:Političari Srpskog narodnog saveza Republike Srpske]] [[Kategorija:Dobitnici Ordena Republike Srpske]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Političari Republike Srpske]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za ratne zločine]] [[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za zločine protiv čovječnosti]] 3l86hegex0ty2lsg2lrumib9dowc7x3 Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina) 0 30146 3933580 3931626 2026-10-01T07:32:16Z Z1KA 87045 Moving from [[Category:Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] to [[Category:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 3933580 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine | godina osnivanja = 1990. | predsjednik = [[Ibrahim Spahić]] | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | ideologija = [[Socijalni liberalizam]] | boje = {{colorbox|blue}} {{colorbox|yellow}} | izvorno_ime = | logo = | veb-sajt = [http://www.gds.ba/ www.gds.ba] }}'''Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine''' (skr. GDS BiH) je [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini|bosanskohercegovačka politička stranka]] osnovana 1990. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Savez socijalističkog radnog naroda (SSRN) [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] 1990. godine je izrastao u Demokratski Socijalistički Savez [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Na Konvenciji [[26. maj]]a [[1993]]. godine, stranka je usvojila novi Program i Statut i promijenila ime u Građanska demokratska stranka BiH. GDS BiH je stranka demokratskog političkog centra. Sjedište stranke je u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Trenutni predsjednik stranke jeste [[Ibrahim Spahić]]. Građanska demokratska stranka BiH učestvuje na svim lokalnim i općim izborima od 1990. godine i ima parlamentarni status, bilo da je nastupala samostalno ili u političkim savezima. == Također pogledajte == * [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] == Vanjski linkovi == *[http://www.gds.ba/ Zvanična stranica GDS BiH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030619033728/http://www.gds.ba/ |date=19. 6. 2003 }} {{stub-polit}} [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1990.]] [[Kategorija:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|*]] [[Kategorija:Socijalni liberalizam]] [[Kategorija:Liberalne političke stranke u Bosni i Hercegovini]] irpd4kf58yh2aosumyxcru0v07i7ggw Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine 0 30153 3933614 3758558 2026-10-01T10:34:55Z ~2026-52407-23 186332 3933614 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}}{{Infokutija stranka | ime_bosanski = Liberalno demokratska stranka | predsjednik = [[Hariz Redžić]] | godina osnivanja = 1989. | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | ideologija = [[Liberalizam]] | boje = {{colorbox|darkblue}} {{colorbox|yellow}} | skupština1 = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|0|80|darkblue}} | logo = | veb-sajt = {{URL|http://lds.ba/}} }}'''Liberalno demokratska stranka''' ('''LDS''') bila je najstarija politička organizacija u BiH.{{Izvor}} Nastala je 1989. godine od Saveza Socijalističke Omladine BiH - podmlatka Komunističke Partije u BiH. Od tada do danas učestvovala je na svim opštim i lokalnim izborima sa manje ili više uspjeha. 90-tih godina, a nakon rata u BiH ovoj stranci su se priključile Liberalna Bošnjačka Organizacija - LBO, čiji je predsjednik bio prof. [[Muhamed Filipović]], a u aprilu 2007. godine pod okrilje LDS-a prišao je i Pokret za Promjene - PZP, čiji su rukovodioci u vrijeme objedinjavanja bili Šahbaz Džihanović i Dubravko Lovrenović. LDS ima opštinske organizacije u 35 opština u BiH, od toga samo u 3 opštine u RS-u. Predsjednik LDS-a od osnivanja do [[april]]a [[2005]] bio je Rasim Kadić, a od 8. Kongresa održanog 2012 godine predsjednik LDS-a je Amir Husarić. LDS BiH je bila od 1994 godine punopravna članica Evropskih liberala ELDR-a (European Liberal Democratic and Reform Party) što je najduži{{Izvor}} staž u nekoj evropskoj asocijaciji stranaka među svim B-H političkim strankama.<ref>{{Cite web|url=http://lds.ba/|title=Liberalno demokratska stranka – Oficijalna web prezentacija|language=bs-BA|access-date=3. 3. 2021|archive-date=5. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305141105/http://lds.ba/|url-status=dead}}</ref> 21. februara 2022. godine LDS BiH je pristupio Našoj stranci, čime je faktički prestala da postoji. == Također pogledajte == * [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] == Vanjski linkovi == [http://lds.ba/ Službeni sajt LDS-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305141105/http://lds.ba/ |date=5. 3. 2021 }} == Reference == [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1989.]] [[Kategorija:Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|*]] [[Kategorija:Liberalizam]] [[Kategorija:Liberalne političke stranke u Bosni i Hercegovini]] dbn6ayktm3zzr0otib9bb98cjxufuhn 3933615 3933614 2026-10-01T10:38:02Z ~2026-52407-23 186332 3933615 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}}{{Infokutija stranka | ime_bosanski = Liberalno demokratska stranka | predsjednik = [[Hariz Redžić]] | godina osnivanja = 1989. | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | ideologija = [[Liberalizam]] | boje = {{colorbox|darkblue}} {{colorbox|yellow}} | skupština1 = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|0|80|darkblue}} | logo = | veb-sajt = {{URL|http://lds.ba/}} | utopljena = 2022. }}'''Liberalno demokratska stranka''' ('''LDS''') bila je najstarija politička organizacija u BiH.{{Izvor}} Nastala je 1989. godine od Saveza Socijalističke Omladine BiH - podmlatka Komunističke Partije u BiH. Od tada do danas učestvovala je na svim opštim i lokalnim izborima sa manje ili više uspjeha. 90-tih godina, a nakon rata u BiH ovoj stranci su se priključile Liberalna Bošnjačka Organizacija - LBO, čiji je predsjednik bio prof. [[Muhamed Filipović]], a u aprilu 2007. godine pod okrilje LDS-a prišao je i Pokret za Promjene - PZP, čiji su rukovodioci u vrijeme objedinjavanja bili Šahbaz Džihanović i Dubravko Lovrenović. LDS ima opštinske organizacije u 35 opština u BiH, od toga samo u 3 opštine u RS-u. Predsjednik LDS-a od osnivanja do [[april]]a [[2005]] bio je Rasim Kadić, a od 8. Kongresa održanog 2012 godine predsjednik LDS-a je Amir Husarić. LDS BiH je bila od 1994 godine punopravna članica Evropskih liberala ELDR-a (European Liberal Democratic and Reform Party) što je najduži{{Izvor}} staž u nekoj evropskoj asocijaciji stranaka među svim B-H političkim strankama.<ref>{{Cite web|url=http://lds.ba/|title=Liberalno demokratska stranka – Oficijalna web prezentacija|language=bs-BA|access-date=3. 3. 2021|archive-date=5. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305141105/http://lds.ba/|url-status=dead}}</ref> 21. februara 2022. godine LDS BiH je pristupio Našoj stranci, čime je faktički prestala da postoji. == Također pogledajte == * [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] == Vanjski linkovi == [http://lds.ba/ Službeni sajt LDS-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305141105/http://lds.ba/ |date=5. 3. 2021 }} == Reference == [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1989.]] [[Kategorija:Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|*]] [[Kategorija:Liberalizam]] [[Kategorija:Liberalne političke stranke u Bosni i Hercegovini]] ho93v2ega9613cjy01y0nm7r16tanqc 3933616 3933615 2026-10-01T10:39:19Z ~2026-52407-23 186332 3933616 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}}{{Infokutija stranka | ime_bosanski = Liberalno demokratska stranka | predsjednik = [[Hariz Redžić]] | godina osnivanja = 1989. | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | ideologija = [[Liberalizam]] | boje = {{colorbox|darkblue}} {{colorbox|yellow}} | skupština1 = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|0|80|darkblue}} | logo = | veb-sajt = {{URL|http://lds.ba/}} | utopljena = 2022. }}'''Liberalno demokratska stranka''' ('''LDS''') bila je najstarija politička organizacija u BiH.{{Izvor}} Nastala je 1989. godine od Saveza Socijalističke Omladine BiH - podmlatka Komunističke Partije u BiH. Od tada do danas učestvovala je na svim opštim i lokalnim izborima sa manje ili više uspjeha. 90-tih godina, a nakon rata u BiH ovoj stranci su se priključile Liberalna Bošnjačka Organizacija - LBO, čiji je predsjednik bio prof. [[Muhamed Filipović]], a u aprilu 2007. godine pod okrilje LDS-a prišao je i Pokret za Promjene - PZP, čiji su rukovodioci u vrijeme objedinjavanja bili Šahbaz Džihanović i Dubravko Lovrenović. LDS ima opštinske organizacije u 35 opština u BiH, od toga samo u 3 opštine u RS-u. Predsjednik LDS-a od osnivanja do [[april]]a [[2005]] bio je Rasim Kadić, a od 8. Kongresa održanog 2012 godine predsjednik LDS-a je Amir Husarić. LDS BiH je bila od 1994 godine punopravna članica Evropskih liberala ELDR-a (European Liberal Democratic and Reform Party) što je najduži{{Izvor}} staž u nekoj evropskoj asocijaciji stranaka među svim B-H političkim strankama.<ref>{{Cite web|url=http://lds.ba/|title=Liberalno demokratska stranka – Oficijalna web prezentacija|language=bs-BA|access-date=3. 3. 2021|archive-date=5. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305141105/http://lds.ba/|url-status=dead}}</ref> 21. februara 2022. godine LDS BiH je pristupila Našoj stranci, čime je faktički prestala da postoji. == Također pogledajte == * [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] == Vanjski linkovi == [http://lds.ba/ Službeni sajt LDS-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305141105/http://lds.ba/ |date=5. 3. 2021 }} == Reference == [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1989.]] [[Kategorija:Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|*]] [[Kategorija:Liberalizam]] [[Kategorija:Liberalne političke stranke u Bosni i Hercegovini]] ic16o1wrwdi9pfxjkdco8s5oj6ut2gg Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija 0 35485 3933496 3923326 2026-10-01T04:10:27Z Mickie-Mickie 166484 ažuriranje podataka 3933496 wikitext text/x-wiki {{Infokutija organizacija | ime = Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija | izvorno_ime = The United Nations Security Council | slika = {{box|[[File:Emblem of the United Nations.svg|120px]]|type= transparent}} | veličina_slike = | opis_slike = | karta = File:UN Security Council Nov 16 2023.jpg | veličina_karte = | opis_karte = Dvorana Vijeća sigurnosti u [[New York]]u | skraćenica = VSUN | uzrečica = | prethodnik = | nasljednik = | datum_osnivanja = 24. oktobar 1945. | datum_gašenja = | vrsta = | status = | cilj = | glavno_sjedište = [[New York]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | glavno_sjedište_koordinate = <!-- {{coord|LAT|LON|display=inline,title}} --> | područje_utjecaja = | članstvo = {{unbulleted list |[[Stalne članice Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Stalne članice]]: |{{ZID|Kina}}{{efn|name=roc|Narodna Republika Kina primljena je u UN i Vijeće sigurnosti 1971, zamijenivši i isključivši [[Republika Kina (1912–1949)|Republiku Kinu]]. [[Povelja Ujedinjenih nacija]] i dalje navodi Republiku Kinu kao članicu.}} |{{ZID|Francuska}} |{{ZID|Rusija}}{{efn|name=ussr|Ruska Federacija naslijedila je mjesto [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]]. [[Povelja Ujedinjenih nacija]] i dalje navodi Sovjetski Savez kao člana.}} |{{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |{{ZID|Sjedinjene Američke Države}} }}{{unbulleted list |Nestalne članice na rotaciji: |{{ZID|Alžir}} |{{ZID|Danska}} |{{ZID|Grčka}} |{{ZID|Gvajana}} |{{ZID|Pakistan}} |{{ZID|Panama}} |{{ZID|Sijera Leone}} |{{ZID|Slovenija}} |{{ZID|Somalija}} |{{ZID|Južna Koreja}} }} | jezik = | generalni_sekretar = | lider_vrsta1 = Predsjedavajuća | lider_ime1 = {{ZID|GRE}} (oktobar 2026) | lider_vrsta2 = | lider_ime2 = | lider_vrsta3 = | lider_ime3 = | lider_vrsta4 = | lider_ime4 = | lider_vrsta5 = | lider_ime5 = | lider_vrsta6 = | lider_ime6 = | lider_vrsta7 = | lider_ime7 = | ključne_osobe = | glavni_organ = | budžet = | broj_zaposlenih = | broj_volontera = | veb-sajt = {{URL|https://un.org/securitycouncil/}} }} '''Vijeće sigurnosti''' najbitnije je tijelo [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] kojem, prema 24. članu [[Povelja Ujedinjenih nacija|Povelje UN-a]] zemlje članice organizacije povjeravaju zadatak očuvanja međunarodnog mira i sigurnosti.<ref>{{Cite web |url= https://www.un.org/securitycouncil/ |title= United Nations Security Council |website= un.org|access-date= 25. 4. 2022}}</ref> == Sastav == Vijeće sigurnosti se sastoji od 15 zemalja članica UN-a; od toga pet permanentnih ([[Sjedinjene Američke Države]], [[Kina]], [[Francuska]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] i [[Rusija]]) i deset nestalnih članica. Nestalne članice postavlja [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalna skupština]] ukoliko zadovoljavaju dva kriterija: doprinos međunarodnom miru i sigurnosti te ostalim ciljevima organizacije i pravedna geografska raspoređenost. Nestalne članice u Vijeće sigurnosti su izabrane na vremensko razdoblje od dvije godine pri čemu se na prvim sljedećim izborima za nove članove (održanih nakon što se broj članica Vijeća sigurnosti s 11 povećao na 15) dva člana Vijeća sigurnosti izaberu za vremensko razdoblje od jedne godine. Zemlja članica kojoj je [[mandat]] istekao ne može biti izabrana ponovo odmah. == Način rada == Vijeće sigurnosti mora biti organizovano tako da se može sastati u bilo kojem trenutku; zato su zemlje članice dužne imati svog predstavnika prisutnog 24 sata na dan. Lokacija nije tačno određena. Svaka država članica Vijeća sigurnosti ima po jedan glas. U proceduralnim odlukama (one koje treba usvojiti da bi Vijeće sigurnosti uopće djelovalo), odluke su usvojene ako za njih glasa devet od petnaest bilo kojih zemalja članica - kako stalnih, tako i nestalnih. Meritorne odluke usvajaju se ako za njih glasa devet članova Vijeća sigurnosti, među kojima pozitivno opredijeljenih za odluku mora biti svih pet stalnih članica. Po 31. članu Povelje UN-a, sastancima može prisustvovati država nečlanica Vijeća kada se odluke koje ono donosi bitno tiču njenog interesa. U tom slučaju zemlji je dozvoljeno prisustvo na sastancima, ali ne i glasanje.<ref>{{Cite book |last= Heywood |first= Andrew |url= https://www.worldcat.org/oclc/259265681 |title= Global politics |year= 2011 |publisher= Palgrave Macmillan |isbn= 978-1-4039-8982-6 |location= Houndmills, Basingstoke Hampshire |oclc= 259265681}}</ref><ref>{{Cite book |last= Hurd |first= Ian |url= https://www.worldcat.org/oclc/985966782 |title= International organizations: politics, law, practice |year= 2018 |isbn= 978-1-107-18330-8 |edition= 3. |location= [[Cambridge]], UK |oclc= 985966782}}</ref> == Proširenje == Današnje stanje Vijeća sigurnosti odražava sliku nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], zbog toga su [[Njemačka]], [[Indija]], [[Brazil]] i [[Japan]] osnovali [[G4]]. Ovaj savez ima zadatak da promoviše ove 4 zemlje da bi dobile stalno mjesto u Vijeću sigurnosti. Iako mnoge zemlje smatraju da članice G4 trebaju dobiti stalno mjesto, mnogi analitičari smatraju da se to neće još dogoditi. == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|United Nations Security Council}} {{stub-polit}} {{Povelja UN-a}} {{Ujedinjene nacije}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija| ]] [[Kategorija:Ujedinjene nacije]] b11icupj6qfxezal9w4m728q3mme6zb Evropsko prvenstvo u nogometu 2012. 0 60440 3932263 3927920 2026-09-30T20:13:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932263 wikitext text/x-wiki {{Infokutija međunarodno nogometno takmičenje | naziv_turnira = Evropsko prvenstvo u nogometu | godina = 2012. | ostali_nazivi = {{plainlist| * ''{{jezik|pl|Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2012}}'' (poljski) * {{jezik|uk|Чемпіонат Європи з футболу 2012}} (ukrajinski) }} | slika = UEFA Euro 2012 logo.png | veličina = 200px | tekst = | država = Poljska | država2 = Ukrajina | datumi = 8. juni – 1. juli 2012. | br_ekipa = [[#Kvalifikacijske skupine|16]] | konfederacije = 1 | stadioni = [[#Stadioni|8]] | gradovi = 8 | šampion_drugo = {{NOG|ŠPA}} | broj = 3 | drugi_drugo = {{NOG|ITA}} | treći_drugo = {{NOG|NJE}} | četvrti_drugo = {{NOG|POR}} | utakmice = 31 | golovi = 76 | posjećenost = 1440896 | najbolji_strijelac = {{plainlist| * {{ZD|ITA}} [[Mario Balotelli]] * {{ZD|RUS}} [[Alan Dzagojev]] * {{ZD|NJE}} [[Mario Gómez]] * {{ZD|HRV}} [[Mario Mandžukić]] * {{ZD|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] * {{ZD|ŠPA}} [[Fernando Torres]] * (svi po 3 gola)<ref>{{Cite web |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/statistics/round=15172/players/type=topscorers/index.html |title=Lista strijelaca EP 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200123163935/https://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/statistics/round=15172/players/type=topscorers/index.html |archive-date=23. 1. 2020 |access-date=10. 10. 2013 |url-status=dead}}</ref> }} | najbolji_igrač = {{ZD|ŠPA}} [[Andrés Iniesta]]<ref>{{Cite web |url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/history-maker/index.html |title=Andrés Iniesta najbolji igrač EP 2012 |access-date=10. 10. 2013 |archive-date=17. 10. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017160536/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/history-maker/index.html |url-status=dead}}</ref> | najbolji_mladi_nogometaš = | najbolji_golman = | fair_play = | prethodnasezona = [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2008.|2008]] | sljedećasezona = [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|2016]] }} '''Evropsko prvenstvo u nogometu [[2012]].''' održano je u [[Poljska|Poljskoj]] i [[Ukrajina|Ukrajini]] od 8. juna do 1. jula 2012. Prvak Evrope je postala Španija. == Kvalifikacije == {{Glavni|Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.}} == Kandidati == Prvobitno su se za ovo prvenstvo zajednički kandidovale: * [[Hrvatska]] i [[Mađarska]], * [[Italija]], * [[Rusija]], * [[Azerbejdžan]] (kandidaturu su sami povukli), * [[Poljska]] i [[Ukrajina]], * [[Turska]] i [[Grčka]]. Prvo probiranje je bilo 8. novembra 2005. godine. Nakon tog izbora, ostale su Italija, te zajedničke kandidature Hrvatske i Mađarske, kao i Poljske i Ukrajine. Konačni izbor je bio u [[Cardiff]]u, [[18. april]]a [[2007]]. godine. === Bivši kandidati === Sljedeća mjesta za takmičenje su također razmatrana, ali su otpala nakon UEFA sastanka, 13. maja 2009. .<ref>[http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/55131/ Surkis je izjavio da je Gradonačelnik Odese obećao mnogo, ali uradio malo za Euro 2012], [[Kyiv Post]] (Decembar 15, 2009)</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Grad ! Stadion ! Kapacitet ! Klub ! Mečevi domaćina |- | [[Chorzów]] | [[Silesian Stadion]] | 55.211 | [[Poljska nogometna reprezentacija|Poljska]] ([[Górnik Zabrze]], [[GKS Katowice]], [[Ruch Chorzów]], [[Polonia Bytom]] samo za važne utakmice) | nije izabran od strane UEFA |- | [[Kraków]] | [[Wisła Stadium]] | 33.680 | [[Wisła Kraków]] | nije izabran od strane UEFA |- | [[Odessa]] | [[Tsentralnyi-Chornomorets Stadion|Chornomorets Stadion]] | 34.362 | [[FC Chornomorets Odessa]] | nije izabran od strane UEFA |- | [[Dnipropetrovsk]] | [[Dnipro Stadium]] | 31.003 | [[FK Dnjipro Dnjipropetrovsk]] | po originalnom planu, domaćin treće grupe |} == Gradovi domaćini == === Poljska === U Poljskoj, gradovi u kojima će se održati nogometni susreti su [[Poznanj]], [[Varšava]], [[Vroclav]] i [[Gdanjsk]], a rezervna odredišta su [[Chorzów]] i [[Krakov]]. === Ukrajina === U Ukrajini, gradovi domaćini su [[Kijev]], [[Donjeck]] ("Šahtarov" stadion), [[Dnipropetrovsk]] i [[Lavov]], a kao rezervna mjesta za održavanje utakmica su [[Odesa]] i "Lokomotivin" stadion u Donjecku. === Kvalifikacijske skupine === U žrijebu u [[Varšava|Varšavi]] su [[7. februara]] [[2010.]] izvučene kvalifikacijske grupe.<ref>{{cite news |first=Mark |last=Chaplin |title=UEFA iznosi prioritete za 2009. |url=http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=796459.html |work=[[UEFA]] |datum=30. 1. 2009 |access-date=8. 5. 2012 |archive-date=28. 12. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228050929/http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=796459.html |url-status=dead}}</ref> Na završnicu uz domaćine Poljsku i Ukrajinu, direktno se plasiralo devet pobjednika [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu - Poljska i Ukrajina 2012.#Kvalifikacijske skupine|kvalifikacijskih grupa]], te najbolji drugoplasirani iz svih grupa, a preostalih 8 drugoplasiranih su žrijebom određeni u 4 para koji su kroz [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu - Poljska i Ukrajina 2012.#Utakmice|razigravanje]] dala preostala četiri sudionika završnice. {| class="wikitable" |- !width=150|Grupa A !width=150|Grupa B !width=150|Grupa C !width=150|Grupa D !width=150|Grupa E |- bgcolor=#ccffcc |{{NOG|NJE}} |{{NOG|RUS}} |{{NOG|ITA}} |{{NOG|FRA}} |{{NOG|HOL}} |- bgcolor=#ccccff |{{NOG|TUR}} |bgcolor=#ccffcc|{{NOG|IRS}} |{{NOG|EST}} |{{NOG|BIH}} |bgcolor=#ccffcc|{{NOG|ŠVE}} |- |{{NOG|BEL}} |{{NOG|ARM}} |{{NOG|SRB}} |{{NOG|RUM}} |{{NOG|MAĐ}} |- |{{NOG|AUT}} |{{NOG|SLK}} |{{NOG|SLO}} |{{NOG|BJE}} |{{NOG|FIN}} |- |{{ZD|AZE}}[[Azerbejdžanska nogometna reprezentacija|Azerbejdžan]] |{{NOG|MAK}} |{{NOG|SJI}} |{{NOG|ALB}} |{{NOG|MOL}} |- |{{ZD|KAZ}}[[Kazahstanska nogometna reprezentacija|Kazahstan]] |{{NOG|AND}} |{{NOG|FAR}} |{{NOG|LUX}} |{{NOG|SMR}} |} {| class="wikitable" |- !width=150|[[Grupa F Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|Grupa F]] !width=150|Grupa G !width=150|Grupa H !width=150|Grupa I !width=150|Direktno plasirani domaćini |- bgcolor=#ccffcc |{{NOG|GRČ}} |{{NOG|ENG}} |{{NOG|DAN}} |{{NOG|ŠPA}} |{{NOG|POLJ}} |- bgcolor=#ccccff |bgcolor=#ccffcc|{{NOG|HRV}} |{{ZD|CG}}[[Crnogorska nogometna reprezentacija|Crna Gora]] |bgcolor=#ccffcc|{{NOG|POR}} |bgcolor=#ccffcc|{{NOG|ČEŠ}} | bgcolor=#ccffcc|{{NOG|UKR}} |- |{{NOG|IZR}} |{{NOG|ŠVI}} |{{NOG|NOR}} |{{NOG|ŠKO}} |- |{{NOG|LAT}} |{{NOG|WAL}} |{{NOG|ISL}} |{{NOG|LIT}} |- |{{ZD|GRU}}[[Gruzijska nogometna reprezentacija|Gruzija]] |{{NOG|BUG}} |{{NOG|KIP}} |{{NOG|LIH}} |- |{{NOG|MLT}} |- |} === Kvalificirane reprezentacije === Završnica se sastoji od 16 reprezentacija, u formatu korištenom od [[UEFA Euro 1996|1996]]. Neki su evropski nogometni savezi bili za to da se završnica igra sa 24 ekipe, iako se broj UEFA-inih novih saveza nije puno povećao od 1996. (53 u [[april]]u [[2006.]] naspram 48 [[1996.]] godine).<ref name="uefa24consideration">{{cite news |title=UEFA razmatra o Euru sa 24 Reprezentacije |url=http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/congress/news/newsid=500487.html |work=[[UEFA]].com |publisher=Union of European Football Associations |datum=27. 1. 2007 |access-date=11. 1. 2011 }}</ref> Dana 17. aprila 2007, izvršni odbor [[UEFA|UEFA-e]] je službeno odbio proširenje na 24 reprezentacije na Euru 2012.<ref name="uefa24notyet">{{cite news |title=UEFA-ina presuda iz Cardiffa |url=http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=528866.html |work=[[UEFA]].com |publisher=Union of European Football Associations |datum=17. 4. 2007 |access-date=11. 1. 2011 |archive-date=9. 3. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309160311/http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=64/newsid=528866.html |url-status=dead }}</ref> Međutim, UEFA je odlučila proširiti takmičenje u [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Francuska 2016.|Francuskoj 2016.]] na 24 reprezentacije.<ref>{{cite news |title=UEFA prihvaća ideju o 24 Reprezentacije za Euro 2016 |url=http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/executivecommittee/news/newsid=754190.html |work=[[UEFA]].com |publisher=Union of European Football Associations |datum=26. 9. 2008 |access-date=11. 1. 2011 |archive-date=7. 5. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507080851/http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/executivecommittee/news/newsid=754190.html |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" width="100%;" style="text-align: center;" |- !width=150|Tim !width=180|Kvalificirana kao !width=180|Datum kvalificiranja !width=80|Dosadašnji nastupi !width=80|Nastup u HOLu !width=80|Zadnji nastup !width=200|Najbolji plasman |- |style="text-align:left;"|{{NOG|POLJ}} || domaćin || 18. aprila 2007. || 1 || 2. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]] ||style="text-align:left;"| 1. krug <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]])</small> |- |style="text-align:left;"| {{NOG|UKR}} || domaćin || 18. aprila 2007. || 0 || 1. || - || — |- |style="text-align:left;"|{{NOG|NJE}} || prvoplasirani u [[Grupa A Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|grupi A]] || 2. septembra 2011. || &nbsp;&nbsp;10<sup>1</sup> || 11. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]] ||style="text-align:left;"| pobjednici <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Belgija 1972.|1972.]], [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Italija 1980.|1980.]], [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Engleska 1996.|1996.]])</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|ITA}} || prvoplasirani u [[Grupa C Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|grupi C]] || 6. septembra 2011. || 7 || 3. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]] ||style="text-align:left;"| pobjednici <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Italija 1968.|1968.]]<sup>*</sup>)</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|HOL}} || prvoplasirani u [[Grupa E Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|grupi E]] || 6. septembra 2011. || 8 || 7. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]] ||style="text-align:left;"| pobjednici <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - SR Njemačka 1988.|1988.]])</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|ŠPA}} || prvoplasirani u [[Grupa I Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|grupi I]] || 6. setembra 2011.|| 8 || 5. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]] ||style="text-align:left;"| pobjednici <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Španija 1964.|1964.]]<sup>*</sup>, [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]])</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|ENG}} || prvoplasirani u [[Grupa G Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|grupi G]] || 7. oktobra 2011. || 7 || 1. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Portugal 2004.|2004.]] ||style="text-align:left;"| trećeplasirani <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Italija 1968.|1968.]], [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Engleska 1996.|1996.]]<sup>*</sup>)</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|ŠVE}} || najbolji [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.#Grupa drugoplasiranih|drugoplasirani]] || 11. oktobra 2011. || 4 || 4. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]] ||style="text-align:left;"| polufinale <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Švedska 1992.|1992.]]<sup>*</sup>)</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|DAN}} || prvoplasirani u [[Grupa H Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|grupi H]] || 11. oktobra 2011.|| 7 || 1. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Portugal 2004.|2004.]] ||style="text-align:left;"| pobjednici <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Švedska 1992.|1992.]])</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|FRA}} || prvoplasirani u [[Grupa D Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|grupi D]] || 11. oktobra 2011.|| 7 || 6. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]] ||style="text-align:left;"| pobjednici <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Francuska 1984.|1984.]]<sup>*</sup>, [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Belgija i HOLozemska 2000.|2000.]])</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|GRČ}} || prvoplasirani u [[Grupa F Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|grupi F]] || 11. oktobra 2011.|| 3 || 3. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]] ||style="text-align:left;"| pobjednici <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Portugal 2004.|2004.]])</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|RUS}} || prvoplasirani u [[Grupa B Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|grupi B]] || 11. oktobra 2011.|| &nbsp;&nbsp; &nbsp;&nbsp;9<sup>2, 3</sup> || 3. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]] ||style="text-align:left;"| pobjednici <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Francuska 1960.|1960.]])</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|HRV}} || pobjednik [[Play-off Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|razigravanja]] || 15. novembra 2011.|| 3 || 3. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]] ||style="text-align:left;"| četvrtfinale <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Engleska 1996.|1996.]], [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]])</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|ČEŠ}} || pobjednik [[Play-off Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|razigravanja]] || 15. novembra 2011.|| &nbsp;&nbsp;7<sup>4</sup> || 5. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]] ||style="text-align:left;"| pobjednici <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Jugoslavija 1976.|1976.]])</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|IRS}} || pobjednik [[Play-off Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|razigravanja]] || 15. novembra 2011.|| 1 || 1. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - SR Njemačka 1988.|1988.]] ||style="text-align:left;"| grupa <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - SR Njemačka 1988.|1988.]])</small> |- |style="text-align:left;"|{{NOG|POR}} || pobjednik [[Play-off Kvalifikacija za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|razigravanja]] || 15. novembra 2011.|| 5 || 5. || [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]] ||style="text-align:left;"| doprvaci <small>([[Evropsko prvenstvo u nogometu - Portugal 2004.|2004.]]<sup>*</sup>)</small> |} ;Bilješke: :<sup>*</sup> Domaćin prvenstva :<sup>1</sup> Pet nastupa kao [[Njemačka nogometna reprezentacija|Zapadna Njemačka]] :<sup>2</sup> Pet nastupa kao [[Sovjetska nogometna reprezentacija|SSSR]] :<sup>3</sup> Jedan nastup kao [[Nogometna reprezentacija ZND-a|ZND]] :<sup>4</sup> Tri nastupa kao [[Čehoslovačka nogometna reprezentacija|Čehoslovačka]] == Stadioni == {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |- ! [[Varšava]] ! [[Poznań]] ! [[Gdańsk]] ! [[Wrocław]] |- | [[Nacionalni stadion u Varšavi|Nacionalni stadion]] | [[Stadion Miejski u Poznańu|Stadion Miejski]] | [[PGE Arena Gdańsk|PGE Arena]] | [[Stadion Miejski u Wrocławu|Stadion Miejski]] |- | Kapacitet: '''58 145''' | Kapacitet: '''41 609''' | Kapacitet: '''42 105''' | Kapacitet: '''42 771''' |- | [[Datoteka:Stadion Narodowy w Warszawie 20120422.jpg|180px|]] | [[Datoteka:Stadion Miejski Poznan, 2011-08-23.jpg|170px]] | [[Datoteka:PGE_Arena.jpeg|180px]] | [[Datoteka:Stadion Wroclaw z lotu ptaka.jpg|160px]] |- !colspan="4" | [[Datoteka:UEFA Euro 2012 en.svg|300px]] |- ! [[Kijev]] ! [[Harkiv]] ! [[Donjeck]] ! [[Lavov]] |- | [[Olimpijski stadion u Kijevu|Olimpijski stadion]] | [[Stadion Metalist]] | [[Donbas Arena]] | [[Arena Lavov]] |- | Kapacitet: '''70 050''' | Kapacitet: '''38 863''' | Kapacitet: '''51 504''' | Kapacitet: '''34 915''' |- | | | | |} === Bivši kandidati === Sljedeći su se stadioni također kandidirali, ali je [[UEFA]] njihove prijedloge odbacila [[13. maja]] [[2009]].<ref>{{cite news |title=Surkis kaže da je Odesa obećao mnogo, a učinio malo s poštovanjem za Euro 2012. |url=http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/55131/ |work=Kyiv Post |datum=15. 12. 2009}}</ref> {| class="wikitable" width="100%;" style="font-size: 95%;" |- ! width=140| Grad ! width=140| Stadion ! width=90 | Kapacitet ! width=400| Korisnik ! width=170| Utakmice |- | [[Chorzów]] | [[stadion Śląski]] | align=center| 55 000 | [[Poljska nogometna reprezentacija|Poljska]] ([[Górnik Zabrze]], [[GKS Katowice]], [[Ruch Chorzów]], [[Polonia Bytom]] samo za važne utakmice) | nije se izabralo |- | [[Kraków]] | [[stadion Wisła]] | align=center| 35 000 | [[Wisła Kraków]] | nije se izabralo |- | [[Odesa]] | [[stadion Čornomorec]] | align=center| 34 362 | [[FK Čornomorec Odesa]] | nije se izabralo |- | [[Dnjipropetrovsk]] | [[Dnipro Arena]] | align=center| 31 003 | [[FK Dnjipro Dnjipropetrovsk]] | 3 utakmice u grupama |} == Žrijeb grupa == Žrijeb za završnicu Evropskog prvenstva 2012. održan je 2. decembra 2011. u ''Ukrajinskoj umjetničkoj palači'' u [[Kijev]]u.<ref>{{cite news |url=http://www.uefa.com/uefaeuro2012/news/newsid=1692248.html |title=Datum žrijeba završnice Eura u Kijevu |work=[[UEFA]] |datum=3. 10. 2011}}</ref> Kao što je bio slučaj sa žrijebom prethodna dva prvenstva [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Portugal 2004.|2004.]] i [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|2008.]], šestnaest reprezentacija koje su osigurale završnicu prvenstva podijeljene su u četiri jakosne grupe, određene prema UEFA-inom koeficijentu, gdje svaka grupa prvenstva ima jednu ekipu iz svake jakosne grupe. Prva jakosna grupa je uključivala [[Poljska nogometna reprezentacija|Poljsku]] i [[Ukrajinska nogometna reprezentacija|Ukrajinu]] kao domaćine i [[Nogometna reprezentacija Španije|Španiju]] kao branioca naslova. Iduće su pozicije u jakosnim grupama određene prema posebnom UEFA-inom koeficijentu, koji uključuje 20% uspjeha u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|kvalifikacijama]] i [[Evropsko prvenstvo u nogometu - Austrija i Švicarska 2008.|završnici]] Eura 2008., 40% uspjeha na [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu - Južnoafrička Republika 2010. (UEFA)|kvalifikacijama]] i [[Svjetsko prvenstvo u nogometu - Južnoafrička Republika 2010.|završnici]] SP-a 2010., i 40% uspjeha na [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu - Poljska i Ukrajina 2012.|kvalifikacijama]] za ovo prvenstvo. {| class="wikitable" width=100% |- !width=25%| 1. jakosna grupa !width=25%| 2. jakosna grupa !width=25%| 3. jakosna grupa !width=25%| 4. jakosna grupa |- | valign="top"| * {{NOG|POLJ}}<small>(smještena u A1)</small> * {{NOG|UKR}}<small>(smještena u D1)</small> * {{NOG|ŠPA}} * {{NOG|HOL}} | valign="top"| * {{NOG|NJE}} * {{NOG|ITA}} * {{NOG|ENG}} * {{NOG|RUS}} | valign="top"| * {{NOG|HRV}} * {{NOG|GRČ}} * {{NOG|POR}} * {{NOG|ŠVE}} | valign="top"| * {{NOG|DAN}} * {{NOG|FRA}} * {{NOG|ČEŠ}} * {{NOG|IRS}} |} == Takmičenje po grupama == === Grupa A === [[Datoteka:Both teams on the pitch POL-GRE 8-6-2012.jpg|thumb|Otvaranje prvenstva<br />Poljska – Grčka]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="175"| Tim !width="20"| Uta. !width="20"| Pob. !width="20"| Izj. !width="20"| Por. !width="20"| PoG. !width="20"| PrG. !width="20"| GR !width="20"| Bod. |-bgcolor=#ccffcc |align=left|{{NOG|ČEŠ}} |3||2||0||1||4||5||-1||'''6''' |-bgcolor=#ccffcc |align=left|{{NOG|GRČ}} |3||1||1||1||3||3||0||'''4''' |- |align=left|{{NOG|RUS}} |3||1||1||1||5||3||+2||'''4''' |- |align=left|{{NOG|POLJ}} |3||0||2||1||2||3||-1||'''2''' |} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[8. juni|8. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 18:00 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|POLJ}} |rezultat = 1 – 1 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003319/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|GRČ}} |golovi1 = [[Robert Lewandowski]]{{gol|17}} |golovi2 = [[Dimitris Salpingidis]]{{gol|51}} |stadion = [[Nacionalni stadion u Varšavi|Nacionalni stadion]] |gledalaca = 56 070 |lokacija= [[Varšava]] |sudac = [[Carlos Velasco Carballo]]{{ZD|ŠPA}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[8. juni|8. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|RUS}} |rezultat = 4 – 1 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003320/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|ČEŠ}} |golovi1 = [[Alan Dzagojev]] {{gol|15||79}} <br /> [[Roman Širokov]] {{gol|24}} <br /> [[Roman Pavljučenko]] {{gol|82}} |golovi2 = [[Václav Pilař]] {{gol|52}} |stadion = [[Stadion Miejski u Wrocławu|Stadion Miejski]] |gledalaca = 40 803 |lokacija= [[Wrocław]] |referee = [[Howard Webb]] {{ZD|ENG}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[12. juni|12. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 18:00 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|GRČ}} |rezultat = 1 – 2 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003328/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|ČEŠ}} |golovi1 = [[Theofanis Gekas]] {{gol|53}} |golovi2 = [[Petr Jiráček]] {{gol|3}} <br /> [[Václav Pilař]] {{gol|6}} |stadion = [[Stadion Miejski u Wrocławu|Stadion Miejski]] |gledalaca = 41 105 |lokacija = [[Wrocław]] |sudac = [[Stéphane Lannoy]] {{ZD|FRA}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[12. juni|12. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|POLJ}} |rezultat = 1 – 1 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003327/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|RUS}} |golovi1 = [[Jakub Błaszczykowski]] {{gol|57}} |golovi2 = [[Alan Dzagojev]] {{gol|37}} |stadion = [[Nacionalni stadion u Varšavi|Nacionalni stadion]] |gledalaca = 55 920 |lokacija = [[Varšava]] |sudac = [[Wolfgang Stark]] {{ZD|NJE}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[16. juni|16. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|ČEŠ}} |rezultat = 1 – 0 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003336/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|POLJ}} |golovi1 = [[Petr Jiráček]] {{gol|72}} |golovi2 = |stadion = [[Stadion Miejski u Wrocławu|Stadion Miejski]] |gledalaca = 41 480 |lokacija = [[Wrocław]] |sudac = [[Craig Thomson]] {{ZD|ŠKO}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[16. juni|16. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|GRČ}} |rezultat = 1 – 0 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003335/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|RUS}} |golovi1 = [[Giorgos Karagounis]] {{gol|45+2}} |golovi2 = |stadion = [[Nacionalni stadion u Varšavi|Nacionalni stadion]] |gledalaca = 55 614 |lokacija = [[Varšava]] |sudac = [[Jonas Eriksson]] {{ZD|ŠVE}} }} === Grupa B === [[Datoteka:Lukas Podolski - Nani 20120609.jpg|thumb|upright|[[Lukas Podolski]] i [[Nani]]<br />Njemačka – Portugal]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="175"| Tim !width="20"| Uta. !width="20"| Pob. !width="20"| Izj. !width="20"| Por. !width="20"| PoG. !width="20"| PrG. !width="20"| GR !width="20"| Bod. |-bgcolor=#ccffcc |align=left|{{NOG|NJE}} |3||3||0||0||5||2||+3||'''9''' |-bgcolor=#ccffcc |align=left|{{NOG|POR}} |3||2||0||1||5||4||+1||'''6''' |- |align=left|{{NOG|DAN}} |3||1||0||2||4||5||-1||'''3''' |- |align=left|{{NOG|HOL}} |3||0||0||3||2||5||-3||'''0''' |} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[9. juni|9. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 18:00 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|HOL}} |rezultat = 0 – 1 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003321/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|DAN}} |golovi1 = |golovi2 = [[Michael Krohn-Dehli]] {{gol|24}} |stadion = [[Stadion Metalist]] |gledalaca = 35 923 |lokacija = [[Harkiv]] |sudac = [[Damir Skomina]] {{ZD|SLO}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[9. juni|9. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|NJE}} |rezultat = 1 – 0 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003322/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|POR}} |golovi1 = [[Mario Gómez]] {{gol|72}} |golovi2 = |stadion = [[Arena Lavov]] |gledalaca = 32 990 |lokacija = [[Lavov]] |sudac = [[Stéphane Lannoy]] {{ZD|FRA}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[13. juni|13. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 18:00 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|DAN}} |rezultat = 2 – 3 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003330/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|POR}} |golovi1 = [[Nicklas Bendtner]] {{gol|41||80}} |golovi2 = [[Pepe]] {{gol|24}} <br /> [[Hélder Postiga]] {{gol|36}} <br /> [[Silvestre Varela]] {{gol|87}} |stadion = [[Arena Lavov]] |gledalaca = 31 840 |lokacija = [[Lavov]] |sudac = [[Craig Thomson]] {{ZD|ŠKO}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[13. juni|13. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|HOL}} |rezultat = 1 – 2 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003329/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|NJE}} |golovi1 = [[Robin van Persie]] {{gol|73}} |golovi2 = [[Mario Gómez]] {{gol|24||38}} |stadion = [[Stadion Metalist]] |gledalaca = 37 750 |lokacija = [[Harkiv]] |sudac = [[Jonas Eriksson]] {{ZD|ŠVE}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[17. juni|17. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|POR}} |rezultat = 2 – 1 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003337/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|HOL}} |golovi1 = [[Cristiano Ronaldo]] {{gol|28||74}} |golovi2 = [[Rafael van der Vaart]] {{gol|11}} |stadion = [[Stadion Metalist]] |gledalaca = 37 445 |lokacija = [[Harkiv]] |sudac = [[Nicola Rizzoli]] {{ZD|ITA}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[17. juni|17. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|DAN}} |rezultat = 1 – 2 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003338/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|NJE}} |golovi1 = [[Michael Krohn-Dehli]] {{gol|24}} |golovi2 = [[Lukas Podolski]] {{gol|19}} <br /> [[Lars Bender]] {{gol|80}} |stadion = [[Arena Lavov]] |gledalaca = 32 990 |lokacija = [[Lavov]] |sudac = [[Carlos Velasco Carballo]] {{ZD|ŠPA}} }} === Grupa C === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="175"| Tim !width="20"| Uta. !width="20"| Pob. !width="20"| Izj. !width="20"| Por. !width="20"| PoG. !width="20"| PrG. !width="20"| GR !width="20"| Bod. |-bgcolor=ccffcc |align=left|{{NOG|ŠPA}} |3||2||1||0||6||1||+5||'''7''' |-bgcolor=ccffcc |align=left|{{NOG|ITA}} |3||1||2||0||4||2||+2||'''5''' |- |align=left|{{NOG|HRV}} |3||1||1||1||4||3||+1||'''4''' |- |align=left|{{NOG|IRS}} |3||0||0||3||1||9||-8||'''0''' |} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[10. juni|10. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 18:00 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|ŠPA}} |rezultat = 1 – 1 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003323/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|ITA}} |golovi1 = [[Cesc Fàbregas]] {{gol|64}} |golovi2 = [[Antonio Di Natale]] {{gol|61}} |stadion = [[PGE Arena Gdańsk|PGE Arena]] |gledalaca = 38 869 |lokacija = [[Gdańsk]] |sudac = [[Viktor Kassai]] {{ZD|MAĐ}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[10. juni|10. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|IRS}} |rezultat = 1 – 3 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003324/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|HRV}} |golovi1 = [[Sean St Ledger]] {{gol|19}} |golovi2 = [[Mario Mandžukić]] {{gol|3||49}} <br /> [[Nikica Jelavić]] {{gol|43}} |stadion = [[Stadion Miejski u Poznańu|Stadion Miejski]] |gledalaca = 39 550 |lokacija = [[Poznań]] |sudac = [[Björn Kuipers]] {{ZD|HOL}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[14. juni|14. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 18:00 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|ITA}} |rezultat = 1 – 1 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003331/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|HRV}} |golovi1 = [[Andrea Pirlo]] {{gol|39}} |golovi2 = [[Mario Mandžukić]] {{gol|72}} |stadion = [[Stadion Miejski u Poznańu|Stadion Miejski]] |gledalaca = 37 096 |lokacija = [[Poznań]] |sudac = [[Howard Webb]] {{ZD|ENG}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[14. juni|14. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|ŠPA}} |rezultat = 4 – 0 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003332/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|IRS}} |golovi1 = [[Fernando Torres]] {{gol|4||70}} <br /> [[David Silva]] {{gol|49}} <br /> [[Cesc Fàbregas]] {{gol|83}} |golovi2 = |stadion = [[PGE Arena Gdańsk|PGE Arena]] |gledalaca = 39 150 |lokacija = [[Gdańsk]] |sudac = [[Pedro Proença]] {{ZD|POR}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[18. juni|18. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|HRV}} |rezultat = 0 – 1 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003339/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|ŠPA}} |golovi1 = |golovi2 = [[Jesús Navas]] {{gol|88}} |stadion = [[PGE Arena Gdańsk|PGE Arena]] |gledalaca = 39 076 |lokacija = [[Gdańsk]] |sudac = [[Wolfgang Stark]] {{ZD|NJE}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[18. juni|18. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|ITA}} |rezultat = 2 – 0 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003340/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|IRS}} |golovi1 = [[Antonio Cassano]] {{gol|35}} <br /> [[Mario Balotelli]] {{gol|90}} |golovi2 = |stadion = [[Stadion Miejski u Poznańu|Stadion Miejski]] |gledalaca = 38 794 |lokacija = [[Poznań]] |sudac = [[Cüneyt Çakır]] {{ZD|TUR}} }} === Grupa D === [[Datoteka:Andriy Shevchenko goal Euro 2012 vs Sweden.jpg|thumb|[[Andrij Ševčenko]] daje svoj drugi pogodak na utakmici Ukrajina – Švedska]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="175"| Tim !width="20"| Uta. !width="20"| Pob. !width="20"| Izj. !width="20"| Por. !width="20"| PoG. !width="20"| PrG. !width="20"| GR !width="20"| Bod. |-bgcolor=ccffcc |align=left|{{NOG|ENG}} |3||2||1||0||5||3||+2||'''7''' |-bgcolor=ccffcc |align=left|{{NOG|FRA}} |3||1||1||1||3||3||0||'''4''' |- |align=left|{{NOG|UKR}} |3||1||0||2||2||4||-2||'''3''' |- |align=left|{{NOG|ŠVE}} |3||1||0||2||5||5||0||'''3''' |} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[11. juni|11. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 18:00 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|FRA}} |rezultat = 1 – 1 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003326/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|ENG}} |golovi1 = [[Samir Nasri]] {{gol|39}} |golovi2 = [[Joleon Lescott]] {{gol|30}} |stadion = [[Donbas Arena]] |gledalaca = 47 400 |lokacija = [[Donjeck]] |sudac = [[Nicola Rizzoli]] {{ZD|ITA}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[11. juni|11. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|UKR}} |rezultat = 2 – 1 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003325/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|ŠVE}} |golovi1 = [[Andrij Ševčenko]] {{gol|55||62}} |golovi2 = [[Zlatan Ibrahimović]] {{gol|52}} |stadion = [[Olimpijski stadion u Kijevu|Olimpijski stadion]] |gledalaca = 64 290 |lokacija = [[Kijev]] |sudac = [[Cüneyt Çakır]] {{ZD|TUR}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[15. juni|15. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 18:00 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|ŠVE}} |rezultat = 2 – 3 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003333/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|ENG}} |golovi1 = [[Glen Johnson]] {{gol|49 autogol}} <br /> [[Olof Mellberg]] {{gol|59}} |golovi2 = [[Andy Carroll]] {{gol|23}} <br /> [[Theo Walcott]] {{gol|64}} <br /> [[Danny Welbeck]] {{gol|78}} |stadion = [[Olimpijski stadion u Kijevu|Olimpijski stadion]] |gledalaca = 64 640 |lokacija = [[Kijev]] |sudac = [[Damir Skomina]] {{ZD|SLO}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[15. juni|15. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|UKR}} |rezultat = 0 – 2 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003334/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|FRA}} |golovi1 = |golovi2 = [[Jérémy Ménez]] {{gol|53}} <br /> [[Yohan Cabaye]] {{gol|56}} |stadion = [[Donbas Arena]] |gledalaca = 48 000 |lokacija = [[Donjeck]] |sudac = [[Björn Kuipers]] {{ZD|HOL}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[19. juni|19. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|ENG}} |rezultat = 1 – 0 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003342/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|UKR}} |golovi1 = [[Wayne Rooney]] {{gol|48}} |golovi2 = |stadion = [[Donbas Arena]] |gledalaca = 48 700 |lokacija = [[Donjeck]] |sudac = [[Viktor Kassai]] {{ZD|MAĐ}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = [[19. juni|19. juna]] [[2012]]. |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|ŠVE}} |rezultat = 2 – 0 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003341/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|FRA}} |golovi1 = [[Zlatan Ibrahimović]] {{gol|54}} <br /> [[Sebastian Larsson]] {{gol|90+1}} |golovi2 = |stadion = [[Olimpijski stadion u Kijevu|Olimpijski stadion]] |gledalaca = 63 010 |lokacija = [[Kijev]] |sudac = [[Pedro Proença]]{{ZD|POR}} }} == Drugi dio prvenstva == Drugi dio Eura 2012. uključuje pobjednike i drugoplasirane iz osam grupa koji se natječu u utakmicama bez uzvrata. Ovaj dio ima 3 kruga takmičenja, četvrtfinale, polufinale i finale na [[Olimpijski stadion u Kijevu|Olimpijskom stadionu]] u [[Kijev]]u. Igra se u ''nokaut'' formatu, znači ako utakmica bude izjednačena igraju se [[Produžetci (nogomet)|produžeci]], a nakon toga, ako rezultat ostane nepromijenjen, izvode se [[jedanaesterci]]. ==== Četvrtfinale ==== {{Sklopiva nogometna kutija |datum = 21. 6. 2013 |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|ČEŠ}} |rezultat = 0 – 1 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15173/match=2003343/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|POR}} |golovi1 = |golovi2 = [[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{gol|79}} |stadion = [[National Stadion, Warsaw|National Stadion]] |gledalaca = 55 590 |lokacija= [[Varšava]] |referee = [[Howard Webb]] {{ZD|ENG}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = 22. 6. 2013 |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|NJE}} |rezultat = 4 – 2 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15173/match=2003344/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|GRČ}} |golovi1 = [[Philipp Lahm|Lahm]] {{gol|39}} <br />[[Sami Khedira|Khedira]] {{gol|61}} <br />[[Miroslav Klose|Klose]] {{gol|68}} <br /> [[Marco Reus|Reus]] {{gol|74}} |golovi2 = [[Georgios Samaras|Samaras]] {{gol|55}} <br /> [[Dimitris Salpingidis|Salpingidis]] {{gol|89|pen.}} |stadion = [[PGE Arena Gdańsk|PGE Arena]] |gledalaca = 38 751 |lokacija= [[Gdańsk]] |referee = [[Damir Skomina]] {{ZD|SLO}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = 23. 6. 2013 |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|ŠPA}} |rezultat = 2 – 0 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15173/match=2003345/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|FRA}} |golovi1 = [[Xabi Alonso|Alonso]] {{gol|19||90+1|pen.}} |golovi2 = |stadion = [[Donbass Arena]] |gledalaca = 47 000 |lokacija= [[Donetsk]] |referee = [[Nicola Rizzoli]] {{ZD|ITA}} }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = 24. 6. 2013 |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|ENG}} |rezultat = 0 – 0 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15173/match=2003346/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|ITA}} |golovi1 = |golovi2 = |stadion = [[Olimpiyskiy National Sports Complex|Olympic Stadium]] |gledalaca = 64 340 |lokacija= [[Kiev]] |referee = [[Pedro Proença]] {{ZD|POR}} |jedanaesterci1 = [[Steven Gerrard|Gerrard]] {{pengol}} <br /> [[Wayne Rooney|Rooney]] {{pengol}} <br /> [[Ashley Young|Young]] {{Penpromašaj}} <br /> [[Ashley Cole|Cole]] {{Penpromašaj}} |jedanaesterci = 2 - 4 |jedanaesterci2 = {{pengol}} [[Mario Balotelli|Balotelli]] <br /> {{Penpromašaj}} [[Riccardo Montolivo|Montolivo]] <br />{{pengol}} [[Andrea Pirlo|Pirlo]] <br /> {{pengol}} [[Antonio Nocerino|Nocerino]] <br /> {{pengol}} [[Alessandro Diamanti|Diamanti]] }} ==== Polufinale ==== {{Sklopiva nogometna kutija |datum = 27. 6. 2013 |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|POR}} |rezultat = 0 – 0 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15174/match=2003378/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|ŠPA}} |golovi1 = |golovi2 = |stadion = [[Donbass Arena]] |gledalaca = 48 000 |lokacija= [[Donetsk]] |referee = [[Cüneyt Çakır]] {{ZD|TUR}} |jedanaesterci1 = [[João Moutinho|Moutinho]] {{Penpromašaj}} <br /> [[Pepe]] {{pengol}} <br /> [[Nani]] {{pengol}} <br /> [[Bruno Alves|Alves]] {{Penpromašaj}} |jedanaesterci = 2 - 4 |jedanaesterci2 = {{Penpromašaj}} [[Xabi Alonso|Alonso]] <br /> {{pengol}} [[Andrés Iniesta|Iniesta]] <br /> {{pengol}} [[Gerard Piqué|Piqué]] <br /> {{pengol}} [[Sergio Ramos|Ramos]] <br /> {{pengol}} [[Cesc Fàbregas|Fàbregas]] }} {{Sklopiva nogometna kutija |datum = 28. 6. 2013 |vrijeme = 20:45 ([[UTC+2]]) |tim1 = {{NOG|NJE}} |rezultat = 1 – 2 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15174/match=2003379/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|ITA}} |golovi1 = [[Mesut Özil|Özil]] {{gol|90+2|pen.}} |golovi2 = [[Mario Balotelli|Balotelli]] {{gol|20||36}} |stadion = [[National Stadion, Warsaw|National Stadion]] |gledalaca = 48 000 |lokacija= [[Varšava]] |referee = [[Stéphane Lannoy]] {{ZD|FRA}} }} ==== Finale ==== {{Glavni|Finale Evropskog prvenstva u nogometu 2012.}} {{Sklopiva nogometna kutija |nobars = 1 |datum = 1. juli 2012. |vrijeme = 20:45 [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] |historija = [[Nogometne utakmice Španija - Italija|Španija - Italija]] |tim1 = {{NOG-D|ŠPA}} |rezultat = 4&ndash;0 |izvještaj = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15175/match=2003351/postmatch/report/index.html Izvještaj] |tim2 = {{NOG|ITA}} |golovi1 = [[David Silva|Silva]] {{gol|14}} <br /> [[Jordi Alba|Alba]] {{gol|41}} <br /> [[Fernando Torres|Torres]] {{gol|84}} <br /> [[Juan Mata|Mata]] {{gol|88}} |stadion = [[Nacionalni sportski kompleks Olimpijskij|Olimpijskij]] |lokacija = [[Kijev]] |gledalaca = 63.170 |lokacija = [[Kijev]] |sudac = {{ZD|POR}} [[Pedro Proença]] }} === Lista strijelaca === [[Datoteka:Di Natale, Torres and Balotelli Euro 2012 final.jpg|thumb|Torres i Balotelli tokom finala evropskog prvenstva]] ;3 gola {{col-start|width=75%}} {{col-3}} * {{flagicon|HRV}} [[Mario Mandžukić]] * {{flagicon|NJE}} [[Mario Gómez]] {{col-3}} * {{flagicon|ITA}} [[Mario Balotelli]] * {{flagicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] {{col-3}} * {{flagicon|RUS}} [[Alan Dzagojev]] * {{flagicon|ŠPA}} [[Fernando Torres]] {{col-end}} ;2 gola {{col-start|width=75%}} {{col-3}} * {{flagicon|ČEŠ}} [[Petr Jiráček]] * {{flagicon|ČEŠ}} [[Václav Pilař]] * {{flagicon|DAN}} [[Nicklas Bendtner]] * {{flagicon|DAN}} [[Michael Krohn-Dehli]] {{col-3}} * {{flagicon|GRČ}} [[Dimitris Salpingidis]] * {{flagicon|ŠPA}} [[Xabi Alonso]] * {{flagicon|ŠPA}} [[Cesc Fàbregas]] {{col-3}} * {{flagicon|ŠPA}} [[David Silva]] * {{flagicon|ŠVE}} [[Zlatan Ibrahimović]] * {{flagicon|UKR}} [[Andrij Ševčenko]] {{col-end}} ;1 gol {{col-start|width=75%}} {{col-3}} * {{flagicon|HRV}} [[Nikica Jelavić]] * {{flagicon|ENG}} [[Andy Carroll]] * {{flagicon|ENG}} [[Joleon Lescott]] * {{flagicon|ENG}} [[Wayne Rooney]] * {{flagicon|ENG}} [[Theo Walcott]] * {{flagicon|ENG}} [[Danny Welbeck]] * {{flagicon|FRA}} [[Yohan Cabaye]] * {{flagicon|FRA}} [[Jérémy Ménez]] * {{flagicon|FRA}} [[Samir Nasri]] * {{flagicon|NJE}} [[Lars Bender]] * {{flagicon|NJE}} [[Sami Khedira]] * {{flagicon|NJE}} [[Miroslav Klose]] * {{flagicon|NJE}} [[Phillip Lahm]] {{col-3}} * {{flagicon|NJE}} [[Mesut Özil]] * {{flagicon|NJE}} [[Lukas Podolski]] * {{flagicon|NJE}} [[Marco Reus]] * {{flagicon|GRČ}} [[Theofanis Gekas]] * {{flagicon|GRČ}} [[Giorgos Karagounis]] * {{flagicon|GRČ}} [[Georgios Samaras]] * {{flagicon|IRS}} [[Sean St Ledger]] * {{flagicon|ITA}} [[Antonio Cassano]] * {{flagicon|ITA}} [[Antonio Di Natale]] * {{flagicon|ITA}} [[Andrea Pirlo]] * {{flagicon|HOL}} [[Rafael van der Vaart]] * {{flagicon|HOL}} [[Robin van Persie]] {{col-3}} * {{flagicon|POLJ}} [[Jakub Błaszczykowski]] * {{flagicon|POLJ}} [[Robert Lewandowski]] * {{flagicon|POR}} [[Pepe (footballer born 1983)|Pepe]] * {{flagicon|POR}} [[Hélder Postiga]] * {{flagicon|POR}} [[Silvestre Varela]] * {{flagicon|RUS}} [[Roman Pavljučenko]] * {{flagicon|RUS}} [[Roman Širokov]] * {{flagicon|ŠPA}} [[Jesús Navas]] * {{flagicon|ŠPA}} [[Jordi Alba]] * {{flagicon|ŠPA}} [[Juan Mata]] * {{flagicon|ŠVE}} [[Sebastian Larsson]] * {{flagicon|ŠVE}} [[Olof Mellberg]] {{col-end}} ;1 autogol {{col-start|width=75%}} * {{flagicon|ENG}} [[Glen Johnson]] vs. [[Švedska nogometna reprezentacija|Švedska]] {{col-end}} == Simboli prvenstva == === Maskote === [[Datoteka:Slavek&Slavko.jpg|mini|Slavek i Slavko]] Maskote prvenstva najavljene su u decembru [[2010.]] nakon glasanja na službenom sajtu [[UEFA|UEFA-e]]. Glasalo je više od 40.000 ljudi, a rezultati su bili sljedeći:<ref>{{cite news |title=Maskote Eura 2012 nazvane su Slavek i Slavko|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=1571175.html|work=[[UEFA]] |datum=4. 12. 2010}}</ref> * Slavek i Slavko: 56% glasova * Siemko i Strimko: 29% glasova * Klemek i Ladko: 15% glasova === Logo i slogan === Službeni [[logotip]] Evropskog prvenstva 2012. najavljen je 14. decembra [[2009.]] na posebnoj svečanosti na Trgu Mihailivska u [[Kijev]]u. Izgled je dobio od [[Wycinanki]]ja, tradicionalne [[Poljska|poljske]] umjetnosti rezanja papira, koja se nalazi i kod nekih ruralnih predjela [[Ukrajina|Ukrajine]]. Logotip predstavlja prirodu ruralnih predjela obiju zemalja.<ref name="logo_brand">{{cite web |title=Logo/brand |url=http://en.uefa.com/uefaeuro2012/abouteuro/organisation/logobrand/index.html |work=[[UEFA]].com |date=14. 12. 2009 |access-date=8. 5. 2012 |archive-date=14. 2. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110214094521/http://en.uefa.com/uefaeuro2012/abouteuro/organisation/logobrand/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Domaćini "cvjetaju" za Euro 2012 |url=http://en.uefa.com/uefaeuro2012/news/newsid=934390.html |work=[[UEFA]].com |datum=14. 12. 2009}}</ref> Kao dio svečanosti, poznate građevine u gradovima domaćinima prikazane su uz logo prvenstva.<ref>{{cite news |title=Branding osvjetljava gradove domaćine |url=http://en.uefa.com/uefaeuro2012/news/newsid=934377.html |work=[[UEFA]] |datum=14. 12. 2009}}</ref> Što se tiče službenog [[slogan]]a Eura 2012, on glasi "Stvaramo historiju zajedno" ({{jez-pl|Razem tworzymy przyszłość}}; {{jez-uk|Творимо історію разом}}), i najavljen je isti dan kad i logotip. Slogan predstavlja činejncu da su Poljska i Ukrajina [[Istočna Evropa|najistočnije]] zemlje koje su ugostile Evropsko nogometno prvenstvo.<ref name="logo_brand"/> === Službena lopta === Službena lopta prvenstva je [[Adidas]]ova lopta TANGO 12.<ref>[http://www.24sata.hr/nogomet/tango-12-lopta-je-s-kojom-ce-se-igrati-na-euru-2012-godine-244773 Tango 12 - lopta je s kojom će se igrati na Euru 2012. godine], Marko Šnidarić, 24sata.hr, objavljeno 2. decembra 2011., pristupljeno 24. decembra 2011.</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|UEFA Euro 2012}} * [https://web.archive.org/web/20070830012339/http://www.e2012.org/ Službene stranice] {{Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.}} {{Evropska prvenstva u nogometu}} [[Kategorija:Nogomet u Poljskoj]] [[Kategorija:Nogomet u Ukrajini]] [[Kategorija:Međunarodna nogometna takmičenja]] [[Kategorija:2012. u Poljskoj]] [[Kategorija:2012. u Ukrajini]] [[Kategorija:Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.]] j823e67ub6hquax11xh7ik7a0ala3qf Grb Bangladeša 0 66553 3932628 3665101 2026-10-01T01:00:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932628 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:National emblem of Bangladesh.svg|right|250px]] '''[[Grb]] [[Bangladeš]]a''' državni je simbol koji koristi [[Vlada Bangladeša]] i njene agencije. Grb se pojavljuje na službenim vladinim dokumentima i novcu, a usvojen je nakon stjecanja nezavisnosti 1971. U sredini grba nalazi se [[lokvanj]] oko kojeg se nalaze strukovi [[Riža|riže]]. Iznad lokvanja nalaze se četiri zvijezde i tri povezana lista [[Juta|jute]]. Lokvanj je nacionalni cvijet Bangladeša i simbolizuje mnoge rijeke što teku kroz ovu južnoazijsku zemlju. Riža predstavlja glavni poljoprivredni proizvod i glavna je hrana Bangladeša. Četiri zvjezdice simboliziraju četiri temeljna principa Republike koja su sadržana u [[Ustav Bangladeša|Ustavu Bangladeša]]: [[nacionalizam]], [[socijalizam]], [[demokratija]] i [[sekularizam]]. Cijeli grb je [[Žuta|žute]] (zlatne) boje.<ref>{{Cite web|url= https://bangladeshembassy.nl/national-emblem/|title= ''National Emblem of Bangladesh''|website= bangladeshembassy.nl|access-date= 5. 11. 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20241014075956/https://bangladeshembassy.nl/national-emblem/|archive-date= 14. 10. 2024|url-status= dead}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.worldatlas.com/flags/bangladesh|title= ''Flags, Symbols & Currency Of Bangladesh''|website= worldatlas.com|access-date= 5. 11. 2024}}</ref> == Također pogledajte == * [[Zastava Bangladeša]] == Reference == {{Refspisak}} {{Grbovi Azije}} {{Commonscat|National emblem of Bangladesh}} [[Kategorija:Grbovi država|Bangladeš]] [[Kategorija:Bangladeš]] snbz0dohq8qcimd7evdxlm126zwrxif Glavni niz 0 80053 3932619 3733286 2026-09-30T23:49:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932619 wikitext text/x-wiki {{Star nav}} [[Datoteka:HRDiagram.png|mini|200px|Hertzsprung-Russellov dijagram]] '''Glavni niz''' (en. main sequence) područje je u Hertzsprung-Russellovom dijagramu ucrtano u dijagramsku liniju od desno dolje (crvene i relativno hladne zvijezde) do lijevo gore (plave i relativno vruće zvijezde). Na Hertzsprung-Russelovovom dijagramu ucrtano je 22.000 [[zvijezda]] iz [[Hipparcos katalog|Hipparchos kataloga]] i približno 1000 zvijezda iz kataloga obližnjih zvijezda [[Gliese katalog|Gliese]]. Najuočljivija pojava na dijagramu je takozvana vodoravna pruga na kojoj se nalaze zvijezde glavnog niza. Ove zvijezde imaju u prosjeku najdužu zvjezdanu evoluciju. Vodik se, tokom nuklearne reakcije, direktno pretvara u helij.<ref>{{cite web|title=Was sind Hauptreihensterne?|url=http://www.astronews.com/frag/antworten/1/frage1218.html|website=AstroNews|access-date=17. 5. 2016|language=de|date=6. 9. 2004}}</ref> U donjem lijevom dijelu nalaze se [[bijeli patuljak|bijeli patuljci]], a u gornjem desnom dijelu zvijezde divovi i superdivovi. Sunce se nalazi na glavnom nizu sa sjajem 1 i [[temperatura|temperaturom]] od 5500-6000 [[Kelvin|K]].<ref name="andromeda">{{cite web|title=Russell|url=http://www.andromedagalaxie.de/html/sterne_hrd.htm|website=Andromedagallaxie|access-date=23. 5. 2016|language=de}}</ref> Zvijezde glavnog niza su zvijezde V svjetlosne klase, takozvani patuljci koji čine oko 90% svih zvijezda.<ref>{{cite news|title=Sterntypen - Von Riesen und Zwergen|url=http://www.br-online.de/wissen-bildung/spacenight/sterngucker/deepsky/sterntypen.html|access-date=17. 5. 2016|work=Bayerischer Rundfunk Online|language=de}}</ref> [[Sunce]] se nalazi u dijagramu praktično u sredini. ==Nuklearna reakcija== Zvijezde ostaju duži dio evolucije u području glavnog niza. Nuklearna reakcija je stabilna, vodik fuzionira u helij, koja se odvija kroz dva paralelna procesa.<ref name="lpuni">{{cite web|title=Sternentwicklung|url=https://lp.uni-goettingen.de/get/text/7168|website=Georg August Universität Göttingen|access-date=17. 5. 2016|language=de|archive-date=31. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031114605/https://lp.uni-goettingen.de/get/text/7168|url-status=dead}}</ref> ===Proton-proton ciklus=== Prvi je proton-proton ciklus koji se odvija na temperaturama od 5*10<sup>6</sup>-15*10<sup>6</sup> K. Ciklus se odvija u 3 koraka: {| class=wikitable || *2 atoma vodika se stapaju u [[deuterij]] ([[izotop]] vodika) *1 atom vodika i jedan atom helija fuzioniraju u 3 atoma helija *6 atoma helija (2x3 atoma) se spaja u 4 atoma helija i 2 atoma vodika || ;<math>1H</math> + <math>1H</math> [[Arrow (symbol)|<math>\rightarrow</math>]] <math>2D</math> + <math>e</math><sup>+</sup>+<math>v</math><sub>e</sub> ;<math>2D</math> + <math>1H</math> [[Arrow (symbol)|<math>\rightarrow</math>]] <math>3He</math> + &gamma; ;<math>3He</math> + <math>3He</math> [[Arrow (symbol)|<math>\rightarrow</math>]] <math>4He</math> + <math>2 1He</math> |} ===CNO ciklus=== [[CNO ciklus]] ([[Bethe-Weizsäckerov ciklus]]) dominira kod temperatura 15*10<sup>6</sup>-30*10<sup>6</sup> K. [[Ugljik]], [[nitrogen]] i [[kisik]] (C,N,O) služe kao katalizatori. Nakon svakog ciklusa količina ugljika, nitrogena i kisika ostaje ista. Vrijeme reakcije traje 10<sup>5</sup>-10<sup>8</sup> godina. CNO ciklus je kod težih (vrućih) zvijezda brži, tj. stapanje vodika u helij se odvija brže nego proton-proton ciklus kod hladnijih zvijezda. Vremenska skala ovisi o masi zvijezde. CNO ciklus se odvija u 6 koraka: {| class=wikitable || *12 atoma ugljika i jedan atom vodika se spaja u 13 atoma dušika uz gama zračenje; *13 atoma dušika i 1 atom vodika se spaja u 13 atoma ugljik uz jedan pozitron i jedan elektron-neutrino *13 atoma ugljika i jedan atom vodika se spaja u 14 atoma dušika uz gama zračenje *14 atoma dušika i jedan atom vodika se spaja u 15 atoma kisika uz gama zračenje *15 atoma kisika prelazi u 15 atoma dušika uz jedan pozitron i jedan elektron-neutrino *15 atoma dušika i jedan atom vodika se spaja u 12 atoma ugljika i 4 atoma helija || <math>12C</math> + <math>1H</math> [[Arrow (symbol)|<math>\rightarrow</math>]] <math>13N</math> + &gamma; ;<math>13N</math> [[Arrow (symbol)|<math>\rightarrow</math>]] <math>13C</math> + <math>e</math><sup>+</sup>+<math>v</math><sub>e</sub> ;<math>13C</math> + <math>1H</math> [[Arrow (symbol)|<math>\rightarrow</math>]] <math>14N</math> + &gamma; ;<math>14N</math> + <math>1H</math> [[Arrow (symbol)|<math>\rightarrow</math>]] <math>15O</math> + &gamma; ;<math>15O</math> [[Arrow (symbol)|<math>\rightarrow</math>]] <math>15N</math> + <math>e</math><sup>+</sup>+<math>v</math><sub>e</sub> ;<math>15N</math> + <math>1H</math> [[Arrow (symbol)|<math>\rightarrow</math>]] <math>12C</math> + <math>4He</math> |} ==Crveni div== {{Glavni|Crveni div}} Kada zvijezda napusti glavni niz, nakon što je kompletan vodik jezgre spojen u helij, postaje crveni div. Gorenje vodika se odvija u ljusci, što dovodi do širenja zvijezde. Povećanje volumena zvijezde dovodi do pada efektivne temperature dok sjaj zvijezde raste.<ref name="lpuni"/> ==Reference== {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Main-sequence stars}} * [https://web.archive.org/web/20120509230434/http://astrosun2.astro.cornell.edu/academics/courses/astro101/herter/java/evolve/evolve.htm STELLAR EVOLUTION (https://www.lifewire.com/how-to-enable-java-in-chrome-4770854 JAVA enabler tab za Chrome)] {{en simbol}} * [http://www.vendian.org/mncharity/dir3/starcolor/ Koje su boje zvijezde?] {{en simbol}} * [http://www.eso.org/public/news/eso1230/ Najsjajnija zvijezda nije sama] {{en simbol}} * [http://cass.ucsd.edu/public/tutorial/HR.html HR dijagram] {{en simbol}} * [http://www.atlasoftheuniverse.com/hr.html HR dijagram] {{en simbol}} * [https://web.archive.org/web/20181019070924/http://astronomy.swin.edu.au/cms/astro/cosmos/Z/Zero+Age+Main+Sequence Starost nula] {{en simbol}} {{Zvijezda}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zvijezde glavnog niza| ]] [[Kategorija:Koncepti u astronomiji]] [[Kategorija:Tipovi zvijezda]] [[Kategorija:Zvjezdana evolucija]] 3err63v7vr12kczm5btwdadbnk72wru NK GOŠK Gabela 0 94257 3932265 3900813 2026-09-30T20:17:08Z Bakir123 110053 3932265 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #1B23BB | Ime kluba = '''GOŠK Gabela''' | Puno ime = NK GOŠK Gabela | Grb = NK GOŠK Gabela.png | Nadimak = ''Plavi lavovi'' | Osnovan = [[1919.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Gabela]]<br>[[Bosna i Hercegovina]] | Boje = {{colorbox|#1B23BB}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Federacije Bosne i Hercegovine|NS FBIH]] | Konfederacija = | Liga = [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | Stadion = [[Stadion Perica Pero Pavlović|Perica Pero Pavlović]] | Kapacitet = 3.000 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = [[Lujo Ilić]] | Trener = [[Dženis Ćosić]] | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 5. mjesto | Prethodna sezona = [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _whiteborder | uzorak_t1 = _3bluestripes2 | uzorak_dr1 = _whiteborder | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = 0000DD | tijelo1 = FFFFFF | desna ruka1 = 0000DD | šorc1 = 0000DD | čarape1 = 0000DD | uzorak_lr2 = _petrolul_13-14_home | uzorak_t2 = _bluestripes2 | uzorak_dr2 = _petrolul_13-14_home | uzorak_š2 = | uzorak_č12 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FFFFFF | čarape2 = FFFFFF }} '''Nogometni klub GOŠK Gabela''' je nogometni klub iz [[Gabela|Gabele]], općina [[Čapljina]], [[Bosna i Hercegovina]]. Takmiči se u [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prvoj ligi Federacije Bosne i Hercegovine]]. ==Historija== Osnovan je 1919. godine kao ''Zmaj''. Sadašnje ime usvaja 1958. godine. Najveći uspjeh kluba je osvajanje [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prve lige Federacije Bosne i Hercegovine]] u sezoni 2010/11, što je ujedno značilo i plasman u [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer ligu]]. Tradicionalne boje kluba su plava i bijela. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadion Perica Pero Pavlović|Perica Pero Pavlović]] u Gabeli. ==Uspjesi== *'''[[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (3)''': [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2010/2011.|2010/11]], [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2016/2017.|2016/17]], [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2022/2023.|2022/23.]] *'''[[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Druga liga FBiH]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2002/2003.|2002/03.]] ==Plasman po sezonama== {| class="wikitable" style="width: 50%;" |- |-style="background-color:#CCF;" ! style="width: 20%; text-align:left;" |Sezona ! style="width: 50%; text-align:left;" |Liga ! style="width: 15%; text-align:center;" |Rang ! style="width: 15%; text-align:center;" |Pozicija ! style="width: 15%; text-align:center;" |Bodovi |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2004/2005.|2004/05.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 10/16. | style="text-align:center;" | 39 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2005/2006.|2005/06.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 8/16. | style="text-align:center;" | 46 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2006/2007.|2006/07.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 6/16. | style="text-align:center;" | 45 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2007/2008.|2007/08.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 2/16. | style="text-align:center;" | 49 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2008/2009.|2008/09.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 6/16. | style="text-align:center;" | 46 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2009/2010.|2009/10.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 6/16. | style="text-align:center;" | 46 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2010/2011.|2010/11.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 1/16. | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 56 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2011/12.|2011/12.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 13/16. | style="text-align:center;" | 33 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2012/13.|2012/13.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 15/16. | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 30 |- | [[Prva nogometna liga FBiH 2013/2014.|2013/14.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 7/16. | style="text-align:center;" | 42 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2014/2015.|2014/15.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 2/16. | style="text-align:center;" | 57 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2015/2016.|2015/16.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 8/16. | style="text-align:center;" | 45 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2016/2017.|2016/17.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 1/16. | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 56 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2017/2018.|2017/18.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 7/12. | style="text-align:center;" | 45 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2018/19.|2018/19.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 12/12. | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 23 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2019/2020.|2019/20.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 4/16. | style="text-align:center;" | 28 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2020/2021.|2020/21.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 7/16. | style="text-align:center;" | 43 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2021/2022.|2021/22.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 2/16. | style="text-align:center;" | 66 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2022/2023.|2022/23.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 1/16. | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 64 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2023/2024.|2023/24.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 9/12. | style="text-align:center;" | 34 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2024/2025.|2024/25.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 11/12. | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 16 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 5/14. | style="text-align:center;" | 40 |} ==Poznati igrači== *{{flagicon|HRV}} [[Andrija Anković]] *{{flagicon|HRV}} [[Nikica Jelavić]] ==Treneri== *{{flagicon|HRV}} [[Ivan Katalinić]] *{{flagicon|HRV}} [[Darko Dražić]] *{{flagicon|BIH}} [[Damir Borovac]] *{{flagicon|HRV}} [[Davor Mladina]] *{{flagicon|BIH}} [[Slaven Musa]] *{{flagicon|BIH}} [[Milomir Odović]] *{{flagicon|BIH}} [[Boris Gavran]] *{{flagicon|BIH}} [[Feđa Dudić]] *{{flagicon|HRV}} [[Mato Neretljak]] *{{flagicon|HRV}} [[Stanko Mršić]] *{{flagicon|BIH}} [[Nenad Gagro]] *{{flagicon|BIH}} [[Vule Trivunović]] *{{flagicon|HRV}} [[Igor Pamić]] *{{flagicon|BIH}} [[Ivan Bubalo]] *{{flagicon|BIH}} [[Dženan Hošić]] *{{flagicon|BIH}} [[Denis Ćorić]] *{{flagicon|BIH}} [[Toni Karačić]] *{{flagicon|BIH}} [[Admir Adžem]] *{{flagicon|HRV}} [[Danijel Pranjić]] *{{flagicon|BIH}} [[Damir Borovac]] *{{flagicon|BIH}} [[Damir Obad]] *{{flagicon|HRV}} [[Jure Obšivač]] *{{flagicon|HRV}} [[Ante Volarević]] *{{flagicon|BIH}} [[Darko Vojvodić]] *{{flagicon|BIH}} [[Dženis Ćosić]] ==Vanjski linkovi== *[http://www.soccerway.com/teams/bosnia-herzegovina/gosk-gabela/3167/ GOŠK] soccerway.com *[http://www.transfermarkt.com/nk-gosk-gabela/startseite/verein/9544/saison_id/2014 GOŠK] na transfermarkt.com {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} {{DEFAULTSORT:GOŠK Gabela}} [[Kategorija:Nogometni klubovi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1919.]] [[Kategorija:Sport u Čapljini|NK]] li94x8qnroscj6qgm83r1avvim07bvu Delikatno podešeni svemir 0 99307 3932252 3852821 2026-09-30T16:01:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932252 wikitext text/x-wiki '''Delikatno podešeni svemir''' je ideja da uslovi koji dozvoljavaju [[život]] u [[svemir]]u se samo može dogoditi sa čvrsto ograničenim [[fizikalna konstanta|fizikalnim konstantama]] i da ako bi jedna od nekoliko fundamentalnih konstanti bila samo blago drugačija, svemir bi bio malo vjerovatno pogodan za osnivanje i razvoj materije, astronomskih struktura, raznolikosti hemijskih elemenata ili života kako je sada smatran.<ref name=toa>{{cite web |url=http://www.talkorigins.org/indexcc/CI/CI301.html |title=CI301: The Anthropic Principle |access-date=31. 10. 2007 |author=Mark Isaak (ed.) |year=2005 |work=Index to Creationist Claims |publisher=[[TalkOrigins Archive]]}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20121114110802/http://www.focus.org.uk/ * http://www.reasons.org/resources/apologetics/design.shtml?main {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926230606/http://www.reasons.org/resources/apologetics/design.shtml?main |date=26. 9. 2007 }} * https://web.archive.org/web/20051205085645/http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Cosmo/anthro.skinq.html [[Kategorija:Inteligentni dizajn]] [[Kategorija:Astronomske hipoteze]] [[Kategorija:Fizička kosmologija]] [[Kategorija:Teorijska fizika]] hq1f28hpbjt1vsrxd4cuyb7drkc6zb6 Predsjednik Republike Srpske 0 202627 3932286 3810800 2026-09-30T21:35:50Z Bakir123 110053 3932286 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Predsjednik Republike Srpske | tijelo = | nativni_naziv = Предсједник Републике Српске | oznaka = Seal of the Republika Srpska.svg | oznakavel = 100 | oznakatekst = [[Amblem Republike Srpske]] | oznakaalt = Amblem Republike Srpske | zastava = Standard of the President of Srpska.svg | zastavavel = 150 | zastavaalt = Standarta predsjednika [[Republika Srpska|Republike Srpske]] | zastavaokvir = | zastavatekst = Standarta predsjednika Republike Srpske | slika = Siniša Karan (2026-05-09) (cropped).jpg | slikavel = 200 | alt = | slikatekst = | trenutno = [[Siniša Karan]] | trenutno_stranka = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | trenutnood = 17. februara 2026. | vršilac_dužnosti = | odjel = | stil = | vrsta = [[Šef države|Šef]] [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine#Prvi nivo|entiteta]] | status = | skraćenica = Predsjednik RS-a | član = | izvještava = | prebivalište = [[Palata Republike]] | sjedište = Bana Milosavljevića 4, [[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]] | predlagač = | imenujega = [[direktni izbori]] | imenujega_kvalificiran = | mandat = Četiri godine<br>{{small|(obnovljivo jednom u svakom pojedinačnom mandatu)}} | mandat_kvalificiran = | osnivački_akt = | prethodnik = | inauguralni = [[Radovan Karadžić]] ([[Srpska demokratska stranka|SDS]]) | osnivanje = {{Početni datum i godine|1992|4|7}} | prvi = | posljednji = | ukinuto = | zamijenjeno = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = '''[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednici]]:'''<br>[[Ćamil Duraković]] ([[Nezavisni kandidat|Nezav.]])<br>[[Davor Pranjić]] ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]) | plata = 4.913 [[Konvertibilna marka|KM]] (2018)<ref>{{Cite web|url=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/milorad-dodik/|title=Milorad dodik - Imovina političara|date=6. 8. 2025|website=imovinapoliticara.cin.ba|publisher=[[Centar za istraživačko novinarstvo]]|access-date=6. 8. 2025}}</ref> | veb-sajt = [https://www.predsjednikrs.rs/rs/ predsjednikrs.rs] | fusnote = }}{{Politika Republike Srpske}} '''Predsjednik Republike Srpske''' jest najviši organ [[izvršna vlast|izvršne vlasti]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], jednome od dva entiteta [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. Trenutno mjesto predsjednika obavlja [[Siniša Karan]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]), koji je osvojio najviše glasova na [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2025.|prijevremenim izborima za predsjednika 2025]]. Prebivalište predsjednika je u [[Palata Republike|Palati Republike Srpske]], zgradi nekadašnje Hipotekarne banke iz 1936, na adresi Bana Milosavljevića 4, u [[Banja Luka|Banjaluci]]. == Nadležnosti == Predsjednik Republike Srpske: * Predstavlja [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]] * Predlaže [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini]] kandidata za [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|predsjednika]] [[Vlada Republike Srpske|Vlade]] * Predlaže Narodnoj skupštini kandidate za predsjednika i sudije [[Ustavni sud Republike Srpske|Ustavnog suda]] na prijedlog [[Visoko sudsko i tužilačko vijeće Bosne i Hercegovine|Visokog sudskog i tužilačkog savjeta]] * Ukazom proglašava zakon u roku od sedam dana od dana njegovog usvajanja u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini]]. U tom roku predsjednik Republike može zahtijevati od Narodne skupštine da ponovno odlučuje o zakonu. Predsjednik Republike je dužan proglasiti zakon koji je ponovno usvojen u Narodnoj skupštini. * Daje pomilovanja * Dodjeljuje [[Odlikovanja Republike Srpske|odlikovanja]] i priznanja utvrđena zakonom * Obavlja poslove iz oblasti sigurnosti i odnosa [[Republika Srpska|Republike Srpske]] s drugim državama i međunarodnim organizacijama * Ukazom, na prijedlog [[Vlada Republike Srpske|Vlade]], postavlja i opoziva šefove predstavništava Republike Srpske u inozemstvu i predlaže veleposlanike i druge međunarodne predstavnike Bosne i Hercegovine iz Republike Srpske * Obrazuje savjetodavna tijela i stručne službe za obavljanje poslova iz svoje nadležnosti * Može, pošto sasluša mišljenje predsjednika Vlade i predsjednika Narodne skupštine, odlučiti da Narodna skupština bude raspuštena * Može tražiti od predsjednika Narodne skupštine Republike Srpske sazivanje sjednice Narodne skupštine Republike Srpske * Ima pravo predlaganja zakona, drugih propisa i općih akata * Može, bez ograničenja, pokrenuti postupak za ocjenjivanje ustavnosti i zakonitosti pred [[Ustavni sud Republike Srpske|Ustavnim sudom]] * Može podnijeti prijedlog da se pristupi promjeni Ustava Republike * Saziva i predsjedava sjednicama [[Senat Republike Srpske|Senata]] kao savjetodavnog tijela najviših ustavnih institucija Republike Srpske * Određuje koji će ga potpredsjednik Republike zamjenjivati u slučaju privremene spriječenosti da obavlja svoju funkciju * Obavlja i druge poslove u skladu s [[Ustav Republike Srpske|Ustavom]] == Mandat == Predsjednika i potpredsjednike građani biraju neposredno i tajnim glasanjem na mandat od četiri godine. Ista osoba može biti izabrana za predsjednika i potpredsjednika najviše dva puta uzastopno. Također, oni se direktno biraju s liste kandidata za predsjednika Republike Srpske, tako što je za predsjednika izabran kandidat koji ostvari najveći broj glasova, a za potpredsjednike su izabrani kandidati iz druga dva konstitutivna naroda koji imaju najveći broj glasova iza izabranog predsjednika Republike. == Odnos s Vladom == Predsjednik Republike Srpske: * Predlaže kandidata za [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|predsjednika Vlade]] u roku od deset dana od dana usvajanja ostavke, izglasavanja nepovjerenja ili prestanka mandata prethodnoj Vladi zbog raspuštanja ili skraćivanja mandata [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine]] * Ako ocijeni da je došlo do krize u funkcioniranju Vlade predsjednik Republike može, na inicijativu najmanje dvadeset zastupnika Narodne skupštine i pošto sasluša mišljenje predsjednika Narodne skupštine i predsjednika Vlade, zatražiti od predsjednika Vlade da podnese ostavku. Ako predsjednik Vlade odbije podnijeti ostavku, predsjednik Republike ga može razriješiti. * Može tražiti od Vlade da izloži stavove o pojedinim pitanjima, od značaja za Republiku, sazvati sjednicu Vlade i staviti na dnevni red pitanja iz njene nadležnosti * Za vrijeme ratnog stanja i vanrednog stanja, kojeg proglase institucije Bosne i Hercegovine, ako se Narodna skupština ne može sastati, na prijedlog Vlade, ili po vlastitoj inicijativi i nakon što sasluša mišljenje predsjednika Narodne skupštine, predsjednik Republike donosi uredbe sa zakonskom snagom o pitanjima iz nadležnosti Narodne skupštine i imenuje i razrješava funkcionere koje bira, odnosno imenuje i razrješava Narodna skupština == Potpredsjednici Republike Srpske == {{Glavni|Spisak potpredsjednika Republike Srpske}} Republika Srpska ima i dva [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednika]], po jednog iz reda druga dva konstitutivna naroda. Trenutni potpredsjednici su: [[Ćamil Duraković]] ([[Nezavisni kandidat|Nezav.]]) i [[Davor Pranjić]] ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]). == Spisak predsjednika == {{Glavni|Spisak predsjednika Republike Srpske}} {{:Spisak predsjednika Republike Srpske}} == Također pogledajte == * [[Spisak predsjednika Republike Srpske]] * [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] * [[Vlada Republike Srpske]] * [[Predsjednik Vlade Republike Srpske]] == Napomene == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.predsjednikrs.net/rs/ Službeni veb-sajt predsjednika Republike Srpske] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221115150840/https://www.predsjednikrs.net/rs/ |date=15. 11. 2022 }} {{Predsjednici Republike Srpske}} [[Kategorija:Predsjednici Republike Srpske|*]] [[Kategorija:Institucije Republike Srpske]] pxiq7w7iqas0fdw678yarf4ctwusqby Zečevo (Kistanje) 0 269461 3933576 3875625 2026-10-01T07:28:09Z ~2026-52805-45 186325 /* Stanovništvo */ 3933576 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Hrvatskoj <!-- *** Gornji dio *** --> |ime = Zečevo |vrsta = naselje <!-- *** Ime **** --> |službeni naziv = |slogan = |nadimak = <!-- *** Slika *** --> |slika = |opis_slike = |dimenzija_slike = <!-- *** Simboli *** --> |zastava = |grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> |županija = [[Datoteka:Flag of Šibenik-Knin County.svg|20px|border]] [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska]] |općina = [[Kistanje]] |općina1 = |općina2 = |općina3 = |općina4 = |općina5 = |općina6 = |općina7 = |općina8 = |općina9 = |općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | širina_stepeni = 43| širina_minuta = 58| širina_sekundi = 57| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 15| dužina_minuta = 52| dužina_sekundi = 07| dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = 253 <!-- *** Površina *** --> |površina grad = |površina općina = <!-- *** Stanovništvo *** --> |stanovništvo općina = |stanovništvo grad = 24 |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = [[2021.]] |stanovništvo općina godina = |gustoća = |gustoća općina = <!-- *** Historija i administracija *** --> |osnovano = |gradonačelnik = |gradonačelnik stranka = <!-- *** Kod *** --> |poštanski broj = 22319 Đevrske |pozivni broj = (+385) 22 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Hrvatska | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> |bilješka = }} [[Datoteka:Kula Zečevo.jpg|mini|280px|Zečevo, kula]] '''Zečevo''' je naseljeno mjesto u sastavu općine [[Kistanje]], [[Šibensko-kninska županija]], [[Hrvatska|Republika Hrvatska]]. == Povijest == Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazilo se u sastavu stare općine [[Knin]]. ==Stanovništvo== Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021 (Kistanje)|popisu stanovništva 2021]]. godine, Zečevo je imalo 24 stanovnika. {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 214 || 0 || 250 || 280 || 334 || 394 || 190 || 379 || 393 || 405 || 403 || 340 || 272 || 218 || 41 || 63 || 24 |- |} <small>'''Napomena''': ''U 1869. podaci su sadržani u naselju [[Đevrske]]. Do 1931. iskazivano kao dio naselja.''</small> ===Popis [[1991.]]=== Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Knin)|popisu stanovništva 1991]]. godine, naseljeno mjesto Zečevo je imalo 218 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava: {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="1" | Zečevo |- | [[1991.]] |- | {{Tortni grafikon | thumb = center | caption=ukupno: 218 | label1 = [[Srbi]] 217 | value1 = 99.54 | color1 = #FF0000 | label2 = [[Jugoslaveni]] 1 | value2 = 0.45 | color2 = #8B008B }} |- |} ==Također pogledajte== * [[Manjinski jezici u Hrvatskoj]] == Literatura == * [http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf] Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ, popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine. * Knjiga: "Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima, autor: Jakov Gelo, izdavač: Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske, 1998., {{ISBN|953-6667-07-X}}, {{ISBN|978-953-6667-07-9}}; == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{stub-naselje-Hrvatska}} {{Kistanje}} [[Kategorija:Naselja u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Naselja u Šibensko-kninskoj županiji]] d3ufszjs83ec5o47j9884nact2alihm Ibrahim Spahić 0 352483 3933583 3702302 2026-10-01T07:32:50Z Z1KA 87045 [[Kategorija:Političari Građanske demokratske stranke Bosne i Hercegovine]] uklonjena; [[Kategorija:Političari Građanske demokratske stranke (Bosna i Hercegovina)]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3933583 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Ibrahim Spahić | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1952|05|10}} | mjesto_rođenja = Sarajevo, FNRJ | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = Bošnjak | vjera = | obrazovanje = | zanimanje = Direktor - [[Internacionalni festival Sarajevska Zima]], Predsjednik i direktor - [[X Bijenale mladih umjetnika Evrope i Mediterana]], Predsjednik - [[GDS]] | supružnik = Senada Spahić | djeca = Selma, Mirsad | roditelji = | potpis = | web-stranica = www.sarajevskazima.ba, www.gds.ba }} '''Ibrahim Spahić''' (rođen 10. maja 1952) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[književnik]], [[pjesnik]], osnivač i direktor najvećeg festivala u Bosni i Hercegovini - [[Internacionalni festival Sarajevska Zima]],<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/spahic-festival-grad-u-znaku-kreativnog-oblikovanja-grada-afqpw|title=Spahić: Festival GRAD u znaku kreativnog oblikovanja grada|website=Federalna|language=en|access-date=20. 12. 2023}}</ref> osnivač i predsjednik političke partije [[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine]], direktor [[X Bijenale mladih umjetnika Evrope i Mediterana]], autor aprilske deklaracije o nedjeljivosti Sarajeva iz 1992. godine.<ref>{{Cite web|url=https://sarajevowinterfest.ba/lokacije/|title=Biografija {{!}} Sarajevska zima|language=bs-BA|access-date=20. 12. 2023}}</ref> == Politički rad == Ibrahim Spahić u Sarajevu završava gimnaziju te upisuje [[Filozofski fakultet u Sarajevu]] gdje diplomira komparativnu književnost i teatrologiju. Bio je učesnik evropskih i svjetskih foruma o mladima u periodu od 1968. do 1978. Od 1974. do 1978. obavljao je dužnost poslanika u [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštini SR BIH]], dok je od 1974. do 1980. bio predsjednik Saveza studenata i član predsjedništva Saveza studenata na republičkom i saveznom nivou. Od 1990. do 1993. bio je predsjednik SSRN-a i DSS-a Sarajeva i član Savjeta povjerenika grada Sarajeva 1992/93. Autor je [[Aprilska deklaracija o nedjeljivosti Sarajeva|aprilske Deklaracije o nedjeljivosti Sarajeva]] iz 1992. Za predsjednika [[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Građanske demokratske stranke Bosne i Hercegovine]] izabran je 1993. Bio je poslanik u Predstavničkom domu [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine BiH]] od 1998. do 2000. Vršio je dužnost prvog zamjenika predsjednika Komisije za vanjske poslove, i bio posebno angažiran na razvoju parlamentarne diplomacije. Bio je delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda Parlamentarne skupštine BiH]] od 2000. do 2002, kao i predsjednik Ustavnopravne komisije i predsjednik delegacije PSBiH u Interparlamentarnoj uniji. Ibrahim Spahić je inicijator i autor zakona i rezolucija koji su usvojeni u Parlamentarnoj skupštini BiH: Zakona o pravima etničkih i nacionalnih zajednica ili manjina u BiH; Rezolucije [[PSBiH]] o evropskim integracijama i Paktu o stabilnosti za jugoistočnu Evropu; Rezolucije o povjerenju i pomirenju u Bosni i Hercegovini; Rezolucije o ekonomskoj i socijalnoj politici, Rezolucije o zaštiti zdravlja. Predlagač je zakona i rezolucija koji su uvedeni u parlamentarnu proceduru: zakona o izmjenama i dopunama Zakona o Vijeću ministara Bosne i Hercegovine i ministarstvima BiH; zakona o gradu Sarajevu, glavnom gradu BiH; rezolucije o položaju mladih BiH u obrazovanju, zapošljavanju i društvenom životu u Bosni i Hercegovini; prijedloga za promjene Ustava BiH; rezolucije o položaju naučnih, kulturnih institucija Bosne i Hercegovine; i dvije interpelacije o ekonomskoj i socijalnoj politici Vijeća ministara BiH koje su razmatrane u Parlamentarnoj skupštini BiH na zajedničkoj sjednici. Bio je predsjednik Evropskog organizacionog komiteta kampanje Vijeća Evrope za podizanje svijesti i promoviranje multietničkog društva i demokratskog građanstva za sve "Link Diversity" u zemljama jugoistočne Evrope i Izvršnog komiteta direktora za kulturu Vijeća Evrope. Bio je član je Međunarodnog foruma IBN ARABI za međukulturni i međureligijski dijalog (Madrid), kao i mnogih međunarodnih organizacija.Inicirao je i izradu strategije srednjeročnog ekonomskog i socijalnog razvoja Bosne i Hercegovine. Bio je predsjednik Komisije za izradu kulturne strategije Bosne i Hercegovine pri Vijeću ministara BiH koja je usvojena u septembru 2008. godine na Vijeću ministara BiH. Bio je predsjednik Koordinacionog odbora [[Kanton Sarajevo]] euroregija. Zajedno sa Međunarodnim centrom za mir, pokretač je inicijative da se Sarajevo kandiduje za Evropsku kulturnu prijestolnicu 2014. Inicijativu je prihvatilo Gradsko vijeće grada Sarajeva. == Kulturni rad == Predsjednik je i organizator Međunarodnog festivala Sarajevo [[Sarajevska Zima]] i kao volonter, predsjedava "Međunarodnim centrom za mir", "Udruženjem izdavača i knjižara BiH" te "Kućom Evrope Sarajevo". Pokretač je projekta "Sarajevo - kulturni centar Evrope 93/94". Koordinator projekta "Sarajevo, Prvi interkulturalni grad Vijeća Evrope 2003/2004". Osnivač je izdavačke kuće [[IPC]] (urednik i izdavač oko 200 naslova), raniji izdavač i glavni i odgovorni urednik časopisa za ljudska prava [[WHY]]. Dvanaest godina je bio suizdavač časopisa za filozofska pitanja [[Dijalog]]. U periodu od 1997. do 2001. godine bio je predsjednik Upravnog odbora Narodnog pozorišta u Sarajevu, član Savjeta BH Pressa, član Savjeta Festivala MESS, predsjednik Asocijacije Collegium artisticum (Austrijska kuća), Poetika prostora, IO Građanskog foruma i osnivač i kopredsjednik prvog Eko pokreta "Skakavac", i izdavač časopisa "Eko oko". Pokrenuo je aktivnosti i za prvi Međunarodni konkurs u BiH za Concert Hall 1999. i izgradnju Concert Halla na Marijin-Dvoru koji je u Regulacionom planu Sarajeva. Autor je radova iz oblasti vanjske politike i ljudskih prava, kulture i umjetnosti. Učesnik je mnogih međunarodnih kulturnih i naučnih konferencija i kongresa. Organizator je "workshopova", međunarodnih seminara te je gostovao kao predavač na mnogobrojnim tribinama. Član je Izvršnog komiteta Evropske Asocijacije Festivala ([[EFA]]). Predsjednik je Upravnog odbora Kulturnog foruma BiH i član IK Evropskog kulturnog foruma i Izvršnog komiteta [[BJCEM]]. Počasni je član [[PEN]] centra Bosne i Hercegovine i Društva arhitekata Sarajeva. Predsjednik je Fondacije Kulin ban. Osnivač je međunarodnog kluba "[[LIONS]]" Sarajevo i njegov prvi predsjednik 1997. == Bibliografija == * "Parlamentarna skupština BiH (1998-2002)" * "P.S. BiH" * "Građanska PROvokacija" * "Znak" * "Čovjek od žice" * "Sarajevski pauci" * Monografija "20 godina Sarajevske zime" * "Link Diversity" o budućnosti BiH * Antologije bh. poezije “Harfa” == Nagrade == * Nagrada za kulturnu saradnju Sjever-Jug Maroko * "Zlatna povelja" za humanizam (Međunarodna liga humanista) * Medalja «Juan Miro» (UNESCO), * "Tartuffo per Pace" (Italija) * Nagrade za upravljanje u oblasti kulture (New York) * Specijalno priznanje za rad na odbrani ljudskog i umjetničkog digniteta (Taormina), * 9 zmajeva za razvoj kulturnih veza Južne Koreje i BiH, * Nagrada grada Antverpena, kulturnog centra Evrope 1993., * Specijalna nagrada Asocijacije za kulturu L'eta verde (Italija). * Spomen plaketa Grada Sarajeva, * Menadžer godine 2007. u oblasti kulture za jugoistočnu i srednju Evropu. * Plaketa Kantona Sarajeva. * Orden Vitez književnosti i umjetnosti Republika Francuska. * Plaketa BH foruma Perspektive za razvoj demokracije i civilnog društva. * Plakete Kantona Sarajevo 2009. * Šestoaprilska nagrada grada Sarajeva 2010. * Počasni građanin italijanskog grada Montorio Al Vomano. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20190711225946/http://sarajevskazima.ba/ * https://web.archive.org/web/20130627174854/http://www.gds.ba/bh/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=43&Itemid=208 * https://en.wikipedia.org/wiki/Ibrahim_Spahic * https://web.archive.org/web/20140114073400/http://www.bjcem.org/structure/ * https://web.archive.org/web/20131126054628/http://penbih.ba/kojeko/index.htm {{DEFAULTSORT:Spahić, Ibrahim}} [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Potpisnici Deklaracije o zajedničkom jeziku]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Građanske demokratske stranke (Bosna i Hercegovina)]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1952.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjesnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Jugoslavenski političari]] hgqub0ug0vet6kyc941oeg1hdwp4r7u Kompaktna galaksija 0 353748 3933623 3914769 2026-10-01T11:51:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933623 wikitext text/x-wiki '''Kompaktna galaksija''' ili '''patuljasta kompaktna galaksija''' je poseban tip [[Patuljasta galaksija|patuljastih galaksija]]. Njih odlikuje velika gustina [[zvijezda]]. Pretpostavlja se da su veoma stare (11 milijardi [[godina]]) i da potječu još iz vremena [[Veliki prasak|velikog praska]].<ref>[http://www.sterne-und-weltraum.de/news/ultrakompakte-galaxien-im-fruehen-universum-entdeckt/952734 Ultra kompaktne galaksije otkrivene u mladom stadiju Svemira iz] [[Sterne und Weltraum]] učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> == Podvrste == Dijele se na: * UCD - Ultra kompaktne galaksije (eng.''Ultra compact dwarfgalaxie''). Otkrivene su pomoću [[Svemirski teleskop Hubble|Hubbleovog teleskopa]]. Uvedene zvanično od strane međunarodnog tima astronoma pod vodstvom Dr. [[Michael Drinkwater|Michaela Drinkwatera]] ([[Australija]]), Dr. [[Michael Gregg|Michaela Gregga]] ([[USA|SAD]]) i Dr. [[Michael Hilker|Michaela Hilkera]] ([[Njemačka]]). * BCD - Plave kompaktne galaksije (eng.''Blue compact dwarfgalaxie''). Slične su ultra kompaktnim s tim što sadrže dosta kosmičke prašine. Imaju velika područja gdje se rađaju nove zvijezde. Ubrajaju se i u patuljaste nepravilne galaksije.<ref>[http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/D/Dwarf+Galaxy Plava kompaktna galaksija iz enciklopedije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140507042130/http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/D/Dwarf+Galaxy |date=7. 5. 2014 }} [[COSMOS]] [[univerzitet]] [[Swinburn]] [[Australija]] učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|en|engleski}}</ref> Astronomi pretpostavljaju da je [[tamna materija]] direktno povezana s kompaktnim galaksijama.<ref>[http://idw-online.de/pages/de/news47089 Hladna para oko plavih kompaktnih galaksija iz]{{Mrtav link}} [[Informationsdienst Wissenschaft]] učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref><ref>[http://www.wissenschaft.de/archiv/-/journal_content/56/12054/1529404/Ultrakompakte-Galaxien/ Ultrakompaktne galaksije iz] [[Bild der Wissenschaft]] učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref><ref>[http://www.astropage.eu/index_news.php?id=901 Plava kompaktna galaksija] [[NGC 5253]] iz [[astropage]] učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref><ref>[http://www.spacetelescope.org/images/potw1248a/ Plava kompaktna galaksija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140404161443/http://spacetelescope.org/images/potw1248a/ |date=4. 4. 2014 }} [[NGC 5253]] iz [[spacetelescope]] učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|en|engleski}}</ref><ref>[http://www.eso.org/~mhilker/nature.html Ultra kompaktne galaksije na stranici European Southern Observatory] ([[ESO]]) učitano 24.03.2014 {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Zvijezda}} [[Kategorija:Galaksije]] bo1hu1kcrotnf748i2inmnkyodycriy Blace (Slivno) 0 353897 3932599 3876259 2026-09-30T22:56:19Z Bosancica by MK 173186 3932599 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u Hrvatskoj <!-- *** Gornji dio *** --> |ime = Blace |vrsta = naselje <!-- *** Ime **** --> |službeni naziv = |slogan = |nadimak = <!-- *** Slika *** --> |slika = Blace (4).JPG |opis_slike = pogled na Blace |dimenzija_slike = <!-- *** Simboli *** --> |zastava = |grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> |županija = [[Datoteka:Flag of Dubrovnik-Neretva County.png|20px|border]] [[Dubrovačko-neretvanska županija|Dubrovačko-neretvanska]] |općina = [[Slivno (Hrvatska)|Slivno]] |općina1 = |općina2 = |općina3 = |općina4 = |općina5 = |općina6 = |općina7 = |općina8 = |općina9 = |općina10 = <!-- *** Položaj *** --> | širina_stepeni = 43| širina_minuta = 00| širina_sekundi = 06| širina_SJ = N | dužina_stepeni = 17| dužina_minuta = 28| dužina_sekundi = 49| dužina_IZ = E |najveća tačka = |najveća tačka metara = 1 <!-- *** Površina *** --> |površina grad = |površina općina = <!-- *** Stanovništvo *** --> |stanovništvo općina = |stanovništvo grad = 273 |stanovništvo ukupno = |stanovništvo godina = [[2021.]] |stanovništvo općina godina = |gustoća = |gustoća općina = <!-- *** Historija i administracija *** --> |osnovano = |gradonačelnik = |gradonačelnik stranka = <!-- *** Kod *** --> |poštanski broj = 20357 Blace |pozivni broj = (+385) 20 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Hrvatska | opis_karte = <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> |bilješka = }} '''Blace''' su naseljeno mjesto u sastavu općine [[Slivno (Hrvatska)|Slivno]], [[Dubrovačko-neretvanska županija]], [[Hrvatska|Republika Hrvatska]]. == Historija == Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazile su se u sastavu stare općine [[Metković]]. == Znamenitosti == * [[Osinj]] – malo ostrvo u neposrednoj blizini Blaca naseljen još u [[Rimsko Carstvo|rimsko]] doba. Na njemu su ostatci bizantske utvrde iz 6. stoljeća, [[Crkva sv. Ivana na Osinju|crkve sv. Ivana]] i [[Franjevci|franjevačkog]] samostana iz 14. stoljeća. Cijeli se kompleks nalazi na popisu kulturnih dobara [[Hrvatska|Republike Hrvatske]].<ref>[http://www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6212&kdId=263279274 Blace, Arheološko nalazište Gradina na otoku Osinj] Ministarstvo kulture RH (pristupljeno 20. ožujka 2017.)</ref> * Crkva svetog Ivana Krstitelja u Blacama – rimokatolička crkva koja pripada župi Svetog Stjepana Prvomučenika – Slivno Ravno, u sastavu Splitsko-makarske nadbiskupije. Crkva je sagrađena 1911. za potrebe lokalnog stanovništva i ribara.<ref name="Geocaching_CrkvaSvetogIvanaKrstitelja_Blace">{{cite web |author=Geocaching |title=GC6PP3R: Crkva svetog Ivana Krstitelja - Blace |url=https://www.geocaching.com/geocache/GC6PP3R_crkva-svetog-ivana-krstitelja-blace |publisher=Geocaching |access-date=1. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Stanovništvo == Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021 (Slivno)|popisu stanovništva 2021]], Blace su imale 273 stanovnika. {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="17" | Broj stanovnika po popisima<ref>[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]</ref> |- | [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]] |- | 0 || 0 || 103 || 127 || 157 || 184 || 0 || 278 || 186 || 182 || 173 || 182 || 205 || 201 || 318 || 317 || 273 |- |} <small>'''Napomena''': ''Od 1890. do 1910. iskazivano kao dio naselja pod imenom '''Blaca'''. U 1857., 1869. i 1921. podaci su sadržani u naselju [[Slivno Ravno]].''</small> === Popis [[1991.]] === Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Metković)|popisu stanovništva 1991]]. godine, naseljeno mjesto Blace je imalo 201 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava: {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align: center;" |- ! colspan="1" | Blace |- | [[1991.]] |- | {{Tortni grafikon | thumb = center | caption=ukupno: 201 | label1 = [[Hrvati]] 200 | value1 = 99.50 | color1 = #4169E1 | label2 = neopredijeljeni 1 | value2 = 0.49 | color2 = #C154C1 }} |- |} == Galerija == <gallery> Datoteka:Crkva Blace.JPG|rimokatolička crkva "Sv. Ivana Krstitelja" Datoteka:Blace (5).JPG|panorama Datoteka:Sunset over Adriatic Sea from Blace, Croatia with light trail (2026)-bs.jpg|sumrak Datoteka:Blace (11).JPG|obala Datoteka:Blace (9).JPG|lučica Datoteka:Blace otoci.JPG|ostrvca ispred Blaca Datoteka:Groblje Meterize Blace (2).JPG|mjesno groblje </gallery> == Literatura == * [http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf] Savezni zavod za statistiku i evidenciju FNRJ i SFRJ, popis stanovništva 1948, 1953, 1961, 1971, 1981. i 1991. godine. * Knjiga: "Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima, autor: Jakov Gelo, izdavač: Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske, 1998., {{ISBN|953-6667-07-X}}, {{ISBN|978-953-6667-07-9}}; == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{stub-naselje-Hrvatska}} {{Slivno}} [[Kategorija:Naselja u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Naselja u Dubrovačko-neretvanskoj županiji]] h6otxb3uvjtcyvpy243903v3vxs1eia Rifat Hadžiselimović 0 357096 3932247 3849392 2026-09-30T14:08:45Z USERUS-XY 186286 /* Edukacija i profesionalna karijera */ 3932247 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Rifat Hadžiselimović | slika = Yo3orfma.png | opis_slike = Rifat 2022. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1944|1|7}} | mjesto_rođenja = [[Šiprage]], [[Kotor-Varoš]] | državljanstvo = Bosna i Hercegovina | narodnost = [[Bosanac]] | alma_mater = Doktorat bioloških nauka na Prirodno–matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu, 1977. | period = | polje = Biologija, genetika }} '''Rifat Hadžiselimović''' jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] genetičar. Rođen je u [[Šiprage|Šipragama]], [[Kotor-Varoš]] 7. januara 1944. kao peto od sedmero djece Have (rođ. Skopljak) i Ismeta Hadžiselimovića. Od 2013, nakon više od 45 godina radnog staža, izabran je u zvanje emeritusa i djeluje kao naučni savjetnik u [[Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju u Sarajevu|Institutu za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju]] u Sarajevu''.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (2003): Status of Agricultural Biotechnology and Biosafety in Selected Countries of the Balkans, the Caucasus and Moldova. FAO, Publishing Menagement Service, Information Division, Rome.</ref><ref name="ingeb">{{cite book|editor=Ingeb|year=2018|title=Prvih 30 godina Ingeba-The first 30 years of Ingeb|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju-Institute for genetic ingeneering and biotechnology, Sarajevo|isbn=978-9958-9344-9-0}}</ref><ref>https://scholar.google.com/citations?hl=hr&user=llK5d2YAAAAJ&view_op=list_works&gmla=AJsN-F7p9ZZuH0mzxCWrEIA5CHWzNKBxY_6BTs2rWuqHA4tZoS4eOCVIVsEmR27B7AGqxJ-CoDBRiRbK9ez8fLb1b42AXEMpMcHWiySECOV4drV1TjPsSvnW1NQBcOFyiwL14sJF64BL{{Mrtav link}}</ref><ref>http://www.researchgate.net/profile/Rifat_Hadziselimovic</ref><ref>http://www.ingeb.unsa.ba/o_ingebu_uposlenici.html</ref> ==Edukacija i profesionalna karijera== [[Datoteka:Akademik Rifat Hadziselimovic.jpg|250px|right|thumb|Rifat Hadžiselimović na Trećem međunarornom kongresu zelene biotehnologije, 15. 10. 2021.]] Srednjoškolsko obrazovanje je završio u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] 1962. kada upisuje [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]]. Diplomirao je 1966, stekavši zvanje profesora biologije. Magistraturu bioloških nauka (Antropologija), završio je 1971. na Prirodoslovno–matematičkom fakultetu [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]], [[Hrvatska]], odbranom teze pod naslovom ''Istorijski aspekt kretanja relativne frekvencije dva alelogena u ljudskim populacijama''. Doktorat bioloških nauka završio je 1976. na Prirodno–matematičkom fakultetu [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]], odbranom teze pod naslovom ''Genetika sekrecije ABH antigena u stanovništvu Bosne i Hercegovine''.<ref>B. Š. (1977): Petnaest novih doktora nauka, Oslobođenje, 11. marta, str. 6, Sarajevo.</ref> Od 1966. angažiran je na Prirodno–matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu,<ref>Purivatra A., Ur. (2000): Ko je ko u Bošnjaka. Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca, {{ISBN|9958-47-068-3}}, str. 168, Sarajevo.</ref> najprije kao asistent (1966-1977), zatim kao docent (1977), vanredni (1980) te redovni profesor (1984) na predmetima: ''Humana genetika'', ''Genetičko inženjerstvo i biotehnologija'', ''Evolucija'', ''Antropologija'' i ''Eksperimentalna biomedicina''. Od 1984-86. obavljao je i funkciju Šefa Odsjeka za biologiju. Od 1994. bio je angažovan u realizaciji ''Postdiplomskog studija bioloških nauka'' i to do 2003. kao voditelj studija, a nakon toga, do 2007. kao voditelj smjera ''Genetika''. U periodu od 1987-2001. obavljao je funkciju Direktora Instituta za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, a od 2001. je bio Koordinator DNK projekta koji je realiziran u saradnji sa [[Međunarodna komisija za nestale osobe|Međunarodnom komisijom za nestale osobe]] (International Commission on Missing Persons - ICMP) i kao naučni savjetnik u Institutu, gdje je od 2006. do 2012. djelovao i kao predsjednik ''Upravnog odbora''<ref>Hadžiselimović, R. et al, Ur. (2008). ''Jubilej INGEB 20'', Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju Univerziteta u Sarajevu (prvih 20 godina: 1988.–2008. INGEB, Sarajevo, Bosna i Hercegovina</ref>. Djelovao je kao aktivni član Antropološkog društva Jugoslavije <ref>Antropološko društvo Jugoslavije, Izd. (1979): Biografije i bibliografije članova Antropološkog duštva Jugoslavije – Posvećeno Dvadesetogodišnjici postojanja i rada Antropološkog društva Jugoslavije. ADJ, Posebna izdanja, Sveska 6, Beograd.</ref> a osnivač je i član [[Udruženje genetičara u Bosni i Hercegovini|Udruženja genetičara u Bosni i Hercegovini]]. Dopisni član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] postao je 2018.<ref>[http://izdvojeno.ba/ovo-su-novi-bh-akademici-tajnim-glasanjem-izabrani-novi-clanovi-anubih/ Izdvojeno, OVO SU NOVI BH. AKADEMICI: Tajnim glasanjem izabrani novi članovi ANUBiH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401111303/http://izdvojeno.ba/ovo-su-novi-bh-akademici-tajnim-glasanjem-izabrani-novi-clanovi-anubih/ |date=1. 4. 2019 }}, objavljeno 21. decembra 2018, pristupljeno 2. aprila 2019.</ref>, a redovni 2026.<ref>https://bljesak.info/magazin/znanost/anubih-izabrala-deset-novih-akademika-promocija-ce-biti-odrzana-2027-godine/579787</ref> U 2020, bio je osnivač i prvi direktor Centra za Demografsku genetiku ANUBiH. Iste (2020) reaktivirao je nekadašnju Komisiju za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju ANUBiH i postao njen novi predsjednik. ==Nagrade i priznanja== * Nagrada Univerziteta u Sarajevu za studentski naučni rad (1966), * "Hasan Brkić" i Zlatna značka Univerziteta u Sarajevu za odličan uspjeh u studiju (1966), * ''Veselin Masleša'' (najviša [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] nagrada za naučni rad (1977).<ref>A. B. (1977): Nagrade „Veselin Masleša“. Vjesnik, God. XXXVIII, br. 10654, str. 4, Zagreb.</ref><ref>Štrbo A. (1977): Uručene nagrade „Veselin Masleša“. Oslobođenje, God. XXXIV, br. 10374, str. 3, Sarajevo.</ref><ref>Demirović E. (1977): Dodijeljene nagrade „Veselin Masleša“. Borba, God. LVI, br. 107, str. 9, Beograd.</ref><ref>N. Č. (1997): Devet nagrada za stotine zasluga. Večernje novine, God. I, br. 12, str. 20, Sarajevo.</ref><ref>Gavrilović Ž. (1977): LJ. Berberović i R. Hadžiselimović: Rečnik genetike. Politika, God. 74, br. 22768, str. 10, Beograd.</ref><ref>Mučibabić S. (1976/77): Nauka ima svoj rječnik. Biološki list, Godina XXIV, br. 3-4, str. 51-52, Sarajevo.</ref><ref>M. Š. (1997): Dodijeljene nagrade „Veselin Masleša“. Većernje novosti (Beograd), God. XXV (19. April), str. 4, Beograd.</ref><ref>Nikočević F. (1997): Nagrade „Veselin Masleša“. Večernji list, God. XXI, br. 5444, str. 6, Zagreb.</ref><ref>Tomašević A. (1977): Dodijeljene nagrade „Veselin Masleša“. Politika, God. LXXIV. br. 22822, str. 11, Beograd.</ref><ref>Delo, Red. (1977): Nagrade „Veselin Masleša“. Delo, God. XIX, br-. 92, str. 7, Ljubljana.</ref>), * [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] (1990), * Zlatna plaketa i Nagrada Pokreta "Nauku mladima” (1977; 1981), * Medalja "Boris Kidrič” – Narodna tehnika Jugoslavije, za osobite zasluge u širenju tehničke kulture (1983), * Plaketa sa Diplomom Univerziteta (1986), *Božo Škerlj numismate antrropologiae pro anno MCMLXXXIX (ADJ) (1989), * ''Nagrada Univerziteta u Sarajevu za najreferentnijeg profesora PMF–a'' (2007), * ''Specijalno priznanje Utemeljitelju INGEB–a povodom jubileja 20–godišnjice'' (2008), * ''Plaketa Univerziteta u Sarajevu'' (2010) * ''Ingebov heliks 1988'', za 2018, za doprinos osnivanju i afirmaciji [[Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju u Sarajevu|Instituta za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju]] Univerziteta u Sarajevu, * ''Nagrada za životno djelo'' Udruženja genetičara u Bosni i Hercegovini, 2019. * ''Federalna nagrada za životno djelo, "za sveukupni naučno-istraživački rad, širenje naučnih spoznaja i značajan doprinos razvoju bioantropologije i genetike, teuspostavu institucijskih i kadrovskih potencijala u oblasti molekularne biologije"'' (2022).<ref>{{Cite web|url=http://www.fmon.gov.ba/Obavjest/Pregled/829/|title=FMON - Pregled|website=www.fmon.gov.ba|access-date=18. 12. 2022}}</ref> *Nagrada Univerziteta u Sarajevu za naučni rad u 2022 (2023). ==Djela== Do 2014. publicirao je 214 originalnih naučnih radova, 17 stručnih radova, 22 knjige<ref>Berberović Lj., Hadžiselimović R. (1976): Rječnik genetike. Svjetlost, Sarajevo; II. dopunjeno izdanje, 1986.</ref><ref>Berberović Lj., Hadžiselimović R. (1977): Rječnik nauke o evoluciji. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R. (1988): Uvod u teoriju antropogeneze. Univerzitetska knjiga Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Sofradžija A., Hadžiselimović R., Maslić E. (1989): Genotoksičnost pesticida. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R., Maslić E. (1999): Osnovi etologije – Biologija ponašanja životinja i ljudi. Sarajevo Publishing, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka. Univerzitetska knjiga, Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Bajrović K., Jevrić–Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref>[http://www.gettextbooks.ca/isbn/9788601022171] [http://knjiga-znanja-veda.hr/prodaja-knjiga/knjiga/rjenik-nauke-o-evoluciji][http://www.isbns.co.ke/search/?sa=4&isbn=Uvod+u+teoriju+antropogeneze+Rifat+Had%C5%BEiselimovi%C4%87]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}[http://books.google.ba/books/about/Rje%C4%8Dnik_genetike.html?id=zzoxAgAACAAJ&redir_esc=][https://www.researchgate.net/publication/257262920_Uvod_u_genetiko_inenjerstvo_i_biotehnologiju][http://serbianforum.org/threads/biologija-za-1-razred-gimnazije-sofradzija-soljan-i-hadziselimovic.97214/][http://books.google.ba/books/about/Biologija_2.html?id=km0tJwAACAAJ&redir_esc=y], 70 naučno-istraživačkih i stručnih projekata te 85 konferencijskih priopćenja. Do sada su radovi prof. dr. Rifata Hadžiselimovića citirani u najmanje 30 (dostupnih) različitih udžbenika i knjiga.<ref>Adžiablahović S., Agramović Lj. (1984): Osnovi molekularne biologije i genetike. Republički zavod za unapređivanje školstva, Titograd.</ref><ref>Berberović Lj. (1997): Bioantropologija – Odabrane uvodne teme. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Borojević K. (986): Geni i populacija. Forum, Novi Sad.</ref><ref>Diklić V., Kosanović M., Nikoliš J., Dukić S. (1997): Biologija sa humanom genetikom. Medicinska knjiga, Beograd.</ref><ref>Dumanović J., Marinković D.,Denić M. (1965): Genetički rečnik. Naučna knjiga, Beograd.</ref><ref>Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka. Univerzitetska knjiga, Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R., Pojskić N.(2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Hasanbašić D. (2001): Osnovi biologije. Veterinarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo.</ref><ref>Ivanović B. (1990): Morfološke osobine jugoslovenskih naroda. Odeljenje za etnologiju Filozofskog fakultata, Beograd.</ref><ref>Ibrulj S., Haverić S., Haverić A. (2008): Citogenetičke metode – Primjena i medicini. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Ivanović B. (1996): Antropologija – I. Antropomorfologija. Unireks, Podgorica.</ref><ref>Jarebica Dž., Kurtović M. (1997): Oplemenjivanje voćaka i vinove loze – Opšti dio. Edis, Sarajevo.</ref><ref>Kajba D., Ballian D. (2007): Šumarska genetika. Udžbenici Sveučilišta u Zagrebu –Udžbenici Univerziteta u Sarajevu, Šumarski fakultet Sveučilišta u Zagrebu – Šumarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Zagreb – Sarajevo.</ref><ref>Kozarov Gj. (1989): Genetika (Odabrana poglavlja). Medicinski fakultet Univerziteta u Nišu, Niš.</ref><ref>Lelo S., Lukić–Bilela L., Ur. (2012): Priručnik iz evolucije – Repetitorijum i radna sveska. Univerzitetska knjiga, Prirodno–matematički fakultet, Sarajevo.</ref><ref>Marinković D., Tucić N., Kekić V. (1982): Genetika. Naučna knjiga, Beograd.</ref><ref>Marjanović D., Primorac D. (2009): Molekularna forenzična genetika. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Međedović S. (2012): Genetika – Temelj molekularnog života.OFF-SET, Tuzla.</ref><ref>Mužić I. (2008): Vjera Crkve bosanske – Krstjani i pagani u srednjovjekovnoj Bosni. Muzej hrvatskih arheoloških spomenika, Split.</ref><ref>Primorac D. et al. (2008): Analiza DNA u sudskoj medicini i pravosuđu. Medicinska naklada, Zagreb.</ref><ref>Sofradžija A., Hadžiselimović R., Maslić E. (1989): Genotoksičnost pesticida. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Škrijelj R. (2002): Populacije riba neretvanskih jezera. Prirodno–matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo.</ref><ref>Švob T. (1995): Milenijski mitovi mržnje – Biološka kritika rasizma. Durieux, Zagreb.</ref><ref>Švob T. et al. (1990): Osnovi opće i humane genetike. Školska knjiga, Zagreb.</ref><ref>Vlahović P. (1996): Čovek u vremenu i prostoru – Antropologija. Vuk Karadžić, Beograd.</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == *‪ [https://scholar.google.com/citations?user=_gvQ8jQAAAAJ&hl=en&oi=ao Rifat Hadžiselimović, akademik - ‪Google Scholar‬‬‬‬‬‬‬‬‬] * [https://orcid.org/0000-0002-6590-8824 Rifat Hadžiselimović na Orcid] * [https://www.researchgate.net/profile/Rifat-Hadziselimovic-2/research Rifat Hadžiselimović na ResearchGate] {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hadžiselimović, Rifat}} [[Kategorija:Rođeni 1944.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Kotor-Varoš]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački genetičari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački biolozi]] s9dylzjv2p73nzuh5cbvsyqb4xy7nsp 3932266 3932247 2026-09-30T20:17:39Z Palapa 383 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/USERUS-XY|USERUS-XY]] ([[User talk:USERUS-XY|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:Panasko|Panasko]] 3849392 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Rifat Hadžiselimović | slika = Yo3orfma.png | opis_slike = Rifat 2022. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1944|1|7}} | mjesto_rođenja = [[Šiprage]], [[Kotor-Varoš]] | državljanstvo = Bosna i Hercegovina | narodnost = [[Bosanac]] | alma_mater = Doktorat bioloških nauka na Prirodno–matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu, 1977. | period = | polje = Biologija, genetika }} '''Rifat Hadžiselimović''' jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] genetičar. Rođen je u [[Šiprage|Šipragama]], [[Kotor-Varoš]] 7. januara 1944. kao peto od sedmero djece Have (rođ. Skopljak) i Ismeta Hadžiselimovića. Od 2013, nakon više od 45 godina radnog staža, izabran je u zvanje emeritusa i djeluje kao naučni savjetnik u [[Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju u Sarajevu|Institutu za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju]] u Sarajevu''.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (2003): Status of Agricultural Biotechnology and Biosafety in Selected Countries of the Balkans, the Caucasus and Moldova. FAO, Publishing Menagement Service, Information Division, Rome.</ref><ref name="ingeb">{{cite book|editor=Ingeb|year=2018|title=Prvih 30 godina Ingeba-The first 30 years of Ingeb|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju-Institute for genetic ingeneering and biotechnology, Sarajevo|isbn=978-9958-9344-9-0}}</ref><ref>https://scholar.google.com/citations?hl=hr&user=llK5d2YAAAAJ&view_op=list_works&gmla=AJsN-F7p9ZZuH0mzxCWrEIA5CHWzNKBxY_6BTs2rWuqHA4tZoS4eOCVIVsEmR27B7AGqxJ-CoDBRiRbK9ez8fLb1b42AXEMpMcHWiySECOV4drV1TjPsSvnW1NQBcOFyiwL14sJF64BL{{Mrtav link}}</ref><ref>http://www.researchgate.net/profile/Rifat_Hadziselimovic</ref><ref>http://www.ingeb.unsa.ba/o_ingebu_uposlenici.html</ref> ==Edukacija i profesionalna karijera== [[Datoteka:Akademik Rifat Hadziselimovic.jpg|250px|right|thumb|Rifat Hadžiselimović na Trećem međunarornom kongresu zelene biotehnologije, 15. 10. 2021.]] Srednjoškolsko obrazovanje je završio u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] 1962. kada upisuje [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]]. Diplomirao je 1966, stekavši zvanje profesora biologije. Magistraturu bioloških nauka (Antropologija), završio je 1971. na Prirodoslovno–matematičkom fakultetu [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]], [[Hrvatska]], odbranom teze pod naslovom ''Istorijski aspekt kretanja relativne frekvencije dva alelogena u ljudskim populacijama''. Doktorat bioloških nauka završio je 1976. na Prirodno–matematičkom fakultetu [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]], odbranom teze pod naslovom ''Genetika sekrecije ABH antigena u stanovništvu Bosne i Hercegovine''.<ref>B. Š. (1977): Petnaest novih doktora nauka, Oslobođenje, 11. marta, str. 6, Sarajevo.</ref> Od 1966. angažiran je na Prirodno–matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu,<ref>Purivatra A., Ur. (2000): Ko je ko u Bošnjaka. Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca, {{ISBN|9958-47-068-3}}, str. 168, Sarajevo.</ref> najprije kao asistent (1966-1977), zatim kao docent (1977), vanredni (1980) te redovni profesor (1984) na predmetima: ''Humana genetika'', ''Genetičko inženjerstvo i biotehnologija'', ''Evolucija'', ''Antropologija'' i ''Eksperimentalna biomedicina''. Od 1984-86. obavljao je i funkciju Šefa Odsjeka za biologiju. Od 1994. bio je angažovan u realizaciji ''Postdiplomskog studija bioloških nauka'' i to do 2003. kao voditelj studija, a nakon toga, do 2007. kao voditelj smjera ''Genetika''. U periodu od 1987-2001. obavljao je funkciju Direktora Instituta za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, a od 2001. je bio Koordinator DNK projekta koji je realiziran u saradnji sa [[Međunarodna komisija za nestale osobe|Međunarodnom komisijom za nestale osobe]] (International Commission on Missing Persons - ICMP) i kao naučni savjetnik u Institutu, gdje je od 2006. do 2012. djelovao i kao predsjednik ''Upravnog odbora''<ref>Hadžiselimović, R. et al, Ur. (2008). ''Jubilej INGEB 20'', Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju Univerziteta u Sarajevu (prvih 20 godina: 1988.–2008. INGEB, Sarajevo, Bosna i Hercegovina</ref>. Djelovao je kao aktivni član Antropološkog društva Jugoslavije <ref>Antropološko društvo Jugoslavije, Izd. (1979): Biografije i bibliografije članova Antropološkog duštva Jugoslavije – Posvećeno Dvadesetogodišnjici postojanja i rada Antropološkog društva Jugoslavije. ADJ, Posebna izdanja, Sveska 6, Beograd.</ref> a osnivač je i član [[Udruženje genetičara u Bosni i Hercegovini|Udruženja genetičara u Bosni i Hercegovini]]. Dopisni član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] postao je 2018.<ref>[http://izdvojeno.ba/ovo-su-novi-bh-akademici-tajnim-glasanjem-izabrani-novi-clanovi-anubih/ Izdvojeno, OVO SU NOVI BH. AKADEMICI: Tajnim glasanjem izabrani novi članovi ANUBiH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401111303/http://izdvojeno.ba/ovo-su-novi-bh-akademici-tajnim-glasanjem-izabrani-novi-clanovi-anubih/ |date=1. 4. 2019 }}, objavljeno 21. decembra 2018, pristupljeno 2. aprila 2019.</ref> U 2020, bio je osnivač i prvi direktor Centra za Demografsku genetiku ANUBiH. Iste (2020) reaktivirao je nekadašnju Komisiju za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju ANUBiH i postao njen novi predsjednik. ==Nagrade i priznanja== * Nagrada Univerziteta u Sarajevu za studentski naučni rad (1966), * "Hasan Brkić" i Zlatna značka Univerziteta u Sarajevu za odličan uspjeh u studiju (1966), * ''Veselin Masleša'' (najviša [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] nagrada za naučni rad (1977).<ref>A. B. (1977): Nagrade „Veselin Masleša“. Vjesnik, God. XXXVIII, br. 10654, str. 4, Zagreb.</ref><ref>Štrbo A. (1977): Uručene nagrade „Veselin Masleša“. Oslobođenje, God. XXXIV, br. 10374, str. 3, Sarajevo.</ref><ref>Demirović E. (1977): Dodijeljene nagrade „Veselin Masleša“. Borba, God. LVI, br. 107, str. 9, Beograd.</ref><ref>N. Č. (1997): Devet nagrada za stotine zasluga. Večernje novine, God. I, br. 12, str. 20, Sarajevo.</ref><ref>Gavrilović Ž. (1977): LJ. Berberović i R. Hadžiselimović: Rečnik genetike. Politika, God. 74, br. 22768, str. 10, Beograd.</ref><ref>Mučibabić S. (1976/77): Nauka ima svoj rječnik. Biološki list, Godina XXIV, br. 3-4, str. 51-52, Sarajevo.</ref><ref>M. Š. (1997): Dodijeljene nagrade „Veselin Masleša“. Većernje novosti (Beograd), God. XXV (19. April), str. 4, Beograd.</ref><ref>Nikočević F. (1997): Nagrade „Veselin Masleša“. Večernji list, God. XXI, br. 5444, str. 6, Zagreb.</ref><ref>Tomašević A. (1977): Dodijeljene nagrade „Veselin Masleša“. Politika, God. LXXIV. br. 22822, str. 11, Beograd.</ref><ref>Delo, Red. (1977): Nagrade „Veselin Masleša“. Delo, God. XIX, br-. 92, str. 7, Ljubljana.</ref>), * [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] (1990), * Zlatna plaketa i Nagrada Pokreta "Nauku mladima” (1977; 1981), * Medalja "Boris Kidrič” – Narodna tehnika Jugoslavije, za osobite zasluge u širenju tehničke kulture (1983), * Plaketa sa Diplomom Univerziteta (1986), *Božo Škerlj numismate antrropologiae pro anno MCMLXXXIX (ADJ) (1989), * ''Nagrada Univerziteta u Sarajevu za najreferentnijeg profesora PMF–a'' (2007), * ''Specijalno priznanje Utemeljitelju INGEB–a povodom jubileja 20–godišnjice'' (2008), * ''Plaketa Univerziteta u Sarajevu'' (2010) * ''Ingebov heliks 1988'', za 2018, za doprinos osnivanju i afirmaciji [[Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju u Sarajevu|Instituta za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju]] Univerziteta u Sarajevu, * ''Nagrada za životno djelo'' Udruženja genetičara u Bosni i Hercegovini, 2019. * ''Federalna nagrada za životno djelo, "za sveukupni naučno-istraživački rad, širenje naučnih spoznaja i značajan doprinos razvoju bioantropologije i genetike, teuspostavu institucijskih i kadrovskih potencijala u oblasti molekularne biologije"'' (2022).<ref>{{Cite web|url=http://www.fmon.gov.ba/Obavjest/Pregled/829/|title=FMON - Pregled|website=www.fmon.gov.ba|access-date=18. 12. 2022}}</ref> *Nagrada Univerziteta u Sarajevu za naučni rad u 2022 (2023). ==Djela== Do 2014. publicirao je 214 originalnih naučnih radova, 17 stručnih radova, 22 knjige<ref>Berberović Lj., Hadžiselimović R. (1976): Rječnik genetike. Svjetlost, Sarajevo; II. dopunjeno izdanje, 1986.</ref><ref>Berberović Lj., Hadžiselimović R. (1977): Rječnik nauke o evoluciji. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R. (1988): Uvod u teoriju antropogeneze. Univerzitetska knjiga Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Sofradžija A., Hadžiselimović R., Maslić E. (1989): Genotoksičnost pesticida. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R., Maslić E. (1999): Osnovi etologije – Biologija ponašanja životinja i ljudi. Sarajevo Publishing, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka. Univerzitetska knjiga, Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Bajrović K., Jevrić–Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref>[http://www.gettextbooks.ca/isbn/9788601022171] [http://knjiga-znanja-veda.hr/prodaja-knjiga/knjiga/rjenik-nauke-o-evoluciji][http://www.isbns.co.ke/search/?sa=4&isbn=Uvod+u+teoriju+antropogeneze+Rifat+Had%C5%BEiselimovi%C4%87]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}[http://books.google.ba/books/about/Rje%C4%8Dnik_genetike.html?id=zzoxAgAACAAJ&redir_esc=][https://www.researchgate.net/publication/257262920_Uvod_u_genetiko_inenjerstvo_i_biotehnologiju][http://serbianforum.org/threads/biologija-za-1-razred-gimnazije-sofradzija-soljan-i-hadziselimovic.97214/][http://books.google.ba/books/about/Biologija_2.html?id=km0tJwAACAAJ&redir_esc=y], 70 naučno-istraživačkih i stručnih projekata te 85 konferencijskih priopćenja. Do sada su radovi prof. dr. Rifata Hadžiselimovića citirani u najmanje 30 (dostupnih) različitih udžbenika i knjiga.<ref>Adžiablahović S., Agramović Lj. (1984): Osnovi molekularne biologije i genetike. Republički zavod za unapređivanje školstva, Titograd.</ref><ref>Berberović Lj. (1997): Bioantropologija – Odabrane uvodne teme. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Borojević K. (986): Geni i populacija. Forum, Novi Sad.</ref><ref>Diklić V., Kosanović M., Nikoliš J., Dukić S. (1997): Biologija sa humanom genetikom. Medicinska knjiga, Beograd.</ref><ref>Dumanović J., Marinković D.,Denić M. (1965): Genetički rečnik. Naučna knjiga, Beograd.</ref><ref>Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka. Univerzitetska knjiga, Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R., Pojskić N.(2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Hasanbašić D. (2001): Osnovi biologije. Veterinarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo.</ref><ref>Ivanović B. (1990): Morfološke osobine jugoslovenskih naroda. Odeljenje za etnologiju Filozofskog fakultata, Beograd.</ref><ref>Ibrulj S., Haverić S., Haverić A. (2008): Citogenetičke metode – Primjena i medicini. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Ivanović B. (1996): Antropologija – I. Antropomorfologija. Unireks, Podgorica.</ref><ref>Jarebica Dž., Kurtović M. (1997): Oplemenjivanje voćaka i vinove loze – Opšti dio. Edis, Sarajevo.</ref><ref>Kajba D., Ballian D. (2007): Šumarska genetika. Udžbenici Sveučilišta u Zagrebu –Udžbenici Univerziteta u Sarajevu, Šumarski fakultet Sveučilišta u Zagrebu – Šumarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Zagreb – Sarajevo.</ref><ref>Kozarov Gj. (1989): Genetika (Odabrana poglavlja). Medicinski fakultet Univerziteta u Nišu, Niš.</ref><ref>Lelo S., Lukić–Bilela L., Ur. (2012): Priručnik iz evolucije – Repetitorijum i radna sveska. Univerzitetska knjiga, Prirodno–matematički fakultet, Sarajevo.</ref><ref>Marinković D., Tucić N., Kekić V. (1982): Genetika. Naučna knjiga, Beograd.</ref><ref>Marjanović D., Primorac D. (2009): Molekularna forenzična genetika. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Međedović S. (2012): Genetika – Temelj molekularnog života.OFF-SET, Tuzla.</ref><ref>Mužić I. (2008): Vjera Crkve bosanske – Krstjani i pagani u srednjovjekovnoj Bosni. Muzej hrvatskih arheoloških spomenika, Split.</ref><ref>Primorac D. et al. (2008): Analiza DNA u sudskoj medicini i pravosuđu. Medicinska naklada, Zagreb.</ref><ref>Sofradžija A., Hadžiselimović R., Maslić E. (1989): Genotoksičnost pesticida. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Škrijelj R. (2002): Populacije riba neretvanskih jezera. Prirodno–matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo.</ref><ref>Švob T. (1995): Milenijski mitovi mržnje – Biološka kritika rasizma. Durieux, Zagreb.</ref><ref>Švob T. et al. (1990): Osnovi opće i humane genetike. Školska knjiga, Zagreb.</ref><ref>Vlahović P. (1996): Čovek u vremenu i prostoru – Antropologija. Vuk Karadžić, Beograd.</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == *‪ [https://scholar.google.com/citations?user=_gvQ8jQAAAAJ&hl=en&oi=ao Rifat Hadžiselimović, akademik - ‪Google Scholar‬‬‬‬‬‬‬‬‬] * [https://orcid.org/0000-0002-6590-8824 Rifat Hadžiselimović na Orcid] * [https://www.researchgate.net/profile/Rifat-Hadziselimovic-2/research Rifat Hadžiselimović na ResearchGate] {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hadžiselimović, Rifat}} [[Kategorija:Rođeni 1944.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Kotor-Varoš]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački genetičari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački biolozi]] 1nmsc03gd2fdulw6pnd6dj37277cztw 3933604 3932266 2026-10-01T09:03:24Z ~2026-52823-15 186328 /* Edukacija i profesionalna karijera */ 3933604 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Rifat Hadžiselimović | slika = Yo3orfma.png | opis_slike = Rifat 2022. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1944|1|7}} | mjesto_rođenja = [[Šiprage]], [[Kotor-Varoš]] | državljanstvo = Bosna i Hercegovina | narodnost = [[Bosanac]] | alma_mater = Doktorat bioloških nauka na Prirodno–matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu, 1977. | period = | polje = Biologija, genetika }} '''Rifat Hadžiselimović''' jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] genetičar. Rođen je u [[Šiprage|Šipragama]], [[Kotor-Varoš]] 7. januara 1944. kao peto od sedmero djece Have (rođ. Skopljak) i Ismeta Hadžiselimovića. Od 2013, nakon više od 45 godina radnog staža, izabran je u zvanje emeritusa i djeluje kao naučni savjetnik u [[Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju u Sarajevu|Institutu za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju]] u Sarajevu''.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (2003): Status of Agricultural Biotechnology and Biosafety in Selected Countries of the Balkans, the Caucasus and Moldova. FAO, Publishing Menagement Service, Information Division, Rome.</ref><ref name="ingeb">{{cite book|editor=Ingeb|year=2018|title=Prvih 30 godina Ingeba-The first 30 years of Ingeb|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju-Institute for genetic ingeneering and biotechnology, Sarajevo|isbn=978-9958-9344-9-0}}</ref><ref>https://scholar.google.com/citations?hl=hr&user=llK5d2YAAAAJ&view_op=list_works&gmla=AJsN-F7p9ZZuH0mzxCWrEIA5CHWzNKBxY_6BTs2rWuqHA4tZoS4eOCVIVsEmR27B7AGqxJ-CoDBRiRbK9ez8fLb1b42AXEMpMcHWiySECOV4drV1TjPsSvnW1NQBcOFyiwL14sJF64BL{{Mrtav link}}</ref><ref>http://www.researchgate.net/profile/Rifat_Hadziselimovic</ref><ref>http://www.ingeb.unsa.ba/o_ingebu_uposlenici.html</ref> ==Edukacija i profesionalna karijera== [[Datoteka:Akademik Rifat Hadziselimovic.jpg|250px|right|thumb|Rifat Hadžiselimović na Trećem međunarornom kongresu zelene biotehnologije, 15. 10. 2021.]] Srednjoškolsko obrazovanje je završio u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] 1962. kada upisuje [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]]. Diplomirao je 1966, stekavši zvanje profesora biologije. Magistraturu bioloških nauka (Antropologija), završio je 1971. na Prirodoslovno–matematičkom fakultetu [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]], [[Hrvatska]], odbranom teze pod naslovom ''Istorijski aspekt kretanja relativne frekvencije dva alelogena u ljudskim populacijama''. Doktorat bioloških nauka završio je 1976. na Prirodno–matematičkom fakultetu [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]], odbranom teze pod naslovom ''Genetika sekrecije ABH antigena u stanovništvu Bosne i Hercegovine''.<ref>B. Š. (1977): Petnaest novih doktora nauka, Oslobođenje, 11. marta, str. 6, Sarajevo.</ref> Od 1966. angažiran je na Prirodno–matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu,<ref>Purivatra A., Ur. (2000): Ko je ko u Bošnjaka. Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca, {{ISBN|9958-47-068-3}}, str. 168, Sarajevo.</ref> najprije kao asistent (1966-1977), zatim kao docent (1977), vanredni (1980) te redovni profesor (1984) na predmetima: ''Humana genetika'', ''Genetičko inženjerstvo i biotehnologija'', ''Evolucija'', ''Antropologija'' i ''Eksperimentalna biomedicina''. Od 1984-86. obavljao je i funkciju Šefa Odsjeka za biologiju. Od 1994. bio je angažovan u realizaciji ''Postdiplomskog studija bioloških nauka'' i to do 2003. kao voditelj studija, a nakon toga, do 2007. kao voditelj smjera ''Genetika''. U periodu od 1987-2001. obavljao je funkciju Direktora Instituta za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, a od 2001. je bio Koordinator DNK projekta koji je realiziran u saradnji sa [[Međunarodna komisija za nestale osobe|Međunarodnom komisijom za nestale osobe]] (International Commission on Missing Persons - ICMP) i kao naučni savjetnik u Institutu, gdje je od 2006. do 2012. djelovao i kao predsjednik ''Upravnog odbora''<ref>Hadžiselimović, R. et al, Ur. (2008). ''Jubilej INGEB 20'', Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju Univerziteta u Sarajevu (prvih 20 godina: 1988.–2008. INGEB, Sarajevo, Bosna i Hercegovina</ref>. Djelovao je kao aktivni član Antropološkog društva Jugoslavije <ref>Antropološko društvo Jugoslavije, Izd. (1979): Biografije i bibliografije članova Antropološkog duštva Jugoslavije – Posvećeno Dvadesetogodišnjici postojanja i rada Antropološkog društva Jugoslavije. ADJ, Posebna izdanja, Sveska 6, Beograd.</ref> a osnivač je i član [[Udruženje genetičara u Bosni i Hercegovini|Udruženja genetičara u Bosni i Hercegovini]]. Dopisni član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] postao je 2018, a redovni 2026. godine.<ref>[http://izdvojeno.ba/ovo-su-novi-bh-akademici-tajnim-glasanjem-izabrani-novi-clanovi-anubih/ Izdvojeno, OVO SU NOVI BH. AKADEMICI: Tajnim glasanjem izabrani novi članovi ANUBiH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401111303/http://izdvojeno.ba/ovo-su-novi-bh-akademici-tajnim-glasanjem-izabrani-novi-clanovi-anubih/ |date=1. 4. 2019 }}, objavljeno 21. decembra 2018, pristupljeno 2. aprila 2019.</ref> U 2020, bio je osnivač i prvi direktor Centra za Demografsku genetiku ANUBiH. Iste (2020) reaktivirao je nekadašnju Komisiju za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju ANUBiH i postao njen novi predsjednik. ==Nagrade i priznanja== * Nagrada Univerziteta u Sarajevu za studentski naučni rad (1966), * "Hasan Brkić" i Zlatna značka Univerziteta u Sarajevu za odličan uspjeh u studiju (1966), * ''Veselin Masleša'' (najviša [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] nagrada za naučni rad (1977).<ref>A. B. (1977): Nagrade „Veselin Masleša“. Vjesnik, God. XXXVIII, br. 10654, str. 4, Zagreb.</ref><ref>Štrbo A. (1977): Uručene nagrade „Veselin Masleša“. Oslobođenje, God. XXXIV, br. 10374, str. 3, Sarajevo.</ref><ref>Demirović E. (1977): Dodijeljene nagrade „Veselin Masleša“. Borba, God. LVI, br. 107, str. 9, Beograd.</ref><ref>N. Č. (1997): Devet nagrada za stotine zasluga. Večernje novine, God. I, br. 12, str. 20, Sarajevo.</ref><ref>Gavrilović Ž. (1977): LJ. Berberović i R. Hadžiselimović: Rečnik genetike. Politika, God. 74, br. 22768, str. 10, Beograd.</ref><ref>Mučibabić S. (1976/77): Nauka ima svoj rječnik. Biološki list, Godina XXIV, br. 3-4, str. 51-52, Sarajevo.</ref><ref>M. Š. (1997): Dodijeljene nagrade „Veselin Masleša“. Većernje novosti (Beograd), God. XXV (19. April), str. 4, Beograd.</ref><ref>Nikočević F. (1997): Nagrade „Veselin Masleša“. Večernji list, God. XXI, br. 5444, str. 6, Zagreb.</ref><ref>Tomašević A. (1977): Dodijeljene nagrade „Veselin Masleša“. Politika, God. LXXIV. br. 22822, str. 11, Beograd.</ref><ref>Delo, Red. (1977): Nagrade „Veselin Masleša“. Delo, God. XIX, br-. 92, str. 7, Ljubljana.</ref>), * [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] (1990), * Zlatna plaketa i Nagrada Pokreta "Nauku mladima” (1977; 1981), * Medalja "Boris Kidrič” – Narodna tehnika Jugoslavije, za osobite zasluge u širenju tehničke kulture (1983), * Plaketa sa Diplomom Univerziteta (1986), *Božo Škerlj numismate antrropologiae pro anno MCMLXXXIX (ADJ) (1989), * ''Nagrada Univerziteta u Sarajevu za najreferentnijeg profesora PMF–a'' (2007), * ''Specijalno priznanje Utemeljitelju INGEB–a povodom jubileja 20–godišnjice'' (2008), * ''Plaketa Univerziteta u Sarajevu'' (2010) * ''Ingebov heliks 1988'', za 2018, za doprinos osnivanju i afirmaciji [[Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju u Sarajevu|Instituta za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju]] Univerziteta u Sarajevu, * ''Nagrada za životno djelo'' Udruženja genetičara u Bosni i Hercegovini, 2019. * ''Federalna nagrada za životno djelo, "za sveukupni naučno-istraživački rad, širenje naučnih spoznaja i značajan doprinos razvoju bioantropologije i genetike, teuspostavu institucijskih i kadrovskih potencijala u oblasti molekularne biologije"'' (2022).<ref>{{Cite web|url=http://www.fmon.gov.ba/Obavjest/Pregled/829/|title=FMON - Pregled|website=www.fmon.gov.ba|access-date=18. 12. 2022}}</ref> *Nagrada Univerziteta u Sarajevu za naučni rad u 2022 (2023). ==Djela== Do 2014. publicirao je 214 originalnih naučnih radova, 17 stručnih radova, 22 knjige<ref>Berberović Lj., Hadžiselimović R. (1976): Rječnik genetike. Svjetlost, Sarajevo; II. dopunjeno izdanje, 1986.</ref><ref>Berberović Lj., Hadžiselimović R. (1977): Rječnik nauke o evoluciji. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R. (1988): Uvod u teoriju antropogeneze. Univerzitetska knjiga Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Sofradžija A., Hadžiselimović R., Maslić E. (1989): Genotoksičnost pesticida. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R., Maslić E. (1999): Osnovi etologije – Biologija ponašanja životinja i ljudi. Sarajevo Publishing, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka. Univerzitetska knjiga, Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Bajrović K., Jevrić–Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref>[http://www.gettextbooks.ca/isbn/9788601022171] [http://knjiga-znanja-veda.hr/prodaja-knjiga/knjiga/rjenik-nauke-o-evoluciji][http://www.isbns.co.ke/search/?sa=4&isbn=Uvod+u+teoriju+antropogeneze+Rifat+Had%C5%BEiselimovi%C4%87]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}[http://books.google.ba/books/about/Rje%C4%8Dnik_genetike.html?id=zzoxAgAACAAJ&redir_esc=][https://www.researchgate.net/publication/257262920_Uvod_u_genetiko_inenjerstvo_i_biotehnologiju][http://serbianforum.org/threads/biologija-za-1-razred-gimnazije-sofradzija-soljan-i-hadziselimovic.97214/][http://books.google.ba/books/about/Biologija_2.html?id=km0tJwAACAAJ&redir_esc=y], 70 naučno-istraživačkih i stručnih projekata te 85 konferencijskih priopćenja. Do sada su radovi prof. dr. Rifata Hadžiselimovića citirani u najmanje 30 (dostupnih) različitih udžbenika i knjiga.<ref>Adžiablahović S., Agramović Lj. (1984): Osnovi molekularne biologije i genetike. Republički zavod za unapređivanje školstva, Titograd.</ref><ref>Berberović Lj. (1997): Bioantropologija – Odabrane uvodne teme. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Borojević K. (986): Geni i populacija. Forum, Novi Sad.</ref><ref>Diklić V., Kosanović M., Nikoliš J., Dukić S. (1997): Biologija sa humanom genetikom. Medicinska knjiga, Beograd.</ref><ref>Dumanović J., Marinković D.,Denić M. (1965): Genetički rečnik. Naučna knjiga, Beograd.</ref><ref>Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka. Univerzitetska knjiga, Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R., Pojskić N.(2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Hasanbašić D. (2001): Osnovi biologije. Veterinarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo.</ref><ref>Ivanović B. (1990): Morfološke osobine jugoslovenskih naroda. Odeljenje za etnologiju Filozofskog fakultata, Beograd.</ref><ref>Ibrulj S., Haverić S., Haverić A. (2008): Citogenetičke metode – Primjena i medicini. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Ivanović B. (1996): Antropologija – I. Antropomorfologija. Unireks, Podgorica.</ref><ref>Jarebica Dž., Kurtović M. (1997): Oplemenjivanje voćaka i vinove loze – Opšti dio. Edis, Sarajevo.</ref><ref>Kajba D., Ballian D. (2007): Šumarska genetika. Udžbenici Sveučilišta u Zagrebu –Udžbenici Univerziteta u Sarajevu, Šumarski fakultet Sveučilišta u Zagrebu – Šumarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Zagreb – Sarajevo.</ref><ref>Kozarov Gj. (1989): Genetika (Odabrana poglavlja). Medicinski fakultet Univerziteta u Nišu, Niš.</ref><ref>Lelo S., Lukić–Bilela L., Ur. (2012): Priručnik iz evolucije – Repetitorijum i radna sveska. Univerzitetska knjiga, Prirodno–matematički fakultet, Sarajevo.</ref><ref>Marinković D., Tucić N., Kekić V. (1982): Genetika. Naučna knjiga, Beograd.</ref><ref>Marjanović D., Primorac D. (2009): Molekularna forenzična genetika. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Međedović S. (2012): Genetika – Temelj molekularnog života.OFF-SET, Tuzla.</ref><ref>Mužić I. (2008): Vjera Crkve bosanske – Krstjani i pagani u srednjovjekovnoj Bosni. Muzej hrvatskih arheoloških spomenika, Split.</ref><ref>Primorac D. et al. (2008): Analiza DNA u sudskoj medicini i pravosuđu. Medicinska naklada, Zagreb.</ref><ref>Sofradžija A., Hadžiselimović R., Maslić E. (1989): Genotoksičnost pesticida. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Škrijelj R. (2002): Populacije riba neretvanskih jezera. Prirodno–matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo.</ref><ref>Švob T. (1995): Milenijski mitovi mržnje – Biološka kritika rasizma. Durieux, Zagreb.</ref><ref>Švob T. et al. (1990): Osnovi opće i humane genetike. Školska knjiga, Zagreb.</ref><ref>Vlahović P. (1996): Čovek u vremenu i prostoru – Antropologija. Vuk Karadžić, Beograd.</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == *‪ [https://scholar.google.com/citations?user=_gvQ8jQAAAAJ&hl=en&oi=ao Rifat Hadžiselimović, akademik - ‪Google Scholar‬‬‬‬‬‬‬‬‬] * [https://orcid.org/0000-0002-6590-8824 Rifat Hadžiselimović na Orcid] * [https://www.researchgate.net/profile/Rifat-Hadziselimovic-2/research Rifat Hadžiselimović na ResearchGate] {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hadžiselimović, Rifat}} [[Kategorija:Rođeni 1944.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Kotor-Varoš]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački genetičari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački biolozi]] 8j9oywjcy3n34qwoxydlo7y70sq4xn8 3933605 3933604 2026-10-01T09:08:36Z ~2026-52823-15 186328 /* Edukacija i profesionalna karijera */ 3933605 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Rifat Hadžiselimović | slika = Yo3orfma.png | opis_slike = Rifat 2022. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1944|1|7}} | mjesto_rođenja = [[Šiprage]], [[Kotor-Varoš]] | državljanstvo = Bosna i Hercegovina | narodnost = [[Bosanac]] | alma_mater = Doktorat bioloških nauka na Prirodno–matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu, 1977. | period = | polje = Biologija, genetika }} '''Rifat Hadžiselimović''' jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] genetičar. Rođen je u [[Šiprage|Šipragama]], [[Kotor-Varoš]] 7. januara 1944. kao peto od sedmero djece Have (rođ. Skopljak) i Ismeta Hadžiselimovića. Od 2013, nakon više od 45 godina radnog staža, izabran je u zvanje emeritusa i djeluje kao naučni savjetnik u [[Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju u Sarajevu|Institutu za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju]] u Sarajevu''.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (2003): Status of Agricultural Biotechnology and Biosafety in Selected Countries of the Balkans, the Caucasus and Moldova. FAO, Publishing Menagement Service, Information Division, Rome.</ref><ref name="ingeb">{{cite book|editor=Ingeb|year=2018|title=Prvih 30 godina Ingeba-The first 30 years of Ingeb|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju-Institute for genetic ingeneering and biotechnology, Sarajevo|isbn=978-9958-9344-9-0}}</ref><ref>https://scholar.google.com/citations?hl=hr&user=llK5d2YAAAAJ&view_op=list_works&gmla=AJsN-F7p9ZZuH0mzxCWrEIA5CHWzNKBxY_6BTs2rWuqHA4tZoS4eOCVIVsEmR27B7AGqxJ-CoDBRiRbK9ez8fLb1b42AXEMpMcHWiySECOV4drV1TjPsSvnW1NQBcOFyiwL14sJF64BL{{Mrtav link}}</ref><ref>http://www.researchgate.net/profile/Rifat_Hadziselimovic</ref><ref>http://www.ingeb.unsa.ba/o_ingebu_uposlenici.html</ref> ==Edukacija i profesionalna karijera== [[Datoteka:Akademik Rifat Hadziselimovic.jpg|250px|right|thumb|Rifat Hadžiselimović na Trećem međunarornom kongresu zelene biotehnologije, 15. 10. 2021.]] Srednjoškolsko obrazovanje je završio u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] 1962. kada upisuje [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]]. Diplomirao je 1966, stekavši zvanje profesora biologije. Magistraturu bioloških nauka (Antropologija), završio je 1971. na Prirodoslovno–matematičkom fakultetu [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]], [[Hrvatska]], odbranom teze pod naslovom ''Istorijski aspekt kretanja relativne frekvencije dva alelogena u ljudskim populacijama''. Doktorat bioloških nauka završio je 1976. na Prirodno–matematičkom fakultetu [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]], odbranom teze pod naslovom ''Genetika sekrecije ABH antigena u stanovništvu Bosne i Hercegovine''.<ref>B. Š. (1977): Petnaest novih doktora nauka, Oslobođenje, 11. marta, str. 6, Sarajevo.</ref> Od 1966. angažiran je na Prirodno–matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu,<ref>Purivatra A., Ur. (2000): Ko je ko u Bošnjaka. Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca, {{ISBN|9958-47-068-3}}, str. 168, Sarajevo.</ref> najprije kao asistent (1966-1977), zatim kao docent (1977), vanredni (1980) te redovni profesor (1984) na predmetima: ''Humana genetika'', ''Genetičko inženjerstvo i biotehnologija'', ''Evolucija'', ''Antropologija'' i ''Eksperimentalna biomedicina''. Od 1984-86. obavljao je i funkciju Šefa Odsjeka za biologiju. Od 1994. bio je angažovan u realizaciji ''Postdiplomskog studija bioloških nauka'' i to do 2003. kao voditelj studija, a nakon toga, do 2007. kao voditelj smjera ''Genetika''. U periodu od 1987-2001. obavljao je funkciju Direktora Instituta za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, a od 2001. je bio Koordinator DNK projekta koji je realiziran u saradnji sa [[Međunarodna komisija za nestale osobe|Međunarodnom komisijom za nestale osobe]] (International Commission on Missing Persons - ICMP) i kao naučni savjetnik u Institutu, gdje je od 2006. do 2012. djelovao i kao predsjednik ''Upravnog odbora''<ref>Hadžiselimović, R. et al, Ur. (2008). ''Jubilej INGEB 20'', Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju Univerziteta u Sarajevu (prvih 20 godina: 1988.–2008. INGEB, Sarajevo, Bosna i Hercegovina</ref>. Djelovao je kao aktivni član Antropološkog društva Jugoslavije <ref>Antropološko društvo Jugoslavije, Izd. (1979): Biografije i bibliografije članova Antropološkog duštva Jugoslavije – Posvećeno Dvadesetogodišnjici postojanja i rada Antropološkog društva Jugoslavije. ADJ, Posebna izdanja, Sveska 6, Beograd.</ref> a osnivač je i član [[Udruženje genetičara u Bosni i Hercegovini|Udruženja genetičara u Bosni i Hercegovini]]. Dopisni član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] postao je 2018<ref>[http://izdvojeno.ba/ovo-su-novi-bh-akademici-tajnim-glasanjem-izabrani-novi-clanovi-anubih/ Izdvojeno, OVO SU NOVI BH. AKADEMICI: Tajnim glasanjem izabrani novi članovi ANUBiH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401111303/http://izdvojeno.ba/ovo-su-novi-bh-akademici-tajnim-glasanjem-izabrani-novi-clanovi-anubih/ |date=1. 4. 2019 }}, objavljeno 21. decembra 2018, pristupljeno 2. aprila 2019.</ref>, a redovni 2026. godine.<ref name="<&quot;anubih&quot;">{{cite web|url=https://www.anubih.ba/obavijest-o-izboru-novih-redovnih-clanova-akademika-anubih/|title=Obavijest o izboru novih redovnih clanova-akademika-ANUBiH|access-date=2026-09-30}}</ref><ref name="<&quot;oslobođenje&quot;">{{cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/na-izbornoj-skupstini-anu-bi-h-izabrano-deset-dopisnih-clanova/|title=Na Izbornoj skupstini ANUBiH izabrano deset u dopisnih u redovne članove|access-date=2026-09-30}}</ref> U 2020, bio je osnivač i prvi direktor Centra za Demografsku genetiku ANUBiH. Iste (2020) reaktivirao je nekadašnju Komisiju za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju ANUBiH i postao njen novi predsjednik. ==Nagrade i priznanja== * Nagrada Univerziteta u Sarajevu za studentski naučni rad (1966), * "Hasan Brkić" i Zlatna značka Univerziteta u Sarajevu za odličan uspjeh u studiju (1966), * ''Veselin Masleša'' (najviša [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] nagrada za naučni rad (1977).<ref>A. B. (1977): Nagrade „Veselin Masleša“. Vjesnik, God. XXXVIII, br. 10654, str. 4, Zagreb.</ref><ref>Štrbo A. (1977): Uručene nagrade „Veselin Masleša“. Oslobođenje, God. XXXIV, br. 10374, str. 3, Sarajevo.</ref><ref>Demirović E. (1977): Dodijeljene nagrade „Veselin Masleša“. Borba, God. LVI, br. 107, str. 9, Beograd.</ref><ref>N. Č. (1997): Devet nagrada za stotine zasluga. Večernje novine, God. I, br. 12, str. 20, Sarajevo.</ref><ref>Gavrilović Ž. (1977): LJ. Berberović i R. Hadžiselimović: Rečnik genetike. Politika, God. 74, br. 22768, str. 10, Beograd.</ref><ref>Mučibabić S. (1976/77): Nauka ima svoj rječnik. Biološki list, Godina XXIV, br. 3-4, str. 51-52, Sarajevo.</ref><ref>M. Š. (1997): Dodijeljene nagrade „Veselin Masleša“. Većernje novosti (Beograd), God. XXV (19. April), str. 4, Beograd.</ref><ref>Nikočević F. (1997): Nagrade „Veselin Masleša“. Večernji list, God. XXI, br. 5444, str. 6, Zagreb.</ref><ref>Tomašević A. (1977): Dodijeljene nagrade „Veselin Masleša“. Politika, God. LXXIV. br. 22822, str. 11, Beograd.</ref><ref>Delo, Red. (1977): Nagrade „Veselin Masleša“. Delo, God. XIX, br-. 92, str. 7, Ljubljana.</ref>), * [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] (1990), * Zlatna plaketa i Nagrada Pokreta "Nauku mladima” (1977; 1981), * Medalja "Boris Kidrič” – Narodna tehnika Jugoslavije, za osobite zasluge u širenju tehničke kulture (1983), * Plaketa sa Diplomom Univerziteta (1986), *Božo Škerlj numismate antrropologiae pro anno MCMLXXXIX (ADJ) (1989), * ''Nagrada Univerziteta u Sarajevu za najreferentnijeg profesora PMF–a'' (2007), * ''Specijalno priznanje Utemeljitelju INGEB–a povodom jubileja 20–godišnjice'' (2008), * ''Plaketa Univerziteta u Sarajevu'' (2010) * ''Ingebov heliks 1988'', za 2018, za doprinos osnivanju i afirmaciji [[Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju u Sarajevu|Instituta za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju]] Univerziteta u Sarajevu, * ''Nagrada za životno djelo'' Udruženja genetičara u Bosni i Hercegovini, 2019. * ''Federalna nagrada za životno djelo, "za sveukupni naučno-istraživački rad, širenje naučnih spoznaja i značajan doprinos razvoju bioantropologije i genetike, teuspostavu institucijskih i kadrovskih potencijala u oblasti molekularne biologije"'' (2022).<ref>{{Cite web|url=http://www.fmon.gov.ba/Obavjest/Pregled/829/|title=FMON - Pregled|website=www.fmon.gov.ba|access-date=18. 12. 2022}}</ref> *Nagrada Univerziteta u Sarajevu za naučni rad u 2022 (2023). ==Djela== Do 2014. publicirao je 214 originalnih naučnih radova, 17 stručnih radova, 22 knjige<ref>Berberović Lj., Hadžiselimović R. (1976): Rječnik genetike. Svjetlost, Sarajevo; II. dopunjeno izdanje, 1986.</ref><ref>Berberović Lj., Hadžiselimović R. (1977): Rječnik nauke o evoluciji. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R. (1988): Uvod u teoriju antropogeneze. Univerzitetska knjiga Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Sofradžija A., Hadžiselimović R., Maslić E. (1989): Genotoksičnost pesticida. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R., Maslić E. (1999): Osnovi etologije – Biologija ponašanja životinja i ljudi. Sarajevo Publishing, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka. Univerzitetska knjiga, Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Bajrović K., Jevrić–Čaušević A., Hadžiselimović R., Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref>[http://www.gettextbooks.ca/isbn/9788601022171] [http://knjiga-znanja-veda.hr/prodaja-knjiga/knjiga/rjenik-nauke-o-evoluciji][http://www.isbns.co.ke/search/?sa=4&isbn=Uvod+u+teoriju+antropogeneze+Rifat+Had%C5%BEiselimovi%C4%87]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}[http://books.google.ba/books/about/Rje%C4%8Dnik_genetike.html?id=zzoxAgAACAAJ&redir_esc=][https://www.researchgate.net/publication/257262920_Uvod_u_genetiko_inenjerstvo_i_biotehnologiju][http://serbianforum.org/threads/biologija-za-1-razred-gimnazije-sofradzija-soljan-i-hadziselimovic.97214/][http://books.google.ba/books/about/Biologija_2.html?id=km0tJwAACAAJ&redir_esc=y], 70 naučno-istraživačkih i stručnih projekata te 85 konferencijskih priopćenja. Do sada su radovi prof. dr. Rifata Hadžiselimovića citirani u najmanje 30 (dostupnih) različitih udžbenika i knjiga.<ref>Adžiablahović S., Agramović Lj. (1984): Osnovi molekularne biologije i genetike. Republički zavod za unapređivanje školstva, Titograd.</ref><ref>Berberović Lj. (1997): Bioantropologija – Odabrane uvodne teme. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Borojević K. (986): Geni i populacija. Forum, Novi Sad.</ref><ref>Diklić V., Kosanović M., Nikoliš J., Dukić S. (1997): Biologija sa humanom genetikom. Medicinska knjiga, Beograd.</ref><ref>Dumanović J., Marinković D.,Denić M. (1965): Genetički rečnik. Naučna knjiga, Beograd.</ref><ref>Hadžiselimović R. (2005): Bioantropologija – Biodiverzitet recentnog čovjeka. Univerzitetska knjiga, Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Hadžiselimović R., Pojskić N.(2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Hasanbašić D. (2001): Osnovi biologije. Veterinarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo.</ref><ref>Ivanović B. (1990): Morfološke osobine jugoslovenskih naroda. Odeljenje za etnologiju Filozofskog fakultata, Beograd.</ref><ref>Ibrulj S., Haverić S., Haverić A. (2008): Citogenetičke metode – Primjena i medicini. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Ivanović B. (1996): Antropologija – I. Antropomorfologija. Unireks, Podgorica.</ref><ref>Jarebica Dž., Kurtović M. (1997): Oplemenjivanje voćaka i vinove loze – Opšti dio. Edis, Sarajevo.</ref><ref>Kajba D., Ballian D. (2007): Šumarska genetika. Udžbenici Sveučilišta u Zagrebu –Udžbenici Univerziteta u Sarajevu, Šumarski fakultet Sveučilišta u Zagrebu – Šumarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Zagreb – Sarajevo.</ref><ref>Kozarov Gj. (1989): Genetika (Odabrana poglavlja). Medicinski fakultet Univerziteta u Nišu, Niš.</ref><ref>Lelo S., Lukić–Bilela L., Ur. (2012): Priručnik iz evolucije – Repetitorijum i radna sveska. Univerzitetska knjiga, Prirodno–matematički fakultet, Sarajevo.</ref><ref>Marinković D., Tucić N., Kekić V. (1982): Genetika. Naučna knjiga, Beograd.</ref><ref>Marjanović D., Primorac D. (2009): Molekularna forenzična genetika. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, Sarajevo.</ref><ref>Međedović S. (2012): Genetika – Temelj molekularnog života.OFF-SET, Tuzla.</ref><ref>Mužić I. (2008): Vjera Crkve bosanske – Krstjani i pagani u srednjovjekovnoj Bosni. Muzej hrvatskih arheoloških spomenika, Split.</ref><ref>Primorac D. et al. (2008): Analiza DNA u sudskoj medicini i pravosuđu. Medicinska naklada, Zagreb.</ref><ref>Sofradžija A., Hadžiselimović R., Maslić E. (1989): Genotoksičnost pesticida. Svjetlost, Sarajevo.</ref><ref>Škrijelj R. (2002): Populacije riba neretvanskih jezera. Prirodno–matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo.</ref><ref>Švob T. (1995): Milenijski mitovi mržnje – Biološka kritika rasizma. Durieux, Zagreb.</ref><ref>Švob T. et al. (1990): Osnovi opće i humane genetike. Školska knjiga, Zagreb.</ref><ref>Vlahović P. (1996): Čovek u vremenu i prostoru – Antropologija. Vuk Karadžić, Beograd.</ref> == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == *‪ [https://scholar.google.com/citations?user=_gvQ8jQAAAAJ&hl=en&oi=ao Rifat Hadžiselimović, akademik - ‪Google Scholar‬‬‬‬‬‬‬‬‬] * [https://orcid.org/0000-0002-6590-8824 Rifat Hadžiselimović na Orcid] * [https://www.researchgate.net/profile/Rifat-Hadziselimovic-2/research Rifat Hadžiselimović na ResearchGate] {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Hadžiselimović, Rifat}} [[Kategorija:Rođeni 1944.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Kotor-Varoš]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački genetičari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački biolozi]] 5oivgb9tmnkz15q09tjsj27wrvf530h Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996. 0 358460 3933589 3932125 2026-10-01T08:02:05Z Z1KA 87045 /* Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine */ 3933589 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | godina_zastave = 1992 | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1990. | prethodna_godina = 1990. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998. | sljedeća_godina = 1998. | datum_izbora = 14. septembar 1996. | izlaznost = 2.503.956 (79,91%){{Efn|Prosjek izlaznosti na izborima koji je izračunat na osnovu izlaznosti za [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo]] (2.519.915 ili 80,42%) i [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] (2.487.997 ili 79,40%).|naziv=Izlaznost prosjek|grupa=lower-alpha}} | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] iz reda bošnjačkog naroda | slika1 = [[Datoteka:Izetbegovic 1995.jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Alija Izetbegović]]''' | stranka1 = '''[[Stranka demokratske akcije|SDA]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''730.592''' | postotak1 = '''80,00%''' | slika2 = [[Datoteka:Haris Silajdžić 1995.jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Haris Silajdžić]] | stranka2 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 124.396 | postotak2 = 13,62% | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] iz reda hrvatskog naroda | slika1 = [[Datoteka:Krešimir Zubak - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Krešimir Zubak]]''' | stranka1 = '''[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''330.477''' | postotak1 = '''88,70%''' | slika2 = [[Datoteka:Ivo Komsic Sarajevo 1353 (cropped).jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Ivo Komšić]] | stranka2 = [[Združena lista|ZL]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZL|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 37.684 | postotak2 = 10,11% | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] iz reda srpskog naroda | slika1 = [[Datoteka:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Momčilo Krajišnik]]''' | stranka1 = '''[[Srpska demokratska stranka|SDS]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''690.646''' | postotak1 = '''67,30%''' | slika2 = [[Datoteka:EU-Western Balkans Summit 2003 (cropped).jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Mladen Ivanić]] | stranka2 = [[Partija demokratskog progresa|PDP]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|PDP|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 307.461 | postotak2 = 29,96% | titula = Članovi Predsjedništva | prije_izbora = [[Alija Izetbegović]] i [[Nijaz Duraković]] ([[Bošnjaci]])<br>[[Stjepan Kljuić]] i [[Ivo Komšić]] ([[Hrvati]])<br>[[Mirko Pejanović]] i [[Tatjana Ljujić-Mijatović]] ([[Srbi]])<br>[[Ejup Ganić]] ([["Ostali" u Bosni i Hercegovini|Ostali]]) | nakon_izbora = [[Alija Izetbegović]] (Bošnjak)<br>[[Krešimir Zubak]] (Hrvat)<br>[[Momčilo Krajišnik]] (Srbin) | map_image = | map_size = | map_caption = | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Alija Izetbegović]]}} | mandati1 = 19 | postotak1 = 37,92 | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Aleksa Buha]]}} | mandati2 = 9 | postotak2 = 24,11 | stranka3 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Božo Rajić]]}} | mandati3 = 8 | postotak3 = 14,10 | stranka4 = [[Združena lista]] | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|ZL|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Nijaz Duraković]]}} | mandati4 = 2 | postotak4 = 5,68 | stranka5 = [[Narodni savez za slobodan mir|NSSM]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|NSSM|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Živko Radišić]]}} | mandati5 = 2 | postotak5 = 5,67 | stranka6 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Haris Silajdžić]]}} | mandati6 = 2 | postotak6 = 3,91 | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|Predsjedavajući<br>Vijeća ministara]] | prije_izbora = [[Hasan Muratović]] | stranka_prije = ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]) | nakon_izbora = [[Haris Silajdžić]] ([[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]])<br>[[Boro Bosić]] | stranka_nakon = ([[Srpska demokratska stranka|SDS]]) }}}}}}}} }} {{Politika Bosne i Hercegovine}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.''' bili su drugi višestranački [[opći izbori]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] koji su održani 14. septembra 1996. Na izborima biraju se članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], zastupnici [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] i [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]], poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednik]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], te zastupnici u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. Ovo su bili prvi opći izbori održani nakon [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|nezavisnosti Bosne i Hercegovine]], odnosno nakon [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]] i [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]]. Na ovim izborima pobijedile su tzv. ''nacionalne stranke'': [[Stranka demokratske akcije]] (SDA), [[Srpska demokratska stranka]] (SDS) i [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine]] (HDZ BiH). Članovi Predsjedništva BiH postali su [[Bošnjaci|Bošnjak]] [[Alija Izetbegović]] (SDA), [[Srbi]]n [[Momčilo Krajišnik]] (SDS) i [[Hrvati|Hrvat]] [[Krešimir Zubak]] (HDZ BiH).<ref name="IZ96">[http://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/96results/FD96_20H.PDF Rezultati izbora u Bosni i Hercegovini 1996.]</ref> == Rezultati == ===Predsjedništvo=== {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat !Konstitutivni narod ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% |- |[[Datoteka:Izetbegovic 1995.jpg|131x131px]] |[[Alija Izetbegović]] |[[Bošnjaci]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |730.592 |80,00 |- |[[Datoteka:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|bez_okvira|133x133px]] |[[Momčilo Krajišnik]] |[[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbi]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] |690.646 |67,30 |- |[[Datoteka:Krešimir Zubak - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|bez_okvira|136x136px]] |[[Krešimir Zubak]] |[[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvati]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |330.477 |88,70 |} === Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine}} {{Izborni rezultati | slika = BiH HoR 1996.svg | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | glasovi1 = 909970 | mandati1 = 19 | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | glasovi2 = 578723 | mandati2 = 9 | stranka3 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | glasovi3 = 338440 | mandati3 = 8 | stranka4 = [[Združena lista]] | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZL|tamno|BS}} | glasovi4 = 136203 | mandati4 = 2 | stranka5 = [[Narodni savez za slobodan mir]] | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NSSM|tamno|BS}} | glasovi5 = 136077 | mandati5 = 2 | stranka6 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | glasovi6 = 93816 | mandati6 = 2 | stranka7 = Ostale stranke | boja7 = | glasovi7 = 206645 | mandati7 = 0 | nevažeći = 88123 | elektorat = 3133634 | izvor = Nohlen & Stöver, [http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2039_96.htm IPU], [http://www.globalelectionsdatabase.com/index.php/tables/index/bosnia-herzegovina/national-lower-house Global Elections Database] }} === Predsjednik i potpredsjednik Republike Srpske === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Republika Srpska#Predsjednik i potpredsjednik}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !# ! colspan="2" |Kandidat za predsjednika !Kandidat za potpredsjednika ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% !Mandat |- !1. |[[Datoteka:Biljana Plavsic (6938761997) (cropped).jpg|bez_okvira|133x133px]] |[[Biljana Plavšić]] |[[Dragoljub Mirjanić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] |636.654 |59,19 |[[Datoteka:Checkmark_on_Circle.png|92x92piksel|bez okvira]] |- !2. |[[Datoteka:No image.svg|100x100px]] |[[Abid Đozić]] |[[Mevludin Sejmenović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |197.389 |18,35 |[[Datoteka:Eo_circle_red_letter-x.svg|92x92piksel|bez okvira]] |- !3. |[[Datoteka:Zivko Radisic (cropped).jpg|bez_okvira|149x149px]] |[[Živko Radišić]] |[[Neđo Đurić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}};" | |[[Narodni savez za slobodan mir]]{{Efn|[[Narodni savez za slobodan mir]] učestvovao je na izborima u koaliciji sa: [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]], [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]], [[Jugoslovenska levica|JUL]], [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske|SLS RS]] i [[Nova radnička stranka Republike Srpske|NRS RS]].|naziv=NSSM|grupa=lower-alpha}} |168.024 |15,62 |[[Datoteka:Eo_circle_red_letter-x.svg|92x92piksel|bez okvira]] |} === Parlament Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom}} {{Izborni rezultati | slika = HoR FBiH 1996.svg | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | glasovi1 = 725810 | mandati1 = 78 | stranka2 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | glasovi2 = 337794 | mandati2 = 36 | stranka3 = [[Združena lista]] | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZL|tamno|BS}} | glasovi3 = 105879 | mandati3 = 11 | stranka4 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | glasovi4 = 98207 | mandati4 = 10 | stranka5 = [[Demokratska narodna zajednica]] | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DNZ|tamno|BS}} | glasovi5 = 23360 | mandati5 = 3 | stranka6 = [[Hrvatska stranka prava (Bosna i Hercegovina)|Hrvatska stranka prava]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HSP|tamno|BS}} | glasovi6 = 16344 | mandati6 = 2 | stranka7 = Ostale stranke | boja7 = | glasovi7 = 27995 | mandati7 = 0 | nevažeći = 17486 | elektorat = | izvor = [http://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/96results/FD96_20H.PDF Rezultati izbora u Bosni i Hercegovini 1996.] }} ===Narodna skupština Republike Srpske=== {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Republika Srpska#Narodna skupština}} {{Izborni rezultati | slika = Republika Srpska National Assembly 1996.svg | stranka1 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | glasovi1 = 568980 | mandati1 = 45 | stranka2 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | glasovi2 = 177388 | mandati2 = 14 | stranka3 = [[Narodni savez za slobodan mir]]{{Efn|naziv=NSSM}} | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NSSM|tamno|BS}} | glasovi3 = 125372 | mandati3 = 10 | stranka4 = [[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|Srpska radikalna stranka RS]] | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SRS RS|tamno|BS}} | glasovi4 = 72517 | mandati4 = 6 | stranka5 = [[Demokratski patriotski blok Republike Srpske|Demokratski patriotski blok RS]] | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DPB RS|tamno|BS}} | glasovi5 = 32895 | mandati5 = 2 | stranka6 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | glasovi6 = 25593 | mandati6 = 2 | stranka7 = [[Združena lista]] | boja7 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZL|tamno|BS}} | glasovi7 = 22329 | mandati7 = 2 | stranka8 = [[Srpska stranka Krajine i Posavine|Srpska stranka Krajine]] | boja8 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SSK|tamno|BS}} | glasovi8 = 17381 | mandati8 = 1 | stranka9 = [[Srpska patriotska stranka]] | boja9 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SPAS|tamno|BS}} | glasovi9 = 14508 | mandati9 = 1 | stranka10 = Ostale stranke | boja10 = | glasovi10 = 30800 | mandati10 = 0 | nevažeći = 45055 | elektorat = | izvor = [https://www.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/godisnjak/2013/03izb_2013.pdf RZS] }} === Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona}} {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%; width:56%;" |- ! rowspan="2" colspan="2"| Stranka !! colspan="10"| Kantoni{{efn|name=Simboli kantona|grupa=lower-alpha|[[Ustavni sud Federacije Bosne i Hercegovine]] je u periodu od 1997. do 2000. u više predmeta proglasio neustavnim pojedine nazive i službene simbole kantona, uključujući naziv „Hercegbosanska županija“, naziv „Tuzlansko-podrinjski kanton“ te više kantonalnih simbola. Također je utvrđeno da službena upotreba izraza "kanton-županija" nije u skladu s [[Ustav Federacije Bosne i Hercegovine|Ustavom FBiH]], te da je "kanton" jedini službeni izraz.}}!! rowspan="2" |Ukupno |- ! rowspan="1"|[[Datoteka:Coat of arms of Una – Sana Canton (1997 – 1999).png|28x28piksel]] [[Unsko-sanski kanton|USK]]!! rowspan="1"|[[Datoteka:Coat of arms of the Croatian Republic of Herzeg-Bosnia.svg|28x28piksel]] [[Posavski kanton|PK]]!! rowspan="1"|[[Datoteka:Coat of arms of Tuzla Canton (1996-1999, variant).png|29x29piksel]] [[Tuzlanski kanton|TPK]]!! rowspan="1"|[[Datoteka:Coat of arms of Zenica – Doboj Canton (1997 – 2000).png|31x31piksel]] [[Zeničko-dobojski kanton|ZDK]]!! rowspan="1"|[[Datoteka:Coat of arms of Bosnian Podrinje Canton Goražde (1997 – 2001).png|33x33piksel]] [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|BPK]]!! rowspan="1"|[[Datoteka:Coat of arms of Central Bosnia.svg|35x35piksel]] [[Srednjobosanski kanton|SBK]]!! rowspan="1"|[[Datoteka:Coat of arms of Herzegovina-Neretva.svg|28x28piksel]] [[Hercegovačko-neretvanski kanton|HNK]]!! rowspan="1"|[[Datoteka:Coat of arms of the Croatian Republic of Herzeg-Bosnia.svg|30x30piksel]] [[Zapadnohercegovački kanton|ZHK]]!! rowspan="1"|[[Datoteka:Coat of arms of Sarajevo Canton (1996 – 1998).png|32x32piksel]] [[Kanton Sarajevo|KS]]!! rowspan="1"|[[Datoteka:Coat of arms of the Croatian Republic of Herzeg-Bosnia.svg|30x30piksel]] [[Kanton 10|HBK]] |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Stranka demokratske akcije]] |39 |3 |33 |40 |26 |29 |19 |– |28 |2 |219 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |1 |17 |3 |9 |– |23 |28 |29 |3 |13 |126 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |3 |– |5 |6 |4 |1 |2 |– |6 |– |27 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|ZL|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Združena lista]] |1 |– |9 |4 |1 |2 |1 |– |8 |– |26 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|DNZ|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Demokratska narodna zajednica]] |6 |– |– |– |– |– |– |– |– |– |6 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSP|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Hrvatska stranka prava (Bosna i Hercegovina)|Hrvatska stranka prava]] |– |– |– |– |– |– |– |– |– |– |2 |- ! colspan="2" |Ukupno: !50 !20 !50 !59 !31 !55 !50 !31 !45 !15 !406 |} == Također pogledajte == * [[Izbori u Bosni i Hercegovini]] * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1990.]] * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.]] * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] * [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] * [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjednik Republike Srpske]] * [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske]] * [[Narodna skupština Republike Srpske]] == Napomene == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.izbori.ba/Default.aspx?Lang=3 Službena stranica Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.|*]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|1996]] [[Kategorija:1996. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 1996.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 1996.]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 1996.]] rj6fe5lgc70dq9hpsccuel7suw242h8 Hérault 0 358871 3933525 3138058 2026-10-01T04:22:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933525 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija teritorija | izvorno_ime = Hérault | zvanično_ime = Hérault | ime_genitiv = Héraulta | zastava = | grb = Blason département fr Hérault.svg | mapa = Hérault-Position.svg | nalazi_se_u_sastavu = {{ZD|FRA}} [[Francuska]] | upravni_oblik = [[Departman]] | službeni_jezik = [[francuski jezik|francuski]] | glavni_grad = | vladar = [[Pierre de Bousquet de Florian]] | titula_vladara = [[Prefekt]] | površina = 6224 | stanovnika = 1062036 | pozivni_broj = | web = www.herault.pref.gouv.fr | komentar = |}} '''Hérault''' je [[Francuska|francuski]] [[departman]] u regiji [[Languedoc-Roussillon]] na jugu Francuske. Dobio je ime po [[Hérault (rijeka)|istoimenoj rijeci]]. == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20010224212147/http://www.herault.pref.gouv.fr/ Zvanična stranica] {{Departmani u Francuskoj}} {{stub-geog}} {{Commonscat}} [[Kategorija:Departman Hérault]] [[Kategorija:Departmani Francuske]] [[Kategorija:Languedoc-Roussillon]] 6vkkn9h5bu8877v5t4qcs7sobp05vie Evropsko prvenstvo u košarci 2015. 0 360584 3932262 3856425 2026-09-30T20:13:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932262 wikitext text/x-wiki {{Infokutija FIBA prvenstvo | kontinent = Evropa | godina = 2015 | logo = EuroBasket 2015 logo.png | veličina = | opis = | domaćin = {{ZID|Francuska}} <br> {{ZID|Hrvatska}} <br> {{ZID|Njemačka}} <br> {{ZID|Latvija}} | datumi = [[5. septembar|5]]-[[20. septembar]] | ekipe = [[#Kvalifikovane ekipe|24]] | savezi = 37 | dvorane = [[#Dvorane|5]] | gradovi = 4 | prvaci = ŠPA | titula_broj = 3 | mvp = {{ZD|ŠPA|veličina=20px}} [[Pau Gasol]]<ref name="Final" /> | ppu_i = {{ZD|ŠPA|veličina=20px}} [[Pau Gasol|Gasol]] (25.6) | ppu_e = {{KOŠ|ITA|veličina=20px}} (85.8) | spu_i = {{flagicon|RUS|veličina=20px}} [[Andrej Voroncevič|Voroncevič]] (9.2) | spu_e = {{KOŠ|FRA|veličina=20px}} (41.6) | apu_i = {{flagicon|LIT|veličina=20px}} [[Mantas Kalnietis|Kalnietis]] (7.8) | apu_e = {{KOŠ|SRB|veličina=20px}} (23.0) | web_stranica = [http://www.eurobasket2015.org/en/default.asp eurobasket2015.org] | prethodsezona = [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] | sljedsezona = [[Evropsko prvenstvo u košarci 2017.|''2017'']] }} [[Datoteka:Eurobasket 2015 participants - en.svg|thumb|right|290px|Kvalifikovane ekipe za EuroBasket 2015.]] [[Datoteka:EuroBasket 2015 logo (Ukraine).jpg|thumb|right|290px|Prethodni logo EuroBasketa 2015]] '''FIBA EuroBasket 2015''' je 39. izdanje [[Evropsko prvenstvo u košarci|Evropskog prvenstva u košarci]] koje organizuje [[FIBA Evropa]]. Održan je u četiri različite države ([[Hrvatska]], [[Francuska]], [[Njemačka]], i [[Latvija]]), čime je postao prvi EuroBasket održan u više od jedne države. Turnir je počeo 5. septembra i trajao je do 20. septembra 2015. Dvije najbolje ekipe ([[Košarkaška reprezentacija Španije|Španija]] i [[Košarkaška reprezentacija Litvanije|Litvanija]]) su se kvalifikovale za [[Košarka na Olimpijskim igrama 2016.|Olimpijske igre 2016]]. Sljedećih pet ekipa ([[Košarkaška reprezentacija Francuske|Francuska]], [[Košarkaška reprezentacija Srbije|Srbija]], [[Košarkaška reprezentacija Grčke|Grčka]], [[Košarkaška reprezentacija Italije|Italija]] i [[Košarkaška reprezentacija Češke|Češka]]) kvalifikovale su se za [[Svjetski kvalifikacijski turnir za Olimipjske igre 2016 - muškarci|Svjetski kvalifikacijski turnir za Olimpijske igre]]. Španija je osvojila svoju treću titulu opbjedivši Litvaniju rezultatom 80–63 u finalu.<ref name="Final">{{cite web|url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.coid_1G5HHn4IJKElOrQ5ytLr01.articleMode_on.html|title=Spain Claim Gold In Front Of Record Audience|date=20. september 2015|work=eurobasket2015.org|access-date=4. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922234345/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.coid_1G5HHn4IJKElOrQ5ytLr01.articleMode_on.html|archive-date=22. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> Francuska je osvojila bronzanu medalju na domaćem terenu protiv Srbije (81–68).<ref>{{cite web|url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.coid_XCBBt0,vHwcDLI3DN0sTU1.articleMode_on.html|title=France Reward Home Support With Bronze|date=20. 9. 2015|work=eurobasket2015.org|access-date=4. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922234352/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.coid_XCBBt0,vHwcDLI3DN0sTU1.articleMode_on.html|archive-date=22. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> == Odabir domaćina == Dana 18. decembra 2011, [[FIBA Evropa]] je odlučila domaćinstvo EuroBaketa 2015 dodijeliti [[Ukrajina|Ukrajini]], ispred [[Francuska|Francuske]], [[Hrvatska|Hrvatske]], [[Njemačka|Njemačke]] i [[Italija|Italije]] koje su povukle svoje kandidature.<ref name=EB2015rd>{{cite web|title=Ukraine to host Eurobasket 2015|url=http://uk.eurosport.yahoo.com/18122011/58/ukraine-host-eurobasket-2015.html|website=[[Eurosport]].com|access-date=1. 8. 2015|date=18. 12. 2011}}</ref> 19. marta 2014, direktor prvenstva, Markiyan Lubkivsky je objavio da se EuroBasket 2015 neće održati u Ukrajini zbog [[Ukrajinska revolucija 2014.|političke i finansijske krize]], te da će prvenstvo biti premješteno.<ref>{{cite web|title=Ukraine gives up 2015 Euro basket|url=http://espn.go.com/olympics/basketball/story/_/id/10633648/ukraine-gives-2015-euro-basket-championship|website=[[ESPN]].com|access-date=1. 8. 2015|date=20. 3. 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Clarification on 'Hosts withdrawl' claims|url=http://www.fibaeurope.com/coid_8DlKdhrHIfcuOC5T38SJp0.articleMode_on.html|publisher=fibaeruope.com|access-date=1. 8. 2015|date=19. 3. 2014}}</ref> Ali kasnije, FIBA Evropa je bila prisiljena da negira navode da je Ukrajina odustala od domaćinskih prava za EuroBasket 2015.<ref>{{cite web|title=Fiba Europe removes U-18 event from Ukraine but EuroBasket remains, for now|url=http://www.sportbusiness.com/sportbusiness-international/fiba-europe-removes-u-18-event-ukraine-eurobasket-remains-now|website=sportbusiness.com|access-date=1. 8. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629212054/http://www.sportbusiness.com/sportbusiness-international/fiba-europe-removes-u-18-event-ukraine-eurobasket-remains-now|archive-date=29. 6. 2015|url-status=dead}}</ref> 13. juna 2014, FIBA Evropa je zvanično objavila da Ukrajina neće biti domaćin EuroBaketa 2015.<ref name=FIBA2015notU>{{cite web|title=FIBA relocate EuroBasket 2015|url=http://www.fibaeurope.com/coid_IMEmQhzcJPwu540NZeUoR2.articleMode_on.html|website=fibaeruope.com|access-date=1. 8. 2015|date=13. 6. 2014}}</ref> Šesnaest zemalja je izrazilo interes za kandidovanje za premješteno prvenstvo. Državni savezi su bili obavješteni od strane FIBA Evrope da zvaničnu kandidaturu za domaćina prvenstva ili dijela prvenstva dostave do 31. jula 2014. Dan kasnije [[FIBA Evropa]] je objavila osam zvaničnih ponuda za potencijalne organizatore:<ref name=FIBA2015newbid>{{cite web|title=FIBA Europe - Eight bid to host EuroBasket 2015|url=http://www.fiba.com/news/FIBA-Europe-Eight-bid-to-host-EuroBasket-2015|website=fiba.ccom|access-date=1. 8. 2015|date=1. 8. 2014|archive-date=12. 8. 2014|archive-url=https://archive.today/20140812025241/http://www.fiba.com/news/FIBA-Europe-Eight-bid-to-host-EuroBasket-2015|url-status=dead}}</ref> {| | * {{ZD|HRV}} [[Hrvatska]] * {{ZD|FIN}} [[Finska]] | * {{ZD|FRA}} [[Francuska]] * {{ZD|NJE}} [[Njemačka]] | * {{ZD|IZR}} [[Izrael]] * {{ZD|LAT}} [[Latvija]] | * {{ZD|POL}} [[Poljska]] * {{ZD|TUR}} [[Turska]] |} Svi zainteresovani savezi su tokom slanja kandidature mogli birati da ugoste jednu grupu grupne faze prvenstva, jednu od grupa i završnicu, samo završnicu ili cijelo prvenstvo. [[FIBA Evropa]] će službeno objaviti detalje kandidatura nakon 27. augusta 2014.<ref name=FIBA2015newbid/> Hrvatska, Francuska i Turska su ponudile da ugoste jednu grupu grupne faze i završnicu. Pored toga Turska je ponudila da organizuje samo završnicu. Sve ostale države su ponudile da organizuju samo grupnu fazu takmičenja. Prije sastanka Upravnog odbora, Turska je povukla svoju kandidaturu za domaćina bilo kojeg dijela turnira, dok su Poljska i Hrvatska povukle svoje kandidature za domaćine završne faze takmičenja, što je ostavilo Francusku za jedinog kandidata za domaćina završnice.<ref name=announce/> 8. septembra objavljeno je da će EuroBasket 2015 biti održan u Njemačkoj ([[Berlin]]), Hrvatskoj ([[Zagreb]]), Latvija ([[Riga]]) i Francuskoj ([[Montpellier]]), a svaka zemlja će ugostiti jednu grupu prvenstva. Francuska će biti domaćin nokaut faze i finale će biti održano u gradu [[Lille]] u multifunkcionalnoj dvorani [[Stade Pierre-Mauroy]], koja će imati kapacitet od 27.000 mjesta.<ref name=announce>{{cite web|title=EuroBasket 2015 Hosts Announced|url=http://www.fibaeurope.com/cid_KNce8jInH7Qj1EsyH5rjn2.roundID_9322.compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.coid_hXEMBL2UIJACgyayS2lyh3.articleMode_on.html|website=fibaeruope.com|date=8. 9. 2014|access-date=21. 9. 2014}}</ref> ==Dvorane== <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=200px| [[Lille]] |colspan=2 rowspan=8|{{lokacijska karta+ |Evropa |float=center|width=400 |places= {{lokacijska karta~ |Evropa |marksize=10 |mark=Blue pog.svg |lat=52.505556|long=13.443333|label=Berlin|position=right}} {{lokacijska karta~ |Evropa |marksize=10 |mark=Blue pog.svg |lat=45.771667|long=15.942833|label=Zagreb|position=right}} {{lokacijska karta~ |Evropa |marksize=10 |mark=Blue pog.svg |lat=56.967958|long=24.121344|label=Riga|position=right}} {{lokacijska karta~ |Evropa |marksize=10 |mark=Blue pog.svg |lat=43.57342|long=3.95162|label=Montpellier|position=left}} {{lokacijska karta~ |Evropa |marksize=10 |mark=Red pog.svg |lat=50.611883|long=3.130428|label=Lille|position=left}} }} |- | [[Stade Pierre-Mauroy]] |- | Kapacitet: 27.500 (unutrašnja konfiguracija) |- | [[Datoteka:Mauroy Stadium Eurobasket 2015.JPG|200px|center]] |- ! [[Montpellier]] |- | [[Park&Suites Arena]] |- | Kapacitet: 10.700 |- | [[Datoteka:Arena montpellier.jpg|200px|center]] |- !width=200px|[[Zagreb]] !!width=200px|[[Berlin]] !!width=200px|[[Riga]] |- | [[Arena Zagreb]] || [[Mercedes-Benz Arena (Berlin)|Mercedes-Benz Arena]] || [[Arena Riga]] |- | Kapacitet: 16.500 ||Kapacitet: 14.500 ||Kapacitet: 11.200 |- | [[Datoteka:Arena Zagreb 2009.jpg|center|200px]] | [[Datoteka:Mercedes-Benz_Arena_Berlin_August_2015.JPG|200px|center]] | [[Datoteka:Arena Riga Eurobasket Women 2009.jpg|center|200px]] |} </center> == Kvalifikacije == {{Glavni|Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.}} Kvalifikacije za prvenstvo će se održati u dvije faze; u prvoj fazi igra 13 ekipa koje se nisu kvalifikovale na [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|FIBA EuroBasket 2013]], a pobjednik će se direktno kvalifikovati na završnicu prvenstva. Preostale ekipe će ići u kvalifikacije sa ostalim ekipa iz FIBA Evrope. === Kvalifikovane ekipe === {| class="wikitable" |- ! Ekipa !! Kvalifikacija !! Datum kvalifikovanja !! Nastupi na prvenstvu !! Posljednji nastup |- | {{KOŠ|Španija}} || Domaćin [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|Svjetskog prvenstva u košarci 2014]] i 3. mjesto na [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|FIBA EuroBasketu 2013]] || 23. maj 2009 || 30 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Ukrajina}} || 6. mjesto na [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|FIBA EuroBasketu 2013]] || 18. decembar 2011 (kao prvobitni domaćin) || 7 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Estonija}} || Pobjednici prve runde [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|kvalifikacija za EuroBasket 2015]] || 1. septembar 2013<ref>{{cite web|url=http://www.fibaeurope.com/cid_KNce8jInH7Qj1EsyH5rjn2.season_2015.compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.coid_k20mlUsXGVAAwr,46uK8b1.articleMode_on.html|title=Estonia book flight to Ukraina|author=FIBA Europe.com|date=1. 9. 2013|access-date=2. 9. 2013}}</ref> || 5 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2001.|2001]] |- | {{KOŠ|Francuska}} || Pobjednici [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|FIBA EuroBasketa 2013]] || 18. septembar 2013 || 37 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Slovenija}} || 5. mjesto na [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|FIBA EuroBasketu 2013]] || 19. septembar 2013 || 12 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Hrvatska}} || 4. mjesto na [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|FIBA EuroBasketu 2013]] || 19. septembar 2013 || 12 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Litvanija}} || Drugoplasirani na [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|FIBA EuroBasketu 2013]] || 19. septembar 2013 || 13 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Srbija}} || 7. mjesto na [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|FIBA EuroBasketu 2013]] || 21. septembar 2013 || 12 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Finska}} || [[Wild card]] sa [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|Svjetskog prvenstva u košarci 2014.]] || 1. februar 2014 || 13 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Grčka}} || [[Wild card]] sa [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|Svjetskog prvenstva u košarci 2014.]] || 1. februar 2014 || 25 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Turska}} || [[Wild card]] sa [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|Svjetskog prvenstva u košarci 2014.]] || 1. februar 2014 || 22 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Latvija}} || 1. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa F || 24. august 2014 || 13 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Izrael}} || 1. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa B || 24. august 2014 || 28 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Bosna i Hercegovina}} || 1. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa A || 24. august 2014 || 9 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Belgija}} || 1. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa D || 24. august 2014 || 16 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Gruzija}} || 1. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa E || 27. august 2014 || 3 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Češka}} || 2. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa E || 27. august 2014 || 4 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Njemačka}} || 2. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa C || 27. august 2014 || 23 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Holandija}} || 2. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa B || 27. august 2014 || 15 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 1989.|1989]] |- | {{KOŠ|Poljska}} || 1. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa C || 27. august 2014 || 27 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Makedonija}} || 2. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa D || 27. august 2014 || 5 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Italija}} || 1. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa G || 27. august 2014 || 36 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Rusija}} || 2. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa G || 27. august 2014 || 12 || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|2013]] |- | {{KOŠ|Island}} || 2. mjesto u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|drugoj rundi]] - grupa A || 27. august 2014 || 1 || – |} == Žrijeb == === Nosioci === FIBA Evropa je objavila da će žrijebanje grupa za EuroBasket 2015 biti održano 27. novembra 2014.<ref name=seeding>{{cite web|url=http://www.fibaeurope.com/cid_KNce8jInH7Qj1EsyH5rjn2.roundID_9322.compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.coid_Khl7Yu9HICUutmqAHNidQ1.articleMode_on.html|title=EuroBasket Draw Seedings Announced|date=27. 11. 2014|access-date=1. 8. 2015|website=fibaeurope.com}}</ref> Prema regulacijama [[FIBA Evropa|FIBA Evrope]] učesnice prvenstva, 10 učesnika sa [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|Svjetskog prvenstva 2014]] će biti žrijebani prvi, na osnovu njihovih rezultata sa završnice [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|FIBA EuroBasketa 2013]], a zatim preostale ekipe će se žrijebati prema njihovom rezultatu iz [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|kvalifikacija za FIBA EuroBasket 2015]].<ref name=seeding/> {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+Nosioci |- ! Ekipa <!--style="text-align:right;"--> !! Kvalifikacije <!--style="text-align:right;"--> !! Pozicija <!--style="text-align:centre;"--> !! Rezultat <!--style="text-align:centre;"--> |- | {{KOŠ|FRA}} || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|EuroBasket 2013]] || 1 || |- | {{KOŠ|LIT}} || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|EuroBasket 2013]] || 2 || |- | {{KOŠ|ŠPA}} || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|EuroBasket 2013]] || 3 || |- | {{KOŠ|HRV}} || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|EuroBasket 2013]] || 4 || |- | {{KOŠ|SLO}} || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|EuroBasket 2013]] || 5 || |- | {{KOŠ|UKR}} || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|EuroBasket 2013]] || 6 || |- | {{KOŠ|SRB}} || [[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|EuroBasket 2013]] || 7 || |- | {{KOŠ|FIN}} || [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|Svjetsko prvenstvo 2014]] - Wildcard || 9 ([[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|EuroBasket 2013]]) || |- | {{KOŠ|GRČ}} || [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|Svjetsko prvenstvo 2014]] - Wildcard || 11 ([[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|EuroBasket 2013]]) || |- | {{KOŠ|TUR}} || [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|Svjetsko prvenstvo 2014]] - Wildcard || 17 ([[Evropsko prvenstvo u košarci 2013.|EuroBasket 2013]]) || |- | {{KOŠ|LAT}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q1 || 6-0, 1.2398 |- | {{KOŠ|BIH}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q2 || 4-0, 1.1386 |- | {{KOŠ|POL}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q3 || 5-1, 1.2385 |- | {{KOŠ|BEL}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q4 || 5-1, 1.1979 |- | {{KOŠ|MAK}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q5 || 5-1, 1.1450 |- | {{KOŠ|ITA}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q6 || 3-1, 1.1654 |- | {{KOŠ|NJE}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q7 || 4-2, 1.3243 |- | {{KOŠ|IZR}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q8 || 4-2, 1.1195 |- | {{KOŠ|ČEŠ}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q9 || 4-2, 1.1150 |- | {{KOŠ|GRČ}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q10 || 4-2, 1.0558 |- | {{KOŠ|HOL}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q11 || 4-2, 1.0107 |- | {{KOŠ|RUS}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q12 || 2-2, 1.1679 |- | {{KOŠ|ISL}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 2]] || Q13 || 2-2, 0.9896 |- | {{KOŠ|EST}} || [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2015.|2015 Runda 1]] || Q1. || 5-3, 1.1286 |} == Završni žrijeb == Žrijeb za Evropsko prvenstvo u košarci 2015. će biti održan 8. decembra 2014 u 16:00 u [[Disneyland]]u u [[Pariz]]u, [[Francuska]].<ref>{{cite web|url=http://www.fibaeurope.com/cid_KNce8jInH7Qj1EsyH5rjn2.roundID_9322.compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.coid_c9mPKOKnHf2Hb4iltiZm92.articleMode_on.html|title=Disneyland Paris To Host EuroBasket Draw|date=29. 10. 2014|access-date=1. 8. 2015|website=fibaeurope.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurobasket2015.org/en/coid_BwtutDNiHHcHToZt,UXZ60.articleMode_on.html|title=EuroBasket 2015 Draw Completed|date=8. 12. 2014|access-date=1. 8. 2015|website=fibaeurope.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905212111/http://www.eurobasket2015.org/en/coid_BwtutDNiHHcHToZt,UXZ60.articleMode_on.html|archive-date=5. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> Kriteriji za žrijeb su bili sljedeći: *Četiri domaćina su žrijebana zajedno, ali Latvija je bila među trećim nosiocima a Njemačka među petim, samo tri ekipe su mogle biti u četvrtom i šestom šeširu koji su sadržavali ostale nosioce i ove ekipe nisu mogle biti izvučene u istu grupu sa Latvijom i Njemačkom. *Francuska i Hrvatska, kao domaćini, su žrijabni prvi, a druga dva nosioca, Španija i Litvanija, su žrijebana pojedinačno u grupe bez prvih nosioca. *Pored ovoga, prateći izuzetne okolnosti koje su dovele do preseljenja EuroBasketa 2015, svaki od četiri domaćina je dobio pravo da izabere partnersku federaciju za komercijalne i marketinške kriterije. Ove ekipe su automatski stavljene u grupu sa izabranom partnerskom zemljom. Odabiri su bili; ** Francuska i Finska ** Njemačka i Turska ** Hrvatska i Slovenija ** Latvija i Estonija <ref>{{cite web|url=http://www.fibaeurope.com/coid_GVwgIjAFIBQ5AhWYngOq30.articleMode_on.html|title=Eurobasket 2015 Draw: How will it work|date=7. 12. 2014|website=fibaeurope.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JnFfgOLlXH8|title=2015 EuroBasket Official Draw|date=8. 12. 2014}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;" |- !width=15%| '''Šešir 1''' <br />(Domaćini) !width=13%| '''Šešir 2''' <br />(Preostali prvi nosioci) !width=15%| '''Šešir 3''' <br />(Drugi nosioci) !width=15%| '''Šešir 4''' <br />(Preostali treći nosioci) !width=12%| '''Šešir 5''' <br />(Četvrti nosioci) !width=11%| '''Šešir 6''' <br />(Preostali peti nosioci) !width=15%| '''Šešir 7''' <br />(Šesti nosioci) |- | {{KOŠ|HRV}} <br /> {{KOŠ|FRA}} <br /> {{KOŠ|NJE}} <br /> {{KOŠ|LAT}} | {{KOŠ|LIT}} <br /> {{KOŠ|ŠPA}} | {{KOŠ|SLO}} {{ref|3|c}}<br /> {{KOŠ|UKR}} <br /> {{KOŠ|SRB}} <br /> {{KOŠ|FIN}} {{ref|1|a}} | {{KOŠ|GRČ}} <br /> {{KOŠ|TUR}} {{ref|2|b}}<br /> {{KOŠ|BIH}} | {{KOŠ|POL}} <br /> {{KOŠ|BEL}} <br /> {{KOŠ|MAK}} <br /> {{KOŠ|ITA}} | {{KOŠ|IZR}} <br /> {{KOŠ|ČEŠ}} <br /> {{KOŠ|GRČ}} | {{KOŠ|HOL}} <br /> {{KOŠ|RUS}} <br /> {{KOŠ|ISL}} <br /> {{KOŠ|EST}} {{ref|4|d}}</small> |} {{Refbegin}} :{{note|1|a}} Smješteni u Grupu A, zbog partnerstva sa [[Francuska|Francuskom]]. :{{note|2|b}} Smješteni u Grupu B, zbog partnerstva sa [[Njemačka|Njemačkom]]. :{{note|3|c}} Smješteni u Grupu C, zbog partnerstva sa [[Hrvatska|Hrvatskom]]. :{{note|4|d}} Smješteni u Grupu D, zbog partnerstva sa [[Latvija|Latvijom]]. {{Refend}} ==Sastavi== {{Glavni|Sastavi ekipa na Evropskom prvenstvu u košarci 2015.}} ==Preliminarna runda== Najbolje četiri ekipe iz svake grupe prolaze u nokaut fazu.<ref>{{cite web|title=Raspored|url=http://www.eurobasket2015.org/en/cid_FaTi64YyIbQDnvc3JDbil1.pageID_xZ6ztVqFHAo5RJO9BiPul1.compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.html|website=fibaeurope.com|access-date=1. 8. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225112811/http://www.eurobasket2015.org/en/cid_FaTi64YyIbQDnvc3JDbil1.pageID_xZ6ztVqFHAo5RJO9BiPul1.compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.html|archive-date=25. 12. 2014|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |- | style="background: #ccffcc;" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Ekipe prošle u nokaut fazu |- | style="background: #ffcccc;" | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; |Eliminisane ekipe |} ===Grupa A=== {{Glavni|Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A}} '''Dvorana:''' [[Montpellier]], [[Francuska]] [[Datoteka:Eurobasket tram and opera house.jpg|thumb|right|Tramvaj oslikan u svrhu promocije EuroBasketa 2015 u Montpellieru]] {{:Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A}} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=2%| !width=6%| !width=2%| !width=25%| |- |5. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|POL}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Poljska - Bosna i Hercegovina|68–64]]'''|| ||'''{{KOŠ|BIH}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|FRA}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Francuska - Finska|97–87]]'''|| ([[Produžeci|prod.]]) ||'''{{KOŠ|FIN}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|IZR}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Izrael - Rusija|76–73]]'''|| ||'''{{KOŠ|RUS}}''' |- |6. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|RUS}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Rusija - Poljska|79–82]]'''|| ||'''{{KOŠ|POL}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|FIN}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Finska - Izrael|66–79]]'''|| ||'''{{KOŠ|IZR}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|BIH}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Bosna i Hercegovina - Francuska|54–81]]'''|| ||'''{{KOŠ|FRA}}''' |- |7. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|FIN}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Finska - Rusija|81–79]]'''|| ||'''{{KOŠ|RUS}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|FRA}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Francuska - Poljska|69–66]]'''|| ||'''{{KOŠ|POL}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|IZR}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Izrael - Bosna i Hercegovina|84–86]]|| ([[Produžeci|prod.]]) ||'''{{KOŠ|BIH}}''' |- |9. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|RUS}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Rusija - Francuska|67–74]]'''|| ||'''{{KOŠ|FRA}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|BIH}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Bosna i Hercegovina - Finska|59–88]]'''|| ||'''{{KOŠ|FIN}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|POL}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Poljska - Izrael|73–75]]'''|| ||'''{{KOŠ|IZR}}''' |- |10. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|BIH}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Bosna i Hercegovina - Rusija|61–81]]'''|| ||'''{{KOŠ|RUS}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|IZR}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Izrael - Francuska|61–86]]'''|| ||'''{{KOŠ|FRA}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|FIN}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa A#Finska - Poljska|65–78]]'''|| ||'''{{KOŠ|POL}}''' |} ===Grupa B=== {{Glavni|Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B}} '''Dvorana:''' [[Berlin]], [[Njemačka]] [[Datoteka:Italy-Germany EuroBasket 2015.jpg|thumb|right|Italija i Njemačka tokom izvođenja himni.]] {{:Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B}} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=2%| !width=6%| !width=2%| !width=25%| |- |5. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|ITA}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Italija - Tuska|87–89]]'''|| ||'''{{KOŠ|TUR}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|ŠPA}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Španija - Srbija|70–80]]'''|| ||'''{{KOŠ|SRB}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|NJE}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Njemačka - Island|71–65]]'''|| ||'''{{KOŠ|ISL}}''' |- |6. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|ISL}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Island - Italija|64–71]]'''|| ||'''{{KOŠ|ITA}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|SRB}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Srbija - Njemačka|68–66]]'''|| ||'''{{KOŠ|NJE}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|TUR}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Tuska - Španija|77–104]]'''|| ||'''{{KOŠ|ŠPA}}''' |- |8. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|SRB}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Srbija - Island|93–64]]'''|| ||'''{{KOŠ|ISL}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|ŠPA}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Španija - Italija|98–105]]'''|| ||'''{{KOŠ|ITA}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|NJE}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Njemačka - Tuska|75–80]]'''|| ||'''{{KOŠ|TUR}}''' |- |9. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|ISL}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Island - Španija|73–99]]'''|| ||'''{{KOŠ|ŠPA}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|TUR}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Tuska - Srbija|72–91]]'''|| ||'''{{KOŠ|SRB}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|ITA}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Italija - Njemačka|89–82]]'''|| ([[Produžeci|prod.)]] ||'''{{KOŠ|NJE}}''' |- |10. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|TUR}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Tuska - Island|111–102]]'''|| ([[Produžeci|prod.)]] ||'''{{KOŠ|ISL}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|NJE}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Njemačka - Španija|76–77]]'''|| ||'''{{KOŠ|ŠPA}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|SRB}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa B#Srbija - Italija|101–82]]'''|| ||'''{{KOŠ|ITA}}''' |} ===Grupa C=== {{Glavni|Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C}} '''Dvorana:''' [[Zagreb]], [[Hrvatska]] {{:Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C}} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=2%| !width=6%| !width=2%| !width=25%| |- |5. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|MAK}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Makedonija - Grčka|65–85]]'''|| ||'''{{KOŠ|GRČ}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|HRV}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Hrvatska - Slovenija|80–73]]'''|| ||'''{{KOŠ|SLO}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|GRU}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Gruzija - Holandija|72–73]]'''|| ||'''{{KOŠ|HOL}}''' |- |6. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|HOL}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Holandija - Makedonija|71–78]]'''|| ||'''{{KOŠ|MAK}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|SLO}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Slovenija - Gruzija|79–68]]'''|| ||'''{{KOŠ|GRU}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|GRČ}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Grčka - Hrvatska|72–70]]'''|| ||'''{{KOŠ|HRV}}''' |- |8. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|SLO}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Slovenija - Holandija|81–74]]'''|| ||'''{{KOŠ|HOL}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|HRV}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Hrvatska - Makedonija|73–55]]'''|| ||'''{{KOŠ|MAK}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|GRU}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Gruzija - Grčka|68–79]]'''|| ||'''{{KOŠ|GRČ}}''' |- |9. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|HOL}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Holandija - Hrvatska|72–78]]'''|| ||'''{{KOŠ|HRV}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|GRČ}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Grčka - Slovenija|83–72]]'''|| ||'''{{KOŠ|SLO}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|MAK}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Makedonija - Gruzija|75–90]]'''|| ||'''{{KOŠ|GRU}}''' |- |10. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|GRČ}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Grčka - Holandija|68–65]]|| ||'''{{KOŠ|HOL}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|GRU}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Gruzija - Hrvatska|71–58]]|| ||'''{{KOŠ|HRV}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|SLO}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa C#Slovenija - Makedonija|62–51]]|| ||'''{{KOŠ|MAK}}''' |} ===Grupa D=== {{Glavni|Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D}} '''Dvorana:''' [[Riga]], [[Latvija]] [[Datoteka:Eurobasket 2015 fanzone Riga 01.JPG|thumb|right|EuroBasket 2015 fan zona u [[Riga|Rigi]]]] {{:Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D}} {| style="width:100%;" cellspacing="1" |- !width=25%| !width=2%| !width=6%| !width=2%| !width=25%| |- |5. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|BEL}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Belgija - Latvija|67–78]]|| ||'''{{KOŠ|LAT}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|LIT}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Litvanija - Ukrajina|69–68]]|| ||'''{{KOŠ|UKR}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|ČEŠ}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Češka - Estonija|80–57]]|| ||'''{{KOŠ|EST}}''' |- |6. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|EST}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Estonija - Belgija|55–84]]'''|| ||'''{{KOŠ|BEL}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|UKR}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Ukrajina - Češka|64–78]]'''|| ||'''{{KOŠ|ČEŠ}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|LAT}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Latvija - Litvanija|49–68]]'''|| ||'''{{KOŠ|LIT}}''' |- |7. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|UKR}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Ukrajina - Estonija|71–78]]'''|| ||'''{{KOŠ|EST}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|LIT}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Litvanija - Belgija|74–76]]'''|| ||'''{{KOŠ|BEL}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|ČEŠ}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Češka - Latvija|65–72]]'''|| ||'''{{KOŠ|LAT}}''' |- |9. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|EST}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Estonija - Litvanija|62–64]]|| ||'''{{KOŠ|LIT}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|LAT}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Latvija - Ukrajina|74–75]]|| ||'''{{KOŠ|UKR}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|BEL}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Belgija - Češka|64–66]]|| ||'''{{KOŠ|ČEŠ}}''' |- |10. septembar 2015. |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|LAT}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Latvija - Estonija|75–64]]|| ||'''{{KOŠ|EST}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|ČEŠ}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Češka - Litvanija|81–85]]|| ([[Produžeci|prod.]]) ||'''{{KOŠ|LIT}}''' |- style=font-size:90% |align=right| '''{{KOŠ-D|UKR}} || ||align=center|'''[[Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - grupa D#Ukrajina - Belgija|71–79]]|| ||'''{{KOŠ|BEL}}''' |} ==Nokaut faza== {{Glavni|Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - nokaut faza}} '''Dvorana:''' [[Lille]], [[Francuska]] {{:Evropsko prvenstvo u košarci 2015 - nokaut faza}} ===Finale=== {{Glavni|Finale Evropskog prvenstva u košarci 2015.}} {{:Finale Evropskog prvenstva u košarci 2015.}} {{pobjednici|KOŠ|Prvaci EuroBasketa 2015|ŠPA|treća}} ==Konačni poredak== Službeni konačni poredak objavljen od strane FIBA Evrope.<ref>{{cite web|title=EuroBasket 2015 final ranking|url=http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_-1.coid_1G5HHn4IJKElOrQ5ytLr01.articleMode_on.html|website=eurobasket2015.org|access-date=4. 11. 2015|date=20. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128081748/http://www.eurobasket2015.org/en/compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_-1.coid_1G5HHn4IJKElOrQ5ytLr01.articleMode_on.html|archive-date=28. 1. 2016|url-status=dead}}</ref> {| style="border: 1px solid #a2a9b1; border-spacing: 3px; background-color: #f8f9fa; margin: 0.5em 0 0.5em 1em; padding: 0.2em; float: right; clear: right; font-size: 88%;" |- |width=10px bgcolor="#ccffcc"| ||Kvalifikovani za [[Košarka na Olimpijskim igrama 2016.|Olimpijske igre 2016]] |- |width=10px bgcolor="#ffffcc"| ||Kvalifikovani za [[Svjetski kvalifikacijski turnir za Olimpijske igre 2016 - muškarci|Svjetski kvalifikacijski turnir za Olimpijske igre]] |} {|class=wikitable style="text-align:center" |- !rowspan=2 width=40|Rang !rowspan=2 width=200|Ekipa !rowspan=2 width=60|Rekord !colspan=3|[[FIBA svjetski poredak]] |- !width=60|Prije !width=60|Poslije !width=60|Promjena |-bgcolor=ccffcc |[[Datoteka:gold medal icon.svg|alt=1.]] ||align=left|{{KOŠ|ŠPA}} ||7–2||2||2||=0 |-bgcolor=ccffcc |[[Datoteka:silver medal icon.svg|alt=2.]] ||align=left|{{KOŠ|LIT}} ||7–2||4||3||+1 |-bgcolor=ffffcc |[[Datoteka:Bronze medal icon.svg|alt=3.]] ||align=left|{{KOŠ|FRA}}||8–1||5||5||=0 |-bgcolor=ffffcc | 4 ||align=left|{{KOŠ|SRB}} ||7–2||7||6||+1 |-bgcolor=ffffcc | 5 ||align=left|{{KOŠ|GRČ}}||7–1||10||10||=0 |-bgcolor=ffffcc | 6 || align=left|{{KOŠ|ITA}}||5–3||36||T-35||+1 |-bgcolor=ffffcc | 7 ||align=left|{{KOŠ|ČEŠ}}||5–4||T-49||42||+7 |- | 8 ||align=left|{{KOŠ|LAT}} ||4–5||T-38||T-35||+3 |- | 9 ||align=left|{{KOŠ|HRV}}||3–3||12||12||=0 |- | 10 || align=left|{{KOŠ|IZR}}||3–3||T-38||37||+1 |- | 11 || align=left|{{KOŠ|POLJ}}||3–3||42||T-38||+4 |- | 12 || align=left|{{KOŠ|SLO}}||3–3||13||13||=0 |- | 13 || align=left|{{KOŠ|BEL}}||3–3||T-51||44||+7 |- | 14 || align=left|{{KOŠ|TUR}}||3–3||8||8||=0 |- | 15 || align=left|{{KOŠ|GRU}} ||2–4||54||47||+7 |- | 16 || align=left|{{KOŠ|FIN}} ||2–4||35||32||+3 |- | 17 || align=left|{{KOŠ|RUS}}||1–4||6||7||–1 |- | 18 || align=left|{{KOŠ|NJE}}||1–4||18||20||–2 |- | 19 || align=left|{{KOŠ|MAK}}||1–4||32||34||–2 |- | 20 || align=left|{{KOŠ|EST}} ||1–4||NR||T-84||+4 |- | 21 || align=left|{{KOŠ|HOL}} ||1–4||NR||T-84||+4 |- | 22 || align=left|{{KOŠ|UKR}} ||1–4||40||T-38||+2 |- | 23 || align=left|{{KOŠ|BIH}} ||1–4||T-58||T-53||+5 |- | 24 || align=left|{{KOŠ|ISL}} ||0–5||NR||T-84||+4 |} ==Najbolja ekipa prvenstva== *[[Plejmejker|PG]] – {{ZD|ŠPA}} [[Sergio Rodríguez]] *[[Bek šuter|SG]] – {{ZD|FRA}} [[Nando de Colo]] *[[Krilni bek|SF]] – {{ZD|LIT}} [[Jonas Mačiulis]] *[[Krilni centar|PF]] – {{ZD|LIT}} [[Jonas Valančiūnas]] *[[Centar (košarka)|C]] – {{ZD|ŠPA}} [[Pau Gasol]] ('''[[Najkorisniji igrač|MVP]]''') ==Statistički lideri== {{col-begin}} {{Col-3}} ;Poeni<ref>{{Cite web |url=http://www.eurobasket2015.org/en/pageID_pRK-RJ6tI8o0CY-VsrxCA0.compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.html |title=Statistical leader – Players |access-date=4. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914041844/http://www.eurobasket2015.org/en/pageID_pRK-RJ6tI8o0CY-VsrxCA0.compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.roundID_9322.html |archive-date=14. 9. 2015 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="width:90%;" |- ! style="width:80%;"|Ime !! style="width:20%;"|PPU |- |{{ZD|ŠPA}} [[Pau Gasol]] ||align=center|25.6 |- |{{ZD|NJE}} [[Dennis Schröder]] ||align=center|21.0 |- |{{ZD|ČEŠ}} [[Jan Veselý]] ||align=center|19.7 |- |{{ZD|ITA}} [[Danilo Gallinari]] ||align=center|17.9 |- |{{ZD|ITA}} [[Alessandro Gentile]] ||align=center|16.8 |} {{col-3}} ;Skokovi {| class="wikitable" style="width:90%;" |- ! style="width:80%;"|Ime !! style="width:20%;"|SPU |- |{{ZD|RUS}} [[Andrej Voroncevič]] ||align=center|9.2 |- |{{ZD|ČEŠ}} [[Jan Veselý]] ||align=center|9.1 |- |{{ZD|UKR}} [[Kyrylo Fesenko]] ||align=center rowspan=2|8.8 |- |{{ZD|ŠPA}} [[Pau Gasol]] |- |{{ZD|LIT}} [[Jonas Valančiūnas]] ||align=center|8.4 |} {{col-3}} ;Asistenicije {| class="wikitable" style="width:90%;" |- ! style="width:80%;"|Ime !! style="width:20%;"|APU |- |{{ZD|LIT}} [[Mantas Kalnietis]] ||align=center|7.8 |- |{{ZD|ČEŠ}} [[Tomáš Satoranský]] ||align=center|7.3 |- |{{ZD|SRB}} [[Miloš Teodosić]] ||align=center|7.1 |- |{{ZD|FIN}} [[Petteri Koponen]] ||align=center rowspan=3|6.0 |- |{{ZD|RUS}} [[Dmitry Khvostov (basketball)|Dmitry Khvostov]] |- |{{ZD|NJE}} [[Dennis Schröder]] |} {{col-end}} {{col-begin}} {{Col-3}} ;Blokade {| class="wikitable" style="width:90%;" |- ! style="width:80%;"|Ime !! style="width:20%;"|BPU |- |{{ZD|ŠPA}} [[Pau Gasol]] ||align=center|2.3 |- |{{ZD|FRA}} [[Rudy Gobert]] ||align=center|2.0 |- |{{ZD|IZR}} [[D'or Fischer]] ||align=center|1.8 |- |{{ZD|LIT}} [[Jonas Valančiūnas]] ||align=center|1.4 |- |{{ZD|FIN}} [[Erik Murphy]] ||align=center|1.3 |} {{col-3}} ;Ukradene lopte {| class="wikitable" style="width:90%;" |- ! style="width:80%;"|Ime !! style="width:20%;"|ULPU |- |{{ZD|LIT}} [[Jonas Mačiulis]] ||align=center|1.9 |- |{{ZD|IZR}} [[Yogev Ohayon]] ||align=center rowspan=2|1.7 |- |{{ZD|GRU}} [[Tornike Shengelia]] |- |{{ZD|BIH}} [[Alex Renfroe]] ||align=center|1.6 |- |{{ZD|FRA}} [[Nicolas Batum]] ||align=center rowspan=3|1.4 |- |{{ZD|RUS}} [[Sergei Monia]] |- |{{ZD|FIN}} [[Jamar Wilson]] |} {{col-3}} {{col-end}} ==FIBA prava emitovanja== {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! align=center | Država ! align=center | Emiter |- | style="text-align:left;" rowspan="2"| {{ZID|Albanija}} || [[TVSH]] |- | [[Digit-Alb]] |- | align=left | {{ZID|Argentina}} || [[DirecTV]] |- | style="text-align:left;" rowspan="2"| {{ZID|Belgija}} || Be TV |- | TELENET |- | style="text-align:left;" rowspan="2"| {{ZID|Bosna i Hercegovina|BiH}} || [[Federalna televizija|FTV]] |- | [[RTRS]] |- | style="text-align:left;" rowspan="2"| {{ZID|Brazil}} || [[SporTV]] |- | [[ESPN Brasil]] |- | align:left | {{ZID|Bugarska}} || [[Diema Sport]] |- | align=left | {{ZID|Kina}} || [[CCTV-5]] |- | align=left | {{ZID|Kolumbija}} || [[DirecTV]] |- | align=left | {{ZID|Hrvatska}} || [[Hrvatska raiotelevizija|HRT]] |- | align=left | {{ZID|Kipar}} || [[CYTA]] |- | align=left | {{ZID|Češka}} || [[Česká televize|ČTV]] |- | align=left | {{ZID|Danska}} || [[Viasat Sport]] |- | style="text-align:left;" rowspan="2"| {{ZID|Estonija}} || [[Viasat Sport Baltic]] |- | [[TV6 (Estonija)|TV6]] |- | style="text-align:left;" rowspan="2"| {{ZID|Finska}} || [[Viasat Sport]] |- | [[Yle]] |- | style="text-align:left;" rowspan="2"| {{ZID|Francuska}} || [[Canal+ Sport (Francuska)|Canal+ Sport]] |- | [[France Télévisions]] |- | align=left | {{ZID|Gruzija}} || [[Georgian Public Broadcaster|GPB]] |- | style="text-align:left;" rowspan="3"| {{ZID|Njemačka}} || [[Das Erste]] |- | [[ZDF]] |- | [[Deutsche Telekom]] |- | style="text-align:left;" rowspan="2"| {{ZID|Grčka}} || [[ANT1]] |- | [[OTE Sport]] |- | align=left | {{ZID|Hong Kong}} || [[i-Cable Communications|i-Cable]] |- | align=left | {{ZID|Island}} || [[RÚV]] |- | align=left | {{ZID|Indija}} || [[NEO Sports]] |- | align=left | {{ZID|Iran}} || [[IRIB Varzesh]] |- | align=left | {{ZID|Izrael}} || [[Sport 5]] |- | align=left | {{ZID|Italija}} || [[Sky Italia]] |- | align=left | {{ZID|Japan}} || [[Fuji TV]] |- | style="text-align:left;" rowspan="2"| {{ZID|Latvija}} || [[Latvijas Neatkarīgā Televīzija|LNT]] |- | [[Viasat Sport Baltic]] |- | style="text-align:left;" rowspan="3"| {{ZID|Litvanija}} || [[TV3 Lithuania|TV3]] |- | [[Viasat Sport Baltic]] |- | [[LRT Radijas]] |- | align=left | {{ZID|Makedonija}} || [[Sitel (TV kanal)|Sitel]] |- | align=left | {{ZID|Malezija}} || [[Astro (Malezija)|Astro]] |- | align=left | {{ZID|Crna Gora}} || [[TV Vijesti]] |- | align=left | {{ZID|Holandija}} || [[Sport1 (Holandija)|Sport1]] |- | align=left | {{ZID|Norveška}} || [[Viasat Sport]] |- |style="text-align:left;" rowspan="2" | {{ZID|Filipini}} || [[Solar Entertainment Corporation|Solar]] |- | [[Basketball TV]] |- |style="text-align:left;" rowspan="2" | {{ZID|Poljska}} || [[Telewizja Polska|TVP]] |- | Eleven Sports Network |- | align=left | {{ZID|Portugal}} || [[Sport TV]] |- | align=left | {{ZID|Katar}} || [[beIN Sports Arabia]] |- | align=left | {{ZID|Rumunija}} || [[Digi Sport (Rumunija)|Digi Sport]] |- | style="text-align:left;" rowspan="2"| {{ZID|Rusija}} || [[Russia 2]] |- | [[NTV Plus]] |- | align=left | {{ZID|Srbija}} || [[Radiotelevizija Srbije|RTS]] |- | align=left | {{ZID|Singapur}} || [[StarHub]] |- | align=left | {{ZID|Slovačka}} || [[Radio and Television Slovakia|RTVS]] |- | style="text-align:left;" rowspan="2"| {{ZID|Slovenija}} || [[Radiotelevizija Slovenija|RTV Slovenija]] |- | [[Šport TV (Slovenija)|Šport TV]] |- | align=left | {{ZID|Južnoafrička Republika}} || [[SuperSport (TV kanal)|SuperSport]] |- | style="text-align:left;" rowspan="3"| {{ZID|Španija}} || [[Cuatro (TV kanal)|Cuatro]] |- | [[Telecinco]] |- | [[Energy (TV kanal)|Energy]] |- | style="text-align:left;" rowspan="2"| {{ZID|Švedska}} || [[TV10 (Švedska)|TV10]] |- | [[Viasat Sport]] |- | align=left | {{ZID|Turska}} || [[NTV Spor]] |- | align=left | {{ZID|Ukrajina}} || [[2+2 (TV channel)|2+2]] |- | align=left | {{ZID|SAD}} || [[ESPN3]] |} == Reference == <references group="lower-alpha"/> {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.fibaeurope.com/cid_KNce8jInH7Qj1EsyH5rjn2.roundID_9322.compID_qMRZdYCZI6EoANOrUf9le2.season_2015.html Službena web stranica] {{Evropsko prvenstvo u košarci 2015}} {{Evropsko prvenstvo u košarci}} {{DEFAULTSORT:FIBA Eurobasket 2015}} [[Kategorija:Evropska prvenstva u košarci|2015]] [[Kategorija:2015. u košarci]] [[Kategorija:2015. u sportu]] [[Kategorija:Evropsko prvenstvo u košarci 2015.| ]] [[Kategorija:2015. u Hrvatskoj]] [[Kategorija:2015. u Njemačkoj]] [[Kategorija:2015. u Latviji]] [[Kategorija:2015. u Francuskoj]] [[Kategorija:Košarka u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Košarka u Njemačkoj]] [[Kategorija:Košarka u Latviji]] [[Kategorija:Košarka u Francuskoj]] [[Kategorija:Sport u Zagrebu]] [[Kategorija:Sport u Berlinu]] [[Kategorija:Riga]] [[Kategorija:Sport u Montpellieru]] [[Kategorija:Sport u Lilleu]] [[Kategorija:2015. u Evropi]] srq096z8nx53rqg6tcqnihqlu5b1mfd Kategorija:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina) 14 367277 3933577 3305922 2026-10-01T07:31:59Z Z1KA 87045 Z1KA premjestio je stranicu [[Kategorija:Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] na [[Kategorija:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)]]: Uobičajen naziv 3305922 wikitext text/x-wiki {{Kategorija|Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1990.]] 7imnqo0c57bar1ac3lzf6ndr76rtyuw 3933585 3933577 2026-10-01T07:33:17Z Z1KA 87045 3933585 wikitext text/x-wiki {{Kategorija|Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)}} [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1990.]] djureu5lypx4b1up5wrrppx2xzz45nz Šablon:Izborni dijagram/Partija/BS 10 373611 3933587 3932123 2026-10-01T07:47:33Z Z1KA 87045 3933587 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Izborni dijagram/Partija/Doku/BS}} <onlyinclude><includeonly>{{#switch: {{{1|}}} <!--A--> |A-SDA={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D1EBB7|tamno=78bb34|link=[[Stranka demokratske aktivnosti{{!}}A-SDA]]}} <!--B--> |BDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=4E6EA7|tamno=4E6EA7|link=BH Blok ([[Bosanska demokratska unija{{!}}BDU]])}} |BHČSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Bosanskohercegovačka čista stranka{{!}}BHČSP]]}} |BH Blok={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=BH Blok ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |BHB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=BH Blok ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Koalicija BH Blok={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija BH Blok ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Koalicija "BH Blok"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija "BH Blok" ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |BHI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0020FE|tamno=1520A6|link=[[Bosanskohercegovačka inicijativa{{!}}BHI]]}} |BHI-KF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0020FE|tamno=1520A6|link=[[Bosanskohercegovačka inicijativa{{!}}BHI]]}} |BHD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=efe682|tamno=fcde00|link=[[Bosanskohercegovački demokrati{{!}}BHD]]}} |BDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=b61a25|tamno=b61a25|link=[[Brčanski demokratski pokret{{!}}BDP]]}} |BNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=33a675|tamno=12412f|link=[[Bosanska narodna stranka{{!}}BNS]]}} |BPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=005826|tamno=002e50|link=[[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]]}} |BSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=004718|tamno=004718|link=[[Bosanskohercegovačka stranka prava{{!}}BSP]]}} |BoSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=004718|tamno=004718|link=[[Bošnjačka stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}BoSP BiH]]}} |BOSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=BD0006|tamno=BD0006|link=[[Bosanska stranka{{!}}BOSS]]}} |BZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Bosanski zeleni{{!}}BZ]]}} |BHZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=03C04A|tamno=03C04A|link=[[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BHZ]]}} |BH zeleni={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=03C04A|tamno=03C04A|link=[[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BH zeleni]]}} <!--C--> |CL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C52030|tamno=C52030|link=[[Crvene linije{{!}}CL]]}} <!--Č--> |ČNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Čapljinska neovisna stranka{{!}}ČNS]]}} <!--D--> |DSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CC4E5C|tamno=CC4E5C|link=[[Demokratski socijalistički savez{{!}}DSS]]}} |DSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CC4E5C|tamno=CC4E5C|link=[[Demokratski socijalistički savez Bosne i Hercegovine{{!}}DSS BiH]]}} |DSSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CC4E5C|tamno=CC4E5C|link=[[Demokratski socijalistički savez Bosne i Hercegovine{{!}}DSSBiH]]}} |DSZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=228B22|tamno=228B22|link=[[Demokratski savez zelenih{{!}}DSZ]]}} |DEMOS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0468b4|tamno=ed1c23|link=[[Demokratski savez{{!}}DEMOS]]}} |DF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F4E3B8|tamno=F16822|link=[[Demokratska fronta{{!}}DF]]}} |DjB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=Dosta je bilo}} |DNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=2B0E72|link=[[Demokratski narodni savez{{!}}DNS]]}} |DNZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=048AEB|tamno=048AEB|link=[[Demokratska narodna zajednica{{!}}DNZ]]}} |DP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EEBB55|tamno=EE3355|link=[[Demokratska partija (Republika Srpska){{!}}DP RS]]}} |DPB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0066ff|tamno=6858B6|link=[[Demokratski patriotski blok Republike Srpske{{!}}DPB]]}} |DPB RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0066ff|tamno=6858B6|link=[[Demokratski patriotski blok Republike Srpske{{!}}DPB RS]]}} |DPBRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0066ff|tamno=6858B6|link=[[Demokratski patriotski blok Republike Srpske{{!}}DPBRS]]}} |DSI BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Demokratska stranka invalida Bosne i Hercegovine{{!}}DSI BiH]]}} |DSI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Demokratska stranka invalida Bosne i Hercegovine{{!}}DSI BiH]]}} |DSF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DB3438|tamno=5AADDD|link=[[Demokratska stranka federalista{{!}}DSF]]}} |DSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Demokratska stranka penzionera{{!}}DSP]]}} |DS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFFF99|tamno=ffff00|link=[[Demokratska stranka Republike Srpske{{!}}DS RS]]}} |DSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Demokratska socijalistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}DSS BiH]]}} <!--E--> |EES E-5={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Evropska ekološka stranaka E-5{{!}}EES E-5]]}} |EPRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Ekološka partija Republike Srpske{{!}}EPRS]]}} |EP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Ekološka partija Republike Srpske{{!}}EP RS]]}} <!--F--> <!--G--> |GM2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Grade moj ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |Grade moj 2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Grade moj ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |Koalicija Grade moj={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Koalicija Grade moj ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |Koalicija "Grade moj"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Koalicija "Grade moj" ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |GDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffdf00|tamno=3f518d|link=[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}GDS BiH]]}} |GDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffdf00|tamno=3f518d|link=[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}GDS]]}} |GDSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffdf00|tamno=3f518d|link=[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}GDSBiH]]}} |GS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=106bb4|tamno=f0d418|link=[[Građanski savez Bosne i Hercegovine{{!}}GS BiH]]}} |GSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=106bb4|tamno=f0d418|link=[[Građanski savez Bosne i Hercegovine{{!}}GSBiH]]}} |GS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=106bb4|tamno=f0d418|link=[[Građanski savez Bosne i Hercegovine{{!}}GS]]}} <!--H--> |HČSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska čista stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HČSP BiH]]}} |HČSPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska čista stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HČSPBiH]]}} |HDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ED1B24|tamno=26256B|link=[[Hrvatski demokratski savez{{!}}HDS]]}} |HDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ED1B24|tamno=26256B|link=[[Hrvatski demokratski savez Bosne i Hercegovine{{!}}HDS BiH]]}} |HDSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ED1B24|tamno=26256B|link=[[Hrvatski demokratski savez Bosne i Hercegovine{{!}}HDSBiH]]}} |HDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D0D0D0|tamno=78bb34|link=[[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HDU BiH]]}} |HDUBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D0D0D0|tamno=78bb34|link=[[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HDUBiH]]}} |HDZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0077CB|link=[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]}} |HDZ BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0077CB|link=[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ BiH]]}} |HDZBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0077CB|link=[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZBiH]]}} |HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HDZ1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ1990]]}} |HKDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6464|tamno=FF6464|link=[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HKDU BiH]]}} |HKDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6464|tamno=FF6464|link=[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HKDU]]}} |HKDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CCFF|tamno=1100FF|link=[[Hrvatski kršćanski demokratski preporod {{!}}HKDP]]}} |HKP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Hrvatska koalicija za Pougarje{{!}}HKP]]}} |HKzK - HDZ 1990/HNS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=HKzK - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatski narodni savez Bosne i Hercegovine{{!}}HNS BiH]]}} |HKzT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=HKzT}} |HLZL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Hrvatska lista za Livno{{!}}HLZL]]}} |HLZJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=5de1e6|tamno=5de1e6|link=[[Hrvatska lista za jug{{!}}HLZJ]]}} |HLzJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=5de1e6|tamno=5de1e6|link=[[Hrvatska lista za jug{{!}}HLzJ]]}} |HNL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009977|tamno=000077|link=[[Hrvatska nezavisna lista{{!}}HNL]]}} |HNZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0064AA|link=[[Hrvatska narodna zajednica{{!}}HNZ]]}} |HKU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=65C4FF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska katolička udruga{{!}}HKU]]}} |HNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=1361a9|tamno=FF7777|link=[[Hrvatski nacionalni pomak{{!}}HNP]]}} |HNS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AE9A64|tamno=AE9A64|link=[[Hrvatski narodni sabor Bosne i Hercegovine{{!}}HNS BiH]]}} |HRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e3202a|tamno=0471bb|link=[[Hrvatska republikanska stranka{{!}}HRS]]}} |HS (HKDU-HRAST)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=55CCFF|tamno=5500FF|link=[[Hrvatski savez HKDU - HRAST{{!}}HS (HKDU-HRAST)]]}} |HSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=060606|tamno=060606|link=[[Hrvatska stranka prava (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP]]}} |HSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP BiH]]}} |HSPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP BiH]]}} |HSP BiH ĐdJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CCFF|tamno=1100FF|link=[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine Đapić - dr. Jurišić{{!}}HSP BiH ĐdJ]]}} |HSPdAS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP AS BiH]]}} |HSP AS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP AS BiH]]}} |HSP AS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP AS]]}} |HSPAS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSPAS]]}} |HSP H-B={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=5599EE|link=[[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne{{!}}HSP H-B]]}} |HSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}HSS]]}} |HSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}HSS BiH]]}} |HSSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}HSSBiH]]}} |HSS BR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS BR]]}} |HSS-BR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]]}} |HSSBR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS BR]]}} |HSS-BR - HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS-BR-HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS BR-HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS BR - HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |HSS-SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS-SR]]}} |IZVOR BG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija "Izvor"{{!}}IZVOR BG]]}} <!--J--> |JMO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=014201|tamno=014201|link=[[Jugoslavenska muslimanska organizacija{{!}}JMO]]}} |JNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Jedinstvena napredna stranka{{!}}JNS]]}} |JUL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Jugoslavenska ljevica{{!}}JUL]]}} <!--K--> |Koalicija za Mostar 2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]] - [[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BHZ]])}} |KzM2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]] - [[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BHZ]])}} |Koalicija za Mostar 2020={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Savez za bolju budućnost{{!}}SBB]] - [[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]])}} |KzM2020={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Savez za bolju budućnost{{!}}SBB]] - [[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]])}} |Koalicija HDZ BiH/HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSP BiH/RDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Ramska demokratska stranka{{!}}RDS]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSS SR/HSP BiH/HKDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HKDU]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSS SR/HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]/[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |Koalicija HDZ BiH/HDZ 1990/HSP BiH/HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |Koalicija HDZ 1990/HS (HKDU-HRAST)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatski savez HKDU - HRAST{{!}}HS (HKDU-HRAST)]]}} |Koalicija HDZ 1990/HSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]}} |Koalicija HDZ 1990/HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |Koalicija HRS BiH/HSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=Koalicija [[Hrvatska republikanska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}HRS]]/[[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine{{!}}HSS BiH]]}} |Koalicija HSP BiH/HPB BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=Koalicija [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Hrvatski pravaški blok Bosne i Hercegovine{{!}}HPB]]}} |Koalicija Kotor-Varoš (HDZ-HNS)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=[[Koalicija Kotor-Varoš (HDZ-HNS){{!}}Koalicija Kotor-Varoš (HDZ-HNS)]]}} |Koalicija PDP-NDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=ffbf3f|link=[[Koalicija PDP-NDP{{!}}Koalicija PDP-NDP]]}} |Koalicija PDP-NS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=ffbf3f|link=[[Koalicija PDP-NS RS{{!}}Koalicija PDP-NS RS]]}} |Koalicija SDA-SBB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=Koalicija [[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]/[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine‎{{!}}SBB]]}} |Koalicija SDA-SZBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=Koalicija [[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]/[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu‎{{!}}SzBiH]]}} |Koalicija SDA-SBB-SZBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=Koalicija [[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]/[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine‎{{!}}SBB]]/[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu‎{{!}}SzBiH]]}} |Koalicija SDS-NDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ff66cc|tamno=99BBCC|link=[[Koalicija SDS-NDP{{!}}Koalicija SDS-NDP]]}} |Koalicija SDS-SRS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ff66cc|tamno=99BBCC|link=[[Koalicija SDS-SRS RS{{!}}Koalicija SDS-SRS RS]]}} |KoD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Domovina (koalicija){{!}}KoD]]}} |Koalicija SZBiH-BOSS-LDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFFF99|tamno=ffff00|link=Koalicija [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu‎{{!}}SzBiH]]/[[Bosanska stranka‎{{!}}BOSS]]/[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine‎{{!}}LDS]]}} |KSPP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=000000|link=[[Kladuška stranka privrednog prosperiteta{{!}}KSPP]]}} |KZ (HDZ 1990-PS)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=Koalicija "Zajedno - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Posavska stranka{{!}}PS]]}} |KZBSJ - HDZ, HDZ 1990, HKDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Koalicija "Zajedno za bolje sutra Jajcu"{{!}}KZBSJ - HDZ, HDZ 1990, HKDU]]}} |KCD BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KCD BiH]]}} |KCDBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KCDBiH]]}} |KzC BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KzC BiH]]}} |KzCBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KzCBiH]]}} |KzC={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KzC]]}} |KCD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KCD]]}} |KZJ - HNS, HSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=[[Koalicija za Jajce{{!}}KZJ - HNS, HSP]]}} |KZP - HSS SR, HSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=22FF99|tamno=004433|link=[[Koalicija "Za Pougarje"{{!}}KZP - HSS SR, HSP]]}} |KZzP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=22FF99|tamno=004433|link=[[Koalicija "Zajedno za promjene"{{!}}KZzP]]}} <!--L--> |LBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}L BiH]]}} |L BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}L BiH]]}} |LS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LS BiH]]}} |LSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LSBiH]]}} |LBO BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=93b825|link=[[Liberalno bošnjačka organizacija Bosne i Hercegovine{{!}}LBO BiH]]}} |LBOBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=93b825|link=[[Liberalno bošnjačka organizacija Bosne i Hercegovine{{!}}LBOBiH]]}} |LDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=28166f|tamno=fcdb00|link=[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDS]]}} |LDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=28166f|tamno=fcdb00|link=[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDS BiH]]}} |LDSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=28166f|tamno=fcdb00|link=[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDSBiH]]}} |LS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=fce444|tamno=71c7e8|link=[[Liberalna stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LSBiH]]}} |LSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=fcfcfc|tamno=eeccee|link=[[Liberalno-socijalna partija Bosne i Hercegovine{{!}}LSP BiH]]}} |LSPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=fcfcfc|tamno=eeccee|link=[[Liberalno-socijalna partija Bosne i Hercegovine{{!}}LSP BiH]]}} |LNKS 2016={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=LNK - Srebrenik 2016.}} |LNK "PzP"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Lista nezavisnih kandidata "Pokret za preokret"{{!}}LNK "PzP"]]}} |LzP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=Lista za Prozor}} <!--M--> |MBO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=77FF11|link=[[Muslimanska bošnjačka organizacija{{!}}MBO]]}} |MNO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=[[Muslimanska narodna organizacija{{!}}MNO]]}} |MH PzP ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FCCF2B|tamno=FCCF2B|link=[[Platforma za progres{{!}}PZP]]}} <!--N--> |NB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Nezavisni blok{{!}}NB]]}} |NBL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Nezavisna bosanskohercegovačka lista{{!}}NBL]]}} |NGL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=2ba6e8|tamno=0689cd|link=[[Nezavisna građanska lista{{!}}NGL]]}} |NF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=000090|tamno=000090|link=[[Narodni front (Bosna i Hercegovina){{!}}NF]]}} |NF RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=000090|tamno=000090|link=[[Narodni front (Bosna i Hercegovina){{!}}NF RS]]}} |NFRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=000090|tamno=000090|link=[[Narodni front (Bosna i Hercegovina){{!}}NFRS]]}} |NDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=b30000|tamno=b30000|link=[[Narodna demokratska stranka{{!}}NDS]]}} |NDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=77FF11|link=[[Napredna demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}NDS BiH]]}} |NDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=80FFFF|tamno=0070FF|link=[[Narodni demokratski pokret{{!}}NDP]]}} |ND P={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=80FFFF|tamno=008080|link=[[Novi demokratski pokret{{!}}ND P]]}} |NES={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=87B030|tamno=87B030|link=[[Narodni evropski savez{{!}}NES]]}} |NHI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ccccff|tamno=0000ff|link=[[Nova hrvatska inicijativa{{!}}NHI]]}} |NiP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=1D175F|tamno=1D175F|link=[[Narod i pravda{{!}}NiP]]}} |NIP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=1D175F|tamno=1D175F|link=[[Narod i pravda{{!}}NIP]]}} |NLB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=Nezavisna lista Bugojno}} |NLZK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=[[Nezavisna lista za Kupres{{!}}NLZK]]}} |NL S.Dž.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=NL - Sead Džafić}} |NLZBB1={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffFF99|tamno=009933|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 1}} |NLZBB2={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=eeEE88|tamno=009922|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 2}} |NLZBB3={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ccCC77|tamno=009911|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 3}} |NLZBB4={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=bbBB66|tamno=009900|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 4}} |NLZBB5={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ddDD55|tamno=009999|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 5}} |NLzMG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ff66cc|tamno=99BBCC|link=[[Nezavisna lista "Za moj grad"{{!}}NLzMG]]}} |NLzOV={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Nezavisna lista za općinu Visoko{{!}}NLzOV]]}} |NM 2016={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556677|tamno=554433|link=[[Nezavisni Milići 2016.{{!}}NM 2016]]}} |NoSr={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=ffcccc|link=[[Nova Srpska{{!}}NoSr]]}} |NPD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFFFC2|tamno=FFFF00|link=[[Naprijed (Bosna i Hercegovina){{!}}NPD]]}} |NP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e9d275|tamno=05055d|link=[[Novi početak (Bosna i Hercegovina){{!}}NP]]}} |NP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=559977|tamno=550077|link=[[Novi pokret Bosne i Hercegovine{{!}}NP BiH]]}} |NPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ec1e20|tamno=0a5a8f|link=[[Narodna partija Srpske{{!}}NPS]]}} |NPI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=d7384c|tamno=454b7d|link=[[Nova politička inicijativa{{!}}NPI]]}} |NSSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Narodni savez za slobodan mir{{!}}NSSM]]}} |NSzSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Narodni savez za slobodan mir{{!}}NSzSM]]}} |NSZSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Narodni savez za slobodan mir{{!}}NSZSM]]}} |NS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFAF94|tamno=FA451F|link=[[Naša stranka{{!}}NS]]}} |NS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0e0e0|tamno=dedede|link=[[Narodna stranka Republike Srpske{{!}}NS RS]]}} |NS dr. M.T.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556600|tamno=550000|link=[[Nezavisna stranka dr. Mihajlo Tovirac{{!}}NS dr. M.T.]]}} |NSRzB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=99FFFF|tamno=00CCCC|link=[[Narodna stranka Radom za boljitak{{!}}NSRzB]]}} |NSzSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC9B8|tamno=D77B4F|link=[[Narodni savez za slobodni mir{{!}}NSzSM]]}} <!--O--> |Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar}} |OO-ZzNM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar}} |ZzNM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar}} <!--P--> |PDA={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=04b393|tamno=04b393|link=[[Pokret demokratske akcije{{!}}PDA]]}} |PDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=343399|link=[[Partija demokratskog progresa{{!}}PDP]]}} |PDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=ffbf3f|link=[[Posavska demokratska stranka{{!}}PDS]]}} |PK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Pokrenimo Kladušu{{!}}PK]]}} |PMP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=96C2E9|tamno=2F2683|link=[[Prva mostarska partija{{!}}PMP]]}} |PNL-SG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Prva nezavisna lista - Stari Grad{{!}}PNL-SG]]}} |PPP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DD9988|tamno=DD1188|link=[[Partija privrednog progresa Bosne i Hercegovine{{!}}PPP BiH]]}} |POMAK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=6BC3C3|tamno=00B2B2|link=[[Pokret za modernu i aktivnu Krajinu{{!}}POMAK]]}} |PS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=291672|tamno=291672|link=[[Posavska stranka{{!}}PS]]}} |PSDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=8080FF|tamno=000080|link=[[Prva srpska demokratska stranka{{!}}PSDS]]}} |PST={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=0066ff|link=[[Prva stranka{{!}}PST]]}} |PUP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=77FF11|link=[[Partija ujedinjenih penzionera{{!}}PUP]]}} |PUS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Pokret "Uspješna Srpska"{{!}}PUS]]}} |PzNG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=[[Pokret za naš grad{{!}}PzNG]]}} |PzP ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FCCF2B|tamno=FCCF2B|link=[[Platforma za progres{{!}}PzP]]}} |PZP ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FCCF2B|tamno=FCCF2B|link=[[Platforma za progres{{!}}PZP]]}} |PzT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Pokret za Trebinje{{!}}PzT]]}} <!--R--> |RDS TZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=55CCFF|tamno=5500FF|link=[[Regionalni demokratski savez - Tuzla{{!}}RDS TZ]]}} |RNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=9db5ff|tamno=a1b0e5|link=[[Ramska narodna stranka{{!}}RNS]]}} |RS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Radikalna stranka Republike Srpske{{!}}RS RS]]}} |RzN SRS RS-SRS-SN={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=000000|link=RzN - [[Srpska radikalna stranka Republike Srpske{{!}}SRS RS]]/[[Srpska u sigurne ruke{{!}}SRS]]}} <!--S--> |SSO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6347|tamno=FF6347|link=[[Savez socijalističke omladine{{!}}SSO]]}} |SSO BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6347|tamno=FF6347|link=[[Savez socijalističke omladine Bosne i Hercegovine{{!}}SSO BiH]]}} |SSOBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6347|tamno=FF6347|link=[[Savez socijalističke omladine Bosne i Hercegovine{{!}}SSOBiH]]}} |SPU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}SPU BiH]]}} |SPUBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}SPUBiH]]}} |SPU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}SPU]]}} |DNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}DNP]]}} |Seljačka stranka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Seljačka stranka]]}} |SZSG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=[[Savez za Stari Grad{{!}}SZSG]]}} |SBB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=213381|link=[[Savez za bolju budućnost{{!}}SBB]]}} |SBB BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=213381|link=[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine{{!}}SBB BiH]]}} |SBBBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=213381|link=[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine{{!}}SBBBiH]]}} |SBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffe0aa|tamno=ffcc00|link=[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]]}} |SzBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffe0aa|tamno=ffcc00|link=[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]]}} |SC={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Snaga centra{{!}}SC]]}} |SDA={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]}} |SD BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=667788|tamno=660088|link=[[Stranka dijaspore Bosne i Hercegovine{{!}}SD BiH]]}} |SDBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DA7275|tamno=ED1B24|link=[[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine{{!}}SDBiH]]}} |SDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F3A5B1|tamno=FF0000|link=[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP]]}} |SDP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F3A5B1|tamno=FF0000|link=[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]]}} |SDPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F3A5B1|tamno=FF0000|link=[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDPBiH]]}} |SDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFBDCD|tamno=FF557F|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU]]}} |SDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFBDCD|tamno=FF557F|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU BiH]]}} |SDUBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFBDCD|tamno=FF557F|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDUBiH]]}} |SDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=366299|link=[[Srpska demokratska stranka{{!}}SDS]]}} |SEP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Snaga ekonomskog pokreta u Bosni i Hercegovini{{!}}SEP BiH]]}} |SK BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=[[Savez komunista Bosne i Hercegovine{{!}}SK BiH]]}} |SKBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=[[Savez komunista Bosne i Hercegovine{{!}}SKBiH]]}} |SN={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=4A84AC|tamno=08588C|link=[[Snaga naroda (Bosna i Hercegovina){{!}}SN]]}} |SNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=780078|link=[[Srpska napredna stranka (Republika Srpska){{!}}SNS]]}} |SNS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=780078|link=[[Srpska napredna stranka Republike Srpske{{!}}SNS RS]]}} |SNS FBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=780078|tamno=262970|link=[[Srpska napredna stranka Federacije Bosne i Hercegovine{{!}}SNS FBiH]]}} |SNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=#cd1c24|tamno=04407e|link=[[Savez za novu politiku{{!}}SNP]]}} |SNP FBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=#cd1c24|tamno=04407e|link=[[Srpska nacionalni pokret Federacije Bosne i Hercegovine{{!}}SNP FBiH]]}} |SNO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=[[Srpska narodna organizacija{{!}}SNO]]}} |SNSD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=C40000|link=[[Savez nezavisnih socijaldemokrata{{!}}SNSD]]}} |SNSD - SPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=C40000|link=[[Savez nezavisnih socijaldemokrata{{!}}SNSD]] - [[Socijalistička partija Srpske{{!}}SPS]]}} |SNSD-SPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=C40000|link=[[Savez nezavisnih socijaldemokrata{{!}}SNSD]] - [[Socijalistička partija Srpske{{!}}SPS]]}} |Sloga={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=780078|link=[[Sloga (koalicija, 1998){{!}}Sloga]]}} |SPO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=4B9CD3|tamno=4B9CD3|link=[[Srpski pokret obnove (Bosna i Hercegovina){{!}}SPO]]}} |SPP BiH ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Stranka privrednog prosperitetea Bosne i Hercegovine{{!}}SPP BiH]]}} |SPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e62225|tamno=e52029|link=[[Socijalistička partija Srpske{{!}}SPS]]}} |SPaS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11204d|tamno=C8BFE7|link=[[Srpska patriotska stranka{{!}}SPaS]]}} |SPAS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11204d|tamno=C8BFE7|link=[[Srpska patriotska stranka{{!}}SPAS]]}} |SPP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=42BAEB|tamno=42BAEB|link=[[Stranka pravde i povjerenja{{!}}SPP]]}} |SP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP]]}} |SPRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SPRS]]}} |SP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP RS]]}} |SP - DNS - PUP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP]] - [[Demokratski narodni savez{{!}}DNS]] - [[Partija ujedinjenih penzionera{{!}}PUP]]}} |SP-DNS-PUP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP]] - [[Demokratski narodni savez{{!}}DNS]] - [[Partija ujedinjenih penzionera{{!}}PUP]]}} |SRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Socijalistička partija Srpske{{!}}SRS]]}} |RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=CE0000|link=[[Republikanska stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}RS]]}} |RS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CE0000|tamno=CE0000|link=[[Republikanska stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}RS BiH]]}} |RSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CE0000|tamno=CE0000|link=[[Republikanska stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}RSBiH]]}} |SRS-BS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka-Budućnost Srpske{{!}}SRS-BS]]}} |SRS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske{{!}}SRS RS]]}} |SRSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske{{!}}SRSRS]]}} |SRS-VŠ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka-dr. Vojislav Šešelj{{!}}SRS-VŠ]]}} |SRS VŠ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka-dr. Vojislav Šešelj{{!}}SRS-VŠ]]}} |SRS-9J={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka "9. januar"{{!}}SRS-9J]]}} |SRS 9J={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka "9. januar"{{!}}SRS 9J]]}} |SRSJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Savez reformskih snaga Jugoslavije{{!}}SRSJ]]}} |SRSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Savez reformskih snaga Jugoslavije{{!}}SRSBiH]]}} |SRS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Savez reformskih snaga Jugoslavije{{!}}SRS BiH]]}} |SRBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Stranka reformista Bosne i Hercegovine{{!}}SRBiH]]}} |SR BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Stranka reformista Bosne i Hercegovine{{!}}SR BiH]]}} |SS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Slobodna Srpska{{!}}SS]]}} |SSJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Stranka srpskog jedinstva (Republika Srpska){{!}}SSJ]]}} |SSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Republike Srpske{{!}}SSRS]]}} |SS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Republike Srpske{{!}}SS RS]]}} |SSK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Krajine{{!}}SSK]]}} |SSKiP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Krajine i Posavine{{!}}SSKiP]]}} |SSKP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Krajine i Posavine{{!}}SSKP]]}} |SSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Srpska seljačka stranka{{!}}SSS]]}} |SUND BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=0066ff|link=[[Stranka udruženih nezavisnih demokrata Bosne i Hercegovine{{!}}SUND BiH]]}} |SzBG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00BB77|tamno=001177|link=[[Stranka za bolje Goražde{{!}}SzBG]]}} |SBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffe0aa|tamno=ffcc00|link=[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]]}} |SzDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Savez za demokratsku Srpsku{{!}}SzDS]]}} |SzNG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F4E3B8|tamno=daa520|link=[[Stranka za naš grad{{!}}SzNG]]}} |SzNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Savez za novu politiku{{!}}SzNP]]}} |SzOOL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D1D1D1|tamno=787878|link=[[Stranka za općinu Olovo{{!}}SzOOL]]}} |SzP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Savez za promjene (Bosna i Hercegovina){{!}}SzP]]}} |SzŠB - HSP dr. Ante Starčević/HS (HKDU-HRAST)/HČSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=Savez za Široki Brijeg [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine{{!}}HSP dr. Ante Starčević]]/[[Hrvatski savez HKDU - HRAST{{!}}HS (HKDU-HRAST)]]/[[Hrvatska čista stranka prava Bosne i Hercegvoine{{!}}HČSP]]}} |Sz Pale={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Složno za Pale{{!}}Sz Pale]]}} |SzS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Stranka za Srednje{{!}}SzS]]}} |SŽ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=b2ffff|tamno=00adf0|link=[[Stranka život{{!}}SŽ]]}} <!--T--> |Koalicija "Trojka"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija "Trojka" ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Koalicija Trojka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija Trojka ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Trojka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Trojka ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Četvorka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Četvorka ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]] - [[Nezavisna bosanskohercegovačka lista{{!}}NBL]])}} |TZ ALT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EEBB55|tamno=EE3355|link=[[Tuzlanska alternativa]]}} <!--U--> |USD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=DE0000|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU BiH]]}} |US={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00008B|tamno=00008B|link=[[Ujedinjena Srpska{{!}}US]]}} |UzL SDU-LDS-DSI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Ujedinjeni za Lukavac [[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU]]/[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDS]]/[[Demokratska stranka invalida Bosne i Hercegovine{{!}}DSI]]}} |UBHS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=DE0000|link=[[Unija bosansko-hercegovačkih socijaldemokrata{{!}}UBHS]]}} |UBSD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=DE0000|link=[[Unija bosanskohercegovačkih socijaldemokrata{{!}}UBHS]]}} <!--Z--> |ZNG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=2b336d|tamno=afcb1f|link=[[Za nove generacije{{!}}ZNG]]}} |Za Banje={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556600|tamno=550000|link=[[Za Banje - za opstojnost Domaljevca, Grebnika, Bazika i Brvnika{{!}}Za Banje]]}} |ZL BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=FF0000|link=[[Združena lista Bosne i Hercegovine{{!}}ZL BiH]]}} |ZLBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=FF0000|link=[[Združena lista Bosne i Hercegovine{{!}}ZLBiH]]}} |ZL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=FF0000|link=[[Združena lista Bosne i Hercegovine{{!}}ZL]]}} |ZPR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=024EB0|tamno=1100FF|link=[[Za pravdu i red{{!}}ZPR]]}} |ZzBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Zajedno za Bosnu i Hercegovinu{{!}}ZzBiH]]}} |ZZG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=[[Zajedno za Grahovo{{!}}ZZG]]}} |ZSD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=0055dd|link=[[Zavičajni socijaldemokrati{{!}}ZSD]]}} |ZSD-MM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=0055dd|link=[[Zavičajni socijaldemokrati - Mile Marčeta{{!}}ZSD-MM]]}} |ZZS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556600|tamno=550000|link=[[Zajedno za Srebrenicu{{!}}ZZS]]}} |ZZT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D1EBB7|tamno=78bb34|link=[[Zajedno za Tomislavgrad{{!}}ZZT]]}} <!--Ž--> |ŽBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=920092|link=[[Žena Bosne i Hercegovine{{!}}ŽBiH]]}} |ŽBH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=920092|link=[[Žena Bosne i Hercegovine{{!}}ŽBH]]}} |A.A.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Alen Aličić}} |A.H.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Ahmet Hidić}} |Dž.M.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Džana Motika}} |E.S.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Emir Salihović}} |E.Š.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Enver Šero}} |G.Đ.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Goran Đorđić}} |I.Č.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Idriz Čilić}} |I.M.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Ismet Mulahasanović}} |J.Dž.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Jure Džida}} |M.G.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Mile Golijan}} |M.H.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Marija Herceg}} |M.P.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Mujo Puzić}} |M.V.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Mladen Vlahović}} |N.Š.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Nihad Širić}} |S.A.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Samir Abazović}} |Š.G.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Šefik Gusić}} |Upražnjeno mjesto={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=808080|tamno=808080|link=[[Upražnjeno mjesto (politika){{!}}Upražnjeno mjesto]]}} |Upražnjeno={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=808080|tamno=808080|link=[[Upražnjeno mjesto (politika){{!}}Upražnjeno]]}} |Upraž.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=808080|tamno=808080|link=[[Upražnjeno mjesto (politika){{!}}Upraž.]]}} |Nezavisni kandidat={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D2D2D2|tamno=D2D2D2|link=[[Nezavisni kandidat{{!}}Nezavisni]]}} |Nezavisni={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D2D2D2|tamno=D2D2D2|link=[[Nezavisni kandidat{{!}}Nezavisni]]}} |Nezav.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D2D2D2|tamno=D2D2D2|link=[[Nezavisni kandidat{{!}}Nezav.]]}} |#default={{{1|}}}<span style="display:none;">[[Vorlage:Wahldiagramm/Wartung/Kürzel]]</span>}}</includeonly></onlyinclude> <noinclude> [[Kategorija:Šablon:Metapodaci stranke|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Izborni šabloni Bosne i Hercegovine]] </noinclude> 7ril38l3fj8dgcjlpmqvzzmqfvet8qo Donja Ljubogošta 0 379367 3932253 3858069 2026-09-30T17:03:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932253 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Donja Ljubogošta | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.846978 | dužina_stepeni = 18.556469 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 404 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217336<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Donja Ljubogošta u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Donja Ljubogošta''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Donja Ljubogošta | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217336 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 404 | g2013_bosnjaci = 5 | g2013_srbi = 395 | g2013_hrvati = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 2 | g1991_ukupno = 291 | g1991_muslimani = 22 | g1991_srbi = 260 | g1991_hrvati = 1 | g1991_jugosloveni = 7 | g1981_ukupno = 292 | g1981_muslimani = 5 | g1981_srbi = 276 | g1981_hrvati = 1 | g1981_jugosloveni = 4 | g1971_ukupno = 245 | g1971_srbi = 244 | g1971_jugosloveni = 1 | g1961_ukupno = 349 | g1961_srbi = 349 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} 3zjndqa8eva990kfzq51eqsx6y9kc7h Donja Vinča (Pale, Republika Srpska) 0 379368 3932254 3858070 2026-09-30T17:05:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932254 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Donja Vinča | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.773600 | dužina_stepeni = 18.808636 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 13 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217344<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Donja Vinča u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Donja Vinča''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Donja Vinča | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217344 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 13 | g2013_bosnjaci = 13 | g1991_ukupno = 35 | g1991_muslimani = 34 | g1991_srbi = 1 | g1981_ukupno = 60 | g1981_muslimani = 44 | g1981_srbi = 15 | g1981_jugosloveni = 1 | g1971_ukupno = 104 | g1971_muslimani = 77 | g1971_srbi = 27 | g1961_ukupno = 124 | g1961_muslimani = 91 | g1961_srbi = 32 | g1961_jugosloveni = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} brak39le8aufns1yy9ocym6mfbmpgw3 Gluhovići 0 379369 3932620 3858071 2026-09-30T23:59:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932620 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Gluhovići | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.808989 | dužina_stepeni = 18.706934 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 4 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217352<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Gluhovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Gluhovići''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gluhovići | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217352 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 4 | g2013_srbi = 4 | g1991_ukupno = 6 | g1991_srbi = 6 | g1981_ukupno = 17 | g1981_srbi = 17 | g1971_ukupno = 40 | g1971_srbi = 40 | g1961_ukupno = 51 | g1961_srbi = 51 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} ofs6bpu87387aheaibnyqqelm7ul328 Gornja Ljubogošta 0 379370 3932622 3858072 2026-10-01T00:19:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932622 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Gornja Ljubogošta | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.861581 | dužina_stepeni = 18.575267 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 103 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217379<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Gornja Ljubogošta u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Gornja Ljubogošta''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gornja Ljubogošta | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217379 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 103 | g2013_srbi = 103 | g1991_ukupno = 163 | g1991_srbi = 162 | g1991_jugosloveni = 1 | g1981_ukupno = 186 | g1981_srbi = 184 | g1971_ukupno = 263 | g1971_srbi = 261 | g1971_hrvati = 1 | g1961_ukupno = 251 | g1961_srbi = 250 | g1961_madari = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} h0nmhcpt7k03wy0gl6ww2kfusgqjl16 Gornja Vinča 0 379371 3932623 3858073 2026-10-01T00:19:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932623 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Gornja Vinča | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.781897 | dužina_stepeni = 18.799268 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 16 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217387<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Gornja Vinča u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Gornja Vinča''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gornja Vinča | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217387 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 16 | g2013_bosnjaci = 7 | g2013_srbi = 9 | g1991_ukupno = 58 | g1991_muslimani = 12 | g1991_srbi = 46 | g1981_ukupno = 78 | g1981_muslimani = 20 | g1981_srbi = 58 | g1971_ukupno = 177 | g1971_muslimani = 65 | g1971_srbi = 112 | g1961_ukupno = 178 | g1961_muslimani = 67 | g1961_srbi = 111 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} bs7r5avpdpb1ful5t605x4lqf3wvedx Gornje Pale 0 379372 3932624 3858074 2026-10-01T00:20:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932624 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Gornje Pale | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.797063 | dužina_stepeni = 18.590626 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 706 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217395<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Gornje Pale u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Gornje Pale''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gornje Pale | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217395 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 706 | g2013_srbi = 702 | g2013_hrvati = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g2013_nepoznato = 1 | g1991_ukupno = 368 | g1991_muslimani = 22 | g1991_srbi = 334 | g1991_hrvati = 1 | g1991_jugosloveni = 3 | g1981_ukupno = 778 | g1981_muslimani = 137 | g1981_srbi = 559 | g1981_hrvati = 4 | g1981_jugosloveni = 56 | g1981_crnogorci = 10 | g1971_ukupno = 723 | g1971_muslimani = 120 | g1971_srbi = 584 | g1971_hrvati = 3 | g1971_crnogorci = 8 | g1971_albanci = 6 | g1971_madari = 1 | g1961_ukupno = 406 | g1961_srbi = 381 | g1961_hrvati = 4 | g1961_jugosloveni = 15 | g1961_crnogorci = 1 | g1961_madari = 4 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} 47jcgekttouqdj96x31itmw2nkbvm7u Gornji Pribanj 0 379373 3932625 3858075 2026-10-01T00:22:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932625 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Gornji Pribanj | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.840867 | dužina_stepeni = 18.526345 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 303 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217409<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Gornji Pribanj u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Gornji Pribanj''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gornji Pribanj | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217409 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 303 | g2013_bosnjaci = 4 | g2013_srbi = 288 | g2013_hrvati = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 3 | g1991_ukupno = 187 | g1991_muslimani = 14 | g1991_srbi = 172 | g1991_jugosloveni = 1 | g1981_ukupno = 243 | g1981_muslimani = 8 | g1981_srbi = 234 | g1971_ukupno = 248 | g1971_srbi = 248 | g1961_ukupno = 357 | g1961_srbi = 357 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} l89bgslx9g46f7a1ca80o04ufddmszr Gorovići (Pale, Republika Srpska) 0 379374 3932626 3858076 2026-10-01T00:24:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932626 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Gorovići | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.807872 | dužina_stepeni = 18.631441 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 56 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217417<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Gorovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Gorovići''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gorovići | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217417 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 56 | g2013_srbi = 56 | g1991_ukupno = 99 | g1991_muslimani = 9 | g1991_srbi = 88 | g1981_ukupno = 109 | g1981_srbi = 108 | g1971_ukupno = 190 | g1971_muslimani = 22 | g1971_srbi = 168 | g1961_ukupno = 183 | g1961_srbi = 154 | g1961_jugosloveni = 28 | g1961_crnogorci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} py4087gwyi1orng2qjfy5dauh7uidd0 Gradac (Pale, Republika Srpska) 0 379375 3932627 3858077 2026-10-01T00:29:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932627 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Gradac | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.874454 | dužina_stepeni = 18.621025 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 15 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217425<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Gradac u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Gradac''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gradac | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217425 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 15 | g2013_srbi = 15 | g1991_ukupno = 76 | g1991_srbi = 76 | g1981_ukupno = 97 | g1981_srbi = 97 | g1971_ukupno = 152 | g1971_srbi = 152 | g1961_ukupno = 160 | g1961_srbi = 160 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} 63tsc30u31dmm38v3mtj648mqphejtm Gute (Pale, Republika Srpska) 0 379376 3932629 3858078 2026-10-01T01:32:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932629 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Gute | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.725271 | dužina_stepeni = 18.640312 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 63 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217433<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Gute u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Gute''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Gute | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217433 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 63 | g2013_srbi = 63 | g1991_ukupno = 120 | g1991_srbi = 120 | g1981_ukupno = 106 | g1981_srbi = 106 | g1971_ukupno = 143 | g1971_muslimani = 24 | g1971_srbi = 118 | g1961_ukupno = 132 | g1961_muslimani = 33 | g1961_srbi = 99 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} lqnum100ufb7p05tgz0vavbuez3gj1i Hotočina 0 379377 3933360 3858079 2026-10-01T03:50:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933360 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Hotočina | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.827430 | dužina_stepeni = 18.657811 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 86 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217441<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Hotočina u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Hotočina''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Hotočina | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217441 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 86 | g2013_bosnjaci = 28 | g2013_srbi = 57 | g2013_muslimani = 1 | g1991_ukupno = 213 | g1991_muslimani = 151 | g1991_srbi = 61 | g1981_ukupno = 256 | g1981_muslimani = 177 | g1981_srbi = 79 | g1971_ukupno = 292 | g1971_muslimani = 195 | g1971_srbi = 96 | g1961_ukupno = 350 | g1961_muslimani = 1 | g1961_srbi = 131 | g1961_jugosloveni = 218 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} 9fhi9nsv1k1n5sp5intvp3chtss7e72 Jahorina (Pale, Republika Srpska) 0 379378 3933590 3858080 2026-10-01T08:10:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933590 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Jahorina | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.737347 | dužina_stepeni = 18.567231 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 30 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217450<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Jahorina u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Jahorina''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Jahorina | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217450 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 30 | g2013_srbi = 29 | g2013_hrvati = 1 | g1991_ukupno = 13 | g1991_srbi = 12 | g1981_ukupno = 21 | g1981_srbi = 20 | g1981_crnogorci = 1 | g1971_ukupno = 59 | g1971_muslimani = 11 | g1971_srbi = 43 | g1971_hrvati = 2 | g1971_crnogorci = 3 | g1961_ukupno = 79 | g1961_srbi = 55 | g1961_hrvati = 12 | g1961_jugosloveni = 2 | g1961_slovenci = 4 | g1961_crnogorci = 6 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} cdqsi327eqmq3xcdqxxva0lpyagcvz9 Jasik (Pale, Republika Srpska) 0 379379 3933601 3858081 2026-10-01T08:33:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933601 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Jasik | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.802051 | dužina_stepeni = 18.507751 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 122 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217468<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Jasik u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Jasik''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Jasik | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217468 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 122 | g2013_srbi = 120 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 1 | g1991_ukupno = 138 | g1991_srbi = 134 | g1991_jugosloveni = 2 | g1981_ukupno = 131 | g1981_srbi = 128 | g1981_jugosloveni = 3 | g1971_ukupno = 168 | g1971_muslimani = 5 | g1971_srbi = 163 | g1961_ukupno = 139 | g1961_srbi = 136 | g1961_jugosloveni = 3 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} fmzqz4ffu6nvc8nzlmnvcxzxci9q9rh Jelovci (Pale, Republika Srpska) 0 379380 3933603 3858082 2026-10-01T08:51:44Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933603 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Jelovci | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.845793 | dužina_stepeni = 18.599713 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 117 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 217239<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Jelovci u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Jelovci''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Jelovci | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 217239 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 117 | g2013_srbi = 116 | g2013_hrvati = 1 | g1991_ukupno = 101 | g1991_srbi = 101 | g1981_ukupno = 129 | g1981_srbi = 128 | g1981_crnogorci = 1 | g1971_ukupno = 146 | g1971_srbi = 146 | g1961_ukupno = 169 | g1961_srbi = 169 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} agvh4j75bg1ew7a5wbss87xs6oa7g7c Kadino Selo (Pale, Republika Srpska) 0 379381 3933608 3858083 2026-10-01T09:45:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933608 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Kadino Selo | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.919363 | dužina_stepeni = 18.616410 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 203 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 216887<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Kadino Selo u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Kadino Selo''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kadino Selo | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 216887 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 203 | g2013_srbi = 202 | g2013_nepoznato = 1 | g1991_ukupno = 257 | g1991_srbi = 257 | g1981_ukupno = 292 | g1981_srbi = 292 | g1971_ukupno = 328 | g1971_srbi = 328 | g1961_ukupno = 315 | g1961_srbi = 315 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} 26u3951uzzib43ulrzrcb1msuml53yh Kamenica (Pale, Republika Srpska) 0 379382 3933611 3858084 2026-10-01T09:57:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933611 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Kamenica | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.706644 | dužina_stepeni = 18.704284 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 2 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 216976<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Kamenica u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Kamenica''' je [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kamenica | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 216976 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 2 | g2013_bosnjaci = 2 | g1991_ukupno = 83 | g1991_muslimani = 83 | g1981_ukupno = 144 | g1981_muslimani = 144 | g1971_ukupno = 194 | g1971_muslimani = 193 | g1961_ukupno = 196 | g1961_srbi = 2 | g1961_jugosloveni = 194 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} 68q5ge88tef1juwb4ykkyrt7ld1i8ue Kasidoli (Pale, Republika Srpska) 0 379383 3933613 3858085 2026-10-01T10:30:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933613 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Kasidoli | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Pale (Republika Srpska)|Pale]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.754575 | dužina_stepeni = 18.525315 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 0 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | matični broj = 216968<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=16. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20443 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Kasidoli u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Kasidoli''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Pale (Republika Srpska)|Pale]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Kasidoli | vrsta_naseljenog_mjesta = Naseljeno mjesto | maticni_broj = 216968 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 11) |work=fzs.ba |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 16. 3. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 0 | g1991_ukupno = 0 | g1981_ukupno = 0 | g1971_ukupno = 45 | g1971_srbi = 44 | g1961_ukupno = 98 | g1961_srbi = 98 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20080617061546/http://www.pale.rs.ba/ Zvanični sajt općine Pale] {{Općina Pale (Republika Srpska)}} qb18anjyfohgan2bw6eye0dzusm869g FK Igman Konjic 0 384964 3932271 3913355 2026-09-30T20:21:03Z Bakir123 110053 3932271 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #EB0000 | Ime kluba = FK Igman Konjic | Puno ime = Fudbalski klub<br>Igman Konjic | Grb = FK Igman Konjic (grb).png | veličina_grba = 180px | Nadimak = | Osnovan = 1920. | Raspušten = | Lokacija = [[Konjic]]<br>[[Bosna i Hercegovina]] | Boje = | Federacija = | Konfederacija = | Liga = [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | Stadion = [[Gradski stadion Konjic|Gradski stadion]] | Kapacitet = 5.000 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = [[Orhan Tucović]] | Trener = [[Jadranko Bogičević]] | Uspjesi = | Nacionalni kupovi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 10. mjesto | Prethodna sezona = [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [http://fkigman.com/ fkigman.com] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = | uzorak_t1 = | uzorak_dr1 = | lijeva ruka1 = EB0000 | tijelo1 = EB0000 | desna ruka1 = EB0000 | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = EB0000 | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = | uzorak_dr2 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = EB0000 | čarape2 = FFFFFF| }} '''Fudbalski klub Igman Konjic''' je nogometni klub iz [[Konjic]]a, [[Bosna i Hercegovina]]. Takmiči se u [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prvoj ligi Federacije Bosne i Hercegovine]]. ==Historija== Osnovan je 1920. godine. Najveći uspjeh kluba je osvajanje [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prve lige FBiH]] u sezoni 2021/22. Tradicionalne boje kluba su crvena i bijela. Domaće utakmice igra na [[Gradski stadion Konjic|Gradskom stadionu]] u Konjicu. ==Uspjesi== *'''[[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2021/22. *'''[[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine - Jug|Druga liga FBiH - Jug]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (5)''': 2005/06, 2008/09, 2012/13, 2015/16, 2016/17. *'''[[Nogometni kup Hercegovačko-neretvanskog kantona|Kup HNK]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (12)''': 1997/98, 1998/99, 1999/00, 2000/01, 2001/02, 2002/03, 2003/04, 2004/05, 2005/06, 2008/09, 2012/13, 2015/16. ==Plasman po sezonama== {| class="wikitable" style="width: 50%;" |- |-style="background-color:#CCF;" ! style="width: 20%; text-align:left;" |Sezona ! style="width: 50%; text-align:left;" |Liga ! style="width: 15%; text-align:center;" |Rang ! style="width: 15%; text-align:center;" |Pozicija ! style="width: 15%; text-align:center;" |Bodovi |- | [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2005/2006.|2005/06.]] | [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine - Jug|Druga liga FBiH - Jug]] | style="text-align:center;" | III | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 1/16. | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | - |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2006/2007.|2006/07.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 9/16. | style="text-align:center;" | 42 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2007/2008.|2007/08.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 13/16. | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 41 |- | [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2008/2009.|2008/09.]] | [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine - Jug|Druga liga FBiH - Jug]] | style="text-align:center;" | III | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 1/16. | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | - |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2009/2010.|2009/10.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 8/16. | style="text-align:center;" | 40 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2010/2011.|2010/11.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 15/16. | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 31 |- | [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2011/2012.|2011/12.]] | [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine - Jug|Druga liga FBiH - Jug]] | style="text-align:center;" | III | style="text-align:center;" | 4/16. | style="text-align:center;" | 57 |- | [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2012/2013.|2012/13.]] | [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine - Jug|Druga liga FBiH - Jug]] | style="text-align:center;" | III | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 1/16. | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 69 |- |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2013/2014.|2013/14.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 12/16. | style="text-align:center;" | 39 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2014/2015.|2014/15.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 16/16. | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 13 |- | [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2015/2016.|2015/16.]] | [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine - Jug|Druga liga FBiH - Jug]] | style="text-align:center;" | III | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 1/16. | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 62 |- | [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2016/2017.|2016/17.]] | [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine - Jug|Druga liga FBiH - Jug]] | style="text-align:center;" | III | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 1/15. | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 71 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2017/2018.|2017/18.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 13/16. | style="text-align:center;" | 36 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2018/2019.|2018/19.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 13/16. | style="text-align:center;" | 40 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2019/2020.|2019/20.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 8/16. | style="text-align:center;" | 23 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2020/2021.|2020/21.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 13/16. | style="text-align:center;" | 37 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2021/2022.|2021/22.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 1/16. | style="text-align:center; background:#ccffcc;" | 68 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2022/2023.|2022/23.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 8/12. | style="text-align:center;" | 37 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2023/2024.|2023/24.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center;" | 10/12. | style="text-align:center;" | 33 |- | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2024/2025.|2024/25.]] | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga]] | style="text-align:center;" | I | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 10/12. | style="text-align:center; background:#ffcccc;" | 29 |- | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26.]] | [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] | style="text-align:center;" | II | style="text-align:center;" | 10/14. | style="text-align:center;" | 32 |} ==Poznati igrači== *{{ZD|BIH}} [[Mersudin Ahmetović]] *{{ZD|BIH}} [[Davor Jozić]] *{{ZD|BIH}} [[Dragan Jakovljević]] *{{ZD|BIH}} [[Jerko Tipulić]] *{{ZD|BIH}} [[Samir Duro]] *{{ZD|BIH}} [[Šefik Cero]] *{{ZD|BIH}} [[Nedim Jusufbegović]] *{{ZD|BIH}} [[Smail Prevljak]] ==Treneri== *{{ZD|BIH}} [[Fahrudin Zejnilović]] (2002–2003) *{{ZD|BIH}} [[Edin Prljača]] (2003–2004) *{{ZD|BIH}} [[Velibor Pudar]] (2009–2010) *{{ZD|BIH}} [[Adis Obad]] (2013–2014) *{{ZD|BIH}} [[Faik Kolar]] (2014–2015) *{{ZD|BIH}} [[Adis Obad]] (2017–2018) *{{ZD|BIH}} [[Nedim Jusufbegović]] (2018–2019) *{{ZD|BIH}} [[Emir Tufek]] (2019) *{{ZD|BIH}} [[Fadil Hodžić]] (2019–2020) *{{ZD|BIH}} [[Milomir Šešlija]] (2020–2021) *{{ZD|BIH}} [[Adnan Elezović]] (2021–2022) *{{ZD|BIH}} [[Husref Musemić]] (2022–2023) *{{ZD|BIH}} [[Dženis Ćosić]] (2023) *{{ZD|BIH}} [[Edis Mulalić]] (2023–2024) *{{ZD|BIH}} [[Adnan Elezović]] ''(privremeno)'' (2024) *{{ZD|BIH}} [[Husref Musemić]] (2024) *{{ZD|ŠVE}} [[Zvezdan Milošević]] (2025) *{{ZD|HRV}} [[Alen Peternac]] (2025) *{{ZD|BIH}} [[Dario Damjanović]] (2025) *{{ZD|BIH}} [[Dženis Ćosić]] (2026) *{{ZD|BIH}} [[Jadranko Bogičević]] (2026–danas) ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20170716060245/http://fkigman.info/ Službena stranica] *[http://www.soccerway.com/teams/bosnia-herzegovina/nk-igman-konjic/7190/ FK Igman Konjic] na soccerway.com *[http://www.transfermarkt.com/fk-igman-konjic/startseite/verein/11100/saison_id/2014 FK Igman Konjic] na transfermarkt.com {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} {{DEFAULTSORT:Igman Konjic}} [[Kategorija:Nogometni klubovi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1920.]] [[Kategorija:Sport u Konjicu]] gnv96ddrq2bjyay1r4racjbdtolo4tj Gobelje (Istočni Stari Grad) 0 399008 3932621 3861186 2026-10-01T00:00:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932621 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Geokutija naselje u BiH | ime = Gobelje | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | distrikt = | kanton = | općina = [[Istočni Stari Grad]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.882125 | dužina_stepeni = 18.530256 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | površinajedinica = | stanovništvo grad = | stanovništvo općina = | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = | stanovništvo općina godina = | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | gustoća općina = | osnovano = | gradonačelnik = | gradonačelnik stranka = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 57 | karta = | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | prickpos x = | prickpos y = | opis_karte = Gobelje u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Gobelje''' je naselje u općini [[Istočni Stari Grad]] u gradu [[Istočno Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Geografija == Planinsko naselje Gobelje se nalazi na prosječnoj nadmorskoj visini od 1100m podno planine [[Romanija|Romanije]]. Kroz Gobelje protiče Carev potok koji se uliva u [[Miljacka|Miljacku]]. Gobelje odlikuje planiska klima, a zbog povoljne ruže vjetrova Gobelje i susjedna [[Njemanica]] su označene kao vazdušne banje. Kroz Gobelje prolazi stari put za Sarajevo preko Hreše i Vratnika. == Kultura == Osamdesetih godina dvadesetog vijeka na Gobeljama su nastale neke od kultnih pjesama rok bendova [[Zabranjeno pušenje]] i [[Elvis J. Kurtović]] u amaterskom muzičkom studiju smeštenom u vikendici Radomira Gavrilovića Hareta, bubnjara benda Elvis J. Kurtović. Na par minuta hoda od Gobelja se nalazi Eko selo u Njemanici. Ekološko selo je ugostiteljski kompleks izgrađen isključivo od prirodnih materijala, drveta, slame i zemlje. U krugu Eko sela se organizuju muzički koncerti i izložbe umetnika. Gobelje pripada [[Mokro (Pale)|Mokanjskoj]] parohiji čije je sjedište Crkva Uspenja Presvete Bogorodice u Mokrom<ref>{{Cite web |url=http://www.mitropolijadabrobosanska.org/sematizam/crkve_parohije+.php?subaction=showfull&id=1127697841&archive=&start_from=&ucat=1&category=1 |title=„Parohija u Mokrom“ na sajtu Mitropolije dabrobosanske |access-date=6. 11. 2015 |archive-date=10. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810113934/http://www.mitropolijadabrobosanska.org/sematizam/crkve_parohije%20.php?subaction=showfull&id=1127697841&archive=&start_from=&ucat=1&category=1 |url-status=dead }}</ref>. == Stanovništvo == Gobelje nastanjuju familije Gavrilović, Gašanović, Stević, Lazić i Udovičić. == Takoder pogledajte == * [[Istočni Stari Grad]] * [[Istočno Sarajevo]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20120808084707/http://www.gradistocnosarajevo.net/ Zvanična stranica grada Istočno Sarajevo] [[Kategorija:Istočni Stari Grad]] kat7nqx7k8bxiqwby3sabsmzr3gq9sn Receptori spregnuti sa G-proteinom 0 413709 3933620 3929546 2026-10-01T11:37:30Z Animalsandpets1 168970 Ispravka nepravilno napisanih riječi 3933620 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Symbol = 7tm-1 | Ime =GPCR | slika= Beta-2-adrenergic-receptor.png | width = | opis_slike: Ljudski [[beta-2 adrenergijski receptor]] u kompleksu sa parcijalnim [[inverzni agonist|inverznim agonistom]] [[karazolol]]om.<ref name="Cherezov_2007"/> | Pfam = PF00001 | Pfam_clan = | InterPro = IPR000276 | SMART = | PROSITE = PDOC00210 | MEROPS = | SCOP = | TCDB = 9.A.14 | OPM family = 6 | OPM protein = 1gzm | CAZy = | CDD = cd14964 }} [[slika:PDB 1hzx 7TM Sketch Membrane.png|thumb| Sedam-transmembranska struktura α-heliksa goveđeg [[rodopsin]]a]] '''G-protein spregnuti receptori''' ('''GPCR''') – poznati i kao '''sedmotransmembranski domen receptori''', '''7TM receptori''', '''heptaheliksni receptori''', '''serpentinski receptori''' i '''G protein-vezani receptori''' (''GPLR'') – su velika [[proteinska porodica]] [[transmembranski receptor|transmembranskih receptora]] koji reaguju na vanćelijske [[molekule]] i aktiviraju unutrašnje puteve [[transdukcija signala|transdukcije signala]]. Krajnji rezultat te uloge je ćelijski odgovor. G protein spregnuti receptori su prisutni samo kod [[eukariot]]a, uključujući [[kvasac]], [[hoanoflagelate]]<ref name="pmid12869759">{{cite journal | author = King N, Hittinger CT, Carroll SB | title = Evolution of key cell signaling and adhesion protein families predates animal origins | url = https://archive.org/details/sim_science_2003-07-18_301_5631/page/n102 | journal = Science | volume = 301 | issue = 5631 | pages = 361–3 | year = 2003 | pmid = 12869759 | doi = 10.1126/science.1083853 | issn = }}</ref> i životinje. [[Ligand]]i koji se vežu i aktiviraju ove receptore su: fotosenzitivni spojevi, [[miris]]i, [[feromon]]i, [[hormon]]i i [[neurotransmiter]]i. Oni, po veličini, variraju od malih molekula do [[peptid]]a i velikih [[protein]]a. G protein spregnuti receptori imaju učešća u mnogim [[bolest]]ima, pa su zato [[biološka meta]] za preko 30% svih modernih [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | first=David | last=Filmore | pages=24–28 | title=It's a GPCR world | journal=Modern Drug Discovery | volume=2004 | year=2004 | issue=November | publisher=American Chemical Society | url=http://pubs.acs.org/subscribe/journals/mdd/v07/i11/html/1104feature_filmore.html}}</ref><ref name="pmid17139284">{{cite journal | author = Overington JP, Al-Lazikani B, Hopkins AL | title = How many drug targets are there? | journal = Nat Rev Drug Discov | volume = 5 | issue = 12 | pages = 993–6 | year = 2006 | pmid = 17139284 | doi = 10.1038/nrd2199 | url = | issn = }}</ref> [[Brajan Kobilka]] i [[Robert Lefkovic‎]] su [[2012]]. dobili [[Nobelova nagrada za hemiju|Nobelovu nagradu za hemiju]] za rad koji je bio „presudan za razumijevanje načina na koji funkcioniraju G protein spregnuti receptori“.<ref name="Nobel committee,2012">{{cite news|last=Royal Swedish Academy of Sciences|title=The Nobel Prize in Chemistry 2012 Robert J. Lefkowitz, Brian K. Kobilka|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/press.html|access-date=10. 10. 2012|date=10. 10. 2012}}</ref> Postoje dva osnovna načina prijenosa signala posredstvom G protein spregnutih receptora: *[[Ciklični adenozin-monofosfat|cAMP]] signalni put i *[[fosfatidilinozitol]]ni signalni put.<ref name="Gilman A.G. 1987 615–649">{{cite journal | author = Gilman A.G. | title = G Proteins: Transducers of Receptor-Generated Signals | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1987_56_annual/page/615 | journal = Annual Review of Biochemistry | year=1987 | volume=56 | pages=615–649 | doi = 10.1146/annurev.bi.56.070187.003151 | pmid = 3113327}}</ref> Kada se ligand veže za GPCR, izaziva konformacijsku promjenu receptora, omogućavajući mu da djeluje kao [[faktor razmjene guanin nukleotida]] (GEF). Nakon vezanja liganda, GPCR može aktivirati vezani [[G-protein]], zamjenom za njega vezanog [[guanozin-difosfat|GDP-a]] sa [[guanozin-trifosfat|GTP-om]]. G proteinska α podjedinica, skupa sa vezanim GTP-om, može tada disocirati do β i γ podjedinica i formirati interakcije sa unutarćelijskim signalnim proteinima ili direktno sa ciljnim funkcionalnim proteinima, zavisno od tipa α podjedinice ([[Gs alfa podjedinica|G<sub>αs</sub>]], [[Gi alfa podjedinica|G<sub>αi/o</sub>]], [[Gq alfa podjedinica|G<sub>αq/11</sub>]], [[G12/G13 alfa podjedinice|G<sub>α12/13</sub>]]).<ref name="Wettschureck_2005">{{cite journal | author = Wettschureck N, Offermanns S | title = Mammalian G proteins and their cell type specific functions | journal = Physiol. Rev. | volume = 85 | issue = 4 | pages = 1159–204 | year = 2005| pmid = 16183910 | doi = 10.1152/physrev.00003.2005 | url =https://archive.org/details/sim_physiological-reviews_2005-10_85_4/page/1159| issn = }}</ref>{{rp|1160}} == Klasifikacija == [[Datoteka:GPCR classification.svg|right|thumb|400px| Klassifikacija GPCR.<br>Klasa A ([[Rodopsin]]oliki)<br> Klasa B ([[Sekretin]]oliki),<br>Klasa C ([[Glutamat]] receptoroliki),<br> Ostali: Adezijski (33), Uvojiti (11), [[Okus]]ni tip-2 (25), neklasificirani (23).<ref name="pmid16753280">{{cite journal | authors = Bjarnadóttir TK, Gloriam DE, Hellstrand SH, Kristiansson H, Fredriksson R, Schiöth HB | title = Comprehensive repertoire and phylogenetic analysis of the G protein-coupled receptors in human and mouse | journal = Genomics | volume = 88 | issue = 3 | pages = 263–73 |date=septembar 2006 | pmid = 16753280 | doi = 10.1016/j.ygeno.2006.04.001 }}</ref>]] Precizna veličina GPCR [[Taksonomski rang|superfamilije]] je nepoznata. Na osnovu [[genom]]ski kodirajućih sekvenci proteina, pretpostavljeno je da u njihovoj kontroli učestvuje oko 800 različitih [[čovjek|ljudskih]] [[gen]]a (ili ≈4% cjelokupnog [[Sinteza proteina|protein-kodirajućeg]] [[genom]]a). Iako su predložene brojne kasifikacije , ova superfamilija se klasično dijeli u tri glavne klase: A, B i C. Između ovih klasa nema značajne aminokiselinske [[Homologija (biologija)|homologije]]. Daleko najveća među njima je klasa A, koja sačinjava skoro 85% GPCR gena. Od receptora klase A, preko polovine kodira [[olfaktorni receptori|olfaktorne receptore]], dok su [[ligandi]] preostalih receptora poznati [[endogen]]i [[hemijski spoj|spojevi]] ili su klasificirani kao [[orfan receptor]]i. Uprkos odsustvu aminokiselinske homologije između klasa, svi GPCR receptori imaju zajedničku [[tercijarna struktura proteina|strukturu]] i mehanizam [[Prenos signala (biologija)|prenosa signala]].<ref name=<"Alberts">{{cite book|author=Alberts B. et al.|year=2002|title= Molecular Biology of the Cell, 4th Ed.|publisher= Garland Science|isbn=0-8153-4072-9}}</ref><ref name="Bajrović">{{Cite book |author=Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Eds.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB) Sarajevo|year=2005|isbn= 9958-9344-1-8}}</ref><ref name= "Kapur Pojskić">{{cite book|author=Kapur Pojskić L.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje|publisher= Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo|year=2014|isbn=978-9958-9344-8-3}}</ref> Na osnovu aminokiselinske homologije i funkcionalne sličnosti, GPCR receptori se mogu svrstati u šest klasa:<ref>{{cite journal | author=Attwood TK, Findlay JB | title=Fingerprinting G-protein-coupled receptors | journal=Protein Eng | year=1994 | volume=7 | issue=2 | pages=195–203 | pmid=8170923 | url=http://peds.oxfordjournals.org/cgi/reprint/7/2/195 | doi=10.1093/protein/7.2.195}}</ref><ref>{{cite journal | author=Kolakowski LF Jr | title=GCRDb: a G-protein-coupled receptor database | journal=Receptors Channels | year=1994 | volume=2 | issue=1 | pages=1–7 | pmid=8081729}}</ref><ref>{{cite journal | author=Foord SM, Bonner TI, Neubig RR, Rosser EM, Pin JP, Davenport AP, Spedding M, Harmar AJ | title=International Union of Pharmacology. XLVI. G protein-coupled receptor list | journal=Pharmacol Rev | year= 2005 | volume=57 | issue=2 | pages=279–88 | pmid= 15914470 | doi=10.1124/pr.57.2.5}}</ref><ref>[http://www.ebi.ac.uk/interpro/ISearch?query=gpcr InterPro]</ref> * Klasa A (ili 1) ([[Rodopsinu-slični receptori|Rodopsinu-slični]]) * Klasa B (ili 2) ([[Sekretinska receptorska familija]]) * [[Klasa C GPCR|Klasa C]] (ili 3) ([[Metabotropni glutamatni receptor|Metabotropni glutamat]]/[[feromon]]) * Klasa D (ili 4) ([[Gljivični feromonski receptori]]) * Klasa E (ili 5) ([[Ciklični AMP receptor]]i) * Klasa F (ili 6) ([[Uvojiti receptori|Uvojiti]]/[[Zaglađeni receptori|Zaglađeni]]) Velika [[Rodopsinu-slični receptori|rodopsin A grupa]] je podijeljena u 19 podgrupa ([[Rodopsinu-slični receptori#Klase|A1-A19]]).<ref>{{cite journal | author=Joost P, Methner A | title=Phylogenetic analysis of 277 human G-protein-coupled receptors as a tool for the prediction of orphan receptor ligands | journal=Genome Biol | year= 2002 | volume=3 | issue=11 | pages=research0063.1–0063.16 | pmid= 12429062 | doi=10.1186/gb-2002-3-11-research0063 | pmc=133447}}</ref> Također je predložen i jedan alternativni klasifikacijski sistem pod imenom GRAFS ([[Metabotropni glutamatni receptor|glutamat]], [[rodopsin]], adhezija, [[Uvojiti receptori|uvojiti]]/[[okus]], [[Sekretin]]).<ref>{{cite journal | author=Bjarnadottir TK, Gloriam DE, Hellstrand SH, Kristiansson H, Fredriksson R, Schioth HB | title=Comprehensive repertoire and phylogenetic analysis of the G protein-coupled receptors in human and mouse | journal= Genomics | year= 2006 | volume=88 | issue=3 | pages=263–73 | pmid=16753280 | doi=10.1016/j.ygeno.2006.04.001}}</ref> Ljudski genom kodira skoro 1.000 G protein-spregnutih receptora,<ref>{{cite journal| title=The G protein-coupled receptor repertoires of human and mouse| author=Vassilatis DK, Hohmann JG, Zeng H, Li F, Ranchalis JE et al| journal=Proc Natl Acad Sci USA| year=2003| volume=100| pages=4903–4908| url=http://www.pnas.org/content/100/8/4903.full| doi=10.1073/pnas.0230374100| pmid=12679517| issue=8| pmc=153653| access-date=18. 6. 2016| archive-date=28. 8. 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20200828213027/https://www.pnas.org/content/100/8/4903.full| url-status=dead}}</ref> od kojih oko 350 detektira [[hormon]]e, [[faktor rasta|faktore rasta]] i druge [[endogen]]e [[ligand]]e. Približno oko 150 GPCR receptora ljudskog genoma nema poznatu funkciju. Za predviđanje tih odnosa, postoji više [[bioinformatika|bioinformatičkih]] metoda<ref name="pmid19364489">{{cite journal | author = Qiu JD, Huang JH, Liang RP, Lu XQ | title = Prediction of G-protein-coupled receptor classes based on the concept of Chou's pseudo amino acid composition: an approach from discrete wavelet transform | journal = Anal. Biochem. | volume = 390 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2009 | pmid = 19364489 | doi = 10.1016/j.ab.2009.04.009 | url = | issn = }}</ref><ref name="pmid19594431">{{cite journal | author = Gu Q, Ding YS, Zhang TL| title = Prediction of G-Protein-Coupled Receptor Classes in Low Homology Using Chou's pseudo amino acid composition with Approximate Entropy and Hydrophobicity Patterns | journal = Protein Pept. Lett. | volume = 17 | issue = 5 | pages = 559–67 | year = 2010| pmid = 19594431 | doi = 10.2174/092986610791112693| url = | issn = }}</ref> GPCR funkcije, kao i za njihovu klasifikaciju prema aminokiselinskoj sekvenci. Neki od njih koriste pristup [[pseudo aminokiselinska kompozicija|pseudo aminokiselinske kompozicije]].<ref>{{cite journal |author=Xuan Xiao, Pu Wang, Kuo-Chen Chou |year=2009 |url=http://icpr.jci.jx.cn/bioinfo/GPCR-CA |title=GPCR-CA: A cellular automaton image approach for predicting G-protein-spregnuti receptor functional classes |journal=Journal of Computational Chemistry |volume=30 |pages=1414-1423 }}{{Mrtav link}}</ref> == Fiziološka uloga== GPCR receptori učestvuju u širokom varijetetu fizioloških procesa. Primjeri tih fizioloških uloga su: * [[Čulo vida]]: [[opsin]]i, za translaciju elektromagnetske radijacije, koriste reakciju fotoizomerizacije u ćelijske signale. [[Rodopsin]], naprimjer, u tu svrhu koristi konverziju ''11-cis''-retinala u ''sve-trans''-retinal. * [[Čulo mirisa]]: receptori [[mirisni bulbus|mirisnog epitela]] (mirisni receptori) vezuju odorante i [[feromon]]e (vomeronosni receptori). * Regulacija ponašanja i raspoloženja: receptori u [[mozak|mozgu]] [[sisar]]a vežu više različitih [[neurotransmiter]]a, kao što su [[serotonin]], [[dopamin]], [[Gama-aminobuterna kiselina|GABA]] i [[glutamat]]. * Regulacija aktivnosti [[imunski sistem|imunskog sistema]] i [[upala]]: [[hemokin]]ski receptori vežu [[ligand]]e koji posreduju međućelijsku komunikaciju između ćelija imunskog sistema; receptori poput [[histamin]]skog receptora vežu [[Imunski sistem|inflamatorne posrednike]] i dejstvuju na ciljne ćelijske tipove [[upala|upalnog odgovora]] * Prijenos signala [[ANS|autonomnog nervnog sistema]]: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem|parasimpatički]] nervni sistemi su regulirani GPCR putevima, koji su odgovorni za kontrolu mnogih automatskih tjelesnih funkcija, kao što su [[krvni pritisak]], srčani puls i procesi varenja. * Indikacija ćelijske gustine: nova GPCR uloga je u regulaciji ćelijske gustine. == Struktura receptora == [[Datoteka:Rhodopsin numbering.png|mini| Struktura i numeracija sedam heliksa GPCR ([[Rodopsin]])]] GPCR receptori su [[integralni membranski protein]]i koji imaju sedam transmembranskih domena ili [[Transmembranski domen|transmembranskih heliksa]]. Vanćelijski dijelovi receptora mogu biti [[Glikozilacija|glikozilirani]]. Te vanćelijke petlje također sadrže dva visokokonzervirana [[cistein]]ska ostatka koji formiraju [[disulfidna veza|disulfidni most]] kojim se stabilizira struktura receptora. Neki od sedmotransmembranskih heliksnih proteina ([[kanalni rodopsin]]), koji podsjećaju na GPCR receptore, unutar pripadajućih proteina, mogu sadržavati ionske kanale. Rani modeli strukture GPCR receptora su bili zasnovani na njihovoj slaboj analogiji sa [[bakteriorodopsin]]om, čija struktura je bila utvrđena pomoću elektronske difrakcije ({{PDB2|2BRD}}, {{PDB2|1AT9}})<ref name="pmid8676377">{{cite journal | author = Grigorieff N, Ceska TA, Downing KH, Baldwin JM, Henderson R | title = Electron-crystallographic refinement of the structure of bacteriorhodopsin | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1996-06-14_259_3/page/393 | journal = J. Mol. Biol. | volume = 259 | issue = 3 | pages = 393–421 | year = 1996 | pmid = 8676377 | doi = 10.1006/jmbi.1996.0328 | issn = }}</ref><ref name="pmid9296502">{{cite journal | author = Kimura Y, Vassylyev DG, Miyazawa A, Kidera A, Matsushima M, Mitsuoka K, Murata K, Hirai T, Fujiyoshi Y | title = Surface of bacteriorhodopsin revealed by high-resolution electron crystallography | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-09-11_389_6647/page/206 | journal = Nature | volume = 389 | issue = 6647 | pages = 206–11 | year = 1997 | pmid = 9296502 | doi = 10.1038/38323 | issn = }}</ref> i [[Rendgenska strukturna analiza|rendgenske strukturne analize]] ({{PDB2|1AP9}}).<ref name="pmid9287223">{{cite journal | author = Pebay-Peyroula E, Rummel G, Rosenbusch JP, Landau EM | title = X-ray structure of bacteriorhodopsin at 2.5 angstroms from microcrystals grown in lipidic cubic phases | url = https://archive.org/details/sim_science_1997-09-12_277_5332/page/1676 | journal = Science | volume = 277 | issue = 5332 | pages = 1676–81 | year = 1997 | pmid = 9287223 | doi = 10.1126/science.277.5332.1676 | issn = }}</ref> U [[2000]]. godini, bila je riješena prva kristalna struktura GPCR receptora sisara, goveđeg [[rodopsin]]a ({{PDB2|1F88}}).<ref name="pmid10926528">{{cite journal | author = Palczewski K, Kumasaka T, Hori T, Behnke CA, Motoshima H, Fox BA, Trong IL, Teller DC, Okada T, Stenkamp RE, Yamamoto M, Miyano M | title = Crystal structure of rhodopsin: A G protein-coupled receptor. | url = https://archive.org/details/sim_science_2000-08-04_289_5480/page/738 | journal = Science | volume = 289 | issue = 5480 | pages = 739–45 | year = 2000 | pmid = 10926528 | doi = 10.1126/science.289.5480.739 | issn = }}</ref> Dok su glavne osobine, sedmotransmembranskih heliksa očuvane, relativna orijentacija heliksa se znatno razlikuje od bakteriorodopsina. U [[2007]]. godini je riješena prva struktura ljudskog GPCR receptora: ({{PDB2|2R4R}}, {{PDB2|2R4S}}).<ref name="Rasmussen_2007">{{cite journal | author = Rasmussen SG, Choi HJ, Rosenbaum DM, Kobilka TS, Thian FS, Edwards PC, Burghammer M, Ratnala VR, Sanishvili R, Fischetti RF, Schertler GF, Weis WI, Kobilka BK | title = Crystal structure of the human β<sub>2</sub>-adrenergic G-protein-coupled receptor | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-15_450_7168/page/382 | journal = Nature | volume = 450 | issue = 7168 | pages = 383–7 | year = 2007 | pmid = 17952055 | doi = 10.1038/nature06325 | issn = }}</ref> Ubrzo je slijedilo određivanje strukture visoke rezolucije istog receptora ({{PDB2|2RH1}}).<ref name="Cherezov_2007">{{cite journal | author = Cherezov V, Rosenbaum DM, Hanson MA, Rasmussen SG, Thian FS, Kobilka TS, Choi HJ, Kuhn P, Weis WI, Kobilka BK, Stevens RC | title = High-resolution crystal structure of an engineered human β<sub>2</sub>-adrenergic G protein-coupled receptor | journal = Science | volume = 318 | issue = 5854 | pages = 1258–65 | year = 2007 | pmid = 17962520 | doi = 10.1126/science.1150577 | issn = | pmc = 2583103 }}</ref><ref name="Rosenbaum_2007">{{cite journal | author = Rosenbaum DM, Cherezov V, Hanson MA, Rasmussen SG, Thian FS, Kobilka TS, Choi HJ, Yao XJ, Weis WI, Stevens RC, Kobilka BK | title = GPCR engineering yields high-resolution structural insights into β<sub>2</sub>-adrenergic receptor function | url = https://archive.org/details/sim_science_2007-11-23_318_5854/page/1266 | journal = Science | volume = 318 | issue = 5854 | pages = 1266–73 | year = 2007 | pmid = 17962519 | doi = 10.1126/science.1150609 | issn = }}</ref> Za strukturu ljudskog GPCR [[beta-2 adrenergički receptor|β<sub>2</sub>-adrenergičkog receptora]], se ispostavilo da je, u pogledu relativne orijentacije sedam-transmembranskih heliksa, veoma slična goveđem rodopsinu. Međutim, konformacija druge vanćelijske petlje je potpuno drugačija nego ove dvije strukture. Kako ta petlja čini „poklopac“ vrha ligand vezujućeg mjesta, ova konformacijska razlika je dobra ilustracija poteškoća u konstruiranju [[homologno modeliranje|homolognih modela]] drugih GPCR receptora, na osnovu strukture rodopsina. == Strukturno-funkcijski odnosi == Struktura GPCR receptora sadrži karakteristični vanćelijski [[N-kraj]], čemu slijedi sedam [[Transmembranski domen|transmembranskih]] (7-TM) [[alfa heliks|α-heliksa]] (TM-1 do TM-7), koji su povezani sa tri unutarćelijske (IL-1 do IL-3) i tri vanćelijske petlje (EL-1 do EL-3), i konačno unutarćelijski [[C-kraj]]. GPCR formira [[Tercijarna struktura proteina|tercijarnu strukturu]] koja podsjeća na bure. Sedmotransmembranski heliks formira šupljinu unutar ćelijske membrane koja služi kao [[ligand]]-vezni domen, koji je često prekriven pomoću EL-2. Ligandi također mogu da se vežu na drugim mjestima, kao što je slučaj sa glomaznijim ligandima (npr., [[protein]]ima, ili velikim [[peptid]]ima) koji reaguju sa vanćelijskim petljama, ili, kao što je slučaj klase C [[Metabotropni glutamatni receptor|metabotropnih glutamatnih receptora]] (mGluR), sa domenom [[N-kraj]]a. GPCR receptori klase C imaju povelik rep [[N-kraj]]a, sa dobro definisanom tercijarnom strukturom. On sadrži ligand-vezujući domen. Nakon vezanja glutamata za mGluR receptor, N-terminalni rep prolazi kroz konformacijsku promjenu, koja dovodi do njegove interakcije sa ostacima vanćelijskih petlji i TM domenom. Krajnji efekt svih tipova [[Agonist (farmakologija)|agonist]]-inducirane aktivacije je promjena relativne orijentacije TM heliksa (praćena uvijajućim kretanjem). To vodi ka povećanju unutarćelijske površine i otvaranja pristupa dodatnim aminokiselinskim ostacima TM domena, koji su bitni za funkciju prijenosa signala (npr. za interakciju sa G-proteinom). [[Inverzni agonist]]i i [[Antagonist (farmakologija)|antagonisti]] se mogu vezati na istom i nekoliko drugih mjesta. Njihov efekat je sprečavanje stabilizacije TM heliksne orijentacije, koja je podesna za prijenos signala. Struktura [[N-kraj|N-]] i [[C-kraj]]a GPCR receptora, pored vezanja liganda, može imati i druge važne funkcije. Specifično, C-kraj često sadrži [[serin]] (Ser) ili [[treonin]] (Thr) ostatke koji nakon [[fosforilacija|fosforilacije]], povećavaju [[afinitet (farmakologija)|afinitet]] intracelularne površine za vezanje skeletalnih proteina, poznatih kao β-[[arestin]]i (β-arr). Jednom vezani, β-arestini [[Sterni efekt|sterno]] sprečavaju formiranje G-proteinske sprege, i mogu uključiti druge proteine, što dovodi do stvaranja signalnih kompleksa, koji učestvuju u aktivaciji [[vanćelijskim signalom regulirana kinaza|ERK]] signalnog puta ili receptorske [[Endocitoza|endocitoze]] (internalizacije). Pošto se [[fosforilacija]] tih Ser i Thr ostataka često javlja usljed GPCR aktivacije, β-arr-posredovano G-protein-razdvajanje i internalizacija GPCR receptora su značajni mehanizmi smanjenja senzitivnosti (desenzitizacije).<ref name="pmid11861753">{{cite journal | author = Luttrell LM, Lefkowitz RJ | title = The role of beta-arrestins in the termination and transduction of G-protein-coupled receptor signals | journal = J. Cell. Sci. | volume = 115 | issue = Pt 3 | pages = 455–65 | year = 2002 | pmid = 11861753 | doi = | url = | issn = }}</ref> Zajednički strukturni motiv GPCR receptora je i [[palmitoilacija]] jednog ili više mesta [[C-kraj]]eva ili unutarćelijskih petlji. Palmitoilacija je kovalentna modifikacija [[cistein]]skih (Cys) ostataka, putem dodavanja [[hidrofob]]nih [[acil|acil grupa]]. Ona ima efekte usmjeravanja receptora ka [[holesterol]]om i [[sfingolipid]]om bogatim mikrodomenima [[plazma membrana|plazma membrane]] koji se nazivaju [[lipidni splav]]ovi. Pošto su mnogi nizvodne transduktorske i efektorske molekule GPCR receptora (u šta se uvrštavaju i oni koji učestvuju u [[Negativna povratna sprega|negativnim povratnim]] signalnim putevima) također usmjereni ka lipidnim splavovima, neto efekt palmitoilacije je veoma brza receptorska signalizacija. GPCR receptori odgovaraju na vanćelijske signale koji su posredovani velikim brojem različitih agonista, od proteina do [[biogeni amin|biogenih amina]] i [[proton]]a. Svi oni prenose signal putem mehanizma G-proteinske sprege. To omogućava faktor razmjene [[guanin]]-[[nukleotid]]a ([[Faktor razmjene guanin nukleotida|GEF]]) – domen koji je formiran kombinacijom unutarćelijskih petlji IL-2, IL-3 i obližnjih aminokiselinskih ostataka TM heliksa. == Mehanizam == G protein-spregnuti receptor se aktivira spoljašnjim signalom u vidu liganda ili nekog drugog signalnog posrednika. To uzrokuje konformacijsku promjenu receptora, pa dolazi do aktivacije [[G-protein]]a. Dalji efekt zavisi od tipa G-proteina. === Vezanje liganda === GPCR receptori obuhvataju prijemnike senzornih signalnih posrednika (npr., svjetlo i [[miris]]ne stimulatorne molekule); [[adenozin]], [[bombezin]], [[bradikinin]], [[endotelin]], γ-aminobuterna kiselina ([[Gama-aminobuterna kiselina|GABA]]), [[faktor rasta]] [[hepatocit]]a ([[faktor rasta hepatocita|HGF]]), [[melanokortin]]i, [[neuropeptid Y]], [[opioid]] peptidi, [[opsin]]i, [[somatostatin]], [[tahikinin]]i, članovi familije [[vazoaktivni intestinalni peptid|vazoaktivnih intestinalnih peptida]] i [[vazopresin]], [[biogeni amin]]i (npr., [[dopamin]], [[epinefrin]], [[norepinefrin]], [[histamin]], [[glutamat]] ([[Metabotropni receptor|metabotropni]] efekat), [[glukagon]], [[acetilholin]] ([[muskarin]]ski efekt), i [[serotonin]]); [[hemokin]]i; [[lipid]]ni medijatori [[zapaljenje|upale]] (npr., [[prostaglandin]]i, [[prostanoid]]i, [[trombocit-aktivirajući faktor]], i [[leukotrien]]i) i peptidni hormoni (npr., [[kalcitonin]], C5a [[anafilatoksin]], folikul-stimulirajući hormone ([[Folikulostimulisajući hormon|FSH]]), gonadotropin-oslobađajuće hormone ([[gonadotropin-oslobađajući hormon|GnRH]]), [[neurokinin]], tireotropin-oslobađajuće hormone ([[Tireotropin oslobađajući hormon|TRH]]), i [[oksitocin]]). GPCR receptori reagiraju na stimulanse koji još nisu bili identificirani, poznati su kao [[orfan receptor]]i. Dok se kod drugih receptorskih tipova ligandi uglavnom vežu sa vanjske strane membrane, GPCR [[ligand]]i se većinom vežu unutar transmembranskog domena. Specijalni slučaj su [[proteazom-aktivirani receptor]]i, koje aktivira odsjecanje dijela njihovog vanćelijskog domena.<ref name="pmid12970120">{{cite journal | author = Brass LF | title = Thrombin and platelet activation | journal = Chest | volume = 124 | issue = 3 Suppl | pages = 18S–25S | year = 2003| pmid = 12970120 | pmc = | doi = 10.1378/chest.124.3_suppl.18S| url = }}</ref> === Konformacijske promjene=== [[Transdukcija signala]] kroz membranu, preko receptora, nije potpuno razjašnjena. Poznato je da je neaktivni [[G-protein]] vezan za receptor u njegovom neaktivnom stanju. Nakon vezanja liganda, receptor mijenja [[struktura proteina|konformaciju]] i tako mehanički aktivira G protein, koji se odvaja od receptora. Zatim receptor može ili da aktivira još jedan G protein, ili da se vrati u neaktivno stanje. Iako je ovo objašnjenje suviše pojednostavljeno, ono dovoljno ilustrira sveukupni set akcija. Smatra se da je molekula receptora u [[Konformacijska izomerija|konformacijskoj ravnoteži]] između aktivnih i neaktivnih [[biofizika|biofizičkih]] stanja.<ref>{{cite journal | author=Rubenstein, Lester A. and Lanzara, Richard G. | title=Activation of G protein-coupled receptors entails cysteine modulation of agonist binding | journal=Journal of Molecular Structure (Theochem) | year=1998 | volume=430 | pages=57–71 | url=http://cogprints.org/4095/ | doi=10.1016/S0166-1280(98)90217-2}}</ref> Vezanje liganda za receptor može ravnotežu pomjeriti ka aktivnom stanju receptora.<ref>{{cite web |url=http://www.bio-balance.com/Graphics.htm |title=The biophysical basis for the graphical representations}}</ref> Postoje tri tipa liganda: *[[Agonist (farmakologija)|Agonisti]] su ligandi koji pomeraju ravnotežu u korist aktivnih stanja; *[[inverzni agonist]]i su ligandi koji pomeraju ekvilibrijum u korist neaktivnih stanja; i *neutralni [[Antagonist (farmakologija)|antagonisti]] su ligandi koji ne utiču na ekvilibrij. Još uvijek nije poznato kako se tačno međusobno razlikuju aktivna i neaktivna stanja. === G-proteinski ciklus aktivacije/deaktivacije === {{Glavni|G protein}} Kada je receptor neaktivan, [[Faktor razmjene guanin nukleotida|GEF]] [[Proteinski domen|domen]] može biti vezan za jednu također neaktivnu α-podjedinicu [[Heterotrimerni G protein|heterotrimernog G-proteina]]. [[G-protein]]i su [[Proteinski trimer|trimeri]] α, β i γ podjedinica (poznatih kao Gα, Gβ i Gγ) koje su neaktivne ako su povratno vezane za [[Guanozin-difosfat]] (GDP) (ili alternativno, bez [[guanin]]skog [[nukleotid]]a). One su aktivne kada su vezane za [[Guanozin-trifosfat]] (GTP). Nakon aktivacije receptora, GEF domen [[alosterna regulacija|alosterno]] aktivira G-protein, putem razmjene molekula GDP za GTP na G-protein α-podjedinici. Ćelije održavaju odnos 10:1 [[citosol]]nog GTP:GDP, tako da je obezbijeđena razmjena za GTP. Podjedinice G-proteina se postepeno odvajaju od receptora, kao i međusobno, da bi proizvele Gα-GTP [[monomer]], čvrsto interagujući [[Beta-gama kompleks|Gβγ dimere]], koji su tada slobodni za moduliranje aktivnosti drugih intracelularnih proteina. Do kog stupnja može da dođe do njihove [[difuzija|difuzije]], međutim, je ograničeno Gα [[palmitoilacija|palmitoilacijom]] i prisustvom [[glikozil-fosfatidilinozitol]] (GPI) molekula [[Kovalentna veza|kovalentno]] dodatih na Gγ [[C-kraj]]u. [[Fosfatidilinozitol]]ni dio GPI molekula sadrži dvije [[Hidrofobnost|hidrofobne]] [[acil|acil grupe]] koje učvršćuju GPI-vezane proteine (npr. Gβγ) za [[ćelijska membrana|membranu plazme]], i isto tako u određenoj meri, za lokalni [[lipidni splav]]. (Uporediti sa uticajem palmitoilacije na GPCR lokalizaciju, što je gore raspravljano). Budući da Gα takođe ima sposobnost spore [[GTP-aza|GTP→GDP hidrolize]], neaktivna forma α-podjedinice (Gα-GDP) se vremenom regenerira, čime se omogućava reasocijacija sa Gβγ dimerom i formiranje “odmarajućeg” G-proteina, koji se ponovo može vezati za GPCR i čeka na aktivaciju. Brzina GTP hidrolize je često povećana akcijama jedne druge familije alosterno moduliranih proteina, zvanih [[Regulator G protein signalizacije|regulatori G-protein signalizacije]] ili RGS proteini. Oni su tip [[aktivirajući protein GTPaze|aktivirajućeg proteina GTPaze]] ili GAP. Poznato je da mnogi od primarnih [[Efektor (biologija)|efektorskih]] proteina (npr. [[Adenilat ciklaza|adenilat ciklaze]]), koji postaju aktivirani/deaktivirani nakon interakcije sa Gα-GTP, također imaju akti vnost GAP-a. Na taj način, čak i u ovoj ranoj fazi procesa, GPCR-inicirana signalizacija je sposobna za samo-okončanje. == GPCR signalizacija == Ako aktivni receptor dođe u kontakt sa [[G-protein]]om, on ga može aktivirati. Postoje dokazi da su receptori i G proteini zapravo pre-spregnuti. Naprimjer, vezanje G proteina za receptore ima uticaj na afinitet receptora za ligande. Aktivirani G proteini su vezani za [[Guanozin-trifosfat|GTP]]. Dalji prijenos signala ovisti o tipu G proteina. Enzim [[adenilat-ciklaza]] je primjer ćelijskog proteina koji može biti reguliran G proteinom, u ovom slučaju G proteinom [[Gs alfa podjedinica|G<sub>s</sub>]]. Adenilat ciklaza je aktivirana onda kada se veže za podjedinicu aktiviranog G proteina. Aktivacija adenilat ciklaze se završava kad se G protein vrati u [[Guanozin-difosfat|GDP]]-vezano stanje. Adenilat ciklaze, od kojih je kod ljudi poznato 9 formi koje su vezane za membranu i jedna [[citosol]]na forma, mogu također biti aktivirane ili inhibirane na druge načine, naprimjer putem vezivanja Ca2+/[[kalmodulin]]a. Ovo može promijeniti aktivnost tih enzima na aditivan ili sinergistički način, uporedo sa G proteinima. GPCR aktivirani signalni putevi su ograničeni [[Primarna struktura proteina|primarnom sekvencom]] i [[Tercijarna struktura proteina|tercijarnom strukturom]] GPCR receptora. Nezamjenljivo su određene specifičnom [[Proteinska struktura|konformacijom]] koja je stabilizirana datim [[ligand]]om, kao i dostupnošću [[transduktor]]skih molekula. Smatra se da GPCR receptori koriste dva primarna tipa transduktora: [[G-protein]]e i [[arestin|β-arestine]]. Pošto β-arestini imaju visok [[afinitet (farmakologija)|afinitet]] za [[Fosforilacija|fosforiliranu]] formu većine GPCR receptora, najveći dio prenosa signala je nezaobilazno zavisan od G-proteinske aktivacije. Međutim, tu nema G-protein nezavisnog prijenosa signala, jer uvijek postoji mogućnost odvijanja oba tipa interakcija. === Signalizacija zavisna od G proteina=== Postoje tri glavna [[G-protein]]om posredovana signalna puta. Oni zavise od četiri potklase G-proteina, koje se međusobno razlikuju po [[Homologija sekvence|homologiji sekvence]] ([[Gs alfa podjedinica|G<sub>αs</sub>]], [[Gi alfa podjedinica|G<sub>αi/o</sub>]], [[Gq alfa podjedinica|G<sub>αq/11</sub>]], i [[G12/G13 alfa podjedinice|G<sub>α12/13</sub>]]). Svaka potklasa G-proteina se sastoji od više proteina, od kojih je svaki pritom produkt više [[gen]]a i/ili alternativne [[prerada RNK|varijacije prerade RNK]], što može da proizvede razlike koje se kreću od suptilnih do očiglednih signalnih osobina, iako su općenito dosta dobro grupirane u okviru četiri klase. Pošto su svojstva prijenosa signala raznih mogućih [[Beta-gama kompleks|βγ kombinacija]] međusobno slična, te klase su definirane na temelju izoforme njihove α-podjedinice.<ref name="Wettschureck_2005"/>{{rp|1163}} Dok većina GPCR receptora može aktivirati više od jednog Gα-podtipa, oni imaju sklonost za jedan od podtipova. Kad je aktivirani podtip zavisan od liganda koji je vezan za GPCR, to se naziva [[funkcijska selektivnost]] (koja je također poznata i kao agonist-usmjerena razmjena ili konformacijsko specifični agonizam). Međutim, vezanje bilo kojeg pojedinačnog [[Agonist (farmakologija)|agonista]] može također inicirati aktivaciju više različitih G-proteina, ako on ima sposobnost stabilizacije više konformacija GPCR [[faktor razmene guanin nukleotida|GEF]] domena, čak i u toku jedne interakcije. Pored toga, konformacija koja prvenstveno aktivira jednu Gα [[Proteinska izoforma|izoformu]] može aktivirati neku drugu izoformu, ako je preferirani protein manje dostupan. Pored toga, putevi [[povratna sprega|povratne sprege]] mogu rezultirati i u [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskim modifikacijama]] receptora (npr. [[fosforilacija]]ma), koje mijenjaju G-proteinske sklonosti. Pored svih tih nijansi, uobičajeni GPCR parter je obično definiran na temelju G-proteina, koji je najočevidnije aktiviran [[endogen]]im [[ligand]]om pod [[Fiziologija|fiziološkim]] i/ili [[eksperiment]]alnim uvjetima. ==== G<sub>α</sub> signalizacija ==== # Efektor G<sub>αs</sub> i G<sub>αi/o</sub> puteva je [[ciklični adenozin monofosfat]] (cAMP) generirajući enzim [[adenilat ciklaza]] ili AC. Kod [[sisar]]a, postoji deset različitih AC genskih produkata, od kojih je svaki suptilno specifičan po [[Tkivo|tkivnoj]] distribuciji i/ili funkciji. Svi oni [[katalizator|kataliziraju]] pretvaranje [[citosol]]nog [[adenozin trifosfat]]a (ATP) u [[cAMP]] i svi su direktno stimulirani G-proteinima G<sub>αs</sub> klase. U kontrastu s tim, interakcija sa Gα podjedinicama tipa G<sub>αi/o</sub> , inhibira gewneriranje AC cAMP. Na taj način, GPCR receptori spregnuti sa G<sub>αs</sub> neutraliziraju akcije receptora spregnutih sa G<sub>αi/o</sub> i obratno. Razina citozolnog cAMP može uvjetovati aktivnost raznih cikličnim nukleotidima-kontroliranih ionskih kanala, kao i članova porodice [[serin]]/[[treonin]]-specifične proteinske kinaze|Ser/Thr- specifičnih [[PKA|proteinska kinaza A]] (PKA). Zato se cAMP smatra [[Sistem sekundarnih glasnika|sekundarnim glasnikom]], a PKA sekundarnim [[Efektor (biologija)|efektorom]]. # Efektor G<sub>αq/11</sub> puta [[Fosfolipaza C|fosfolipaza C-β]] (PLCβ), koja katalizira rascijep membranski vezanog [[fosfatidilinozitol 4,5-bisfosfat|fosfatidilinozitol 4,5-bifosfata]] (PIP2) u sekundarne glasnike [[Inozitol trisfosfat|inozitol (1,4,5) trifosfat]] (IP3) i [[Diglicerid|diacilglicerol]] (DAG). IP3 djeluje na [[Inozitol trifosfat receptor|IP3 receptore]] koji su na membrani [[Endoplazmatski retikulum|endoplazmatskog retikuluma]] (ER) i pobuđuje oslobađanje [[Kalcij|Ca<sup>2+</sup>]] iz ER, dok DAG difundira duž [[plazma membrana|plazma membrane]] gdje može aktivirati bilo koju formu sekundarne Ser/Thr kinaze lokalizirane na membrani, tzv. [[Proteinska Kinaza C|proteinske kinaze C]] (PKC). Pošto su mnoge izoforme PKC također aktivirane povećanim razinama unutarćelijskog Ca<sup>2+</sup>, ova dva puta mogu međusobno konvergirati i prenijeti u signal preko istog sekundarnog efektora. Povišeni unutarćelijski Ca<sup>2+</sup> se također veže i [[Alosterna regulacija|alosterno]] aktivira [[kalmodulin]]ske proteine, koji, nakon toga, vežu i alosterno aktiviraju enzime kao što su [[Ca2+/kalmodulin-zavisne proteinske kinaze‎‎|Ca2+/kalmodulin-zavisne kinaze]] (CAMK). # Efektori G<sub>α12/13</sub> puta su tri [[RoGEF domen|RoGEF proteina]] ([[p115-RoGEF]], [[PDZ-RoGEF]], i [[LARG]]), koji kad su vezani za G<sub>α12/13</sub> alosterno aktiviraju [[citosol]]nu [[mala GTPaza|malu GTPazu]], [[Ro familija GTPaza|Ro]]. Jednom vezana za [[GTP]], Ro može aktivirati razne proteine koji su odgovorni za regulaciju [[citoskelet]]a, kao što je [[Ro-vezana proteinska kinaza|Ro-kinaze]] (ROCK). Većina GPCR receptora koji su spregnuti sa G<sub>α12/13</sub> također mogu formirati sprege i sa drugim potklasama, često sa G<sub>αq/11</sub>. ==== Signalizacija Gβγ ==== Gornji opis ne uzima u obzir efekte [[Beta-gama kompleks|Gβγ]]–signalizacije, koji su također značajni, osobito u slučaju aktiviranog G<sub>αi/o</sub>-spregnutog GPCR receptora. Primarni Gβγ efektori su razni ionski kanali, kao što su [[G-protein-spregnuti unutrašnje-ispravljajući kalijski kanali|G-protein-spregnuti unutrašnje-ispravljajući K+ kanali]] (GIRK), [[P-tip kalcijski kanal|P]]/[[Q-tip kalcijski kanal|Q]]-, i [[N-tip kalcijski kanal|N-tip]] [[Naponom-kontrolisani kalcijumski kanal|naponski ovisni Ca<sup>2+</sup> kanali]], kao i neke AC i PLC izoforme, zajedno sa pojedinim izoformama [[PI3K|fosfoinozitid-3-kinaze]] (PI3K). === Signalizacija nezavisna od G-proteina=== Iako se za G receptore misli da oni mogu djelovati samo zajedno sa G proteinima, GPCR receptori mogu prenositi signale i putem mehanizama koji su nezavisniod G-proteina. [[Heterotrimerni G protein]]i isto tako imaju funkcijske uloge koje su nezavisne od GPCR receptora. GPCR receptori mogu samostalno prenositi signal, posredstvom više tipova proteina, kao što su [[Arestin|β-arestin]], [[G protein spregnuti receptor kinaza|GRK]] i [[Src (gen)|Src]]. Osim toga, dodatni skeletni proteini, koji učestvuju u GPCR subćelijskoj lokalizaciji (npr. [[PDZ domen|PDZ-domen]] sadržavajući proteini) mogu također djelovti u prijenosu signala. Efektori su najčešće članovi porodice [[Mitogenom-aktivirane proteinske kinaze|MAPK]]. ==== Primjeri ==== Kasnih [[1990]]. godina, počeli su se akumulirati dokazi da neki GPCR receptori mogu prenositi signala i bez G proteina. Za [[MAPK1|ERK2]] mitogenom aktivirane proteinske kinaze, koje su ključni posrednici prijenosa signala nizvodno od receptorske aktivacije u mnogim putevima, bilo je pokazano da se aktiviraju u odgovoru na [[Ciklični adenozin monofosfat|cAMP]] posredovanu aktivaciju receptora kod [[mulj|plijesni iz mulja]] (''[[Dictyostelium discoideum]]''), unatoć odsustvu spregnutih G proteinskih α- i β-podjedinica.<ref>{{cite journal |author=Kim JY, Haastert PV, Devreotes PN |title=Social senses: G-protein-coupled receptor signaling pathways in Dictyostelium discoideum |journal=Chem. Biol. |volume=3 |issue=4 |pages=239–43 |year=1996|pmid=8807851 |doi= |url= http://www.cell.com/chemistry-biology/retrieve/pii/S1074552196901039}}</ref> U ćelijama [[sisar]]a, za široko proučavani [[Beta-2 adrenergički receptor|β<sub>2</sub>-adreno receptor]] je demonstrirano da aktivira [[MAPK1|ERK2]] put nakon arestinom posredovanog raskida sprege signalizacije koja je posredovana G-proteinom. Na osnovu toga je zaključeno da su neki od mehanizama za koje se ranije vjerovalo da su isključivo vezani za smanjenje osjetljivosti receptora, zapravo primjeri promjene receptorskih puteva, a ne njihovog isključivanja. U ćelijama [[bubreg]]a, za [[bradikininski receptor B2|bradikinin receptor B2]] je pokazano da ragira direktno sa proteinskom [[proteinska tirozinska fosfataza|tirozinskom fosfatazom]]. Prisustvo tirozin-fosforilisane [[imunoreceptorski tirozin-bazirani inhibitorni motiv|ITIM]] (imunoreceptor tirozin-baziranog inhibitornog motiva) sekvence u B2 receptoru je neophodno za njegovo posredovanje te interakcije i naknadno antiproliferativno djejstvo [[bradikinin]]a.<ref>{{cite journal | author=Duchene J, Schanstra JP, Pecher C, Pizard A, Susini C, Esteve JP, Bascands JL, Girolami JP | title=A novel protein-protein interaction between a G protein-coupled receptor and the phosphatase SHP-2 is involved in bradykinin-induced inhibition of cell proliferation | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-10-25_277_43/page/40374 | journal=J Biol Chem | year=2002 | volume=277 | issue=43 | pages=40375–83 | pmid=12177051 | doi=10.1074/jbc.M202744200}}</ref> ==== Nezavisna signalizacija od GPCR==== Iako je ovo relativno nerazvijena oblast, postoje naznake da heterotrimerni G-proteini mogu učestvovati u GPCR-nezavisnom prijenosu signala. Postoje dokazi o njihovoj ulozi uprenosu signala kod skoro svih drugih tipova receptorski posredovane signalizacije, kao što su [[integrin]], [[receptor tirozinska kinaza|receptorske tirozinske kinaze]] (RTK), [[citokinski receptor|citokinskih receptora]] ([[JAK-STAT signalni put|JAK/STAT]]), kao i za modulaciju raznih drugih „pomoćnih“ proteina kao što su [[faktor razmjene guanin nukleotida|GEF]], [[inhibitor disocijacije guanozin nukleotida]] (GDI) i [[fosfataza|proteinske fosfataze]]. Moguće je da postoje i specifični proteini iz ove klase čija je primarna funkcija u okviru GPCR-nezavisnih puteva. ==Putevi cAMP i PIP2 == [[Datoteka:Proteinkinase 1.svg|thumb|300px|Aktivacijski efekti cAMP-a na [[Proteinska kinaza A|proteinsku kinazu A]]]] [[Datoteka:The effect of Rs and Gs in cAMP signal pathway.sr.png|thumb|300px|Uloga Rs-a i Gs-a u [[cAMP]] signalnom putu]] [[Datoteka:The effect of Ri and Gi in cAMP signal pathway.sr.png‎|thumb|300px|Uloga Ri-a i Gi-a u cAMP signalnom putu]] Opisana su dva glavna načina prijenosa signala u kojima učestvuju G protein spregnuti receptori: [[Ciklični adenozin-monofosfat|cAMP]] signalni put i [[fosfatidilinozitol]]ni signalni put.<ref name="Gilman A.G. 1987 615–649"/> ===Signalni put cAMP-a=== Signalni put cAMP sse sastoji od pet glavnih komponenti: * stimulativni [[hormon]]ski receptor (Rs) ili inhibitorni [[hormonski receptor]] (Ri); * stimulativni regulirajući G protein (Gs) ili inhibitorni regulacijski G protein (Gi) * [[Adenilil ciklaza]] * [[Proteinska-kinaza A]] (PKA) * cAMP [[fosfodiesteraza]]. Stimulativni hormonski receptor (Rs) veže stimulativne signalne molekule, dok inhibitorni hormonski receptor (Ri) veže inhibitorne signalne molekule. Stimulativni regulirajući [[G-protein]] formira interakcije sa stimulativnim hormonskim receptorom, a njegove podjedinice, nakon aktivacije, mogu stimulirati aktivnost enzima ili drugi unutarćelijski [[metabolizam]]. Nasuprot tome, inhibitorni regulatorni G protein čini spregu sa inhibitornim [[hormon]]skim receptorom, a njegova α podjedinica, nakon aktivacije, može inhibirati aktivnost enzima ili drugi unutaćelijski [[metabolizam]]. [[Adenilil-ciklaza]] je glukoprotein sa 12 [[Transmembranski domen|transmembranskih]] heliksa. Ona katalizira prijelaz [[ATP]]-a u [[cAMP]], uz pomoć [[kofaktor]]a [[Magnezij|Mg<sup>2+</sup>]] ili [[Mangan|Mn<sup>2+</sup>]]. Nastali cAMP je [[drugi glasnik|sekundarni glasnik]] u ćelijskom metabolizmu i [[Alosterna regulacija|alosterni]] aktivator proteinske kinaze A. [[Proteinska kinaza A]] je važan enzim ćelijskog metabolizma. Ima sposobnost regulacije ćelijskog metabolizma putem [[Fosforilacija|fosforilacije]] specifičnih namjenskih enzima u metaboličkom putu. Takođe može regulirati ispoljavanje specifičnih gena, ćelijsku sekreciju i membransku propustljivost. Ovaj enzim sadrži po dvije katalitske i regulacijske podjedinice. Kompleks je neaktivan u odsustvu cAMP-a, a kada se on veže za regulacijske podjedinice, mijenja se njihova [[Konformacijski izomerizam|konformacija]] i dolazi do disocijacije regulatornih podjedinica. Time se aktivira proteinska kinaza A i omogućavaju dalji biološki efekti. [[Fosfodiesteraza|cAMP-fosfodiesteraza]] je enzim koji može da razgradi cAMP do [[Adenozin-monofosfat|5'-AMP-a]], čime se signal okončava. === Fosfatidilinozitolni signalni put === U signalnom putu [[fosfatidilinozitol]]a, vanćelijska signalna molekula se veže za G protein spregnuti receptor ([[Gq alfa podjedinica|G<sub>q</sub>]]) na ćelijskoj površini i aktivira [[fosfolipaza C|fosfolipazu C]], koja je smještena na [[ćelijska membrana|ćelijskoj membrani]]. [[Lipaza]] hidrolizira [[Fosfatidilinozitol 4,5-bisfosfat|fosfatidilinozitol 4,5-bisfosfat (PIP2)]] u dva sekundarna glasnika: [[Inozitol trisfosfat|inozitol 1,4,5-trisfosfat (IP3)]] i [[Diacilglicerol|diacilglicerol (DAG)]]. IP3 se veže za receptor u membrani glatkog [[Endoplazmataki retikulum|endoplazmatskog retikuluma]] i [[mitohondrija]], čime pomaže otvaranje Ca<sup>2+</sup> kanala. DAG pomaže aktivaciju [[Proteinska kinaza C|proteinske kinaze C (PKC)]], koja fosforilizira mnoge druge proteine, mijenjajući time njihove katalitske aktivnosti, što dovodi do ćelijskog odgovora. Također je značajno i djelovanje Ca<sup>2+</sup> iona. Oni zajedno sa DAG-om aktiviraju PKC i mogu da dovedu do aktivacije [[Ca2+/kalmodulin-zavisne proteinske kinaze|CaM kinaznog]] puta, u kojem kalcijem modulirani protein [[kalmodulin]] (CaM) veže Ca<sup>2+</sup>, podliježući promeni konformacije, a aktivira CaM kinazu II. Ona ima jedinstvenu sposobnost povećanja svog afiniteta vezanja za CaM putem autofosforilacije, što CaM čini nedostupnim za aktivaciju drugih enzima. Kinaza zatim fosforilizira ciljne enzime, čime regulira njihove aktivnosti. Ova dva signalna puta povezuje Ca<sup>2+</sup>-CaM, koji je također regulacijska podjedinica [[adenilil-ciklaza|adenilil ciklaze]] i [[fosfodiesteraza|fosfodiesteraze]] u cAMP signalnom putu. == Regulacija receptora == Receptori koji su spregnuti sa G proteinom, spodložni su desenzitaciji, ako su dugotrajno izloženi njihovom ligandu. Poznate su dvije forme desenzitizacije: * [[homologna desenzitizacija]], pri kojoj aktivirani GPCR proizvodi sanjeni odgovor, i * [[heterologna desenzitizacija]], kada aktivirani GPCR uzrokuje umanjenje odgovora drugih receptora. Ključna reakcija ovog procesa je [[fosforilacija]] unutarćelijskog (ili [[citoplazma|citosolnog]]) receptorskog domena [[proteinska kinaza|proteinskim kinazama]]. === Fosforilacija cAMP zavisnom proteinskom kinazom === [[Proteinska kinaza A|Proteinske kinaze A]] (od cikličnog AMP-a zavisne proteinske kinaze) se aktiviraju signalnim lancom koji počinje od aktiviranog G proteina, uz posredovanje [[adenilat ciklaza|adenilat ciklaze]] i [[Ciklični adenozin monofosfat|cikličnog AMP-a]] (cAMP-a). U mehanizmu povratne sprege, ove kinaze, nakon aktivacije, fosforiliziraju receptor. Što duže receptor ostaje aktivan, to se aktiviraju više kinaze, pa je utoliko više fosforiliziranih receptora. Kod [[Beta-2 adrenergički receptor|β<sub>2</sub>-adrenoceptora]], ta fosforilacija izaziva promjeni sprege, od G<sub>s</sub> klase G-proteina do [[Gi alfa podjedinica|G<sub>i</sub>]] klase.<ref name="pmid11053129">{{cite journal | author = Chen-Izu Y, Xiao RP, Izu LT, Cheng H, Kuschel M, Spurgeon H, Lakatta EG | title = G(i)-dependent localization of beta(2)-adrenergic receptor signaling to L-type Ca(2+) channels | url = https://archive.org/details/sim_biophysical-journal_2000-11_79_5/page/2547 | journal = Biophys. J. | volume = 79 | issue = 5 | pages = 2547–56 | year = 2000| pmid = 11053129 | pmc = 1301137 | doi = 10.1016/S0006-3495(00)76495-2 }}</ref> PKA posredovana fosforilacija može izazvati heterologno smanjenje osjetljivosti receptora.<ref name="pmid14744258">{{cite journal | author = Tan CM, Brady AE, Nickols HH, Wang Q, Limbird LE | title = Membrane trafficking of G protein-coupled receptors | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-pharmacology-and-toxicology_2004_44/page/559 | journal = Annu. Rev. Pharmacol. Toxicol. | volume = 44 | issue = | pages = 559–609 | year = 2004 | pmid = 14744258 | doi = 10.1146/annurev.pharmtox.44.101802.121558 }}</ref> === Fosforilacija posredstvom GRK kinaza === [[Kinaze]] G protein spregnutih receptora (GRK) su proteinske kinaze koje fosforiliziraju GPCR receptore. Fosforilacija receptora može izazvati dvije posljedice: # '''Translokacija''': Receptor se, zajedno sa dijelom membrane u kojoj je lociran, unosi u unutrašnjost ćelije, gdje se defosforilizira u kiselom okruženju [[vezikula]],<ref name="pmid8995214">{{cite journal | author = Krueger KM, Daaka Y, Pitcher JA, Lefkowitz RJ | title = The role of sequestration in G protein-coupled receptor resensitization. Regulation of β<sub>2</sub>-adrenergic receptor dephosphorylation by vesicular acidification | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-01-03_272_1/page/n11 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 1 | pages = 5–8 | year = 1997 | pmid = 8995214 | doi = 10.1074/jbc.272.1.5 }}</ref> a zatim se vraća u membranu. Ovaj mehanizam se koristi za regulaciju dugotrajnog izlaganja, na primjer [[hormon]]ima. Alternativno, receptor može biti podvrgnut [[lizosom]]noj degradaciji ili ostati internaliziran, kada se smatra da učestvuje u inicijaciji signalizacije, čija je priroda zavisna od lokalizacije internalizirane vezikule.<ref name="pmid14744258"/> # Vezanje ''[[arestin]]a'': Fosforilizirani receptor se može vezati za molekule arestina, čime se sprečava vezanje za G proteine, pa se efektivno isključuje tokom nekog perioda. Tom mehanizmu se podvrgava naprimjer [[rodopsin]] u ćelijama [[mrežnjača|mrežnjače]] tokom kompenzacije za izlaganje jakom svjetlu. U mnogim slučajevima, vezanje arestina za receptor je preduvjet za premještanje. Naprimjer, beta-arestin koji je vezan za β<sub>2</sub>-adrenoreceptore, djeluje kao adapter vezanja [[klatrin]]a i s beta-podjedinicom [[AP2 adapter|AP2]] (klatrin adapterskog molekula). Tako arestin ovdje djeluje kao osnova za montažu komponenti potrebnih za [[klatrin]]ski posredovanu [[endocitoza|endocitozu]] β<sub>2</sub>-adrenoreceptora.<ref name="pmid10770944">{{cite journal | author = Laporte SA, Oakley RH, Holt JA, Barak LS, Caron MG | title = The interaction of β-arrestin with the AP-2 adaptor is required for the clustering of β<sub>2</sub>-adrenergic receptor into clathrin-coated pits | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-07-28_275_30/page/23120 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 30 | pages = 23120–6 | year = 2000 | pmid = 10770944 | doi = 10.1074/jbc.M002581200 }}</ref><ref name="pmid10097102">{{cite journal | author = Laporte SA, Oakley RH, Zhang J, Holt JA, Ferguson SS, Caron MG, Barak LS | title = The beta2-adrenergic receptor/betaarrestin complex recruits the clathrin adaptor AP-2 during endocytosis | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-03-30_96_7/page/3712 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 96 | issue = 7 | pages = 3712–7 | year = 1999 | pmid = 10097102 | doi = 10.1073/pnas.96.7.3712| pmc = 22359 }}</ref> === Mehanizmi terminacije GPCR signala === Kao što je gore razrađeno, G-proteini mogu prekinuti sopstvenu aktivaciju posredstvom njihovog unutrašnjeg [[GTPaza|GTP→GDP hidroliznog]] djejstva. Međutim, ta reakcija teče malom [[Konstanta brzine hemijske reakcije|brzinom]] (≈0,02 puta/sekundi), tako da je bez drugih faktora potrebno oko 50 sekundi da se jedan G-protein deaktivira. Postoji oko 30 [[Proteinska izoforma|izoformi]] [[Regulator G protein signalizacije|RGS proteina]], koj u vezi sa Gα, putem njihovog [[Aktivirajući protein GTPaza|GAP domena]], ubrzavaju hidrolizu na oko ≈30 puta/sekundi. Ovo povećanje brzine od oko 1.500 puta, omogućava ćeliji brzi odgovor na spoljašnje signale i proizvodi prostornu [[Ugaona rezolucija|rezoluciju]] usljed ograničene količine [[drugi glasnik|sekundarnog glasnika]] koja se može generirati, kao i ograničenog rastojanja, na koje se G-protein može pomjeriti raspršavanjem tokom 0,03 sekunde. RGS proteini su uglavnom nespecifični u njihovoj sposobnosti da aktiviraju G proteine. Izbor RGS proteina koji učestvuje u datom signalnom putu prvenstveno zavisi od tipa tkiva i GPCR receptora. RGS proteini imaju dodatnu funkciju u povećanju brzine razmjene GTP-GDP na GPCR receptorima. Prema tome, oni djeluju poput GEF-a, čime dodatno doprinose povećanju rezolucije GPCR signalizacije. GPCR receptori također mogu proizvediti [[homologna desenzitizacija|homolognu desenzitizaciju]]. Do toga može doći na sljedeće načine: # direktan rezultat [[teorija receptora|dejstva liganda]], kada promjena [[Proteinska struktura|konformacije]] omogućava uključivanje [[G protein spregnuti receptor kinaza|GRK kinaza]] koje [[fosforilacija|fosforilišu]] razne [[serin]]ske/[[treonin]]ske ostatke na IL-3 i repu [[C-kraj]]a. Nakon fosforilacije GRK, afinitet GPCR receptora za [[arestin|β-arestin]] (β-arestin-1/2 u većini tkiva) se povećava. Vezanje β-arestina može [[Sterni efekt|sterno]] onemogućiti spregu G-proteina. Oni isto tako mogu inicirati proces [[Receptorom posredovana endocitoza|internalizacije receptora]] putem [[receptorom posredovana endocitoza|klatrinom posredovane endocitoze]]. Do smanjenja osjetljivosti receptora na ovaj način može doći samo u prisustvu liganda, pa se ona naziva [[homologna desenzitizacija|homolognom desenzitizacijom]]<ref name="pmid11861753"/> # afinitet za β-arestin se može povećati nezavisno od izlaganja ligandu i posredovanja GRK. Do toga dolazi pomoću fosforilacije različitih Ser/Thr mjesta (također na IL-3 i repu [[C-kraj]]a) djejstvom PKC i PKA. Te fosforilacije su često dovoljne da spriječe formiranje sprege sa G-proteinima. # PKC/PKA mogu fosforilirati GRK kinaze, što može izazvati dalju fosforilaciju GPCR receptora i vezanje β arestina. Taj proces je nezavisan od koncentracije liganda. Ova dva zadnja mehanizma omogućavaju slabljenje osjetljivosti GPCR receptora, pod uticajem drugih receptora ([[heterologna desenzitizacija]]). GRK kinize također mogu sadržavati GAP domene i tako doprinijeti inaktivaciji, mehanizmom koji je nezavisan od kinaza. Pojavljuju se i kombinacije ovih mehanizama. Nakon vezivanja β-arestina za GPCR, on podliježe konformacijskoj promjeni koja mu omogućava da bude osnovni protein adapterskog kompleksa pod nazivom [[AP2-adapter|AP-2]], a koji može da uključiti protein [[klatrin]]. Ako dovoljan broj receptora u datoj lokalnoj oblasti, na ovaj način aktivira [[klatrin]], oni formiraju agregate i [[ćelijska membrana|membrana]] se deformira ka unutrašnjosti ćelije, što je rezultat interakcije između molekula klatrina u procesu [[opsonin|opsonizacije]]. Kad je udubljenje jednom formirano, [[ćelijska membrana]], pod uticajem dva druga proteina zvana [[amfifizin]] i [[dinamin]], formira [[endocitoza|endocitoznu]] [[vezikula|vezikulu]]. Zatim se adapterske molekule i klatrin razdvajaju, a receptor se vraća u proteinsku membranu ili se razlaže u [[lizosom]]ima.<ref>{{cite journal |title=Clathrin-Dependent Mechanisms of G Protein-coupled Receptor Endocytosis |author= Breann L. Wolfe, JoAnn Trejo |year = 2007 |doi=10.1111/j.1600-0854.2007.00551.x |volume = 8 |issue = 5 |pages = 462–470 |url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0854.2007.00551.x/full}}</ref> Na bilo kojoj tački ovog procesa, β-arestini mogu uključiti i druge proteine, kao što su [[nereceptorska tirozinska kinaza]] (nRTK) i [[Src (gen)|c-SRC]], koji mogu pokrenuti aktivaciju [[Ekstracelularnim signalom regulisana kinaza|ERK1/2]] ili drugih [[Mitogenom-aktivirane proteinske kinaze|mitogenom aktiviranih proteinskih kinaza]] (MAPK). Ove prenose signal putem, naprimer, fosforilacije [[Mala GTPaza|malih GTP-aza]], [[Ras potfamilija|Ras]] ili direktnog uključivanja proteina [[MAPK/ERK put|ERK kaskade]] (i.e., [[Raf-1]], [[Mitogenom-aktivirana proteinska kinaza kinaza|MEK]], ERK-1/2), kada se signalizacija inicira usljed njihove prostorne kolokacije. Još jedna meta c-SRC kinaze su [[dinamin]]ske molekula koji učestvuju u endocitozi. Dinamini se [[polimerizacija|polimerizuju]] oko vrata ulazećih vezikula, a njihova fosforilacija c-SRC kinazom daje energiju koja je neophodna za konformacijsku promjenu kojom se ostvaruje finalno odvajanje od membrane. === Ćelijska regulacija GPCR === Smanjenje osjetljivosti receptora je posredovano kombinacijom fosforilacije, vezanja β-arestina i endocitoze. Do umanjenog odgovora dolazi kad se [[endosom]] koji sadrži receptor spoji sa [[lizosom]]om. Lizosomne membrane su bogate protonskim pumpama, te njihova unutrašnjost ima nizak pH (≈4.8 vs. pH≈7.2 [[citosol]]a), što izaziva [[Denaturacija|denaturaciju]] GPCR receptora. Dodatno, lizosomi sadrže mnoge [[degradativni enzim|degradativne enzime]], uključujući [[proteaza|proteaze]], koje djeluju samo na takvim niskim [[pH vrijednost]]ima, tako da može doći do razlaganja peptidnih veza GPCR receptora. Niz faktora uslovljava to da li će receptor biti razložen ili vraćen u membranu. Neki od njih su tip receptora i veličina signala. GPCR regulacija je dodatno posredovana faktorima transkripcije [[gen]]a. Ti faktori mogu povećati ili umanjiti [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] i tako uvjete za formiranje novih receptora (tzv. povećana ili umanjena regulacija). == Oligomeracija receptora == G protein spregnuti receptori mogu formirati [[heterodimer]]e kao što su [[Proteinski dimer|homo]]- i [[Proteinski dimer|heterodimeri]], te kompleksnije [[oligomer]]ne strukture. Direktne receptor-receptor interakcije mogu, od neaktivnih monomera, formirati funkcijske receptore. Pokazano je da je heterodimerizacija ključna za funkcioniranje receptora kao što su metabotropni GABA(B) receptori. Uloga [[oligomer]]izacija u tome nije dovoljno razjašnjena. Smatra se da taj fenomen na određen način doprinosi farmakološkoj [[heterogenost]]i GPCR receptora. Ovaj fenomen se i dalje aktivno istražuje. Eksperimentalno je pokazano da GPCR himere ili skraćeni fragmenti, koji su individualno neaktivni, postaju sposobni za vezanja i signalizacije ako se ispoljavaju u istoj membrani.<ref name="Maggio_1993">{{cite journal |title=Coexpression studies with mutant muscarinic/adrenergic receptors provide evidence for intermolecular "cross-talk" between G-protein-linked receptors |author=Maggio, R.; Vogel, Z.; Wess, J. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |year=1993 |volume=90 |pages=3103 |url=http://www.pnas.org/content/90/7/3103.full.pdf |access-date=18. 6. 2016 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924170025/http://www.pnas.org/content/90/7/3103.full.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Maggio_1996">{{cite journal |title=Functional role of the third cytoplasmic loop in muscarinic receptor dimerization |author=Maggio, R.; Barbier, P.; Fornai, F.; Corsini, G. U. |journal=J. Biol. Chem. |year=1996 |volume=271 |pages=31055 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8940100}}</ref> Ovo zapažanje, samo po sebi, ne identificira ulogu oligomerizacije u funkciji GPCR , ali demonstrira da [[Protein-protein interakcija|receptor-receptor interakcije]] mogu uticati na vezanje agonista i interakcije sa G proteinima. Isto tako, može se zaključiti da su međumolekulske interakcije jednako važne kao i unutarmolekulske, koje direktno proizvode aktivaciju receptora. [[Datoteka:Protein GABBR1 PDB 1srz.png|thumb|right|250px|Struktura drugog komplementa kontrolnog proteinskog modula [[GABBR2|GABA<sub>B</sub>R2]] receptora]] Nakon publikacije ovih nalaza, izveden je znatan broj studija o GPCR dimerizaciji.<ref name="Bouvier_2001">{{cite journal |title=Oligomerization of G-protein-coupled transmitter receptors. |author=Bouvier, M. |journal=Nat. Rev. Neurosci. |year=2001 |volume=2 |pages=274 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11283750}}</ref><ref name="Milligan_2001">Milligan, G. J. Cell Sci. 2001, 114, 1265.</ref><ref name="Rios_2001">Rios, C. D.; Jordan, B. A.; Gomes, I.; Devi, L. A. Pharmacol. Ther. 2001, 92, 71.</ref><ref name="George_2001">George, S. R.; O’Dowd, B. F.; Lee, S. P. Nat. Rev. Drug Discovery 2002, 1, 808.</ref><ref name="Agnati_2003">Agnati, L. F.; Ferre, S.; Lluis, C.; Franco, R.; Fuxe, K. Pharmacol. Rev. 2003, 55, 509.</ref><ref name="Franco_2003">{{cite journal |title=Marked changes in signal transduction upon heteromerization of dopamine D1 and histamine H3 receptors |author=Franco, R.; Canals, M.; Marcellino, D.; Ferre, S.; Agnati, L.; Mallol, J.; Casado, V.; Ciruela, F.; Fuxe, K.; Lluis, C.; Canela, E. I. |journal=Trends Biochem. Sci. |year=2003 |volume=28 |pages=238 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2697789/ |doi=10.1111/j.1476-5381.2009.00152.x}}</ref><ref name="Kroeger_2003">Kroeger, K. M.; Pfleger, K. D.; Eidne, K. A. Front Neuroendocrinol. 2003, 24, 254</ref><ref name="Terrillon_2004">Terrillon, S.; Bouvier, M. EMBO Rep. 2004, 5, 30.</ref><ref name="Park_2004">Park, P. S.; Filipek, S.; Wells, J. W.; Palczewski, K. Biochemistry 2004, 43, 15643.</ref><ref name="Maggio_2005">Maggio, R.; Novi, F.; Scarselli, M.; Corsini, G. U. FEBS J. 2005, 272, 2939.</ref> Uprkos tome razumevanje funkcionog značaja oligomerizacije je i dalje nepotpuno, a u nekim slučajevima i kontroverzno.<ref name="Bulenger_2005">Bulenger, S.; Marullo, S.; Bouvier, M. Trends Pharmacol. Sci. 2005, 26, 131.</ref> Do ovog zaključka takođe su došli Terilon i Bouvier u nedavnom pregledu GPCR dimerizacije.<ref name="Terrillon_2004"/> Najbolje ispitani primjeri oligomeranih receptora su metabotropni [[GABAB receptor|GABA<sub>B</sub> receptori]]. Ovi receptori se formiraju heterodimerizacijom [[GABBR1|GABA<sub>B</sub>R1]] i [[GABBR2|GABA<sub>B</sub>R2]] podjedinica. Izražavanje GABA<sub>B</sub>R1 bez GABA<sub>B</sub>R2 u heterolognim sistemima izaziva zadržavanje te podjedinice u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Ispoljavanje samo GABA<sub>B</sub>R2 podjedinice, međutim, dovodi do njenog izlaska na površini ćelije, gdje nije funkcionalna (tj. receptor ne veže agonist, pa ne pokreće odgovor nakon izlaganja agonistu). Kad se obje podjedinice ispoljavaju zajedno, funkcijski receptori dospijevaju na ćelijsku površinu. Pokazano je da GABA<sub>B</sub>R2 vezivanje za GABA<sub>B</sub>R1 izaziva maskiranje retencionog signala<ref name="pmid10939334">{{cite journal | author = Margeta-Mitrovic M, Jan YN, Jan LY | title = A trafficking checkpoint controls GABA(B) receptor heterodimerization | journal = Neuron | volume = 27 | issue = 1 | pages = 97–106 | year = 2000 | pmid = 10939334 | doi = 10.1016/S0896-6273(00)00012-X }}</ref> funkcionalnih receptora.<ref name="pmid9872316">{{cite journal | author = White JH, Wise A, Main MJ, Green A, Fraser NJ, Disney GH, Barnes AA, Emson P, Foord SM, Marshall FH | title = Heterodimerization is required for the formation of a functional GABA(B) receptor | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-12-17_396_6712/page/678 | journal = Nature | volume = 396 | issue = 6712 | pages = 679–82 | year = 1998 | pmid = 9872316 | doi = 10.1038/25354 }}</ref><ref name="Kaupmann_1998">Kaupmann, K.; Malitschek, B.; Schuler, V.; Heid, J.; Froestl, W.; Beck, P.; Mosbacher, J.; Bischoff, S.; Kulik, A.; Shigemoto, R.; Karschin, A.; Bettler, B. Nature 1998, 396, 683.</ref><ref name="Marshall_1999">Marshall, F. H.; Jones, K. A.; Kaupmann, K.; Bettler, B. Trends Pharmacol. Sci. 1999, 20, 396.</ref><ref name="Mohler_1999">Mohler, H.; Fritschy, J. M. Trends Pharmacol. Sci. 1999, 20, 87.</ref> [[Datoteka:1EWK anim.gif|thumb|right|320px|Dimer [[N-kraj]]a [[Metabotropni glutamatni receptor 1|metabotropnog glutamatnog receptora 1]]]] U ovom slučaju je utvrđeno da se strukturna ponuda nalazi u [[C-kraj]]u, gde postoji sekvenca sklona formiranju interakcija ''namotanog kalema''.<ref name="pmid10939334"/> Ovo je u suprotnosti s jednim drugim članom familije GPCR receptora, [[Metabotropni glutamatni receptor 1|glutamatnim receptorom tipa 1]], gdje se dimerizacija javlja na [[N-kraj]]u.<ref name="Kunishima_2000">{{cite journal |title=Structural basis of glutamate recognition by a dimeric metabotropic glutamate receptor |author=Kunishima, N.; Shimada, Y.; Tsuji, Y.; Sato, T.; Yamamoto, M.; Kumasaka, T.; Nakanishi, S.; Jingami, H.; Morikawa, K. |journal=Nature |year=2000 |volume=407 |pages=971 |url= http://www.nature.com/nature/journal/v407/n6807/abs/407971a0.html |doi=10.1038/35039564}}</ref> Njegov veliki domen ''“muholovke“'' je strukturno sličan sa veznim domenom [[Glutamatni receptor|glutamatnih receptorskih kanala]], gdje oni formiraju stabilne [[oligomer]]ne forme.<ref name="Bockaert_1999">{{cite journal |title=Molecular tinkering of G protein-coupled receptors: an evolutionary success |author=Bockaert, J.; Pin, J. P. |journal=EMBO J. |year=1999 |volume=18 |pages=1723 |url=http://www.nature.com/emboj/journal/v18/n7/full/7591600a.html |doi=10.1093/emboj/18.7.1723 |access-date=18. 6. 2016 |archive-date=12. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112222246/http://www.nature.com/emboj/journal/v18/n7/full/7591600a.html |url-status=dead }}</ref> Iako su ovi primjeri specijalni slučajevi, postoje dokazi da se GPCR receptori dimerizuju da bi mogli djelovati kao molekulski pratioci, najčešće da bi katalizirali sopstveno savijanje i transport do ćelijske površine. Dokazi su najdostupniji za familiju A GPCR receptora, npr. [[Arginin vazopresinski receptor 2|V2 vazopresinske receptore]]<ref name="Zhu_1998">{{cite journal |title=Truncated V2 vasopressin receptors as negative regulators of wild-type V2 receptor function |author=Zhu, X.; Wess |journal=J. Biochemistry |year=1998 |volume=37 |pages=15773 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9843382}}</ref><ref name="Morello_2000">{{cite journal |title = Pharmacological chaperones rescue cell-surface expression and function of misfolded V2 vasopressin receptor mutants |author=Morello, J. P.; Salahpour, A.; Laperriere, A.; Bernier, V.; Arthus, M. F.; Lonergan, M.; Petaja-Repo, U.; Angers, S.; Morin, D.; Bichet, D. G.; Bouvier, M. |journal = J. Clin. Invest. |year=2000 |volume=105 |pages = 887. |url=http://www.jci.org/articles/view/8688 |doi=10.1172/JCI8688}}</ref> i [[CCR5|hemokinski receptor CCR5]].<ref name="Maggio_2005"/><ref name="Benkirane_1997">{{cite journal |title=Mechanism of transdominant inhibition of CCR5-mediated HIV-1 infection by ccr5delta32 |author=Benkirane, M.; Jin, D. Y.; Chun, R. F.; Koup, R. A.; Jeang, K. T. |journal=J. Biol. Chem. |year=1997 |volume=272 |pages=30603 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9388191}}</ref> Uloga dimerizacije u GPCR [[Ontogeneza|ontogenezi]] ne isključuje mogućnost da onda kada jednom receptor dosegne ćelijsku površinu, njegovo oligomerno stanje ne može biti dinamički regulirano ligandom. Eksperimenti koji su zasnovani na [[Fluorescentno rezonantni energetski transfer|Fluorescentno-rezonantnom energetskom transferu]] (FRET) i bioluminescentnom energetskom transferu ([[Fluorescentno rezonantni energetski transfer|BRET]]) su pokazali da mnogi GPCR receptori postoje kao [[oligomer]]i ili su bar u blisko pakovanim klasterima, u membranama živih ćelija.<ref name="Bouvier_2001"/><ref name="Milligan_2001"/><ref name="Rios_2001"/><ref name="George_2001"/><ref name="Agnati_2003"/><ref name="Franco_2003"/><ref name="Kroeger_2003"/><ref name="Terrillon_2004"/> Međutim, oni su samo marginalno doprinijeli poboljšanju razumijevanja funkcijske relevantnosti. Pošto većina tih studija pokazuje da vezanje agonista ne proizvodi znatnu promjenu optičkog signala, može se zaključiti da su GPCR receptori konstitucijski [[Proteinski dimer|dimeri]] i da se takva supramolekulska organizacija ne sprečava stanjem aktivacije proteina. Iz brojnih FRET i BRET mjerenja proizilazi da nema povećanja udjela, niti do razgradnje dimernog stanja, te da dimeri nisu neohodni za receptorski posredovanu aktivaciju G proteina. Alternativna interpretacija je da nema dokaza koji bi potvrdiliu da dimerni GPCR receptori nisu jednokratne strukture za ostvarivanje produktivne interakcije sa [[Heterotrimerni G protein|G proteinskim heterotrimerom]]. Strukturni i biohemijski dokazi sugeriraju da vezivna površina G proteinskog trimera može ući u interakciju sa dimernim GPCR receptorom,<ref>{{cite journal |title = Dimerization of G-protein-coupled receptors |author = Dean, M. K.; Higgs, C.; Smith, R. E.; Bywater, R. P.; Snell, C. R.; Scott, P. D.; Upton, G. J.; Howe, T. J.; Reynolds, C. A. |journal = J. Med. Chem. |year = 2001 |volume = 44 |pages = 4595 |url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11741478}}</ref><ref>{{cite journal |title = A concept for G protein activation by G protein-coupled receptor dimers: the transducin/rhodopsin interface. |author = Filipek, S.; Krzysko, K. A.; Fotiadis, D.; Liang, Y.; Saperstein, D. A.; Engel, A.; Palczewski, K. |journal = Photochem. Photobiol. Sci. |year = 2004 |volume = 3 |pages = 628 |url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15170495}}</ref> mada se neka zapažanja mogu interpretirati kao indikacija da citosolni region monomernog GPCR receptora podleže znatnim konformacionim promenama nakon interakcije sa G proteinom.<ref>{{cite journal |title = How activated receptors couple to G proteins |author = Hamm, H. E. |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |year = 2001 | volume = 98 |pages = 4819 |url = http://www.pnas.org/content/98/9/4819.full.pdf | doi = 10.1073ypnas.011099798}}</ref> Nedavno je u elegantnim eksperimentima, koji su uključivali kombinacije [[Masena spektrometrija|masene spektrometrije]], nakon hemijskog povezivanja i [[neutron]]skog rasipanja u rastvoru, nedvosmileno pokazano da je kompleks između prečišćenog, aktiviranog [[Leukotrienski B4 receptor|leukotrienskog B4 receptora]] BLT<sub>1</sub> i [[Gi alfa podjedinica|Gi<sub>&alpha;2&beta;1&gamma;2</sub>]] pentamerni sklop jednog dimernog receptora i heterotrimernog G proteina.<ref>{{cite journal |title = G Protein Activation by the Leukotriene B4 Receptor Dimer |author = Baneres, J. L.; Parello, J. J. |journal = Mol. Biol. |year = 2003 |volume = 329 |pages = 815 |url = http://www.jbc.org/content/283/30/21084.full |doi= 10.1074/jbc.M710419200}}</ref> == Porijeklo i diversifikacija superfamilije == Prenos signala koji je posredovan GPCR superfamilijom datira iz razdoblja pojave prvih oblika [[metazoa|višećelijskih organizama]]. Nedavna istraživanja su pokazala da su GPCR receptori, koji slični receptorima [[sisar]]a prisutni u [[carstvo (biologija)|carstvu]] [[Gljive|gljiva]] i da se mogu klasificirati na osnovu GRAFS sistema koji počiva na obilježjima GPCR.<ref>{{cite journal | author=Krishnan A, Alme´n MS, Fredriksson R, Schiöth HB | title=The Origin of GPCRs: Identification of Mammalian like Rhodopsin, Adhesion, Glutamate and Frizzled GPCRs in Fungi | journal=PLoS ONE | year=2012 | pages=e29817 | pmid= 22238661 | doi=10.1371/journal.pone.0029817}}</ref> Identifikacija članova superfamilije širom [[eukariot]]skog domena i upoređivanje specifičnih motiva je sugeriralo zaključak da GPCR superfamilija ima zajedničko porijeklo.<ref>{{cite journal | author=Nordström KJ, Sällman Almén M, Edstam MM, Fredriksson R, Schiöth HB | title=Independent HHsearch, Needleman–Wunsch-Based, and Motif Analyses Reveal the Overall Hierarchy for Most of the G Protein-Coupled Receptor Families | journal=Mol Biol Evol | year=2011 | pages=2471–80| pmid= 21402729 | doi=10.1093/molbev/msr061}}</ref> Na osnovu analize karakterističnih motiva, slijedi da su tri, od pet, GRAFS familija (''rodopsinska'', ''adheziona'' i ''uvojita''), evoluirale iz oblika u kojima je i ''Dictyostelium discoideum'' . sa cAMP receptorima, prije razdvajanja [[taksona ''Opisthoconta''. Kasnije je nastala sekretinska familija, iz adhezijske receptorske familije, prije nego što su se odvojili [[nematoda|valjkasti crvi]] (nematode). == ''Dictyostelium discoideum'' == Kod organizma ''[[Dictyostelium discoideum]]'' je nedavno bio identificiran novi GPCR, koji sadrži lipidno kinazni domen. On regulira iskaztivanja ćelijske gustine.<ref>{{cite journal | author=Bakthavatsalam D, Brazill D, Gomer RH, Eichinger L, Rivero F, Noegel AA | title=A G protein-coupled receptor with a lipid kinase domain is involved in cell-density sensing | journal=Curr Biol | year=2007 | volume=17 | issue=10 | pages=892–7 | pmid= 17481898 | doi=10.1016/j.cub.2007.04.029}}</ref> ==Također pogledajte== *[[G-protein]] *[[Receptor (biohemija)|Receptor]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi== * {{MeshName|G-protein-coupled+receptors}} * [http://www.cellsignal.com/reference/pathway/MAPK_G_Protein.html G protein spregnuti receptori - MAPK/Erk signalizacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140120112711/http://www.cellsignal.com/reference/pathway/MAPK_G_Protein.html |date=20. 1. 2014 }} {{Commons|G-protein receptor}} [[Kategorija:Membranska biologija]] [[Kategorija:Transdukcija signala]] [[Kategorija:Receptori spregnuti sa G-proteinom]] [[Kategorija:Proteinske natporodice]] [[Kategorija:Integralni membranski proteini]] [[Kategorija:Proteinske porodice]] q5se9qgr36a1hfr72r8n4hf206hxqa7 Historija željeznice u Bosni i Hercegovini 0 417590 3933213 3896972 2026-10-01T03:23:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933213 wikitext text/x-wiki [[File:Eisenbannetz BiH 1892.jpg|mini|desno|Željeznica u BiH 1892 * k.u.k. Bosnabahn: * * Bosanski Brod–Zenica * Bosnisch-Herzegowinische Staatsbahnen: * * Zenica–Sarajevo und Doboj–Simin Han (betrieben durch die Bosnabahn) * * Sarajevo–Metković * * Vogošća–Čevljanovići * * Janjići–Donji Vakuf–Jajce/Bugojno und Podlugovi–Vareš (beide damals projektiert) * k.u.k. Militärbahn * * Dobrljin–Banja Luka * Usoratalbahn * * Doboj–Teslić]] '''Historija željeznice Bosne i Hercegovine''' počinje 1872. puštanjem u saobraćaj pruge [[Dobrljin]] – [[Banja Luka]]. == Prva pruga == Nakon posjete Evropi turski sultan [[Abdul Aziz Han]] je donio odluku o gradnji željezničke pruge koja bi povezivala [[Istanbul]] sa [[Beč]]om.<ref name="Ajdin">[https://de.scribd.com/doc/70259912/HISTORIJSKI-RAZVOJ-%C5%BDELJEZNICA-U-BOSNI-I-HERCEGOVINI Ajdin Fevzija - Historijski razvoj željeznica u Bosni i Hercegovini]</ref> U proljeće 1871. započela je izgradnja pruge od [[Dobrljin]]a do Banje Luke i puštena je u saobraćaj krajem decembra 1872. Bila je to pruga normalnog kolosijeka, u dužini od 101,6&nbsp;km. Na pruzi je izgrađeno 13 mostova, od kojih su dva bila željezna. U ložionici u Banjoj Luci bilo je 5 lokomotiva. Dvije su bile izrađene u fabrici Hanomag u Hannoveru u Njemačkoj a tri u fabrici Tubize u Belgiji. Saobraćaj na pruzi Banja Luka – Dobrljin obustavljen je 14. novembra 1875. zbog nedovoljnog broja putnika i roba. Nakon Berlinskog kongresa 1878. Bosna i Hercegovina dolazi pod vlast [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] monarhije. Pruga je popravljena, a saobraćaj od Banje Luke do [[Prijedor]]a uspostavljen je 1. decembra 1878, a do Dobrljina 24. marta 1879. Pruga je dobila naziv "Carska i kraljevska vojna žaljeznica Banja Luka – Dobrljin". Osim za potrebe vojske, željeznica je bila dostupna i za civilno stanovništvo. Tada su izgrađene i nove stanične zgrade, kao i magacini i magacinske utovarno-istovarne rampe. Prvog decembra 1891. željeznička stanica Banja Luka povezana je sa gradom Banja Luka novoizgrađenom željezničkom prugom u dužini od 3&nbsp;km. == Prve uskotračne pruge == === Pruga Bosanski Brod – Sarajevo – Metkovići === Prva uskotračna željeznička pruga u Bosni i Hercegovini, kolosjeka 0,76 m, od Bosanskog Broda do Sarajeva, građena je etapno od 1878. do 1882. Prugu je gradilo 40 inžinjera i 4.000 radnika. 10. septembra 1878. u Derventi je osnovana prva direkcija bosanskohercegovačkih željeznica, pod nazivom Direkcija carskih i kraljevskih bosanskih željeznica. Osoblje Direkcije sačinjavalo je 7 austrougarskih oficira i vojnih činovnika, 39 civilnih činovnika iz Austrougarske i veći broj stranih činovnika. Domaći radnici su bili pomoćno osoblje.<ref name="Ajdin"/> Krajem 1878. pruga je izgrađena do [[Derventa|Dervente]], a 12. februara 1879. došao je prvi voz u [[Doboj]]. Do [[Žepče|Žepča]] pruga je otvorena 22. aprila 1879, a 5. juna 1879. prvi voz je stigao u [[Zenica|Zenicu]]. Spojna veza-pruga između Slavonskog i Bosanskog Broda u dužini od 3,484&nbsp;km završena je 5. jula 1879. i tako se ova prva uzana bosanskohercegovačka pruga povezala sa prugama Austro-Ugarske monarhije. Prvi voz u Sarajevo stigao je 5. 10. 1882. Vozni park se sastojao od malih lokomotiva i vagona. Lokomotive su imale jačinu 20 do 40 konjskih snaga, a otvoreni vagoni zvani«loris» imali su nosivost dvije tone. Kvačenje vagona bilo je primitivno i uslijed kruti hveza, često je dolazilo do kidanja vozova u krivinama. Za putnički saobraćaj preuređeno je 10 «lorisa» na taj način što su u četiri ćoška vagona postavljeni vertikalni stubovi irazapeto krovno platno, zvano «SEGEITUH». Sljedeća izgrađena pruga bila je [[ruda]]rsko – [[Šuma|šumska]] pruga [[Donji Čevljanovići|Čevljanovići]] – [[Ivančići]] kojom se izvozila [[mangan]]ska ruda iz bogatog nalazišta kod Čevljanovića i poluobrađeni drveni trupci. Uskotračna željeznička pruga na cijeloj trasi od Sarajeva do [[Metković]]a u dužini od 134,7&nbsp;km, izgrađena je 1891. Direkcija bosanskohercegovačkih zemaljskih željeznica raspolagala je 1910. sa 1.002 kilometra uskotračne željezničke mreže. Za potrebe bosanskohercegovačkih željeznica, [[Švicarska|švicarski]] inžinjer Heinrich Klose od 1885. do 1904. konstruisao je takozvane zupčaste lokomotive, koje su se koristile na prugama velikih nagiba, kakav je dionica od [[Bradina|Bradine]] do [[Podorašac|Podorašca]] i dionica preko Komara. === Pruga Čapljina – Zelenika === Gradnja pruge, poznate i kao Dalmatinska pruga, imala je prvenstveno vojni značaj, jer je [[Zelenika (Herceg Novi)|Zelenika]] luka u [[Boka kotorska|Boki kotorskoj]], današnja [[Crna Gora]]. Istovremeno je njena gradnja bila i posljedica rivaliteta između Austrije i [[Mađarska|Mađarske]] oko raspodjele luka na [[Jadransko more|jadranskoj]] obali. Puštena je u saobraćaj 17. jula 1901. Osnovna pruga imala je i dva kraka: * od Huma prema [[Podgorica|Podgorici]] * od Uskoplja prema Gružu kod [[Dubrovnik]]a Dio pruge Čapljina–Hum–Trebinje/Uskoplje–Glavska pripadao je Bosansko-hercegovačkoj državnoj željeznici (BHStB). Dio Uskoplje–Zelenika i Glavska–Gruž pripadao je državnoj austrougarskoj željeznici (kkStB). Od Sarajeva do Gruža saobraćao je voz sa vagonima savremene izvedbe. Za 4 godine prugom je prevezeno 128.000 putnika i 28 miliona tona bruto robnog prometa. Luka u Gružu se razvila isključivo zbog prometa robe iz Bosne i Hercegovine. U [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] pruga je korištena isključivo za potrebe ofanzivnih dejstava protiv srpske i crnogorske vojske. <gallery widths="200" heights="130"> Old steel bridge just south of Capljina over the river Neretva.jpg|Željezni most kod Gabele preko [[Neretva|Neretve]] Nasep zeleznicni trati Gabela-Dubrovnik, Popovo Polje.jpg|Današnji izgled trase pruge kroz [[Popovo polje]]. Herceg-Novi-former-railway-tunnel.JPG|Trasa pruge kroz Herceg Novi, danas kao šetalište Bahnhof Zelenika.jpg|Stanica Zelenika, najjužnija stanica u Austro-Ugarskoj monarhiji </gallery> === Bosanska istočna pruga === Iz strategijskih razloga, prvenstveno vojnih, Austrougarska monarhija se opredijelila za izgradnju Bosanske istočne pruge, kao dijela ukupne bosanskohercegovačke željeznice (njem: BHStB). Gradila se etapna i imala je dva kraka: * Sarajevo-[[Uvac]] na granici sa [[Osmansko Carstvo|Osmanskim Carstvom]] bio je osnovni pravac u dužini 137,6&nbsp;km. * Most na Drini kod [[Međeđa (Višegrad)|Međeđe]]-[[Vardište]] na granici sa [[Srbija|Srbijim]] bio je krak u dužini 29,1&nbsp;km. Pruga je ukinuta 1978, ali dijelovi trase postoje i danas, kao i više stanica, tunela i mostova. Neke od stanica imaju status spomenika baštine. Od 2003. manjim dijelom pruge na odvojku od Višegrada do Vardišta i dalje do tzv. "[[Šarganska osmica|Šarganske osmice]]" u Srbiji, saobraća turistički voz "Ćiro". Pruga se smatra jednom od najskupljih, jer joj je trasa položena kroz veoma teške kamenite terene i klisure. Na toj pruzi izgrađeno je 99 tunela, napravljen veliki broj propusta i potpornih zidova. Jedan kilometar te pruge koštao je 450.000 zlatnih kruna, odnosno 50 miliona kruna čitava pruga. Puštena je u saobraćaj 04. 7. 1906. Nakon 1918. pruga je vlasništvo [[Jugoslovenska Željeznica|Jugoslovenske Željeznice]] (JDŽ/JŽ). Tokom 1929. pruga je produžena u dužini 4,5&nbsp;km. od Uvca prema [[Priboj]]u u današnjoj Srbiji. Krak [[Ustiprača]]–[[Foča]] otvoren je 1939, a produžetak Foča–[[Miljevina]] 1962. Sedamdesetih godina XX vijeka doći će do ukidanje Istočne pruge. {| class="wikitable" ! Relacija !!Otvaranje!!Zatvaranje !! Dužina (km) |- | Sarajevo – Dobrun ||rowspan="2"|4. juli 1906. ||rowspan="4"|28. maj 1978. || style="text-align:right"|120,5 |- | Most na Drini – Uvac ||style="text-align:right"|38,8 |- | Dobrun – Vardište ||1. august 1906. ||style="text-align:right"|7,4 |- | Uvac – Priboj ||1. januar 1929. ||style="text-align:right"|4,5 |- | Ustiprača – Foča ||17. septembar 1939. ||22. maj 1977. ||style="text-align:right"|41,6 |- | Sarajevo – Novo Sarajevo ||20. maj 1951. ||1. maj 1968. ||style="text-align:right"|1,2 |- | Foča – Miljevina ||1. juli 1962. ||1. april 1976. ||style="text-align:right"|14,0 |- ! colspan="3" |Ukupno ||style="text-align:right"|'''228,0&nbsp;km''' |} <gallery widths="200" heights="130"> Narrow-Gauge-Railway Ostbahn Station-Bistrik (3).jpg|Zgrada željezničke stanice Bistrik. Stanica je u svojim posljednjim godinama stekla svjetsku prepoznatljivost, jer su se pored nje snimali kadrovi filma [[Valter brani Sarajevo]] Narrow-Gauge-Railway Ostbahn Bridge-Dobrik West-of-Pale.jpg|Vijadukt iznad Dobrika kod [[Pale|Pala]] Narrow-Gauge-Railway Ostbahn Tunnels-No-1-65 Most-na-Drini.jpg|Nakon Mosta na Drini kod [[Međeđa|Međeđe]] pruga se račvala prema Vardištu (lijevo) i [[Uvac|Uvcu]] (desno). Za gradnju ovog mosta dužine 130 metara, iz jedne fabrike u južnoj [[Poljska|Poljskoj]] dopremljeno je 94 vagona materijala. Bosnische Ostbahn Flügelstrecke km 3.jpg|Tuneli Br. 3, 4 i 5 poslije Mosta na Drini </gallery> === Šumske i rudničke pruge === Austrougarska monarhija sagradila je i mnoge šumske i rudničke pruge u privatnom vlasništvu koje su služile za eksploataciju rudnog i šumskog bogatstva, kao i za putnički saobraćaj. U početku se nije moglo pristupiti eksploataciji šuma u većim razmjerama zbog nedostatka potrebnih komunikacija. Da bi se to postiglo, bile su potrebne velike investicije za izgradnju šumskih komunikacija, odnosno šumskih željezničkih kolosijeka. Proizvodi drvne industrije postali su najvažniji eksportni artikal bosanske privrede. Izvozilo se uglavnom poluprerađeno drvo, dok se namještaj uvozio. Pred kraj austrougarske uprave, krajem 1916. u Bosni i Hercegovini bilo je oko 1220&nbsp;km šumskih i rudničkih pruga. ==== Pruga Semizovac – Ivančići ==== Godine 1985. za potrebe novootvorenog rudnika [[mangan]]a izgrađena je prva rudnička uskotračna pruga u dužini od oko 22&nbsp;km, od Semizovca do [[Donji Čevljanovići|Čevljanovića]]. Rudnik je pripadao rudarskoj zadruzi "Bosnia” (Gewerkschaft Bosnia). Bila je to prva rudnička pruga u Bosni i Hercegovini, izgrađena kao odvojak od željezničke linije u [[Bosna (rijeka)|dolini Bosne]]. Konzorcij Švejda – Kalmut naknadno je izgradio dio pruge od Čevljanovića do [[Ivančići|Ivančića]], dug oko 2&nbsp;km koji je rudarska zadruga "Bosnia” preuzela u posjed 1897. Cijela rudnička pruga [[Vogošća]] – Ivančići (24,1&nbsp;km) postala je vlasništvo države, a promet na njoj vodile su "Bosansko-hercegovačke državne željeznice”. U javni saobraćaj (putnički) od Vogošće do Ivančića pruga je puštena tokom 1899.<ref name="Pruga">{{Cite web |url= http://radioilijas.ba/danas-je-dan-rudara-osvrt-na-ilijas-nekad-rudarski-grad/ |title=Nermina Durić-Kahvedžić: Danas je Dan rudara-osvrt na Ilijaš nekad rudarski grad - 21.12.2014|work= radioilijas.ba/ |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> Izgrađeni krak trase željezničke pruge od Semizovca do Čevljanovića dug je: do Ljubine 9&nbsp;km +523 m, do [[Srednje (Ilijaš)|Srednjeg]] 16+169 i do Čevljanovića 20+252. Najmanji radijus krivina je 40 metara. Uspon i pad pruge je: do Srednjeg 20, a do Čevljanovića 26 ‰. Vožnja do Čevljanovića na usponu trajala je oko 83 minute, a nazad (pad pruge) oko 61 minuta. Broj kolosijeka po stanicama bio je: Semizovac 6, [[Ljubina (Ilijaš)|Ljubina]], Srednje i Čevljanovići po dva, s tim što je u stanici Čevljanovići izgrađena posebna rampa i kolosijek za utovar iskopane rude u teretne vagone ("Erzewerks").<ref name="Pruga"/> Nijedna stanica nije imala okretnicu, a ni trianglu (okretanje tendera lokomotive). Stanica Semizovac za potrebe prevoza putnika imala je jedna kola tipa De (Troosovinska službena kola) i tri para kola tipa BCns (dvoosovinska 2 i 3 razreda sa hodnikom po sredini kola). Za potrebe manevrisanja i vuče vozova u stanici Semizovac snabdijevanje sa lokomotivama tražilo se iz Ložioničke ispostave u [[Podlugovi]]ma. Pruga do Ivančića bila je u upotrebi do 1962, kada je zatvorena zbog nerentabilnosti i nepotrebne.<ref name="Prug">{{Cite web |url=http://vremeplov.ba/?m=20190524 |title=Uoči 56. godišnjice ukidanja: U spomen na uzanu željezničku prugu Semizovac – Ivančići - 24.05.2019|work= vremeplov.ba/ |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> ==== Šipadove pruge ==== {{Glavni|Steinbeis–Šipadove pruge}} Najveće su bile pruge bečkog industrijalca Otta Steinbeissa u zapadnoj Bosni koje će od 1919. preći u vlasništvo [[ŠIPAD|Šipada]] ([[Steinbeis–Šipadove pruge]]). Njima su pripadale pruge [[Prijedor]] – [[Sanski Most]] – Srnetica – [[Drvar]] – Lička Kaldrma i [[Srnetica (Istočni Drvar)|Srnetica]] – Mliništa – [[Jajce]]. Ove pruge imale su vlastiti vozni i vučni park i ložionice. Pruga Prijedor – Sanski Most – Srnetica – Drvar – Lička Kaldrma, završena je u julu 1914, kada izgrađena je i zgrada stare željezničke stanice u Sanskom Mostu.<ref name="Spomenik">{{Cite web|url= http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Sanski%20Most_Stara%20zelj%20stanica_kompl%20BOS.pdf|title= Zgrada Stare željezničke stanice u Sanskom Mostu|work= Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika BiH|access-date= 9. 2. 2017}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Pruga Srnetica – Jajce puštena je u saobraćaj 10. 1. 1916. u dužini 107&nbsp;km. Željezničke stanice na relaciji Jajce – Srnetica bile su: Jajce – Plivska Jezera – Jezero – Volari – Šipovo – Sokolac – Pliva – Podovi – Čardak – Podgora – Mlinište – Ovčara – Lisina – Tisova Kosa – Kurijeva Kosa – Potoci – Srnetica. Za potrebe ove pruge u prigradskom dijelu Jajca sagrađena je još jedna zgrada željezničke stanice poznata pod nazivom Šipad. Izgradnjom ove zgrade Jajce dobija dvije zasebne željezničke stanice.<ref name="Šipad">{{Cite web |url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_hrv/Jajce_Zeljeznicka%20stanica%20kompl%20HR.pdf |title=Zgrada bivše željezničke stanice Steinbeiss u Jajcu |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika BiH |access-date=9. 2. 2017 |archive-date=29. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529141904/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_hrv/Jajce_Zeljeznicka%20stanica%20kompl%20HR.pdf |url-status=dead }}</ref> === Ukidanje uskotračnih pruga === * Pruga Bosanski Brod – Sarajevo počela se parcijalno ukidati nakon puštanja u saobraćaj normalne pruge Sarajevo–[[Ploče]] 1966. * Posljednja dionica ove pruge, Zenica–Lašva, ukinuta je 1. 6. 1975. * Promet na uzanoj pruzi Knin – Lička Kaldrma je obustavljen 29.11.1948. * Promet na uzanoj pruzi Prijedor – Drvar je obustavljen 1.6.1975. * Promet na uzanoj pruzi Licka Kaldrma – Drvar je obustavljen 28.5.1978. == Prvi motorni vozovi == U Slavonskom Brodu građeni su motorni vozovi u kooperaciji sa mađarskom tvornicom Ganz–Budapest – čuveni DMV-801. Prvi takav voz u saobraćaj pušten je 1938. na relaciji [[Beograd]] – Sarajevo – [[Dubrovnik]]. Pošto je bio mnogo brži od dotadašnjih parnjača, popularno je nazvan ''Ludi Sarajlija'', po tadašnjem ministru [[Mehmed Spaho|Mehmedu Spahi]]. Krajem '60-ih godina prošlog stoljeća isključeni su iz saobraćaja. == Pruge normalnog kolosjeka == Period neposredno poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] karakteriše izgradnja [[Omladinske radne akcije|omladinskih pruga]] normalnog kolosjeka: * [[Pruga Brčko–Banovići]] (89,100&nbsp;km)<ref name="Hrvatska">{{Cite web |url=http://iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2019/08/40-prilozi_-Hist.gra%C4%91a-Sini%C5%A1aLajnert.pdf |title=Omladinske pruge Brčko-Banovići i Šamac-Sarajevo u arhivskim fondovima Hrvatskog državnog arhiva |work=Hrvatski državni arhiv, Zagreb |access-date=9. 2. 2021 |archive-date=27. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327072112/http://iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2019/08/40-prilozi_-Hist.gra%C4%91a-Sini%C5%A1aLajnert.pdf |url-status=dead }}</ref> * [[Pruga Šamac – Sarajevo|Šamac – Sarajevo]] (238&nbsp;km). Prva je puštena u saobraćaj 7. 11. 1946, a druga 15. 11. 1947.<ref name="Hrvatska"/> * [[Pruga Doboj – Banja Luka]]<ref name="Gradačac">{{Cite web |url= https://gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2016/05/Pages-from-gg41_web-7.pdf |title= Alen Zečević: Izgradnja željezničkog saobraćaja u Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini |work= GRAČANIČKI GLASNIK, časopis za kulturnu historiju |access-date= 9. 2. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210830230104/https://gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2016/05/Pages-from-gg41_web-7.pdf |archive-date= 30. 8. 2021 |url-status= dead}}</ref> U narednom periodu izgrađene su: * [[Unska pruga|Unska pruga Bihać – Knin]] (28. 11. 1948) * [[Modriča]] – [[Gradačac]] izgrađena je 1951, * [[Doboj]] – [[Tuzla]] (27. 8. 1953), * [[Pruga Sarajevo - Ploče|Sarajevo - Ploče]] (1. 10. 1968). Od 1966. do 1978, ukinute su sve uskotračne pruge na teritoriji Bosne i Hercegovine. Već 1969. elektrificirana je pruga Sarajevo – [[Ploče]], a naredni period do 1992. je period elektrifikacije i uvođenja najsavremenijih tehnologija u željezničkom saobraćaju. Željeznički kapaciteti i infrastruktura znatno su uništeni u periodu [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata 1992–95]]. Programi obnove i razvoja realizovani su i uz pomoć i međunarodne zajednice. == Također pogledajte == * [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Željeznice Republike Srpske]] * [[Józef Trajtler]] == Literatura == * Fevzija Ajdin, ''Historija željeznica Bosne i Hercegovine'', Nacionalna univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 2006. * Dževad Juzbašić, ''Izgradnja željeznica u BiH u svijetlu austrougarske politike od okupacije do kraja Kallayeve ere''. Akademija nauka i umjetnosti BiH Sarajevo, 1974. * Dušan Žigić, ''Izgradnja pruga i historija željeznica u Bosni i Hercegovini od 1872 do 1972.'' * Fevzija Ajdin, ''Prva bosanskohercegovačka pruga Banja Luka – Dobrljin.'' == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20160816102517/http://www.zfbh.ba/zfbhbax/index.php?option=com_content&task=view&id=44&Itemid=97 Željeznica FBiH] * [https://www.youtube.com/watch?v=Sf-K0Fjw5Pk&t=18s Pruga Drvar-Ostrelj] 8-mm-film iz 1969, UNRRA-Lokomotiva.. * [https://www.youtube.com/watch?v=PBVAxAOTatI&t=13s Ložionica u Drvaru] 8-mm-film iz 1969, UNRRA-Lokomotiva. == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Željeznički saobraćaj u Bosni i Hercegovini]] 3q5lo63z5va4j8nz3uea7otr4f689ht Hrvatska enciklopedija 0 447895 3933443 3931930 2026-10-01T04:02:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933443 wikitext text/x-wiki {{Standardi}}{{Preuređivanje}}{{Prijevod}} {{Infokutija knjiga | naziv = Hrvatska enciklopedija | naziv_izvornika = | prijevod = | slika = | opis_slike = | autor = [[Dalibor Brozović]], [[August Kovačec]], [[Slaven Ravlić]] (glavni urednici) | ilustrator = | dizajn korica = | država = [[Hrvatska]] | jezik = [[hrvatski jezik|hrvatski]] | serijal = | žanr = [[referentne publikacije|referentna publikacija]] | vrsta_djela = opća enciklopedija,<ref name="DB"/> sa značajkama nacionalne enciklopedije<ref name="E1"/> | izdavač = Leksikografski zavod "Miroslav Krleža" | datum_izdanja = 5. maj 1999. – 10. decembar 2009. | vrijeme_i_mjesto_nastanka = [[Zagreb]] | vrsta_korica = | broj_stranica = 9320 (u 11 svezaka) | pripovjedač = | gledište = | vrijeme_radnje = | mjesto_radnje = | glavni_lik = | teme = | isbn = {{ISBN|953-6036-29-0}} | prethodna = | sljedeća = }} '''''Hrvatska enciklopedija''''', nazvana i '''''Hrvatska opća enciklopedija''''', jest osnovno izdanje [[Leksikografski zavod "Miroslav Krleža"|Leksikografskog zavoda "Miroslava Krleže"]] iz [[Zagreb]]a.<ref>{{cite web | url =http://www.lzmk.hr/izdanja/enciklopedije/62-hrvatska-enciklopedija | title =Hrvatska enciklopedija | last = | first = | date =11. 8. 2018 | website =www.lzmk.hr | publisher =Leksikografski zavod "Miroslava Krleže", Zagreb | access-date =11. 8. 2018 | language =hrvatski | archive-date =29. 6. 2018 | archive-url =https://web.archive.org/web/20180629185134/http://www.lzmk.hr/izdanja/enciklopedije/62-hrvatska-enciklopedija | url-status =dead }}</ref> Istoimeno izdanje autora [[Mate Ujević]]a iz 1940-ih je ostalo nedovršeno. == Historija == === Prvo izdanje 1941-45.=== [[Datoteka:Hrvatska enciklopedija pet svezaka.jpg|140px|mini|desno|Prvih pet tomova prvog izdanja Hrvatske enciklopedije]] {{sekcija}} {{raščistiti}} === Drugo izdanje 1999-2009.=== Prvi svezak drugog izdanja ''Hrvatske enciklopedije'' objavljen je 5. maja 1999. godine.<ref name="DB">Dalibor Brozović, gl. ur., ''Hrvatska enciklopedija'', 1. sv. : A – Bd, Leksikografski zavod "Miroslav Krleža", Zagreb, 1999., {{ISBN|953-6036-29-0}} (cjelina), {{ISBN|953-6036-31-2}} (I. sv.), str. viii.</ref> Svake sljedeće godine objavljen je po jedan svezak. Posljednji, jedanaesti svezak, javnosti je predstavljen 10. decembra 2009. godine.<ref>{{cite web | url =http://www.lzmk.hr/vijestArhiva.aspx?id=290 | title =Predstavljen 11. svezak Hrvatske enciklopedije | last = | first = | date =10. 12. 2009 | website =www.lzmk.hr | publisher =Leksikografski zavod "Miroslava Krleže", Zagreb | access-date =12. 6. 2011 | language =hrvatski | archive-date =11. 8. 2018 | archive-url =https://web.archive.org/web/20180811230554/http://www.lzmk.hr/vijestArhiva.aspx?id=290 | url-status =dead }}</ref> Enciklopedija, kao [[opća enciklopedija]],<ref>[[Dalibor Brozović]]: »Zašto smo odustali od nacionalne enciklopedije« : razgovor s akademikom Daliborom Brozovićem, ''[[Globus (sedmičnik)|Globus]]'', 13. oktobra 2000. godine. Razgovor s Tomislavom Čadežom. U formularu: Tomislav Čadež, ''Bitka za pravopis : Što kažu akademici i drugi glavni stručnjaci o novome pravopisu, o starima, i o sudbini hrvatskoga jezika : 1995.–2013.'', EPH Media d.o.o., Zagreb, 2013., {{ISBN|978-953-338-068-1}}, str. 129. – 138., cit. sa str. 131.</ref> definira i objašnjava pojmove mnogih nauka i umjetnosti, govori o čovjeku, o živom i neživom svijetu naše planete, o svemiru i istraživačima svemira i svijeta, o svim područjima duha, od književnosti i historije, arheologije, jezikoslovlja i matematike do medicine, geografije, likovne i muzičke umjetnosti i astronomije. Naročita pažnja posvećena je etimologiji i izgovoru stranih riječi. Enciklopedija govori o položaju hrvatske kulture u bližem i širem okruženju. Sadrži 70% prostora posvećenog sveopćem pojmovniku,<ref name="E1"/> dok je 30% posvećeno užoj nacionalnoj sastavnici.<ref name="E1">http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=17879 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316195616/http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=17879 |date=16. 3. 2017 }} (Pristupljeno 4. oktobra 2014.)</ref> Leksikografski zavod Miroslava Krleže, 2010. godine započeo je sa pripremom internetskog izdanja. Za potrebe tog izdanja, sadržaj Hrvatske enciklopedije je ažuriran i dopunjen novim sadržajima (naprimjer novim slikama). Internetsko izdanje ''Hrvatske enciklopedije'' dostupno je na ''www.enciklopedija.hr'' od septembra 2013. godine.<ref>{{Cite web |url=http://www.lzmk.hr/hr/vijesti-zavoda/1311-predstavljena-internetska-izdanja-leksikografskoga-zavoda |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214074140/http://www.lzmk.hr/hr/vijesti-zavoda/1311-predstavljena-internetska-izdanja-leksikografskoga-zavoda |archive-date=14. 12. 2013 |access-date=11. 8. 2018 |url-status=dead}}, ranije http://www.lzmk.hr/hr/vijesti-zavoda/1311-predstavljena-internetska-izdanja-leksikografskoga-zavoda {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214074140/http://www.lzmk.hr/hr/vijesti-zavoda/1311-predstavljena-internetska-izdanja-leksikografskoga-zavoda |date=14. 12. 2013 }}, (Pristupljeno 26. septembra 2013.)</ref> == Svesci == <!-- Popis svezaka po knjižničnome katalogu Sveučilišne knjižnice u Rijeci, www.svkri.hr --> {| class="wikitable" style=" text-align:center; font-size:85%" !Svezak !Glavni <br>urednik !Godina <br>izdanja !Obrojčenih<br> stranica ![[International Standard Book Number|ISBN]] |- | I. : A – Bd | [[Dalibor Brozović]] | 1999. | 674 | {{ISBN|953-6036-31-2}} |- | II. : Be – Da | Dalibor Brozović | 2000. | 723 | {{ISBN|953-6036-32-0}} |- | III. : Da – Fo | Dalibor Brozović | 2001. | 722 | {{ISBN|953-6036-33-9}} |- | IV. : Fr – Ht | Dalibor Brozović | 2002. | 753 | {{ISBN|953-6036-34-7}} |- | V. : Hu – Km | [[August Kovačec]] | 2003. | 725 | {{ISBN|953-6036-35-5}} |- | VI. : Kn – Mak | August Kovačec | 2004. | 786 | {{ISBN|953-6036-36-3}} |- | VII. : Mal – Nj | August Kovačec | 2005. | 814 | {{ISBN|953-6036-37-1}} |- | VIII. : O – Pre | [[Slaven Ravlić]] | 2006. | 773 | {{ISBN|953-6036-38-X}} |- | IX. : Pri – Sk | Slaven Ravlić | 2007. | 842 | {{ISBN|953-6036-39-4}} |- | X. : Sl – To | Slaven Ravlić | 2008. | 830 | {{ISBN|978-953-6036-40-0}} |- | XI. : Tr – Ž | Slaven Ravlić | 2009. | 859 | {{ISBN|978-953-6036-41-7}} |} == O izdanju == * godine izdanja: 1999 – 2009. * glavni urednici: [[Dalibor Brozović]] (1999 – 2003), [[August Kovačec]] (2003 – 2006), te [[Slaven Ravlić]] (2006 – 2009) * broj članaka: 67.077 * broj stranica: 9320 (više od 8500 numeriranih) * 1.000.000 redaka<ref name="E1"/> * 10.000 likovnih priloga<ref name="E1"/> * ''[[Ogledni arak]]'' se pojavio [[1994.]] godine.<ref>Dalibor Brozović, gl. ur., ''Hrvatska enciklopedija : ogledni arak'', Leksikografski zavod "Miroslav Kreža", Zagreb, 1994., {{ISBN|953-6036-30-4}} (26 str.)</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.enciklopedija.hr/ Hrvatska enciklopedija (internetsko izdanje)] * [http://www.lzmk.hr/hr/izdanja/enciklopedije/237-hrvatska-enciklopedija Štampano izdanje Hrvatske enciklopedije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170607083714/http://www.lzmk.hr/hr/izdanja/enciklopedije/237-hrvatska-enciklopedija |date=7. 6. 2017 }} [[Kategorija:Hrvatska enciklopedistika]] [[Kategorija:Nacionalne enciklopedije]] [[Kategorija:Hrvatski web-sajtovi]] [[Kategorija:Slobodne online enciklopedije]] [[Kategorija:Internetske stranice osnovane 2013.]] o9ifiav5aha7dht8chbm5voi30sqjt5 Šablon:Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine (statistika) 10 448486 3932282 3901650 2026-09-30T21:03:06Z Bakir123 110053 3932282 wikitext text/x-wiki {{Ažurirano|28. septembra 2026.}}<ref name="rsssf">{{cite web|url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/bih-recintlp.html|title=Bosnia and Herzegovina - Record International Players|website=[[RSSSF]]|last1=Mamrud|first1=Roberto|access-date=4 February 2023|archive-date=27 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127144621/https://www.rsssf.org/miscellaneous/bih-recintlp.html|url-status=live}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:left" |- !Selektor !Od !Do !{{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}} !{{Tooltip|P|Pobjeda}} !{{Tooltip|N|Neriješeno}} !{{Tooltip|I|Izgubljeno}} !{{Tooltip|DG|Dati golovi}} !{{Tooltip|PG|Primljeni golovi}} !{{Tooltip|GR|Gol-razlika}} !{{Tooltip|P %|Postotak pobjeda}} !Postignuća{{efn|Tabela ne uključuje rezultate manjih turnira (rezervni igrači) koje je vodio [[Husnija Arapović]].|naziv=Husnija|grupa=lower-alpha}} |- |{{ZD|BIH|1992}} {{sortname|Fuad|Muzurović}} |30. novembar 1995. |7. novembar 1997. {{WDL|18|7|2|9|for=21|against=25|diff=yes}} | rowspan="10" | |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Džemaludin|Mušović}} |14. maj 1998. |27. januar 1999. {{WDL|7|1|2|4|for=7|against=16|diff=yes}} |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Faruk|Hadžibegić}} |10. mart 1999. |9. oktobar 1999. {{WDL|7|2|2|3|for=10|against=10|diff=yes}} |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Avdo|Kalajdžić}} {{Malo|([[Privremeni selektor|privremeno]])}} |18. august 1999. |18. august 1999. {{WDL|1|0|1|0|for=0|against=0|diff=yes}} |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Mišo|Smajlović}} |24. januar 2000. |1. januar 2002. {{WDL|14|5|4|5|for=20|against=17|diff=yes}} |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Blaž|Slišković}} |27. mart 2002. |11. oktobar 2006. {{WDL|37|11|11|15|for=44|against=56|diff=yes}} |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Fuad|Muzurović}}{{efn|Zbog bolesti [[Fuad Muzurović|Fuada Muzurovića]], pomoćnik [[Borče Sredojević]] privremeno je preuzeo reprezentaciju 6. juna 2007.<ref>{{cite news|url=https://reprezentacija.ba/321974-nije-prvi-put-da-reprezentaciju-sa-klupe-nece-voditi-njen-selektor|title=Nije prvi put da reprezentaciju sa klupe neće voditi njen selektor|website=reprezentacija.ba|date=27 March 2021|access-date=28 March 2021|language=bs}}</ref>|naziv=Fuad|grupa=lower-alpha}} |21. decembar 2006. |17. decembar 2007. {{WDL|9|3|0|6|for=11|against=16|diff=yes}} |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Meho|Kodro}} |5. januar 2008. |17. maj 2008. {{WDL|2|0|1|1|for=2|against=5|diff=yes}} |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Denijal|Pirić}} {{Malo|([[Privremeni selektor|privremeno]])}} |18. maj 2008. |30. juni 2008. {{WDL|1|1|0|0|for=1|against=0|diff=yes}} |- |{{ZD|CRO}} {{sortname|Miroslav|Blažević}} |10. juli 2008. |12. decembar 2009. {{WDL|17|8|2|7|for=34|against=24|diff=yes}} |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Safet|Sušić}} |29. decembar 2009. |17. novembar 2014. {{WDL|49|23|9|17|for=83|against=59|diff=yes}} |<small>[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo 2014]] – grupna faza</small> |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Mehmed|Baždarević}}{{efn|Zbog suspenzije [[Mehmed Baždarević|Mehmeda Baždarevića]], zbog nesportskog ponašanja, pomoćnik [[Stéphane Gilli]] prviremeno je preuzeo reprezentaciju 25. marta 2017.<ref>{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/suspendovan-mehmed-bazdarevic/218828|title=Suspendovan Mehmed Baždarević!|website=sportsport.ba|date=25 December 2016|access-date=27 December 2016|language=bs|archive-date=12 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012014537/https://sportsport.ba/fudbal/suspendovan-mehmed-bazdarevic/218828|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://sport.avaz.ba/nogomet/269302/prvi-put-u-historiji-zmajeve-ce-voditi-stranac-stephane-gilli-sef-protiv-gibraltara|title=Prvi put u historiji zmajeve će voditi stranac: Stéphane Gilli šef protiv Gibraltara|website=avaz.ba|date=15 March 2017|access-date=18 March 2017|language=bs|archive-date=5 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905220717/https://sport.avaz.ba/nogomet/269302/prvi-put-u-historiji-zmajeve-ce-voditi-stranac-stephane-gilli-sef-protiv-gibraltara|url-status=live}}</ref>|naziv=Mehmed|grupa=lower-alpha}} |13. decembar 2014. |10. oktobar 2017. {{WDL|25|14|5|6|for=53|against=30|diff=yes}} |<small>[[Kirin kup#2016.|Kirin kup 2016]] – prvaci</small> |- |{{ZD|CRO}} {{sortname|Robert|Prosinečki}} |4. januar 2018. |27. novembar 2019. {{WDL|22|9|6|7|for=29|against=21|diff=yes}} |[[UEFA Liga nacija 2018/2019 – liga B|<small>UEFA Liga nacija 2018/2019 (liga B)</small>]] <small>– promovisani</small> |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Dušan|Bajević}} |21. decembar 2019. |18. novembar 2020. {{WDL|8|0|3|5|for=4|against=14|diff=yes}} | |- |{{ZD|BUL}} {{sortname|Ivajlo|Petev}}{{efn|Zbog pozitivnog testa na [[COVID-19]] kod [[Ivajlo Petev|Ivajla Peteva]], pomoćnici [[Elvir Rahimić]] i [[Slaven Musa]] privremeno su preuzeli reprezentaciju 27. i 31. marta 2021.<ref>{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/ivaylo-petev-pozitivan-na-koronavirus/394924|title=Ivaylo Petev pozitvan na koronavirus!|website=sportsport.ba|date=27 March 2021|access-date=27 March 2021|language=bs}}</ref>|naziv=Ivajlo|grupa=lower-alpha}} |21. januar 2021. |31. decembar 2022. {{WDL|20|6|7|7|for=19|against=24|diff=yes}} |<small>[[UEFA Liga nacija 2022/2023 – liga B|UEFA Liga nacija 2022/2023 (liga B)]] – promovisani</small> |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Faruk|Hadžibegić}} |4. januar 2023. |23. juni 2023. {{WDL|4|1|0|3|for=3|against=7|diff=yes}} | rowspan="3" | |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Meho|Kodro}} |3. august 2023. |21. septembar 2023. {{WDL|2|1|0|1|for=2|against=2|diff=yes}} |- |{{ZD|SRB}} {{sortname|Savo|Milošević}} |29. septembar 2023. |21. mart 2024. {{WDL|5|1|0|4|for=5|against=13|diff=yes}} |- |{{ZD|BIH}} {{sortname|Sergej|Barbarez}} |19. april 2024. |''trenutno'' {{WDL|28|10|8|10|for=38|against=44|diff=yes}} |<small>[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetsko prvenstvo 2026]] – šesnaestina finala</small> |- !colspan=3|Ukupno {{WDLtot|276|103|63|110|for=386|against=383|diff=yes}} !align=center|— |} {{reflist|group=lower-alpha}} bx8luv5hk2hrynjx9xuraugevaq5c27 Spisak rijeka po protoku 0 451967 3933612 3931116 2026-10-01T10:13:32Z River.discharge 183970 Spisak (1000 m³/s <) 3933612 wikitext text/x-wiki '''Spisak rijeka po protoku''' obuhvata [[Rijeka|rijeke]] sa najvećim protokom. Za vrijednost [[Protok (hidrologija)|protoka]] uzeta je vrijednost prosječnog protoka rijeke na mjestu njenog ušća. == Spisak rijeka == {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" !colspan="6" align="center"|[[Continent]] color key |- |bgcolor="#CCCCFF"|[[Afrika|Africa]] |bgcolor="#FFCBCB"|[[.asia|Asia]] |bgcolor="#CCFF66"|[[Okeanija|Oceania]] |bgcolor="#FFCCFF"|[[Europe]] |bgcolor="#CCFFFF"|[[North America]] |bgcolor="#FFEBAD"|[[South America]] |} {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" !colspan="5" align="center"|[[Ocean]] color key |- |bgcolor="#E0FFFF"|[[Atlantic Ocean]] |bgcolor="#E6E6FA"|[[Pacific Ocean]] |bgcolor="#F0FFF0"|[[Indian Ocean]] |bgcolor="#FFF0F5"|[[Arctic Ocean]] |bgcolor="#FFF8DC"|[[Endorheic basin|Endorheic]] |} {| class="sortable col1right col4right col5right col6right" style="border: 1px solid #999; background-color:#ffffff;font-size:90%;" |- bgcolor="#BDBBD7" style="color:#000080;text-align:center;font-size:105%;" ! rowspan="2" | No ! colspan="2" | River name ! rowspan="2" | Average<br />discharge<br />(m³/s) ! rowspan="2" | Drainage<br />area<br />(km²) ! rowspan="2" | Length<br />(km)<br /> ! rowspan="2" | Outflow ! rowspan="2" | Notes, references |- bgcolor="#BDBBD7" style="color:#000080;text-align: center;font-size:105%;" !Primary !Tributary |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|[[South America|SA]]1|| '''[[Amazon]]''' ||| {{formatnum:209000}}|| {{formatnum:6020438}} || {{formatnum:6575}} ||bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantic Ocean]]||{{refn|name=Amazon|group=n|The Amazon is the '''largest river in the world by discharge'''. Average discharge at near mouth 209,000 m³/s (period 1973 to 1990); [[River source|Source or headwater]]: Amazon and [[Solimões River|Solimões]] ([[Main stem|main stem]] 3,837 km)–'''[[Ucayali River|Ucayali]]''' (main stem 1,668 km; drainage area 352,304 km²; average discharge at [[Requena, Loreto|Requena]] 12,200 m³/s, and 12,600 m³/s at near mouth, 1981–2020)–'''[[Tambo River (Peru)|Tambo]]''' (main stem 158 km; 131,726 km²; 2,892 m³/s)– '''[[Ene River|Ené]]''' (main stem 181 km; 108,767 km²; 2,046 m³/s)–'''[[Apurímac River|Apurímac]]''' (main stem 666 km; 64,734 km²; 1,050 m³/s)–Hornillos (65 km) → Total length 6,575 km (see→[[Source of the Amazon River]]); The [[Pará River|Rio Pará]] is a tidally influenced estuary south of the Amazon River and [[Marajó|Marajó Island]]. From the mouth of the [[Anapu River]] and the [[Furo do Tajapuru]] Channel (Amazon branch) to the [[Atlantic Ocean]], it is about 350 km long. From the mouth of the [[Tocantins River|Tocantins]] River, it is called the [[Marajó Bay]]. The Rio Pará estuary receives a significant amount of water from the north through the Amazon River. Some scientists advocate classifying it as part of the Amazon basin, since a significant amount of water (on average 6,000 m³/s) enters the system from the Amazon. If Amazon with Rio Pará considered as a water system, the catchment area is 6,925,674 km² (according to ''ANA''), the total discharge averages at [[Amazon Delta]] 223,700 m³/s (or 220,800 m³/s for the period 1973–1990, according to ''HyBAM'').}}<ref name="Hydrologie du bassin amazonien">{{cite book|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2022-02/010010558.pdf|title=Hydrologie du bassin amazonien|date=1997|isbn=2-7011-1532-9|last1=Théry |first1=Hervé |last2=Maurence |first2=Pascale |publisher=Belin }}</ref><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras">{{cite report|url=https://www.snirh.gov.br/portal/snirh/centrais-de-conteudos/conjuntura-dos-recursos-hidricos/regioeshidrograficas2014.pdf|title=Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras|docket=Edição Especial|author=Agéncia Nacional de Águas (ANA)|publisher=Superintendência de Planegiamento de Recursos Hídricos (SPR)|page=163|isbn=978-85-8210-027-1|date=2015|website=www.snirh.gov.br}}</ref><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean">{{cite journal|journal=Journal of Water Science|url=https://id.erudit.org/iderudit/044688ar|doi=10.7202/044688ar|title=The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean|last1=Jacques|first1=Callède|last2=Gérard|first2=Cochonneau|last3=Fabrício|first3=Vieira Alves|last4=Jean-Loup|first4=Guyot|last5=Valdemar|first5=Santos Guimarães|last6=Eurides|first6=De Oliveira|volume=23|number=3|date=2010|pages=247–273}}</ref><ref name="Amazon">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=43&catid=191&Itemid=179|title=Amazon|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Continental scale models of water balance and fluvial transport: An application to South America">{{cite journal|journal=Global Biogeochemical Cycles|doi=10.1029/GB003i003p00241|url=https://doi.org/10.1029/GB003i003p00241|last1=Charles J.|first1=Vörösmarty|last2=Berrien|first2=Moore III|last3=Annette L.|first3=Grace|last4=M. Patricia|first4=Gildea|last5=Jerry M.|first5=Melille|last6=Bruce|first6=Peterson|last7=Edward|first7=B. Rastetter|last8=Paul|first8=A. Steudler|title=Continental scale models of water balance and fluvial transport: An application to South America|date=1989|volume=3|issue=3|pages=241–265|bibcode=1989GBioC...3..241V |url-access=subscription}}</ref><ref name="Gupta2007">{{cite book|last=Gupta|first=Avijit|title=Large rivers: geomorphology and management|url=https://books.google.com/books?id=gXgyHLT_hwIC&pg=PA31|accessdate=18 April 2011|year=2007|publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-0-470-84987-3|page=31}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world">{{cite journal|journal=International Journal of Digital Earth|doi=10.1080/17538940902746082|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17538940902746082|title=Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world|last1=S.|first1=Liu|last2=P.|first2=Lu|last3=D.|first3= Liu|last4=P.|first4=Jin|last5=W.|first5=Wang|page=80-87|volume=2|issue=1|date=2009 |bibcode=2009IJDE....2...80L |url-access=subscription}}</ref><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte">{{cite report|url=https://repositorio.ufpa.br/server/api/core/bitstreams/d60fc02c-cfb2-43ca-82e8-a1c8b040224c/content|title=Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte|last=Ishihara|first=Júnior Hiroyuki|publisher=Dados Internacionais de Catalogação de publicação (CIP), Biblioteca do NAEA/UFPA|location=Belém (Pará, Brazil)|date=2015|page=246|website=repositorio.ufpa.br}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |[[Africa|AF]]2|| '''[[Kongo (rijeka)|Kongo]]''' | || {{formatnum:41400}}|| {{formatnum:3712316}}|| {{formatnum:5118}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean ||{{refn|name=Congo (Zaire)|group=n|Average discharge at [[Banana, Democratic Republic of the Congo|Banana]] (near mouth) 1,308 km³/year, at [[Kinshasa]] and [[Brazzaville]] 40,500 m³/s (1902–2021). The Congo is the '''second or third largest river in the world by discharge'''. Source or headwaters: Congo (main stem 2,300 km)–'''[[Lualaba River|Lualaba]]''' (above [[Boyoma Falls]] at [[Kisangani]]–Luvua River mouth main stem 978 km – total length 2,074 km, drainage area 969,518 km², average discharge 7,640 m³/s)<ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation">{{cite report |url=https://cgspace.cgiar.org/server/api/core/bitstreams/88e59f9a-8a9a-4cb3-8ee8-d25f313c7987/content |title=The water resource in tropical Africa and its exploitation |last1=K.A. |first1=Edwards |last2=G.A. |first2=Classen |last3=E.H.J. |first3=Schroten |publisher=The International Livestock Centre for Africa (ILCA) |location=Addis Ababa (Ethiopia) |page=103 |date=1983 |isbn=92-9053-043-X}}</ref><ref name="Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa">{{cite journal|journal=Water|url=https://www.mdpi.com/2073-4441/12/9/2613|title=Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa|last1=Laraque|first1=Alain|last2=Moukandi N'kaya|first2=Guy D.|page=36|year=2020|volume=12|issue=9|doi=10.3390/w12092613|bibcode=2020Water..12.2613L|doi-access=free}}</ref>–'''[[Luvua River|Luvua]]''' (main stem 388 km, 263,090 km², 644 m³/s)<ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation"/>–[[Lake Mweru]] (Luapula inflow–Luvua outflow 116 km)–'''[[Luapula River|Luapula]]''' (main stem 555 km – total length 918 km, 173,709 km², 754 m³/s)<ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation"/>–[[Lake Bangweulu]] and [[Bangweulu Wetlands]] (Chambeshi inflow–Luapula outflow 110 km)–'''[[Chambeshi River|Chambeshi]]''' (671 km, 60,425 km², 447 m³/s)<ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation"/> → Total length 5,118 km;}}<ref name="Hydrological Cycle Volume III">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UAmCCwAAQBAJ|title=Hydrological Cycle Volume III|last1=Igor Alekseevich|first1=Shiklomanov|isbn=978-1-84826-026-9|date=2009|publisher=EOLSS Publications }}</ref><ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations">{{cite journal|journal=Journal of Hydrometeorology|doi=10.1175/1525-7541(2002)003<0660:EOFDFC>2.0.CO;2|url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/hydr/3/6/1525-7541_2002_003_0660_eofdfc_2_0_co_2.xml|last1=Aiguo|first1=Dai|last2=Kevin|first2=E. Trenberth|title=Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations|date=2002|volume=3|number=6|pages=660–687|bibcode=2002JHyMe...3..660D}}</ref><ref name="Congo River">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/congo?catid=215&Itemid=0 |title=Congo River |last=Eric |first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries">{{cite journal|journal=Hydrology|url=http://www.adbarno.it/rep/biblio/Pekarova.pdf|title=Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries|last1=Pavla|first1=Pekárová|last2=Pavol|first2=Miklánek|last3=Ján|first3=Pekár|page=62-79|date=2003 |volume=274 |issue=1 |doi=10.1016/S0022-1694(02)00397-9 |bibcode=2003JHyd..274...62P }}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA3|| '''[[Orinoco]]''' | || {{formatnum:39000}}|| {{formatnum:1014797}}|| {{formatnum:3010}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean ||{{refn|name=Orinoco|group=n|Average discharge at [[Orinoco Delta]], 1983–2020; The Orinoco is the '''third or fourth largest river in the world by discharge'''; Source or headwater: Orinoco (lower and middle Orinoco main stem 1,250 km – The total length from the traditional – geographical – source to the mouth is 2,140 km;)–'''[[Guaviare River|Guaviare]]''' (main stem 1,220 km, drainage area 151,607 km², average discharge 7,529 m³/s – period 1926 to 2011)–'''[[Guayabero River|Guayabero]]''' (540 km, 24,346 km²; 986 m³/s)<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010">{{cite web |url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua |title=Estudio Nacional del Agua 2010|website=www.ideam.gov.co}}</ref> → Total length 3,010 km;}}<ref name="XXI. Peces del fondo del río Orinoco y afluentes principales (Colombia–Venezuela): diversidad y aspectos bioecológicos">{{cite book|url=https://www.researchgate.net/publication/370581100|title=XXI. Peces del fondo del río Orinoco y afluentes principales (Colombia–Venezuela): diversidad y aspectos bioecológicos|last1=Carlos Andrés|first1=Lasso Alcalá|last2=Mónica Andrea|first2=Morales Betancourt|isbn=978-958-5183-65-0|doi=10.21068/eh9789585183629|date=2022}}</ref><ref name="La geografía del agua">{{cite book|url=https://bibliofep.fundacionempresaspolar.org/media/1378189/agua_ti_cap03.pdf|title=La geografía del agua|last1=José Rafael |first1=Córdova |last2=Marcelo González |first2=Sanabria|last3=Arnoldo|first3=José Gabaldón|publisher=Fundación Empresas Polar|date=2015|isbn=978-980-379-354-8|page=103-140}}</ref><ref name="Orinoco">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/orinoco?catid=10&Itemid=0|title=Orinoco|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB"|[[Asia|AS]]4||'''[[Yangtze]]''' | || {{formatnum:31900}}|| {{formatnum:1949515}}||{{formatnum:6236}}||bgcolor="#E6E6FA" |[[East China Sea]]||{{refn|name=Yangtze|group=n|Average discharge at [[Yangtze Delta]] 995.8 km³/year, period 1955–2021; Source or headwater: Yangtze (main stem 2,767 km)–'''[[Jinsha River|Jinsha]]''' (main stem 2,290 km; drainage area 471,454 km²; average discharge 5,069 m³/s)–'''[[Tongtian River|Tongtian]]''' (main stem 813 km; 139,955 km²; 427 m³/s)–[[Dangqu River|Dangqu]] (366 km; 31,254 km²; 196 m³/s) → Total length 6,236 km;}}<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=222&catid=373&Itemid=179|title=Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="KLEINE ENZYKLOPÄDIE NATUR">{{cite book |last1=Walter |first1=Gellert |title=KLEINE ENZYKLOPÄDIE NATUR |last2=Rainer |first2=Gärtner |last3=Herbert |first3=Küstner |last4=Gerald |first4=Wolf |date=1987 |orig-date=1st pub. 1957 |publisher=VEB Bibliographisches Institut Leipzig |isbn=963-281-740-0}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFEBAD"|SA5|| |[[Rio Negro (Amazon)|'''Rio Negro''']] || {{formatnum:30641}} || {{formatnum:765335}} || {{formatnum:2362}} ||bgcolor="#E0FFFF"|[[Amazon River|Amazon]]||{{refn|name=Rio Negro|group=n|Average discharge at [[Manaus]] 30,641 m³/s, 1979–2015 (28,400 m³/s, 1973–1990); Source or headwaters: Rio Negro (main stem 1,700 km)–'''[[Guanía River|Guainía]]''' (length 662 km, drainage area 31,284 km², average discharge 2,433 m³/s)<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010"/> → Total length 2,362 km;}}<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM">{{cite report|url=https://web.archive.org/web/20210506021650if_/http://meioambiente.am.gov.br/wp-content/uploads/2016/04/Produto-II-Diagn%C3%B3stico-Progn%C3%B3stico-e-Cen%C3%A1rios-volume-II.pdf|title=Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM|work=Relatório Técnico RT 03–Diagnóstico, prognóstico e cenários futuros dos recursos hídricos do estado–Tomo II|last=Adejalmo|first=Figueiredo Gazen|publisher=Governo do Estado do Amazonas, Secretaria de Estado do Meio Ambiente (SEMA)|date=2019}}</ref><ref name="Amazon"/><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/><ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin">{{cite journal|title=Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin|last1=Emilio|first1=Mayorga|last2=Miles G.|first2=Longsdon|last3=Maria Victoria|first3=R. Ballester|last4=Jeffrey E.|first4=Richey|journal=Journal of Hydrology |year=2005|volume=315 |issue=1–4 |pages=167–182 |doi=10.1016/J.JHYDROL.2005.03.023|s2cid=8107631 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA6 | |'''[[Madeira (rijeka)|Madeira]]'''|| {{formatnum:30173}}|| {{formatnum:1322782}}|| {{formatnum:3518}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Amazon ||{{refn|name=Madeira|group=n|Average discharge 30,173 m³/s, 1979–2015 (31,200 m³/s, 1973–1990); Source or headwater: Madeira (main stem 1,450 km)–'''[[Mamoré River|Mamoré]]''' (main stem 1,042 km – total length 1,298 km, drainage area 633,613 km²; average discharge 7,743 m³/s)–'''[[Río Grande (Bolivia)|Río Grande o Guapay]]''' (820 km; 106,396 km²; 727 m³/s)–[[Caine River|Caine]] (119 km)–[[Rocha River|Rocha]] (69 km)–Mailanco (18 km) → Total length 3,518 km; The Madeira is thus one of the '''three longest tributaries in the world''', along with the [[Irtysh]] and the [[Missouri River|Missouri]]. The confluence of the '''Madeira''' River estuary with the [[Amazon River|Amazon]] is a complex process. The Amazon River acts as a dam, carrying four times as much water despite its almost flat fall. Furthermore, the Madeira River has a significant [[sediment load]] (450×10⁶ ton/year). This is the same as the Amazon River, despite its lower volumetric flow, and is deposited where the current slows down. The Madeira River estuary is therefore a type of [[Estuary|delta]] that extends for more than 300 km along the southern coast of the Amazon. A western branch, the ''Parana Madeirinha'', branches off the main riverbed 200 km upstream of the estuary. This branch is fed by a major tributary, the [[Igapó-Açu River|Igapó-Açu]]. It flows into the Amazon River 12 km upstream of the main riverbed of the Madeira River. A 450 km long eastern branch, the ''[[Paraná do Urariá]]'' (also known as the ''Paraná do Ramos''), branches off from the main river 100 km from the mouth and flows eastward parallel to the Amazon River. This branch isolates the large [[Tupinambarana]] island (area 11,850 km²), which is actually made up of four swampy islands surrounded by the river to the south and by branches of the Amazon to the north. It is fed by several tributaries: the [[Canumã River|Canumã]], the [[Abacaxis River|Abacaxis]], the [[Maués Açu River|Maués Açu]] and the [[Mamuru River|Mamuru]] Rivers. The Paraná do Urariá (or Paraná do Ramos) joins the Amazon near the city of [[Parintins]], 310 km downstream from the mouth of the main river Madeira. If these two branches and the tributaries that flow into them are added to the Madeira River, the total [[Drainage basin|drainage area]] 1,496,852 km², and the average [[Discharge regime|discharge]] exceeds 35,000 m³/s. This makes the Madeira the most abundant of the tributaries, surpassing major rivers such as the [[Yangtze]] (and only slightly behind the discharge of the [[Orinoco]] River), and the '''fifth largest river in the world''' in terms of discharge.}}<ref name="Recursos Hídricos - INE">{{cite web|url=https://www.ine.gob.bo/index.php/medio-ambiente/recursos-hidricos-cuadros-estadisticos|title=Recursos Hídricos - INE|website=www.ine.gob.bo}}</ref><ref name="Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)">{{cite web|url= https://datos.siarh.gob.bo/biblioteca/406|title=Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)|website=datos.siarh.gob.bo}}</ref><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia">{{cite report |url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers10-12/010020120.pdf |title=Balance Hidrico Superficial de Bolivia |last1=Michel-Alain |first1=Roche |last2=Carlos |first2=Fernandez Jauregui |last3=Angel |first3=Aliaga Rivera |last4=Jorge |first4=Peña Mendez |last5=Edgar |first5=Salas Rada |last6=José Luis |first6=Montaño Vargas |publisher=UNESCO, ORSTOM, ORCYT |location=La Paz (Bolívia), Montevideo (Uruguay) |isbn=92-9089-029-0 |date=1992}}</ref><ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin"/><ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM"/><ref name="Amazon"/><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB"|AS7|| '''[[Brahmaputra]]''' | ||27,000 || 641,964|| {{formatnum:3848}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Padma River|Padma]], [[Meghna River|Lower Meghna]], [[Bay of Bengal]]||{{refn|name=Brahmaputra|group=n|Entire Brahmaputra with Old Brahmaputra and Upper Meghna Basin; Average discharge 850 km³/year (Brahmaputra with Old Brahmaputra 700 km³/year, Upper Meghna 150 km³/year – period from 1990 to 2020); Source or headwater: Lower Meghna (main stem 130 km)–[[Padma River|Padma]] (main stem 120 km)–Jamuna (main stem 337 km)–Brahmaputra (main stem 738 km)–'''Siang or Dihang''' (main stem 294 km; drainage area 256,374 km²; average discharge 5,037 m³/s)–'''[[Yarlung Tsangpo River|Yarlung Tsangpo]]''' (main stem 2,229 km; 241,691 km²; 2,899 m³/s) → Total length 3,848 km;<ref name="The impact of climate change on runoff in the Yarlung Tsangpo River basin in the Tibetan Plateau">{{cite journal|journal=Stochastic Environmental Research and Risk Assessment|url=https://www.researchgate.net/publication/260524184_The_impact_of_climate_change_on_runoff_in_the_Yarlung_Tsangpo_River_basin_in_the_Tibetan_Plateau|title=The impact of climate change on runoff in the Yarlung Tsangpo River basin in the Tibetan Plateau|last1=Li|first1=Fapeng|last2=Xu|first2=Zongxue|last3=Liu|first3=Wenfeng|last4=Zhang|first4=Yongqiang|doi=10.1007/s00477-013-0769-z|volume=28|pages=517–526|date=2014}}</ref>}}{{refn|name=Entire Ganges (Ganga)–Brahmaputra–Meghna Basin|group=n|The Ganges–Brahmaputra–Meghna is the '''second largest river in the world by discharge'''. Between 1990 and 2020, about 1,350 km³/year (period from 1921 to 1985: 43,704 m³/s) of freshwater flowed into the [[Bay of Bengal]] through the [[Ganges Delta]]. This includes the amount of water diverted from the Ganges at [[Farakka Barrage]] and flowing out through the mouth of the [[Hooghly River|Hooghly]]. This combined river (total drainage area 1,731,334 km²) system delivers '''the largest amount of sediment in the world''' to the Bay of Bengal. Sediment load to some estimates, 1,840–2,177 million tons per year.<ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries"/><ref name="KLEINE ENZYKLOPÄDIE NATUR" />}}<ref name="Variation of Satellite-Based Suspended Sediment Concentration in the Ganges-Brahmaputra Estuary from 1990 to 2020">{{cite journal|journal=Remote Sensing|title=Variation of Satellite-Based Suspended Sediment Concentration in the Ganges-Brahmaputra Estuary from 1990 to 2020|last1=Hanquan|first1=Yang|last2=Tianshen|first2=Mei|last3=Xiaoyan|first3=Chen|volume=16|number=2|doi=10.3390/rs16020396|doi-access=free|date=2024 |page=396 |bibcode=2024RemS...16..396Y }}</ref><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/ganga-ganges-brahmaputra?catid=219&Itemid=0|title=Ganga (Ganges)–Brahmaputra|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Climate impact emergence and flood peak synchronization projections in the Ganges, Brahmaputra and Meghna basins under CMIP5 and CMIP6 scenarios">{{cite journal|journal=Environmental Research Letters|doi=10.1088/1748-9326/ac8ca1|last1=Anne|first1=Gädeke|last2=Michel|first2=Wortmann|last3=Christoph|first3=Menz|last4=Saiful|first4=Islam|last5=Muhammad|first5=Masood|last6=Valentina|first6=Krysanova|last7=Stefan|first7=Lange|last8=Fred|first8=Fokko Hattermann|title=Climate impact emergence and flood peak synchronization projections in the Ganges, Brahmaputra and Meghna basins under CMIP5 and CMIP6 scenarios|date=2022|volume=17|number=9|bibcode=2022ERL....17i4036G |doi-access=free}}</ref><ref name="Flood Inundation Mapping of the Sparsely Gauged Large-Scale Brahmaputra Basin Using Remote Sensing Products">{{cite journal|journal=Remote Sensing|doi=10.3390/rs11050501|last1=Biswa|first1=Bhattacharya|last2=Maurizio|first2=Mazzoleni|last3=Reyne|first3=Ugay|title=Flood Inundation Mapping of the Sparsely Gauged Large-Scale Brahmaputra Basin Using Remote Sensing Products|date=2019|volume=11|issue=5|page=501 |doi-access=free |bibcode=2019RemS...11..501B }}</ref><ref name="Beyond hydropower: towards an integrated solution for water, energy and food security in South Asia">{{cite journal|journal=Water Resources Development|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07900627.2019.1579705|title=Beyond hydropower: towards an integrated solution for water, energy and food security in South Asia|last1=Golam|first1=Rasul|last2=Nilhari|first2=Neupane|last3=Abid|first3= Hussain|last4=Binaya|first4=Pasakhala|volume=37|issue=3|doi=10.1080/07900627.2019.1579705|year=2019|pages=466–490 |url-access=subscription|doi-access=free}}</ref><ref name="Water quality in the Tibetan Plateau: Major ions and trace elements in the headwaters of four major Asian rivers">{{cite journal|doi=10.1016/j.scitotenv.2009.09.001|title=Water quality in the Tibetan Plateau: Major ions and trace elements in the headwaters of four major Asian rivers|last1=Xiang|first1=Huang|last2=Mika|first2=Sillanpää|last3=Egil|first3=T. Gjessing|last4=Rolf|first4=D. Vogt|publisher=ELSEVIER|location=Oslo (Norway), Lhasa (China), Mikkeli (Finland)|url=https://www.academia.edu/14442737|volume=407|issue=24|pages=6242–6254|issn=0048-9697|date=2009|journal=Science of the Total Environment |pmid=19783282 |bibcode=2009ScTEn.407.6242H }}</ref><ref name="The Restless River">{{cite report|url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/267471631520173475/pdf/The-Restless-River-Yarlung-Tsangpo-Siang-Brahmaputra-Jamuna.pdf|title=The Restless River|docket=Yarlung Tsangpo–Siang–Brahmaputra–Jamuna|last1=Ganesh|first1=Pangare|last2=Bushra|first2=Nishat|last3=Xiawei|first3=Liao|last4=Halla|first4=Maher Qaddumi|publisher=World Bank Group, United Nations Educational, Scientific an Cultural Organization (UNESCO)|location=Washington (United States)|page=428|date=2021|website=www.worldbank.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF"|[[North America|NA]]8||'''[[Mississippi (rijeka)|Mississippi]]''' | || {{formatnum:21300}} ||{{formatnum:3265753}}|| {{formatnum:6084}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Gulf of Mexico]]||{{refn|name=Mississippi|group=n|Mississippi with [[Atchafalaya River|Atchafalaya]]; Average discharge at [[Mississippi Delta]] 673 km³/year (Mississippi 474, Atchafalaya 199 km³/year), 1981–2021; Source or headwater: Mississippi (lower and middle Mississippi main stem 1,954 km)–'''[[Missouri River|Missouri]]''' (main stem 3,726 km, drainage area 1,376,180 km², average discharge 2,778 m³/s)–[[Jefferson River|Jefferson]] (134 km, 24,915 km², 69 m³/s)–[[Beaverhead River|Beaverhead]] (111 km, 12,318 km², 41 m³/s)–[[Red Rock River (Montana)|Red Rock]] (113 km, 4,092 km², 16 m³/s)–[[Hell Roaring Creek]] (46 km, 441 km², 4 m³/s) → Total length 6,084 km;<ref name="Missouri">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/missouri?catid=320&Itemid=637|title=Missouri|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref>}}<ref name="Mississippi River at Vicksburg, MS–USGS – Statistics tables for daily mean (average) data">{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/dvstat/?referred_module=sw&amp;site_no=07289000&amp;por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008-01-01,2022-09-29&amp;format=html_table&amp;stat_cds=mean_va&amp;date_format=YYYY-MM-DD&amp;rdb_compression=file&amp;submitted_form=parameter_selection_list |title=Mississippi River at Vicksburg, MS–USGS – Statistics tables for daily mean (average) data |date=10 June 2025 }}</ref><ref name="Variability of Carbon Export in the Lower Mississippi River during an Extreme Cold and Warm Year">{{cite journal|journal=Water|doi=10.3390/w14193044|doi-access=free|last1=Lee|first1=Potter|last2=Y. Jun|first2=Xu|title=Variability of Carbon Export in the Lower Mississippi River during an Extreme Cold and Warm Year|date=2022|volume=14|number=19|page=3044 |bibcode=2022Water..14.3044P }}</ref><ref name="Lower Mississippi">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/lower-mississipi?catid=320&Itemid=179|title=Lower Mississippi|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="The Mississippi/Atchafalaya River Basin (MARB)">{{cite web|url=https://www.epa.gov/ms-htf/mississippiatchafalaya-river-basin-marb|title=The Mississippi/Atchafalaya River Basin (MARB)|date=March 24, 2015|website=epec.gov}}</ref><ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin">{{cite report|last1=Donald A.|first1=Goolsby|last2=William A.|first2=Battaglin|last3=Gregory B.|first3=Lawrence|last4=Richard S.|first4=Artz|last5=Brent T.|first5=Aulenbach|last6=Richard P.|first6=Hooper|last7=Dennis R.|first7=Keeney|last8=Gary J.|first8=Stensland|title=Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin|url=http://rcn.montana.edu/Resources/LRES555/Final_Exam/CENRreport.pdf|publisher=USGS}}</ref><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007">{{cite report|url=https://pubs.usgs.gov/sir/2009/5164/|title=Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007|last1=William A.|first1=Battaglin|last2=Brent T.|first2=Aulenbach|last3=Aldo|first3=Vecchia|last4=Herbert T.|first4=Buxton|publisher=USGS}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS9||'''[[Jenisej]]''' | || {{formatnum:20200}}|| {{formatnum:2588752}}|| {{formatnum:5816}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Yenisei Gulf]]||{{refn|name=Yenisei|group=n|Average discharge at near mouth 637 km³/year (1984–2018); Source or headwater: Yenisei (lower and middle main stem 2,249 km)–'''[[Angara]]''' (main stem 1,849 km; drainage area 1,069,040 km²; average discharge 4,530 to 5,250 m³/s)–[[Lake Baikal]] (Selenga inflow–Angara outflow 238 km)–'''[[Selenga]]''' (main stem 1,024 km; 447,060 km²; 964 m³/s)–[[Ider River|Ider]] (456 km; 24,555 km²; 65 m³/s) → Total length 5,816 km;}}<ref name="Recent changes to Arctic river discharge">{{cite journal|journal=Nature Communications|doi=10.1038/s41467-021-27228-1|doi-access=free|last1=Dongmei|first1=Feng|last2=Colin|first2=J. Gleason|last3=Peirong|first3=Lin|last4=Xiao|first4=Yang|last5=Ming|first5=Pan|last6=Yuta|first6=Ishitsuka|title=Recent changes to Arctic river discharge|date=2021|volume=12|number=6917|page=6917|pmid=34824255|pmc=8617260|bibcode=2021NatCo..12.6917F}}</ref><ref name="Arctic Great Rivers Observatory">{{cite web|url=https://arcticgreatrivers.org/rivers|title=Arctic Great Rivers Observatory|website=arcticgreatrivers.org}}</ref><ref name="Siberian Basins">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=217&catid=367&Itemid=179|title=Siberian Basins|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean">{{cite report|url=https://ajsonline.org/article/60722.pdf|title=A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean|last1=V. V.|first1=Gordeev|last2=J. M.|first2=Martin|last3=I. S.|first3=Sidorov|last4=M. V.|first4=Sidorova|publisher=American Journal of Science (AJS)|location=Moscow (Russia), Tiksi Sakha (Yakutiya, Russia), Ispra (Italy)|volume=296|pages=664–691|date=1996|website=www.ajsonline.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA10||'''[[Paraná (rijeka)|Paraná]]''' | || {{formatnum:19706}}|| {{formatnum:2630667}}|| {{formatnum:4352}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Río de la Plata]]||{{refn|name=Paraná|group=n|The average discharge of the Paraná River at the [[Paraná Delta]] (19,706 m³/s), covers a 40-year period (1971–2010); Drainage area 2,630,667 km²; Source or headwater: Paraná (main stem 2,897 km)–'''[[Rio Grande (Paraná River tributary)|Rio Grande]]''' (length 1,455 km; drainage area 143,656 km²; average discharge 2,435 m³/s) → Total length 4,352 km; The common estuary of the Paraná and [[Uruguay River|Uruguay]] rivers is the [[Río de la Plata|La Plata]]. The La Plata is about 327 km total length (inner fluvial zone 225 km). Its drainage basin is 3,182,064 km² (basin size with endorheic area 4,144,000 km²). It is estimated that about 27,225 m³/s of freshwater flows into the [[Atlantic Ocean]] through the estuary (1971–2010). Some consider the La Plata to be a river, others a bay.}}<ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5">{{cite report|url=http://cbhpf.upf.br/download/DBR_Cap5.pdf|title=Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5|page=159|date=2003|publisher=Passo Fundo Campus|location=São José (Brazil)|website=cbhpf.upf.br}}</ref><ref name="Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT">{{cite report|url=https://cicplata.org/es/documentos-principales|title=Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT|website=www.cicplata.org|author=Comité Intergubernamental Coordinator (CIC)|publisher=CIC, Global Environment Facility (GEF), United Nations Environment (UN), Organización de los Estados Americanos (OEA), Organización of American States (OAS)|location=Buenos Aires (Argentina), Piso (Paraguay)|isbn=978-987-4187-01-7|page=308|date=2018}}</ref><ref name="Transboundary River Basin Overview – La Plata">{{cite report|url=http://www.fao.org/3/ca2141en/CA2141EN.pdf|title=Transboundary River Basin Overview – La Plata|author=FAO AQUASTAT|publisher=Food and Agriculture Organization (FAO), United Nations (UN)|location=Rome (Italy)|page=18|date=2016|website=www.openknowledge.fao.org}}</ref><ref name="La Plata (Parana)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/la-plata-parana?catid=336&Itemid=0|title=La Plata (Parana)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS11|| '''[[Lena]]''' | || {{formatnum:18300}}|| {{formatnum:2492004}} || {{formatnum:4692}} ||bgcolor="#FFF0F5"|[[Laptev Sea]]||{{refn|name=Lena|group=n|Average discharge at Lena Delta 581 km³/year, period from 1984 to 2018; Source or headwaters: Lena (lower and middle Lena main stem 2,714 km)–'''[[Vitim (river)|Vitim]]''' (main stem 1,837 km, drainage area 234,219 km², average discharge 2,379 m³/s)–Vitimkan (141 km) → Total length 4,692 km;}}<ref name="Recent changes to Arctic river discharge"/><ref>{{cite journal|last1=Kalugin|first1=A. S.|title=Variations of the Present-Day Annual and Seasonal Runoff in the Far East and Siberia with the Use of Regional Hydrological and Global Climate Models|journal=Water Resources|date=1 October 2018|volume=45|issue=1|pages=102–111|doi=10.1134/S0097807818050366|bibcode=2018WRes...45S.102K|s2cid=134779637}}</ref><ref name="Arctic Great Rivers Observatory"/><ref name="Siberian Basins"/><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA12|| |[[Japurá River|'''Japurá''']] || {{formatnum:18122}}|| {{formatnum:276812}}|| {{formatnum:2816}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Solimões River|Solimões]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Amazon"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA13 | |'''[[Marañón (rijeka)|Marañón]]'''|| {{formatnum:17400}}|| {{formatnum:364873}}|| {{formatnum:1905}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Amazon ||{{refn|name=Marañón|group=n|Average discharge at San Regis, 1981–2020 (16,400 m³/s, 1973–1990); Hydrologic source of Amazon River (see→[[Source of the Amazon River]]);}}<ref name="The Andes–Amazon–Atlantic pathway: A foundational hydroclimate system for social–ecological system sustainability">{{cite journal|journal= Proceedings of the National Academy of Sciences|title=The Andes–Amazon–Atlantic pathway: A foundational hydroclimate system for social–ecological system sustainability|last1=Claire|first1=F. Beveridge|last2=Jhan-Carlo|first2=Espinoza|last3=Simone|first3=Athayde|last4=Sandra|first4=Bibiana Correa|last5=Thiago|first5=B. A. Couto|last6=Sebastian|first6=A. Heilpern|last7=Clinton|first7=N. Jenkins|last8=Natalia|first8=C. Piland|last9=Renata|first9=Utsunomiya|last10=Sly|first10=Wongchuig|last11=Elizabeth|first11=P. Anderson|doi=10.1073/pnas.2306229121|volume=121|date=2024|number=22 |article-number=e2306229121 |doi-access=free |pmid=38722826 |pmc=11145265 |bibcode=2024PNAS..12106229B }}</ref><ref name="Amazon"/><ref name="Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón">{{cite web |url=https://www.academia.edu/36155977|title=Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón|last=José|first=Serra Vega|page=75|date=2017|website=www.academia.edu}}</ref><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)">{{cite journal|url=https://hdl.handle.net/20.500.12543/1063|title=Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)|journal=Autoridad Nacional del Agua|date=1980|hdl=20.500.12543/1063}}</ref><ref name="Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)">{{cite report|url=https://es.scribd.com/document/355773780/ANA-Cuenca-Maranon|title=Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)|author-link=ANA–Cuenca Marañon|publisher=Autoridad Nacional del Agua (ANA), INCLA (IC)|page=629|date=2015}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS14||'''[[Mekong]]''' | || {{formatnum:16010}}|| {{formatnum:773728}} || {{formatnum:4909}} ||bgcolor="#E6E6FA"|[[South China Sea]]||<ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP">{{cite web|url=http://geftwap.org|title=GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP|website=geftwap.org}}</ref><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans">{{cite journal|url=https://epic.awi.de/id/eprint/29205|title=Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans|last1=Meybeck|first1=M.|last2=Ragu|first2=A.|website=epic.awi.de |date=1997 }}</ref><ref name="Mekong River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/mekong-river?catid=190&Itemid=780|title=Mekong River|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries"/><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin">{{cite report|url=https://archive.iwlearn.net/mrcmekong.org/download/fmmp-reports/2A_HydrologicalHazards_LMB_21Dec2009.pdf|title=Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin|work=The Flood Management and Mitigation Programme, Component 2: Structural Measures & Flood Proofing in the Lower Mekong Basin|author=The Mekong River Comission (MRC)|publisher=Deltares, Royal Haskoning, UNESCO IHE|location=Delft (Nederland)|page=324|volume=2|date=2009}}</ref><ref name="A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions">{{cite report|url=https://repository.unescap.org/items/b585c464-6f49-4cdb-8de3-b67d2cbebdef|title=A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions|docket=Water resources series|author=UN.ECAFE|publisher=United Nations (UN), Economic Comission for Asia and the Far East (ECAFE)|location=Bangkok (Thailand), New York (United States)|page=74|date=1966|website=repository.unescap.org}}</ref><ref name="Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use">{{cite report|url=https://repository-uat.unescap.org/items/f0b6dee2-349b-441f-baf9-35a542af4fab/full|title=Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use|author=Economic and Social Comission for Asia the Pacific (ESCAP)|publisher=United Nations (UN)|location=New York (United States), Bangkok (Thailand)|page=323|isbn=92-1-119705-8|issn=0082-8130|number=74|date=1995|website=repository-uat.unescap.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB"|AS15|| '''[[Ganges]]''' | ||{{formatnum:15800}} || {{formatnum:1089370}}|| {{formatnum:2704}}|| bgcolor="#F0FFF0" |Padma, [[Bay of Bengal]]||{{r|group=n|Entire Ganges (Ganga)–Brahmaputra–Meghna Basin}}{{refn|name=Ganges|group=n|Average discharge 500 km³/year (period from 1990 to 2020); Source or headwater: [[Meghna River|Lower Meghna]] (main stem 130 km)–[[Padma River|Padma]] (main stem 120 km)–Padma Ganges (main stem 236 km)–Ganges or Ganga (main stem 2,013 km)–[[Bhagirathi River|Bhagirathi]] (length 205 km, drainage area 6,921 km², average discharge 258 m³/s) → Total length 2,704 km;}}<ref name="Variation of Satellite-Based Suspended Sediment Concentration in the Ganges-Brahmaputra Estuary from 1990 to 2020"/><ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra"/><ref name="Climate impact emergence and flood peak synchronization projections in the Ganges, Brahmaputra and Meghna basins under CMIP5 and CMIP6 scenarios"/><ref name="Beyond hydropower: towards an integrated solution for water, energy and food security in South Asia"/><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries"/> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS16||'''[[Irrawaddy]]''' | || {{formatnum:15400}}|| {{formatnum:411516}} || {{formatnum:2288}} ||bgcolor="#F0FFF0"|[[Andaman Sea]]||{{refn|name=Irrawaddy|group=n|Average discharge at [[Irrawaddy Delta]] 486 km³/year; Source or headwater: Irrawaddy (main stem 1,997 km)–'''[[N'Mai River|N'Mai]]''' (main stem 352 km, 24,337 km², 1,383 m³/s)–Khakabo Razi (57 km) → Total length 2,288 km;}}<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm|title=Water Resources of Myanmar|publisher=AQUASTAT|date=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100727110424/http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm|archive-date=2010-07-27}}</ref><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans"/><ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/irrawaddy-ayeyarwaddy?catid=275&Itemid=780|title=Irrawaddy (Ayeyarwaddy)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="cbsharma">{{cite book|author=Webersik|first=Christian|url=https://books.google.com/books?id=-nufdUc0Ps0C|title=Climate Change and Security: A Gathering Storm of Global Challenges|publisher=Praeger|date=2010|isbn=9780313380075|pages=45}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS17||'''[[Ob]]''' | || {{formatnum:13100}}|| {{formatnum:3023973}} || {{formatnum:5525}} ||bgcolor="#FFF0F5"|[[Gulf of Ob]]||{{refn|name=Ob|group=n|Average discharge at near mouth 414 km³/year (1984–2018); Source or headwater: Ob (lower Ob main stem 1,277 km)–'''[[Irtysh]]''' (main stem 3,576 km; drainage area 1,691,000 km²; average discharge 2,995 m³/s, period 1971–2000)–'''Black Irtysh''' (or Kara Irtysh; 672 km; 53,000 km², 354 m³/s) → Total length 5,525 km;<ref name="The Irtysh River Basin: Transboundary Challenges and Practical Solutions">{{cite report|title=The Irtysh River Basin: Transboundary Challenges and Practical Solutions|url=https://eabr.org/upload/iblock/a7f/EDB_2025_Irtysh_Report_ENG.pdf|last1=Evgeny|first1=Vinokurov|last2=Arman|first2=Ahunbaev|last3=Stanislav|first3=Chuyev|last4=Asset|first4=Adakhayev|last5=Tulegen|first5=Sarsembekov|publisher=Eurasian Development Bank (EDB)|location=Almaty (Kazakhstan)|page=54|date=2025|website=eabr.org}}</ref>}}<ref name="Recent changes to Arctic river discharge"/><ref name="Arctic Great Rivers Observatory"/><ref name="Siberian Basins"/><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA18|| |'''[[Tapajós]]'''|| {{formatnum:12800}}|| {{formatnum:492263}}|| {{formatnum:2291}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Amazon ||{{refn|name=Tapajós|group=n|Average discharge at [[Santarém, Pará|Santarém]] 12,800 m³/s, 1985–2018 (13,540 m³/s, 1973–1990); Source or headwater: Tapajós (main stem 810 km)–'''[[Teles Pires]]''' (or São Manoel – length 1,481 km, drainage area 141,987 km², 3,961 m³/s) → Total length 2,291 km;}}<ref name="Amazon" /><ref name="A macroscale hydrological data set of river flow routing parameters for the Amazon Basin">{{cite journal|journal=Geophysical Research: Atmospheres|title=A macroscale hydrological data set of river flow routing parameters for the Amazon Basin|last1=Marcos|first1=Heil Costa|last2=Carlos|first2=Henrique C. Oliveira|last3=Ricardo|first3=G. Andrade|last4=Thiago|first4=R. Bustamante|last5=Fabrício|first5=A. Silva|last6=Michael|first6=T. Coe|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2000JD000309|doi=10.1029/2000JD000309|pages=6–9|volume=107|issue=20|date=2002 |bibcode=2002JGRD..107.8039C }}</ref><ref name="Long‐term simulations of discharge and floods in the Amazon Basin">{{cite journal|journal=Geophysical Research: Atmospheres|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2001JD000740|title=Long-term simulations of discharge and floods in the Amazon Basin|last1=Michael|first1=T. Coe|last2=Marcos|first2=Heil Costa|last3=Aurélie|first3=Botta|last4=Charon|first4=Birkett|volume=107|issue=20|doi=10.1029/2001JD000740|pages=11–17|date=2002 |bibcode=2002JGRD..107.8044C }}</ref><ref name="UHE São Manoel">{{cite report|url=https://www.saomanoelenergia.com.br/sites/edpbrsaomanoel/files/documentos_oficias_-_eia_uhe_sao_manoel_-_volume_2.pdf|title=UHE São Manoel|docket=Usina Hidrelétrica São Manoel|publisher=Estudio de Impacto Ambiental (EIA)|author=Empresa de Pesquisa Energética (EPE)|volume=2|page=231|date=2008|website=saomanoelenergia.com.br}}</ref><ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin"/><ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas">{{cite book|url=https://www.ana.gov.br/arquivos/institucional/sge/CEDOC/Catalogo/2013/planoEstrategicoDeRecursos.pdf|last1=Ney|first1=Maranhão|last2=Laura|first2=Tillmann Viana|last3=Ney|first3=Maranhão|last4=Carlos André|first4=Cascelli|last5=Alessandro|first5=Mendes|last6=Raphael|first6=Guimarães|last7=Bárbara|first7=de Castro|last8=Danúzia|first8=Queiroz|publisher=Agência Nacional de Águas (ANA)|date=2012|isbn=978-85-89629-91-1|title=Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas}}</ref><ref name="The fate of vegetation remnants in the southern Amazon's largest threatened hotspot: part (I) a 33-year analysis of LULCC in the Tapajos River basin, Brazil">{{cite journal|journal=Agrarian and Biological Sciences|doi=10.33448/rsd-v11i10.32553|url=https://rsdjournal.org/index.php/rsd/article/view/32553|volume=11|date=2022|last1=Guilherme|first1=Augusto Borge|last2=Gabriel|first2=Mancilla|last3=Auberto José|first3=Barros Siqueira|last4=Maurício|first4=Vancine|last5=Milton|first5=Cezar Ribeiro|last6=João|first6=Carlos de Souza Maia|title=The fate of vegetation remnants in the southern Amazon's largest threatened hotspot: part (I) a 33-year analysis of LULCC in the Tapajos River basin, Brazil|number=10 |pages=e448111032553 }}</ref><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean"/><ref name="Lynch2012">{{cite web|url=http://www.caee.utexas.edu/prof/mckinney/ce397/Topics/Amazon/Amazon(2012).pdf|title=The Amazon River Basin; CE 397 – Transboundary Waters|first=Christine|last=Lynch|date=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528103830/http://www.caee.utexas.edu/prof/mckinney/ce397/Topics/Amazon/Amazon(2012).pdf|archive-date=2014-05-28}}</ref><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#CCFFFF"|NA19||'''[[St. Lawrence River|St Lawrence River]]''' | || {{formatnum:12500}} || {{formatnum:1057304}}|| {{formatnum:3058}} ||bgcolor="#E0FFFF"|[[Gulf of St. Lawrence]]||{{refn|name=St. Lawrence River|group=n|St. Lawrence River at [[Quebec City]]: average discharge (1968–2023) 12,500 m³/s, drainage basin 1,057,304 km², length 3,058 km (source to [[L'Islet, Quebec|L' Islet]]); St. Lawrence River at [[Estuary of St. Lawrence|Pointe-des-Monts]] Lighthouse: length 3,380 km, drainage basin 1,266,642 km², average discharge 17,600 m³/s (1969–2023); Source or headwater: St. Lawrence River (main stem 646 km – main stem with estuary 968 km)–[[Lake Ontario]] (Niagara inflow–St. Lawrence River outflow 311 km)–'''[[Niagara River|Niagara]]''' (length 58 km; drainage area 684,000 km²; average discharge 5,885 m³/s)<ref name="One Hundred Thirty Fifth Semi-Annual Progress Report to the International Joint Commission">{{cite report|url=https://www.ijc.org/sites/default/files/2020-12/135.pdf|title=One Hundred Thirty Fifth Semi-Annual Progress Report to the International Joint Commission|author=International Niagara Board of Control|publisher=International Joint Comission|location=Cincinnati (Ohio, United States), Burlington (Ontario, United States),Washington D.C. (United States), Ottawa (Ontario, Canada)|website=www.ijc.org|page=30|date=2020}}</ref><ref name="Niagara Falls Info">{{cite web|url=https://www.niagarafallsinfo.com/niagara-falls-history/niagara-falls-geology/niagara-geological-areas/drianage-of-the-niagara-river|title=Niagara Falls Info|website=www.niagarafallsinfo.com |date=3 February 2017 }}</ref><ref name="Statistics for Niagara River at Buffalo NY - USGS Water Data for the Nation">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/monitoring-location/USGS-04216000/statistics/#selectedDataTypes=daily-00060--874388869|title=Statistics for Niagara River at Buffalo NY - USGS Water Data for the Nation|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels">{{cite web|url=https://www.glc.org/wp-content/uploads/2016/10/2013-glc-annual-mackey.pdf|title=Great Lakes Water Levels|website=Great Lakes Comission|date=2016}}</ref>–[[Lake Erie]] (Detroit inflow–Niagara outflow 385 km)–'''[[Detroit River|Detroit]]''' (45 km; 595,052 km²; 5,324 m³/s)<ref name="Great Lakes Water Levels" /><ref name="Effects of water clarity on the length and abundance of age-0 yellow perch in the Western Basin of Lake Erie">{{cite journal|journal=Journal of Great Lakes Research|url=https://www.utoledo.edu/nsm/lec/research/be/docs/manning%20et%20al%202013.pdf|title=Effects of water clarity on the length and abundance of age-0 yellow perch in the Western Basin of Lake Erie|last1=Nathan|first1=F. Manning|last2=Christine|first2=M. Mayer|last3=Jonathan|first3=M. Bossenbroek|last4=Jeff|first4=T. Tyson|publisher=IAGLR, ELSEVIER|doi=10.1016/j.jglr.2013.03.010|pages=295–302|volume=39|issue=2|date=2013 |bibcode=2013JGLR...39..295M }}</ref><ref name="Statistics for Detroit River at Fort Wayne at Detroit, MI - USGS Water Data for the Nation">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/monitoring-location/USGS-04165710/statistics/#selectedDataTypes=daily-00060-0|title=Statistics for Detroit River at Fort Wayne at Detroit, MI - USGS Water Data for the Nation|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="The Detroit River: Its Restoration and Preservation">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/349df482f78b401f8726b49ec185bd2e|title=The Detroit River: Its Restoration and Preservation|website=storymaps.arcgis.com |date=5 February 2025 }}</ref>–[[Lake St. Clair]] (St. Clair River inflow–Detroit outflow 53 km)–'''[[St. Clair River]]''' (65 km; 583,509 km²; 5,200 m³/s)<ref name="Great Lakes Water Levels" /><ref name="The St. Clair River Area of Concern">{{cite web|url=https://www.friendsofstclair.ca/wp-content/uploads/2019/05/St-Clair-River-AOC-Canadian-RAP-Implementation-Committee-2007-2010-Work-Plan-Summary-of-Accomplishments.pdf|title=The St. Clair River Area of Concern|website=www.friendsofstclair.ca}}</ref><ref name="Record St. Clair River Ice Jam of 1984">{{cite journal|journal=Journal of Hydraulic Engineering|title=Record St. Clair River Ice Jam of 1984|url=https://www.glerl.noaa.gov/pubs/fulltext/1986/19860008.pdf?origin=publication_detail|doi=10.1061/(ASCE)0733-9429(1986)112:12(1182)|last1=Jan|first1=A. Derecki|last2=Frank|first2=H. Quinn|publisher=ASCE Manager of Journals|volume=112|issue=12|pages=1182–1194|date=1986|via=www.glerl.noaa.gov}}</ref>–[[Lake Huron]] (St. Marys River inflow–St. Clair River outflow 440 km)–'''[[St. Marys River (Michigan–Ontario)|St. Marys River]]''' (120 km; 211,833 km²; 2,177 m³/s)<ref name="Statistics for St. Marys River at Sault Ste. Marie, Ontario - USGS Water Data for the Nation">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/monitoring-location/USGS-04127885/statistics/#selectedDataTypes=daily-30208-0|title=Statistics for St. Marys River at Sault Ste. Marie, Ontario - USGS Water Data for the Nation|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels" />–[[Lake Superior]] (St. Louis River inflow–St. Marys River outflow 616 km)–[[Saint Louis River (Lake Superior tributary)|Saint Louis River]] (309 km; 9,410 km²; 147 m³/s)–[[North River (Minnesota)|North River]] (10 km) → Total length 3,058 km (with estuary 3,380 km);}}<ref name="Physical oceanographic conditions in the Gulf of St. Lawrence during 2023">{{cite report|url=https://publications.gc.ca/site/eng/9.938387/publication.html?wbdisable=true|title=Physical oceanographic conditions in the Gulf of St. Lawrence during 2023|docket=Canadian technical report of hydrography and ocean sciences 378|last1=Peter|first1=Stewart Galbraith|last2=Joël|first2=Chassé|last3=Jean-Luc|first3=Shaw|last4=Jacqueline|first4=Dumas|last5=Marie-Noëlle|first5=Bourassa|publisher=Fisheries and Oceans Canada, Government of Canada|location=Québec (Canada)|page=91|date=2024|isbn=978-0-660-71996-2|issn=1488-5417|website=publications.gc.ca}}</ref><ref name="St Lawrence–Great Lakes">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/st-lawrence-great-lakes?catid=316&Itemid=563|title=St Lawrence–Great Lakes|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="rna">Benke, Arthur C.; Cushing, Colbert E. (2005). Rivers of North America. Academic Press. pp. 989–990. {{ISBN|978-0-12-088253-3}}. Retrieved 21 March 2011.</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS20||'''[[Amur]]''' | || {{formatnum:12360}}|| {{formatnum:2129700}} || {{formatnum:5498}} ||bgcolor="#E6E6FA"|[[Strait of Tartary]]||{{refn|name=Amur|group=n|Average discharge at near mouth 390 km³/year (2002–2020); Source or headwater: Amur (main stem 2,874 km)–'''[[Argun (Amur)|Argun]]''' (main stem 965 km – Argun with Hailar total length 1,620 km, drainage area 300,977 km², average discharge 409 m³/s)–Dalan Orom (Xinkai) and [[Hulun Lake]] (Kherlen inflow–Dalan Orom outflow 94 km)–'''[[Kherlen River|Kherlen]]''' (1,565 km, 238,600 km², 54 m³/s) → Total length 5,498 km;}}<ref name="Intra-Seasonal Variability of Sea Level on the Southwestern Bering Sea Shelf and Its Impact on the East Kamchatka and East Sakhalin Currents">{{cite journal|journal=Remote Sensing|title=Intra-Seasonal Variability of Sea Level on the Southwestern Bering Sea Shelf and Its Impact on the East Kamchatka and East Sakhalin Currents|doi=10.3390/rs15204984|doi-access=free|volume=15|number=20|last=Andrey|first=Andreev|date=2023|page=4984|bibcode=2023RemS...15.4984A }}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="Amur–Heilong River Basin Reader">{{cite report|url=https://wwfeu.awsassets.panda.org/downloads/ahrbr.pdf|title=Amur–Heilong River Basin Reader|last1=Eugene A.|first1=Simonov|last2=Thomas D.|first2=Dahmer|publisher=Ecosystems Ltd., WWF |location=Vladivostok (Russia), Hong Kong, Beijing (China), Ulaanbaatar (Mongolia), Washington (United States)|page=442|isbn=978-988-17227-1-3|date=2008|website=www.feu.awsassets.panda.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA21|| '''[[Tocantins (rijeka)|Tocantins]]''' | || {{formatnum:11800}}|| {{formatnum:777308}}|| {{formatnum:3100}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Pará River|Rio Para]] ||{{refn|name=Tocantins|group=n|Average discharge 11,800 m³/s (1973–1990); Source or headwater: Tocantins (lower Tocantins main stem 473 km)–'''[[Araguaia River|Araguaia]]''' (length 2,627 km, drainage area 386,073 km², average discharge 6,420 m³/s) → Total length 3,100 km; The [[Pará River|Rio Pará]] is a tidally influenced estuary south of the Amazon River and [[Marajó|Marajó Island]]. From the mouth of the [[Anapu River]] and the [[Furo do Tajapuru]] Channel (Amazonas branch) to the [[Atlantic Ocean]], it is about 350 km long. From the mouth of the Tocantins River, it is called the [[Marajó Bay]]. The total length of the Rio Pará and Tocantins system is 2,850 km from the source of the [[Maranhão River|Maranhão]] River, and 3,100 km from the source of the [[Araguaia River|Araguaia]] River. Its total drainage area is approximately 1 million square kilometers. The Rio Para estuary receives a significant amount of water from the north through the Amazon River. It receives less water from the smaller northern tributaries originating on Marajó Island. The southern inflows are much more significant: the Anapu, the [[Pacajá River|Pacajá]], the [[Jacundá River (Pará)|Jacundá]], the Tocantins–Araguaia system, the [[Guamá River|Guamá]]–[[Capim River|Capim]] with its [[Acará River|Acará]]–[[Moju River (Acará)|Moju]] tributaries. Of these, the Tocantins is considered a separate water system from the Amazon. Some scientists advocate classifying it as part of the Amazon basin, since a significant amount of water (on average 6,000 m³/s) enters the system from the Amazon. The annual average discharge of the Pará River (Rio Pará) before the mouth of the Tocantins River is approximately 10,000 m³/s. Of this, about 6,000 m³/s comes from the Amazon through the ''Breves Channel'' and the Furo do Tajapuru branch. The estuarine system of the Rio Pará and Tocantins is extremely complex. The discharge of the Tocantins fluctuates greatly seasonally. In drier periods, the Amazon River contributes to the discharge through the Breves Channel, so the average discharge of the entire estuary system can reach 21,000–26,000 m³/s at the Atlantic mouth;<ref name="Assessment of wash load transport in the Araguaia River (Aruanã Gauge Station), central Brazil">{{cite journal |last1=Aquino |first1=Samia |last2=Latrubesse |first2=Edgardo |last3=Bayer |first3=Maximiliano |title=Assessment of wash load transport in the Araguaia River (Aruanã Gauge Station), central Brazil |journal=Latin American Journal of Sedimentology and Basin Analysis |date=2009 |volume=16 |number=2 |pages=119–128 |url=https://www.lajsba.sedimentologia.org.ar/index.php/lajsba/article/view/111}}</ref><ref name="A discharge stationary model for the Pará-Amazon estuarine system">{{cite journal |last1=Prestes |first1=Yuri Onça |last2=Borba |first2=Thais Angélica da Costa |last3=Silva |first3=Alex Costa da |last4=Rollnic |first4=Marcelo |title=A discharge stationary model for the Pará-Amazon estuarine system |journal=Journal of Hydrology: Regional Studies |year=2020 |volume=28 |article-number=100668 |doi=10.1016/j.ejrh.2020.100668 |s2cid=213143882 |doi-access=free }}</ref><ref name="The Estuary">{{cite web|url=https://en.aguasamazonicas.org/basins/estuary-coast/the-estuary|title=The Estuary|website=aguasamazonicas.org}}</ref><ref name="Marajó Bay">{{cite web|url=https://en.aguasamazonicas.org/basins/estuary-coast/marajo-bay|title=Marajó Bay|website=aguasamazonicas.org}}</ref>}}<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Tocantins">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/tocantins?catid=345&Itemid=0|title=Tocantins|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras"/><ref name="Acompanhamento do Sistema Hídrico do Rio Tocantins">{{cite web|title=Acompanhamento do Sistema Hídrico do Rio Tocantins|url=https://www.gov.br/ana/pt-br/sala-de-situacao/tocantins/boletins-tocantins-diario/boletim_13_tocantins_publica-1763991289.62.pdf|author=Agência Nacional de Águas (ANA)|website=www.gov.br}}</ref><ref name="Plano estratégico da bacia hidrográfica dos rios Tocantins e Araguaia: relatório síntese">{{cite report|url=https://biblioteca.ana.gov.br/sophia_web/Acervo/Detalhe/3357|title=Plano estratégico da bacia hidrográfica dos rios Tocantins e Araguaia: relatório síntese|last1=João Gilberto|first1=Lotufo Conejo|last2=José Luiz|first2=Gomes Zoby|last3=Ney|first3=Maranhão|last4=Eraldo|first4=Peres|publisher=Agência Nacional de Águas (ANA)|location=Brasília (Brazil)|page=256|isbn=978-85-89629-55-3|date=2009}}</ref><ref name="Boletim Goiano de Geografia">{{cite report|url= https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4785584.pdf|doi=10.5216/bgg.v19i1.15341|title=Boletim Goiano de Geografia|work=The Araguaia–Tocantins Fluvial Basin|last1=José|first1=C. Stevaux|last2=Edgardo|first2=M. Latrubesse|last3=M.|first3=Bayer|last4=R.|first4=Prado|publisher=IESA-UFG|location=Federal University of Goiás (Brazil)|pages=120–127|volume=19|date=1999}}</ref><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5">{{cite report|url=http://cbhpf.upf.br/download/DBR_Cap5.pdf|title=Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5|page=159|date=2003|publisher=Passo Fundo Campus|location=São José (Brazil)|website=cbhpf.upf.br}}</ref><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA22|| |[[Purus River|'''Purus''']] || {{formatnum:11207}}|| {{formatnum:378762}}|| {{formatnum:3361}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Solimões River|Solimões]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM"/><ref name="Amazon"/><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022">{{cite report|url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1877/libro.pdf|title=Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022|last1=Dante|first1= Carhuavilca Bonett|last2=Anibal|first2=Sánchez Aguilar|last3=José Luis|first3=Robles Franco|last4=Javier|first4=Vásquez Chihuán|last5=Rosa|first5=Blas Alcántara|last6=Eliana|first6=Quispe Calmett|last7=Felixalberto|first7=Lavado Romani|last8=Ana|first8=Huauya Tacza|publisher=Instituto Nacional de Estadística e Informática (INERI)|location=Lima (Perú)|page=557|date=2022|website=www.inei.gob.pe}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS23|| '''[[Pearl River|Pearl]]''' – '''[[Xi]]''' | || {{formatnum:10700}}|| {{formatnum:442527}} || {{formatnum:2400}} || bgcolor="#E6E6FA" |South China Sea ||{{refn|name=Pearl River|group=n|Average discharge at [[Pearl River Delta]] 336 km³/year (1953–2017); Source or headwater: Pearl River (main stem length 177 km)–'''[[Xi River|Xi]]''' (main stem 210 km; drainage area 338,899 km²; average discharge 7,420 m³/s)–'''[[Xun River|Xun]]''' (172 km, 314,096 km², 6,645 m³/s)–'''[[Qian River|Qian]]''' (121 km, 186,660 km², 3,901 m³/s)–'''[[Hongshui River|Hongshui]]''' (670 km, 125,626 km², 2,381 m³/s)–'''[[Nanpan River|Nanpan]]''' (950 km, 50,560 km², 685 m³/s) → Total length 2,400 km;}}<ref name="Spatiotemporal Variation of Annual Runoff and Sediment Load in the Pearl River during 1953-2017">{{cite journal|journal=Sustainability|doi=10.3390/su11185007|doi-access=free|title=Spatiotemporal Variation of Annual Runoff and Sediment Load in the Pearl River during 1953-2017|volume=11|number=18|last1=Huanyang|first1=Zhou|last2=Zhaoli|first2=Wag|last3=Xushu|first3=Wu|last4=Yuhong|first4=Chen|last5=Yixuan|first5=Zhong|last6=Zejun|first6=Li|last7=Jiachao|first7=Chen|last8=Jun|first8=Li|last9=Shenglian|first9=Guo|last10=Xiaohong|first10=Chen|date=2019 |page=5007 |bibcode=2019Sust...11.5007Z }}</ref><ref name="Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/zhujiang-xi-jiang-pearl-river?catid=374&Itemid=0|title=Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://disc.sci.gsfc.nasa.gov/geomorphology/GEO_5/GEO_PLATE_D-6.shtml|title=Chapter 5: Plate D-6 — GES DISC: Goddard Earth Sciences, Data & Information Services Center|publisher=Disc.sci.gsfc.nasa.gov|accessdate=2012-11-08|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130203044933/http://disc.sci.gsfc.nasa.gov/geomorphology/GEO_5/GEO_PLATE_D-6.shtml|archivedate=2013-02-03 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF24|| |[[Kasai River|'''Kasai''']]|| {{formatnum:10457}}|| {{formatnum:884376}}|| {{formatnum:2272}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Congo ||<ref name="Conception d'un Réseau Optimal de Suivi Hydrométéorologique et Climatique du Bassin Versant de Kasaï">{{cite web |url=https://www.crrebac.org/blog/professeur-raphael-tshimanga-phd-hydrologie-2/conception-dun-reseau-optimal-de-suivi-hydrometeorologique-et-climatique-du-bassin-versant-de-kasai-120 |title=Conception d'un Réseau Optimal de Suivi Hydrométéorologique et Climatique du Bassin Versant de Kasaï |last=Dr. Raphael |first=M. Tshimanga |date=2019 |website=www.crrebac.org}}</ref><ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation">{{cite report |url=https://cgspace.cgiar.org/server/api/core/bitstreams/88e59f9a-8a9a-4cb3-8ee8-d25f313c7987/content |title=The water resource in tropical Africa and its exploitation |last1=K.A. |first1=Edwards |last2=G.A. |first2=Classen |last3=E.H.J. |first3=Schroten |publisher=The International Livestock Centre for Africa (ILCA) |location=Addis Ababa (Ethiopia) |page=103 |date=1983 |isbn=92-9053-043-X}}</ref><ref name="Congo River"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA25||'''[[Mackenzie]]''' | || {{formatnum:9910}}|| {{formatnum:1801938}}|| {{formatnum:4241}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Beaufort Sea]]||{{refn|name=Mackenzie|group=n|Average discharge at Mackenzie Delta 310 km³/year (1984–2018); Source or headwater: Mackenzie (main stem 1,749 km)–[[Great Slave Lake]] (Slave inflow–Mackenzie outflow 135 km)–'''[[Slave River|Slave]]''' (main stem 434 km, drainage area 616,400 km², 3,451 m³/s)–'''[[Peace River|Peace]]''' (1,521 km, 306,000 km², 2,225 m³/s)–'''[[Finlay River|Finlay]]''' (402 km, 43,271 km², 680 m³/s) → Total length 4,241 km;}}<ref name="The Mackenzie River Hydroelectric Complex – Concept Study">{{cite report|url=https://www.math.ualberta.ca/~bowman/clembowman.info/PDFs/Chapter8-June12.pdf|title=The Mackenzie River Hydroelectric Complex – Concept Study|last=F. Pierre|first=Gingras|publisher=University of Alberta|pages=137–150|date=2013|website=www.math.ualberta.ca}}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Arctic Great Rivers Observatory" /><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries" /><ref name="Mackenzie">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/mackenzie?catid=308&Itemid=563|title=Mackenzie|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA26|| |[[Beni River|'''Beni''']]|| {{formatnum:9741}}|| {{formatnum:281367}}|| {{formatnum:1619}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Madeira River|Madeira]]||{{refn|name=Beni|group=n|Average discharge at near mouth (period from 1968 to 1982); Source or headwater: Beni (main stem 1,178 km)–Alto Beni (main stem 178 km, drainage area 31,240 km², average discharge 637 m³/s)–[[Cotacajes River|Cotacajes]] (main stem 125 km, 8,310 km², 121 m³/s)–[[Sacambaya River|Sacambaya]] (37 km)–[[Ayopaya River|Ayopaya]] (40 km)–[[Leque River|Leque]] (37 km)–[[Tallija River|Tallija]] (24 km) → Total length 1,619 km;}}<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Recursos Hídricos - INE"/><ref name="Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)"/><ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA27 | |[[Xingu River|'''Xingu''']] || {{formatnum:9298}}|| {{formatnum:509685}}|| {{formatnum:2324}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Amazon ||{{refn|name=Xingu|group=n|Average discharge at near mouth, 1972–2003 (9,680 m³/s, period 1973 to 1990); Source or headwater: Xingu (main stem 1,640 km)–'''[[Culuene River|Culuene]]''' (length 684 km, 29,560 km², average discharge 543 m³/s) → Total length 2,324 km;}}<ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin"/><ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Amazon" /><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean" /><ref name="Lynch2012" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF28|| '''[[Niger (rijeka)|Niger]]''' | || {{formatnum:8630}}|| {{formatnum:2273946}} || {{formatnum:4184}} || bgcolor="#E0FFFF" |[[Gulf of Guinea]]||<ref name="The Niger River Basin - A Vision for Sustainable Management">{{cite book|url=https://econpapers.repec.org/bookchap/wbkwbpubs/7397.htm|title=The Niger River Basin - A Vision for Sustainable Management|last1=Inger|first1=Andersen|last2=Ousmane|first2=Dione|last3=Martha|first3=Jarosewich-Holder|last4=Jean-Claude|first4=Olivry|last5=Katherin|first5=George Golitzen|isbn=9780821362037|date=2005|publisher=World Bank }}</ref><ref name="Niger">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=51&catid=202&Itemid=179|title=Niger|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries" /><ref name="Water Accounting in the Niger River Basin">{{cite book |title=Water Accounting in the Niger River Basin |date=2020 |doi=10.4060/cb1274en |isbn=978-92-5-133378-5|s2cid=242320135 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA29|| |[[Putumayo River|'''Putumayo''']]|| {{formatnum:8520}}|| {{formatnum:120545}}|| {{formatnum:2005}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Solimões ||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |[[Europe|EU]]30|| '''[[Volga]]''' | || {{formatnum:8380}}|| {{formatnum:1466717}}|| {{formatnum:3700}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Caspian Sea]]||<ref name="The Volga River Basin Report">{{cite report|url=http://isi.irtces.org/isi/rootfiles/2017/07/04/1496391629451299-1498713525725099.pdf|title=The Volga River Basin Report|last1=Valentin|first1=Golosov|last2=Vladimir|first2=Belayev|publisher=UNESCO, UNEP, International Sediment Initiative|location=Moscow (Russia)|date=2017}}</ref><ref name="Volga">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/volga?catid=226&Itemid=550|title=Volga|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA31|| |[[Ohio River|'''Ohio''']]|| {{formatnum:8380}}|| {{formatnum:528202}}|| {{formatnum:2102}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Mississippi River|Mississippi]]||{{refn|name=Ohio|group=n|Average discharge at near mouth, 1951–1996; Source or headwater: Ohio (main stem 1,579 km)–'''[[Allegheny River|Allegheny]]''' (length 523 km, drainage area 30,247 km², average discharge 580 m³/s) → Total length 2,102 km;}}<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref>{{Cite book |last= Leeden |first= Frits van der |author2= Fcrimson L. Troise |author3= David Keith Todd |title= The Water Encyclopedia |edition= 2nd |year= 1990 |publisher= Lewis Publishers |location= Chelsea, Mich. |isbn= 0-87371-120-3 |page= [https://archive.org/details/waterencyclopedi0000vand/page/126 126] |url= https://archive.org/details/waterencyclopedi0000vand/page/126 }}</ref><ref name="Ohio">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/ohio?catid=320&Itemid=179|title=Ohio|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA32||'''[[Magdalena River|Magdalena]]''' | || {{formatnum:8058}}|| {{formatnum:271807}}|| {{formatnum:1558}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Caribbean Sea]]||{{refn|name=Magdalena|group=n|Average discharge at [[Calamar, Bolívar|Calamar]], 1991–2020;}}<ref name="Estudio Nacional del Agua 2022">{{cite web|url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua|title=Estudio Nacional del Agua 2022|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010">{{cite web |url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua |title=Estudio Nacional del Agua 2010|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014">{{cite web |url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua |title=Estudio Nacional del Agua 2014|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="Magdalena–Cauca">{{cite web|url=https://riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/magdalena-cauca?catid=337&Itemid=0|title=Magdalena–Cauca|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA33|| '''[[Columbia River|Columbia]]''' | || {{formatnum:7478}}|| {{formatnum:724025}} || {{formatnum:2250}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacific Ocean]]||{{refn|name=Columbia|group=n|Average discharge at [[Astoria, Oregon|Astoria]] 236 km³/year (period from 1979 to 2015); Source or headwater: Columbia (lower and middle Columbia main stem 515 km – The total length from the traditional – geographical – source to the mouth is 1,954 km;)–'''[[Snake River|Snake]]''' (length 1,735 km, drainage area 260,939 km², average discharge 1,756 m³/s) → Total length 2,250 km;}}<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Columbia River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/columbia?catid=184&Itemid=563|title=Columbia River|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Columbia River System Operations Final Environmental Impact Statement|publisher=United States Department of the Interior">{{cite web|url=https://portoflewiston.com/wp-content/uploads/2020/07/Appendix-U.pdf|title=Columbia River System Operations Final Environmental Impact Statement|publisher=United States Department of the Interior}}</ref><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System">{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/7904921|title=Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System|last1=Christer|first1=Nilsson|last2=Catherine|first2=Reidy Liermann|last3=Dynesius|first3=Mats|last4=Revenga|first4=Carmen|journal=Science|doi=10.1126/science.1107887|date=2005|volume=308|issue=5720|pages=405–408|pmid=15831757|bibcode=2005Sci...308..405N|s2cid=34820022}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS34|| |'''Middle Ob'''|| {{formatnum:7428}}|| {{formatnum: 1040000}}|| {{formatnum:3061}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Ob]]||{{refn|name=Middle Ob|group=n|Ob River above Irtysh River; Average discharge 7,428 m³/s (1971–2000); Drainage area 1,040,000 km²; Source or headwater: Middle and Upper Ob (main stem 2,373 km)–'''[[Katun (river)|Katun]]''' (length 688 km, drainage area 60,900 km², average discharge 652 m³/s) → Total length 3,061 km;}}<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA35|| '''[[Urugvaj (rijeka)|Urugvaj]]''' | || {{formatnum:7058}}|| {{formatnum:353451}}|| {{formatnum:2408}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Río de la Plata ||{{refn|name=Uruguay|group=n|Average discharge at [[Nueva Palmira]], 1971–2010; Source or headwater: Uruguay (main stem 1,838 km)–'''[[Canoas River|Canoas]]''' (length 570 km, drainage area 14,884 km², average discharge 309 m³/s) → Total length 2,408 km;}}<ref name="Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT" /><ref name="Transboundary River Basin Overview – La Plata" /><ref name="La Plata (Parana)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA36|| '''[[Yukon (rijeka)|Yukon]]''' | || {{formatnum:7000}}|| {{formatnum:861461}}|| {{formatnum:3185}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Norton Sound]]||<ref name="Distribution and Seasonal Abundance of Juvenile Salmon and Other Fished in the Yukon Delta">{{cite book |url=https://espis.boem.gov/final%20reports/86.pdf |title=Distribution and Seasonal Abundance of Juvenile Salmon and Other Fished in the Yukon Delta |last1=Douglas |first1=J. Martin |last2=Clifford |first2=J. Whitmus |last3=Lon |first3=E. Hachmeister |date=1987}}</ref><ref name="Yukon">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=145&catid=315&Itemid=179|title=Rivers Network - Yukon|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Arctic Great Rivers Observatory" /><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada">{{cite report|url=https://pubs.usgs.gov/wri/wri994204/pdf/wri994204.pdf|title=Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada|last1=Timothy|first1=P. Brabets|publisher=U.S. Geological Survey (USGS)|page=114|date=2000|website=pubs.usgs.gov}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA37|| |[[Napo River|'''Napo''']]|| {{formatnum:6800}}|| {{formatnum:103308}}|| {{formatnum:1130}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Amazon ||{{refn|name=Napo|group=n|Average discharge at Bellavista, 1981–2020;}}<ref name="The Andes–Amazon–Atlantic pathway: A foundational hydroclimate system for social–ecological system sustainability" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Binacional de Navegabilidad del río Napo">{{cite web|url=https://www.academia.edu/10462866|title=Estudio Binacional de Navegabilidad del río Napo|last=Laborde|first=Jorge Lopez|date=January 2010}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS38|| '''[[Salween (rijeka)|Salween]]''' | || {{formatnum:6691}}|| {{formatnum:283500}}|| {{formatnum:3289}}|| bgcolor="#F0FFF0" |Andaman Sea ||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Integrating Suspended Sediment Flux in Large Alluvial River Channels: Application of a Synoptic Rouse‐Based Model to the Irrawaddy and Salween Rivers">{{cite journal|last1=Baronas|first1=J. Jotautas|last2=Stevenson|first2=Emily I.|last3=Hackney|first3=Christopher R.|last4=Darby|first4=Stephen E.|last5=Bickle|first5=Michael J.|last6=Hilton|first6=Robert G.|last7=Larkin|first7=Christina S.|last8=Parsons|first8=Daniel R.|last9=Myo Khaing|first9=Aung|last10=Tipper|first10=Edward T.|title=Integrating Suspended Sediment Flux in Large Alluvial River Channels: Application of a Synoptic Rouse-Based Model to the Irrawaddy and Salween Rivers|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|volume=125|number=9|date=2020|article-number=e2020JF005554 |issn=2169-9003|doi=10.1029/2020JF005554|bibcode=2020JGRF..12505554B}}</ref><ref name="Salween (Nu river)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/salween-nu-river?catid=282&Itemid=780|last=Eric|first=Tilman|title=Salween (Nu river)|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use"/><ref name="Water allocation assessment to support IWRM in the major river basins of Myanmar: Now and in the Future">{{cite report|url=https://repository.tudelft.nl/record/uuid:81d5fdd6-0adb-456b-ba27-902f76fd70f1|title=Water allocation assessment to support IWRM in the major river basins of Myanmar: Now and in the Future|last=Rens|first=Hasman|publisher=Deltares, Delft University of Technology (TU Delft)|location=Delft (Netherlands)|page=215|date=2014|website=repository.tudelft.nl}}</ref><ref name="Spatial and Temporal Evolution Characteristics of the Salween River Delta from 1973 to 2021">{{cite journal|journal=Remote Sensing|title=Spatial and Temporal Evolution Characteristics of the Salween River Delta from 1973 to 2021|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/15/5/1467|last1=Aoyang|first1=He|last2=Jiangcheng|first2=Huang|last3=Zhengbao|first3=Sun|last4=Jingyi|first4=Zhou|last5=Cheng|first5=Yang|doi=10.3390/rs15051467|doi-access=free|page=16|volume=15|issue=5|date=2023}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |[[Oceania|OC]]39|| '''[[Fly River|Fly]]''' | || {{formatnum:6500}}|| {{formatnum:73809}}|| {{formatnum:1050}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Gulf of Papua]]||<ref name="Sediment delivery from the Fly River tidally dominated delta to the nearshore marine environment and the impact of El Niño">{{cite journal |journal=Geophysical |title=Sediment delivery from the Fly River tidally dominated delta to the nearshore marine environment and the impact of El Niño |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1029/2006JF000669 |last1=Andrea |first1=S. Ogston |last2=Richard |first2=W. Sternberg |last3=Charles |first3=A. Nittrouer |last4=D. Preston |first4=Martin |last5=Miguel |first5=A. Goñi |last6=John |first6=S. Crockett |volume=113 |page=18 |doi=10.1029/2006JF000669 |date=2008 |number=F1 |bibcode=2008JGRF..113.1S11O}}</ref><ref name="Sustainable Development for Traditional Inhabitants of the Torres Strait Region">{{cite book |url=http://hdl.handle.net/11017/211 |title=Sustainable Development for Traditional Inhabitants of the Torres Strait Region |last1=David |first1=Lawrence |last2=Tim |first2=Cansfield-Smith |date=1990 |publisher=Great Barrier Reef Marine Park Authority |hdl=11017/211 |isbn=978-0-642-12028-1 }}</ref><ref name="DFO – Flood Observatory">{{cite web|url=https://floodobservatory.colorado.edu/wiki/Main_Page|title=DFO – Flood Observatory|website=floodobservatory.colorado.edu}}</ref><ref name="The Fly River catchment Papua New Guinea: a regional environmental assessment">{{cite report|url=https://portals.iucn.org/library/node/6969|title=The Fly River catchment Papua New Guinea: a regional environmental assessment|author=International Union for Conservation of Nature (IUCN)|publisher=IUCN|location=Gland (Switzerland)|page=86|isbn=978-2-8317-0236-0|website=portals.iucn.org}}</ref><ref name="Identifying water quality and ecosystem health threats to the Torres Strait and Far Northern GBR arising from runoff of the Fly River">{{cite report|url=https://nesptropical.edu.au/wp-content/uploads/2019/07/NESP-Project-2.2.1-Final-Report.pdf|title=Identifying water quality and ecosystem health threats to the Torres Strait and Far Northern GBR arising from runoff of the Fly River|last=Jane|first=Waterhouse|publisher=Tropical Water Quality (TWQ), National Environmental Science Program (NESP), Reef and Rainforest Research Centre Limited (RRRC)|location=James Cook University, Town (Australia)|page=184|isbn=978-1-925514-27-8|date=2018}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU40|| '''[[Dunav]]''' | || {{formatnum:6452}}|| {{formatnum:801463}}|| {{formatnum:2850}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Black Sea]]||<ref name="Danube">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=45&catid=193&Itemid=179 |title=Danube |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Rivers of Europe">{{cite book|url=https://www.jcerni.rs/wp-content/uploads/2019/10/camaro-d/192%20The%20Danube%20River%20Basin.pdf|title=Rivers of Europe|chapter=The Danube River Basin|last1=Klement|first1=Tockner|last2=Christopher|first2=T. Robinson|last3=Urs|first3=Uehlinger|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-369449-2|doi=10.1016/B978.0-12-369449-2.X0001-X|pages=59–112|date=2009 |doi-broken-date=12 April 2026 }}</ref><ref name="Drainage basin of the Black Sea">{{cite report|url=https://unece.org/second-assessment-transboundary-rivers-lakes-and-groundwaters#|title=Drainage basin of the Black Sea|docket=Second Assessment of Transboundary Rivers, Lakes and Groundwaters|author=UNECE|others=Finnish Environment Institute (Syke), International Water Assessment Centre (IWAC), Slovak Hydrometeorological Institute (SHMÚ), United Nations Environment Programme (UNEP), Dubai Electricity and Water Authority (DEWA), Global Resource Information Database (GRID–Geneva), International Groundwater Resources Assessment Centre (IGRAC), Zoï Environment Network (Zoï)|publisher=United Nations Economic Comission for Europe (UNECE)|location=New York (United States), Geneva (Italy), Genf (Switzerland)|date=2011|website=unece.org}}</ref><ref name="The Danube River and its delta, hydrogeographyc characteristics – actual synthesis">{{cite conference |url=https://www.limnology.ro/wrw2023/proceedings.html |conference=6th Water Resources and Wetlands 2023–Eco friendly meeting: Tulcea (Romania) |title=The Danube River and its delta, hydrogeographyc characteristics – actual synthesis |last1=Petre |first1=Gâștescu |last2=Petre |first2=Bretcan |last3=Elena |first3=Tuchiu |publisher=Romanian Limnogeographical Association (RLA) |location=Tulcea, Călăraşi, Bucharest (Romania) |page=16 |issn=2285-7923 |date=2023 |website=www.limnology.ro}}</ref><ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)">{{cite report|url=https://www.osce.org/files/f/documents/0/8/32944.pdf|title=Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)|last=Bondar|first=Constantin|publisher=National Institute of Marine Geology and Geoecology (GeoEcoMar)|location=Bucharest (Romania)|page=13|website=www.osce.org|access-date=30 April 2022}}</ref><ref name="The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime">{{cite report|url=https://www.limnology.ro/water2012/Proceedings/001.pdf|title=The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime|last1=Gâştescu|first1=Petre|last2=Țuchiu|first2=Elena|docket=Water resources and wetlands: Conference Proceedings|location=Tulcea, Romania|editor-first1=Petre|editor-last1=Gâştescu|editor-first2=William |editor-last2=Lewis William Jr|editor-first3=Petre|editor-last3=Breţcan|date=2012|isbn=978-606-605-038-8|page=18|website=www.limnology.ro}}</ref><ref name="Buletin hidrologic zilnic">{{cite report|url=https://www.hidro.ro/bulletin_type/buletin-hidrologic-zilnic|title=Buletin hidrologic zilnic|docket=Diagnoza și prognoza pentru Dunăre|author=Institutul Nacional de Hidrologie și Gospodărire a Apelor (I. N. H. G. A.)|publisher=I.N.H.G.A.|location=Bucharest (Romania)|website=www.hidro.ro}}</ref><ref name="TNMN Yearbooks">{{cite report|url=https://www.icpdr.org/library/publications/tnmn-yearbooks|title=TNMN Yearbooks|docket=Water Quality in the Danube River Basin|last=Igor|first=Liska|publisher=International Commission for the Protection of the Danube River (ICPDR)|location=Vienna (Austria)|website=www.icpdr.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA41 || |[[Madre de Dios River|'''Madre de Dios''']]|| {{formatnum:6372}}|| {{formatnum:125287}}|| {{formatnum:1210}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Beni River|Beni]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Recursos Hídricos - INE" /><ref name="Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)" /><ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS42|| '''[[Kapuas River|Kapuas]]''' | || {{formatnum:6012}}|| {{formatnum:94457}}|| {{formatnum:1143}}|| bgcolor="#E6E6FA" |South China Sea ||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS">{{cite journal |journal=Journal of Geophysical Research: Biogeosciences |doi=10.1002/2016JG003701 |url=https://www.researchgate.net/publication/317140380 |last1=Ting-Hsuan |first1=Huang |last2=Chen-Tung |first2=Arthur Chen |last3=Hsiao-Chun |first3=Tseng |last4=Jiann-Yuh |first4=Lou |last5=Shu Lun |first5=Wang |last6=Liyang |first6=Yang |last7=Selvaraj |first7=Kandasamy |last8=Xuelu |first8=Gao |last9=Jough-Tai |first9=Wang |last10=Edvin |first10=Aldrian |last11=G.S. |first11=Jacinto |last12=Gusti Z. |first12=Anshari |last13=Penjai |first13=Sompongchaiyakul |last14=B.J. |first14=Wang |title=Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS |date=May 2017 |s2cid=135024272 |volume=122 |number=5 |pages=1239–1259}}</ref><ref name="Kalimantan–Borneo">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/kalimantan-borneo?catid=277&Itemid=780 |title=Kalimantan–Borneo |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA43|| |[[Juruá River|'''Juruá''']]|| {{formatnum:6004}}|| {{formatnum:190573}}|| {{formatnum:3283}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Solimões ||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF44 | |[[Ubangi River|'''Ubangi''']] || {{formatnum:5936}}|| {{formatnum:651915}}|| {{formatnum:2350}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Congo ||{{refn|name=Ubangi|group=n|Average discharge, 1911–1983; Source or headwater: Ubangi (main stem 1,046 km)–'''[[Uele River|Uele]]''' (main stem 864 km, drainage area 140,155 km², average discharge 1,468 m³/s)–[[Kibali River|Kibali]] (440 km, 22,380 km², 175 m³/s) → Total length 2,350 km;}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref><ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation" /><ref name="Congo River"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA45 | |[[Meta River|'''Meta''']] || {{formatnum:5694}}|| {{formatnum:106733}}|| {{formatnum:1100}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoco]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2022" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS46|| '''[[Ind]]''' | || {{formatnum:5589}}|| {{formatnum:1143101}}|| {{formatnum:3600}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Arabian Sea]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Indus">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/indus?catid=220&Itemid=0|title=Indus|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Dynamics of Climate Change and Water Resources of Northwestern Himalaya">{{cite book|doi=10.1007/978-3-319-13743-8_7|chapter=Critical Evaluation and Assessment of Average Annual Precipitation in the Indus, the Ganges and the Brahmaputra Basins, Northern India|title=Dynamics of Climate Change and Water Resources of Northwestern Himalaya|series=Society of Earth Scientists Series|date=2015|last1=Khan|first1=Abul A.|last2=Pant|first2=Naresh C.|last3=Goswami|first3=Anuj|last4=Lal |first4=Ravish|last5=Joshi|first5=Rajesh|pages=67–84|isbn=978-3-319-13742-1}}</ref><ref name="The Geographical and Traditional Sources of the Indus River">{{cite web|url=https://www.himalayanclub.org/hj/74/15/the-geographical-and-traditional-sources-of-the-indus-river|title=The Geographical and Traditional Sources of the Indus River|last=Seregei|first=Balalaev|date=2026|website=www.himalayanclub.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS47|| |[[Aldan (river)|'''Aldan''']] || {{formatnum:5501}}|| {{formatnum:717203}}|| {{formatnum:2273}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Lena River|Lena]]||<ref name="Respose of Siberian River Discharge to Disturbances of Forests Caused by Wildfires">{{cite book|doi=10.3390/ECWS-3-05801|doi-access=free|last1=Evgenii|first1=I. Ponomarev|last2=Tatiana|first2=V. Ponomarev|title=Respose of Siberian River Discharge to Disturbances of Forests Caused by Wildfires|chapter=Response of Siberian River Discharge to Disturbances of Forests Caused by Wildfires |date=2018|volume=7|number=1|page=1}}</ref><ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA48 | |[[Branco River|'''Rio Branco''']]|| {{formatnum:5300}}|| {{formatnum:192393}}|| {{formatnum:1454}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rio Negro (Amazon)|Rio Negro]]||{{refn|name=Rio Branco|group=n|Average discharge at near mouth, 1980–2006; Source or headwater: Rio Branco (main stem 802 km)–'''[[Uraricoera River|Uraricoera]]''' (length 652 km, drainage area 49,630 km², average discharge 1,500 m³/s) → Total length 1,454 km;}}<ref name="Amazon" /><ref name="Inserção do rio Rranco nas áreas úmidas da Amazônia, estado de Roraima, Amazônia setentrional">{{cite report|url=https://www.agbbauru.org.br/publicacoes/revista/anoXXV_2/agb_xxv_2_web/agb_xxv_2-14.pdf|title=Inserção do rio Rranco nas áreas úmidas da Amazônia, estado de Roraima, Amazônia setentrional|last1=Thiago|first1=Moratode Carvalho|last2=Rúbson|first2=Pinheiro Maia|last3=Carlos|first3=Sander|publisher=Ciência Geográfica, Associação dos Geografos Brasileiro — Seção Bauru|location=Universidade Federal de Roraima, Universidade Federal do Ceará|pages=657–681|volume=15|date=2021|website=www.agbbauru.org.br}}</ref><ref name="Contribuições da Altimetria Espacial á Modelagem Hidrológica de Grandes Bacias na Amazônia">{{cite report|url=https://coc.ufrj.br/wp-content/uploads/tainacan-items/41068/48796/Augusto-Cesar-Vieira-Getirana-_D.pdf|title=Contribuições da Altimetria Espacial á Modelagem Hidrológica de Grandes Bacias na Amazônia|last1=Augusto César|first1=Vieira Getirana|last2=Webe João|first2=Mansur|last3=Marie-Paule|first3=Bonnet|last4=Frédérique|first4=Seyler|last5=Nelson Luis|first5=da Costa Dias|last6=Otto Corrêa|first6=Rotunno Filho|last7=Serge|first7=Chauzy|last8=Walter|first8=Collischonn|publisher=Universidade Federal do Rio de Janeiro (UFRJ), Coordenação dos Programas de Pós–Graduação e Pesquisa de Engenharia (COPPE)|location=Rio de Janeiro (Brazil)|page=273|doi=10.1002/hyp|date=2009|website=coc.ufrj.br |doi-broken-date=12 April 2026 }}</ref><ref name="Amazon" /><ref name="DFO – Flood Observatory" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA49 | |'''Upper Orinoco'''|| {{formatnum:5294}}|| {{formatnum:100975}}|| {{formatnum:890}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Orinoco ||{{refn|name=Upper Orinoco|group=n|Orinoco River above Guaviare River;}}<ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA50 | |[[Javary River|'''Javary''']]|| {{formatnum:5194}}|| {{formatnum:108966}}|| {{formatnum:1309}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Solimões ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF51|| '''[[Ogooué River|Ogooué]]''' | || {{formatnum:5142}}|| {{formatnum:225548}} || {{formatnum:1200}} || bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean ||<ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="Site ramsar bas Ogooue">{{cite conference|url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/GA1851RISformer_160316.pdf|title=Site ramsar bas Ogooue|conference=Session de la Conférence des Parties contractantes|publisher=FDR|page=22|date=2008|location=Liberville, Gabon|last1=Mengue|first1=Medou|last2=Ondamba|first2=Ombanda|last3=Ndjokounda|first3=Come|last4=Mounganga|first4=Magloir-Désiré|last5=Bayani|first5=Emmanuel|last6=Mikala|first6=Rufin|website=rsis.ramsar.org}}</ref><ref name="Central West Coast">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=192&catid=270&Itemid=179|title=Central West Coast|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref>{{cite conference|url=https://www.researchgate.net/publication/348187946|title=Modeling the Ogooué river discharge based on multi-missions altimetry data|date=September 2018|conference=AGU Chapman Conference on Hydrologic Research in the Congo Basin|location=Washington DC|website=www.researchgate.net}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC52||'''[[Mamberamo River|Mamberamo]]''' | || {{formatnum:5014}}|| {{formatnum:78957}} || {{formatnum:1112}} || bgcolor="#E6E6FA" |Pacific Ocean||{{refn|name=Mamberamo|group=n|Average discharge at Mamberamo Delta 158.23 km³/year (2003–2012); Source or headwaters: Mamberamo (main stem 283 km)–'''[[Taritatu River|Taritatu]]''' (main stem 650 km, drainage area 47,803 km², average discharge 2,703 m³/s)–[[Waruta River|Waruta]] (179 km, 4,296 km², 123 m³/s) → Total length 1,112 km;}}<ref name="Country Report Implementation of Demonstration Project Mamberamo River Basin Indonesia">{{cite report|url=https://www.restec.or.jp/geoss_ap2/pdf/0415/wg2/sr1/06.pdf|title=Country Report Implementation of Demonstration Project Mamberamo River Basin Indonesia|publisher=Indonesian Hydrological Society|last=Joesron|first=Loebis|date=2008|website=www.restec.or.jp}}</ref><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mamberamo–Tami–Apauvar">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2014_Pola%20PSDA%20Mamberamo%20Tami%20Apauvar.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mamberamo–Tami–Apauvar|website=www.sda.pu.go.id|date=2014}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC53||'''[[Sepik]]''' | || {{formatnum:5000}}|| {{formatnum:80386}} || {{formatnum:1126}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Bismarck Sea]]||{{refn|name=Sepik|group=n|Average discharge at [[Angoram]], 1964–1980;}}<ref name="Geomorphology of Papua New Guinea">{{cite report|url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/114888/2/b12297859.pdf|title=Geomorphology of Papua New Guinea|last=Ernst|first=Löffler|publisher=Commonwealth Scientific and Industrial Research Organization (CSIRO)|location=Canberra (Australia)|page=212|date=1977|isbn=0-7081-0410-X|website=openresearch-repository.anu.edu.au}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA54|| |[[Caroní River|'''Caroní''']] || {{formatnum:4981}}|| {{formatnum:95442}}|| {{formatnum:952}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Orinoco ||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" | SA55 | |[[Juruena River|'''Juruena''']] || {{formatnum:4937}}|| 192,628||{{formatnum:1240}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Tapajós]]||<ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU56|| '''[[Pečora (rijeka)|Pečora]]''' | || {{formatnum:4877}}|| {{formatnum:312763}}|| {{formatnum:1826}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Barents Sea]]||<ref name="Structure and variability of the Pechora plume in the southeastern part of the Barents Sea">{{cite journal |title=Structure and variability of the Pechora plume in the southeastern part of the Barents Sea |last1=Vladimir |first1=Rogozhin |last2=Alexander |first2=Osadchiev |last3=Olga |first3=Konivalova |journal=Frontiers in Marine Science |date=2023 |volume=10 |article-number=1052044 |doi=10.3389/fmars.2023.1052044 |doi-access=free |bibcode=2023FrMaS..1052044R }}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Northern Europe">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=126&catid=298&Itemid=179|title=Northern Europe|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA57 | |'''[[Paraná do Urariá]]'''–[[Canumã River|'''Canumã''']] || {{formatnum:4804}}|| {{formatnum:133212}}|| {{formatnum:1313}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Amazon ||{{refn|name=Paraná do Urariá–Canumã|group=n|Average discharge at near mouth, 1971–2000; Source or headwater: Paraná do Urariá (main stem 408 km)–'''[[Canumã River|Canumã]]''' (main stem 218 km, drainage area 52,208 km², average discharge 2,135 m³/s)–'''[[Sucunduri River|Sucunduri]]''' (687 km, 26,541 km², 943 m³/s) → Total length 1,313 km;}}<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS58|| | '''[[Meghna River|Upper Meghna]]'''|| {{formatnum:4753}}|| {{formatnum:69871}}|| {{formatnum:1040}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Old Brahmaputra River|Old Brahmaputra]], Lower Meghna ||<ref name="Variation of Satellite-Based Suspended Sediment Concentration in the Ganges-Brahmaputra Estuary from 1990 to 2020" /><ref name="Hydrological Cycle Volume III" /><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS59|| |[[Chindwin River|'''Chindwin''']]|| {{formatnum:4740}}|| {{formatnum:114685}}|| {{formatnum:1207}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Irrawaddy River|Irrawaddy]]||<ref name="Cataloge of Rivers in Southeast Asia and the Pacific–Volume VI.">{{cite report|title=Cataloge of Rivers in Southeast Asia and the Pacific–Volume VI.|work=Myanmar 1. Chindwin River|url=http://hywr.kuciv.kyoto-u.ac.jp/ihp/riverCatalogue/Vol_06/Myanmar-1_Chindwin_River.pdf|last1=Hidetaka|first1=Chikamori|last2=Liu|first2=Heng|last3=Trevor|first3=Daniel|publisher=UNESCO–IHP|location=Yokohama (Japan)|date=2012}}</ref><ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS60|| '''[[Rajang River|Rajang]]''' | || {{formatnum:4715}}|| {{formatnum:52009}}|| 773 || bgcolor="#E6E6FA" |South China Sea ||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS" /><ref name="Microbial Ecology and Nutrient Dynamics of the Rajang River">{{cite thesis|last=Sien Aun |first=Edwin Sia |title=Microbial Ecology and Nutrient Dynamics of the Rajang River|date=2019|degree=Doctor of Philosophy|url=https://researchbank.swinburne.edu.au/file/6e6a61f5-0d9f-405c-9631-77aeedfab016/1/edwin_sia_thesis.pdf|access-date=7 March 2022|publisher=Faculty of Engineering, Computing and Science - Swinburne University of Technology|location=Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109085640/https://researchbank.swinburne.edu.au/file/6e6a61f5-0d9f-405c-9631-77aeedfab016/1/edwin_sia_thesis.pdf|archive-date=9 January 2022|url-status=dead}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA61|| |'''[[Paragvaj (rijeka)|Paragvaj]]'''|| {{formatnum:4696}}|| {{formatnum:1120154}}|| {{formatnum:2621}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Paraná River|Paraná]]||<ref name="Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT" /><ref name="Transboundary River Basin Overview – La Plata" /><ref name="La Plata (Parana)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS62 | |'''[[Gan River|Gan]]'''|| {{formatnum:4658}}|| {{formatnum:162225}}|| {{formatnum:885}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Yangtze]]||{{refn|name=Gan|group=n|Average discharge from the Lake Poyang into the Yangtze River is 147 km³/year (1960–2022); Total drainage area 162,225 km²; Source or headwater: Gan (main stem 572 km – Average discharge into the Lake Poyang 2,865 m³/s, drainage area 103,074 km²)–[[Lake Poyang]]–'''[[Gong River|Gong]]''' (length 313 km, drainage area 27,074 km², 700 m³/s) → Total length 885 km;}}<ref name="Impacts, contributing factors and countermeasures o extreme droughts in Poyang Lake">{{cite report|url=https://bulletinofcas.researchcommons.org/journal/vol38/iss12/18|title=Impacts, contributing factors and countermeasures o extreme droughts in Poyang Lake|last1=Zhang|first1=Qi|last2=Xue|first2=Chenyang|last3=Xia|first3=Jun|publisher=China Academic Journals|volume=38|issue=12|pages=1894–1902|date=2023|website=bulletinofcas.researchcommons.org}}</ref><ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS63|| '''[[Barito River|Barito]]''' | || {{formatnum:4514}}|| {{formatnum:78632}} || {{formatnum:1090}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Java Sea]]||{{refn|name=Barito|group=n|Average discharge at Barito Delta, 2003–2016; Source or headwater: Barito (main stem 832 km)–'''Murung''' (length 258 km, drainage area 7,411 km², average discharge 555 m³/s) → Total length 1,090 km;}}<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF64|| |[[Ruki River|'''Ruki''']]|| {{formatnum:4500}}|| {{formatnum:175293}}|| {{formatnum:1296}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Congo ||{{refn|name=Ruki|group=n|Average discharge at near mouth, 1971–2000; Source or headwater: Ruki (main stem 105 km)–'''[[Busira River|Busira]]''' (main stem 305 km, drainage area 123,669 km², average discharge 3,343 m³/s)–'''[[Tshuapa River|Tshuapa]]''' (886 km, 51,468 km², 1,422 m³/s) → Total length 1,296 km;}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /><ref name="The Annual Hydrograph of the Ruki River">{{cite web|url=https://www.xylem.com/en-om/resources/case-studies/the-annual-hydrograph-of-the-ruki-river|title=The Annual Hydrograph of the Ruki River|website=www.xylem.com|date=2021}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA65 || | '''Upper Tocantins'''||{{formatnum:4448}} ||{{formatnum:308345}} ||{{formatnum:2167}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Tocantins River|Tocantins]] ||{{refn|name=Upper Tocantins|group=n|Tocantins River above Araguaia River; Its average discharge at the mouth of the Araguaia 4,448 m³/s (period from 1971 to 2000); Source or headwater: Tocantins (upper Tocantins main stem 1,658 km → Total length lower and upper Tocantins 2,640 km)–'''[[Maranhão River|Maranhão]]''' (main stem 392 km, drainage area 41,383 km², average discharge 699 m³/s)–[[Arraial Velho River|Arraial Velho]] (117 km);}}<ref name="Tocantins" /><ref name="Plano estratégico da bacia hidrográfica dos rios Tocantins e Araguaia: relatório síntese" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA66 | |[[Vaupés River|'''Vaupés''']] || {{formatnum:4345}}|| {{formatnum:64370}}|| {{formatnum:1381}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Rio Negro ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS67|| '''[[Red River (Asia)|Red River]]''' | || {{formatnum:4341}}|| {{formatnum:170903}}|| {{formatnum:1280}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Gulf of Tonkin]]||<ref name="Bathymetry of the Hong and Luoc River Junction, Red River Delta, Vietnam, 2010">{{cite report|url=https://pubs.usgs.gov/sim/3235/SIM3235.pdf|title=Bathymetry of the Hong and Luoc River Junction, Red River Delta, Vietnam, 2010|last1=Paul|first1=J. Kinzel|last2=Jonathan|first2=M. Nelson|last3=Duong|first3=Duc Toan|last4=Mung|first4= Dinh Thanh|last5=Yasuyuki|first5=Shimizu|publisher=U.S. Geological Survey (USGS)|location=Sapporo (Japan), Golden (Colorado, United States), Hanoi (Vietnam)|website=www.pubs.usgs.gov|date=2012}}</ref><ref name="Bank erosion in Mekong Delta and Red River">{{cite report |url=https://www.researchgate.net/publication/294892187 |title=Bank erosion in Mekong Delta and Red River |date=2004 |via=[[ResearchGate]]}}</ref><ref name="Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS68|| '''[[Mahakam River|Mahakam]]''' | || {{formatnum:4278}}|| {{formatnum:77095}}|| 980 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Makassar Strait]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS" /><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mahakam">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/files/2017_Pola%20PSDA%20Mahakam.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mahakam|website=www.sda.pu.go.id|date=2023}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS69|| |[[Nizhnyaya Tunguska|'''Lower Tunguska''']]|| {{formatnum:4139}}|| {{formatnum:473000}}|| {{formatnum:2989}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Yenisei]]||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA70||'''[[Atrato River|Atrato]]''' | || {{formatnum:4138}}|| {{formatnum:36231}}|| 750 || bgcolor="#E0FFFF" |[[Gulf of Urabá]]||<ref name="Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia">{{cite journal|title=Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia|last=Wilmar|first=Loaiza Cerón|journal=Water|date=2020|volume=12|number=1|page=216|doi=10.3390/w12010216|doi-access=free|bibcode=2020Water..12..216L |hdl=10251/176393|hdl-access=free}}</ref><ref name="urlgeotest.tamu.edu">{{cite web |url=http://geotest.tamu.edu/userfiles/167/210.pdf |title=Chapter 14 |work=The Pacific and Caribbean Rivers of Colombia: Water Discharge, Sediment Transport and Dissolved Loads |accessdate=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325144718/http://geotest.tamu.edu/userfiles/167/210.pdf |archive-date=2012-03-25 |url-status=dead}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF71|| '''[[Zambezi]]''' | || {{formatnum:4134}}|| {{formatnum:1474004}} || {{formatnum:3421}} || bgcolor="#F0FFF0" |[[Mozambique Channel]]||{{refn|name=Zambezi|group=n|Average discharge at Zambezi Delta 130.39 km³/year (1962–2002); Source or headwater: Zambezi (main stem 2,389 km)–'''[[Lungwebungu River|Lungwebungu]]''' (length 1,032 km, drainage area 44,368 km², average discharge 114 m³/s) → Total length 3,421 km; According to the latest research, the length of the Zambezi River from its traditional geographical source is 3,079 km ([[Zambia]]). The distance from the most remote source—at the headwaters of the Lungwebungu River in [[Angola]]—to the mouth is 3,421 km. In years when the [[Okavango River|Okavango]] experiences a good flood some of the water escapes east along the normally dry channel of the Magwekwana River into the Linyanti Swamp, thus entering the Zambezi basin. According to the GRDC, the combined catchment area of ​​the Zambezi and Okavango is 1,988,756 km².<ref name="Assessment of source regions of the Zambezi River: implications for regional water security">{{cite report|title=Assessment of source regions of the Zambezi River: implications for regional water security|url=https://hess.copernicus.org/articles/29/4557/2025|last1=Mauro|first1=Lourenco|last2=Rutledge|first2=S. Boyes|last3=Fenton|first3=P. D. Cotterill|last4=Tyrel|first4=Flügel|last5=Frank|first5=C. Nyoni|last6=Goabaone|first6=J. Ramatlapeng|last7=Rainer|first7=von Brandis|publisher=European Geosciences Union (EGU), Hydrology and Earth System Sciences (HESS)|date=2025|volume=29|issue=18|website=hess.copernicus.org, www.egu.eu}}</ref>}}<ref name="Zambezi–Lake Malawi">{{cite web|url=https://riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/zambezi-lake-malawi?catid=326&Itemid=0|title=Zambezi–Lake Malawi|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="The Zambezi River Basin: A Multi-Sector Investment Opportunities Analysis">{{cite report|url=https://cridf.net/RC/wp-content/uploads/2018/05/36ZambeziStateoftheBasinVol3.pdf|title=The Zambezi River Basin: A Multi-Sector Investment Opportunities Analysis|docket=State of the Basin|author=The International Bank for Reconstruction and Development|publisher=The World Bank|location=Washington D.C. (United States)|website=www.worldbank.org|page=202|volume=3|date=2010}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries" /><ref name="DFO – Flood Observatory" /><ref name="Hydropower Production in Future Climate Scenarios; the Case for the Zambezi River">{{cite journal |last1=Hamududu |first1=Byman |last2=Killingtveit |first2=Ånund |title=Hydropower Production in Future Climate Scenarios; the Case for the Zambezi River |journal=Energies |date=2016 |volume=9 |issue=7 |page=502 |doi=10.3390/en9070502|doi-access=free|hdl=11250/2472289 |hdl-access=free }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU72|| |'''[[Kama (rijeka)|Kama]]'''|| {{formatnum:4119}}|| {{formatnum:523324}}|| {{formatnum:1805}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Volga]]||<ref name="The Volga River Basin Report" /><ref name="Volga" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS73|| '''[[Kolima]]''' | || {{formatnum:4100}}|| {{formatnum:679934}}|| {{formatnum:2600}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Kolyma Gulf]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Arctic Great Rivers Observatory" /><ref name="Siberian Basins" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA74|| |[[Apaporis River|'''Apaporis''']]|| {{formatnum:4092}}|| {{formatnum:53509}}|| {{formatnum:1425}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Japurá River|Japurá]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA75 || |[[Aripuanã River|'''Aripuanã''']]|| {{formatnum:4087}}|| {{formatnum:147224}}|| {{formatnum:1175}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Madeira ||<ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA76|| '''[[Nelson River|Nelson]]''' | || {{formatnum:4024}}|| {{formatnum:1353555}}|| {{formatnum:2670}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Hudson Bay]]||{{refn|name=Nelson|group=n|Nelson with [[Churchill River (Hudson Bay)|Churchill]]; Average water flow after diversions (see→[[Nelson River Hydroelectric Project]]); Source or headwater: Nelson (main stem 644 km)–[[Lake Winnipeg]] (Saskstchewan inflow–Nelson outflow 87 km)–'''[[Saskatchewan River|Saskatchewan]]''' (main stem 547 km, drainage area 405,864"km², 634 m³/s)–'''[[South Saskatchewan River|South Saskatchewan]]''' (main stem 805 km, 131,442 km², 280 m³/s)–[[Bow River|Bow]] (587 km, 23,862 km², 129 m³/s) → Total length 2,670 km;}}<ref name="Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada">{{cite report|url=https://archipel.uqam.ca/3971/1/D2158.pdf|title=Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada|last=Éric|first=Rosa|publisher=Université du Québec á Montréal, Institut de Physique du Globe de Paris|location=Montréal, Québec (Canada), Paris (France)|website=www.archipel.ugam.ca|page=189|date=2011}}</ref><ref name="The effect of climate change on the simulated streamflow of six Canadian rivers based on the CanRCM4 regional climate model">{{cite journal|journal=Research Article|url=https://hess.copernicus.org/articles/29/291/2025/hess-29-291-2025.html|last1=Vivek|first1=K. Arora|last2=Aranildo|first2=Lima|last3=Rajesh|first3=Shrestha|page=291-312|volume=29|issue=1|title=The effect of climate change on the simulated streamflow of six Canadian rivers based on the CanRCM4 regional climate model|doi=10.5194/hess-29-291-2025|date=2025|doi-access=free|bibcode=2025HESS...29..291A}}</ref><ref name="online.ucpress.edu">{{cite journal |url=https://online.ucpress.edu/elementa/article/9/1/00098/117201/Changing-freshwater-contributions-to-the-ArcticA |doi=10.1525/elementa.2020.00098 |title=Changing freshwater contributions to the Arctic |date=2021 |last1=Stadnyk |first1=Tricia A. |last2=Tefs |first2=A. |last3=Broesky |first3=M. |last4=Déry |first4=S. J. |last5=Myers |first5=P. G. |last6=Ridenour |first6=N. A. |last7=Koenig |first7=K. |last8=Vonderbank |first8=L. |last9=Gustafsson |first9=D. |journal=Elementa: Science of the Anthropocene |volume=9 |issue=1 |page=00098 |s2cid=236682638 |doi-access=free |bibcode=2021EleSA...9...98S}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA77|| '''[[Fraser River|Fraser]]'''|| || {{formatnum:3972}}|| {{formatnum:245452}}|| {{formatnum:1375}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Strait of Georgia]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Fraser">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/fraser?catid=199&Itemid=563|title=Fraser|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Rivers at Risk: The Status of Environmental Flows in Canada">{{cite report|url=http://awsassets.wwf.ca/downloads/wwf_canadas_riversatrisk_technicalreport.pdf|title=Rivers at Risk: The Status of Environmental Flows in Canada|last1=Becky|first1=Swainson|last2=Brian|first2=Richter|last3=Tim|first3=Morris|last4=David|first4=Schindler|last5=Tom|first5=Le Quesne|last6=Allan|first6=Locke|publisher=WWF–Canada|page=96|date=2011|website=www.awsassets.wwf.ca}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA78 | |[[Huallaga River|'''Huallaga''']] || {{formatnum:3955}}|| {{formatnum:89691}}|| {{formatnum:1169}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Marañón River|Marañón]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA79 | |[[Jutaí River|'''Jutaí''']] || {{formatnum:3859}}|| {{formatnum:79374}}|| {{formatnum:1174}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Solimões ||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA80|| '''[[La Grande River|La Grande]]''' | || {{formatnum:3808}}|| {{formatnum:209000}}|| 893 || bgcolor="#FFF0F5" |[[James Bay]]||{{refn|name=La Grande|group=n|La Grande–[[Caniapiscau River|Caniapiscau]]–[[Eastmain River|Eastmain]]–[[Rupert River|Rupert]]; Average water flow after diversions (see→[[James Bay Project]]);}}<ref name="Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada" /><ref name="East Hudson Bay">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/east-hudson-bay?catid=305&Itemid=563 |title=East Hudson Bay |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Recent trends and variability in river discharge across northern Canada">{{cite journal |journal=Environmental Science |title=Recent trends and variability in river discharge across northern Canada |url=https://hess.copernicus.org/articles/20/4801/2016/hess-20-4801-2016.pdf |doi=10.5194/hess-20-4801-2016 |page=4801-4818 |volume=20 |last1=Stephen |first1=J. Déry |last2=Tricia |first2=A. Stadnyk |last3=Matthew |first3=K. MacDonald |last4=Bunu |first4=Gauli- Sharma |date=2016 |issue=12 |doi-access=free |bibcode=2016HESS...20.4801D}}</ref><ref name="discharge">Hydro-Québec and GENIVAR Groupe Conseil inc., ''Environmental Monitoring of the La Grande-2-A and La Grande-1 Projects. Abridged Summary Report 1987-2000. La Grande Winter plume.'' July 2005 ([http://www.hydroquebec.com/sustainable-development/documentation/pdf/complexe_lagrande/panache_en.pdf Online version] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605104610/http://www.hydroquebec.com/sustainable-development/documentation/pdf/complexe_lagrande/panache_en.pdf|date=5 June 2011}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA81|| |'''[[Upper Mississippi River|Upper Mississippi]]'''|| {{formatnum:3687}}|| {{formatnum:445591}}|| {{formatnum:1826}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Mississippi ||{{refn|name=Upper Mississippi|group=n|Mississippi River above Missouri River;}}<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU82|| '''[[Northern Dvina]]''' | || {{formatnum:3549}}|| {{formatnum:323573}} || {{formatnum:1800}} || bgcolor="#FFF0F5" |[[White Sea]]||{{refn|name=Northern Dvina|group=n|Average discharge at Northern Dvina Delta, 1971–2000; Source or headwater: Northern Dvina (main stem 670 km)–'''[[Vychegda]]''' (length 1,130 km, drainage area 119,888 km², 1,160 m³/s) → Total length 1,800 km;}}<ref name="About the Northern Dvina River">{{cite web|url=https://www.kotlas.org/kotlas/northern_dvina.php|title=About the Northern Dvina River|website=www.kotlas.org}}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Northern Europe" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS83|| '''[[Godavari River|Godavari]]''' | || {{formatnum:3503}}|| {{formatnum:314829}}|| {{formatnum:1465}}|| bgcolor="#F0FFF0" |Bay of Bengal ||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Indian Peninsula">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/indian-peninsula?catid=274&Itemid=780|title=Indian Peninsula|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA84|| |[[Caura River (Venezuela)|'''Caura''']] || {{formatnum:3500}}|| {{formatnum:49530}}|| {{formatnum:723}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Orinoco ||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Desarrollo Regional y Urbano en Venezuela: Ensayo de Interpretación">{{cite report|title=Desarrollo Regional y Urbano en Venezuela: Ensayo de Interpretación|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2021-07/010010813.pdf|author=Comisión del Plan Nacional de Aprovechcurriento de los Recursos Hidráulicos (COPLANARH)|publisher=Universidad Católica Andrés Bello (UCAB)|location=Caracas|page=283}}</ref><ref name="Scientia Guaianae">{{cite report|url=https://www.researchgate.net/publication/344149488|title=Scientia Guaianae|work=Ecología de la Cuenca del Río Caura, Venezuela I. Caracterización general|docket=A series on natural sciences of the Guayana region|last1=Judith|first1=Rosales|last2=Otto|first2=Huber|last3=Paul|first3=Berry|last4=Henry|first4=Briceño|last5=Elvira|first5=Cuevas|last6=Gonzalo|first6=Febres F.|last7=Horst|first7=Fölster|last8=Stefan|first8=Gorzula|last9=Stephen|first9=S. Tillett|last10=Stanford|first10=Zent|last11=Gustavo|first11=Romero|last12=Aldred|first12=Znick|publisher=Fundacite–Guayana, UNEG, Wildlife Conservation Society, Fundación Instituto Botánico de Venezuela|location=Caracas, Puerto Ordaz (Venezuela)|number=6|volume=1|page=152|issn=0798-1120|isbn=980-6020-34-0|date=1996}}</ref><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF85 | |[[Benue River|'''Benue''']]|| {{formatnum:3477}}|| {{formatnum:338968}}|| {{formatnum:1440}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Niger River|Niger]]||<ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation" /><ref name="Niger" /><ref name="The Niger River Basin - A Vision for Sustainable Management"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA86 | |[[Trombetas River|'''Trombetas''']] || {{formatnum:3437}}|| {{formatnum:126973}}|| {{formatnum:764}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Amazon ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA87 | |[[Inírida River|'''Inírida''']] || {{formatnum:3385}}|| {{formatnum:53795}}|| {{formatnum:1300}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Guaviare River|Guaviare]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA88|| |'''Upper Columbia''' || {{formatnum:3364}}|| {{formatnum:292316}}|| {{formatnum:1439}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Columbia River|Columbia]]||{{refn|name=Upper Columbia|group=n|Columbia River above Snake River;}}<ref name="Columbia River" /><ref name="USGS Gage 12472800 on the Columbia River below Priest Rapids Dam, WA (Water-Data Report 2013)">{{Cite web |title=USGS Gage 12472800 on the Columbia River below Priest Rapids Dam, WA (Water-Data Report 2013) |url=https://wdr.water.usgs.gov/wy2013/pdfs/12472800.2013.pdf |access-date=December 15, 2023 |website=National Water Information System |publisher=U.S. Geological Survey}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC89 | |[[Strickland River|'''Strickland''']] || {{formatnum:3328}}|| {{formatnum:36740}}|| {{formatnum:824}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Fly River|Fly]]||<ref name="Annual Environmental Report 2017">{{cite report|url=https://png-data.sprep.org/system/files/2017-Porgera-AER-Final.pdf|title=Annual Environmental Report 2017|author=Porgera Joint Venture|publisher=PNG Data Portal, CSIRO|location=Mount Hagen, Western Highlands Province (Papua New Guinea), Kinawee (Australia)|website=www.png-data.sprep.org|date=2018}}</ref><ref name="Sustainable Development for Traditional Inhabitants of the Torres Strait Region" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF90 | |[[Kwango River|'''Kwango''']] || {{formatnum:3317}}|| {{formatnum:270904}}|| {{formatnum:1702}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Kasai River|Kasai]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS91 | |'''[[Ghaghara]]''' || {{formatnum:3278}}|| {{formatnum:131948}}|| {{formatnum:1167}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Ganges]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /><ref name="JainAgarwal2007-341">{{cite book|last1=Jain|first1=Sharad K.|last2=Agarwal|first2=Pushpendra K.|last3=Singh|first3=Vijay P.|title=Hydrology and water resources of India|url=https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA341|accessdate=26 April 2011|date=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|page=341}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA92|| |'''[[Paranaiba River|Paranaiba]]''' || {{formatnum:3216}}|| {{formatnum:223582}}|| {{formatnum:1194}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Paraná ||<ref name="La Plata (Parana)" /><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS93|| '''[[Khatanga (river)|Khatanga]]''' | || {{formatnum:3200}}|| {{formatnum:371417}} || {{formatnum:1636}} || bgcolor="#FFF0F5" |[[Khatanga Gulf]]||{{refn|name=Khatanga|group=n|Average discharge at near mouth 101 km³/year (1984–2018); Source or headwater: Khatanga (main stem 227 km)–'''[[Kotuy River|Kotuy]]''' (length 1,409 km, drainage area 176,000 km², average discharge 1,282 m³/s) → Total length 1,636 km;}}<ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS94|| |[[Subansiri River|'''Subansiri''']] || {{formatnum:3197}}|| {{formatnum:34833}}|| {{formatnum:518}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Brahmaputra River|Brahmaputra]]||<ref name="Climate Change Impacts on the Hydrology of the Brahmaputra River Basin">{{cite journal |journal=Climate |url=https://www.mdpi.com/2225-1154/11/1/18 |title=Climate Change Impacts on the Hydrology of the Brahmaputra River Basin |last1=Wahid |first1=Shahriar |last2=Sagar |first2=Ratna Bajracharya |last3=Shrestha |first3=Arun Bhakta |last4=Hossain |first4=Md. Shahadat |last5=Mazumder |first5=Liton Chandra |last6=Mazumder |first6=Tarun Kanti |volume=11 |issue=1 |pages=18 |date=2023}}</ref><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC95|| '''[[Pulau River|Eilanden]]''' | || {{formatnum:3133}}|| {{formatnum:37164}} || 679 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Arafura Sea]]||<ref name="Final report Einlanden-Digul-Bikuma basin IWRM case study">{{cite web|url=https://publicwiki.deltares.nl/display/JCP/Final+Reports|title=Final report Einlanden-Digul-Bikuma basin IWRM case study|last1=van Beek|first1=E.|last2=Bons|first2=K.|last3=Brinkman|first3=J.|date=2013}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS96|| |'''Upper Yenisei'''|| {{formatnum:3090}}|| {{formatnum:344000}}|| {{formatnum:1843}}|| bgcolor="#FFF0F5" |Yenisei ||{{refn|name=Upper Yenisei|group=n|Yenisei River above Angara River; Source or headwater: Upper Yenisei (main stem 1,238 km)–'''[[Great Yenisei]]''' (length 605 km, drainage area 56,800 km², average discharge 599 m³/s);}}<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF97|| '''[[Nil]]''' | || {{formatnum:3075}}|| {{formatnum:3826122}} || {{formatnum:7088}} || bgcolor="#E0FFFF" |[[Mediterranean Sea]]||{{refn|name=longest|group=n|The Nile is usually said to be the longest river in the world, with a length of about 6,650 km, and the Amazon the second longest, with a length of at least 6,400 km. In 2007 and 2008, some scientists claimed that the Amazon has a length of 6,992 km and was longer than the Nile, whose length was calculated as 6,853 km.<ref>{{cite web|last1=Roach|first1=John|title=Amazon Longer Than Nile River, Scientists Say|date=18 June 2007 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070619-amazon-river.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070822042725/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070619-amazon-river.html|url-status=dead|archive-date=August 22, 2007|publisher=National Geographic|access-date=4 March 2015}}</ref> They achieved this result by adding the waterway from the Amazon's southern outlet through tidal canals and the Pará estuary of the Tocantins. The dispute is: "Is the channel south of Isla de Marajó to be treated as part of the Amazon, or as part of the Rio Tocantins?" A [[Peer review|peer-reviewed]] article, published in 2009, states a length of 7,088 km for the Nile and 6,575 km for the Amazon, measured by using a combination of satellite image analysis and field investigations to the source regions. According to the ''[[Encyclopædia Britannica]]'', as of 2020, the length of the Amazon remains open to interpretation and continued debate. Note that disputed values have been put in parentheses.}}{{refn|name=Nile|group=n|The average flow rate measured at the [[Atbara River]] estuary (at [[Atbara]], [[Sudan]]) the most abundant point of the Nile (3,075 m³/s, 1971–2000); Average discharge at [[Aswan, Egypt|Aswan]] ([[Egypt]]) 2,800 m³/s, at [[Nile Delta]] 150 m³/s (2009–2018); The total topographic drainage basin of the Nile, including desert areas, is approximately 3,826,122 km² according to the GRDC; Source or headwater: Nile (main stem 2,950 km)–'''[[White Nile]]''' (main stem 2,300 km, drainage area 1,849,988 km², average discharge at [[Khartoum]] 897 m³/s)–'''[[Albert Nile]]''' (210 km, 428,830 km², 1,039 m³/s)–[[Lake Albert (Africa)|Lake Albert]]–[[Lake Kyoga]]–'''[[Victoria Nile]]''' (423 km, 351,576 km², 906 m³/s) –[[Lake Victoria]] (Kagera inflow–Victoria Nile outflow 280 km)–'''[[Kagera River|Kagera]]''' (main stem 572 km, 58,579 km², 346 m³/s)–[[Lake Rweru]]–[[Nyabarongo River|Nyabarongo]] (main stem 271 km, 15,868 km², 112 m³/s)–[[Mwogo River|Mwogo]] (main stem 14 km, 1,269 km², 11 m³/s)–[[Rukarara River|Rukarara]] (49 km, 518 km², 4.8 m³/s) → Total length 7,088 km – '''The longest river in the world''';}}<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Nile River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/nile?catid=186&Itemid=496|title=Nile River|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world" /><ref name="Water accounting in the Nile River Basin">{{cite report|url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/ca9895en|title=Water accounting in the Nile River Basin|publisher=FAO|pages=70|isbn=978-92-5-132982-5|date=2021|doi=10.4060/ca9895en|url-access=subscription}}</ref><ref name="The River Nile: Evolution and Environment">{{cite report|url=https://scispace.com/pdf/the-river-nile-evolution-and-environment-34na4lyy.pdf|title=The River Nile: Evolution and Environment|docket=Large Rivers: Geomorphology and Management|last1=Jamie|first1=C. Woodward|last2=Mark|first2=G. Macklin|last3=Michael|first3=D. Krom|last4=Martin|first4=A.J. Williams|publisher=The University of Manchaster|location=Manchaster (United Kingdom)|doi=10.1002/9781119412632.ch14|page=51|date=2023|website=scispace.com |isbn=978-1-119-41260-1 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS98|| '''[[Musi River (Indonesia)|Musi]]''' | || {{formatnum:3066}}|| {{formatnum:59942}} || 759 || bgcolor="#E6E6FA" |South China Sea ||<ref name="Sumatra">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/sumatra?catid=285&Itemid=780|title=Sumatra|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling">{{cite report|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2021-08/010082415.pdf|last1=Delphine|first1=Dobler|last2=Elodie|first2=Martinez|last3=Rinny|first3=Rahmania|last4=Budhi Gunadharma|first4=Gautama|last5=A. Riza|first5=Farhan|title=Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling|publisher=Indonesian Ministry of Marine Affairs and Fisheries (KKP), Collecte Localisation Satellite (CLS), French National Research Institute for Sustainable Development (IRD), Agence Française de Développement (AFD)|page=96|date=2021|isbn=979-10-699-7188-2|website=www.horizon.documentation.ird.fr}}</ref><ref name="The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia">{{cite journal|url=https://doi.org/10.1038/s41598-018-35769-7|title=The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia|last1=Francisca|first1=Wit|last2=Tim|first2=Rixen|last3=Antje|first3=Baum|last4=Widodo|first4=S. Pranowo|last5=Andreas|first5=A. Hutahaean|journal=Scientific Reports |year=2018|volume=8 |issue=1 |article-number=17403 |doi=10.1038/s41598-018-35769-7 |doi-access=free|pmid=30479397 |bibcode=2018NatSR...817403W |pmc=6258705}}</ref><ref name="Impact of peatlands on carbon dioxide (CO2) emissions from the Rajang River and Estuary, Malaysia">{{cite journal|url=https://bg.copernicus.org/articles/16/17/2019/|doi=10.5194/bg-16-17-2019 |title=Impact of peatlands on carbon dioxide (CO<sub>2</sub>) emissions from the Rajang River and Estuary, Malaysia |year=2019 |last1=Müller-Dum |first1=Denise |last2=Warneke |first2=Thorsten |last3=Rixen |first3=Tim |last4=Müller |first4=Moritz |last5=Baum |first5=Antje |last6=Christodoulou |first6=Aliki |last7=Oakes |first7=Joanne |last8=Eyre |first8=Bradley D. |last9=Notholt |first9=Justus |journal=Biogeosciences |volume=16 |issue=1 |pages=17–32 |bibcode=2019BGeo...16...17M |s2cid=203167471 |doi-access=free |hdl=1959.3/447242 |hdl-access=free }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA99|| |[[Tigre River|'''Tigre''']] || {{formatnum:3047}}|| {{formatnum:45073}}|| {{formatnum:1087}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Marañón ||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /><ref name="Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón"/><ref name="Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA100|| '''[[São Francisco (rijeka)|São Francisco]]''' | || {{formatnum:3037}}|| {{formatnum:638324}} || {{formatnum:3180}} || bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantic Ocean]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Região Hidrográfica do São Francisco">{{cite web|url=https://brasildasaguas.com.br/educacional/regioes-hidrograficas/regiao-hidrografica-do-sao-francisco|title=Região Hidrográfica do São Francisco|website=brasildasaguas.com.br}}</ref><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA101|| |[[Iriri River|'''Iriri''']] || {{formatnum:3028}}|| {{formatnum:142079}}|| {{formatnum:1151}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Xingu River|Xingu]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS102 | |[[Min River (Sichuan)|'''Min''']] || {{formatnum:3022}}|| {{formatnum:135296}}|| {{formatnum:735}}|| bgcolor="#E6E6FA" |Yangtze ||<ref name="Analysis of runoff variation and driving factors in the Minjiang River Basin over the last 60 years">{{cite journal|journal=Water and Clinate Change|title=Analysis of runoff variation and driving factors in the Minjiang River Basin over the last 60 years|last1=Hongjuan|first1=Zhai|last2=Meng|first2=Wang|last3=Dandan|first3=Shen|last4=Bo|first4=Hu|last5=Yajun|first5=Li|date=2022|volume=13 |issue=10 |pages=3675–3691|doi=10.2166/wcc.2022.218 |bibcode=2022JWCC...13.3675Z |doi-access=free}}</ref><ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC103|| '''[[Purari River|Purari]]''' | || {{formatnum:3000}}|| {{formatnum:33773}}|| 902 || bgcolor="#E6E6FA" |Gulf of Papua ||<ref name="Anatomy and growth of a Holocene clinothem in the Gulf of Papua">{{cite journal|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2006JF000628|title=Anatomy and growth of a Holocene clinothem in the Gulf of Papua|last1=Rudy|first1=Slingerland|last2=Neal W.|first2=Driscoll|last3=John D.|first3=Milliman|last4=Scott R.|first4=Miller|last5=Elizabeth A.|first5=Johnstone|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface |date=2008|volume=113|issue=F1 |article-number=2006JF000628 |doi=10.1029/2006JF000628 |bibcode=2008JGRF..113.1S13S |url-access=subscription}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS104 | |[[Yamuna river|'''Yamuna''']] || {{formatnum:2948}}|| {{formatnum:366223}}|| {{formatnum:1376}}|| bgcolor="#F0FFF0" |Ganges ||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS105 | |[[Srepok River|'''Srepok''']] || {{formatnum:2940}}|| {{formatnum:79015}}|| {{formatnum:454}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Mekong]]||<ref name="Mekong River" /><ref name="Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin" /><ref name="A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA106 | |'''Yarí'''|| {{formatnum:2933}}|| {{formatnum:37127}}|| {{formatnum:691}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Caquetá River|Caquetá]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS107 | |[[Panjnad River|'''Panjnad''']] || {{formatnum:2910}}|| {{formatnum:395000}}|| {{formatnum:1571}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Indus River|Indus]]||<ref name="Indus" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU108 ||'''[[Rajna]]''' | ||{{formatnum:2900}} ||{{formatnum:190522}} ||{{formatnum:1233}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[North Sea]] |{{refn|Total discharge at the [[Rhine–Meuse–Scheldt Delta]] 101 km³/year; The total combined catchment area is 224,000 km². The Rhine with the [[Meuse|Maas]] River and the [[Ijssel]] delta branch;|name=Rhine|group=n}}<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Rhine">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Rhine |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/rhine?catid=230&Itemid=764|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref>[http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001333/133303e.pdf Rhine case study]; Technical documents in hydrology: PC-CP series; Vol.:17; 2003</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS109 | |[[Xiang River|'''Xiang''']]|| {{formatnum:2848}}|| {{formatnum:102148}}|| {{formatnum:948}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Dongting Lake]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS110|| '''[[Batang Hari River|Batang Hari]]''' | || {{formatnum:2819}}|| {{formatnum:46504}}|| 800 || bgcolor="#E6E6FA" |South China Sea ||<ref name="Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling" /><ref name="The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia" /><ref name="Impact of peatlands on carbon dioxide (CO2) emissions from the Rajang River and Estuary, Malaysia" /><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Batanghari">{{cite report|url= https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2021_Pola%20PSDA_Wilayah%20Sungai%20Batanghari.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Batanghari|website=www.sda.pu.go.id|date=2021}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA111 | |[[Guaporé River|'''Guaporé''']] || {{formatnum:2738}}|| {{formatnum:353028}}|| {{formatnum:1558}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Mamoré River|Mamoré]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS112|| '''[[Pyasina]]''' | || {{formatnum:2730}}|| {{formatnum:182000}} || {{formatnum:817}} || bgcolor="#FFF0F5" |[[Kara Sea]]||<ref name="River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project">{{cite web|url=https://www2.whoi.edu/site/aomip/data/river-runoff-forcing-data|title=River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project|website=www2.whoi.edu}}</ref><ref name="Siberian Basins" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA113 ||'''[[Cuyuni River|Cuyuni]]''' | ||{{formatnum:2719}} ||{{formatnum:85635}} ||{{formatnum:633}} | bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean ||{{refn|name=Entire Essequibo–Cuyuni Basin|group=n|Entire Essequibo–Cuyuni Basin; Average discharge at near mouth 5,000 m³/s (154–178 km³/year), drainage area 158,407 km², length 1,014 km;}}{{refn|name=Cuyuni|group=n|Average discharge at [[Bartica]], period from 1996 to 2005;}}<ref name="Biogeochemistry of Inland Waters">{{cite book |last1=Likens |first1=Gene E. |url=https://books.google.com/books?id=AL6J8i9ZeDEC |title=Biogeochemistry of Inland Waters |date=2010 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-381997-0}}</ref><ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina">{{cite report|url=https://repositorio.cepal.org/server/api/core/bitstreams/65a2050e-d7a1-4b62-a351-884dab1a4fc8/content|title=Los recursos hidraulicos de América Latina|docket=Reunion regional preparatoria para America Latina y el Caribe Naciones Unidas sobre el agua|author=Consejo Económico y Social (CES)|publisher=Naciones Unidas, Comisión Económica para América Latina (CEPAL)|location=Lima (Perú)|page=95|date=1976|website=repositorio.cepal.org}}</ref><ref name="Atlantic North Coast">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Atlantic North Coast |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=167&catid=329&Itemid=179#tab-4753|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins">{{cite report|title=Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins|url=https://www.waterfootprint.org/media/downloads/Report53-GlobalBlueWaterScarcity.pdf|last1=A.Y.|first1=Hoekstra|last2=M.M.|first2=Mekonnen|date=2011|work=Value of Water Research Report Series NO. 53|location=Delft (Netherlands)|publisher=UNESCO–IHE Institute for Water Education}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS114 | |[[Mali River|'''Mali Hka''']]|| {{formatnum:2693}}|| {{formatnum:23221}}|| {{formatnum:320}}|| bgcolor="#F0FFF0" |Irrawaddy ||<ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA115 ||'''[[Usumacinta River|Usumacinta]]''' | ||{{formatnum:2678}} ||{{formatnum:77743}} ||{{formatnum:1052}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Grijalva River|Grijalva]]||{{refn|name=Usumacinta|group=n|Average discharge above Grijalva, 1979–2015; Source or headwater: Usumacinta (main stem 562 km)–'''[[Chixoy River|Chixoy]]''' (main stem 446 km, drainage area 13,161 km², average discharge 551 m³/s)–Pacaranat (44 km, 945 km², 31.5 m³/s);}}{{refn|name=Entire Grijalva–Usumacinta Basin|group=n|Entire Grijalva–Usumacinta Basin; Total length 1,123 km; Drainage area 127,676 km², average discharge 125–147 km³/year;}}<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Grijalva–Usumacinta">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Grijalva–Usumacinta |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/grijalva-usumacinta?catid=248&Itemid=730|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Flujo de carbono de un sistema lótico tropical mexicano. Caso de estudio: Cuenca del Río Usumacinta">{{cite report|title=Flujo de carbono de un sistema lótico tropical mexicano. Caso de estudio: Cuenca del Río Usumacinta|url=https://www.agua.unam.mx/PremioTesis/assets/docs/TesisGanadoras/SoriaIsmael_FlujoCarbonoRioUsumacinta.pdf|last1=Ismael|first1=Fabián|last2=Soria|first2=Reinoso|last3=Dr. Javier|first3=Alcocer|last4=Dr. Felipe|first4=García-Oliva|last5=Dr. Luis|first5=Oseguera|last6=Dr. Alfonso|first6=Lugo|last7=Dr. Enrique|first7=Cantoral|last8=Dr. Salvador|first8=Sánchez Carrillo|publisher=Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM)|location=Ciudad de México (Mexico)|page=32|date=2020|website=agua.unam.mx}}</ref><ref name="Anuario Estadistica de los Estados Unidos Mexicanos Edición 2005">{{cite report|url=https://www.inegi.org.mx/contenidos/productos/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/historicos/1334/702825160173/702825160173_1.pdf|title=Anuario Estadistica de los Estados Unidos Mexicanos Edición 2005|author=Instituto Nacional de Estadística Geografía e Informática (INEGI)|publisher=INEGI|page=99|issn=0188-8692|date=2006|website=inegi.org.mx}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA116||'''[[San Juan River (Colombia)|San Juan]]''' | || {{formatnum:2649}}|| {{formatnum:16465}} || 399 || bgcolor="#E6E6FA" |Pacific Ocean ||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia" /><ref name="Estimation of the water balance of the Colombian Pacific region">{{cite report|url=http://www.scielo.org.co/pdf/dyna/v86n208/0012-7353-dyna-86-208-297.pdf|title=Estimation of the water balance of the Colombian Pacific region|docket=DYNA|last1=Manuela|first1=Velásquez-Restrepo|last2=Germán|first2=Poveda|publisher=Facultad de Minas de la Universidad Nacional de Colombia|location=Medellín (Colombia)|pages=297–306|issn=0012-7353|doi=10.15446/dyna.v86n208.73587|date=2019|website=scielo.org}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2022" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF117|| '''[[Cross River (Nigeria)|Cross]]''' | || {{formatnum:2647}}|| {{formatnum:52257}}|| 489 || bgcolor="#E0FFFF" |[[Bight of Biafra]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Central West Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU118|| '''[[Neva]]''' | || {{formatnum:2646}}|| {{formatnum:287094}} || {{formatnum:1063}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Gulf of Finland]]||{{refn|name=Neva|group=n|Average discharge at [[Saint Petersburg]], 1979–2015; Source or headwater: Neva (main stem 74 km)–[[Lake Ladoga]]–'''[[Volkhov River|Volkhov]]''' (main stem 224 km, drainage area 79,500 km², average discharge 593 m³/s)–[[Lake Ilmen]]–[[Msta]] (main stem 445 km, 23,231 km², 209 m³/s)–[[Lake Mstino]]–[[Tsna (Tver Oblast)|Tsna]] (160 km, 4,518 km², 38 m³/s) → Total length 1,063 km;}}<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Northern Europe" /><ref name="Neva River and Neva Bay''">{{cite book|author=Nezhihovsky, R. A.|url=https://books.google.com/books?id=PQ8LHQAACAAJ|title=Neva River and Neva Bay|publisher=Gidrometeoizdat|date=1981}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS119|| |[[Songhua River|'''Songhua''']] || {{formatnum:2591}}|| {{formatnum:557180}}|| {{formatnum:1927}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Amur]]||<ref name="Heilong Jiang (Amur)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/heilong-jiang-amur?catid=213&Itemid=0|title=Heilong Jiang (Amur)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Amur–Heilong River Basin Reader" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA120 || |[[Urubamba River|'''Urubamba''']] || {{formatnum:2579}}|| {{formatnum:59071}}|| {{formatnum:915}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Ucayali||<ref name="Amazon" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC121 ||'''[[Digul]]''' | ||{{formatnum:2578}} ||{{formatnum:29175}} ||853 | bgcolor="#E6E6FA" |Arafura Sea ||{{refn|name=Entire Digul–Mappi Basin|group=n|Drainage area 46,947 km², average discharge at Digul Delta 3,028 m³/s;}}<ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Einladen–Digul–Bikuma">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2021_RPSDA%20WS%20Einladen%E2%80%93Digul%E2%80%93Bikuma.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Einladen–Digul–Bikuma|website=www.sda.pu.go.id|date=2021}}</ref><ref name="Papua New Guinea">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Papua New Guinea |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/papua-new-guinea?catid=277&Itemid=780|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Final report Einlanden-Digul-Bikuma basin IWRM case study" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA122|| |[[Casiquiare canal|'''Casiquiare''']]|| {{formatnum:2574}}|| {{formatnum:82800}}|| {{formatnum:731}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Rio Negro ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF123 | |[[Sangha River|'''Sangha''']]|| {{formatnum:2570}}|| {{formatnum:191953}}|| {{formatnum:1395}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Congo ||<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /><ref name="Congo River" /><ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA124 | |[[Apure River|'''Apure''']]|| {{formatnum:2544}}|| {{formatnum:116713}}|| {{formatnum:1038}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Orinoco ||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS125 | |[[Kosi River|'''Kosi''']] || {{formatnum:2500}}|| {{formatnum:88185}}|| {{formatnum:729}}|| bgcolor="#F0FFF0" |Ganges ||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS131|| '''[[Kayan River|Kayan]]''' | || {{formatnum:2463}}|| {{formatnum:33005}}|| 576 || bgcolor="#E6E6FA" | [[Celebes Sea]]||<ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Hanergy 2013">{{Citation|last=Hanergy Holding Group|title=Indonesia East Kalimantan Kayan River Basin Hydropower and Aluminum smelting Project|url=https://www.scribd.com/presentation/323552343|date=March 2013|type=Slide deck|mode=cs1|via=Scribd|access-date=24 September 2021|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924131157/https://www.scribd.com/presentation/323552343|url-status=live }}</ref><ref name="Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS126|| |[[Dhanu River|'''Ghorautra''']] || {{formatnum:2463}}|| {{formatnum:24060}}|| {{formatnum:339}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Meghna River|Upper Meghna]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA127 | |[[Pastaza River|'''Pastaza''']]|| {{formatnum:2438}}|| {{formatnum:41793}}|| {{formatnum:787}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Marañón ||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /><ref name="Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón"/><ref name="Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA128 | |[[Liard River|'''Liard''']] || {{formatnum:2434}}|| {{formatnum:277100}}|| {{formatnum:1215}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Mackenzie River|Mackenzie]]||<ref name="Mackenzie" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA129 | |[[Ituí River|'''Ituí''']] || {{formatnum:2422}}|| {{formatnum:43035}}|| {{formatnum:796}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Javary River|Javary]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA130 | |[[Paragua River|'''Paragua''']] || {{formatnum:2389}}|| {{formatnum:39605}}|| {{formatnum:550}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Caroní River|Caroní]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA131 ||'''[[Essequibo River|Essequibo]]''' | ||{{formatnum:2369}} ||{{formatnum:68788}} ||{{formatnum:936}} | bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean ||{{r|group=n|Entire Essequibo–Cuyuni Basin}}{{refn|name=Essequibo|group=n|Essequibo above Cuyuni at [[Bartica]]; Average discharge 2,369 m³/s (1971–2000);}}<ref name="Biogeochemistry of Inland Waters" /><ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina" /><ref name="Atlantic North Coast" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS132|| |[[Jialing River|'''Jialing''']]|| {{formatnum:2368}}|| {{formatnum:159180}}|| {{formatnum:1345}}|| bgcolor="#E6E6FA" |Yangtze ||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA133 | |[[Cauca River|'''Cauca''']] || {{formatnum:2364}}|| {{formatnum:59840}}|| {{formatnum:1180}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Magdalena River|Magdalena]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2022" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/><ref name="Magdalena–Cauca"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA134 | |[[Red River of the South|'''Red River''']]|| {{formatnum:2349}}|| {{formatnum:241388}}|| {{formatnum:2189}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Atchafalaya River|Atchafalaya]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref name="Arkansas White Red">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/arkansas-white-red?catid=2&Itemid=179|title=Arkansas White Red|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA135||'''[[Jacuí River|Jacuí]]''' | || {{formatnum:2327}}|| {{formatnum:82618}} || 800 || bgcolor="#E0FFFF" |[[Lagoa dos Patos]]||<ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="Atlantic East Coastal">{{cite web|title=Atlantic East Coastal|url=https://www.riversnetwork.org/MAPS/SOUTH_AMERICA/ATLANTIC%20EAST%20COAST_COASTAL/index.html|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA136 | |[[Içana River|'''Içana''']] || {{formatnum:2279}}|| {{formatnum:35516}}|| {{formatnum:689}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Rio Negro ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA137 | |[[Anapu River|'''Anapu''']] || {{formatnum:2272}}|| {{formatnum:52495}} || {{formatnum:470}} || bgcolor="#E0FFFF" |[[Furo do Tajapuru]] ||<ref name="Tocantins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF138 | |[[Fimi River|'''Fimi''']]|| {{formatnum:2253}}|| {{formatnum:136175}}|| {{formatnum:1395}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Kasai ||{{refn|name=Fimi|group=n|Average discharge at near mouth, 1971–2000; Source or headwater: Fimi (main stem 190 km)–'''[[Lukenie River|Lukenie]]''' (length 1,205 km, drainage area 69,259 km², average discharge 1,077 m³/s) → Total length 1,395 km;}}<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF139|| '''[[Sanaga River|Sanaga]]''' | || {{formatnum:2223}}|| {{formatnum:134252}} || {{formatnum:1067}} || bgcolor="#E0FFFF" |Bight of Biafra ||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Central West Coast" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS140|| '''[[Amu Darya]]''' | || {{formatnum:2200}}|| {{formatnum:798035}}|| {{formatnum:2620}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Aral Sea]] ||{{refn|name=Amu Darya|group=n|Average water flow measured at the most abundant point, above the outlet of the [[Karakum Canal]]; Source or headwater: Amu Darya (main stem 1,699 km)–'''[[Panj (river)|Panj]]''' (length 921 km, drainage area 116,799 km², average discharge 1,075 m³/s) → Total length 2,620 km;}}<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Environmental flow assessment, evaluation, and suggestions for dying riverine ecosystem of the transboundary Amudarya River, Central Asia">{{cite journal|journal=Ecological Indicators|doi=10.1016/j.ecolind.2023.111419|title=Environmental flow assessment, evaluation, and suggestions for dying riverine ecosystem of the transboundary Amudarya River, Central Asia|last1=Rashid|first1=Mahmood|last2=Shaofeng|first2=Jia|last3=Aifeng|first3=Lv|last4=Shahid|first4=Naeem|volume=178|year=2024|article-number=111419 |doi-access=free|bibcode=2024EcInd.15811419M }}</ref><ref name="Amu-Darya - Chatly">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P2917100.html|title=Amu-Darya - Chatly|website=www.compositerunoff.sr.unh.edu}}</ref><ref name="Section 2. Water-related situation in the Aral Sea basin">{{cite web|url= https://www.cawater-info.net/yearbook/2022/02_yearbook2022_en.htm|title=Section 2. Water-related situation in the Aral Sea basin|website=www.cawater-info.net}}</ref><ref name="Drainage basin of the Aral Sea and other transboundary waters in Central Asia">{{cite report|url=https://unece.org/DAM/env/water/publications/assessment/English/G_PartIV_Chapter3_En.pdf|title=Drainage basin of the Aral Sea and other transboundary waters in Central Asia|docket=Second Assessment of Transboundary Rivers, Lakes and Groundwaters|author=UNECE|others=Finnish Environment Institute (Syke), International Water Assessment Centre (IWAC), Slovak Hydrometeorological Institute (SHMÚ), United Nations Environment Programme (UNEP), Dubai Electricity and Water Authority (DEWA), Global Resource Information Database (GRID–Geneva), International Groundwater Resources Assessment Centre (IGRAC), Zoï Environment Network (Zoï)|publisher=United Nations Economic Comission for Europe (UNECE)|location=New York (United States), Geneva (Italy), Genf (Switzerland)|date=2011|website=unece.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF141|| |[[Aruwimi River|'''Aruwimi''']] || {{formatnum:2200}}|| {{formatnum:121163}}|| {{formatnum:1287}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Congo ||<ref name="Congo River" /><ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS142|| '''[[Anadyr (river)|Anadyr]]''' | || {{formatnum:2160}}|| {{formatnum:191000}} || {{formatnum:1146}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Gulf of Anadyr]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="water">[http://water-rf.ru/Водные_объекты/842/Анадырь «Вода России» – Анадырь]</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA143|| |[[Ventuari River|'''Ventuari''']]|| {{formatnum:2160}}|| {{formatnum:40861}}|| {{formatnum:520}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Orinoco ||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA144 | |[[Curaray River|'''Curaray''']]|| {{formatnum:2155}}|| {{formatnum:26775}}|| {{formatnum:1011}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Napo River|Napo]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS145|| '''[[Krishna River|Krishna]]''' | || {{formatnum:2145}}|| {{formatnum:274596}} || {{formatnum:1300}} || bgcolor="#F0FFF0" |Bay of Bengal ||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Indian Peninsula" /><ref name="A Significant Shift in Particulate Organic Matter Characteristics during Flooding of River Krishna, Eastern Peninsular India">{{cite journal|journal=Current Science|url=https://www.academia.edu/65907676|title=A Significant Shift in Particulate Organic Matter Characteristics during Flooding of River Krishna, Eastern Peninsular India|last1=C. Prakash|first1=Babu|volume=118|doi=10.18520/cs/v118/i3/455-461|date=2020|doi-access=free}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA146|| |[[Tennessee River|'''Tennessee''']] || {{formatnum:2140}}|| {{formatnum:105870}}|| {{formatnum:1049}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Ohio ||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref name="Tennessee">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/tennessee?catid=320&Itemid=179|title=Tennessee|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS147 | |[[Lohit River|'''Lohit''']] || {{formatnum:2138}}|| {{formatnum:29330}}|| {{formatnum:560}}|| bgcolor="#F0FFF0" |Brahmaputra ||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA148 | |[[Tapauá River|'''Tapauá''']] || {{formatnum:2135}}|| {{formatnum:63185}}|| {{formatnum:745}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Purus River|Purus]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS149|| '''[[Mahanadi]]''' | || {{formatnum:2125}}|| {{formatnum:145260}} || 851 || bgcolor="#F0FFF0" |Bay of Bengal ||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Indian Peninsula" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA150||'''[[Mobile River|Mobile]]'''–'''[[Alabama River|Alabama]]''' | || {{formatnum:2118}}|| {{formatnum:124158}} || {{formatnum:1263}} || bgcolor="#E0FFFF" |Gulf of Mexico ||{{refn|name=Mobile|group=n|Average discharge at near mouth, 1971–2000; Source or headwater: Mobile (main stem 72 km)–'''[[Alabama River|Alabama]]''' (main stem 512 km, drainage area 59,104 km², average discharge 1,023 m³/s)–'''[[Coosa River|Coosa]]''' (main stem 450 km, 26,364 km², 479 m³/s)–[[Oostanaula River|Oostanaula]] (main stem 79 km, 5,603 km², 117 m³/s)–[[Conasauga River|Conasauga]] (150 km, 1,880 km², 41 m³/s) → Total length 1,263 km;}}<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="South Atlantic Gulf">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/south-atlantic-gulf?catid=314&Itemid=563|title=South Atlantic Gulf|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS151|| |'''[[Olyokma]]'''|| {{formatnum:2110}}|| {{formatnum:209378}}|| {{formatnum:1436}}|| bgcolor="#FFF0F5" |Lena ||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS152 | |[[Yuan River|'''Yuan''']]|| {{formatnum:2106}}|| {{formatnum:93287}}|| {{formatnum:864}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Dongting Lake]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA153 | |[[Ji-Paraná River|'''Ji-Paraná''']] || {{formatnum:2100}}|| {{formatnum:76127}}|| {{formatnum:820}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Madeira ||<ref name="Amazon" /><ref name="SIMULAÇÃO HIDROLÓGICA NA AMAZÔNIA: RIO MADEIRA">{{cite web|url=http://www.coc.ufrj.br/es/documents2/doutorado/2006-2/860-alfredo-ribeiro-neto-doutorado/file&ved=2ahUKEwj9k6rv5or9AhX_AxAIHbTFB7EQFnoECAkQAQ&usg=AOvVaw263SiaNJvrXCQt8VjBOQzr|title=SIMULAÇÃO HIDROLÓGICA NA AMAZÔNIA: RIO MADEIRA|first1=Carlos|last1=Vieira da Silva|first2=Carlos Eduardo|last2=Morelli Tucci|first3=José|last3=Almir Cirilo|first4=Luciene|last4=Pimentel da Silva|first5=Otto|last5=Corrêa Roturno Filho|first6=Benoit|last6=Le Guennec|date=2006}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF154 | |[[Lomami River|'''Lomami''']] || {{formatnum:2062}}|| {{formatnum:109080}}|| {{formatnum:1946}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Congo ||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF155 | |[[Lulonga River|'''Lulonga''']] || {{formatnum:2040}}|| {{formatnum:82952}}|| {{formatnum:926}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Congo ||{{refn|name=Lulonga|group=n|Average discharge at near mouth, 1971–2000; Source or headwater: Lulonga (main stem 200 km)–'''[[Maringa River|Maringa]]''' (length 726 km, drainage area 32,799 km², average discharge 972 m³/s) → Total length 926 km;}}<ref name="Congo River" /><ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS156 | |[[Gandaki River|'''Gandak''']] || {{formatnum:2025}}|| {{formatnum:46300}}|| {{formatnum:814}}|| bgcolor="#F0FFF0" |Ganges ||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA157||'''[[Maroni (river)|Maroni]]''' | || {{formatnum:2000}}|| {{formatnum:66184}}|| 725 || bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean ||<ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina" /><ref name="Atlantic North Coast" /><ref name="Global Hydrological Archive and Analysis System">{{cite web |url=https://wsag.unh.edu/Tools/html/RGISMain.html |title=Global Hydrological Archive and Analysis System |website=wsag.unh.edu}}</ref><ref name="Frontière, frontières: la région du Maroni, entre la Guyane et le Surinam">{{cite report|title=Frontière, frontières: la région du Maroni, entre la Guyane et le Surinam|last=André|first=Calmont|publisher=Espaces tropicaux|date=2008|page=205-219|url=https://www.persee.fr/doc/etrop_1147-3991_2008_act_19_10_1274}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC158|| '''[[Kikori River|Kikori]]''' | || {{formatnum:2000}}|| {{formatnum:18863}}|| 445 || bgcolor="#E6E6FA" |Gulf of Papua ||<ref name="Anatomy and growth of a Holocene clinothem in the Gulf of Papua" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA159|| |[[Pachitea River|'''Pachitea''']] || {{formatnum:1992}}|| {{formatnum:28648}}|| 587|| bgcolor="#E0FFFF" |Ucayali ||<ref name="Amazon" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS160 ||'''[[Žuta rijeka]]''' | ||{{formatnum:1990}} ||{{formatnum:988063}} ||{{formatnum:5778}} | bgcolor="#E6E6FA" |[[Bohai Sea]] |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC161|| |[[Tariku River|'''Tariku''']]|| {{formatnum:1953}}|| {{formatnum:24664}}|| 488|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Mamberamo River|Mamberamo]]||<ref name="Papua New Guinea" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA162 | |[[Ottawa River|'''Ottawa''']]|| {{formatnum:1949}}|| {{formatnum:147406}}|| {{formatnum:1271}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[St. Lawrence River]]||<ref name="St Lawrence–Great Lakes" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS163 | |[[Podkamennaya Tunguska|'''Stony Tunguska''']]|| {{formatnum:1945}}|| {{formatnum:249000}}|| {{formatnum:1865}}|| bgcolor="#FFF0F5" |Yenisei ||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF164 ||'''[[Cuanza River|Cuanza]]''' | ||{{formatnum:1944}} ||{{formatnum:163832}} ||960 | bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean |<ref name="South West Coast">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=South West Coast |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=163&catid=325&Itemid=179|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS165 ||'''[[Indigirka]]''' | ||{{formatnum:1933}} ||{{formatnum:360400}} ||{{formatnum:1726}} | bgcolor="#FFF0F5" |[[East Siberian Sea]] |<ref name="River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA166 ||'''[[Churchill River (Atlantic)|Churchill]]''' | ||{{formatnum:1931}} ||{{formatnum:93119}} ||856 | bgcolor="#E0FFFF" |[[Labrador Sea]] |<ref name="North Atlantic Seaboard">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=North Atlantic Seaboard |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/north-atlantic-seaboard?catid=311&Itemid=563|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA167|| |[[Caguán River|'''Caguán''']] || {{formatnum:1929}}|| {{formatnum:21276}}|| 596|| bgcolor="#E0FFFF" |Caquetá ||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS168 | |[[Yalong River|'''Yalong''']]|| {{formatnum:1914}}|| {{formatnum:128444}}|| {{formatnum:1323}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jinsha River|Jinsha]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU169 ||'''[[Rhône]]''' | ||{{formatnum:1900}} ||{{formatnum:99298}} ||812 | bgcolor="#E0FFFF" |Mediterranean Sea |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA170 ||'''[[Kuskokwim River|Kuskokwim]]''' | ||{{formatnum:1897}} ||{{formatnum:124319}} ||{{formatnum:1130}} | bgcolor="#E6E6FA" |[[Bering Sea]] |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA171 ||'''[[Saguenay River|Saguenay]]''' | ||{{formatnum:1894}} ||{{formatnum:87635}} ||{{formatnum:698}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Estuary of St. Lawrence]] |<ref name="St Lawrence–Great Lakes" /><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS172 ||'''[[Min River (Fujian)|Min]]''' | ||{{formatnum:1870}} ||{{formatnum:60040}} ||577 | bgcolor="#E6E6FA" |[[Taiwan Strait]] |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS173 | |[[Kopili River|'''Kopili''']]|| {{formatnum:1847}}|| {{formatnum:20068}}|| 341|| bgcolor="#F0FFF0" |Brahmaputra ||<ref name="Climate Change Impacts on the Hydrology of the Brahmaputra River Basin"/><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS174 ||'''[[Baram River|Baram]]''' | ||{{formatnum:1845}} ||{{formatnum:22325}} ||635 | bgcolor="#E6E6FA" |South China Sea |<ref name="National water resources study, Malaysia: Phase II – Sectoral Report on meteorology and hydrology">{{cite report|url=https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/10312080_02.pdf|title=National water resources study, Malaysia: Phase II – Sectoral Report on meteorology and hydrology|docket=Part 2 – Sabah and Sarawak|author=((The Government of Malaysia, Ministry of Agriculture, Department of Irrigation and Drainage (DID) )) |publisher=Japan International Cooperation Agency (JICA)|page=116|date=1982}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA175|| |[[Iguazu River|'''Iguaçu''']]|| {{formatnum:1836}}|| {{formatnum:67537}}|| {{formatnum:1320}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Paraná ||<ref name="La Plata (Parana)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS176 | |'''Upper Lena''' || {{formatnum:1811}}|| {{formatnum:200700}}|| {{formatnum:1686}}|| bgcolor="#FFF0F5" |Lena ||{{refn|name=Upper Lena|group=n|Lena River above Vitim River;}}<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS177 | |[[Zeya (river)|'''Zeya''']] || {{formatnum:1807}}|| {{formatnum:232077}}|| {{formatnum:1242}}|| bgcolor="#E6E6FA" |Amur ||<ref name="Heilong Jiang (Amur)" /><ref name="Amur–Heilong River Basin Reader" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA178 ||'''[[Copper River (Alaska)|Copper]]''' | ||{{formatnum:1794}} ||{{formatnum:67204}} ||480 | bgcolor="#E6E6FA" |[[Gulf of Alaska]] |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA179|| |[[Uatumã River|'''Uatumã''']] || {{formatnum:1790}}|| {{formatnum:68477}}|| 701|| bgcolor="#E0FFFF" |Amazon ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA180 ||'''[[Courantyne River|Courantyne]]''' | ||{{formatnum:1780}} ||{{formatnum:67877}} ||725 | bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean |<ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina" /><ref name="Atlantic North Coast" /><ref name="Global Hydrological Archive and Analysis System" /><ref name="Courantyne Delta">{{cite web|url=https://sharkrayareas.org/wp-content/uploads/isra-factsheets/5SouthAmericanAtlantic/Courantyne-Delta-5SouthAmericanAtlantic.pdf|title=Courantyne Delta|website=sharkrayareas.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS181 ||'''[[Great Tenasserim River|Great Tenasserim]]''' | ||{{formatnum:1778}} ||{{formatnum:19637}} ||616 | bgcolor="#F0FFF0" |Andaman Sea |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA182 ||'''[[Skeena River|Skeena]]''' | ||{{formatnum:1770}} ||{{formatnum:54432}} ||570 | bgcolor="#E6E6FA" |[[Hecate Strait]] |<ref name="Pacific Ocean Seaboard">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Pacific Ocean Seaboard |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/pacific-ocean-seaboard?catid=312&Itemid=563|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS183 ||'''[[Taz (river)|Taz]]''' | ||{{formatnum:1755}} ||{{formatnum:152086}} ||{{formatnum:1401}} | bgcolor="#FFF0F5" |[[Taz Estuary]] |<ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS184 | '''Cagayan'''|| ||{{formatnum:1740}} ||{{formatnum:27753}} ||505 | bgcolor="#E6E6FA" |South China Sea |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF185|| |[[Sankuru River|'''Sankuru''']]|| {{formatnum:1738}}|| {{formatnum:149480}}|| {{formatnum:1285}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Kasai ||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU186 | |'''[[Sava]]'''|| {{formatnum:1722}}|| {{formatnum:97713}}|| 992|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Danube]]||<ref name="Danube Flood Risk Management Plan">{{cite report|url=https://www.icpdr.org/sites/default/files/nodes/documents/danube_flood_risk_managament_plan_-_update_2021_low_resolution.pdf|title=Danube Flood Risk Management Plan|author=International Commission for the Protection of the Danube River|publisher=International Commission for the Protection of the Danube River (ICPDR)|location=Vienna (Austria)|page=174|isbn=978-3-200-08289-2|date=2021|website=www.icpdr.org}}</ref><ref name="The Sava River Basin Analysis Report">{{cite report|url=https://www.savacommission.org/UserDocsImages/05_documents_publications/water_management/eng/SavaRBMPlan//sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|title=The Sava River Basin Analysis Report|author=International Sava River Basin Commission (ISRBC)|publisher=ISRBC|location=Zagreb (Croatia)|page=289|date=2009|website=www.savacommission.org }}</ref><ref name="Sava Basin">{{cite web|url=https://www.icpdr.org/danube-basin/sub-basins/sava-basin|title=Sava Basin|website=www.icpdr.org}}</ref><ref name="Danube" /><ref name="Drainage basin of the Black Sea"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA187 | |[[Roosevelt River|'''Roosevelt''']]|| {{formatnum:1711}}|| {{formatnum:59844}}|| 705|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Aripuanã River|Aripuanã]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS188 ||'''[[Kaladan River|Kaladan]]''' | ||{{formatnum:1704}} ||{{formatnum:22611}} ||744 | bgcolor="#F0FFF0" |Bay of Bengal |{{refn|name=Kaladan|group=n|Kaladan with [[Lemro River|Lemro]] and [[Mayu (river)|Mayu]] at Kaladan Delta: drainage area 40,000 km², average discharge 3,476 m³/s;}}<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Bay of Bengal–West Coast">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Bay of Bengal–West Coast |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/bay-of-bengale-west-coast?catid=271&Itemid=780|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Environment management of a river in Myanmar">{{cite report|url=http://shodhbhagirathi.iitr.ac.in:8081/jspui/handle/123456789/13775|title=Environment management of a river in Myanmar|docket=Master of Technology, Conservation of Rivers and Lakes|last1=Kyaw|first1=Naing Oo|last2=Sunil|first2=Kumar Singal|publisher=Alternative Hydro Energy Centre, Indian Institute of Technology Roorkee|location=Roorkee (India)|page=229|date=2012|website=www.shodhbhagirathi.iitr.ac.in}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU189 ||'''[[Dnjepar]]''' | ||{{formatnum:1700}} ||{{formatnum:531817}} ||{{formatnum:2201}} | bgcolor="#E0FFFF" |Black Sea |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="North Black Sea Coast">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/north-black-sea-coast?catid=297&Itemid=550 |title=North Black Sea Coast|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS190|| |[[Wu River (Yangtze tributary)|'''Wu''']]|| {{formatnum:1698}}|| {{formatnum:86799}}|| {{formatnum:1150}}|| bgcolor="#E6E6FA" |Yangtze ||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS191 | |'''[[Vilyuy]]'''|| {{formatnum:1683}}|| {{formatnum:454000}}|| {{formatnum:2650}}|| bgcolor="#FFF0F5" |Lena ||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA192 | |[[Igapó-Açu River|'''Igapó-Açu''']]|| {{formatnum:1677}}|| {{formatnum:45792}}|| 673|| bgcolor="#E0FFFF" |Amazon ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA193 | |[[Jamanxim River|'''Jamanxim''']]|| {{formatnum:1673}}|| {{formatnum:58001}}|| 700|| bgcolor="#E0FFFF" |Tapajós ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA194 ||'''[[Stikine River|Stikine]]''' | ||{{formatnum:1670}} ||{{formatnum:51316}} ||546 | bgcolor="#E6E6FA" |Pacific Ocean |<ref name="Pacific Ocean Seaboard" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS195|| |[[Dadu River|'''Dadu''']]|| {{formatnum:1670}}|| {{formatnum:90182}}|| {{formatnum:1076}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Min River (Sichuan)|Min]]||<ref name="Analysis of runoff variation and driving factors in the Minjiang River Basin over the last 60 years" /><ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS196 | |[[Manas River|'''Manas''']] || {{formatnum:1667}}|| {{formatnum:41350}}|| 400|| bgcolor="#F0FFF0" |Brahmaputra ||<ref name="Climate Change Impacts on the Hydrology of the Brahmaputra River Basin"/><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS197 | |[[Han River (Hubei and Shaanxi)|'''Han''']]|| {{formatnum:1640}}|| {{formatnum:165306}}|| {{formatnum:1577}}|| bgcolor="#E6E6FA" |Yangtze ||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS198 | |'''[[Tonlé Sap]]'''|| {{formatnum:1640}}|| {{formatnum:88254}}|| 147|| bgcolor="#E6E6FA" |Mekong ||<ref name="Mekong River" /><ref name="Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS199 | |[[Chenab River|'''Chenab''']] || {{formatnum:1637}}|| {{formatnum:175877}}|| 974|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Panjnad River|Panjnad]]||<ref name="Indus" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS200 ||'''[[Đồng Nai River|Dông Nai]]''' | ||{{formatnum:1635}} ||{{formatnum:46858}} ||586 | bgcolor="#E6E6FA" |South China Sea |<ref name="Viet Nam Coast">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Viet Nam Coast |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/viet-nam-coast?catid=288&Itemid=780|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF201|| |'''[[Blue Nile]]'''|| {{formatnum:1632}}|| {{formatnum:314458}}|| {{formatnum:1674}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Nile]]||<ref name="Nile River" /><ref name="The River Nile: Evolution and Environment" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF202 | |'''[[Lowa (Kivu/Maniema)|Lowa]]'''|| {{formatnum:1625}}|| {{formatnum:52087}}|| 615|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Lualaba River|Lualaba]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS203 | |'''[[Ussuri]]'''|| {{formatnum:1620}}|| {{formatnum:195047}}|| 897|| bgcolor="#E6E6FA" |Amur ||<ref name="Heilong Jiang (Amur)" /><ref name="Amur–Heilong River Basin Reader" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA204 ||'''[[San Juan River (Nicaragua)|San Juan del Norte]]''' | ||{{formatnum:1614}}||{{formatnum:41659}}|| 641|| bgcolor="#E0FFFF" |Caribbean Sea ||{{refn|name=San Juan del Norte|group=n|Average discharge at near mouth, 1979–2015; Source or headwater: San Juan del Norte (main stem 209 km)–[[Lake Nicaragua]] (Tipitapa inflow–San Juan del Norte outflow 177 km)–[[Tipitapa River|Tipitapa]] (main stem 34 km, drainage area 6,739 km², average discharge 95 m³/s)–[[Lake Managua]] (Río Grande inflow–Tipitapi outflow 50 km)–Río Grande (145 km, 1,730 km², 16.5 m³/s)–San Rafael del Norte (19 km)–Quebrada La Breiera (7 km) → Total 641 km;}}<ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina" /><ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA205 ||'''[[Guayas River|Guayas]]''' | ||{{formatnum:1606}} ||{{formatnum:37084}} ||689 | bgcolor="#E6E6FA" |[[Gulf of Guayaquil]] |<ref name="Puerto Marítimo de Guayaquil">{{cite report|url=https://www.guayaquil.gob.ec/wp-content/uploads/Documentos/Dragado/3)%20DRAGADO%20FULL%20CANAL%20ACCESO%20GYE%202012/Capitulo7%20CONDICIONESHIDRODINAMICASCANALACCESO/Capitulo7.pdf|title=Puerto Marítimo de Guayaquil|docket=Fase II – Capitulo 7|author=Autoridad Portuaria de Guayaquil|publisher=Geoestudios, Consulsua|location=Guayaquil (Ecuador)|page=103|date=2012|website=guayaquil.gob.ec}}</ref><ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA206 ||'''[[Araguari River (Amapá)|Araguari]]''' | ||{{formatnum:1604}} ||{{formatnum:43265}} ||560 | bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean |<ref name="Atlantic North Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS207|| |[[Yu River (Guangxi)|'''Yu''']]|| {{formatnum:1604}}|| {{formatnum:89677}}|| {{formatnum:1152}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Xun River|Xun]]||<ref name="Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/zhujiang-xi-jiang-pearl-river?catid=374&Itemid=0|title=Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA208 ||'''[[Koksoak River|Koksoak]]''' | ||{{formatnum:1600}} ||{{formatnum:94311}} ||588 | bgcolor="#FFF0F5" |[[Ungava Bay]] |{{refn|name=Koksoak|group=n|Average water flow after diversions (see→[[James Bay Project]]; Source or headwater: Koksoak (main stem 137 km)–'''[[Caniapiscau River|Caniapiscau]]''' (length 737 km, drainage area 48,959 km², average discharge 882 m³/s) → Total length 874 km;}}<ref name="Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada" /><ref name="East Hudson Bay" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA209|| |[[Tarauacá River|'''Tarauaçá''']] || {{formatnum:1573}}|| {{formatnum:54879}}|| 906|| bgcolor="#E0FFFF" |Juruá ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS210 ||'''[[Kampar River|Kampar]]''' | ||{{formatnum:1570}} ||{{formatnum:24548}} ||580 | bgcolor="#F0FFF0" |[[Strait of Malacca]] ||<ref name="Sumatra" /><ref name="The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia" /><ref name="Penelitian Strategi Pendayagunaan Sumber Daya Air Pada Wilayah Sungai Di Indonesia">{{cite web |url=https://id.scribd.com/document/632681956/048026184e4466e2f517e3c5106989c9-pdf |title=Penelitian Strategi Pendayagunaan Sumber Daya Air Pada Wilayah Sungai Di Indonesia}}</ref><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Kampar">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2015_Pola%20PSDA%20Kampar.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Kampar|website=www.sda.pu.go.id|date=2015}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU211 ||'''[[Po]]''' | ||{{formatnum:1560}} ||{{formatnum:71057}} ||652 | bgcolor="#E0FFFF" |[[Adriatic Sea]] ||<ref name="Global Warming and Fish Diversity Changes in the Po River (Northern Italy)">{{cite journal |last1=Anna |first1=Gavioli |last2=Giuseppe |first2=Castaldelli |last3=Stefania |first3=Trasforini |last4=Cesare |first4=Puzzi |last5=Maria |first5=Pia Gervasio |last6=Tommaso |first6=Granata |last7=Daniela |first7=Colombo |last8=Elisa |first8=Soana |date=2024 |title=Global Warming and Fish Diversity Changes in the Po River (Northern Italy) |journal=Environments |volume=11|issue=10 |page=226 |doi=10.3390/environments11100226 |doi-access=free |bibcode=2024Envi...11..226G }}</ref><ref name="The Role of Nitrogen and Phosphorus in Eutrophication of the Northern Adriatic Sea: History and Future Scenarios">{{cite journal |last1=Mauro |first1=Marini |last2=Federica |first2=Grilli |date=2023 |title=The Role of Nitrogen and Phosphorus in Eutrophication of the Northern Adriatic Sea: History and Future Scenarios |url=https://www.researchgate.net/publication/373155319 |journal=Applied Sciences |volume=13 |issue=16 |page=9267 |doi=10.3390/app13169267 |doi-access=free}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA212|| |[[Dos Marmelos River|'''Dos Marmelos''']]|| {{formatnum:1557}}|| {{formatnum:27572}}|| 560|| bgcolor="#E0FFFF" |Madeira ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS213 | |[[Bei River|'''Bei''']]|| {{formatnum:1543}}|| {{formatnum:47249}}|| 633|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Pearl River]]||<ref name="Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA214 ||'''[[Guamá River|Guamá]]''' | ||{{formatnum:1542}} ||{{formatnum:49846}} ||{{formatnum:903}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Guajará Bay]] |{{refn|name=Guamá|group=n|Average dischsrge at near mouth, 1971–2000; Source or headwater: Guamá (main stem 83 km)–'''[[Capim River|Capim]]''' (main stem 639 km, drainage area 36,669 km², average discharge 777 m³/s)–[[Ararandeua River|Ararandeua]] (181 km, 10,834 km², 194 m³/s) → Total length 903 km;}}{{refn|name=Entire Guamá–Acará–Moju Basin|group=n|Entire Guamá–Acará–Moju Basin; Drainage area 87,390 km², average discharge 2,730 m³/s (period 1971 to 2006);}}<ref name="Tocantins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS215 ||'''[[Sittaung River|Sittaung]]''' | ||{{formatnum:1540}} ||{{formatnum:34265}} ||421 | bgcolor="#F0FFF0" |[[Gulf of Martaban]] |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA216|| |[[Paute River|'''Santiago''']]|| {{formatnum:1533}}|| {{formatnum:33098}}|| 530|| bgcolor="#E0FFFF" |Marañón ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS217 ||'''[[Tigris]]''' | ||{{formatnum:1527}} ||{{formatnum:221327}} ||{{formatnum:1862}} | bgcolor="#F0FFF0" |[[Shatt al-Arab]] ||{{refn|name=Entire Tigris–Euphrates Basin|group=n|Average discharge at Shatt al-Arab Delta 105.7 km³/year (1977–2018); Tigris–Euphrates drainage area 1,140,000 km²;}}<ref name="Tigris–Euphrates">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Tigris–Euphrates |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/tigris-euphrates?catid=359&Itemid=689|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="General assessment of Shatt Al-Arab River, Iraq">{{cite journal|journal=International Journal of Water|url=https://doi.org/10.1504/IJW.2019.106049|doi=10.1504/IJW.2019.106049|title=General assessment of Shatt Al-Arab River, Iraq|last1=Safaa|first1=Al-Asadi|last2=Abdulzahra|first2=Alhello|volume=13|page=360-375|date=2019|issue=4 |article-number=106049 |bibcode=2019IJWat..13..360A |url-access=subscription}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU218|| |[[Usa (Pechora)|'''Usa''']] || {{formatnum:1514}}|| {{formatnum:91135}}|| 565|| bgcolor="#FFF0F5" |Pechora||<ref name="Northern Europe" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS219 ||'''[[Karnaphuli]]''' | ||{{formatnum:1510}} ||{{formatnum:13965}} ||270 | bgcolor="#F0FFF0" |Bay of Bengal |<ref name="Bay of Bengal–West Coast" /><ref name="Assessing the Viability of Hydroelectric Power in Bangladesh">{{cite report|url=https://www.academia.edu/127653621 |title=Assessing the Viability of Hydroelectric Power in Bangladesh|last=Arghya|first=Protik Chowdhury|publisher=Bangladesh University of Professionals (BUP)|page=17|date=2025|website=www.academia.edu}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA220|| |[[Vichada River|'''Vichada''']]|| {{formatnum:1502}}|| {{formatnum:27624}}|| {{formatnum:1002}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Orinoco ||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA221 | |[[Unini River|'''Unini''']]|| {{formatnum:1501}}|| {{formatnum:27433}}|| 530|| bgcolor="#E0FFFF" |Rio Negro ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA222 ||'''[[Grijalva River|Grijalva]]''' | ||{{formatnum:1485}} ||{{formatnum:56895}} ||{{formatnum:759}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Usumacinta River|Usumacinta]] |{{refn|Length: Grijalva–Mezcalapa–[[Cuilco River|Cuilco]] 759 km; Average discharge, 1971–2000;|name=Grijalva|group=n}}{{r|group=n|Entire Grijalva–Usumacinta Basin}}<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Grijalva–Usumacinta" /><ref name="Anuario Estadistica de los Estados Unidos Mexicanos Edición 2005" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS223|| |[[Liu River|'''Liu''']]|| {{formatnum:1472}}|| {{formatnum:58270}}|| 571|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Qian River|Qian]]||<ref name="Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA224 ||'''[[Papaloapan River|Papaloapan]]''' | ||{{formatnum:1461}} ||{{formatnum:39885}} ||{{formatnum:354}} | bgcolor="#E0FFFF" | Gulf of Mexico ||<ref name="Anuario Estadistica de los Estados Unidos Mexicanos Edición 2005" /><ref name="Papaloapan–Jamapa">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Papaloapan–Jamapa |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/papaloapan-jamapa?catid=255&Itemid=730|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA225 ||'''[[Patía River|Patía]]''' | ||{{formatnum:1453}} ||{{formatnum:23995}} ||430 | bgcolor="#E6E6FA" |Pacific Ocean |<ref name="Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia" /><ref name="Estimation of the water balance of the Colombian Pacific region" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA226|| |'''[[Arkansas (rijeka)|Arkansas]]'''|| {{formatnum:1448}}|| {{formatnum:409027}}|| {{formatnum:2364}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Mississippi ||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref name="Arkansas White Red" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA227 ||'''[[Susitna River|Susitna]]''' | ||{{formatnum:1442}} ||{{formatnum:49470}} ||504 | bgcolor="#E6E6FA" |[[Cook Inlet]] |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA228 ||'''[[Moose River (Ontario)|Moose]]''' | ||{{formatnum:1440}} ||{{formatnum:114729}} ||543 | bgcolor="#FFF0F5" |[[James Bay]] |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC229 ||'''[[Bamu River|Bamu]]''' | ||{{formatnum:1437}} ||{{formatnum:19346}} ||390 | bgcolor="#E6E6FA" |Gulf of Papua |<ref name="Papua New Guinea" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS230 ||'''[[Qiantang River|Qiantang]]''' | ||{{formatnum:1436}} ||{{formatnum:54349}} ||494 | bgcolor="#E6E6FA" |East China Sea |<ref name="Global Hydrological Archive and Analysis System" /><ref name="China Coast">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Chine Coast |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/china-coast?catid=225&Itemid=0|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA231||'''[[Albany River|Albany]]''' | ||{{formatnum:1420}} ||{{formatnum:132800}} ||832 | bgcolor="#FFF0F5" |James Bay |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS232|| |[[Black River (Asia)|'''Black River''']]|| {{formatnum:1419}}|| {{formatnum:57947}}|| 910|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Red River (Asia)|Red River]]||<ref name="Viet Nam Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS233 | '''[[Mendawai River|Katingan]]''' | | {{formatnum:1414}} | {{formatnum:19559}} | 616 | bgcolor="#E6E6FA" |[[Java Sea]] |<ref name="Evaluating and Monitoring Small Scale Gold Mining and Mercury Use: Building a Knowledge-base with Satellite Imagery and Field Work">{{cite report|url=https://archive.iwlearn.net/globalmercuryproject.org/documents/non_country%20specific/Sat%20Imagery%20AGL%20Final%20Report.pdf|date=2007|last1=Kevin|first1=Telmer|last2=Daniel|first2=Stapper|publisher=University of Victoria|title=Evaluating and Monitoring Small Scale Gold Mining and Mercury Use: Building a Knowledge-base with Satellite Imagery and Field Work}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF234 ||'''[[Betsiboka River|Betsiboka]]'''|| ||{{formatnum:1407}} ||{{formatnum:61893}} ||531 | bgcolor="#F0FFF0" |Mozambique Channel |<ref name="Madagascar">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Madagascar |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/madagascar?catid=322&Itemid=0|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA235|| |[[Mazaruni River|'''Mazaruni''']]|| {{formatnum:1399}}|| {{formatnum:31705}}|| 560|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Cuyuní River|Cuyuní]]||<ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA236 | |[[Jamari River|'''Jamari''']]|| {{formatnum:1391}}|| {{formatnum:39977}}|| 478|| bgcolor="#E0FFFF" |Madeira ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA237 | |[[Coari River|'''Coari''']]|| {{formatnum:1389}}|| {{formatnum:35588}}|| 599|| bgcolor="#E0FFFF" |Solimões ||<ref name="Amazon" /><ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA238 ||'''[[Thelon River|Thelon]]''' | ||{{formatnum:1370}} ||{{formatnum:238839}} ||904 | bgcolor="#FFF0F5" |[[Chesterfield Inlet]] |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA239|| |[[Demini River|'''Demini''']]|| {{formatnum:1358}}|| {{formatnum:39770}}|| 618|| bgcolor="#E0FFFF" |Rio Negro ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS240 ||'''[[Narmada River|Narmada]]''' | ||{{formatnum:1350}} ||{{formatnum:95818}} ||{{formatnum:1289}} | bgcolor="#F0FFF0" |[[Gulf of Khambhat]] |<ref name="Global Hydrological Archive and Analysis System" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Indian Peninsula" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS241 ||'''[[Indragiri River|Indragiri]]''' | ||{{formatnum:1339}} ||{{formatnum:22758}} ||500 | bgcolor="#F0FFF0" |Strait of Malacca |<ref name="Sumatra" /><ref name="The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA242|| |'''[[Jauaperi River|Jauaperi]]'''|| {{formatnum:1337}}|| {{formatnum:39824}}|| 592|| bgcolor="#E0FFFF" |Rio Negro ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS243 | |'''[[Dibang River|Dibang]]'''|| {{formatnum:1337}}|| {{formatnum:12503}}|| 324|| bgcolor="#F0FFF0" |Brahmaputra ||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA244 | |[[Arinos River|'''Arinos''']] || {{formatnum:1332}}|| {{formatnum:58734}}|| 654|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Juruena River|Juruena]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU245 | |[[Oka (river)|'''Oka''']]|| {{formatnum:1327}}|| {{formatnum:244308}}|| {{formatnum:1520}}|| bgcolor="#FFF8DC" |Volga ||<ref name="The Volga River Basin Report" /><ref name="Volga" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS246 | |[[Huai River|'''Huai''']]|| {{formatnum:1317}}|| {{formatnum:172079}}|| {{formatnum:1078}}|| bgcolor="#E6E6FA" |Yangtze ||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF247 | |[[Mbomou River|'''Mbomou''']]|| {{formatnum:1317}}|| {{formatnum:168608}}|| {{formatnum:1055}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Ubangi River|Ubangi]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF248 ||'''[[Tsiribihina River|Tsiribihina]]''' | ||{{formatnum:1316}} ||{{formatnum:49467}} ||430 | bgcolor="#F0FFF0" |Mozambique Channel |<ref name="Madagascar" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA249|| |[[Inambari River|'''Inambari''']]|| {{formatnum:1316}}|| {{formatnum:20160}}|| 413|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Madre de Dios River|Madre de Dios]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS250 | |[[Pranahita River|'''Pranahita''']]|| {{formatnum:1301}}|| {{formatnum:108513}}|| 682|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Godavari River|Godavari]]||<ref name="Indian Peninsula" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA251 | |[[Badajós River|'''Badajós''']] || {{formatnum:1300}}|| {{formatnum:21575}}|| 413|| bgcolor="#E0FFFF" |Solimões ||<ref name="Amazon" /><ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS252 ||'''[[Pahang River|Pahang]]''' | ||{{formatnum:1299}} ||{{formatnum:33924}} ||489 | bgcolor="#E6E6FA" |South China Sea |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS253|| |'''[[Uchur]]'''|| {{formatnum:1293}}|| {{formatnum:113000}}|| 812|| bgcolor="#FFF0F5" |Aldan ||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF254 ||'''[[Volta River|Volta]]''' | ||{{formatnum:1290}} ||{{formatnum:412735}} ||{{formatnum:1600}} | bgcolor="#E0FFFF" |Gulf of Guinea |<ref name="North Africa - West Coast">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=North Africa - West Coast |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=157&catid=209&Itemid=179|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA255 | |[[Takutu River|'''Takutu''']]|| {{formatnum:1280}}|| {{formatnum:42528}}|| 371|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Branco River|Rio Branco]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Inserção do rio Rranco nas áreas úmidas da Amazônia, estado de Roraima, Amazônia setentrional"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS256 ||'''[[Sesayap River|Sesayap]]''' | ||{{formatnum:1275}} ||{{formatnum:18158}} ||279 | bgcolor="#E6E6FA" |Celebes Sea |<ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Sesayap">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2022_Rencana%20PSDA%20WS%20Sesayap.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Sesayap|date=2022|website=www.sda.pu.go.id}}</ref><ref name="Penelitian Strategi Pendayagunaan Sumber Daya Air Pada Wilayah Sungai Di Indonesia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA257 ||'''[[Oyapock]]''' | ||{{formatnum:1273}} ||{{formatnum:30869}} ||485 | bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean |<ref name="Atlantic North Coast" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA258 | |[[Tanana River|'''Tanana''']] || {{formatnum:1263}}|| {{formatnum:113959}}|| {{formatnum:1061}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Yukon River|Yukon]]||<ref name="Yukon" /><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA259|| |[[Ituxi River|'''Ituxi''']]|| {{formatnum:1263}}|| {{formatnum:43676}}|| 878|| bgcolor="#E0FFFF" |Purus ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS260 | |[[Sone River|'''Son''']]|| {{formatnum:1245}}|| {{formatnum:70228}}|| 784|| bgcolor="#F0FFF0" |Ganges ||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS261 | |[[Kabul River|'''Kabul''']]|| {{formatnum:1243}}|| {{formatnum:92572}}|| 700|| bgcolor="#F0FFF0" |Indus ||<ref name="Indus" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS262 | |[[Melawi River|'''Melawi''']] || {{formatnum:1243}}|| {{formatnum:22586}}|| 471|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Kapuas River|Kapuas]]||<ref name="Kalimantan–Borneo" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA263 ||'''[[Doce River|Doce]]''' | ||{{formatnum:1241}} ||{{formatnum:90357}} ||977 | bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean |<ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA264|| |[[Tambopata River|'''Tambopata''']]|| {{formatnum:1241}}|| {{formatnum:15540}}|| 390|| bgcolor="#E0FFFF" |Madre de Dios ||<ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA265 | |'''[[Siapa River|Siapa]]'''|| {{formatnum:1238}}|| {{formatnum:22170}}|| 438|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Casiquiare canal|Casiquiare]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF266 | |[[Kwilu River|'''Kwilu''']]|| {{formatnum:1229}}|| {{formatnum:94663}}|| {{formatnum:1230}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Kwango River|Kwango]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA267 | |[[Marié River|'''Marié''']]|| {{formatnum:1227}}|| {{formatnum:25266}}|| 800|| bgcolor="#E0FFFF" |Rio Negro ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS268 | |[[Kheta (river)|'''Kheta''']] || {{formatnum:1223}}|| {{formatnum:100000}}|| 604|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Khatanga (river)|Khatanga]]||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS269 ||'''[[Taymyra]]''' | ||{{formatnum:1220}} ||{{formatnum:124000}} ||840 | bgcolor="#FFF0F5" |Kara Sea |<ref name="River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA270|| |[[Jari River|'''Jari''']] || {{formatnum:1214}}|| {{formatnum:51893}}|| 877|| bgcolor="#E0FFFF" |Amazon ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS271 ||'''[[Olenyok (river)|Olenyok]]''' | ||{{formatnum:1210}} ||{{formatnum:212044}} ||{{formatnum:2292}} | bgcolor="#FFF0F5" |Laptev Sea |<ref name="River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA272 ||'''[[Nottaway River|Nottaway]]''' | ||{{formatnum:1208}} ||{{formatnum:74326}} ||776 | bgcolor="#FFF0F5" |James Bay |<ref name="Global Hydrological Archive and Analysis System" /><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF273 ||'''[[Chari River|Chari]]''' | ||{{formatnum:1200}} ||{{formatnum:880000}} ||{{formatnum:1400}} | bgcolor="#FFF8DC" |[[Lake Chad]] |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF274|| |[[Lindi River|'''Lindi''']]|| {{formatnum:1200}}|| {{formatnum:59568}}|| 797|| bgcolor="#E0FFFF" |Congo ||<ref name="Congo River" /><ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA275 ||'''[[Susquehanna River|Susquehanna]]''' | ||{{formatnum:1199}} ||{{formatnum:72147}} ||715 | bgcolor="#E0FFFF" |[[Chesapeake Bay]] |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Mid Atlantic">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Mid Atlantic |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/mid-atlantic?catid=309&Itemid=563|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA276|| |[[Casanare River|'''Casanare''']]|| {{formatnum:1199}}|| {{formatnum:24013}}|| 415|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Meta River|Meta]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA277 | |'''[[Rivière des Rochers]]'''–'''[[Athabasca River|Athabasca]]'''|| {{formatnum:1198}}|| {{formatnum:292497}}|| {{formatnum:1608}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Slave River|Slave]]||{{refn|name=Rivière des Rochers–Athabasca|group=n|Average discharge, 1971–2000; Source or headwater: Rivière des Rochers (main stem 48 km)–[[Lake Athabasca]] (Athabasca inflow–Rivière des Rochers outflow 22 km)–'''[[Athabasca River|Athabasca]]''' (length 1,538 km, drainage area 160,705 km², average discharge 784 m³/s) → Total length 1,608 km;}}<ref name="Mackenzie" /><ref name="Rivers at Risk: The Status of Environmental Flows in Canada"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA278 | |[[Paranapanema River|'''Paranapanema''']]|| {{formatnum:1198}}|| {{formatnum:101739}}|| 829|| bgcolor="#E0FFFF" |Paraná ||<ref name="La Plata (Parana)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA279|| |'''[[Isiboro River|Isiboro]]'''|| {{formatnum:1194}}|| {{formatnum:21117}}|| 505|| bgcolor="#E0FFFF" |Mamoré ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF280 ||'''[[Cavalla River|Cavally]]''' | ||{{formatnum:1192}} ||{{formatnum:30665}} ||844 | bgcolor="#E0FFFF" |Gulf of Guinea |<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="North Africa - West Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA281|| |'''[[Tefé River|Tefé]]''' || {{formatnum:1190}}|| {{formatnum:24269}}|| 630|| bgcolor="#E0FFFF" |Solimões ||<ref name="Amazon" /><ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA282 ||'''[[Saint John River (Bay of Fundy)|Saint John River]]''' | ||{{formatnum:1189}} ||{{formatnum:54986}} ||673 | bgcolor="#E0FFFF" |[[Bay of Fundy]] |<ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS283|| |[[Maya (Aldan)|'''Maya''']] || {{formatnum:1188}}|| {{formatnum:171000}}|| {{formatnum:1053}}|| bgcolor="#FFF0F5" |Aldan ||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA284 ||'''[[São Gonçalo Channel]]''' | ||{{formatnum:1186}} ||{{formatnum:62250}} ||77 | bgcolor="#E0FFFF" |Lagoa dos Patos |<ref name="Atlantic East Coastal" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS285 ||'''[[Kahayan River|Kahayan]]'''|| ||{{formatnum:1178}} ||{{formatnum:16063}} ||658 | bgcolor="#E6E6FA" |Java Sea |<ref name="Evaluating and Monitoring Small Scale Gold Mining and Mercury Use: Building a Knowledge-base with Satellite Imagery and Field Work" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA286|| |[[Tomo River|'''Tomo''']] || {{formatnum:1169}}|| {{formatnum:20156}}|| 830|| bgcolor="#E0FFFF" |Orinoco ||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC287 ||'''[[Ramu]]''' | ||{{formatnum:1164}} ||{{formatnum:17823}} ||640 | bgcolor="#E6E6FA" |Bismarck Sea |<ref name="Papua New Guinea" /><ref name="Global Hydrological Archive and Analysis System" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA288 ||'''[[Coatzacoalcos River|Coatzacoalcos]]''' | ||{{formatnum:1163}} ||{{formatnum:23956}} ||325 | bgcolor="#E0FFFF" |Gulf of Mexico |<ref name="Anuario Estadistica de los Estados Unidos Mexicanos Edición 2005" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA289 | |[[Curuçá River (Javari River tributary)|'''Curuçá''']]|| {{formatnum:1157}}|| {{formatnum:25549}}|| 766|| bgcolor="#E0FFFF" |Javary ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS290 ||'''[[Pur (Russia)|Pur]]''' | ||{{formatnum:1141}} ||{{formatnum:111351}} ||{{formatnum:1024}} | bgcolor="#FFF0F5" |[[Taz Estuary]] |<ref name="River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF291 || |[[Lomela River|'''Lomela''']]|| {{formatnum:1139}}|| {{formatnum:39655}}|| {{formatnum:881}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Busira River|Busira]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF292 ||'''[[Saint Paul River]]''' | ||{{formatnum:1125}} ||{{formatnum:20317}} ||485 | bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean |<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="North Africa - West Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF293 ||'''[[Rufiji River|Rufiji]]''' | ||{{formatnum:1115}} ||{{formatnum:204639}} ||{{formatnum:1400}} | bgcolor="#F0FFF0" |[[Indian Ocean]] |<ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="Central East Coast">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Central East Coast |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=101&catid=270&Itemid=179|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA294|| |[[Ibicuí River|'''Ibicuí''']]|| {{formatnum:1113}}|| {{formatnum:47203}}|| 673|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Uruguay River|Uruguay]]||<ref name="La Plata (Parana)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU295 ||'''[[Visla]]''' | ||{{formatnum:1112}} ||{{formatnum:194424}} ||{{formatnum:1047}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Gdańsk Bay]] |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF296|| |[[Ivindo River|'''Ivindo''']]|| {{formatnum:1112}}|| {{formatnum:63201}}|| 686|| bgcolor="#E0FFFF" |Ogooué||<ref name="Central West Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS297 | |[[Tom (river)|'''Tom''']]|| {{formatnum:1110}}|| {{formatnum:59858}}|| 827|| bgcolor="#FFF0F5" |Ob ||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA298 | |[[Morona River|'''Morona''']]|| {{formatnum:1107}}|| {{formatnum:16962}}|| 785|| bgcolor="#E0FFFF" |Marañón ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF299 ||'''[[Kouilou-Niari River|Kouilou]]''' | ||{{formatnum:1100}} ||{{formatnum:61707}} ||560 | bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean |<ref name="Central West Coast" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS300 ||'''[[Rokan River|Rokan]]''' | ||{{formatnum:1100}} ||{{formatnum:20189}} ||447 | bgcolor="#F0FFF0" |Strait of Malacca |<ref name="Sumatra" /><ref name="The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA301 ||'''[[Baker River (Chile)|Baker]]''' | ||{{formatnum:1100}} ||{{formatnum:26816}} ||182 | bgcolor="#E6E6FA" |Pacific Ocean |<ref name="Hydrological regime of remote catchments with extreme gradients under accelerated change: The Baker basin in Patagonia">{{cite journal |last1=Alejandro |first1=Dussaillant-Jones |last2=Wouter |first2=Buytaert |last3=Claudio |first3=I. Meier |last4=Fabián |first4=Espinoza |date=2012 |title=Hydrological regime of remote catchments with extreme gradients under accelerated change: The Baker basin in Patagonia |journal=Hydrological Sciences Journal |volume=57 |issue=8 |page=1530-1541 |doi=10.1080/02626667.2012.726993 |bibcode=2012HydSJ..57.1530D }}</ref><ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA302|| |[[Willamette River|'''Willamette''']]|| {{formatnum:1099}}|| {{formatnum:28949}}|| 301|| bgcolor="#E6E6FA" |Columbia ||<ref name="Columbia River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA303 | |[[Nhamundá River|'''Nhamundá''']]|| {{formatnum:1094}}|| {{formatnum:28609}}|| 617|| bgcolor="#E0FFFF" |Amazon ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS304 ||'''[[Yana (river)|Yana]]''' | ||{{formatnum:1090}} ||{{formatnum:235457}} ||{{formatnum:1490}} | bgcolor="#FFF0F5" |Laptev Sea |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF305 ||'''[[Benin River|Benin]]''' | ||{{formatnum:1084}} ||{{formatnum:49256}} ||300 | bgcolor="#E0FFFF" |[[Bight of Benin]] |<ref name="North Africa - West Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA306|| |[[Ouachita River|'''Ouachita''']]|| {{formatnum:1078}}|| {{formatnum:62850}}|| 974|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Red River of the South|Red River]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref name="Arkansas White Red" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS307 ||'''[[Chao Phraya River|Chao Phraya]]''' | ||{{formatnum:1077}} ||{{formatnum:188419}} ||{{formatnum:1207}} | bgcolor="#E6E6FA" |[[Gulf of Thailand]] |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS308 | |[[Sekong river|'''Sekong''']]|| {{formatnum:1077}}|| {{formatnum:28792}}|| {{formatnum:480}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Srepok River|Srepok]]||<ref name="Mekong River" /><ref name="Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin" /><ref name="A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA309 | |'''[[Nanay River|Nanay]]'''|| {{formatnum:1073}}|| {{formatnum:16673}}|| 511|| bgcolor="#E0FFFF" |Amazon ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS310 ||'''[[Seruyan River|Seruyan]]''' | ||{{formatnum:1067}} ||{{formatnum:13329}} ||395 | bgcolor="#E6E6FA" |Java Sea |<ref name="Penelitian Strategi Pendayagunaan Sumber Daya Air Pada Wilayah Sungai Di Indonesia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS311 ||'''[[Sampit River|Sampit]]''' | ||{{formatnum:1064}} ||{{formatnum:14745}} ||377 | bgcolor="#E6E6FA" |Java Sea |<ref name="Evaluating and Monitoring Small Scale Gold Mining and Mercury Use: Building a Knowledge-base with Satellite Imagery and Field Work" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU312 ||'''[[Don (rijeka)|Don]]''' | ||{{formatnum:1062}} ||{{formatnum:458694}} ||{{formatnum:1950}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Sea of Azov]] |<ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="North Black Sea Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF313 ||'''[[Sofia River|Sofia]]''' | ||{{formatnum:1062}} ||{{formatnum:29267}} ||328 | bgcolor="#F0FFF0" |Mozambique Channel |<ref name="Madagascar" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS314|| |[[Dong River (China)|'''Dong''']]|| {{formatnum:1056}}|| {{formatnum:33567}}|| 523|| bgcolor="#E6E6FA" |Pearl River ||<ref name="Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS315 | |[[Lô River|'''Lô''']]|| {{formatnum:1055}}|| {{formatnum:34809}}|| 470|| bgcolor="#E6E6FA" |Red River ||<ref name="Viet Nam Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF316 | |'''[[Likouala-Mossaka]]'''|| {{formatnum:1054}}|| {{formatnum:71886}}|| 615|| bgcolor="#E0FFFF" |Congo ||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA317 | |[[Tombigbee River|'''Tombigbee''']]|| {{formatnum:1052}}|| {{formatnum:52029}}|| 480|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Mobile River|Mobile]]||<ref name="South Atlantic Gulf" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA318 | |[[Aguaytía River|'''Aguaytía''']]|| {{formatnum:1051}}|| {{formatnum:11353}}|| 374|| bgcolor="#E0FFFF" |Ucayali ||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS319 ||'''[[Kamchatka (river)|Kamchatka]]''' | ||{{formatnum:1049}} ||{{formatnum:54104}} ||758 | bgcolor="#E6E6FA" |Pacific Ocean |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF320|| |[[Momboyo River|'''Momboyo''']]|| {{formatnum:1045}}|| {{formatnum:44211}}|| {{formatnum:827}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Ruki River|Ruki]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF321 ||'''[[Moa River|Moa]]''' | ||{{formatnum:1044}} ||{{formatnum:19560}} ||475 | bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean |<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="North Africa - West Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU322|| |[[Belaya (Kama)|'''Belaya''']]|| {{formatnum:1042}}|| {{formatnum:141609}}|| {{formatnum:1430}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Kama (river)|Kama]]||<ref name="The Volga River Basin Report" /><ref name="Volga" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS323 | |[[Trishuli River|'''Trishuli''']]|| {{formatnum:1032}}|| {{formatnum:19918}}|| 362|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gandaki River|Narayani]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA324 | |[[Erebato River|'''Erebato''']]|| {{formatnum:1030}}|| {{formatnum:11074}}|| {{formatnum:195}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Caura River (Venezuela)|Caura]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Desarrollo Regional y Urbano en Venezuela: Ensayo de Interpretación" /><ref name="Scientia Guaianae" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA325 | |[[White River (Arkansas–Missouri)|'''White River''']]|| {{formatnum:1028}}|| {{formatnum:71743}}|| {{formatnum:1162}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Mississippi ||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref name="Arkansas White Red" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS326 ||'''[[Eufrat]]''' | ||{{formatnum:1027}} ||{{formatnum:765831}} ||{{formatnum:3000}} | bgcolor="#F0FFF0" |Shatt al-Arab ||{{refn|name=Euphrates|group=n|Average water flow measured at the most abundant point (32.4 km³/year, 1977–2018). The Euphrates River drainage basin, including the surrounding desert and semi-desert areas (such as the [[Syrian desert]] and parts of the [[Arabian Desert]] regions), covers approximately 765,831 km²; Source or headwater: Euphrates (main stem 2,278 km)–'''[[Murat River|Murat]]''' (length 722 km, drainage area 44,851 km², average discharge 404 m³/s) → Total length 3,000 km;}}{{r|group=n|Entire Tigris–Euphrates Basin}}<ref name="Tigris–Euphrates" /><ref name="General assessment of Shatt Al-Arab River, Iraq" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA327|| |[[Pacajá River|'''Pacajá''']]|| {{formatnum:1025}}|| {{formatnum:26438}}|| 634|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Anapu River|Anapu]]||<ref name="Tocantins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA328 ||'''[[Coco River|Coco]]''' | ||{{formatnum:1024}} ||{{formatnum:26952}} ||841 | bgcolor="#E0FFFF" |Caribbean Sea |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global Hydrological Archive and Analysis System" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA329 ||'''[[Catatumbo River|Catatumbo]]''' | ||{{formatnum:1023}} ||{{formatnum:22317}} ||338 | bgcolor="#E0FFFF" |[[Lake Maracaibo]] |<ref name="La geografía del agua" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA330 ||'''[[Baudó River|Baudó]]''' | ||{{formatnum:1023}} ||{{formatnum:5964}} ||316 | bgcolor="#E6E6FA" |Pacific Ocean |<ref name="Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia" /><ref name="Estimation of the water balance of the Colombian Pacific region" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA331 ||'''[[Manicouagan River|Manicouagan]]''' | ||{{formatnum:1020}} ||{{formatnum:45908}} ||{{formatnum:221}} | bgcolor="#E0FFFF" |Estuary of St. Lawrence |<ref name="St Lawrence–Great Lakes" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS332|| |[[Shweli River|'''Shweli''']]|| {{formatnum:1020}}|| {{formatnum:22908}}|| 630|| bgcolor="#F0FFF0" |Irrawaddy ||<ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU333|| |'''[[Northern Dvina|Little Northern Dvina]]'''|| {{formatnum:1018}}|| {{formatnum:85822}}|| {{formatnum:648}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Northern Dvina]]||{{refn|name=Little Northern Dvina|group=n|Northern Dvina above [[Vychegda]]; Average discharge, 1971–2000; Source or headwater: Little Northern Dvina (main stem 74 km)–'''[[Yug]]''' (length 574 km, drainage area 36,204 km², average discharge 516 m³/s) → Total length 648 km;}}<ref name="Northern Europe" /><ref name="About the Northern Dvina River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF334 | |'''Upper Zambezi'''|| {{formatnum:1015}}|| {{formatnum:170010}}|| {{formatnum:690}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Zambezi]]||<ref name="The Zambezi River Basin: A Multi-Sector Investment Opportunities Analysis" /><ref name="Zambezi–Lake Malawi" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS335 | |[[Mun River|'''Mun''']]|| {{formatnum:1015}}|| {{formatnum:119868}}|| 641|| bgcolor="#E6E6FA" |Mekong ||<ref name="Mekong River" /><ref name="Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin" /><ref name="A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA336 ||'''[[Esmeraldas River|Esmeraldas]]''' | ||{{formatnum:1011}} ||{{formatnum:19796}} ||210 | bgcolor="#E6E6FA" |Pacific Ocean |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA337 ||'''[[Biobío (rijeka)|Biobío]]''' | ||{{formatnum:1008}} ||{{formatnum:24264}} ||377 | bgcolor="#E6E6FA" |Pacific Ocean |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA338|| |[[Wabash River|'''Wabash''']]|| {{formatnum:1007}}|| {{formatnum:85177}}|| 810|| bgcolor="#E0FFFF" |Ohio ||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref name="Ohio" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF339 | |[[Ngounié River|'''Ngounié''']]|| {{formatnum:1002}}|| {{formatnum:32637}}|| 680|| bgcolor="#E0FFFF" |Ogooué ||<ref name="Central West Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA340 ||'''[[Parnaíba River|Parnaíba]]''' | ||{{formatnum:1000}} ||{{formatnum:344112}} ||{{formatnum:1344}} | bgcolor="#E0FFFF" |Atlantic Ocean |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA341 ||'''[[Nushagak River|Nushagak]]''' | ||{{formatnum:1000}} ||{{formatnum:35396}} ||497 | bgcolor="#E6E6FA" |Bering Sea |<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /> |} == Također pogledajte == * [[Spisak najdužih rijeka na svijetu]] * == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Spiskovi rijeka]] okq6yzxlcz19jr354dr2qzx6psjun9x Justin Trudeau 0 469767 3933607 3871789 2026-10-01T09:31:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933607 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime = Justin Trudeau |slika = Justin Trudeau at the European Commission - 2025.jpg |redoslijed = 23. [[premijer Kanade]] |vrijeme_na_vlasti = 4. novembar 2015 – 14. mart 2025 |prethodnik = [[Stephen Harper]] |nasljednik = [[Mark Carney]] |datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1971|12|25}} |mjesto_rođenja = [[Ottawa]], [[Ontario]], [[Kanada]] |puno_ime = Justin Pierre James Trudeau |politička_stranka = [[Liberalna stranka (Kanada)|Liberalna stranka]] |supruga = Sophie Grégoire (2005–2023) |djeca = 3 |potpis = Signature Justin Trudeau.svg }} '''Justin Pierre James Trudeau''' (rođen 25. decembra 1971) kanadski je [[političar]] koji je obavljao dužnost 23. [[Premijer Kanade|premijera Kanade]] od 2015. do 2025.<ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/svijet/justin-trudeau-od-djeda-mrazovog-spijuna-i-boksera-do-premijera-kanade/151021102|title=Justin Trudeau: Od Djeda Mrazovog špijuna i boksera, do premijera Kanade|work=Klix.ba|access-date=21. 10. 2015}}</ref> Bivši je čelnik Liberalne stranke. Trudeau je drugi najmlađi premijer u kanadskoj historiji; on je također prvi koji je u srodstvu s prethodnim nosiocem funkcije, kao najstariji sin [[Pierre Trudeau|Pierrea Trudeaua]].<ref>{{cite news|title=Justin Trudeau plans to announce his cabinet Nov. 4 |url=https://www.thestar.com/news/canada/2015/10/20/your-post-election-coverage-at-a-glance.html |access-date=20. 10. 2015 |work=Toronto Star |date=20. 10. 2015 |language=engleski }}</ref><ref name=Nov4>{{cite web |url=https://www.hamiltonnews.com/news-story/5968550--we-re-back-trudeau-tells-allies-abroad |title='We're back,' Trudeau tells allies abroad |access-date=20. 10. 2015 |work=Hamilton Community News |date=20. 10. 2015 |language=engleski |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126072054/http://www.hamiltonnews.com/news-story/5968550--we-re-back-trudeau-tells-allies-abroad/ |archive-date=26. 11. 2015 |url-status=dead}}</ref> Bio je član kanadskog Parlamenta za Papineau od 2008. do 2025. ==Rani život== Rođen u [[Ottawa|Ottawi]], Trudeau je pohađao Collège Jean-de-Brébeuf, diplomirao je na Univerzitetu McGill 1994. godine, diplomiravši umjetnost iz književnosti, a zatim 1998. stekao diplomu obrazovanja na Univerzitetu u [[Britanska Kolumbija|Britanskoj Kolumbiji]]. Nakon završetka studija predavao je francuski jezik, humanističke nauke, matematiku i dramu u [[Srednja škola|srednjoj školi]] u [[Vancouver]]u. Prvobitno preseljenje u [[Montréal]] 2002. godine radi daljeg studija; njegov zagovarački rad u vezi sa mladima i pitanjima životne sredine bio bi njegov primarni fokus; služio je kao predsjedatelj dobrotvorne omladine Katimavik, kao direktor neprofitne kanadske Asocijacije lavina, a liberali su ga 2006. imenovali za predsjedavajućeg "Radne grupe za obnovu mladih". ==Politička karijera== Nakon uspješne kampanje tokom saveznih izbora 2008. godine, izabran je da zastupa Papineau u Donjem domu kanadskog Parlamenta. Bio je službeni kritičar opozicije Liberalne stranke za mlade i multikulturalizam 2009. godine, a naredne godine postao je kritičar za državljanstvo i imigraciju. 2011. godine imenovan je za kritičara srednjeg obrazovanja i sporta. Trudeau je osvojio vodstvo Liberalne stranke u aprilu 2013. godine i vodio je svoju stranku do pobjede na saveznim izborima 2015. godine, premještajući trećeplasirane liberale sa 36 mjesta na 184 mjesta, što je najveći ikad brojčani porast stranke na kanadskim saveznim izborima. Kao [[Premijer Kanade|premijer]], glavne vladine inicijative koje je poduzeo tokom svog prvog mandata uključuju legalizaciju rekreativne marihuane kroz Zakon o kanabisu; pokušaj reforme imenovanja Senata uspostavljanjem Nezavisnog savjetodavnog odbora za imenovanja senata i uspostavljanjem saveznog poreza na ugljen; boreći se s etičkim istragama u vezi sa skandalom Aga Khan i kasnije, aferom SNC-Lavalin. U vanjskoj politici, Trudeauova vlada pregovarala je o trgovinskim poslovima kao što su Sporazum između [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]], [[Meksiko|Meksika]] i Kanade (USMCA) i Sveobuhvatnom i progresivnom sporazumu o transpacifičkom partnerstvu i potpisala Pariški sporazum o klimatskim promjenama. Osvojivši najviše mandata (157) na saveznim izborima 2019., Trudeau je osigurao drugi mandat formirajući manjinsku vladu, unatoč tome što je Liberalna stranka izgubila glasove naroda i dobila najmanji postotak narodnih glasova bilo koje vladajuće stranke u kanadskoj historiji. Tokom svog drugog mandata suočio se s [[Pandemija COVID-a 19|pandemijom COVID-a 19]] u Kanadi, najavio zabranu na oružje kao odgovor na napade u [[Nova Škotska|Novoj Škotskoj]] 2020. godine i suočava se s trećom etičkom istragom oko skandala WE Charity. U vanjskoj politici predvodio je neuspjelu kandidaturu Kanade 2020. godine za privremeno članstvo u [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeću sigurnosti Ujedinjenih nacija]]. ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Wikicitat|Justin Trudeau}} *{{Commonscat-inline|Justin Trudeau}} {{Kanadski premijeri}} {{DEFAULTSORT:Trudeau, Justin}} [[Kategorija:Rođeni 1971.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Kanadski političari]] [[Kategorija:Premijeri Kanade]] ofne5i8u0grkb4jj13gphysu11zdrqc Wikipedia:Igralište/Progesteronski receptor 4 472155 3932276 3932216 2026-09-30T20:26:47Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Progesteronski receptor]]" ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3932216 wikitext text/x-wiki {{infokutija protein |Ime = Progesteronski receptor |Symbol = PGR |AltSymbols = NR3C3; PR[[Slika:Protein PGR PDB 1a28.png|280px]] [[slika:PBB_GE_PGR_208305_at_fs.png|thumb|center|280px|<center>Raspon ekspresije gena PGR</center>]] |HGNCid = 8910 |Gen |EntrezGene = 5241 |Ensembl = ENSG00000082175 |RefseqmRNA = NM_000926 |RefseqProtein = NP_000917 |GenLoc_db = 19 |GenLoc_chr = 11 |GenLoc_start = 100900355 |GenLoc_end = 101001255 |Uniprot = P06401 |EntrezGene1 = 18667 |Ensembl1 = ENSMUSG00000031870 |RefseqmRNA1 = NM_008829 |RefseqProtein1 = NP_032855 |GenLoc_db1 = mm10 |GenLoc_chr1 = 9 |GenLoc_start1 = 8900419 |GenLoc_end1 = 8965425 |OMIM = 607311 |PDB = 1A28 |PDB_supplemental = {{PDB2|1E3K}}, {{PDB2|1SQN}}, {{PDB2|1SR7}}, {{PDB2|1ZUC}}, {{PDB2|2C7A}}, {{PDB2|2OVH}}, {{PDB2|2OVM}}, {{PDB2|2W8Y}}, {{PDB2|3D90}}, {{PDB2|3G8N}}, {{PDB2|3G8O}}, {{PDB2|3HQ5}}, {{PDB2|3KBA}} |RefSeq1 = NM_000926.4 |UniProt1 = P06401 }} [[slika:Ideogram_human_chromosome_11.svg|right|350px]] [[slika:Human_chromosome_11_ideogram.svg|thumb|350px|Kod čovjeka, gem '''PGR''' nalazi se na dugom (q) kraku [[hromosom 11 (čovjek)|hromosoma 11]].]] '''Progesteronski receptor''' ('''PR'''), poznat kao '''NR3C3''' ili potporodica 3 [[jedarni receptor|jedarnih receptora]], grupa C, čjan 3, je protein koji se nalazi unutar ćelija. Aktivira ga steroidni hormon [[progesteron]]. Kod ljudi, PR je kodiran jednim ''PGR '' [[genom]] koji se nalazi na dugom kraku [[hromosom 11 (čovjek)|hromosoma11]], pozicija 11q22 ,<ref name="pmid3551956">{{cite journal | vauthors = Misrahi M, Atger M, d'Auriol L, Loosfelt H, Meriel C, Fridlansky F, Guiochon-Mantel A, Galibert F, Milgrom E | title = Complete amino acid sequence of the human progesterone receptor deduced from cloned cDNA | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1987-03-13_143_2/page/740 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 143 | issue = 2 | pages = 740–8 | date = mart 1987 | pmid = 3551956 | doi = 10.1016/0006-291X(87)91416-1 }}</ref><ref name="pmid3472240">{{cite journal | vauthors = Law ML, Kao FT, Wei Q, Hartz JA, Greene GL, Zarucki-Schulz T, Conneely OM, Jones C, Puck TT, O'Malley BW | title = The progesterone receptor gene maps to human chromosome band 11q13, the site of the mammary oncogene int-2 | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1987-05_84_9/page/2877 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 84 | issue = 9 | pages = 2877–81 | date = maj 1987 | pmid = 3472240 | pmc = 304763 | doi = 10.1073/pnas.84.9.2877 | bibcode = 1987PNAS...84.2877L }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://may2009.archive.ensembl.org/Homo_sapiens/Gene/Summary?g=ENSG00000082175 |title=ensembl.org, Gene: ESR1 (ENSG00000091831) |access-date=11. 2. 2021 |archive-date=5. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105075227/http://may2009.archive.ensembl.org/Homo_sapiens/Gene/Summary?g=ENSG00000082175 |url-status=dead }}</ref> ima dvije izoforme, [[progesteronski receptor A|PR-A]] i [[progesteronski receptor B|PR-B]], koje se razlikuju u molekulskoj težini.<ref name="pmid15970482">{{cite journal | vauthors = Gadkar-Sable S, Shah C, Rosario G, Sachdeva G, Puri C | title = Progesterone receptors: various forms and functions in reproductive tissues | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 10 | issue = 1–3| pages = 2118–30 | year = 2005 | pmid = 15970482 | doi = 10.2741/1685 }}</ref><ref name="isbn0-683-30379-1">{{cite book | last1 = Kase | first1 = Nathan G. | last2 = Speroff | first2 = Leon | last3 = Glass | first3 = Robert L.| title = Clinical gynecologic endocrinology and infertility | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | location = Hagerstown, MD | year = 1999 | isbn = 978-0-683-30379-7 }}</ref><ref name="isbn0-7817-4795-3">{{cite book | last1 = Fritz | first1 = Marc A. | last2 = Speroff | first2 = Leon| title = Clinical gynecologic endocrinology and infertility | url = https://archive.org/details/clinicalgynecolo0000sper_07ed | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | location = Hagerstown, MD | year = 2005 | isbn = 978-0-7817-4795-0 }}</ref> PR-B je pozitivni regulator efekata progesterona, dok PR-A služi za antagonizaciju efekata PR-B.<ref name="FalconeHurd2013">{{cite book| first1 = Tommaso | last1 = Falcone | first2 = William W. | last2 = Hurd|title=Clinical Reproductive Medicine and Surgery: A Practical Guide|url=https://books.google.com/books?id=TAYnR1b8jRkC&pg=PA39|date=22. 5. 2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4614-6837-0|pages=39–}}</ref> ==Aminokiselinski sastav== {{Legenda aminokiselina}} {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MTELKAKGPR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} APHVAGGPPS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PEVGSPLLCR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PAAGPFPGSQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TSDTLPEVSA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} IPISLDGLLF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PRPCQGQDPS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DEKTQDQQSL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SDVEGAYSRA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EATRGAGGSS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SSPPEKDSGL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LDSVLDTLLA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PSGPGQSQPS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PPACEVTSSW {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CLFGPELPED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PPAAPATQRV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LSPLMSRSGC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVGDSSGTAA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AHKVLPRGLS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PARQLLLPAS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ESPHWSGAPV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KPSPQAAAVE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VEEEDGSESE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ESAGPLLKGK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PRALGGAAAG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} GGAAAVPPGA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AAGGVALVPK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EDSRFSAPRV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ALVEQDAPMA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PGRSPLATTV {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MDFIHVPILP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LNHALLAART {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RQLLEDESYD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GGAGAASAFA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PPRSSPCASS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} TPVAVGDFPD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CAYPPDAEPK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DDAYPLYSDF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QPPALKIKEE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EEGAEASARS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PRSYLVAGAN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PAAFPDFPLG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PPPPLPPRAT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PSRPGEAAVT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AAPASASVSS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ASSSGSTLEC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ILYKAEGAPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QQGPFAPPPC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KAPGASGCLL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PRDGLPSTSA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SAAAAGAAPA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LYPALGLNGL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PQLGYQAAVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KEGLPQVYPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YLNYLRPDSE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ASQSPQYSFE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SLPQKICLIC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GDEASGCHYG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VLTCGSCKVF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FKRAMEGQHN {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} YLCAGRNDCI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VDKIRRKNCP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ACRLRKCCQA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GMVLGGRKFK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KFNKVRVVRA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LDAVALPQPV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GVPNESQALS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QRFTFSPGQD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IQLIPPLINL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LMSIEPDVIY {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} AGHDNTKPDT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SSSLLTSLNQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LGERQLLSVV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KWSKSLPGFR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NLHIDDQITL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} IQYSWMSLMV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FGLGWRSYKH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VSGQMLYFAP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DLILNEQRMK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ESSFYSLCLT {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MWQIPQEFVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LQVSQEEFLC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MKVLLLLNTI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PLEGLRSQTQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FEEMRSSYIR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ELIKAIGLRQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KGVVSSSQRF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YQLTKLLDNL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HDLVKQLHLY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CLNTFIQSRA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LSVEFPEMMS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EVIAAQLPKI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LAGMVKPLLF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HKK {{!)}} == Mehanizam == [[Progesteron]] je neophodan za indukciju receptora progesterona. Kada nema hormona vezanja, [[C-kraj|karboksilni kraj]] inhibira [[Transkripcija (genetika)|transkripciju]]. Vezanje za hormon inducira strukturne promjene koje uklanjaju inhibitorno djelovanje. Antagonisti progesterona sprečavaju strukturnu rekonfiguraciju. Nakon što se progesteron veže za receptor, slijedi restrukturiranje sa [[dimer]]om i kompleks ulazi u jedro i veže se za [[DNK]]. Tamo se odvija transkripcija, što rezultira stvaranjem [[iRNK]] koja se i [[ribosom]]ima prevodi kako bi proizvela određene proteine. == Struktura == {{infokutija protein | Symbol = Progest_rcpt_N | Name = Progesteronski receptor, [[N-kraj]] | Pfam = PF02161 | InterPro = IPR000128 | PROSITE = | PDB =}} Zajedno sa ostalim steroidnim receptorima, progesteronski receptor ima [[N-kraj]]ev regulacijski domen, [[DNK-vezujući domen]], zglobni kompartment i [[C-kraj]]ev domen vezanja [[ligand]]a. Posebna [[funkcija aktivacije transkripcije]] (TAF), nazvana TAF-3, prisutna je u progesteronskom receptoru-B, u B-uzvodnom segmentu (BUS) na aminokiselinskom kraju. Ovaj segment nije prisutan u receptoru-A. == Izoforme == {{glavni|Progesteronski receptor A|Progesteronski receptor B|Progesteronski receptor C}} Kao što se pokazalo kod [[miš]]eva s nedostatkom progesteronskog receptora, fiziološki efekti progesterona u potpunosti ovise o prisustvu ljudskog progesteronskog receptora (hPR), člana superporodice jedarnih receptora za steroidni receptor. Ljudski gen za jednu kopiju (hPR) koristi odvojene promotore i translacijska polazna mjesta za proizvodnju dvije izoforme, hPR-A i -B, koje su identične, osim dodatnih 165 [[aminokiselina]] prisutnih samo na [[N-kraj]]u hPR-B.<ref name="pmid2328727">{{cite journal | vauthors = Kastner P, Krust A, Turcotte B, Stropp U, Tora L, Gronemeyer H, Chambon P | title = Two distinct estrogen-regulated promoters generate transcripts encoding the two functionally different human progesterone receptor forms A and B | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1990-05_9_5/page/1603 | journal = The EMBO Journal | volume = 9 | issue = 5 | pages = 1603–14 | date = maj 1990 | pmid = 2328727 | pmc = 551856 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1990.tb08280.x}}</ref> Iako hPR-B dijeli mnoge važne strukturne domene s hPR-A, oni su zapravo dva funkcijski različita faktora transkripcije, koji posreduju vlastite gene za odgovor i fiziološke efekte s malim preklapanjem. Selektivna ablacija PR-A na mišjem modelu, koja je rezultirala ekskluzivnom produkcijom PR-B, neočekivano je otkrila da PR-B doprinosi, a ne inhibira, proliferaciju epitelnih ćelija, kao odgovor samo na [[estrogen]] i u prisustvu [[progesteron]]a i estrogena . Ovi rezultati sugeriraju da je u maternici izolacija PR-A neophodna da bi se suprotstavila proliferaciji izazvanoj estrogenom, kao i proliferaciji koja zavisi od PR-B. == Funkcijski polimorfizmi == U ljudskom PR genu. identificirano je šest varijabilnih mjesta, uključujući četiri polimorfizma i pet uobičajenih [[haplotip]]ova.<ref name="pmid15718480">{{cite journal | vauthors = Terry KL, De Vivo I, Titus-Ernstoff L, Sluss PM, Cramer DW | title = Genetic variation in the progesterone receptor gene and ovarian cancer risk | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 161 | issue = 5 | pages = 442–51 | date = mart 2005 | pmid = 15718480 | pmc = 1380205 | doi = 10.1093/aje/kwi064 }}</ref> Jedan polimorfizam promotorske regije, + 331G/A, stvara jedinstveno početno mjesto transkripcije. Biohemijski testovi pokazali su da polimorfizam + 331G/A povećava transkripciju gena PR, favorizujući proizvodnju hPR-B u ćelijskoj liniji karcinoma [[endometrij]]a.<ref name="pmid12218173">{{cite journal | vauthors = De Vivo I, Huggins GS, Hankinson SE, Lescault PJ, Boezen M, Colditz GA, Hunter DJ | title = A functional polymorphism in the promoter of the progesterone receptor gene associated with endometrial cancer risk | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-09-17_99_19/page/12263 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 19 | pages = 12263–8 | date = septembar 2002 | pmid = 12218173 | pmc = 129433 | doi = 10.1073/pnas.192172299 | bibcode = 2002PNAS...9912263D }}</ref> Nekoliko dosadašnjih studija nije pokazalo povezanost između gena progesteronskog receptora + 331G/A polimorfizama i karcinoma dojke ili endometrija.<ref name="pmid15184270">{{cite journal | vauthors = Feigelson HS, Rodriguez C, Jacobs EJ, Diver WR, Thun MJ, Calle EE | title = No association between the progesterone receptor gene +331G/A polymorphism and breast cancer | journal = Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | volume = 13 | issue = 6 | pages = 1084–5 | date = juni 2004 | pmid = 15184270 }}</ref><ref name="pmid16835347">{{cite journal | vauthors = Dossus L, Canzian F, Kaaks R, Boumertit A, Weiderpass E | title = No association between progesterone receptor gene +331G/A polymorphism and endometrial cancer | journal = Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | volume = 15 | issue = 7 | pages = 1415–6 | date = juli 2006 | pmid = 16835347 | doi = 10.1158/1055-9965.EPI-06-0215 | doi-access = free }}</ref> Međutim, ovim studijama nedostajala je veličina uzorka i statistička snaga da bi se donijeli konačni zaključci zbog rijetkosti SNP + 331A. Do sada nije poznato koji su polimorfizmi ovog receptora od značaja za rak. Studija o 21 neevropskoj populaciji identifikovala je dva markera unutar PROGINS haplotipa gena PR kao pozitivne korelacije sa rakom jajnika i dojke..<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|pmid = 22121098|year = 2012|last1 = Rockwell|first1 = L. C.|last2 = Rowe|first2 = E. J.|last3 = Arnson|first3 = K.|last4 = Jackson|first4 = F.|last5 = Froment|first5 = A.|last6 = Ndumbe|first6 = P.|last7 = Seck|first7 = B.|last8 = Jackson|first8 = R.|last9 = Lorenz|first9 = J. G.|title = Worldwide distribution of allelic variation at the progesterone receptor locus and the incidence of female reproductive cancers|journal = American Journal of Human Biology |volume = 24|issue = 1|pages = 42–51|doi = 10.1002/ajhb.21233}}</ref> ==Ligandi== ===Agonisti=== * [[Endogen]]i [[progestogen]]i (npr., [[progesteron]]) * [[Sintetski spoj|Sintetski]] [[progestogen]]i npr. [[noretisteron]], [[levonorgestrel]], [[medroksiprogesteron-acetat]], [[megestrol-acetat]], [[didrogesteron]], [[drospirenon]]) === Mješoviti === *[[Selektivni modulator receptora progesterona]] (npr. [[ulipristal-acetat]], [[telapriston-acetat]], [[vilaprisan]], [[asoprisnil]], [[asoprisnil-ekamat]])<ref name="pmid24291072">{{cite journal | vauthors = Knutson TP, Lange CA | title = Tracking progesterone receptor-mediated actions in breast cancer | journal = Pharmacology & Therapeutics | volume = 142 | issue = 1 | pages = 114–25 | date = april 2014 | pmid = 24291072 | doi = 10.1016/j.pharmthera.2013.11.010 | pmc=3943696}}</ref> ===Antagonisti=== * [[Antiprogestogen]]i (npr. [[mifepriston]], [[aglepriston]], [[onapriston]], [[lonaprisan]], [[lilopriston]], [[toripriston]])<ref name="pmid24291072" /> == Interakcije== Pokazano je da receptor za progesteron [[interakcija protein-protein|interreagira]] sa: * [[KLF9]],<ref name="pmid12672823">{{cite journal | vauthors = Zhang XL, Zhang D, Michel FJ, Blum JL, Simmen FA, Simmen RC | title = Selective interactions of Kruppel-like factor 9/basic transcription element-binding protein with progesterone receptor isoforms A and B determine transcriptional activity of progesterone-responsive genes in endometrial epithelial cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-06-13_278_24/page/21474 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 24 | pages = 21474–82 | date = juni 2003 | pmid = 12672823 | doi = 10.1074/jbc.M212098200 | doi-access = free }}</ref> * [[korepresor-2 jedarnog receptora|korepresorom-2 jedarnog receptore]],<ref name="pmid10757795">{{cite journal | vauthors = Giangrande PH, Kimbrel EA, Edwards DP, McDonnell DP | title = The opposing transcriptional activities of the two isoforms of the human progesterone receptor are due to differential cofactor binding | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2000-05_20_9/page/3102 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 20 | issue = 9 | pages = 3102–15 | date = maj 2000 | pmid = 10757795 | pmc = 85605 | doi = 10.1128/MCB.20.9.3102-3115.2000 }}</ref> i * [[UBE3A]].<ref name="pmid9891052">{{cite journal | vauthors = Nawaz Z, Lonard DM, Smith CL, Lev-Lehman E, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = The Angelman syndrome-associated protein, E6-AP, is a coactivator for the nuclear hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1999-02_19_2/page/1182 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 1182–9 | date = februar 1999 | pmid = 9891052 | pmc = 116047 | doi = 10.1128/mcb.19.2.1182}}</ref> == Također pogledajte == * [[Membranski progesteronski receptor]] * [[Selektivni modulator receptora progesterona]] * [[Fitoprogestogen]] == Reference == {{refspisak | 2}} == Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Butnor KJ, Burchette JL, Robboy SJ | title = Progesterone receptor activity in leiomyomatosis peritonealis disseminata | journal = International Journal of Gynecological Pathology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 259–64 | date = juli 1999 | pmid = 12090595 | doi = 10.1097/00004347-199907000-00012 }} * {{cite journal | vauthors = Leonhardt SA, Boonyaratanakornkit V, Edwards DP | title = Progesterone receptor transcription and non-transcription signaling mechanisms | url = https://archive.org/details/steroids_2003-11_68_10-13/page/761 | journal = Steroids | volume = 68 | issue = 10–13 | pages = 761–70 | date = novembar 2003 | pmid = 14667966 | doi = 10.1016/S0039-128X(03)00129-6 }} * {{cite journal | vauthors = Conneely OM, Mulac-Jericevic B, Lydon JP | title = Progesterone-dependent regulation of female reproductive activity by two distinct progesterone receptor isoforms | url = https://archive.org/details/steroids_2003-11_68_10-13/page/771 | journal = Steroids | volume = 68 | issue = 10–13 | pages = 771–8 | date = novembar 2003 | pmid = 14667967 | doi = 10.1016/S0039-128X(03)00126-0 }} * {{cite journal | vauthors = Bagchi MK, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Ligand and DNA-dependent phosphorylation of human progesterone receptor in vitro | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1992-04-01_89_7/page/2664 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 7 | pages = 2664–8 | date = april 1992 | pmid = 1557371 | pmc = 48722 | doi = 10.1073/pnas.89.7.2664 | bibcode = 1992PNAS...89.2664B }} * {{cite journal | vauthors = Kastner P, Krust A, Turcotte B, Stropp U, Tora L, Gronemeyer H, Chambon P | title = Two distinct estrogen-regulated promoters generate transcripts encoding the two functionally different human progesterone receptor forms A and B | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1990-05_9_5/page/1603 | journal = The EMBO Journal | volume = 9 | issue = 5 | pages = 1603–14 | date = maj 1990 | pmid = 2328727 | pmc = 551856 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1990.tb08280.x}} * {{cite journal | vauthors = Guiochon-Mantel A, Loosfelt H, Lescop P, Sar S, Atger M, Perrot-Applanat M, Milgrom E | title = Mechanisms of nuclear localization of the progesterone receptor: evidence for interaction between monomers | url = https://archive.org/details/cell_1989-06-30_57_7/page/1147 | journal = Cell | volume = 57 | issue = 7 | pages = 1147–54 | date = juni 1989 | pmid = 2736623 | doi = 10.1016/0092-8674(89)90052-4 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Fernandez MD, Carter GD, Palmer TN | title = The interaction of canrenone with oestrogen and progesterone receptors in human uterine cytosol | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-clinical-pharmacology_1983-01_15_1/page/n102 | journal = British Journal of Clinical Pharmacology | volume = 15 | issue = 1 | pages = 95–101 | date = januar 1983 | pmid = 6849751 | pmc = 1427833 | doi = 10.1111/j.1365-2125.1983.tb01470.x }} * {{cite journal | vauthors = Oñate SA, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Sequence and characterization of a coactivator for the steroid hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-11-24_270_5240/page/1354 | journal = Science | volume = 270 | issue = 5240 | pages = 1354–7 | date = novembar 1995 | pmid = 7481822 | doi = 10.1126/science.270.5240.1354 | bibcode = 1995Sci...270.1354O }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Beck CA, Poletti A, Edwards DP, Weigel NL | title = Identification of phosphorylation sites unique to the B form of human progesterone receptor. In vitro phosphorylation by casein kinase II | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-12-09_269_49/page/31034 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 49 | pages = 31034–40 | date = decembar 1994 | pmid = 7983041 }} * {{cite journal | vauthors = Mansour I, Reznikoff-Etievant MF, Netter A | title = No evidence for the expression of the progesterone receptor on peripheral blood lymphocytes during pregnancy | url = https://archive.org/details/sim_human-reproduction_1994-08_9_8/page/1546 | journal = Human Reproduction | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1546–9 | date = august 1994 | pmid = 7989520 | doi = 10.1093/oxfordjournals.humrep.a138746 }} * {{cite journal | vauthors = Kalkhoven E, Wissink S, van der Saag PT, van der Burg B | title = Negative interaction between the RelA(p65) subunit of NF-kappaB and the progesterone receptor | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-03-15_271_11/page/6217 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 11 | pages = 6217–24 | date = mart 1996 | pmid = 8626413 | doi = 10.1074/jbc.271.11.6217 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Wang JD, Zhu JB, Fu Y, Shi WL, Qiao GM, Wang YQ, Chen J, Zhu PD | title = Progesterone receptor immunoreactivity at the maternofetal interface of first trimester pregnancy: a study of the trophoblast population | journal = Human Reproduction | volume = 11 | issue = 2 | pages = 413–9 | date = februar 1996 | pmid = 8671234 | doi = 10.1093/humrep/11.2.413 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Thénot S, Henriquet C, Rochefort H, Cavaillès V | title = Differential interaction of nuclear receptors with the putative human transcriptional coactivator hTIF1 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-05-02_272_18/page/12062 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 18 | pages = 12062–8 | date = maj 1997 | pmid = 9115274 | doi = 10.1074/jbc.272.18.12062 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Jenster G, Spencer TE, Burcin MM, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Steroid receptor induction of gene transcription: a two-step model | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-07-22_94_15/page/7879 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 15 | pages = 7879–84 | date = juli 1997 | pmid = 9223281 | pmc = 21523 | doi = 10.1073/pnas.94.15.7879 | bibcode = 1997PNAS...94.7879J }} * {{cite journal | vauthors = Shanker YG, Sharma SC, Rao AJ | title = Expression of progesterone receptor mRNA in the first trimester human placenta | journal = Biochemistry and Molecular Biology International | volume = 42 | issue = 6 | pages = 1235–40 | date = septembar 1997 | pmid = 9305541 | doi = 10.1080/15216549700203701 }} * {{cite journal | vauthors = Richer JK, Lange CA, Wierman AM, Brooks KM, Tung L, Takimoto GS, Horwitz KB | title = Progesterone receptor variants found in breast cells repress transcription by wild-type receptors | url = https://archive.org/details/sim_breast-cancer-research-and-treatment_1998-04_48_3/page/231 | journal = Breast Cancer Research and Treatment | volume = 48 | issue = 3 | pages = 231–41 | date = april 1998 | pmid = 9598870 | doi = 10.1023/A:1005941117247}} * {{cite journal | vauthors = Williams SP, Sigler PB | title = Atomic structure of progesterone complexed with its receptor | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-05-28_393_6683/page/392 | journal = Nature | volume = 393 | issue = 6683 | pages = 392–6 | date = maj 1998 | pmid = 9620806 | doi = 10.1038/30775 | bibcode = 1998Natur.393..392W }} * {{cite journal | vauthors = Boonyaratanakornkit V, Melvin V, Prendergast P, Altmann M, Ronfani L, Bianchi ME, Taraseviciene L, Nordeen SK, Allegretto EA, Edwards DP | title = High-mobility group chromatin proteins 1 and 2 functionally interact with steroid hormone receptors to enhance their DNA binding in vitro and transcriptional activity in mammalian cells | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1998-08_18_8/page/4471 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 18 | issue = 8 | pages = 4471–87 | date = august 1998 | pmid = 9671457 | pmc = 109033 | doi = 10.1128/mcb.18.8.4471}} * {{cite journal | vauthors = Nawaz Z, Lonard DM, Smith CL, Lev-Lehman E, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = The Angelman syndrome-associated protein, E6-AP, is a coactivator for the nuclear hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1999-02_19_2/page/1182 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 1182–9 | date = februar 1999 | pmid = 9891052 | pmc = 116047 | doi = 10.1128/mcb.19.2.1182}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Progesterone+Receptors}} {{Transcripcijski factori}} {{Progestogenika}} == Mehanizam == [[Progesteron]] je neophodan za indukciju receptora progesterona. Kada nema hormona vezanja, [[C-kraj|karboksilni kraj]] inhibira [[Transkripcija (genetika)|transkripciju]]. Vezanje za hormon inducira strukturne promjene koje uklanjaju inhibitorno djelovanje. Antagonisti progesterona sprečavaju strukturnu rekonfiguraciju. Nakon što se progesteron veže za receptor, slijedi restrukturiranje sa [[dimer]]om i kompleks ulazi u jedro i veže se za [[DNK]]. Tamo se odvija transkripcija, što rezultira stvaranjem [[iRNK]] koja se i [[ribosom]]ima prevodi kako bi proizvela određene proteine. == Struktura == {{Pfam| Symbol = Progest_rcpt_N | Name = Progesterone receptor, N-terminal | Pfam = PF02161 | InterPro = IPR000128 | PROSITE = | PDB =}} Zajedno sa ostalim steroidnim receptorima, progesteronski receptor ima [[N-kraj]]ev regulacijski domen, [[DNK-vezujući domen]], zglobni kompartment i [[C-kraj]]ev domen vezanja [[ligand]]a. Posebna [[funkcija aktivacije transkripcije]] (TAF), nazvana TAF-3, prisutna je u progesteronskom receptoru-B, u B-uzvodnom segmentu (BUS) na aminokiselinskom kraju. Ovaj segment nije prisutan u receptoru-A. == Izoforme == {{glavni|Progesteronski receptor A|Progesteronski receptor B|Progesteronski receptor C}} Kao što se pokazalo kod [[miš]]eva s nedostatkom progesteronskog receptora, fiziološki efekti progesterona u potpunosti ovise o prisustvu ljudskog progesteronskog receptora (hPR), člana superporodice jedarnih receptora za steroidni receptor. Ljudski gen za jednu kopiju (hPR) koristi odvojene promotore i translacijska polazna mjesta za proizvodnju dvije izoforme, hPR-A i -B, koje su identične, osim dodatnih 165 [[aminokiselina]] prisutnih samo na [[N-kraj]]u hPR-B.<ref name="pmid2328727"/> Iako hPR-B dijeli mnoge važne strukturne domene s hPR-A, oni su zapravo dva funkcijski različita faktora transkripcije, koji posreduju vlastite gene za odgovor i fiziološke efekte s malim preklapanjem. Selektivna ablacija PR-A na mišjem modelu, koja je rezultirala ekskluzivnom produkcijom PR-B, neočekivano je otkrila da PR-B doprinosi, a ne inhibira, proliferaciju epitelnih ćelija, kao odgovor samo na [[estrogen]] i u prisustvu [[progesteron]]a i estrogena . Ovi rezultati sugeriraju da je u maternici izolacija PR-A neophodna da bi se suprotstavila proliferaciji izazvanoj estrogenom, kao i proliferaciji koja zavisi od PR-B. == Funkcijski polimorfizmi == U ljudskom PR genu. identificirano je šest varijabilnih mjesta, uključujući četiri polimorfizma i pet uobičajenih [[haplotip]]ova.<ref name="pmid15718480"/> Jedan polimorfizam promotorske regije, + 331G/A, stvara jedinstveno početno mjesto transkripcije. Biohemijski testovi pokazali su da polimorfizam + 331G/A povećava transkripciju gena PR, favorizujući proizvodnju hPR-B u ćelijskoj liniji karcinoma [[endometrij]]a.<ref name="pmid12218173"/> Nekoliko dosadašnjih studija nije pokazalo povezanost između gena progesteronskog receptora + 331G/A polimorfizama i karcinoma dojke ili endometrija.<ref name="pmid15184270"/><ref name="pmid16835347"/> Međutim, ovim studijama nedostajala je veličina uzorka i statistička snaga da bi se donijeli konačni zaključci zbog rijetkosti SNP + 331A. Do sada nije poznato koji su polimorfizmi ovog receptora od značaja za rak. Studija o 21 neevropskoj populaciji identifikovala je dva markera unutar PROGINS haplotipa gena PR kao pozitivne korelacije sa rakom jajnika i dojke..<ref name="ReferenceA"/> ==Ligandi== ===Agonisti=== * [[Endogen]]i [[progestogen]]i (npr., [[progesteron]]) * [[Sintetski spoj|Sintetski]] [[progestogen]]i npr. [[noretisteron]], [[levonorgestrel]], [[medroksiprogesteron-acetat]], [[megestrol-acetat]], [[didrogesteron]], [[drospirenon]]) === Mješoviti === *[[Selektivni modulator receptora progesterona]] (npr. [[ulipristal-acetat]], [[telapriston-acetat]], [[vilaprisan]], [[asoprisnil]], [[asoprisnil-ekamat]])<ref name="pmid24291072"/> ===Antagonisti=== * [[Antiprogestogen]]i (npr. [[mifepriston]], [[aglepriston]], [[onapriston]], [[lonaprisan]], [[lilopriston]], [[toripriston]])<ref name="pmid24291072" /> == Interakcije== Pokazano je da receptor za progesteron [[interakcija protein-protein|interreagira]] sa: * [[KLF9]],<ref name="pmid12672823"/> * [[korepresor-2 jedarnog receptora|korepresorom-2 jedarnog receptore]],<ref name="pmid10757795"/> i * [[UBE3A]].<ref name="pmid9891052"/> == Također pogledajte == * [[Membranski progesteronski receptor]] * [[Selektivni modulator receptora progesterona]] * [[Fitoprogestogen]] == Reference == {{refspisak | 2}} == Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Butnor KJ, Burchette JL, Robboy SJ | title = Progesterone receptor activity in leiomyomatosis peritonealis disseminata | journal = International Journal of Gynecological Pathology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 259–64 | date = juli 1999 | pmid = 12090595 | doi = 10.1097/00004347-199907000-00012 }} * {{cite journal | vauthors = Leonhardt SA, Boonyaratanakornkit V, Edwards DP | title = Progesterone receptor transcription and non-transcription signaling mechanisms | url = https://archive.org/details/steroids_2003-11_68_10-13/page/761 | journal = Steroids | volume = 68 | issue = 10–13 | pages = 761–70 | date = novembar 2003 | pmid = 14667966 | doi = 10.1016/S0039-128X(03)00129-6 }} * {{cite journal | vauthors = Conneely OM, Mulac-Jericevic B, Lydon JP | title = Progesterone-dependent regulation of female reproductive activity by two distinct progesterone receptor isoforms | url = https://archive.org/details/steroids_2003-11_68_10-13/page/771 | journal = Steroids | volume = 68 | issue = 10–13 | pages = 771–8 | date = novembar 2003 | pmid = 14667967 | doi = 10.1016/S0039-128X(03)00126-0 }} * {{cite journal | vauthors = Bagchi MK, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Ligand and DNA-dependent phosphorylation of human progesterone receptor in vitro | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 7 | pages = 2664–8 | date = april 1992 | pmid = 1557371 | pmc = 48722 | doi = 10.1073/pnas.89.7.2664 | bibcode = 1992PNAS...89.2664B }} * {{cite journal | vauthors = Kastner P, Krust A, Turcotte B, Stropp U, Tora L, Gronemeyer H, Chambon P | title = Two distinct estrogen-regulated promoters generate transcripts encoding the two functionally different human progesterone receptor forms A and B | journal = The EMBO Journal | volume = 9 | issue = 5 | pages = 1603–14 | date = maj 1990 | pmid = 2328727 | pmc = 551856 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1990.tb08280.x}} * {{cite journal | vauthors = Guiochon-Mantel A, Loosfelt H, Lescop P, Sar S, Atger M, Perrot-Applanat M, Milgrom E | title = Mechanisms of nuclear localization of the progesterone receptor: evidence for interaction between monomers | journal = Cell | volume = 57 | issue = 7 | pages = 1147–54 | date = juni 1989 | pmid = 2736623 | doi = 10.1016/0092-8674(89)90052-4 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Fernandez MD, Carter GD, Palmer TN | title = The interaction of canrenone with oestrogen and progesterone receptors in human uterine cytosol | journal = British Journal of Clinical Pharmacology | volume = 15 | issue = 1 | pages = 95–101 | date = januar 1983 | pmid = 6849751 | pmc = 1427833 | doi = 10.1111/j.1365-2125.1983.tb01470.x }} * {{cite journal | vauthors = Oñate SA, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Sequence and characterization of a coactivator for the steroid hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-11-24_270_5240/page/1354 | journal = Science | volume = 270 | issue = 5240 | pages = 1354–7 | date = novembar 1995 | pmid = 7481822 | doi = 10.1126/science.270.5240.1354 | bibcode = 1995Sci...270.1354O }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Beck CA, Poletti A, Edwards DP, Weigel NL | title = Identification of phosphorylation sites unique to the B form of human progesterone receptor. In vitro phosphorylation by casein kinase II | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-12-09_269_49/page/31034 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 49 | pages = 31034–40 | date = decembar 1994 | pmid = 7983041 }} * {{cite journal | vauthors = Mansour I, Reznikoff-Etievant MF, Netter A | title = No evidence for the expression of the progesterone receptor on peripheral blood lymphocytes during pregnancy | url = https://archive.org/details/sim_human-reproduction_1994-08_9_8/page/1546 | journal = Human Reproduction | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1546–9 | date = august 1994 | pmid = 7989520 | doi = 10.1093/oxfordjournals.humrep.a138746 }} * {{cite journal | vauthors = Kalkhoven E, Wissink S, van der Saag PT, van der Burg B | title = Negative interaction between the RelA(p65) subunit of NF-kappaB and the progesterone receptor | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 11 | pages = 6217–24 | date = mart 1996 | pmid = 8626413 | doi = 10.1074/jbc.271.11.6217 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Wang JD, Zhu JB, Fu Y, Shi WL, Qiao GM, Wang YQ, Chen J, Zhu PD | title = Progesterone receptor immunoreactivity at the maternofetal interface of first trimester pregnancy: a study of the trophoblast population | journal = Human Reproduction | volume = 11 | issue = 2 | pages = 413–9 | date = februar 1996 | pmid = 8671234 | doi = 10.1093/humrep/11.2.413 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Thénot S, Henriquet C, Rochefort H, Cavaillès V | title = Differential interaction of nuclear receptors with the putative human transcriptional coactivator hTIF1 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 18 | pages = 12062–8 | date = maj 1997 | pmid = 9115274 | doi = 10.1074/jbc.272.18.12062 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Jenster G, Spencer TE, Burcin MM, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Steroid receptor induction of gene transcription: a two-step model | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 15 | pages = 7879–84 | date = juli 1997 | pmid = 9223281 | pmc = 21523 | doi = 10.1073/pnas.94.15.7879 | bibcode = 1997PNAS...94.7879J }} * {{cite journal | vauthors = Shanker YG, Sharma SC, Rao AJ | title = Expression of progesterone receptor mRNA in the first trimester human placenta | journal = Biochemistry and Molecular Biology International | volume = 42 | issue = 6 | pages = 1235–40 | date = septembar 1997 | pmid = 9305541 | doi = 10.1080/15216549700203701 }} * {{cite journal | vauthors = Richer JK, Lange CA, Wierman AM, Brooks KM, Tung L, Takimoto GS, Horwitz KB | title = Progesterone receptor variants found in breast cells repress transcription by wild-type receptors | url = https://archive.org/details/sim_breast-cancer-research-and-treatment_1998-04_48_3/page/231 | journal = Breast Cancer Research and Treatment | volume = 48 | issue = 3 | pages = 231–41 | date = april 1998 | pmid = 9598870 | doi = 10.1023/A:1005941117247}} * {{cite journal | vauthors = Williams SP, Sigler PB | title = Atomic structure of progesterone complexed with its receptor | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-05-28_393_6683/page/392 | journal = Nature | volume = 393 | issue = 6683 | pages = 392–6 | date = maj 1998 | pmid = 9620806 | doi = 10.1038/30775 | bibcode = 1998Natur.393..392W }} * {{cite journal | vauthors = Boonyaratanakornkit V, Melvin V, Prendergast P, Altmann M, Ronfani L, Bianchi ME, Taraseviciene L, Nordeen SK, Allegretto EA, Edwards DP | title = High-mobility group chromatin proteins 1 and 2 functionally interact with steroid hormone receptors to enhance their DNA binding in vitro and transcriptional activity in mammalian cells | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 18 | issue = 8 | pages = 4471–87 | date = august 1998 | pmid = 9671457 | pmc = 109033 | doi = 10.1128/mcb.18.8.4471}} * {{cite journal | vauthors = Nawaz Z, Lonard DM, Smith CL, Lev-Lehman E, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = The Angelman syndrome-associated protein, E6-AP, is a coactivator for the nuclear hormone receptor superfamily | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 1182–9 | date = februar 1999 | pmid = 9891052 | pmc = 116047 | doi = 10.1128/mcb.19.2.1182}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Progesterone+Receptors}} {{Transcripcijski factori}} {{Progestogenika}} [[Kategorija:Unutarćelijski receptori]] [[Kategorija:REceptori]] [[Kategorija:Gestogeni]] [[Kategorija:Transkripcijski faktori]] [[Kategorija:Receptori]] odunqhhhx8exgxfxrron4tfy80dyewe 3932277 3932276 2026-09-30T20:27:11Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Progesteronski receptor]] na [[Wikipedia:Igralište/Progesteronski receptor]] bez ostavljanja preusmjerenja 3932216 wikitext text/x-wiki {{infokutija protein |Ime = Progesteronski receptor |Symbol = PGR |AltSymbols = NR3C3; PR[[Slika:Protein PGR PDB 1a28.png|280px]] [[slika:PBB_GE_PGR_208305_at_fs.png|thumb|center|280px|<center>Raspon ekspresije gena PGR</center>]] |HGNCid = 8910 |Gen |EntrezGene = 5241 |Ensembl = ENSG00000082175 |RefseqmRNA = NM_000926 |RefseqProtein = NP_000917 |GenLoc_db = 19 |GenLoc_chr = 11 |GenLoc_start = 100900355 |GenLoc_end = 101001255 |Uniprot = P06401 |EntrezGene1 = 18667 |Ensembl1 = ENSMUSG00000031870 |RefseqmRNA1 = NM_008829 |RefseqProtein1 = NP_032855 |GenLoc_db1 = mm10 |GenLoc_chr1 = 9 |GenLoc_start1 = 8900419 |GenLoc_end1 = 8965425 |OMIM = 607311 |PDB = 1A28 |PDB_supplemental = {{PDB2|1E3K}}, {{PDB2|1SQN}}, {{PDB2|1SR7}}, {{PDB2|1ZUC}}, {{PDB2|2C7A}}, {{PDB2|2OVH}}, {{PDB2|2OVM}}, {{PDB2|2W8Y}}, {{PDB2|3D90}}, {{PDB2|3G8N}}, {{PDB2|3G8O}}, {{PDB2|3HQ5}}, {{PDB2|3KBA}} |RefSeq1 = NM_000926.4 |UniProt1 = P06401 }} [[slika:Ideogram_human_chromosome_11.svg|right|350px]] [[slika:Human_chromosome_11_ideogram.svg|thumb|350px|Kod čovjeka, gem '''PGR''' nalazi se na dugom (q) kraku [[hromosom 11 (čovjek)|hromosoma 11]].]] '''Progesteronski receptor''' ('''PR'''), poznat kao '''NR3C3''' ili potporodica 3 [[jedarni receptor|jedarnih receptora]], grupa C, čjan 3, je protein koji se nalazi unutar ćelija. Aktivira ga steroidni hormon [[progesteron]]. Kod ljudi, PR je kodiran jednim ''PGR '' [[genom]] koji se nalazi na dugom kraku [[hromosom 11 (čovjek)|hromosoma11]], pozicija 11q22 ,<ref name="pmid3551956">{{cite journal | vauthors = Misrahi M, Atger M, d'Auriol L, Loosfelt H, Meriel C, Fridlansky F, Guiochon-Mantel A, Galibert F, Milgrom E | title = Complete amino acid sequence of the human progesterone receptor deduced from cloned cDNA | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1987-03-13_143_2/page/740 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 143 | issue = 2 | pages = 740–8 | date = mart 1987 | pmid = 3551956 | doi = 10.1016/0006-291X(87)91416-1 }}</ref><ref name="pmid3472240">{{cite journal | vauthors = Law ML, Kao FT, Wei Q, Hartz JA, Greene GL, Zarucki-Schulz T, Conneely OM, Jones C, Puck TT, O'Malley BW | title = The progesterone receptor gene maps to human chromosome band 11q13, the site of the mammary oncogene int-2 | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1987-05_84_9/page/2877 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 84 | issue = 9 | pages = 2877–81 | date = maj 1987 | pmid = 3472240 | pmc = 304763 | doi = 10.1073/pnas.84.9.2877 | bibcode = 1987PNAS...84.2877L }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://may2009.archive.ensembl.org/Homo_sapiens/Gene/Summary?g=ENSG00000082175 |title=ensembl.org, Gene: ESR1 (ENSG00000091831) |access-date=11. 2. 2021 |archive-date=5. 1. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105075227/http://may2009.archive.ensembl.org/Homo_sapiens/Gene/Summary?g=ENSG00000082175 |url-status=dead }}</ref> ima dvije izoforme, [[progesteronski receptor A|PR-A]] i [[progesteronski receptor B|PR-B]], koje se razlikuju u molekulskoj težini.<ref name="pmid15970482">{{cite journal | vauthors = Gadkar-Sable S, Shah C, Rosario G, Sachdeva G, Puri C | title = Progesterone receptors: various forms and functions in reproductive tissues | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 10 | issue = 1–3| pages = 2118–30 | year = 2005 | pmid = 15970482 | doi = 10.2741/1685 }}</ref><ref name="isbn0-683-30379-1">{{cite book | last1 = Kase | first1 = Nathan G. | last2 = Speroff | first2 = Leon | last3 = Glass | first3 = Robert L.| title = Clinical gynecologic endocrinology and infertility | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | location = Hagerstown, MD | year = 1999 | isbn = 978-0-683-30379-7 }}</ref><ref name="isbn0-7817-4795-3">{{cite book | last1 = Fritz | first1 = Marc A. | last2 = Speroff | first2 = Leon| title = Clinical gynecologic endocrinology and infertility | url = https://archive.org/details/clinicalgynecolo0000sper_07ed | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | location = Hagerstown, MD | year = 2005 | isbn = 978-0-7817-4795-0 }}</ref> PR-B je pozitivni regulator efekata progesterona, dok PR-A služi za antagonizaciju efekata PR-B.<ref name="FalconeHurd2013">{{cite book| first1 = Tommaso | last1 = Falcone | first2 = William W. | last2 = Hurd|title=Clinical Reproductive Medicine and Surgery: A Practical Guide|url=https://books.google.com/books?id=TAYnR1b8jRkC&pg=PA39|date=22. 5. 2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4614-6837-0|pages=39–}}</ref> ==Aminokiselinski sastav== {{Legenda aminokiselina}} {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MTELKAKGPR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} APHVAGGPPS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PEVGSPLLCR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PAAGPFPGSQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TSDTLPEVSA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} IPISLDGLLF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PRPCQGQDPS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DEKTQDQQSL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SDVEGAYSRA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EATRGAGGSS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SSPPEKDSGL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LDSVLDTLLA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PSGPGQSQPS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PPACEVTSSW {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CLFGPELPED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PPAAPATQRV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LSPLMSRSGC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVGDSSGTAA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AHKVLPRGLS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PARQLLLPAS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ESPHWSGAPV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KPSPQAAAVE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VEEEDGSESE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ESAGPLLKGK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PRALGGAAAG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} GGAAAVPPGA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AAGGVALVPK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EDSRFSAPRV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ALVEQDAPMA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PGRSPLATTV {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MDFIHVPILP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LNHALLAART {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RQLLEDESYD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GGAGAASAFA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PPRSSPCASS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} TPVAVGDFPD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CAYPPDAEPK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DDAYPLYSDF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QPPALKIKEE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EEGAEASARS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PRSYLVAGAN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PAAFPDFPLG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PPPPLPPRAT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PSRPGEAAVT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AAPASASVSS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ASSSGSTLEC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ILYKAEGAPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QQGPFAPPPC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KAPGASGCLL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PRDGLPSTSA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SAAAAGAAPA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LYPALGLNGL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PQLGYQAAVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KEGLPQVYPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YLNYLRPDSE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ASQSPQYSFE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SLPQKICLIC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GDEASGCHYG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VLTCGSCKVF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FKRAMEGQHN {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} YLCAGRNDCI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VDKIRRKNCP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ACRLRKCCQA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GMVLGGRKFK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KFNKVRVVRA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LDAVALPQPV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GVPNESQALS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QRFTFSPGQD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IQLIPPLINL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LMSIEPDVIY {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} AGHDNTKPDT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SSSLLTSLNQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LGERQLLSVV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KWSKSLPGFR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NLHIDDQITL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} IQYSWMSLMV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FGLGWRSYKH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VSGQMLYFAP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DLILNEQRMK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ESSFYSLCLT {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MWQIPQEFVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LQVSQEEFLC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MKVLLLLNTI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PLEGLRSQTQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FEEMRSSYIR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ELIKAIGLRQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KGVVSSSQRF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YQLTKLLDNL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HDLVKQLHLY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CLNTFIQSRA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LSVEFPEMMS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EVIAAQLPKI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LAGMVKPLLF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HKK {{!)}} == Mehanizam == [[Progesteron]] je neophodan za indukciju receptora progesterona. Kada nema hormona vezanja, [[C-kraj|karboksilni kraj]] inhibira [[Transkripcija (genetika)|transkripciju]]. Vezanje za hormon inducira strukturne promjene koje uklanjaju inhibitorno djelovanje. Antagonisti progesterona sprečavaju strukturnu rekonfiguraciju. Nakon što se progesteron veže za receptor, slijedi restrukturiranje sa [[dimer]]om i kompleks ulazi u jedro i veže se za [[DNK]]. Tamo se odvija transkripcija, što rezultira stvaranjem [[iRNK]] koja se i [[ribosom]]ima prevodi kako bi proizvela određene proteine. == Struktura == {{infokutija protein | Symbol = Progest_rcpt_N | Name = Progesteronski receptor, [[N-kraj]] | Pfam = PF02161 | InterPro = IPR000128 | PROSITE = | PDB =}} Zajedno sa ostalim steroidnim receptorima, progesteronski receptor ima [[N-kraj]]ev regulacijski domen, [[DNK-vezujući domen]], zglobni kompartment i [[C-kraj]]ev domen vezanja [[ligand]]a. Posebna [[funkcija aktivacije transkripcije]] (TAF), nazvana TAF-3, prisutna je u progesteronskom receptoru-B, u B-uzvodnom segmentu (BUS) na aminokiselinskom kraju. Ovaj segment nije prisutan u receptoru-A. == Izoforme == {{glavni|Progesteronski receptor A|Progesteronski receptor B|Progesteronski receptor C}} Kao što se pokazalo kod [[miš]]eva s nedostatkom progesteronskog receptora, fiziološki efekti progesterona u potpunosti ovise o prisustvu ljudskog progesteronskog receptora (hPR), člana superporodice jedarnih receptora za steroidni receptor. Ljudski gen za jednu kopiju (hPR) koristi odvojene promotore i translacijska polazna mjesta za proizvodnju dvije izoforme, hPR-A i -B, koje su identične, osim dodatnih 165 [[aminokiselina]] prisutnih samo na [[N-kraj]]u hPR-B.<ref name="pmid2328727">{{cite journal | vauthors = Kastner P, Krust A, Turcotte B, Stropp U, Tora L, Gronemeyer H, Chambon P | title = Two distinct estrogen-regulated promoters generate transcripts encoding the two functionally different human progesterone receptor forms A and B | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1990-05_9_5/page/1603 | journal = The EMBO Journal | volume = 9 | issue = 5 | pages = 1603–14 | date = maj 1990 | pmid = 2328727 | pmc = 551856 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1990.tb08280.x}}</ref> Iako hPR-B dijeli mnoge važne strukturne domene s hPR-A, oni su zapravo dva funkcijski različita faktora transkripcije, koji posreduju vlastite gene za odgovor i fiziološke efekte s malim preklapanjem. Selektivna ablacija PR-A na mišjem modelu, koja je rezultirala ekskluzivnom produkcijom PR-B, neočekivano je otkrila da PR-B doprinosi, a ne inhibira, proliferaciju epitelnih ćelija, kao odgovor samo na [[estrogen]] i u prisustvu [[progesteron]]a i estrogena . Ovi rezultati sugeriraju da je u maternici izolacija PR-A neophodna da bi se suprotstavila proliferaciji izazvanoj estrogenom, kao i proliferaciji koja zavisi od PR-B. == Funkcijski polimorfizmi == U ljudskom PR genu. identificirano je šest varijabilnih mjesta, uključujući četiri polimorfizma i pet uobičajenih [[haplotip]]ova.<ref name="pmid15718480">{{cite journal | vauthors = Terry KL, De Vivo I, Titus-Ernstoff L, Sluss PM, Cramer DW | title = Genetic variation in the progesterone receptor gene and ovarian cancer risk | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 161 | issue = 5 | pages = 442–51 | date = mart 2005 | pmid = 15718480 | pmc = 1380205 | doi = 10.1093/aje/kwi064 }}</ref> Jedan polimorfizam promotorske regije, + 331G/A, stvara jedinstveno početno mjesto transkripcije. Biohemijski testovi pokazali su da polimorfizam + 331G/A povećava transkripciju gena PR, favorizujući proizvodnju hPR-B u ćelijskoj liniji karcinoma [[endometrij]]a.<ref name="pmid12218173">{{cite journal | vauthors = De Vivo I, Huggins GS, Hankinson SE, Lescault PJ, Boezen M, Colditz GA, Hunter DJ | title = A functional polymorphism in the promoter of the progesterone receptor gene associated with endometrial cancer risk | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-09-17_99_19/page/12263 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 19 | pages = 12263–8 | date = septembar 2002 | pmid = 12218173 | pmc = 129433 | doi = 10.1073/pnas.192172299 | bibcode = 2002PNAS...9912263D }}</ref> Nekoliko dosadašnjih studija nije pokazalo povezanost između gena progesteronskog receptora + 331G/A polimorfizama i karcinoma dojke ili endometrija.<ref name="pmid15184270">{{cite journal | vauthors = Feigelson HS, Rodriguez C, Jacobs EJ, Diver WR, Thun MJ, Calle EE | title = No association between the progesterone receptor gene +331G/A polymorphism and breast cancer | journal = Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | volume = 13 | issue = 6 | pages = 1084–5 | date = juni 2004 | pmid = 15184270 }}</ref><ref name="pmid16835347">{{cite journal | vauthors = Dossus L, Canzian F, Kaaks R, Boumertit A, Weiderpass E | title = No association between progesterone receptor gene +331G/A polymorphism and endometrial cancer | journal = Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | volume = 15 | issue = 7 | pages = 1415–6 | date = juli 2006 | pmid = 16835347 | doi = 10.1158/1055-9965.EPI-06-0215 | doi-access = free }}</ref> Međutim, ovim studijama nedostajala je veličina uzorka i statistička snaga da bi se donijeli konačni zaključci zbog rijetkosti SNP + 331A. Do sada nije poznato koji su polimorfizmi ovog receptora od značaja za rak. Studija o 21 neevropskoj populaciji identifikovala je dva markera unutar PROGINS haplotipa gena PR kao pozitivne korelacije sa rakom jajnika i dojke..<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|pmid = 22121098|year = 2012|last1 = Rockwell|first1 = L. C.|last2 = Rowe|first2 = E. J.|last3 = Arnson|first3 = K.|last4 = Jackson|first4 = F.|last5 = Froment|first5 = A.|last6 = Ndumbe|first6 = P.|last7 = Seck|first7 = B.|last8 = Jackson|first8 = R.|last9 = Lorenz|first9 = J. G.|title = Worldwide distribution of allelic variation at the progesterone receptor locus and the incidence of female reproductive cancers|journal = American Journal of Human Biology |volume = 24|issue = 1|pages = 42–51|doi = 10.1002/ajhb.21233}}</ref> ==Ligandi== ===Agonisti=== * [[Endogen]]i [[progestogen]]i (npr., [[progesteron]]) * [[Sintetski spoj|Sintetski]] [[progestogen]]i npr. [[noretisteron]], [[levonorgestrel]], [[medroksiprogesteron-acetat]], [[megestrol-acetat]], [[didrogesteron]], [[drospirenon]]) === Mješoviti === *[[Selektivni modulator receptora progesterona]] (npr. [[ulipristal-acetat]], [[telapriston-acetat]], [[vilaprisan]], [[asoprisnil]], [[asoprisnil-ekamat]])<ref name="pmid24291072">{{cite journal | vauthors = Knutson TP, Lange CA | title = Tracking progesterone receptor-mediated actions in breast cancer | journal = Pharmacology & Therapeutics | volume = 142 | issue = 1 | pages = 114–25 | date = april 2014 | pmid = 24291072 | doi = 10.1016/j.pharmthera.2013.11.010 | pmc=3943696}}</ref> ===Antagonisti=== * [[Antiprogestogen]]i (npr. [[mifepriston]], [[aglepriston]], [[onapriston]], [[lonaprisan]], [[lilopriston]], [[toripriston]])<ref name="pmid24291072" /> == Interakcije== Pokazano je da receptor za progesteron [[interakcija protein-protein|interreagira]] sa: * [[KLF9]],<ref name="pmid12672823">{{cite journal | vauthors = Zhang XL, Zhang D, Michel FJ, Blum JL, Simmen FA, Simmen RC | title = Selective interactions of Kruppel-like factor 9/basic transcription element-binding protein with progesterone receptor isoforms A and B determine transcriptional activity of progesterone-responsive genes in endometrial epithelial cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-06-13_278_24/page/21474 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 24 | pages = 21474–82 | date = juni 2003 | pmid = 12672823 | doi = 10.1074/jbc.M212098200 | doi-access = free }}</ref> * [[korepresor-2 jedarnog receptora|korepresorom-2 jedarnog receptore]],<ref name="pmid10757795">{{cite journal | vauthors = Giangrande PH, Kimbrel EA, Edwards DP, McDonnell DP | title = The opposing transcriptional activities of the two isoforms of the human progesterone receptor are due to differential cofactor binding | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2000-05_20_9/page/3102 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 20 | issue = 9 | pages = 3102–15 | date = maj 2000 | pmid = 10757795 | pmc = 85605 | doi = 10.1128/MCB.20.9.3102-3115.2000 }}</ref> i * [[UBE3A]].<ref name="pmid9891052">{{cite journal | vauthors = Nawaz Z, Lonard DM, Smith CL, Lev-Lehman E, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = The Angelman syndrome-associated protein, E6-AP, is a coactivator for the nuclear hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1999-02_19_2/page/1182 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 1182–9 | date = februar 1999 | pmid = 9891052 | pmc = 116047 | doi = 10.1128/mcb.19.2.1182}}</ref> == Također pogledajte == * [[Membranski progesteronski receptor]] * [[Selektivni modulator receptora progesterona]] * [[Fitoprogestogen]] == Reference == {{refspisak | 2}} == Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Butnor KJ, Burchette JL, Robboy SJ | title = Progesterone receptor activity in leiomyomatosis peritonealis disseminata | journal = International Journal of Gynecological Pathology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 259–64 | date = juli 1999 | pmid = 12090595 | doi = 10.1097/00004347-199907000-00012 }} * {{cite journal | vauthors = Leonhardt SA, Boonyaratanakornkit V, Edwards DP | title = Progesterone receptor transcription and non-transcription signaling mechanisms | url = https://archive.org/details/steroids_2003-11_68_10-13/page/761 | journal = Steroids | volume = 68 | issue = 10–13 | pages = 761–70 | date = novembar 2003 | pmid = 14667966 | doi = 10.1016/S0039-128X(03)00129-6 }} * {{cite journal | vauthors = Conneely OM, Mulac-Jericevic B, Lydon JP | title = Progesterone-dependent regulation of female reproductive activity by two distinct progesterone receptor isoforms | url = https://archive.org/details/steroids_2003-11_68_10-13/page/771 | journal = Steroids | volume = 68 | issue = 10–13 | pages = 771–8 | date = novembar 2003 | pmid = 14667967 | doi = 10.1016/S0039-128X(03)00126-0 }} * {{cite journal | vauthors = Bagchi MK, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Ligand and DNA-dependent phosphorylation of human progesterone receptor in vitro | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1992-04-01_89_7/page/2664 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 7 | pages = 2664–8 | date = april 1992 | pmid = 1557371 | pmc = 48722 | doi = 10.1073/pnas.89.7.2664 | bibcode = 1992PNAS...89.2664B }} * {{cite journal | vauthors = Kastner P, Krust A, Turcotte B, Stropp U, Tora L, Gronemeyer H, Chambon P | title = Two distinct estrogen-regulated promoters generate transcripts encoding the two functionally different human progesterone receptor forms A and B | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1990-05_9_5/page/1603 | journal = The EMBO Journal | volume = 9 | issue = 5 | pages = 1603–14 | date = maj 1990 | pmid = 2328727 | pmc = 551856 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1990.tb08280.x}} * {{cite journal | vauthors = Guiochon-Mantel A, Loosfelt H, Lescop P, Sar S, Atger M, Perrot-Applanat M, Milgrom E | title = Mechanisms of nuclear localization of the progesterone receptor: evidence for interaction between monomers | url = https://archive.org/details/cell_1989-06-30_57_7/page/1147 | journal = Cell | volume = 57 | issue = 7 | pages = 1147–54 | date = juni 1989 | pmid = 2736623 | doi = 10.1016/0092-8674(89)90052-4 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Fernandez MD, Carter GD, Palmer TN | title = The interaction of canrenone with oestrogen and progesterone receptors in human uterine cytosol | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-clinical-pharmacology_1983-01_15_1/page/n102 | journal = British Journal of Clinical Pharmacology | volume = 15 | issue = 1 | pages = 95–101 | date = januar 1983 | pmid = 6849751 | pmc = 1427833 | doi = 10.1111/j.1365-2125.1983.tb01470.x }} * {{cite journal | vauthors = Oñate SA, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Sequence and characterization of a coactivator for the steroid hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-11-24_270_5240/page/1354 | journal = Science | volume = 270 | issue = 5240 | pages = 1354–7 | date = novembar 1995 | pmid = 7481822 | doi = 10.1126/science.270.5240.1354 | bibcode = 1995Sci...270.1354O }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Beck CA, Poletti A, Edwards DP, Weigel NL | title = Identification of phosphorylation sites unique to the B form of human progesterone receptor. In vitro phosphorylation by casein kinase II | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-12-09_269_49/page/31034 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 49 | pages = 31034–40 | date = decembar 1994 | pmid = 7983041 }} * {{cite journal | vauthors = Mansour I, Reznikoff-Etievant MF, Netter A | title = No evidence for the expression of the progesterone receptor on peripheral blood lymphocytes during pregnancy | url = https://archive.org/details/sim_human-reproduction_1994-08_9_8/page/1546 | journal = Human Reproduction | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1546–9 | date = august 1994 | pmid = 7989520 | doi = 10.1093/oxfordjournals.humrep.a138746 }} * {{cite journal | vauthors = Kalkhoven E, Wissink S, van der Saag PT, van der Burg B | title = Negative interaction between the RelA(p65) subunit of NF-kappaB and the progesterone receptor | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-03-15_271_11/page/6217 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 11 | pages = 6217–24 | date = mart 1996 | pmid = 8626413 | doi = 10.1074/jbc.271.11.6217 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Wang JD, Zhu JB, Fu Y, Shi WL, Qiao GM, Wang YQ, Chen J, Zhu PD | title = Progesterone receptor immunoreactivity at the maternofetal interface of first trimester pregnancy: a study of the trophoblast population | journal = Human Reproduction | volume = 11 | issue = 2 | pages = 413–9 | date = februar 1996 | pmid = 8671234 | doi = 10.1093/humrep/11.2.413 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Thénot S, Henriquet C, Rochefort H, Cavaillès V | title = Differential interaction of nuclear receptors with the putative human transcriptional coactivator hTIF1 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-05-02_272_18/page/12062 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 18 | pages = 12062–8 | date = maj 1997 | pmid = 9115274 | doi = 10.1074/jbc.272.18.12062 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Jenster G, Spencer TE, Burcin MM, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Steroid receptor induction of gene transcription: a two-step model | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-07-22_94_15/page/7879 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 15 | pages = 7879–84 | date = juli 1997 | pmid = 9223281 | pmc = 21523 | doi = 10.1073/pnas.94.15.7879 | bibcode = 1997PNAS...94.7879J }} * {{cite journal | vauthors = Shanker YG, Sharma SC, Rao AJ | title = Expression of progesterone receptor mRNA in the first trimester human placenta | journal = Biochemistry and Molecular Biology International | volume = 42 | issue = 6 | pages = 1235–40 | date = septembar 1997 | pmid = 9305541 | doi = 10.1080/15216549700203701 }} * {{cite journal | vauthors = Richer JK, Lange CA, Wierman AM, Brooks KM, Tung L, Takimoto GS, Horwitz KB | title = Progesterone receptor variants found in breast cells repress transcription by wild-type receptors | url = https://archive.org/details/sim_breast-cancer-research-and-treatment_1998-04_48_3/page/231 | journal = Breast Cancer Research and Treatment | volume = 48 | issue = 3 | pages = 231–41 | date = april 1998 | pmid = 9598870 | doi = 10.1023/A:1005941117247}} * {{cite journal | vauthors = Williams SP, Sigler PB | title = Atomic structure of progesterone complexed with its receptor | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-05-28_393_6683/page/392 | journal = Nature | volume = 393 | issue = 6683 | pages = 392–6 | date = maj 1998 | pmid = 9620806 | doi = 10.1038/30775 | bibcode = 1998Natur.393..392W }} * {{cite journal | vauthors = Boonyaratanakornkit V, Melvin V, Prendergast P, Altmann M, Ronfani L, Bianchi ME, Taraseviciene L, Nordeen SK, Allegretto EA, Edwards DP | title = High-mobility group chromatin proteins 1 and 2 functionally interact with steroid hormone receptors to enhance their DNA binding in vitro and transcriptional activity in mammalian cells | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1998-08_18_8/page/4471 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 18 | issue = 8 | pages = 4471–87 | date = august 1998 | pmid = 9671457 | pmc = 109033 | doi = 10.1128/mcb.18.8.4471}} * {{cite journal | vauthors = Nawaz Z, Lonard DM, Smith CL, Lev-Lehman E, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = The Angelman syndrome-associated protein, E6-AP, is a coactivator for the nuclear hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1999-02_19_2/page/1182 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 1182–9 | date = februar 1999 | pmid = 9891052 | pmc = 116047 | doi = 10.1128/mcb.19.2.1182}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Progesterone+Receptors}} {{Transcripcijski factori}} {{Progestogenika}} == Mehanizam == [[Progesteron]] je neophodan za indukciju receptora progesterona. Kada nema hormona vezanja, [[C-kraj|karboksilni kraj]] inhibira [[Transkripcija (genetika)|transkripciju]]. Vezanje za hormon inducira strukturne promjene koje uklanjaju inhibitorno djelovanje. Antagonisti progesterona sprečavaju strukturnu rekonfiguraciju. Nakon što se progesteron veže za receptor, slijedi restrukturiranje sa [[dimer]]om i kompleks ulazi u jedro i veže se za [[DNK]]. Tamo se odvija transkripcija, što rezultira stvaranjem [[iRNK]] koja se i [[ribosom]]ima prevodi kako bi proizvela određene proteine. == Struktura == {{Pfam| Symbol = Progest_rcpt_N | Name = Progesterone receptor, N-terminal | Pfam = PF02161 | InterPro = IPR000128 | PROSITE = | PDB =}} Zajedno sa ostalim steroidnim receptorima, progesteronski receptor ima [[N-kraj]]ev regulacijski domen, [[DNK-vezujući domen]], zglobni kompartment i [[C-kraj]]ev domen vezanja [[ligand]]a. Posebna [[funkcija aktivacije transkripcije]] (TAF), nazvana TAF-3, prisutna je u progesteronskom receptoru-B, u B-uzvodnom segmentu (BUS) na aminokiselinskom kraju. Ovaj segment nije prisutan u receptoru-A. == Izoforme == {{glavni|Progesteronski receptor A|Progesteronski receptor B|Progesteronski receptor C}} Kao što se pokazalo kod [[miš]]eva s nedostatkom progesteronskog receptora, fiziološki efekti progesterona u potpunosti ovise o prisustvu ljudskog progesteronskog receptora (hPR), člana superporodice jedarnih receptora za steroidni receptor. Ljudski gen za jednu kopiju (hPR) koristi odvojene promotore i translacijska polazna mjesta za proizvodnju dvije izoforme, hPR-A i -B, koje su identične, osim dodatnih 165 [[aminokiselina]] prisutnih samo na [[N-kraj]]u hPR-B.<ref name="pmid2328727"/> Iako hPR-B dijeli mnoge važne strukturne domene s hPR-A, oni su zapravo dva funkcijski različita faktora transkripcije, koji posreduju vlastite gene za odgovor i fiziološke efekte s malim preklapanjem. Selektivna ablacija PR-A na mišjem modelu, koja je rezultirala ekskluzivnom produkcijom PR-B, neočekivano je otkrila da PR-B doprinosi, a ne inhibira, proliferaciju epitelnih ćelija, kao odgovor samo na [[estrogen]] i u prisustvu [[progesteron]]a i estrogena . Ovi rezultati sugeriraju da je u maternici izolacija PR-A neophodna da bi se suprotstavila proliferaciji izazvanoj estrogenom, kao i proliferaciji koja zavisi od PR-B. == Funkcijski polimorfizmi == U ljudskom PR genu. identificirano je šest varijabilnih mjesta, uključujući četiri polimorfizma i pet uobičajenih [[haplotip]]ova.<ref name="pmid15718480"/> Jedan polimorfizam promotorske regije, + 331G/A, stvara jedinstveno početno mjesto transkripcije. Biohemijski testovi pokazali su da polimorfizam + 331G/A povećava transkripciju gena PR, favorizujući proizvodnju hPR-B u ćelijskoj liniji karcinoma [[endometrij]]a.<ref name="pmid12218173"/> Nekoliko dosadašnjih studija nije pokazalo povezanost između gena progesteronskog receptora + 331G/A polimorfizama i karcinoma dojke ili endometrija.<ref name="pmid15184270"/><ref name="pmid16835347"/> Međutim, ovim studijama nedostajala je veličina uzorka i statistička snaga da bi se donijeli konačni zaključci zbog rijetkosti SNP + 331A. Do sada nije poznato koji su polimorfizmi ovog receptora od značaja za rak. Studija o 21 neevropskoj populaciji identifikovala je dva markera unutar PROGINS haplotipa gena PR kao pozitivne korelacije sa rakom jajnika i dojke..<ref name="ReferenceA"/> ==Ligandi== ===Agonisti=== * [[Endogen]]i [[progestogen]]i (npr., [[progesteron]]) * [[Sintetski spoj|Sintetski]] [[progestogen]]i npr. [[noretisteron]], [[levonorgestrel]], [[medroksiprogesteron-acetat]], [[megestrol-acetat]], [[didrogesteron]], [[drospirenon]]) === Mješoviti === *[[Selektivni modulator receptora progesterona]] (npr. [[ulipristal-acetat]], [[telapriston-acetat]], [[vilaprisan]], [[asoprisnil]], [[asoprisnil-ekamat]])<ref name="pmid24291072"/> ===Antagonisti=== * [[Antiprogestogen]]i (npr. [[mifepriston]], [[aglepriston]], [[onapriston]], [[lonaprisan]], [[lilopriston]], [[toripriston]])<ref name="pmid24291072" /> == Interakcije== Pokazano je da receptor za progesteron [[interakcija protein-protein|interreagira]] sa: * [[KLF9]],<ref name="pmid12672823"/> * [[korepresor-2 jedarnog receptora|korepresorom-2 jedarnog receptore]],<ref name="pmid10757795"/> i * [[UBE3A]].<ref name="pmid9891052"/> == Također pogledajte == * [[Membranski progesteronski receptor]] * [[Selektivni modulator receptora progesterona]] * [[Fitoprogestogen]] == Reference == {{refspisak | 2}} == Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Butnor KJ, Burchette JL, Robboy SJ | title = Progesterone receptor activity in leiomyomatosis peritonealis disseminata | journal = International Journal of Gynecological Pathology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 259–64 | date = juli 1999 | pmid = 12090595 | doi = 10.1097/00004347-199907000-00012 }} * {{cite journal | vauthors = Leonhardt SA, Boonyaratanakornkit V, Edwards DP | title = Progesterone receptor transcription and non-transcription signaling mechanisms | url = https://archive.org/details/steroids_2003-11_68_10-13/page/761 | journal = Steroids | volume = 68 | issue = 10–13 | pages = 761–70 | date = novembar 2003 | pmid = 14667966 | doi = 10.1016/S0039-128X(03)00129-6 }} * {{cite journal | vauthors = Conneely OM, Mulac-Jericevic B, Lydon JP | title = Progesterone-dependent regulation of female reproductive activity by two distinct progesterone receptor isoforms | url = https://archive.org/details/steroids_2003-11_68_10-13/page/771 | journal = Steroids | volume = 68 | issue = 10–13 | pages = 771–8 | date = novembar 2003 | pmid = 14667967 | doi = 10.1016/S0039-128X(03)00126-0 }} * {{cite journal | vauthors = Bagchi MK, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Ligand and DNA-dependent phosphorylation of human progesterone receptor in vitro | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 7 | pages = 2664–8 | date = april 1992 | pmid = 1557371 | pmc = 48722 | doi = 10.1073/pnas.89.7.2664 | bibcode = 1992PNAS...89.2664B }} * {{cite journal | vauthors = Kastner P, Krust A, Turcotte B, Stropp U, Tora L, Gronemeyer H, Chambon P | title = Two distinct estrogen-regulated promoters generate transcripts encoding the two functionally different human progesterone receptor forms A and B | journal = The EMBO Journal | volume = 9 | issue = 5 | pages = 1603–14 | date = maj 1990 | pmid = 2328727 | pmc = 551856 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1990.tb08280.x}} * {{cite journal | vauthors = Guiochon-Mantel A, Loosfelt H, Lescop P, Sar S, Atger M, Perrot-Applanat M, Milgrom E | title = Mechanisms of nuclear localization of the progesterone receptor: evidence for interaction between monomers | journal = Cell | volume = 57 | issue = 7 | pages = 1147–54 | date = juni 1989 | pmid = 2736623 | doi = 10.1016/0092-8674(89)90052-4 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Fernandez MD, Carter GD, Palmer TN | title = The interaction of canrenone with oestrogen and progesterone receptors in human uterine cytosol | journal = British Journal of Clinical Pharmacology | volume = 15 | issue = 1 | pages = 95–101 | date = januar 1983 | pmid = 6849751 | pmc = 1427833 | doi = 10.1111/j.1365-2125.1983.tb01470.x }} * {{cite journal | vauthors = Oñate SA, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Sequence and characterization of a coactivator for the steroid hormone receptor superfamily | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-11-24_270_5240/page/1354 | journal = Science | volume = 270 | issue = 5240 | pages = 1354–7 | date = novembar 1995 | pmid = 7481822 | doi = 10.1126/science.270.5240.1354 | bibcode = 1995Sci...270.1354O }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Beck CA, Poletti A, Edwards DP, Weigel NL | title = Identification of phosphorylation sites unique to the B form of human progesterone receptor. In vitro phosphorylation by casein kinase II | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-12-09_269_49/page/31034 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 49 | pages = 31034–40 | date = decembar 1994 | pmid = 7983041 }} * {{cite journal | vauthors = Mansour I, Reznikoff-Etievant MF, Netter A | title = No evidence for the expression of the progesterone receptor on peripheral blood lymphocytes during pregnancy | url = https://archive.org/details/sim_human-reproduction_1994-08_9_8/page/1546 | journal = Human Reproduction | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1546–9 | date = august 1994 | pmid = 7989520 | doi = 10.1093/oxfordjournals.humrep.a138746 }} * {{cite journal | vauthors = Kalkhoven E, Wissink S, van der Saag PT, van der Burg B | title = Negative interaction between the RelA(p65) subunit of NF-kappaB and the progesterone receptor | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 11 | pages = 6217–24 | date = mart 1996 | pmid = 8626413 | doi = 10.1074/jbc.271.11.6217 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Wang JD, Zhu JB, Fu Y, Shi WL, Qiao GM, Wang YQ, Chen J, Zhu PD | title = Progesterone receptor immunoreactivity at the maternofetal interface of first trimester pregnancy: a study of the trophoblast population | journal = Human Reproduction | volume = 11 | issue = 2 | pages = 413–9 | date = februar 1996 | pmid = 8671234 | doi = 10.1093/humrep/11.2.413 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Thénot S, Henriquet C, Rochefort H, Cavaillès V | title = Differential interaction of nuclear receptors with the putative human transcriptional coactivator hTIF1 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 18 | pages = 12062–8 | date = maj 1997 | pmid = 9115274 | doi = 10.1074/jbc.272.18.12062 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Jenster G, Spencer TE, Burcin MM, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = Steroid receptor induction of gene transcription: a two-step model | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 15 | pages = 7879–84 | date = juli 1997 | pmid = 9223281 | pmc = 21523 | doi = 10.1073/pnas.94.15.7879 | bibcode = 1997PNAS...94.7879J }} * {{cite journal | vauthors = Shanker YG, Sharma SC, Rao AJ | title = Expression of progesterone receptor mRNA in the first trimester human placenta | journal = Biochemistry and Molecular Biology International | volume = 42 | issue = 6 | pages = 1235–40 | date = septembar 1997 | pmid = 9305541 | doi = 10.1080/15216549700203701 }} * {{cite journal | vauthors = Richer JK, Lange CA, Wierman AM, Brooks KM, Tung L, Takimoto GS, Horwitz KB | title = Progesterone receptor variants found in breast cells repress transcription by wild-type receptors | url = https://archive.org/details/sim_breast-cancer-research-and-treatment_1998-04_48_3/page/231 | journal = Breast Cancer Research and Treatment | volume = 48 | issue = 3 | pages = 231–41 | date = april 1998 | pmid = 9598870 | doi = 10.1023/A:1005941117247}} * {{cite journal | vauthors = Williams SP, Sigler PB | title = Atomic structure of progesterone complexed with its receptor | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-05-28_393_6683/page/392 | journal = Nature | volume = 393 | issue = 6683 | pages = 392–6 | date = maj 1998 | pmid = 9620806 | doi = 10.1038/30775 | bibcode = 1998Natur.393..392W }} * {{cite journal | vauthors = Boonyaratanakornkit V, Melvin V, Prendergast P, Altmann M, Ronfani L, Bianchi ME, Taraseviciene L, Nordeen SK, Allegretto EA, Edwards DP | title = High-mobility group chromatin proteins 1 and 2 functionally interact with steroid hormone receptors to enhance their DNA binding in vitro and transcriptional activity in mammalian cells | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 18 | issue = 8 | pages = 4471–87 | date = august 1998 | pmid = 9671457 | pmc = 109033 | doi = 10.1128/mcb.18.8.4471}} * {{cite journal | vauthors = Nawaz Z, Lonard DM, Smith CL, Lev-Lehman E, Tsai SY, Tsai MJ, O'Malley BW | title = The Angelman syndrome-associated protein, E6-AP, is a coactivator for the nuclear hormone receptor superfamily | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 2 | pages = 1182–9 | date = februar 1999 | pmid = 9891052 | pmc = 116047 | doi = 10.1128/mcb.19.2.1182}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Progesterone+Receptors}} {{Transcripcijski factori}} {{Progestogenika}} [[Kategorija:Unutarćelijski receptori]] [[Kategorija:REceptori]] [[Kategorija:Gestogeni]] [[Kategorija:Transkripcijski faktori]] [[Kategorija:Receptori]] odunqhhhx8exgxfxrron4tfy80dyewe Spisak predsjednika Republike Srpske 0 477182 3932287 3902127 2026-09-30T21:36:35Z Bakir123 110053 /* Spisak */ 3932287 wikitext text/x-wiki {{Politika Republike Srpske}} Spisak [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]] u periodu od 7. aprila 1992. do danas. == Spisak == <onlyinclude>{| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! rowspan="2" |# ! rowspan="2" |Slika ! rowspan="2" |Ime i prezime<br>{{Malo|(rođenje–smrt)}} ! colspan="3" |Mandat ! rowspan="2" |Stranka ! rowspan="2" |Izbori |- !Od !Do !Trajanje |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}; color:white;" | 1. |[[Datoteka:Evstafiev-Radovan_Karadzic_3MAR94.jpg|90px]] |{{Sort|Karadžić|[[Radovan Karadžić]]}}<br>{{Malo|(r. 1945)}} |7. april 1992. |19. juli 1996. |4 godine i 103 dana |[[Srpska demokratska stranka|SDS]] |'''—''' |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}; color:white;" | 2. | rowspan="2" |[[Datoteka:Biljana_Plavsic.JPG|90px]] | rowspan="2" |{{Sort|Plavšić|[[Biljana Plavšić]]}}<br>{{Malo|(r. 1930)}} | rowspan="2" |19. juli 1996. | rowspan="2" |4. novembar 1998. | rowspan="2" |2 godine i 108 dana |[[Srpska demokratska stranka|SDS]]<br>{{Malo|(do 1997.)}} | rowspan="2" |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - predsjednik Republike Srpske|1996.]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNS RS|tamno|BS}}; color:white;" | |[[Srpski narodni savez Republike Srpske|SNS]]<br>{{Malo|(od 1997.)}} |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SRS RS|tamno|BS}}; color:white;" |3. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|90px]] |{{Sort|Poplašen|[[Nikola Poplašen]]}}<br>{{Malo|(r. 1951)}} |4. novembar 1998. |2. septembar 1999.{{Efn|Smijenjen odlukom [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika]] u [[Bosna i Hercegovina|BiH]] [[Carlos Westendorp]]a 5. marta 1999; uklanjanje sprovedeno 2. septembra 1999.|naziv=Poplašen|grupa=lower-alpha}} |302 dana |[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|SRS]] |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - predsjednik Republike Srpske|1998.]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SP|tamno|BS}}; color:white;" |'''—''' |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|90px]] |{{Sort|Đokić|[[Petar Đokić]]}}<br>{{Malo|(r. 1961)}} |2. septembar 1999. |26. januar 2000. |146 dana |[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]] |{{Malo|''Vršilac dužnosti{{Efn|[[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske]] koji je vršio dužnost [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednika]].|naziv=Predsjednik NSRS|grupa=lower-alpha}}''}} |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}; color:white;" |4. |[[Datoteka:Mirko Šarović (cropped).jpg|90px]] |{{Sort|Šarović|[[Mirko Šarović]]}}<br>{{Malo|(r. 1956)}} |26. januar 2000.{{Efn|[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visoki predstavnik]] u [[Bosna i Hercegovina|BiH]] ga nije priznao za predsjednika do 16. decembra 2000.|naziv=Šarović|grupa=lower-alpha}} |28. novembar 2002. |2 godine i 306 dana | rowspan="2" |[[Srpska demokratska stranka|SDS]] |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - predsjednik Republike Srpske|2000.]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}; color:white;" |5. |[[Datoteka:Dragan_Čavić_cropped.jpg|90px]] |{{Sort|Čavić|[[Dragan Čavić]]}}<br>{{Malo|(r. 1958)}} |28. novembar 2002. |9. novembar 2006. |3 godine i 346 dana |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - predsjednik Republike Srpske|2002.]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}; color:white;" |6. |[[Datoteka:Milan Jelić.png|90px]] |{{Sort|Jelić|[[Milan Jelić]]}}<br>{{Malo|(1966 – 2007)}} |9. novembar 2006. |30. septembar 2007.{{Efn|[[Milan Jelić]] umro je za vrijeme mandata od srčanog udara.<ref>{{Cite web|url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2007&mm=09&dd=30&nav_category=167&nav_id=265752|title=Preminuo predsednik RS Milan Jelić|website=B92.net|language=sr-Latn-RS|access-date=7. 5. 2021}}</ref>|naziv=MJ|grupa=lower-alpha}} |325 dana | rowspan="10" |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - predsjednik Republike Srpske|2006.]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}; color:white;" |'''—''' |[[Datoteka:Igor_Radojicic_Crop.jpg|90px]] |{{Sort|Radojičić|[[Igor Radojičić]]}}<br>{{Malo|(r. 1966)}} |30. septembar 2007. |9. decembar 2007. |70 dana |{{Malo|''Vršilac dužnosti{{Efn|[[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske]] koji je vršio dužnost [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednika]].|naziv=Predsjednik NSRS|grupa=lower-alpha}}''}} |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}; color:white;" |7. |[[Datoteka:Rajko Kuzmanović 2010 (cropped).jpeg|90px]] |{{Sort|Kuzmanović|[[Rajko Kuzmanović]]}}<br>{{Malo|(r. 1931)}} |9. decembar 2007. |15. novembar 2010. |2 godine i 341 dan |[[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2007.|2007.]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}; color:white;" rowspan="2" |8. | rowspan="2" |[[Datoteka:Milorad_Dodik_(cropped).jpg|90px]] | rowspan="2" |{{Sort|Dodik|[[Milorad Dodik]]}}{{Malo|<br>(r. 1959)}} | rowspan="2" |15. novembar 2010. | rowspan="2" |19. novembar 2018. | rowspan="2" |8 godina i 4 dana |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - predsjednik Republike Srpske|2010.]] |- |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - predsjednik Republike Srpske|2014.]] |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}; color:white;" |9. |[[Datoteka:Željka Cvijanović, 2018 (cropped).jpg|90px]] |{{Sort|Cvijanović|[[Željka Cvijanović]]}}<br>{{Malo|(r. 1967)}} |19. novembar 2018. |15. novembar 2022. |3 godine i 361 dan |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - predsjednik Republike Srpske|2018.]] |- ! rowspan="2" style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}; color:white;" |(8.) | rowspan="2" |[[Datoteka:Milorad Dodik 2026 (cropped).jpg|90px]] | rowspan="2" |{{Sort|Dodik|[[Milorad Dodik]]}}{{Malo|<br>(r. 1959)}} | rowspan="2" |15. novembar 2022. |12. juni 2025.{{Efn|[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija BiH]] je 6. augusta 2025. donijela odluku o ukidanju mandata Miloradu Dodiku. Prestanak mandata označen je kao 12. juni 2025, jer je tog dana presuda [[Sud Bosne i Hercegovine|Suda BiH]] postala pravosnažna. Žalbu na tu odluku je 18. augusta 2025. Apelaciono odjeljenje Suda BiH odbilo kao neosnovanu, čime je odluka CIK-a postala pravosnažna.<ref name="RS MD">{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/procitajte-kompletnu-odluku-suda-bih-ovo-je-presuda-milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-rs/602176|title=Pročitajte kompletnu odluku Suda BiH: Ovo je presuda - Milorad Dodik više nije predsjednik RS|date=18. 8. 2025|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=18. 8. 2025}}</ref><ref name="AO Sud BiH">{{Cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/ODLUKA%20SUDA%20BIH%20POVODOM%20%C5%BDALBE%20MILORADA%20DODIKA%20NA%20ODLUKU%20CIK-A|title=ODLUKA SUDA BIH POVODOM ŽALBE MILORADA DODIKA NA ODLUKU CIK-A|website=www.sudbih.gov.ba|language=en|access-date=18. 8. 2025}}</ref>|naziv=Prekid mandata|grupa=lower-alpha}} |2 godine i 210 dana | rowspan="2" |[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - predsjednik Republike Srpske|2022.]] |- |18. oktobar 2025.{{Efn|[[Narodna skupština Republike Srpske]] izglasala je 18. oktobra 2025. [[Ana Trišić-Babić|Anu Tršić-Babić]] kao vršioca dužnosti Predsjednika. do preuzimanja mandata pobjednika na [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2025.|prijevremenim izborima 2025]].|naziv=ATB|grupa=lower-alpha}} |2 godine i 337 dana |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}; color:white;" |— |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|90px]] |{{Sort|Babić|[[Ana Trišić-Babić]]}}<br>{{Malo|(r. 1967)}} |18. oktobar 2025. |17. februar 2026. |122 dana |{{Malo|''Vršilac dužnosti''{{Efn|naziv=ATB}}}} |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}; color:white;" |10. |[[Datoteka:Siniša Karan (2026-05-09) (cropped).jpg|90px]] |{{Sort|Karan|[[Siniša Karan]]}}<br>{{Malo|(r. 1967)}} |17. februar 2026. |''trenutno'' |{{ayd|2026|02|17}} |[[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2025.|2025.]] |}</onlyinclude> == Vremenska linija == {{#tag:timeline| ImageSize = width:950 height:auto barincrement:15 PlotArea = top:10 bottom:80 right:100 left:20 AlignBars = late DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/1992 till:{{#time:d/m/Y}} TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMinor = unit:year increment:3 start:1992 ScaleMajor = unit:year increment:3 start:1992 Colors = id:sds value:rgb(0.220,0.396,0.612) legend:SDS id:sns value:rgb(0.471,0.000,0.471) legend:SNS id:srs value:rgb(0.031,0.271,0.482) legend:SRS id:snsd value:rgb(0.769,0.000,0.000) legend:SNSD id:sp value:rgb(0.999,0.333,0.333) legend:SP Legend = columns:1 left:205 top:35 columnwidth:75 TextData = pos:(20,40) textcolor:black fontsize:M text:"Političke stranke:" BarData = barset:PM bar:Karadžić bar:Plavšić bar:Poplašen bar:Đokić bar:Šarović bar:Čavić bar:Jelić bar:Radojičić bar:Kuzmanović bar:Dodik bar:Cvijanović bar:Trišić-Babić bar:Karan PlotData = width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:PM bar:Karadžić from: 07/04/1992 till: 19/07/1996 color:sds text:"[[Radovan Karadžić|Karadžić]]" fontsize:10 bar:Plavšić from: 19/07/1996 till: 01/07/1997 color:sds from: 01/07/1997 till: 04/11/1998 color:sns text:"[[Biljana Plavšić|Plavšić]]" fontsize:10 bar:Poplašen from: 04/11/1998 till: 02/09/1999 color:srs text:"[[Nikola Poplašen|Poplašen]]" fontsize:10 bar:Đokić from: 02/09/1999 till: 26/01/2000 color:sp text:"[[Petar Đokić|Đokić]] (v.d.)" fontsize:10 bar:Šarović from: 26/01/2000 till: 28/11/2002 color:sds text:"[[Mirko Šarović|Šarović]]" fontsize:10 bar:Čavić from: 28/11/2002 till: 09/11/2006 color:sds text:"[[Dragan Čavić|Čavić]]" fontsize:10 bar:Jelić from: 09/11/2006 till: 30/09/2007 color:snsd text:"[[Milan Jelić|Jelić]]" fontsize:10 bar:Radojičić from: 30/09/2007 till: 09/12/2007 color:snsd text:"[[Igor Radojičić|Radojičić]] (v.d.)" fontsize:10 bar:Kuzmanović from: 09/12/2007 till: 15/11/2010 color:snsd text:"[[Rajko Kuzmanović|Kuzmanović]]" fontsize:10 bar:Dodik from: 15/11/2010 till: 19/11/2018 color:snsd from: 15/11/2022 till: 18/10/2025 color:snsd text:"[[Milorad Dodik|Dodik]]" fontsize:10 bar:Cvijanović from: 19/11/2018 till: 15/11/2022 color:snsd text:"[[Željka Cvijanović|Cvijanović]]" fontsize:10 bar:Trišić-Babić from: 18/10/2025 till: 17/02/2026 color:snsd text:"[[Ana Trišić-Babić|Trišić-Babić]] (v.d.)" fontsize:10 bar:Karan from: 17/02/2026 till: end color:snsd text:"[[Siniša Karan|Karan]]" fontsize:10 }} == Standarde == <gallery class="center"> Datoteka:Flag of the President of Republika Srpska (1995–2007).svg|Bivša standarda predsjednika Republike Srpske (1995–2007). Datoteka:Flag of the President of Republika Srpska.svg|Trenutna standarda predsjednika Republike Srpske (od 2007). </gallery> == Napomene == {{Spisaknapomena}} == Također pogledajte == * [[Predsjednik Republike Srpske]] * [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednik Republike Srpske]] * [[Predsjednik Vlade Republike Srpske]] * [[Predsjednik Narodne skupštine Republike Srpske]] == Reference == {{Refspisak}} {{Predsjednici Republike Srpske}} [[Kategorija:Institucije Republike Srpske|Predsjednik Republike Srpske]] [[Kategorija:Predsjednici Republike Srpske|*]] gpt7rffwtcs1h7mi4l1jqt7ivay65f8 Sevlid Hurtić 0 496661 3933570 3775804 2026-10-01T05:09:23Z ~2026-52786-69 186323 Odlomak Skandali sa referencama i linkovima. 3933570 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Sevlid Hurtić | slika = Sevlid Hurtić.jpg | tekst = | redoslijed = [[Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine|Ministar za ljudska prava i izbjeglice]] | vrijeme_na_vlasti = 25. januar 2023 – | prethodnik = [[Miloš Lučić]] | nasljednik = | redoslijed2 = | vrijeme_na_vlasti2 = | prethodnik2 = | nasljednik2 = | redoslijed3 = | vrijeme_na_vlasti3 = | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = 1970. | mjesto_rođenja = [[Doboj]], [[SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | puno_ime = | nacionalnost = | etnicitet = | politička_stranka = [[Bosanskohercegovački zeleni|BH Zeleni]] | supruga = | supružnik = | djeca = | obrazovanje = | vjera = | potpis = | veb-sajt = }} '''Sevlid Hurtić''' (rođen 1970) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] političar na funkciji [[Ministarstvo za ljudska prava i izbjeglice Bosne i Hercegovine|ministra za ljudska prava i izbjeglice]] od januara 2023. u okviru [[Saziv Vijeća ministara Bosne i Hercegovine (Borjana Krišto)|Saziva vijeća ministara Borjane Krišto]]. Osnivač je i predsjednik Bosanskohercegovačkih zelenih (BH Zeleni), kao i član koalicije Pokret za državu, predstavljajući je u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (NSRS).<ref name=":0">{{Cite news|date=11. 1. 2023|title=Ko je Sevlid Hurtić, kandidat za ministra za ljudska prava i izbjeglice|work=[[Dnevni avaz]]|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/800342/ko-je-sevlid-hurtic-kandidat-za-ministra-za-ljudska-prava-i-izbjeglice|access-date=5. 2. 2023}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ovčina|first=A.|date=11. 1. 2023|title=Sevlid Hurtić za "Avaz": Kandidat sam za ministra u Vijeću ministara BiH|work=[[Dnevni avaz]]|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/800472/sevlid-hurtic-za-avaz-kandidat-sam-za-ministra-u-vijecu-ministara-bih|access-date=5. 2. 2023}}</ref> == Karijera == Rođen je u [[Doboj]]u 1970, gdje je završio osnovnu i srednju školu. Diplomski studij ekonomije završio je 2015, a doktorirao 2019.<ref name=":0" /> Bio je ministar trgovine i turizma u [[Vlada Republike Srpske|Vladi Republike Srpske]].<ref name=":0" /> Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|opštim izborima 2018. godine]] podnio je pravne pritužbe zbog statistike u glasačkim mjesta 1 i 2 izborne jedinice 5 Doboj, gdje nije osvojio ni jedan glas, uprkos tome što su tamo moguće za njega glasali članovi stranke i simpatizeri.<ref>{{Cite news|last=Čalić|first=H.|date=13. 10. 2018|title=Sevlid Hurtić glasao za sebe, a nije dobio nijedan glas|work=[[Dnevni avaz]]|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/422207/sevlid-hurtic-glasao-za-sebe-a-nije-dobio-nijedan-glas|access-date=5. 2. 2022}}</ref> Dana 11. marta 2021. izabran je za predsjednika Gradskog vijeća Doboja, kao član koalicije "Doboj u srcu".<ref>{{Cite news|date=11. 3. 2021|title=Konstituirana Skupština grada Doboja: Predsjednik Sevlid Hurtić iz Koalicije "Doboj u srcu"|work=[[Dnevni avaz]]|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/636852/konstituirana-skupstina-grada-doboja-predsjednik-sevlid-hurtic-iz-koalicije-doboj-u-srcu|access-date=5. 2. 2023}}</ref> Koaliciju su činili Nezavisna lista Doboj - Sevlid Hurtić (sada BH Zeleni), [[Demokratska fronta|DF]], [[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine|SBB]], te nekoliko nezavisnih kandidata.<ref>{{Cite news|last=Jamaković|first=A.|date=23. 2. 2021|title=Čavka za "Avaz": Koalicija "Doboj u srcu" činit će najsnažniji probosanski faktor u Skupštini Grada|work=[[Dnevni avaz]]|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/632963/cavka-za-avaz-koalicija-doboj-u-srcu-cinit-ce-najsnazniji-probosanski-faktor-u-skupstini-grada|access-date=5. 2. 2022}}</ref> Stranke [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] i [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP]] predložile su ga 11. januara 2023. za mjesto ministra za ljudska prava i izbjeglice.<ref>{{Cite news|date=11. 1. 2023|title=SNSD i SDP usaglasili: Sevlid Hurtić predložen za ministra za ljudska prava i izbjeglice!|work=[[Dnevni avaz]]|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/800314/snsd-i-sdp-usaglasili-sevlid-hurtic-predlozen-za-ministra-za-ljudska-prava-i-izbjeglice|access-date=5. 2. 2023}}</ref> Vlasnik je firme Nam d.o.o.<ref name=":0" /> == Skandali == U januaru 2025. prilikom službenog putovanja u Ženevu, Hurtić je u delegaciji, pored vozača, poveo osam uposlenika Ministarstva za ljudska prava i izbjeglice te tri osobe zadužene za osiguranje. Nakon dana provedenog u Ženevi Hurtić se uputio u Chamonix na Mont Blancu, sa šefom kabineta, tri osobe iz osiguranja i vozačem gdje su u hotelu proveli četiri dana.<ref>{{Cite web|url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/ministar-sevlid-hurtic-vodi-12-osoba-u-zenevu-a-sestero-u-planinski-raj-chamonix/3405388/|title=Ministar Sevlid Hurtić vodi 12 osoba u Ženevu, a šestero u “planinski raj” Chamonix!?|last=Dučić|first=Amil|date=2025-01-22|website=Fokus.ba|language=bs-BA|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://interview.ba/privatno-o-trosku-drzave-hurtic-sa-suprugom-otputovao-u-austriju-prate-ih-sluzbeni-tjelohranitelji/|title=PRIVATNO - O TROŠKU DRŽAVE: Hurtić sa suprugom otputovao u Austriju, prate ih službeni tjelohranitelji|last=Kurt|first=Senka|date=2025-04-29|website=Interview.ba|language=en-US|access-date=2026-10-01}}</ref> Tokom istrage o zlostavljanju maloljetnica od strane policijskih službenika i rukovodilaca u Tuzlanskom Kantonu,<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/tuzlanski-kanton-policija-hapsenje-prostiucija-maloljetnice/|title=Skandal u TK: Policijski službenici i rukovodioci uhapšeni zbog sumnje u iskorištavanje maloljetnica|date=2025-10-29|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-10-01}}</ref> u oktobru 2025 u javnost je procurila fotografija Hurtića u društvu sa prvoosumnjičenim policajcem Besimom Kopićem - što je Hurtić objasnio tvrdnjom da je fotografija nastala "kada nije bilo istrage".<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/1004021/hurtic-o-fotografiji-s-uhapsenim-inspektorom-iz-kalesije-nastala-u-periodu-kada-nije-bilo-istrage-jurisic-se-bavi-podmetanjima|title=Hurtić o fotografiji s uhapšenim inspektorom iz Kalesije: Nastala u periodu kada nije bilo istrage, Jurišić se bavi podmetanjima|date=2025-10-31|website=Dnevni avaz|language=hr|access-date=2026-10-01}}</ref> 3. novembra 2025, Hurtić je novčano kažnjen, nakon što je Povjerenstvo za odlučivanje o sukobu interesa u institucijama BiH utvrdilo da je Hurtić, kao ministar za ljudska prava i izbjeglice BiH, bio u sukobu interesa. Sukob interesa je nastao tokom 2023. godine, jer je izdavačka kuća "NAM" d.o.o. iz Tuzle, u vlasništvu Hurtića, sklapalo ugovore i poslovala s institucijama finansiranim iz budžeta, dobivši dva tendera u iznosu od preko 1,4 miliona KM.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/ministrovoj-firmi-milioni-od-drzave-hurtic-kaznjen-zbog-sukoba-interesa/|title=Ministrovoj firmi milioni od države: Hurtić kažnjen zbog sukoba interesa|date=2025-11-05|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-10-01}}</ref> Budući da je u međuvremenu došlo do izmjena zakona i formiranja nove Komisije za odlučivanje o sukobu interesa, postupak protiv Hurtića nije pokretan sve do 2025, iako je prijava podnešena 2023.<ref>{{Cite web|url=https://transparentno.ba/2023/10/19/privatna-firma-ministra-selvida-hurtica-dobila-preko-14-miliona-km-na-dva-tendera-ti-bih-prijavio-slucaj-komisiji-za-odlucivanje-o-sukobu-interesa/|title=Privatna firma ministra Sevlida Hurtića dobila preko 1,4 miliona KM na dva tendera. TI BiH prijavio slučaj Komisiji za odlučivanje o sukobu interesa|last=Transparentno|date=2023-10-19|website=TransparentnoBa|language=bs-BA|access-date=2026-10-01}}</ref> Tokom tog perioda, poslovi iz dobijenih tendera su prebačeni na firmu "Suton print" iz Širokog Brijega, no izdavač udžbenika iz tendera je i dalje ostala Hurtićeva firma "NAM" d.o.o. - zbog čega je Transparency International u BiH podnio Komisiji za odlučivanje o sukobu interesa još jednu prijavu protiv Hurtića. Hurtić je novčano kažnjen "umanjenjem dijela plaće u sljedećim mjesecima".<ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/vijesti/politika/ministrovoj-firmi-milijuni-od-drzave-hurtic-kaznjen-zbog-sukoba-interesa/539065|title=Ministrovoj firmi milijuni od države: Hurtić kažnjen zbog sukoba interesa|last=Bljesak.info|date=2025-11-05|website=Bljesak.info|language=hr-HR|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://etto.ba/clanak/ministar-sevlid-hurti%C4%87-ka%C5%BEnjen-zbog-poslovanja-vlastite-firme-s-institucijama-bih|title=Ministar Sevlid Hurtić kažnjen zbog poslovanja vlastite firme s institucijama BiH|website=etto.ba|language=bs-BA|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://transparentno.ba/2025/11/05/nakon-prijave-ti-bih-a-hurtic-kaznjen-zbog-sukoba-interesa-upucena-jos-jedna-prijava-zbog-pokusaja-izbjegavanja-zakonskih-ogranicenja/|title=Nakon prijave TI BiH-a Hurtić kažnjen zbog sukoba interesa. Upućena još jedna prijava zbog pokušaja izbjegavanja zakonskih ograničenja|last=Transparentno|date=2025-11-05|website=TransparentnoBa|language=bs-BA|access-date=2026-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thebosniatimes.ba/98142/korupcija-za-pocetnike-drzavni-ministar-hurtic-se-obogatio-na-prvacicima/|title=KORUPCIJA ZA POČETNIKE: Državni ministar Hurtić se obogatio na prvačićima|date=2025-06-13|website=The Bosnia Times|language=bs-BA|access-date=2026-10-01}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Četrnaesti saziv Vijeća ministara Bosne i Hercegovine}} {{DEFAULTSORT:Hurtić, Sevlid}} [[Kategorija:Biografije, Doboj]] [[Kategorija:Rođeni 1970.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Bosanskohercegovačkih zelenih]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Živi ljudi]] tc8mrj6b98fztyjxhjnpjt9lzii9yyn APAF1 0 497708 3933618 3931198 2026-10-01T11:12:46Z Animalsandpets1 168970 Ispravka nepravilno napisanih riječi 3933618 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Apoptotski faktor aktiviranja proteaze 1''', također poznat kao '''APAF1''', je ljudski homolog CED-4 gena ''[[C. elegans]]''. To je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''APAF1''' sa [[hromosom 12|hromosoma 12]].<ref name="entrez"/><ref name="pmid9267021">{{cite journal | vauthors = Zou H, Henzel WJ, Liu X, Lutschg A, Wang X | title = Apaf-1, a human protein homologous to C. elegans CED-4, participates in cytochrome c-dependent activation of caspase-3 | url = https://archive.org/details/cell_1997-08-08_90_3/page/405 | journal = Cell | volume = 90 | issue = 3 | pages = 405–13 | date = Aug 1997 | pmid = 9267021 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80501-2 | s2cid = 18105320 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid10702682">{{cite journal | vauthors = Kim H, Jung YK, Kwon YK, Park SH | title = Assignment of apoptotic protease activating factor-1 gene (APAF1) to human chromosome band 12q23 by fluorescence in situ hybridization | journal = Cytogenetics and Cell Genetics | volume = 87 | issue = 3–4 | pages = 252–3 | year = 1999 | pmid = 10702682 | doi = 10.1159/000015436 | s2cid = 10377371 }}</ref> == Funkcija == Protein je identifikovan u laboratoriji [[Xiaodong Wang|Xiaodonga Wanga]] kao aktivator kaspaze-3 u prisustvu [[citohrom c|citohroma C]] i dATP.<ref name="pmid9390557"/> Ovaj gen kodira [[citoplazma]]tski protein koji čini jedno od centralnih čvorišta u regulatornoj mreži [[apoptoza]]. Ovaj protein sadrži (sa [[N terminal]]a) domen za regrutaciju [[kaspaza|kaspaznog]] ([[CARD domen|CARD]]), [[ATPaza|ATPazni]] domen (NB-ARC), nekoliko kratkih spiralnih domena i zatim nekoliko kopija domena zvanog [[WD40 ponavljanje]]. Nakon vezivanja [[citohrom c|citohroma c]] i [[dezoksiadenozin-trifosfat|dATP]], ovaj protein formira oligomerni [[apoptosom]]. Apoptosom veže i cijepa [[Prokaspaza-9|prokaspazni-9]] protein, oslobađajući njegov zreli, aktivirani oblik. O preciznom mehanizmu za ovu reakciju se još uvijek raspravlja iako rad koji je objavio [[Guy Salvesen]] sugerira da apoptosom može inducirati dimerizaciju [[kaspaza-9]] i naknadnu [[autokataliza|autokatalizu]].<ref name="pmid16630894">{{cite journal | vauthors = Pop C, Timmer J, Sperandio S, Salvesen GS | title = The apoptosome activates caspase-9 by dimerization | journal = Molecular Cell | volume = 22 | issue = 2 | pages = 269–75 | date = Apr 2006 | pmid = 16630894 | doi = 10.1016/j.molcel.2006.03.009 | doi-access = free }}</ref> Aktivirana kaspaza-9 stimulira kaspaznu kaskadu koja vodi ćeliju u apoptozu. [[Alternativna prerada]] rezultira u nekoliko [[varijante transkripta|varijanti transkripta]] koje kodiraju različite [[izoforme]].<ref name="entrez">{{Cite web| title = Entrez Gene: APAF1 apoptotic peptidase activating factor 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=317| access-date = }}</ref> == Struktura == Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 1.248 [[aminokiselina]], a [[Jedinica atomske mase|molekulska težina]] 141.840 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="entrez"/> APAF1 sadrži [[CARD domen]] sa motivom [[Beta-list|grčkog ključa]] koji se sastoji od šest spirala, domena Rossmanovog nabora za vezivanje [[nukleotid]]a, kratkog spiralnog motiva i domene krilate spirale.<ref name="pmid15829969">{{cite journal | vauthors = Riedl SJ, Li W, Chao Y, Schwarzenbacher R, Shi Y | title = Structure of the apoptotic protease-activating factor 1 bound to ADP | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-04-14_434_7035/page/926 | journal = [[Nature]] | volume = 434 | issue = 7035 | pages = 926–33 | date = Apr 2005 | pmid = 15829969 | doi = 10.1038/nature03465 | bibcode = 2005Natur.434..926R | s2cid = 4355459 }}</ref> [[slika:177-Apoptosomes human apoptosome.png|500px|Struktura apoptosomskog kompleksa]] == Interakcije == Pokazalo se da je APAF1 [[interakcija protein-protein|u interakciji]] sa: * [[APIP]],<ref name = pmid15262985/> * [[BCL2-liki 1 ]]<ref name = pmid9539746/><ref name = pmid9488720/> * [[Kaspaza-9]],<ref name = pmid9390557>{{cite journal | vauthors = Li P, Nijhawan D, Budihardjo I, Srinivasula SM, Ahmad M, Alnemri ES, Wang X | title = Cytochrome c and dATP-dependent formation of Apaf-1/caspase-9 complex initiates an apoptotic protease cascade | journal = Cell | volume = 91 | issue = 4 | pages = 479–89 | date = Nov 1997 | pmid = 9390557 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)80434-1| s2cid = 14321446 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid15262985>{{cite journal | vauthors = Cho DH, Hong YM, Lee HJ, Woo HN, Pyo JO, Mak TW, Jung YK | title = Induced inhibition of ischemic/hypoxic injury by APIP, a novel Apaf-1-interacting protein | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 38 | pages = 39942–50 | date = Sep 2004 | pmid = 15262985 | doi = 10.1074/jbc.M405747200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid9539746>{{cite journal | vauthors = Hu Y, Benedict MA, Wu D, Inohara N, Núñez G | title = Bcl-XL interacts with Apaf-1 and inhibits Apaf-1-dependent caspase-9 activation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 8 | pages = 4386–91 | date = Apr 1998 | pmid = 9539746 | pmc = 22498 | doi = 10.1073/pnas.95.8.4386| bibcode = 1998PNAS...95.4386H | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid9488720>{{cite journal | vauthors = Pan G, O'Rourke K, Dixit VM | title = Caspase-9, Bcl-XL, and Apaf-1 form a ternary complex | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 273 | issue = 10 | pages = 5841–5 | date = Mar 1998 | pmid = 9488720 | doi = 10.1074/jbc.273.10.5841| doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11113115/> * [[HSPA4]],<ref name = pmid10934467>{{cite journal | vauthors = Saleh A, Srinivasula SM, Balkir L, Robbins PD, Alnemri ES | title = Negative regulation of the Apaf-1 apoptosome by Hsp70 | journal = Nature Cell Biology | volume = 2 | issue = 8 | pages = 476–83 | date = Aug 2000 | pmid = 10934467 | doi = 10.1038/35019510 | s2cid = 20374981 }}</ref> i * [[NLRP1]].<ref name = pmid11113115>{{cite journal | vauthors = Chu ZL, Pio F, Xie Z, Welsh K, Krajewska M, Krajewski S, Godzik A, Reed JC | title = A novel enhancer of the Apaf1 apoptosome involved in cytochrome c-dependent caspase activation and apoptosis | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 12 | pages = 9239–45 | date = Mar 2001 | pmid = 11113115 | doi = 10.1074/jbc.M006309200 | doi-access = free }}</ref> == Reference == {{refspisak|33em}} {{-}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gene info|APAF1}} * {{PDBe-KB2|O14727|Apoptotic protease-activating factor 1}} == Dopunska literatura == {{Refbegin|33em}} * {{cite journal | vauthors = Smith TF, Gaitatzes C, Saxena K, Neer EJ | title = The WD repeat: a common architecture for diverse functions | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1999-05_24_5/page/181 | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 24 | issue = 5 | pages = 181–5 | date = maj 1999 | pmid = 10322433 | doi = 10.1016/S0968-0004(99)01384-5 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = van Oirschot JT | title = Diva vaccines that reduce virus transmission | journal = Journal of Biotechnology | volume = 73 | issue = 2–3 | pages = 195–205 | date = Aug 1999 | pmid = 10486928 | doi = 10.1016/S0168-1656(99)00121-2 }} * {{cite journal | vauthors = Nakajima D, Okazaki N, Yamakawa H, Kikuno R, Ohara O, Nagase T | title = Construction of expression-ready cDNA clones for KIAA genes: manual curation of 330 KIAA cDNA clones | journal = DNA Research | volume = 9 | issue = 3 | pages = 99–106 | date = Jun 2002 | pmid = 12168954 | doi = 10.1093/dnares/9.3.99 | citeseerx = 10.1.1.500.923 }} * {{cite journal | vauthors = Campioni M, Santini D, Tonini G, Murace R, Dragonetti E, Spugnini EP, Baldi A | title = Role of Apaf-1, a key regulator of apoptosis, in melanoma progression and chemoresistance | journal = Experimental Dermatology | volume = 14 | issue = 11 | pages = 811–8 | date = Nov 2005 | pmid = 16232302 | doi = 10.1111/j.1600-0625.2005.00360.x | s2cid = 45588573 }} * {{cite journal | vauthors = Zou H, Henzel WJ, Liu X, Lutschg A, Wang X | title = Apaf-1, a human protein homologous to C. elegans CED-4, participates in cytochrome c-dependent activation of caspase-3 | journal = Cell | volume = 90 | issue = 3 | pages = 405–13 | date = Aug 1997 | pmid = 9267021 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80501-2 | s2cid = 18105320 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Li P, Nijhawan D, Budihardjo I, Srinivasula SM, Ahmad M, Alnemri ES, Wang X | title = Cytochrome c and dATP-dependent formation of Apaf-1/caspase-9 complex initiates an apoptotic protease cascade | url = https://archive.org/details/cell_1997-11-14_91_4/page/479 | journal = Cell | volume = 91 | issue = 4 | pages = 479–89 | date = Nov 1997 | pmid = 9390557 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80434-1 | s2cid = 14321446 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Ishikawa K, Nagase T, Nakajima D, Seki N, Ohira M, Miyajima N, Tanaka A, Kotani H, Nomura N, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. VIII. 78 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Research | volume = 4 | issue = 5 | pages = 307–13 | date = Oct 1997 | pmid = 9455477 | doi = 10.1093/dnares/4.5.307 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Pan G, O'Rourke K, Dixit VM | title = Caspase-9, Bcl-XL, and Apaf-1 form a ternary complex | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 273 | issue = 10 | pages = 5841–5 | date = Mar 1998 | pmid = 9488720 | doi = 10.1074/jbc.273.10.5841 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hu Y, Benedict MA, Wu D, Inohara N, Núñez G | title = Bcl-XL interacts with Apaf-1 and inhibits Apaf-1-dependent caspase-9 activation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 8 | pages = 4386–91 | date = Apr 1998 | pmid = 9539746 | pmc = 22498 | doi = 10.1073/pnas.95.8.4386 | bibcode = 1998PNAS...95.4386H | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Srinivasula SM, Ahmad M, Fernandes-Alnemri T, Alnemri ES | title = Autoactivation of procaspase-9 by Apaf-1-mediated oligomerization | journal = Molecular Cell | volume = 1 | issue = 7 | pages = 949–57 | date = Jun 1998 | pmid = 9651578 | doi = 10.1016/S1097-2765(00)80095-7 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Cecconi F, Alvarez-Bolado G, Meyer BI, Roth KA, Gruss P | title = Apaf1 (CED-4 homolog) regulates programmed cell death in mammalian development | journal = Cell | volume = 94 | issue = 6 | pages = 727–37 | date = Sep 1998 | pmid = 9753320 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81732-8 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Inohara N, Gourley TS, Carrio R, Muñiz M, Merino J, Garcia I, Koseki T, Hu Y, Chen S, Núñez G | title = Diva, a Bcl-2 homologue that binds directly to Apaf-1 and induces BH3-independent cell death | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1998-12-04_273_49/page/32479 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 273 | issue = 49 | pages = 32479–86 | date = Dec 1998 | pmid = 9829980 | doi = 10.1074/jbc.273.49.32479 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hu Y, Ding L, Spencer DM, Núñez G | title = WD-40 repeat region regulates Apaf-1 self-association and procaspase-9 activation | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 273 | issue = 50 | pages = 33489–94 | date = Dec 1998 | pmid = 9837928 | doi = 10.1074/jbc.273.50.33489 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Song Q, Kuang Y, Dixit VM, Vincenz C | title = Boo, a novel negative regulator of cell death, interacts with Apaf-1 | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1999-01-04_18_1/page/167 | journal = The EMBO Journal | volume = 18 | issue = 1 | pages = 167–78 | date = Jan 1999 | pmid = 9878060 | pmc = 1171112 | doi = 10.1093/emboj/18.1.167 }} * {{cite journal | vauthors = Slee EA, Harte MT, Kluck RM, Wolf BB, Casiano CA, Newmeyer DD, Wang HG, Reed JC, Nicholson DW, Alnemri ES, Green DR, Martin SJ | title = Ordering the cytochrome c-initiated caspase cascade: hierarchical activation of caspases-2, -3, -6, -7, -8, and -10 in a caspase-9-dependent manner | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 144 | issue = 2 | pages = 281–92 | date = Jan 1999 | pmid = 9922454 | pmc = 2132895 | doi = 10.1083/jcb.144.2.281 }} * {{cite journal | vauthors = Zou H, Li Y, Liu X, Wang X | title = An APAF-1.cytochrome c multimeric complex is a functional apoptosome that activates procaspase-9 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-04-23_274_17/page/11549 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 17 | pages = 11549–56 | date = Apr 1999 | pmid = 10206961 | doi = 10.1074/jbc.274.17.11549 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Saleh A, Srinivasula SM, Acharya S, Fishel R, Alnemri ES | title = Cytochrome c and dATP-mediated oligomerization of Apaf-1 is a prerequisite for procaspase-9 activation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-06-18_274_25/page/17941 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 25 | pages = 17941–5 | date = Jun 1999 | pmid = 10364241 | doi = 10.1074/jbc.274.25.17941 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Qin H, Srinivasula SM, Wu G, Fernandes-Alnemri T, Alnemri ES, Shi Y | title = Structural basis of procaspase-9 recruitment by the apoptotic protease-activating factor 1 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-06-10_399_6736/page/548 | journal = Nature | volume = 399 | issue = 6736 | pages = 549–57 | date = Jun 1999 | pmid = 10376594 | doi = 10.1038/21124 | bibcode = 1999Natur.399..549Q | s2cid = 4403525 }} * {{cite journal | vauthors = Drosopoulos NE, Walsh FS, Doherty P | title = A soluble version of the receptor-like protein tyrosine phosphatase kappa stimulates neurite outgrowth via a Grb2/MEK1-dependent signaling cascade | journal = Molecular and Cellular Neurosciences | volume = 13 | issue = 6 | pages = 441–9 | date = Jun 1999 | pmid = 10383829 | doi = 10.1006/mcne.1999.0758 | s2cid = 35458154 }} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=317}} {{DEFAULTSORT:Apaf1}} [[Kategorija:Programirana ćelijska smrt]] [[Kategorija:Apoptoza]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 12]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] pn5w6i0h34e9nnh56b8ikd3vjle7gji Kaspaza-8 0 497735 3933617 3930099 2026-10-01T11:06:19Z Animalsandpets1 168970 Ispravka nepravilno napisanih riječi 3933617 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Kaspaza-8''' je [[kaspaza|kaspazni]] protein, kodiran '''CASP8''' genom. To je [[protein]]ski [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om sa [[hromosom 2|hromosoma 2]]. Najvjerovatnije djeluje na [[kaspaza-3|kaspazu-3]]. ''CASP8'' [[ortolozi]]<ref name="OrthoMaM">{{cite web | title = OrthoMaM phylogenetic marker: CASP8 coding sequence | url = http://www.orthomam.univ-montp2.fr/orthomam/data/cds/detailMarkers/ENSG00000064012_CASP8.xml }}{{Dead link|date=novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> identificirani su kod brojnih [[sisari|sisara]] za koje su dostupni potpuni podaci o [[genom]]u. Ovi jedinstveni ortolozi su takođe prisutni u [[ptice|pticama]]. ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 479 [[aminokiselina]], a [[Jedinica atomske mase|molekulska težina]] 55.391 [[dalton (jedinica)|Da]].ref name="OrthoMaM"/> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MDFSRNLYDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEQLDSEDLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLKFLSLDYI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQRKQEPIKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALMLFQRLQE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KRMLEESNLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLKELLFRIN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLDLLITYLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TRKEEMEREL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTPGRAQISA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YRVMLYQISE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVSRSELRSF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KFLLQEEISK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CKLDDDMNLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DIFIEMEKRV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ILGEGKLDIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRVCAQINKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLKIINDYEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSKERSSSLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSPDEFSNGE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ELCGVMTISD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPREQDSESQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLDKVYQMKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KPRGYCLIIN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NHNFAKAREK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VPKLHSIRDR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NGTHLDAGAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTTFEELHFE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKPHDDCTVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIYEILKIYQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LMDHSNMDCF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ICCILSHGDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GIIYGTDGQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APIYELTSQF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TGLKCPSLAG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KPKVFFIQAC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGDNYQKGIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VETDSEEQPY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEMDLSSPQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RYIPDEADFL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LGMATVNNCV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SYRNPAEGTW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YIQSLCQSLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ERCPRGDDIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TILTEVNYEV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SNKDDKKNMG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KQMPQPTFTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKKLVFPSD</td></tr> </table> == Funkcija == Gen ''CASP8'' kodira člana porodice [[proteaza]] [[cistein]]-[[asparaginska kiselina]] ([[kaspaza]]). Sekvencna aktivacija kaspaza ima centralnu ulogu u fazi izvršenja ćelijskih [[apoptoza]]. Kaspaze postoje kao neaktivni [[proenzim]]i sastavljeni od [[prodomen]]a, velike i male proteazne [[Proteinska podjedinica|podjedinice]]. Aktivacija kaspaza zahtijeva [[proteoliza|proteolitsku]] obradu konzerviranih unutrašnjih asparaginskih ostataka da bi se dobio [[heterodimer]]ni enzim koji se sastoji od velike i male podjedinice. Ovaj protein je uključen u [[programirana ćelijska smrt|programiranu smrt ćelije]] izazvanu [[Fas receptor|Fas-om]] i raznim apoptotskim stimulansima. Domen efektora smrti nalik [[N-terminal]]nom [[FADD]] ovog proteina sugerira da on može stupiti u interakciju sa proteinom FADD koji djeluje na Fas. Ovaj protein je otkriven u nerastvorljivoj frakciji zahvaćene regije mozga kod pacijenata sa [[Huntingtonova bolest|Huntingtonovom bolešću]], ali ne i kod onih iz normalne kontrole, što implicira ulogu u [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnim bolestima]]. Opisane su mnoge alternativno prerađene [[varijante transkripta]] koje kodiraju različite [[izoforme]], iako za sve varijante nisu određene sekvence pune dužine..<ref>{{cite web | title = Entrez Gene: CASP8 caspase 8, apoptosis-related cysteine peptidase| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=841}}</ref> == Klinički značaj == Vrlo rijedak [[genetički poremećaj]] imunskog sistema također može biti uzrokovan mutacijama ovog gena. Ova bolest, nazvana CEDS, znači "stanje nedostatka kaspaze osam". CEDS ima karakteristike slične [[ALPS]], još jednu genetičku bolest [[apoptoze]], uz dodatak [[imunodeficijencija|imunodeficijentnog]] [[fenotip]]a. Dakle, kliničke manifestacije uključuju [[splenomegalija|splenomegaliju]] i [[limfadenopatija|limfadenopatiju]], pored rekurentnih sinopulmonalnih [[infekcija]], rekurentne [[sluznica|mukokutane]] [[herpesvirus]]ne, uporne bradavice i infekcije ''[[molluscum contagiosum]]'' i [[hipogamaglobulinemija]]. Ponekad postoji limfocitna infiltrativna bolest u [[parenhim]]skim organima, ali [[autoimunost]] je minimalna i [[limfom]] nije uočen kod pacijenata sa CEDS-om. CEDS se nasljeđuje na autosomno recesivan način.<ref name="Chun_2002">{{cite journal | vauthors = Chun HJ, Zheng L, Ahmad M, Wang J, Speirs CK, Siegel RM, Dale JK, Puck J, Davis J, Hall CG, Skoda-Smith S, Atkinson TP, Straus SE, Lenardo MJ | title = Pleiotropic defects in lymphocyte activation caused by caspase-8 mutations lead to human immunodeficiency | journal = Nature | volume = 419 | issue = 6905 | pages = 395–9 | year = 2002 | pmid = 12353035 | doi = 10.1038/nature01063 | bibcode = 2002Natur.419..395C | s2cid = 4359174 | url = https://zenodo.org/record/1233255 }}</ref> Klinički fenotip pacijenata sa CEDS-om predstavlja [[paradoks]] jer se kaspaza-8 smatrala uglavnom [[apoptoza|proapoptotskom]] [[proteaza|proteazom]], koja je uglavnom bila uključena u transdukciju signala iz [[receptor faktora nekroze tumora|receptora faktora nekroze tumora]] porodične receptore smrti kao što je Fas. Defekt u aktivaciji limfocita i zaštitnoj imunosti sugerira da kaspaza-8 ima dodatnu signalnu ulogu u [[limfociti]]ma. Dalji rad je otkrio da je kaspaza-8 neophodna za indukciju [[transkripcijski faktor|faktora transkripcije]] „jedarni faktor κB” ([[NF-κB]]), nakon stimulacije preko [[antigen]]og receptora, Fc receptora ili Toll-likog receptora 4 u T, B i [[ćelija ubica|prirodne ćelije ubice]].<ref name="Chun_2002"/> Biohemijski je utvrđeno da kaspaza-8 ulazi u kompleks inhibitora [[NF-κB]] [[kinaza]] (IKK) sa uzvodnim adapterskim kompleksom Bcl10-MALT1 (mukoza-povezano limfno tkivo) koji su bili ključni za indukciju jedarne translokacije NF-κB. Štaviše, biohemijski oblik kaspaze-8 razlikovao se u dva puta. Za put smrti, [[zimogen]] kaspaze-8 cijepa se na podjedinice koje se sastavljaju kako bi formirale zreli, visoko aktivni kaspazni heterotetramer, dok se za put aktivacije čini da zimogen ostaje netaknut možda da bi ograničio njegovu proteolitsku funkciju, ali poboljšao njegovu sposobnost kao adapter proteina.<ref name="Chun_2002"/> == Interakcije == Pokazalo se da kaspaza-8 [[interakcija protein-protein|reaguje]] sa: {{div col|colwidth=20em}} * [[BCAP31]],<ref name = pmid9334338>{{cite journal | vauthors = Ng FW, Nguyen M, Kwan T, Branton PE, Nicholson DW, Cromlish JA, Shore GC | title = p28 Bap31, a Bcl-2/Bcl-XL- and procaspase-8-associated protein in the endoplasmic reticulum | journal = J. Cell Biol. | volume = 139 | issue = 2 | pages = 327–38 | date = oktobar 1997 | pmid = 9334338 | pmc = 2139787 | doi = 10.1083/jcb.139.2.327 }}</ref> * [[BID]],<ref name = pmid15659383/><ref name = pmid11832478/> * [[Bcl-2]],<ref name = pmid11832478/><ref name = pmid11406564>{{cite journal | vauthors = Poulaki V, Mitsiades N, Romero ME, Tsokos M | title = Fas-mediated apoptosis in neuroblastoma requires mitochondrial activation and is inhibited by FLICE inhibitor protein and Bcl-2 | url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2001-06-15_61_12/page/n225 | journal = Cancer Res. | volume = 61 | issue = 12 | pages = 4864–72 | date = juni 2001 | pmid = 11406564 }}</ref> * [[CFLAR]],<ref name = pmid12887920>{{cite journal | vauthors = Micheau O, Tschopp J | title = Induction of TNF receptor I-mediated apoptosis via two sequential signaling complexes | journal = Cell | volume = 114 | issue = 2 | pages = 181–90 | date = juli 2003 | pmid = 12887920 | doi = 10.1016/s0092-8674(03)00521-x | s2cid = 17145731 | url = https://www.hal.inserm.fr/inserm-00527105/file/Figures_Cell_OM.pdf }}</ref><ref name = pmid9208847>{{cite journal | vauthors = Shu HB, Halpin DR, Goeddel DV | title = Casper is a FADD- and caspase-related inducer of apoptosis | journal = Immunity | volume = 6 | issue = 6 | pages = 751–63 | date = juni 1997 | pmid = 9208847 | doi = 10.1016/s1074-7613(00)80450-1 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid9289491>{{cite journal | vauthors = Goltsev YV, Kovalenko AV, Arnold E, Varfolomeev EE, Brodianskii VM, Wallach D | title = CASH, a novel caspase homologue with death effector domains | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-08-08_272_32/page/19641 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 32 | pages = 19641–4 | date = august 1997 | pmid = 9289491 | doi = 10.1074/jbc.272.32.19641 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid9228018>{{cite journal | vauthors = Srinivasula SM, Ahmad M, Ottilie S, Bullrich F, Banks S, Wang Y, Fernandes-Alnemri T, Croce CM, Litwack G, Tomaselli KJ, Armstrong RC, Alnemri ES | title = FLAME-1, a novel FADD-like anti-apoptotic molecule that regulates Fas/TNFR1-induced apoptosis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-07-25_272_30/page/18542 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 30 | pages = 18542–5 | date = juli 1997 | pmid = 9228018 | doi = 10.1074/jbc.272.30.18542 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12215447>{{cite journal | vauthors = Micheau O, Thome M, Schneider P, Holler N, Tschopp J, Nicholson DW, Briand C, Grütter MG | title = The long form of FLIP is an activator of caspase-8 at the Fas death-inducing signaling complex | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-11-22_277_47/page/45162 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 47 | pages = 45162–71 | date = novembar 2002 | pmid = 12215447 | doi = 10.1074/jbc.M206882200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid9326610>{{cite journal | vauthors = Han DK, Chaudhary PM, Wright ME, Friedman C, Trask BJ, Riedel RT, Baskin DG, Schwartz SM, Hood L | title = MRIT, a novel death-effector domain-containing protein, interacts with caspases and BclXL and initiates cell death | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-10-14_94_21/page/11333 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 94 | issue = 21 | pages = 11333–8 | date = oktobar 1997 | pmid = 9326610 | pmc = 23459 | doi = 10.1073/pnas.94.21.11333 | bibcode = 1997PNAS...9411333H | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11741985>{{cite journal | vauthors = Roth W, Stenner-Liewen F, Pawlowski K, Godzik A, Reed JC | title = Identification and characterization of DEDD2, a death effector domain-containing protein | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-03-01_277_9/page/7501 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 9 | pages = 7501–8 | date = mart 2002 | pmid = 11741985 | doi = 10.1074/jbc.M110749200 | doi-access = free }}</ref> * [[Kaspaza-10]],<ref name = pmid15659383>{{cite journal | vauthors = Gajate C, Mollinedo F | title = Cytoskeleton-mediated death receptor and ligand concentration in lipid rafts forms apoptosis-promoting clusters in cancer chemotherapy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2005-03-25_280_12/page/11641 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 280 | issue = 12 | pages = 11641–7 | date = mart 2005 | pmid = 15659383 | doi = 10.1074/jbc.M411781200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11832478>{{cite journal | vauthors = Guo Y, Srinivasula SM, Druilhe A, Fernandes-Alnemri T, Alnemri ES | title = Caspase-2 induces apoptosis by releasing proapoptotic proteins from mitochondria | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-04-19_277_16/page/13430 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 16 | pages = 13430–7 | date = april 2002 | pmid = 11832478 | doi = 10.1074/jbc.M108029200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12887920/><ref name = pmid8962078>{{cite journal | vauthors = Srinivasula SM, Ahmad M, Fernandes-Alnemri T, Litwack G, Alnemri ES | title = Molecular ordering of the Fas-apoptotic pathway: the Fas/APO-1 protease Mch5 is a CrmA-inhibitable protease that activates multiple Ced-3/ICE-like cysteine proteases | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1996-12-10_93_25/page/14486 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 93 | issue = 25 | pages = 14486–91 | date = decembar 1996 | pmid = 8962078 | pmc = 26159 | doi = 10.1073/pnas.93.25.14486 | bibcode = 1996PNAS...9314486S | doi-access = free }}</ref> * [[Kaspaza-2]],<ref name = pmid11832478/><ref name = pmid8962078/> * [[Kaspaza -3]],<ref name = pmid11832478/><ref name = pmid8962078/> * [[Kaspaza-6]],<ref name = pmid11832478/><ref name = pmid8962078/><ref name = pmid12232792>{{cite journal | vauthors = Cowling V, Downward J | title = Caspase-6 is the direct activator of caspase-8 in the cytochrome c-induced apoptosis pathway: absolute requirement for removal of caspase-6 prodomain | journal = Cell Death Differ. | volume = 9 | issue = 10 | pages = 1046–56 | date = oktobar 2002 | pmid = 12232792 | doi = 10.1038/sj.cdd.4401065 | doi-access = free }}</ref> * [[Kaspaza -7]],<ref name = pmid11832478/><ref name = pmid8962078/> * [[Kaspaza -9]],<ref name = pmid11832478/><ref name = pmid8962078/> * [[DEDD]],<ref name = pmid11965497>{{cite journal | vauthors = Zhan Y, Hegde R, Srinivasula SM, Fernandes-Alnemri T, Alnemri ES | title = Death effector domain-containing proteins DEDD and FLAME-3 form nuclear complexes with the TFIIIC102 subunit of human transcription factor IIIC | journal = Cell Death Differ. | volume = 9 | issue = 4 | pages = 439–47 | date = april 2002 | pmid = 11965497 | doi = 10.1038/sj.cdd.4401038| doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12527898>{{cite journal | vauthors = Alcivar A, Hu S, Tang J, Yang X | title = DEDD and DEDD2 associate with caspase-8/10 and signal cell death | journal = Oncogene | volume = 22 | issue = 2 | pages = 291–7 | date = januar 2003 | pmid = 12527898 | doi = 10.1038/sj.onc.1206099 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid9774341>{{cite journal | vauthors = Stegh AH, Schickling O, Ehret A, Scaffidi C, Peterhänsel C, Hofmann TG, Grummt I, Krammer PH, Peter ME | title = DEDD, a novel death effector domain-containing protein, targeted to the nucleolus | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1998-10-15_17_20/page/5974 | journal = EMBO J. | volume = 17 | issue = 20 | pages = 5974–86 | date = oktobar 1998 | pmid = 9774341 | pmc = 1170924 | doi = 10.1093/emboj/17.20.5974 }}</ref> * [[FADD]],<ref name = pmid15659383/><ref name = pmid12887920/><ref name = pmid9228018/><ref name = pmid19060883/><ref name = pmid12911633>{{cite journal | vauthors = Henshall DC, Araki T, Schindler CK, Shinoda S, Lan JQ, Simon RP | title = Expression of death-associated protein kinase and recruitment to the tumor necrosis factor signaling pathway following brief seizures | journal = J. Neurochem. | volume = 86 | issue = 5 | pages = 1260–70 | date = septembar 2003 | pmid = 12911633 | doi = 10.1046/j.1471-4159.2003.01934.x | s2cid = 21971958 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid8681376>{{cite journal | vauthors = Boldin MP, Goncharov TM, Goltsev YV, Wallach D | title = Involvement of MACH, a novel MORT1/FADD-interacting protease, in Fas/APO-1- and TNF receptor-induced cell death | url = https://archive.org/details/cell_1996-06-14_85_6/page/803 | journal = Cell | volume = 85 | issue = 6 | pages = 803–15 | date = juni 1996 | pmid = 8681376 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)81265-9 | s2cid = 7415784 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12107169>{{cite journal | vauthors = Thomas LR, Stillman DJ, Thorburn A | title = Regulation of Fas-associated death domain interactions by the death effector domain identified by a modified reverse two-hybrid screen | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 37 | pages = 34343–8 | date = septembar 2002 | pmid = 12107169 | doi = 10.1074/jbc.M204169200 | doi-access = free }}</ref> * [[Fas ligand|FasL]],<ref name = pmid15659383/><ref name = pmid12887920/> * [[Fas receptor|FasR]],<ref name = pmid15659383/><ref name = pmid9208847/><ref name = pmid9325248>{{cite journal | vauthors = MacFarlane M, Ahmad M, Srinivasula SM, Fernandes-Alnemri T, Cohen GM, Alnemri ES | title = Identification and molecular cloning of two novel receptors for the cytotoxic ligand TRAIL | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-10-10_272_41/page/25416 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 41 | pages = 25417–20 | date = oktobar 1997 | pmid = 9325248 | doi = 10.1074/jbc.272.41.25417 | doi-access = free }}</ref> * [[IFT57]],<ref name = pmid11788820>{{cite journal | vauthors = Gervais FG, Singaraja R, Xanthoudakis S, Gutekunst CA, Leavitt BR, Metzler M, Hackam AS, Tam J, Vaillancourt JP, Houtzager V, Rasper DM, Roy S, Hayden MR, Nicholson DW | title = Recruitment and activation of caspase-8 by the Huntingtin-interacting protein Hip-1 and a novel partner Hippi | journal = Nat. Cell Biol. | volume = 4 | issue = 2 | pages = 95–105 | date = februar 2002 | pmid = 11788820 | doi = 10.1038/ncb735 | s2cid = 10439592 }}</ref> * [[NOL3]],<ref name = pmid9560245>{{cite journal | vauthors = Koseki T, Inohara N, Chen S, Núñez G | title = ARC, an inhibitor of apoptosis expressed in skeletal muscle and heart that interacts selectively with caspases | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 95 | issue = 9 | pages = 5156–60 | date = april 1998 | pmid = 9560245 | pmc = 20230 | doi = 10.1073/pnas.95.9.5156 | bibcode = 1998PNAS...95.5156K | doi-access = free }}</ref> * [[PEA15]],<ref name = pmid10493725>{{cite journal | vauthors = Kitsberg D, Formstecher E, Fauquet M, Kubes M, Cordier J, Canton B, Pan G, Rolli M, Glowinski J, Chneiweiss H | title = Knock-out of the neural death effector domain protein PEA-15 demonstrates that its expression protects astrocytes from TNFalpha-induced apoptosis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_1999-10-01_19_19/page/8244 | journal = J. Neurosci. | volume = 19 | issue = 19 | pages = 8244–51 | date = oktobar 1999 | pmid = 10493725 | pmc = 6783010 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.19-19-08244.1999}}</ref><ref name = pmid10442631>{{cite journal | vauthors = Condorelli G, Vigliotta G, Cafieri A, Trencia A, Andalò P, Oriente F, Miele C, Caruso M, Formisano P, Beguinot F | title = PED/PEA-15: an anti-apoptotic molecule that regulates FAS/TNFR1-induced apoptosis | journal = Oncogene | volume = 18 | issue = 31 | pages = 4409–15 | date = august 1999 | pmid = 10442631 | doi = 10.1038/sj.onc.1202831 | s2cid = 20510429 }}</ref> * [[RIPK1]],<ref name = pmid19060883>{{cite journal | vauthors = Oshima S, Turer EE, Callahan JA, Chai S, Advincula R, Barrera J, Shifrin N, Lee B, Benedict Yen TS, Yen B, Woo T, Malynn BA, Ma A | title = ABIN-1 is a ubiquitin sensor that restricts cell death and sustains embryonic development | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/906 | journal = [[Nature]] | volume = 457 | issue = 7231 | pages = 906–9 | date = februar 2009 | pmid = 19060883 | pmc = 2642523 | doi = 10.1038/nature07575 | bibcode = 2009Natur.457..906O }}</ref><ref name = pmid11002417>{{cite journal | vauthors = Chaudhary PM, Eby MT, Jasmin A, Kumar A, Liu L, Hood L | title = Activation of the NF-kappaB pathway by caspase 8 and its homologs | journal = Oncogene | volume = 19 | issue = 39 | pages = 4451–60 | date = septembar 2000 | pmid = 11002417 | doi = 10.1038/sj.onc.1203812 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid18570872>{{cite journal | vauthors = Bertrand MJ, Milutinovic S, Dickson KM, Ho WC, Boudreault A, Durkin J, Gillard JW, Jaquith JB, Morris SJ, Barker PA | title = cIAP1 and cIAP2 facilitate cancer cell survival by functioning as E3 ligases that promote RIP1 ubiquitination | journal = Mol. Cell | volume = 30 | issue = 6 | pages = 689–700 | date = juni 2008 | pmid = 18570872 | doi = 10.1016/j.molcel.2008.05.014 | doi-access = free }}</ref> * [[TNFRSF10B]],<ref name = pmid15659383/><ref name = pmid9325248/> i * [[TRAF1]].<ref name = pmid12887920/><ref name = pmid11098060>{{cite journal | vauthors = Leo E, Deveraux QL, Buchholtz C, Welsh K, Matsuzawa S, Stennicke HR, Salvesen GS, Reed JC | title = TRAF1 is a substrate of caspases activated during tumor necrosis factor receptor-alpha-induced apoptosis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-03-16_276_11/page/8086 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 11 | pages = 8087–93 | date = mart 2001 | pmid = 11098060 | doi = 10.1074/jbc.M009450200 | doi-access = free }}</ref> {{Div col end}} ==Dopunske slike== {| |[[slika:TNF signaling.jpg|thumbnail|200px| Signalni put [[Faktor nekroze tumora-alfa|TNF]]-R1. Isprekidane sive linije predstavljaju više koraka]] [[slika:Signal transduction pathways.svg|200px|thumb| Pregled puteva [[transdukcija signala]] uključenih u [[apoptoza|apoptozu]].]] |} == Također pogledajte == * [[Kaspaza]] * [[FADD]] * [[Proteolitska mapa]] == Reference == {{refspisak|33em}} == Dopunska literatura == {{refbegin |33em}} * {{cite journal | vauthors = Jia SH, Parodo J, Kapus A, Rotstein OD, Marshall JC | title = Dynamic Regulation of Neutrophil Survival through Tyrosine Phosphorylation or Dephosphorylation of Caspase-8 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2008-02-29_283_9/page/5402 | journal = Journal of Biological Chemistry | volume = 283 | issue = 9 | pages = 5402–5413 | year = 2008 | pmid = 18086677 | doi = 10.1074/jbc.M706462200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Cohen GM | title = Caspases: the executioners of apoptosis | journal = Biochem. J. | volume = 326 | issue = Pt 1 | pages = 1–16 | year = 1997 | pmid = 9337844 | pmc = 1218630 | doi = 10.1042/bj3260001}} * {{cite journal | vauthors = Siegel RM, Chan FK, Chun HJ, Lenardo MJ | title = The multifaceted role of Fas signaling in immune cell homeostasis and autoimmunity | journal = Nat. Immunol. | volume = 1 | issue = 6 | pages = 469–74 | year = 2001 | pmid = 11101867 | doi = 10.1038/82712 | s2cid = 345769 }} * {{cite journal | vauthors = Ye S, Goldsmith EJ | title = Serpins and other covalent protease inhibitors | journal = Curr. Opin. Struct. Biol. | volume = 11 | issue = 6 | pages = 740–5 | year = 2002 | pmid = 11751056 | doi = 10.1016/S0959-440X(01)00275-5 }} * {{cite journal | vauthors = Gupta S | title = Tumor necrosis factor-alpha-induced apoptosis in T cells from aged humans: a role of TNFR-I and downstream signaling molecules | url = https://archive.org/details/sim_experimental-gerontology_january-march-2002_37_2-3/page/293 | journal = Exp. Gerontol. | volume = 37 | issue = 2–3 | pages = 293–9 | year = 2002 | pmid = 11772515 | doi = 10.1016/S0531-5565(01)00195-4 | s2cid = 30243363 }} * {{cite journal | vauthors = Pomerantz RJ | title = Effects of HIV-1 Vpr on neuroinvasion and neuropathogenesis | journal = DNA Cell Biol. | volume = 23 | issue = 4 | pages = 227–38 | year = 2004 | pmid = 15142380 | doi = 10.1089/104454904773819815 }} * {{cite journal | vauthors = Zhao LJ, Zhu H | title = Structure and function of HIV-1 auxiliary regulatory protein Vpr: novel clues to drug design | journal = Curr. Drug Targets Immune Endocr. Metabol. Disord. | volume = 4 | issue = 4 | pages = 265–75 | year = 2005 | pmid = 15578977 | doi = 10.2174/1568008043339668 }} {{refend}} == Vanjsk linkovi== * The [[MEROPS]] online database for peptidases and their inhibitors: [http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=C14.009 C14.009] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121223134235/http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=C14.009 |date=23. 12. 2012 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=29AMumxsEo0 Apoptosis & Caspase 8]—The Proteolysis Map (animation) * {{MeshName|Caspase+8}} * [http://deathbase.org/search_protein_id.php?id=casp8 caspase-8] * {{PDBe-KB2|Q14790|Caspase-8}} {{Portal|Biologija|border=no}} {{PDB Gallery|geneid=841}} {{Fas apoptozni signalni put}} {{Cisteinske proteaze}} {{Enzimi}} [[Kategorija:Peptidaze]] [[Kategorija:EC 3.4.22]] [[Kategorija:Kaspaze]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 2]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] mndwkq2ko9tzhkrg499lr88m4lw4w4t Kaspaza-6 0 497784 3933619 3931070 2026-10-01T11:19:33Z Animalsandpets1 168970 Ispravka nepravilno napisanih riječi 3933619 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Kaspaza-6''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CASP6''' sa [[hromosom 4|hromosoma 4]].<ref name="pmid8780721">{{cite journal | vauthors = Tiso N, Pallavicini A, Muraro T, Zimbello R, Apolloni E, Valle G, Lanfranchi G, Danieli GA | title = Chromosomal localization of the human genes, CPP32, Mch2, Mch3, and Ich-1, involved in cellular apoptosis | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1996-08-23_225_3/page/987 | journal = Biochem Biophys Res Commun | volume = 225 | issue = 3 | pages = 983–9 | date = Oct 1996 | pmid = 8780721 | doi = 10.1006/bbrc.1996.1282 }}</ref><ref name="pmid7796396">{{cite journal | vauthors = Fernandes-Alnemri T, Litwack G, Alnemri ES | title = Mch2, a new member of the apoptotic Ced-3/Ice cysteine protease gene family | journal = Cancer Res | volume = 55 | issue = 13 | pages = 2737–42 | date = Aug 1995 | pmid = 7796396 }}</ref> [[homologija sekvence|Ortolozi]] ''CASP6'' <ref name="OrthoMaM">{{cite web | title = OrthoMaM phylogenetic marker: CASP6 coding sequence | url = http://www.orthomam.univ-montp2.fr/orthomam/data/cds/detailMarkers/ENSG00000138794_CASP6.xml | access-date = 20. 12. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303175915/http://www.orthomam.univ-montp2.fr/orthomam/data/cds/detailMarkers/ENSG00000138794_CASP6.xml | archive-date = 3. 3. 2016 | url-status = dead }}</ref> identificirani su kod brojnih [[sisar]]a za koje su dostupni potpuni podaci o [[genom]]u. Jedinstveni ortolozi su također prisutni kod [[ptice|ptica]], [[gušteri|gušterova]], [[Lissamphibia]], i [[košljoribe|teleostea (košljoriba)]]. Kaspaza-6 ima poznate funkcije u [[apoptoza|apoptozi]],<ref name=":0">{{Cite journal|last=Cohen|first=Gerald M.|date=15. 8. 1997|title=Caspases: the executioners of apoptosis|journal=Biochemical Journal|language=en|volume=326|issue=1|pages=1–16|doi=10.1042/bj3260001|issn=0264-6021|pmid=9337844|pmc=1218630}}</ref> ranom [[Imuni sistem|imunskom odgovoru]]<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Bartel|first1=Alexander|last2=Göhler|first2=André|last3=Hopf|first3=Verena|last4=Breitbach|first4=Katrin|date=7. 7. 2017|title=Caspase-6 mediates resistance against Burkholderia pseudomallei infection and influences the expression of detrimental cytokines|journal=PLOS ONE|volume=12|issue=7|pages=e0180203|doi=10.1371/journal.pone.0180203|pmid=28686630|pmc=5501493|bibcode=2017PLoSO..1280203B|issn=1932-6203|doi-access=free}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal|last1=Kobayashi|first1=Hiroshi|last2=Nolan|first2=Anna|last3=Naveed|first3=Bushra|last4=Hoshino|first4=Yoshihiko|last5=Segal|first5=Leopoldo N.|last6=Fujita|first6=Yoko|last7=Rom|first7=William N.|last8=Weiden|first8=Michael D.|date=1. 1. 2011|title=Neutrophils Activate Alveolar Macrophages by Producing Caspase-6–Mediated Cleavage of IL-1 Receptor-Associated Kinase-M|journal=The Journal of Immunology|language=en|volume=186|issue=1|pages=403–410|doi=10.4049/jimmunol.1001906|issn=0022-1767|pmc=3151149|pmid=21098228}}</ref> i [[neurodegeneracija]]ma u [[Huntingtonova bolest|Hantingtonovoj]] i [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovoj bolesti]].<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Graham|first1=Rona K.|last2=Ehrnhoefer|first2=Dagmar E.|last3=Hayden|first3=Michael R.|date=1. 12. 2011|title=Caspase-6 and neurodegeneration|url=http://www.cell.com/trends/neurosciences/abstract/S0166-2236(11)00154-8|journal=Trends in Neurosciences|language=en|volume=34|issue=12|pages=646–656|doi=10.1016/j.tins.2011.09.001|issn=0166-2236|pmid=22018804|s2cid=1603684}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 293 [[aminokiseline]], a [[Jedinica atomske mase|molekulska težina]] 33.310 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name=":1"/> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MSSASGLRRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HPAGGEENMT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETDAFYKREM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FDPAEKYKMD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HRRRGIALIF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NHERFFWHLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPERRGTCAD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDNLTRRFSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGFEVKCFND</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKAEELLLKI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HEVSTVSHAD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ADCFVCVFLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HGEGNHIYAY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DAKIEIQTLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLFKGDKCHS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LVGKPKIFII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QACRGNQHDV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVIPLDVVDN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTEKLDTNIT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVDAASVYTL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PAGADFLMCY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVAEGYYSHR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETVNGSWYIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLCEMLGKYG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSLEFTELLT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LVNRKVSQRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VDFCKDPSAI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKKQVPCFAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MLTKKLHFFP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSN</td></tr> </table> == Funkcija == Ovaj gen kodira protein koji je član porodice [[Cistein proteaza|cistein]]-[[asparaginska kiselina|aspartatnih]] [[proteaza]] ([[kaspaza]]). Sekvencna aktivacija kaspaza ima centralnu ulogu u fazi izvršenja ćelijskih [[apoptoza]].<ref name=":0"/> Kaspaze postoje kao neaktivni [[proenzim]]i koji se podvrgavaju [[proteoliza|proteolitskoj]] obradi na konzerviranim asparaginskim ostacima kako bi se dobile dvije podjedinice, velika i mala, koje se dimerizacijom pretvaraju u aktivni [[enzim]]. Ovaj protein se obrađuje [[kaspaza-7|kaspazama 7]], [[kaspaza-8|8]] i [[kaspaza-10|10]], i smatra se da funkcioniše kao nizvodni enzim u kaskadi aktivacije kaspaze. Kaspaza-6 se također može podvrgnuti samoobradi bez drugih članova porodice kaspaza.<ref name="pmid20890311">{{cite journal | vauthors = Wang XJ, Cao Q, Liu X, Wang KT, Mi W, Zhang Y, Li LF, LeBlanc AC, Su XD | title = Crystal structures of human caspase 6 reveal a new mechanism for intramolecular cleavage self-activation | journal = EMBO Rep | volume = 11 | issue = 11 | pages = 841–7 | date = Nov 2010 | pmid = 20890311 | pmc = 2966951 | doi = 10.1038/embor.2010.141 }}</ref> [[Alternativna prerada RNK]] ovog gena rezultira dvjema [[varijante transkripta|varijantama transkripta]] koje kodiraju različite [[izoforme]].<ref>{{cite web| title = Entrez Gene: CASP6 caspase 6, apoptosis-related cysteine peptidase| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=839| access-date = 29. 3. 2023| archive-date = 11. 1. 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230111073227/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=839| url-status = dead}}</ref> Kaspaza-6 ima ulogu u ranom [[imunski odgovor|imunskom odgovoru]] putem derepresije. Smanjuje ekspresiju imunosupresivnog [[citokin]]a [[Interleukin-10|interleukina-10]]<ref name=":1"/> i cijepa [[makrofag]]e potiskujući [[IRAK3|IRAK-M]].<ref name=":2 "/> Što se tiče [[neurodegeneracija]], kaspaza-6 cijepa [[Huntingtin|HTT]] u [[Huntingtonova bolest|Huntingtonovoj]] i [[Amiloidni prekursorski protein|APP]] u [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovoj bolesti]]. U oba slučaja rezultira [[agregacija proteina|agregacijom proteinskih]] fragmenata.<ref name=":3"/> == Interakcije == Pokazalo se da kaspaza 6 [[interakcija protein-protein|reaguje]] sa [[kaspaza-8|kaspazom-8]].<ref name=pmid12232792>{{cite journal | vauthors = Cowling V, Downward J | title = Caspase-6 is the direct activator of caspase-8 in the cytochrome c-induced apoptosis pathway: absolute requirement for removal of caspase-6 prodomain | journal = Cell Death Differ. | volume = 9 | issue = 10 | pages = 1046–56 | date = Oct 2002 | pmid = 12232792 | doi = 10.1038/sj.cdd.4401065 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid11832478>{{cite journal | vauthors = Guo Y, Srinivasula SM, Druilhe A, Fernandes-Alnemri T, Alnemri ES | title = Caspase-2 induces apoptosis by releasing proapoptotic proteins from mitochondria | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-04-19_277_16/page/13430 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 16 | pages = 13430–7 | date = Apr 2002 | pmid = 11832478 | doi = 10.1074/jbc.M108029200 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid8962078>{{cite journal | vauthors = Srinivasula SM, Ahmad M, Fernandes-Alnemri T, Litwack G, Alnemri ES | title = Molecular ordering of the Fas-apoptotic pathway: The Fas/APO-1 protease Mch5 is a CrmA-inhibitable protease that activates multiple Ced-3/ICE-like cysteine proteases | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 93 | issue = 25 | pages = 14486–91 | date = Dec 1996 | pmid = 8962078 | pmc = 26159 | doi = 10.1073/pnas.93.25.14486 | bibcode = 1996PNAS...9314486S | doi-access = free }}</ref> == Također pogledajte== * [[Proteolizna mapa]] * [[Kaspaza]] == Reference== {{refspisak}} {{Clear}} == Dopunska literatura == {{refbegin|35em}} * {{cite journal|year = 1995|title = CPP32, a novel human apoptotic protein with homology to Caenorhabditis elegans cell death protein Ced-3 and mammalian interleukin-1 beta-converting enzyme|journal = J. Biol. Chem.|volume = 269|issue = 49|pages = 30761–4|pmid = 7983002|vauthors = Fernandes-Alnemri T, Litwack G, Alnemri ES|doi = 10.1016/S0021-9258(18)47344-9|doi-access = free}} * {{cite journal|year = 1996|title = Cleavage of lamin A by Mch2 alpha but not CPP32: multiple interleukin 1 beta-converting enzyme-related proteases with distinct substrate recognition properties are active in apoptosis|journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume = 93|issue = 16|pages = 8395–400|doi = 10.1073/pnas.93.16.8395|pmc = 38682|pmid = 8710882|vauthors = Takahashi A, Alnemri ES, Lazebnik YA, Fernandes-Alnemri T, Litwack G, Moir RD, Goldman RD, Poirier GG, Kaufmann SH, Earnshaw WC|bibcode = 1996PNAS...93.8395T|doi-access = free}} * {{cite journal|year = 1997|title = Chromosomal mapping of cell death proteases CPP32, MCH2, and MCH3|journal = Genomics|volume = 36|issue = 2|pages = 362–5|doi = 10.1006/geno.1996.0476|pmid = 8812467|vauthors = Bullrich F, Fernandes-Alnemri T, Litwack G, Alnemri ES, Croce CM}} * {{cite journal|year = 1996|title = The Ced-3/interleukin 1beta converting enzyme-like homolog Mch6 and the lamin-cleaving enzyme Mch2alpha are substrates for the apoptotic mediator CPP32|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-10-25_271_43/page/27099|journal = J. Biol. Chem.|volume = 271|issue = 43|pages = 27099–106|doi = 10.1074/jbc.271.43.27099|pmid = 8900201|vauthors = Srinivasula SM, Fernandes-Alnemri T, Zangrilli J, Robertson N, Armstrong RC, Wang L, Trapani JA, Tomaselli KJ, Litwack G, Alnemri ES|doi-access = free}} * {{cite journal|year = 1997|title = Molecular ordering of the Fas-apoptotic pathway: The Fas/APO-1 protease Mch5 is a CrmA-inhibitable protease that activates multiple Ced-3/ICE-like cysteine proteases|journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume = 93|issue = 25|pages = 14486–91|doi = 10.1073/pnas.93.25.14486|pmc = 26159|pmid = 8962078|vauthors = Srinivasula SM, Ahmad M, Fernandes-Alnemri T, Litwack G, Alnemri ES| bibcode=1996PNAS...9314486S |doi-access = free}} * {{cite journal|year = 1997|title = Lamin proteolysis facilitates nuclear events during apoptosis|journal = J. Cell Biol.|volume = 135|issue = 6 Pt 1|pages = 1441–55|doi = 10.1083/jcb.135.6.1441|pmc = 2133948|pmid = 8978814|vauthors = Rao L, Perez D, White E}} * {{cite journal|year = 1998|title = Alternative cleavage of Alzheimer-associated presenilins during apoptosis by a caspase-3 family protease|journal = Science|volume = 277|issue = 5324|pages = 373–6|doi = 10.1126/science.277.5324.373|pmid = 9219695|vauthors = Kim TW, Pettingell WH, Jung YK, Kovacs DM, Tanzi RE|citeseerx=10.1.1.1025.8052}} * {{cite journal|year = 1997|title = FLAME-1, a novel FADD-like anti-apoptotic molecule that regulates Fas/TNFR1-induced apoptosis|journal = J. Biol. Chem.|volume = 272|issue = 30|pages = 18542–5|doi = 10.1074/jbc.272.30.18542|pmid = 9228018|vauthors = Srinivasula SM, Ahmad M, Ottilie S, Bullrich F, Banks S, Wang Y, Fernandes-Alnemri T, Croce CM, Litwack G, Tomaselli KJ, Armstrong RC, Alnemri ES|doi-access = free}} * {{cite journal|year = 1997|title = Caspase Cleavage of Keratin 18 and Reorganization of Intermediate Filaments during Epithelial Cell Apoptosis|journal = J. Cell Biol.|volume = 138|issue = 6|pages = 1379–94|doi = 10.1083/jcb.138.6.1379|pmc = 2132555|pmid = 9298992|vauthors = Caulín C, Salvesen GS, Oshima RG}} * {{cite journal|year = 1998|title = Caspases Are Activated in a Branched Protease Cascade and Control Distinct Downstream Processes in Fas-induced Apoptosis|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1998-02-16_187_4/page/n150|journal = J. Exp. Med.|volume = 187|issue = 4|pages = 587–600|doi = 10.1084/jem.187.4.587|pmc = 2212161|pmid = 9463409|vauthors = Hirata H, Takahashi A, Kobayashi S, Yonehara S, Sawai H, Okazaki T, Yamamoto K, Sasada M}} * {{cite journal|year = 1998|title = Caspase-mediated cleavage of the ubiquitin-protein ligase Nedd4 during apoptosis|journal = J. Biol. Chem.|volume = 273|issue = 22|pages = 13524–30|doi = 10.1074/jbc.273.22.13524|pmid = 9593687|vauthors = Harvey KF, Harvey NL, Michael JM, Parasivam G, Waterhouse N, Alnemri ES, Watters D, Kumar S|doi-access = free}} * {{cite journal|year = 1999|title = The 72-kDa component of signal recognition particle is cleaved during apoptosis|journal = J. Biol. Chem.|volume = 273|issue = 52|pages = 35362–70|doi = 10.1074/jbc.273.52.35362|pmid = 9857079|vauthors = Utz PJ, Hottelet M, Le TM, Kim SJ, Geiger ME, van Venrooij WJ, Anderson P|doi-access = free}} * {{cite journal|year = 1999|title = Caspase-mediated cleavage of DNA topoisomerase I at unconventional sites during apoptosis|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-02-12_274_7/page/4335|journal = J. Biol. Chem.|volume = 274|issue = 7|pages = 4335–40|doi = 10.1074/jbc.274.7.4335|pmid = 9933635|vauthors = Samejima K, Svingen PA, Basi GS, Kottke T, Mesner PW, Stewart L, Durrieu F, Poirier GG, Alnemri ES, Champoux JJ, Kaufmann SH, Earnshaw WC|doi-access = free}} * {{cite journal|year = 1999|title = Phosphorylation of presenilin-2 regulates its cleavage by caspases and retards progression of apoptosis|journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume = 96|issue = 4|pages = 1391–6|doi = 10.1073/pnas.96.4.1391|pmc = 15473|pmid = 9990034|vauthors = Walter J, Schindzielorz A, Grünberg J, Haass C|bibcode = 1999PNAS...96.1391W|doi-access = free}} * {{cite journal|year = 1999|title = Identification of caspases that cleave presenilin-1 and presenilin-2. Five presenilin-1 (PS1) mutations do not alter the sensitivity of PS1 to caspases|journal = FEBS Lett.|volume = 445|issue = 1|pages = 149–54|doi = 10.1016/S0014-5793(99)00108-8|pmid = 10069390|vauthors = van de Craen M, de Jonghe C, van den Brande I, Declercq W, van Gassen G, van Criekinge W, Vanderhoeven I, Fiers W, van Broeckhoven C, Hendriks L, Vandenabeele P|hdl = 10067/238040151162165141|s2cid = 31218178| url=https://repository.uantwerpen.be/docman/irua/8538a1/5202.pdf |hdl-access = free}} * {{cite journal|year = 1999|title = Hsp60 accelerates the maturation of pro-caspase-3 by upstream activator proteases during apoptosis|url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1999-04-15_18_8/page/2049|journal = EMBO J.|volume = 18|issue = 8|pages = 2049–56|doi = 10.1093/emboj/18.8.2049|pmc = 1171289|pmid = 10205159|vauthors = Xanthoudakis S, Roy S, Rasper D, Hennessey T, Aubin Y, Cassady R, Tawa P, Ruel R, Rosen A, Nicholson DW}} {{refend}} == Vanjski linkovi == * The [[MEROPS]] online database for peptidases and their inhibitors: [http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=C14.005 C14.005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080205175111/http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=C14.005 |date=5. 2. 2008 }} * {{PDBe-KB2|P55212|Human Caspase-6}} {{Cisteinske proteaze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:EC 3.4.22]] [[Kategorija:Kaspaze]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 4]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] l15vubhbejen34csf6y4tkz707r4kwu Kip Krista Iskupitelja 0 506581 3932264 3842571 2026-09-30T20:15:27Z Sintegrity 154620 3932264 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Cristo Redentor em construção (013RJ009013) (cropped).jpg|mini|Kip Krista Iskupitelja 1930]] '''''Hrist Otkupitelj''''' ( {{Jez-pt|Cristo Redentor}}) je [[Art Deco|art deco]] statua [[Isus|Isusa Hrista]] u [[Rio de Janeiro|Rio de Žaneiru]], [[Brazil]], koju je izradio francusko-poljski kipar [[Paul Landowski]], a izgradio brazilski inženjer [[Heitor da Silva Costa]], u saradnji sa francuskim inženjerom [[Albert Caquot|Albertom Caquotom]]. [[Rumuni|Rumunski]] vajar [[Gheorghe Leonida]] je izvajao lice. Sagrađena između 1922. i 1931, statua je 30 metara visoka, ne računajući postolje od 8 metara. Ruke se protežu 28 metara široko.<ref name="brit">{{Cite encyclopedia|title=Christ the Redeemer (last updated 13 January 2014)|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1435544/Christ-the-Redeemer|access-date=11. 7. 2014|last1=Murray|first1=Lorraine}}</ref><ref name="giumbelli2014">{{Cite book|last=Giumbelli|first=Emerson|title=Símbolos Religiosos em Controvérsia|url=https://archive.org/details/smbolosreligioso0000gium|year=2014|isbn=978-85-7816-137-8|location=São Paulo|page=[https://archive.org/details/smbolosreligioso0000gium/page/244 244]|nopp=y|language=pt}}</ref> Izrađen je od [[Armirani beton|armiranog betona]] i [[steatit]]a.<ref name="Largest christ">{{Cite magazine|date=26. 10. 1931|title=Christ the Redeemer|magazine=[[Time (časopis)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,742502,00.html|url-status=dead|access-date=11. 7. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930035058/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,742502,00.html|archive-date=30. 9. 2007}}</ref><ref name="Travel Channel">{{Cite web|url=http://travel.discovery.com/video/video.html?videoRef=c8fbe1ab8af1bb5087cbd1d996d8baf851e4672b|title=Brazil: Crocovado mountain – Statue of Christ|publisher=[[Travel Channel]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070516094903/http://travel.discovery.com/video/video.html?videoRef=c8fbe1ab8af1bb5087cbd1d996d8baf851e4672b|archive-date=16. 5. 2007|url-status=dead|access-date=7. 7. 2007}}</ref><ref name="BBC">{{Cite news|date=13. 10. 2006|title=Sanctuary Status for Rio landmark|work=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6046538.stm|access-date=7. 7. 2007}}</ref> ''Hristos Otkupitelj'' se znatno razlikuje od prvobitnog dizajna, jer je prvobitni plan bio veliki Hrist sa globusom u jednoj ruci i krstom u drugoj. Iako su organizatori projekta prvobitno prihvatili dizajn, kasnije je promijenjen u današnji kip, sa raširenim rukama. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 7mjuf7s01g3lemqjrru5pv2u52vlxb0 Kategorija:Političari Građanske demokratske stranke (Bosna i Hercegovina) 14 507581 3933579 3633248 2026-10-01T07:32:16Z Z1KA 87045 Moving from [[Category:Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] to [[Category:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)]] using [[c:Help:Cat-a-lot|Cat-a-lot]] 3933579 wikitext text/x-wiki {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Kategorija također pogledajte|Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Političari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari|Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari po strankama|Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] tgmxxb00srxen9td3wmwo18m8k2u8s2 3933581 3933579 2026-10-01T07:32:37Z Z1KA 87045 Z1KA premjestio je stranicu [[Kategorija:Političari Građanske demokratske stranke Bosne i Hercegovine]] na [[Kategorija:Političari Građanske demokratske stranke (Bosna i Hercegovina)]]: Uobičajen naziv 3933579 wikitext text/x-wiki {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Kategorija također pogledajte|Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Političari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari|Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari po strankama|Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] tgmxxb00srxen9td3wmwo18m8k2u8s2 3933584 3933581 2026-10-01T07:33:06Z Z1KA 87045 3933584 wikitext text/x-wiki {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{Kategorija također pogledajte|Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)}} [[Kategorija:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Političari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari|Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari po strankama|Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] bi7xgdskuw6lov38f4pd72gv69723hl Farinksni refleks 0 523544 3933622 3906743 2026-10-01T11:47:41Z Grondilo 180038 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3933622 wikitext text/x-wiki '''Farinksni refleks''' ili '''refleks povraćanja''' je refleksna mišićna kontrakcija stražnjeg dijela grla, izazvana dodirom nepca, stražnjeg dijela jezika, područja oko [[krajnik]]a, nepčane resice i stražnjeg dijela grla. Zajedno s drugim aerodigestivnim refleksima poput refleksnog farinksnog gutanja, sprječava ulazak predmeta iz [[usna šupljina|usne šupljine]] u grlo osim kao dio normalnog gutanja i pomaže u sprječavanju gušenja, te je oblik kašlja. Farinksni refleks se razlikuje od grča grla, koji je refleksna mišićna kontrakcija glasnica. ==[[Refleksni luk]]== U refleksnom luku, niz fizioloških koraka se odvija vrlo brzo kako bi se proizveo [[refleks]]. Općenito, [[senzorni receptor]] prima stimulus iz okoline, u ovom slučaju od objekata koji dopiru do živaca u stražnjem dijelu grla, i šalje poruku putem [[uzlazni nerv|aferentnog živca]] do [[centralni nervni sistem|centralnog nervnog sistema]] (CNS). CNS prima ovu poruku i šalje odgovarajući odgovor putem [[silazni nerv|eferentnog živca]] (također poznatog kao [[motorni neuron]]) efektorskim ćelijama koje se nalaze u istom početnom području, a koje zatim mogu izvršiti odgovarajući odgovor.<ref name="Sword Swallowing">{{Cite web|last=Wilson |first=Tracy V. |date=29. 6. 2007 |title=How Sword Swallowing Works |url=http://www.howstuffworks.com/arts/circus-arts/sword-swallowing.htm |work=HowStuffWorks}}</ref> U slučaju fariksnog refleksa: *senzorni ud je pretežno posredovan CN IX (glosofaringealnim živcem *motorni ud CN X ([[vagus]]nim živcem). Refleks povraćanja uključuje brzo i kratkotrajno podizanje [[mehko nepce|mehkog nepca]] i bilateralnu kontrakciju farinksnih mišića, izazvanu dodirom stražnjeg zida faringeusa. Dodirivanje mehkog nepca može dovesti do sličnog refleksnog odgovora. Međutim, u tom slučaju, senzorni ud refleksa je CN V (trigeminusni [[živac]] [[trigeminusni nerv]]). Kod vrlo osjetljivih osoba, može biti uključen mnogo veći dio [[moždano stablo|moždanog stabla]]; jednostavno [[povraćanje]] se može povećati do povraćanja kod nekih. ==Supresija i aktivacija== Gutanje neuobičajeno velikih predmeta ili stavljanje predmeta u stražnji dio usta, može uzrokovati farinksnilni refleks. Neki ljudi, naprimjer [[gutač mačeva|gutači mačeva]], naučili su kako da ga potisnu. Nasuprot tome, pokretanje refleksa se ponekad radi namjerno kako bi se izazvalo povraćanje, kod onih koji imaju [[bulimija nervoza|bulimiju nervozu]]. Prema jednoj studiji, jednoj od tri osobe nedostaje refleks povraćanja. Međutim, na drugom kraju spektra su ljudi sa preosjetljivim refleksom povraćanja. Ova preosjetljivost može dovesti do problema u različitim situacijama, kao što su gutanje tableta ili velikih zalogaja hrane ili posjeta stomatologu. Preosjetljivost je uglavnom uslovljena reakcija, koja se obično javlja nakon prethodnog iskustva. Postoji niz načina za desenzibilizaciju preosjetljivosti, od opuštanja do utrnuća [[usta]] i grla, pa sve do treniranja mehkog nepca da se navikne na dodir. Lijekovi protiv mučnine, sedativi, lokalni anestetici i opći anestetici, biljni lijekovi, terapije ponašanja, akupresura, [[akupunktura]], [[laser]] i protetski uređaji mogu se koristiti za upravljanje pretjeranim refleksom povraćanja tokom stomatološkog tretmana. Studije su pokazale, s vrlo niskom sigurnošću dokaza, da akupunktura i laser na tački P6 (koja se nalazi u [[zglob]]u) smanjuju povraćanje bez sedacije. Međutim, nije bilo razlike kada se primjenjuje sa sedacijom. Stoga je potrebno provesti više istraživanja u vezi s ovim intervencijama.<ref>{{cite journal |vauthors=Eachempati P, Kumbargere Nagraj S, Kiran Kumar Krishanappa S, George RP, Soe HH, Karanth L |date=novembar 2019 |title=Management of gag reflex for patients undergoing dental treatment |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=11 |doi=10.1002/14651858.cd011116.pub3 |pmc=6953338 |pmid=31721146 |doi-access=free}}</ref> Čini se da neki ljudi mogu potpuno zaustaviti refleks povraćanja na kratko vrijeme, pritiskom na određene akupresurne tačke, čak i bez prethodne obuke.<ref>{{cite journal |vauthors=Scarborough D, Kuren M, Hughes M |date=oktobar 2008 |title=Altering the Gag Reflex Via a Palm Pressure Point |journal=The Journal of the American Dental Association |volume=139 |issue=1 |pages=1365–1372 |doi=10.14219/jada.archive.2008.0048 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|access-date=24. 1. 2024|language=en|publisher=wonderhowto.com|title=Turn Your Gag Reflex Off with Pressure Points|url=https://mind-hacks.wonderhowto.com/how-to/turn-your-gag-reflex-off-with-pressure-points-0160711/}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> ==Odsustvo== U određenim slučajevima, odsustvo refleksa povraćanja i faringealnog osjećaja može biti [[simptom]] niza ozbiljnih medicinskih stanja, kao što su oštećenje glosofaringealnog živca, vagusnog živca ili moždane smrti. Kod jednostranog (jednostranog) oštećenja glosofaringealnog živca (CN IX - senzorna komponenta), neće biti reakcije na povraćanje pri dodirivanju faringealnog zida na istoj strani oštećenog živca. Kod jednostranog oštećenja vagalnog živca (CN X - motorna komponenta), meko nepce će se podići i povući prema netaknutoj strani bez obzira na stranu ždrijela koja se dodiruje. To je zato što je senzorna komponenta netaknuta na obje strane, ali rade samo motorni živci koji opskrbljuju jednu stranu mekog nepca i faringealnih mišića, stoga je kontrakcija mišića u refleksu asimetrična. Ako su i CN IX i X oštećeni na jednoj strani (što nije neuobičajeno), stimulacija normalne strane izaziva samo jednostrani odgovor, s devijacijom mekog nepca na tu stranu; Ne vidi se konsenzualni odgovor. Dodirivanje oštećene strane uopće ne izaziva nikakav odgovor. U jednom trenutku se smatralo da je nedostatak refleksa povraćanja kod pacijenata s moždanim udarom dobar prediktor disfagije (teškoće s gutanjem) ili laringealne aspiracije (hrana ili piće ulazi u [[grkljan]]), te se stoga često provjeravao. Međutim, u jednoj studiji, 37% zdravih osoba nije imalo refleks povraćanja, ali su svi ispitanici, osim jednog, a dalje zadržali netaknuti [[farinks]]ni osjećaj. Ovi rezultati sugeriraju da mišići koji kontroliraju refleks povraćanja ostaju neovisni o onima koji kontroliraju normalno gutanje. Budući da se ovaj refleks obično ne nalazi kod zdravih osoba, njegova prediktivna vrijednost u određivanju rizika od poremećaja gutanja je znatno ograničena. S druge strane, farinksni osjećaj, kako je prikazano u ovoj studiji, rijetko je odsutan i mogao bi se pokazati boljim u predviđanju budućih problema s [[gutanje]]m.<ref name="Pharyngeal sensation">{{cite journal | vauthors = Davies AE, Kidd D, Stone SP, MacMahon J | title = Pharyngeal sensation and gag reflex in healthy subjects | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_1995-02-25_345_8948/page/486 | journal = Lancet | volume = 345 | issue = 8948 | pages = 487–8 | date = februar 1995 | pmid = 7861875 | doi = 10.1016/s0140-6736(95)90584-7 | s2cid = 38343691 }}</ref> ==Refleksno farinksno gutanje== Usko povezano s refleksom povraćanja, u kojem se hrana ili druge strane tvari istiskuju iz ždrijela, gutanje općenito gura hranu kroz probavni sistem u [[želudac]]. Ovaj refleks posebno funkcionira kao zaštitni sistem za gornje disajne puteve jer ne samo da prisiljava glotis da se zatvori, čime sprječava ulazak bilo kakvih tvari u disajne puteve, već i čisti ždrijelo od bilo kakvih preostalih tvari gutanjem. Ovaj poseban refleks je jednostavno jedan od nekoliko aerodigestivnih refleksa, uključujući i refleks zatvaranja faringoglotisa (u kojem se ne događa gutanje, ali se [[glotis]] i dalje zatvara) i kontraktilni refleks faringo-gornjeg ezofagusnog sfinktera, koji se javlja uglavnom tokom epizoda gastroezofagusnog refluksa. Svi ili prisilno zatvaraju glotis ili omogućavaju [[ždrijelo|ždrijelu]] da ukloni čestice u [[probavni trakt]] koje su možda bile potisnute natrag i ovim traktom i gornjim disajnim putevima. Ovi refleksi također mogu zaštititi dišne puteve od bilo kakve hrane ili tekućine koja se može proliti iz hipofarinksa. [[Hipofarinks]] je donji dio ždrijela i može se smatrati prvim područjem gdje se probavni trakt odvaja od dišnih puteva. Međutim, ako se prekorači maksimalni kapacitet tekućine koju hipofarinks može sigurno zadržati, tada se ta višak tekućine prelijeva u grkljan, a odatle u pluća. Stoga, ovi refleksi sprječavaju da nivoi dosegnu ovaj maksimalni volumen.<ref>{{cite journal |vauthors=Dua K, Surapaneni SN, Kuribayashi S, Hafeezullah M, Shaker R |date=august 2011 |title=Pharyngeal airway protective reflexes are triggered before the maximum volume of fluid that the hypopharynx can safely hold is exceeded |journal=American Journal of Physiology. Gastrointestinal and Liver Physiology |volume=301 |issue=2 |pages=G197-202 |doi=10.1152/ajpgi.00046.2011 |pmc=3154610 |pmid=21566013 |doi-access=free}}</ref> Budući da su i probavni i respiratorni sistem povezani ždrijelom, postoje mnogi problemi i bolesti koje se javljaju kada tijelo nije u stanju regulirati prolaz hrane i zraka u odgovarajuće puteve. Možda najsprječiviji uzrok oštećenja ovih refleksa potiče od pušenja. Jedna studija je pokazala da su, u poređenju s nepušačima, prag volumena (najniži volumen pri kojem se aktivira jedan od ovih refleksa) i za faringo-gornji ezofagealni sfinkter kontraktilni refleks i za refleksno farinksno [[gutanje]] povećani.<ref>{{cite journal |vauthors=Dua K, Bardan E, Ren J, Sui Z, Shaker R |date=oktobar 1998 |title=Effect of chronic and acute cigarette smoking on the pharyngo-upper oesophageal sphincter contractile reflex and reflexive pharyngeal swallow |url=https://archive.org/details/sim_gut_1998-10_43_4/page/537 |journal=Gut |volume=43 |issue=4 |pages=537–41 |doi=10.1136/gut.43.4.537 |pmc=1727281 |pmid=9824582 |doi-access=free}}</ref> == Također pogledajte == * [[Povraćanje]], također poznato kao suho povraćanje == Reference == {{refspisak}} {{Refleksi}} {{Authority control}} [[Kategorija:Ljudsko grlo]] [[Kategorija:Refleksi]] [[Kategorija:Povraćanje]] r1qu6drmtn07ed1gpgo32zpe2ybr8sv Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2025/2026. 0 526908 3932288 3917779 2026-09-30T21:40:00Z Bakir123 110053 3932288 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - predsjednik Republike Srpske | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - predsjednik Republike Srpske | sljedeća_godina = 2026. | datum_izbora = 23. novembar 2025. <br> 8. februar 2026. <br> {{small|(ponovni izbori u 17 izbornih jedinica)}} | izlaznost = 452.219 (35,77%) | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2025. | slika1 = [[Datoteka:Siniša Karan (2026-05-09) (cropped).jpg|bez okvira|122x122piksel]] | kandidat1 = '''[[Siniša Karan]]''' | stranka1 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''224.382''' | postotak1 = '''50,53%''' | slika2 = [[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|bez okvira|122x122piksel]] | kandidat2 = [[Branko Blanuša]] | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 213.512 | postotak2 = 48,09% | titula = [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednik RS]] | prije_izbora = [[Ana Trišić-Babić]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]])<br>''Vršilac dužnosti'' | nakon_izbora = [[Siniša Karan]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]) | slika_karte = Republika-srpska-2025-presidential-election-by-muni.svg | veličina_karte = 200px | opis_karte = Pobjednički kandidat u svakoj općini. }} }} '''Prijevremeni izbori u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]''' '''2025/2026.''' bili su drugi [[Vanredni izbori|vanredni]] [[Predsjednički izbori|predsjednički]] [[izbori]] koji su održani samo u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] 23. novembra 2025. i 8. februara 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/2025/pi_2025_1/pi_2025_1_od_rasp_iz-bos.pdf|title=Odluka o raspisivanju i održavanju prijevremenih izbora za predsjednika Republike Srpske|date=28. 8. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|CIKBiH]]|access-date=14. 10. 2025|archive-date=21. 10. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251021112258/https://www.izbori.ba/Documents/2025/pi_2025_1/pi_2025_1_od_rasp_iz-bos.pdf|url-status=live}}</ref> Izbori su održani 3 mjeseca nakon što je [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija BiH]] donijela odluku o ukidanju mandata [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjedniku Republike Srpske]] [[Milorad Dodik|Miloradu Dodiku]] 6. augusta 2025. Prestanak mandata označen je kao 12. juni 2025, jer je tog dana presuda [[Sud Bosne i Hercegovine|Suda Bosne i Hercegovine]] postala pravosnažna.<ref name="RS MD">{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/procitajte-kompletnu-odluku-suda-bih-ovo-je-presuda-milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-rs/602176|title=Pročitajte kompletnu odluku Suda BiH: Ovo je presuda - Milorad Dodik više nije predsjednik RS|date=18. 8. 2025|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=18. 8. 2025|archive-date=21. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821001404/https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/procitajte-kompletnu-odluku-suda-bih-ovo-je-presuda-milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-rs/602176|url-status=live}}</ref><ref name="AO Sud BiH">{{Cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/ODLUKA%20SUDA%20BIH%20POVODOM%20%C5%BDALBE%20MILORADA%20DODIKA%20NA%20ODLUKU%20CIK-A|title=ODLUKA SUDA BIH POVODOM ŽALBE MILORADA DODIKA NA ODLUKU CIK-A|website=www.sudbih.gov.ba|language=en|access-date=18. 8. 2025|archive-date=18. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250818133848/https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/ODLUKA%20SUDA%20BIH%20POVODOM%20%C5%BDALBE%20MILORADA%20DODIKA%20NA%20ODLUKU%20CIK-A|url-status=live}}</ref> Za razliku od redovnih, na ovim izborima nisu birani [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]], te su [[Ćamil Duraković]] ([[Nezavisni kandidat|Nezav.]]) i [[Davor Pranjić]] ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]) ostali do kraja svog četvorogodišnjeg mandata. Pravo glasa imalo je 1.264.366 glasača,<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/2025/pi_2025_1/pi_2025_1_od_cbs-bos.pdf|title=Odluka o zaključivanju Centralnog biračkog spiska za izbor predsjednika Republike Srpske sa stanjem na dan 27.08.2025. godine u 24.00 sati|date=28. 8. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=14. 10. 2025|archive-date=30. 9. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250930115655/https://www.izbori.ba/Documents/2025/pi_2025_1/pi_2025_1_od_cbs-bos.pdf|url-status=live}}</ref> a svoje biračko pravo iskoristilo je njih 452.219 (35,77%). Broj važećih glasačkih listića je 444.014 (98,19%), a broj nevažećih i praznih 8.205 (1,81%).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=39#/5/0/0|title=Konačni rezultati - Prijevremeni izbori za Predsjednika RS 2025.|date=23. 11. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=24. 11. 2025|archive-date=24. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251124082739/https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=39#/5/0/0|url-status=live}}</ref> Izbori nisu održani na biračkom mjestu 068B005 “[[Donji Korićani (Kneževo)|Korićani]]” zbog neprohodnosti puteva nastalim usljed vremenskih prilika i snježnih padavina, te su isti naknadno održani 30. novembra.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5845|title=U nedjelju se održavaju odgođeni izbori na biračkom mjestu Korićani|date=28. 11. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=28. 11. 2025|archive-date=28. 11. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251128173028/https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5845|url-status=live}}</ref> Dana 24. decembra 2025. [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] (CIK BiH) donijela je odluku o poništavanju rezultata glasanja na 136 biračkih mjesta u 17 izbornih jedinica zbog utvrđenih niza nepravilnosti u izbornom procesu. Izbori su poništeni u biračkim mjestima unutar sljedećih gradova i općina: [[Prijedor]], [[Laktaši]], [[Banja Luka]], [[Doboj]], [[Stanari]], [[Lopare]], [[Ugljevik]], [[Osmaci]], [[Vlasenica]], [[Zvornik]], [[Bratunac]], [[Nevesinje]], [[Gacko]], [[Rudo]], [[Bileća]], [[Milići]] i u jednom biračkom mjestu u [[Brčko distrikt|Brčko]] [[Brčko distrikt|distriktu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5876|title=Poništeni prijevremeni izbori za predsjednika Republike Srpske na 136 biračkih mjesta u 17 izbornih jedinica|date=24. 12. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=3. 1. 2026|archive-date=22. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260122070559/https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5876|url-status=live}}</ref> Ponovni prijevremeni izbori na tim biračkim mjestima su održani 8. februara 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5884|title=Ponovni prijevremeni izbori za predsjednika Republike Srpske biće održani 08.02.2026. godine|date=31. 12. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=3. 1. 2026|archive-date=22. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260122075541/https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5884|url-status=live}}</ref> ==Kandidati== Centralna izborna komisija BiH je za učešće na prijevremenim izborima ovjerila prijave 5 političkih stranaka ([[Srpska demokratska stranka|SDS]], [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]], [[Ekološka partija Republike Srpske|EPRS]], [[Za pravdu i red|ZPR]] i [[Savez za novu politiku|SNP]]) i 2 [[Nezavisni kandidat|nezavisna kandidata]] ([[Igor Gašević]] i [[Slavko Dragičević]]).<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5765|title=Ovjereno 5 političkih stranaka i 2 nezavisna kandidata za učešće na prijevremenim izborima za predsjednika Republike Srpske|date=1. 10. 2025|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|CIKBiH]]|access-date=14. 10. 2025|archive-date=9. 10. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009011150/https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=5765|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina |- |[[Datoteka:Dr Dragan Đokanović.JPG|bez okvira|133x133piksel]] | [[Dragan Đokanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNP|tamno|BS}};" | | [[Savez za novu politiku]] | [[Pedijatrija|Pedijatar]] |- |[[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|bez okvira|130x130piksel]] | [[Branko Blanuša]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | | [[Srpska demokratska stranka]] | Redovni profesor na [[Elektrotehnički fakultet u Banjoj Luci|Elektrotehničkom fakultetu]] [[Univerzitet u Banjoj Luci|Univerziteta u Banjoj Luci]] Dekan Eleketrotehničkog fakulteta Univerziteta u Banjoj Luci (2017–2021) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Igor Gašević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | [[Nezavisni kandidat]] | Vlasnik zanatske radnje "BauMetalGlass" |- |[[Datoteka:Siniša Karan (2026-05-09) (cropped).jpg|bez okvira|130x130piksel]] | [[Siniša Karan]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | | [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|Ministar unutrašnjih poslova Republike Srpske]] (2022–2025) [[Ministarstvo za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske|Ministar za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske]] (2025) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Slavko Dragičević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | [[Nezavisni kandidat]] | Bivši predsjednik Općinskog odbora SNSD-a u [[Doboj]]u |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Nikola Lazarević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|EPRS|tamno|BS}};" | | [[Ekološka partija Republike Srpske]] | [[Pravo|Pravnik]] |} ==Rezultati== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |# ! colspan="2" rowspan="2" |Kandidat ! colspan="2" rowspan="2" |Stranka ! colspan="5" |Broj glasova ! rowspan="2" |% |- !Ukupno !Redovni !Pošta !{{Tooltip|O, MT i DKP|Odsustvo, mobilni tim i diplomatsko-konzularna predstavništva}} !Potvrđeni |- !1. |[[Datoteka:Siniša Karan (2026-05-09) (cropped).jpg|bez okvira|130x130piksel]] | '''[[Siniša Karan]]''' | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | | '''[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]''' | '''224.382''' | 219.939 | 1.997 | 2.333 | 113 | '''50,53''' |- !2. |[[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|bez okvira|130x130piksel]] | [[Branko Blanuša]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | | [[Srpska demokratska stranka]] | 213.512 | 210.451 | 1.677 | 1.268 | 116 | 48,09 |- !3. |[[Datoteka:Dr Dragan Đokanović.JPG|bez okvira|133x133piksel]] | [[Dragan Đokanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNP|tamno|BS}};" | | [[Savez za novu politiku]] | 2.028 | 1.888 | 88 | 51 | 1 | 0,46 |- !4. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Nikola Lazarević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|EPRS|tamno|BS}};" | | [[Ekološka partija Republike Srpske]] | 1.660 | 1.555 | 67 | 37 | 1 | 0,37 |- !5. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Igor Gašević]] | rowspan="2" style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | rowspan="2" style="text-align:center;" |[[Nezavisni kandidat]] | 1.364 | 1.306 | 11 | 45 | 2 | 0,31 |- !6. |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111piksel]] | [[Slavko Dragičević]] | 1.068 | 1.017 | 22 | 28 | 1 | 0,24 |} ==Također pogledajte== *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.]] *[[Milorad Dodik]] *[[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2007.]] ==Reference== {{Refspisak}} {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|2025/2026.]] [[Kategorija:Izbori u Republici Srpskoj|2025/2026.]] [[Kategorija:2025. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 2025.]] [[Kategorija:Izbori u 2026.]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2025.]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2026.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2025.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] [[Kategorija:Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini|2025/2026.]] j3xy0z0o42bb2m4ymd543liofv8wlm7 Siniša Karan 0 527022 3932289 3886790 2026-09-30T21:40:27Z Bakir123 110053 3932289 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Siniša Karan | slika = Siniša Karan.png | redoslijed = 10. [[predsjednik Republike Srpske]] | vrijeme_na_vlasti = 17. februar 2026 – | prethodnik = [[Milorad Dodik]]<br>''[[Ana Trišić-Babić]] {{Malo|(v. d.)}}'' | nasljednik = | redoslijed2 = 11. [[Ministarstvo za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske|ministar naučnotehnološkog razvoja i visokog obrazovanja Republike Srpske]] | vrijeme_na_vlasti2 = 2. septembar 2025 – 18. januar 2026. | prethodnik2 = [[Željko Budimir]] | nasljednik2 = [[Draga Mastilović]] | redoslijed3 = 13. [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|ministar unutrašnjih poslova Republike Srpske]] | vrijeme_na_vlasti3 = 21. decembar 2022 – 2. septembar 2025. | prethodnik3 = [[Dragan Lukač]] | nasljednik3 = Željko Budimir | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1962|5|17}} | mjesto_rođenja = [[Grabovac (Čeminac)]], [[Socijalistička Republika Hrvatska|NR Hrvatska]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = | nacionalnost = Srbin | etnicitet = | politička_stranka = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | supružnik = | djeca = | obrazovanje = '''Visoko:''' [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultet političkih nauka]], [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>'''Magisterij:''' [[Pravni fakultet u Banjoj Luci|Pravni fakultet]], [[Univerzitet u Banjoj Luci]]<br>'''Doktorat:''' [[Pravni fakultet u Banjoj Luci|Pravni fakultet]], [[Univerzitet u Banjoj Luci]] | zanimanje = Političar, policajac, profesor | vjera = [[Srpska pravoslavna crkva|Pravoslavac]] | potpis = | veb-sajt = | nagrade = | pripadnost = | vojska = | godine_službe = | čin = | komandovao = | ratovi = | ordeni = }} '''Siniša Karan''' (rođen 17. maja 1962) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Srbi|srpski]] političar koji obavlja funkciju [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]] od februara 2026. Prethodno je obavljao funkciju [[Ministarstvo za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske|ministra naučnotehnološkog razvoja i visokog obrazovanja]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] od 2025. do 2026. Od 2022. do 2025. također je obavljao funkciju [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|ministra unutrašnjih poslova]] Republike Srpske u [[Vlada Republike Srpske Radovana Viškovića I|drugoj vladi Radovana Viškovića]]. Član je [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Saveza nezavisnih socijaldemokrata]] (SNSD). ==Biografija== Rođen je u naselju [[Grabovac (Čeminac)|Grabovac]], u današnjoj općini [[Čeminac]], blizu [[Beli Manastir|Belog Manastira]] u [[Socijalistička Republika Hrvatska|NR Hrvatskoj]] ([[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslaviji]]), 17. maja 1962.<ref>{{Cite news|last=|first=|date=1. 10. 2025|title=Ko je Siniša Karan, kandidat Dodikove stranke za predsednika Republike Srpske|url=https://newsmaxbalkans.com/region/vesti/22466/ko-je-sinisa-karan-dodikov-kandidat-za-predsednika-rs/vest|work=Newsmax Balkans|language=sr|location=Belgrade|access-date=2. 10. 2025}}</ref> Osnovnu školu i srednju školu završio je u [[Kupres (Federacija Bosne i Hercegovine)|Kupresu]] u današnjoj [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Diplomirao je političke nauke na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]], a magistrirao pravo na [[Univerzitet u Banjoj Luci|Univerzitetu u Banjoj Luci]], gdje je i doktorirao. Redovni je profesor na dva privatna pravna fakulteta, na [[Panevropski univerzitet Apeiron Banjaluka|Panevropskom univerzitetu Apeiron]] u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] i [[Nezavisni univerzitet Banja Luka|Nezavisnom univerzitetu Banja Luka]].<ref name="Nezavinse3">{{Cite news|last=Čavrag|first=Saša|date=21. 12. 2022|title=Pročitajte biografije budućih ministara u Vladi RS|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/Procitajte-biografije-buducih-ministara-u-Vladi-RS/750614|work=Nezavisne novine|language=sr|location=Banja Luka|access-date=24. 9. 2025}}</ref><ref name="Klix2">{{Cite news|last=|first=|date=21. 1. 2025|title=Siniša Karan: Od sarajevskog studenta i policajca do Dodikovog čovjeka za pitanja secesije|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/sinisa-karan-od-sarajevskog-studenta-i-policajca-do-dodikovog-covjeka-za-pitanja-secesije/250120030|work=Nezavisne novine|language=bs|location=Sarajevo|access-date=24. 9. 2025}}</ref> Od 1985. do 2008. služio je kao policajac. Bio je komandir policijske stanice u Kupresu, nakon toga sekretar MUP-a u Kupresu, načelnik Kriminalističkog odjeljenja za [[Centar (Sarajevo)]], a kasnije i načelnik Ureda za sprečavanje kriminala u Ministarstvu unutrašnjih poslova Republike Srpske. Također je bio načelnik Odjela za kriminalističke istrage [[Državna agencija za istrage i zaštitu|Državne agencije za istrage i zaštitu]] (SIPA) i načelnik Odjela za finansijsko-obavještajne poslove. Od 2008. bio je savjetnik [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]] za sigurnost, a od 2009. do 2019. njegov generalni sekretar. Od januara 2019. bio je generalni sekretar [[Vlada Republike Srpske|Vlade Republike Srpske]].<ref name="Nezavinse3"/><ref name="Klix2"/> Dana 21. decembra 2022. postao je ministar unutrašnjih poslova Republike Srpske.<ref name="Nezavinse3"/> Dana 2. septembra 2025. imenovan je za ministra naučnotehnološkog razvoja i visokog obrazovanja Republike Srpske.<ref>{{Cite news|last=|first=|date=2. 9. 2025|title=Ko su novi ministri u Vladi Srpske – rotacije, nova lica i stara imena|url=https://lat.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=612989|work=RTRS|language=sr|location=Banja Luka|access-date=24. 9. 2025}}</ref> Dana 30. septembra 2025. predsjednik [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]-a [[Milorad Dodik]] proglasio je Karana kandidatom SNSD-a za [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2025.|prijevremene predsjedničke izbore 2025.]] u Republici Srpskoj.<ref>{{Cite news|last=|first=|date=30. 9. 2025|title=Milorad Dodik potvrdio: "Kandidat SNSD-a za predsjednika RS-a će biti Siniša Karan"|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/milorad-dodik-potvrdio-kandidat-snsd-a-za-predsjednika-rs-a-ce-biti-sinisa-karan/250930114|work=Klix.ba|language=bs|location=Sarajevo|access-date=2. 10. 2025}}</ref> Na navedenim izborima pobijedio je drugoplasiranog kandidata [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-a [[Branko Blanuša|Branka Blanušu]] i postao 10. [[predsjednik Republike Srpske]].<ref>{{Cite news|last=|first=|date=8. 2. 2026|title=SNSD proglasio pobjedu: Siniša Karan je novi predsjednik RS-a|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/snsd-proglasio-pobjedu-sinisa-karan-je-novi-predsjednik-rs-a/260208064|work=Klix.ba|language=bs|location=Sarajevo|access-date=8. 2. 2026}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] *[[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske]] *[[Ministarstvo za naučnotehnološki razvoj i visoko obrazovanje Republike Srpske]] *[[Predsjednik Republike Srpske]] ==Reference== {{Refspisak}} {{Predsjednici Republike Srpske}} {{DEFAULTSORT:Karan, Siniša}} [[Kategorija:Rođeni 1962.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Beli Manastir]] [[Kategorija:Srbi u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Banjoj Luci]] [[Kategorija:Političari Saveza nezavisnih socijaldemokrata]] [[Kategorija:Političari Republike Srpske]] cojsgijv8ru1xjfv74qyvue40ap24qg Operacije Jugoslavenske narodne armije u Bosni i Hercegovini 1992. 0 529509 3932257 3914828 2026-09-30T18:12:42Z ~2026-52047-51 186301 3932257 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob | sukob = | dio = [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i [[Raspad Jugoslavije|Raspada SFRJ]] | slika = VRS T-34.JPEG | opis_slike = Tenk T-34 VRS-a pored nasipa prekrivenog snijegom tokom [[IFOR|operacije "Joint Endeavour"]]. | datum = mart – septembar 1992. | mjesto = [[Bosna i Hercegovina]] | rezultat = Pobjeda JNA<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=it1IAQAAIAAJ&q=balkan+battlegrounds:+a+military+history+of+the+yugoslav+conflict |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict |date=2002 |publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis |isbn=978-0-16-066472-4 |page=160 |language=en}}</ref><br> * Proglašena [[Republika Srpska (1992–1995)|Republika Srpska]] kao posebna srpska paradržava odvojena od [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. U sastav ušle ranije proglašene [[Srpska autonomna oblast#Bosna i Hercegovina|Srpske autonomne oblasti]] (SAO). * [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalna odbrana BiH]] (TORBiH) i [[Oružane snage Republike Hrvatske|Hrvatska vojska]] (HV) protjerani iz [[Foča (Republika Srpska)|Foče]], [[Višegrad]]a, [[Prijedor]]a, [[Ilidža|Ilidže]], [[Zvornik]]a, [[Kupres (Republika Srpska)|Kupres]]a, [[Doboj]]a, [[Brčko]]g, [[Bijeljina|Bijeljine]], [[Šamac|Bosanskog Šamca]] i dr. * Osnovana [[Vojska Republike Srpske]] (VRS). * [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA) i [[Hrvatska kopnena vojska|Hrvatska vojska]] napuštaju Bosnu i Hercegovinu nakon dogovora sa [[UNPROFOR]]-om. Veliki dio vojnika i opreme JNA prešlo je u novoformiranu VRS. | strana1 = {{ZID|Savezna Republika Jugoslavija|ime=SR Jugoslavija}}<br>{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Srpska Republika Bosna i Hercegovina}} | strana2 = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}}<br>{{ZID|Herceg-Bosna}}<br>{{ZID|Hrvatska}} | komandant1 = {{ZD|SRJ}} [[Slobodan Milošević]]<br>{{ZD|SRJ}} [[Željko Ražnatović]]<br>{{ZD|SRJ}} [[Vojislav Šešelj]]<br>{{ZD|Republika Srpska (1992–1995)}} [[Radovan Karadžić]] | komandant2 = {{ZD|RBiH}} [[Alija Izetbegović]]{{POW}}<br>{{ZD|RBiH}} [[Sefer Halilović]]<br>{{ZD|RBiH}} [[Murat Šabanović]]<br>{{ZD|HRHB}} [[Mate Boban]]<br>{{ZD|HRHB}} [[Milivoj Petković]] | jedinice1 = {{tree list}} * [[Datoteka:Emblem of the Yugoslav People's Army (1991-1992).svg|22px]] [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] ** {{ZD slika|Kov-JNA.png}} [[Kopnena vojska Jugoslavenske narodne armije|Kopnena vojska]] ** {{ZD slika|Flag of the Yugoslav Air Force (obverse).svg}} [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana Jugoslavenske narodne armije|RV i PVO]] * {{ZD slika|Patch of the Army of Republika Srpska.svg|size=22px}} [[Vojska Republike Srpske]] (od 12. maja) * [[Datoteka:Policija Republike Srpske 1992.png|22px]] [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|MUP Republike Srpske]] * [[Datoteka:Patch of the Serb Volunteer Guard.svg|22px]] [[Srpska dobrovoljačka garda]] * [[Datoteka:Patch of the White Eagles.svg|22px]] [[Beli orlovi]] {{tree list/end}} | jedinice2 = {{tree list}} * [[Datoteka:Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|26px]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija Republike BiH]] (od 15. aprila) ** [[Datoteka:Emblem of the Territorial Defense of Bosnia and Herzegovina.svg|22px]] [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalna odbrana BiH]] ** [[Datoteka:Patriotic League Enblem.png|20px]] [[Patriotska liga]] ** [[Datoteka:Эмблема спецподразделения "Зеленые береты".png|20px]] [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]] * [[Datoteka:Logo MUP-a Republike Bosne i Hercegovine.png|20px]] [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Bosne i Hercegovine|MUP RBiH]] * {{ZD slika|Flag of Croatian Army.svg}} [[Hrvatska kopnena vojska|Hrvatska vojska]] * {{ZD slika|Flag of Croatian Defence Council.svg}} [[Hrvatsko vijeće odbrane]] * {{ZD slika|HOS flag.svg}} [[Hrvatske odbrambene snage]] * {{ZD slika|Herzeg-Bosnia Police.svg}} [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna#Vojska|MUP Herceg-Bosne]] {{tree list/end}} | snage1 = [[Datoteka:Emblem of the Yugoslav People's Army (1991-1992).svg|22px]] '''[[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]''' 100.000 vojnika<br>{{ZD slika|Patch of the Army of Republika Srpska.svg|size=22px}} '''[[Vojska Republike Srpske|VRS]]''' 40.000 (od 12. do 19. maja) | snage2 = [[Datoteka:Emblem of the Territorial Defense of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] '''[[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|TORBiH]]''' 70.000 vojnika<br>{{ZD slika|Flag of Croatian Defence Council.svg}} '''[[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO]]''' 20.000<br>{{ZD slika|Flag of Croatian Army.svg}} '''[[Hrvatska kopnena vojska|HV]]''' 15.000 | žrtve1 = Nepoznato | žrtve2 = Nepoznato }}{{Kampanja - Rat u Bosni i Hercegovini}} '''Operacije Jugoslavenske narodne armije u Bosni i Hercegovini 1992.''' predstavljaju kulminacija metodičnog procesa vojne transformacije i operativne ofanzive kojom je [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA), djelujući u koordinaciji sa snagama [[Srpska autonomna oblast#Bosna i Hercegovina|Srpskih autonomnih oblasti]] (SAO), provela stratešku okupaciju većine teritorije [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]].<ref name="Mladic_Judgement">MKSJ, Presuda u predmetu Tužilac protiv Ratka Mladića (IT-09-92-T), 22. novembar 2017.</ref> Operacije su uključivale sistemsko naoružavanje [[:Kategorija:Srpske paravojne formacije|srpskih paravojnih formacija]], blokadu ključnih komunikacija i infrastrukture, te provođenje kampanje [[Etničko čišćenje u ratu u Bosni i Hercegovini|etničkog čišćenja nesrpskog stanovništva]], što je rezultiralo uspostavljanjem kontrolnih linija koje su u velikoj mjeri definisale tok sukoba.<ref name="Karadzic_Judgement">Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), Presuda u predmetu Tužilac protiv Radovana Karadžića (IT-95-5/18-T), 24. mart 2016.</ref> Operacije su bile dio [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]]. Nakon nezavisnosti [[Rat u Sloveniji|Slovenije]] i [[Rat u Hrvatskoj|Hrvatske]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] 1991, multietnička [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina]], koju su uglavnom naseljavali [[Muslimani (narod)|muslimanski]] [[Bošnjaci]] (43%), [[Srpska pravoslavna crkva|pravoslavni]] [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbi]] (31%) i [[Katoličanstvo|katolički]] [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvati]] (17%), izglasala je [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referendum o nezavisnosti]] 29. februara 1992. Politički predstavnici bosanskohercegovačkih Srba bojkotovali su referendum i odbacili njegov ishod. Predviđajući ishod referenduma, [[Narodna skupština Republike Srpske|Skupština Srpskog naroda u Bosni i Hercegovini]] usvojila je [[Ustav Republike Srpske|Ustav Srpske Republike Bosne i Hercegovine]] 28. februara 1992. Nakon proglašenja [[nezavisnost]]i Bosne i Hercegovine (koje je dobilo međunarodno priznanje) i nakon povlačenja [[Alija Izetbegović|Alije Izetbegovića]] iz prethodno potpisanog [[Carrington–Cutileiro plan]]a (koji je predlagao podjelu Bosne na etničke [[kanton]]e), Srbi, predvođeni [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]] i uz podršku vlasti [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA), mobilizirali su svoje snage unutar Bosne i Hercegovine kako bi osigurali etničku srpsku teritoriju. Rat se ubrzo proširio po cijeloj zemlji, praćen [[Etničko čišćenje|etničkim čišćenjem]]. Prvi sukobi dogodili su se na [[Kupres (Federacija Bosne i Hercegovine)|Kupresu]] između [[Teritorijalna odbrana|Teritorijalne odbrane]] [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|bosanskohercegovačkih Hrvata]], koju je podržavala [[Hrvatska kopnena vojska|Hrvatska vojska]] s jedne strane, i [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]]. Kasnije su se vodile bitke za [[Zvornik]], [[Višegrad]], [[Foča (Republika Srpska)|Foču]], [[Doboj]], [[Prijedor]] i mnoge druge gradove. JNA se zvanično povukla iz Bosne i Hercegovine u septembru 1992. U januaru 1992. proglašena je samoproglašena država [[Republika Srpska (1992–1995)|Srpska Republika Bosna i Hercegovina]]. Kasnije preimenovana u [[Republika Srpska (1992–1995)|Republiku Srpsku]], razvila je vlastitu vojsku dok se JNA povlačila i predala svoje oružje, opremu i 55.000 vojnika novostvorenoj [[Vojska Republike Srpske|Vojsci Republike Srpske]].<sup>[[Jugoslavenska narodna armija|[42]]][[Jugoslavenska narodna armija|[44]]]</sup> Dana 20. maja 1992. JNA je formalno raspuštena, a njeni ostaci su se reformirali u [[Vojska Srbije i Crne Gore|vojsku]] preimenovane [[Srbija i Crna Gora|Savezne Republike Jugoslavije]]. == Pozadina == === Raspad Jugoslavije === {{Glavni|Raspad Jugoslavije}} U Jugoslaviji je nastala kriza kao rezultat slabljenja sistema na kraju [[Hladni rat|Hladnog rata]]. U Jugoslaviji je nacionalna socijalistička partija, [[Savez komunista Jugoslavije]], izgubila ideološki potencijal. U međuvremenu, etnički nacionalizam je doživio renesansu 1980-ih nakon nasilja na [[Kosovo|Kosovu]].<ref name="Pavkovic">{{Cite book|last=Pavkovic|first=Aleksandar|title=The fragmentation of Yugoslavia: nationalism and war in the Balkans|url=https://archive.org/details/fragmentationofy0000pavk_d4n4|publisher=MacMillan Press|year=1997|isbn=978-0-312-23084-5|page=[https://archive.org/details/fragmentationofy0000pavk_d4n4/page/85 85]}}</ref> Dok je cilj [[Srpski nacionalizam|srpskih nacionalista]] bio centralizacija Jugoslavije, druge nacionalnosti su težile decentralizaciji i daljoj federalizaciji države.<ref name="Crnobanja">{{Cite book|last=Crnobrnja|first=Mihailo|title=The Yugoslav drama|url=https://archive.org/details/yugoslavdrama0000crno_y8q7|publisher=I.B. Tauris & Co|year=1994|isbn=978-1-86064-126-8|page=[https://archive.org/details/yugoslavdrama0000crno_y8q7/page/107 107]}}</ref> Bosna i Hercegovina, bivša [[Osmansko Carstvo|osmanska]] provincija, historijski je bila multietnička država. Prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1991.|popisu stanovništva iz 1991]], 43,47% stanovništva se smatralo [[Muslimani (narod)|Muslimanima]] ([[Bošnjaci]]ma), 31,21% Srbima i 17,38% Hrvatima, dok se 5,54% izjasnilo kao [[Jugoslaveni]].<ref name="Sourcebook">{{Cite book|last=Klemenčič|first=Matjaž|url=https://books.google.com/books?id=ORSMBFwjAKcC&pg=PA311|title=The former Yugoslavia's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|last2=Žagar|first2=Mitja|publisher=ABC-CLIO|year=2004|isbn=978-1-57607-294-3|location=Santa Barbara, California|page=311}}</ref> U martu 1989. kriza u Jugoslaviji se produbila nakon usvajanja amandmana na [[Ustav Srbije]] koji su vladi Srbije omogućili dominaciju nad pokrajinama [[Kosovo i Metohija|Kosovom]] i [[Vojvodina|Vojvodinom]].<ref name="Bethlehem1997p20">{{Harvnb|Bethlehem|Weller|1997}}</ref> Do tada je proces donošenja odluka na Kosovu i u Vojvodini bio nezavisan, a svaka autonomna pokrajina imala je pravo glasa na saveznom nivou. Srbija je, pod novoizabranim predsjednikom [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]], stekla kontrolu nad tri od osam glasova u [[Predsjedništvo Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|jugoslavenskom predsjedništvu]]. Sa dodatnim glasovima iz Crne Gore, Srbija je tako mogla snažno uticati na odluke savezne vlade. Ova situacija dovela je do prigovora drugih republika i poziva na reformu Jugoslavije. Na [[14. izvanredni kongres Saveza komunista Jugoslavije|14. vanrednom kongresu Saveza komunista Jugoslavije]], održanom 20. januara 1990. delegacije republika nisu se mogle složiti oko glavnih pitanja s kojima se suočava Jugoslavija. Kao rezultat toga, slovenski i hrvatski delegati su napustili Kongres. Slovenska delegacija, na čelu s [[Milan Kučan|Milanom Kučanom]], zahtijevala je demokratske promjene i labaviju federaciju, dok se srpska delegacija, na čelu s Miloševićem, tome protivila.<ref>{{Citation|title=The Death Of Yugoslavia Part 1 Enter Nationalism 5|date=maj 2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=_hqDqwLqFJg|accessdate=16. 10. 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221016222359/https://www.youtube.com/watch?v=_hqDqwLqFJg|archivedate=16. 10. 2022|language=en}}</ref> Na [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990.|prvim višestranačkim izborima]] u Bosni i Hercegovini, održanim u novembru 1990. glasovi su uglavnom davani prema etničkoj pripadnosti, što je dovelo do uspjeha bošnjačke [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA), [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]] (SDS) i [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatske demokratske zajednice]] (HDZ BiH).<ref>{{Cite book|last=Campbell|first=David|url=https://archive.org/details/nationaldeconstr0000camp|title=National deconstruction: Violence, identity, and justice in Bosnia|publisher=U of Minnesota Press|year=1998|isbn=978-0-8166-2937-4|page=[https://archive.org/details/nationaldeconstr0000camp/page/220 220]|url-access=registration}}</ref> Stranke su podijelile vlast po etničkim linijama, tako da je predsjednik [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]] bio Musliman, predsjednik [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|skupštine SRBiH]] Srbin, a predsjednik [[Izvršno vijeće Skupštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|vlade SRBiH]] Hrvat. Separatističke nacionalističke stranke su osvojile vlast u drugim republikama, uključujući Hrvatsku i Sloveniju.<ref>{{Cite book|last=S. Lobell|url=https://books.google.com/books?id=_fvFAAAAQBAJ&pg=PA79|title=Ethnic Conflict and International Politics: Explaining Diffusion and Escalation|last2=P. Mauceri|date=2004|publisher=Palgrave Macmillan US|isbn=978-1-4039-8141-7|pages=79–}}</ref> === Početak jugoslavenskih ratova === {{Glavni|Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} ==== Plan "RAM" ==== {{Glavni|Plan "RAM"}} [[Datoteka:Bosnia_Herzegovina_Ethnic_1991.png|mini|Etnička karta Bosne i Hercegovine 1991.]] Strateški okvir operacija bio je definisan dokumentom poznatim kao [[Plan "RAM"]], čiji je cilj bio redefinisanje granica Jugoslavije kroz stvaranje homogenog srpskog teritorija.<ref name="Vreme_RAM">"Plan RAM - Kako je Milošević naoružao Karadžića", Vreme, septembar 1991.</ref> Postojanje ovog plana potvrdio je tadašnji predsjednik vlade SFRJ [[Ante Marković]], razotkrivši snimke razgovora između [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] o naoružavanju lokalnih srpskih straža.<ref name="Markovic_Testimony">Svjedočenje Ante Markovića pred MKSJ, predmet Tužilac protiv Slobodana Miloševića (IT-02-54), 2003.</ref> Prema podacima Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu (SSNO), JNA je do marta 1992. jedinicama [[Srpska demokratska stranka|SDS-a]] i paravojnim grupama podijelila ukupno 51.192 komada naoružanja.<ref name="Mladic_Judgement" /><ref name="BBC_Ko_je_bio">"Ko je bio Momčilo Krajišnik", BBC News na srpskom, 15. septembar 2020.</ref> Istovremeno je provedeno razoružavanje legalne [[Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine|Teritorijalne odbrane SRBiH]], čime je sistemski eliminisan kapacitet države za organizovanu odbranu.<ref name="Reneo">{{Cite book|last=Luki|first=Reneo|url=https://books.google.com/books?id=WPhhLfp8huIC&pg=PA204|title=Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union|last2=Lynch|first2=Allen|publisher=SIPRI, Oxford University Press|year=1996|isbn=9780198292005|page=204}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dobbs|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=AcgyAAAAQBAJ&pg=PA426|title=Down with Big Brother: The Fall of the Soviet Empire|publisher=A&C Black|year=1997|isbn=9780747533948|pages=426–27}}</ref> Novinar Giuseppe Zaccaria sažeo je sastanak oficira srpske vojske u Beogradu 1992, izvještavajući da su usvojili eksplicitnu politiku usmjerenu na žene i djecu kao ranjivi dio muslimanske društvene strukture.<ref>{{Cite book|last=Card|first=Claudia|url=https://archive.org/details/confrontingevils0000card|title=Confronting Evils: Terrorism, Torture, Genocide|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781139491709|page=[https://archive.org/details/confrontingevils0000card/page/269 269]|url-access=registration}}</ref> Prema nekim izvorima, plan "RAM" je osmišljen 1980-ih.<ref>{{Cite book|last=Tatum|first=Dale C.|url=https://books.google.com/books?id=8b_HAAAAQBAJ&pg=PA76|title=Genocide at the Dawn of the Twenty-First Century: Rwanda, Bosnia, Kosovo, and Darfur|publisher=Springer Science+Business Media|year=2010|isbn=9780230109674|page=76}}</ref> ==== Početak krize ==== [[Datoteka:Srpske_autonomne_oblasti_u_Bosni_i_Hercegovini_u_studenome_1991.png|mini|Srpske autonomne oblasti u novembru 1991.]] Početkom 1991. održani su sastanci između lidera šest jugoslavenskih republika i dvije autonomne regije kako bi se razgovaralo o krizi.{{Sfn|Sadkovich|2007}} Srpsko rukovodstvo je favorizovalo federalno rješenje, dok su hrvatsko i slovensko rukovodstvo favorizovali savez suverenih država. [[Alija Izetbegović]] je u februaru predložio asimetričnu federaciju, u kojoj bi Slovenija i Hrvatska održavale labave veze sa četiri preostale republike. Ubrzo nakon toga, promijenio je stav i odlučio se za suverenu Bosnu i Hercegovinu kao preduslov za takvu federaciju.{{Sfn|Ramet|2006}} [[Franjo Tuđman]] i srbijanski predsjednik [[Slobodan Milošević]] održali su [[Sastanak u Karađorđevu|sastanak 25. marta u Karađorđevu]].{{Sfn|Lučić|2008}} Sastanak je bio kontroverzan zbog toga što su se dvojica predsjednika složila s podjelom Bosne i Hercegovine.{{Sfn|Lučić|2008}} Dana 6. juna, Izetbegović i makedonski predsjednik [[Kiro Gligorov]] predložili su slabu konfederaciju između Hrvatske, Slovenije i federacije ostale četiri republike, što je Miloševićeva vlada odbila.{{Sfn|Tanner|2001}} Dana 25. juna 1991. Slovenija i Hrvatska su proglasile nezavisnost. Uslijedio je [[Rat u Sloveniji|oružani sukob]] u Sloveniji, dok su sukobi u područjima Hrvatske sa značajnim stanovništvom etničkih Srba eskalirali u [[Rat u Hrvatskoj|rat velikih razmjera]].{{Sfn|CIA|2002}} [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA) odustala je od napora da ponovo uspostavi kontrolu nad Slovenijom u julu, dok su se borbe u Hrvatskoj intenzivirale sve do dogovora o [[Vanceov plan|prekidu vatre]] u januaru 1992. JNA je također napala Hrvatsku iz Bosne i Hercegovine.{{Sfn|Lukic|Lynch|1996}} U julu 1991. predstavnici [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]] (SDS), uključujući predsjednika SDS-a [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]], sastali su se sa predstavnicima [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA), [[Muhamed Filipović|Muhamedom Filipovićem]] i [[Adil Zulfikarpašić|Adilom Zulfikarpašićem]], te su dogovorili sporazum poznat kao [[sporazum Karadžić – Filipović]]. Ovim bi SR Bosnu i Hercegovinu ostavile u državnoj zajednici sa SR Srbijom i SR Crnom Gorom, a samoproglašene [[Srpska autonomna oblast#Bosna i Hercegovina|Srpske autonomne oblasti]] bi bile ukinute. Sporazum su osudile hrvatske političke stranke. Iako je u početku pozdravila inicijativu, Izetbegovićeva administracija ga je kasnije odbacila.{{Sfn|Ramet|2006}} Između septembra i novembra 1991. SDS je organizirao stvaranje nekoliko [[Srpska autonomna oblast|Srpskih autonomnih oblasti]] (SAO) u Hrvatskoj i BiH.{{Sfn|Caspersen|2010}} To je bio odgovor na korake Bošnjaka i Hrvata ka nezavisnosti od Jugoslavije.{{Sfn|Trbovich|2008}} Slične korake su kasnije poduzeli i Hrvati, proglašenjem [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatske zajednice Herceg-Bosne]].{{Sfn|Trbovich|2008}} U augustu 1991. [[Evropska ekonomska zajednica]] je bila domaćin [[Badinterova komisija|konferencije]] u pokušaju da spriječi rat u Bosni i Hercegovini. Dana 25. septembra 1991. [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] usvojilo je [[Rezolucija 713 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezoluciju 713]], kojom je nametnut embargo na oružje svim bivšim jugoslavenskim republikama. Embargo je imao mali uticaj na JNA i srpske snage. Hrvatske snage su zaplijenile oružje od JNA tokom [[Bitka za kasarne|Bitke kod kasarne]]. Embargo je imao značajan uticaj u Bosni i Hercegovini na početku [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]].{{Sfn|Burg|Shoup|1999}} Srpska vojska je naslijedila naoružanje i opremu JNA, dok su hrvatske i bošnjačke snage dobile oružje preko Hrvatske, kršeći embargo.{{Sfn|Shrader|2003}} Dana 19. septembra 1991. JNA je premjestila dodatne trupe u područje oko grada [[Mostar]]a. Lokalne vlasti su protestovale protiv toga. Dana 20. septembra 1991, JNA je prebacila trupe na [[Bitka za Vukovar|front kod Vukovara]] preko [[Višegrad]]a na sjeveroistoku [[Bosna (regija)|Bosne]]. Kao odgovor, lokalni Hrvati i Bošnjaci postavili su barikade i mitraljeske položaje. Zaustavili su kolonu od 60 tenkova JNA, ali su sljedećeg dana silom rastjerani. Više od 1.000 ljudi moralo je pobjeći iz tog područja. Ova akcija, skoro sedam mjeseci prije početka rata u BiH, uzrokovala je prve žrtve u jugoslavenskim ratovima u BiH. U prvim danima oktobra, JNA je napala i razorila većinski hrvatsko selo [[Ravno]] u [[Istočna Hercegovina|istočnoj Hercegovini]], na putu da [[Opsada Dubrovnika|napadne Dubrovnik]] u južnoj Hrvatskoj.{{Sfn|Ramet|2006}} Dana 6. oktobra 1991. predsjednik Predsjedništva SRBiH [[Alija Izetbegović]] dao je televizijsku proklamaciju neutralnosti, koja je sadržavala izjavu "ovo nije naš rat".{{Sfn|Shrader|2003}} Izetbegović je 14. oktobra dao izjavu pred skupštinom u vezi s JNA: "Ne činite ništa protiv Armije. (...) prisustvo Armije je za nas stabilizirajući faktor, a ta Armija nam je potrebna... Do sada nismo imali problema s Armijom, niti ćemo ih imati problema ni kasnije." Izetbegović je tog dana u skupštini imao oštru raspravu s [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]]. Nakon što je Karadžić rekao da se Muslimani ne mogu braniti ako se razvije ratno stanje, Izetbegović je primijetio da Karadžićevo ponašanje i govor smatra uvredljivim i da to objašnjava zašto se Muslimani osjećaju nepoželjno, da njegov ton može objasniti zašto se drugi u federaciji Jugoslavije osjećaju odbijeno i da su Karadžićeve prijetnje nedostojne srpske nacije.<ref>Snimak sa sjednice Skupštine SR Bosne i Hercegovine, 88/3. – 89/2. AG, 89/3. – 90/4.</ref> === Konačna politička kriza === Dana 15. oktobra 1991. [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]] u [[Sarajevo|Sarajevu]] usvojila je "''Memorandum o suverenitetu Bosne i Hercegovine''" prostom većinom, preglasavajući zastupnike [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]].<ref name="cook140">{{Cite book|last=Cook|first=Bernard A.|url=https://books.google.com/books?id=ox_gXq2jpdYC&pg=PA140|title=Europe Since 1945|publisher=Taylor and Francis|year=2001|isbn=978-0-8153-4057-7|volume=1|page=140|access-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123234340/https://books.google.com/books?id=ox_gXq2jpdYC&pg=PA140|archive-date=23. 1. 2023|url-status=live}}</ref> Memorandumu su žestoko protivili srpski zastupnici, tvrdeći da Ustav zahtijeva proceduralne garancije i [[Apsolutna većina|dvotrećinsku većinu]] za takva pitanja. O Memorandumu se ipak raspravljalo, što je dovelo do bojkota skupštine od strane Srba, a zakon je na kraju usvojen. Srpski politički predstavnici proglasili su [[Narodna skupština Republike Srpske|Skupštinu Srpskog naroda Bosne i Hercegovine]] 24. oktobra 1991, izjavivši da srpski narod želi ostati u Jugoslaviji.{{Sfn|Trbovich|2008}} [[Stranka demokratske akcije]] (SDA), koju je predvodio Alija Izetbegović, i [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] (HDZ BiH), koju je predvodio član hrvatski predsjedništva [[Stjepan Kljuić]], bile su odlučne u nastojanju da BiH ostvari nezavisnost i imale su podršku [[Evropa|Evrope]] i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a. SDS je jasno stavio do znanja da će se, ako se proglasi nezavisnost, Srbi otcijepiti. HDZ BiH je osnovan kao ogranak vladajuće stranke u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Hrvatska demokratska zajednica|Hrvatske demokratske zajednice]] (HDZ). Iako je prvobitno pozivao bosanskohercegovačke Hrvate da glasaju za na nezavisnost zemlje, došlo je do podjela u stranci, gdje su neki zagovarali otcjepljenje područja s hrvatskom većinom. U novembru 1991. hrvatsko rukovodstvo je organizovalo autonomne zajednice u područjima s hrvatskom većinom. Dana 12. novembra 1991. u [[Brod (općina)|Bosanskom Brodu]] je osnovana Hrvatska zajednica Bosanske Posavine . Obuhvatala je 8 općina u [[Bosna (regija)|sjevernoj Bosni]]. Dana 18. novembra 1991. u [[Mostar]]u je osnovana [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatska zajednica Herceg-Bosna]]. [[Mate Boban]] je izabran za njenog predsjednika. U njenom osnivačkom dokumentu stoji: "Zajednica će poštovati demokratski izabranu vladu Republike Bosne i Hercegovine dok god postoji državna nezavisnost Bosne i Hercegovine u odnosu na bivšu ili bilo koju drugu Jugoslaviju". Memoari [[Borisav Jović|Borisava Jovića]] pokazuju da je 5. decembra 1991. Milošević naredio reorganizaciju vojnika JNA u BiH i povlačenje njenog ne-bosanskog osoblja, u slučaju da bi priznanje rezultiralo percepcijom JNA kao strane sile; bosanskohercegovački Srbi bi ostali da čine jezgro Vojske Republike Srpske. Shodno tome, do kraja mjeseca samo 10-15% osoblja u JNA u BiH bilo je izvan republike.{{Sfn|Burg|Shoup|1999}} Silber i Little primjećuju da je Milošević tajno naredio da se svi vojnici JNA rođeni u BiH da se prebace u BiH. Jovićevi memoari sugeriraju da je Milošević planirao napad na BiH mnogo ranije. Dana 9. januara 1992. bosanskohercegovački Srbi su proglasili "Srpsku Republiku Bosni i Hercegovini" (kasnije preimenovana u "[[Republika Srpska (1992–1995)|Republika Srpska]]").{{Sfn|Trbovich|2008}} [[Badinterova komisija|Arbitražna komisija Mirovne Konferencije o Jugoslaviji]] je u svom Mišljenju br. 4 o Bosni i Hercegovini od 11. januara 1992. navela da nezavisnost Bosne i Hercegovine ne treba priznati jer zemlja još nije održala referendum o nezavisnosti.<ref name="rich">{{Cite journal|last=Roland Rich|year=1993|title=Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union|url=http://www.ejil.org/pdfs/4/1/1207.pdf|journal=European Journal of International Law|volume=4|issue=1|pages=48–51|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421143955/http://www.ejil.org/pdfs/4/1/1207.pdf|archive-date=21. 4. 2012|access-date=12. 4. 2012}}</ref> [[Datoteka:Later_carrington_cutillero.png|mini|[[Carrington-Cutillerov plan]]: Srpski kantoni prikazani crvenom bojom, Muslimanski kantoni zelenom, a Hrvatski kantoni plavom bojom. Žutom bojom je prikazan distrikt Sarajevo, zajednička autonomna jedinica.]] Dana 25. januara 1992, sat vremena nakon što je sjednica skupštine prekinuta, skupština je raspisala referendum o nezavisnosti za 29. februar i 1. mart.{{Sfn|Trbovich|2008}} Rasprava je završena nakon što su se srpski zastupnici povukli nakon što je većinska bošnjačko-hrvatska koalicija odbila prijedlog da se referendumsko pitanje stavi pred još neosnovano Vijeće za nacionalnu ravnopravnost. Prijedlog referenduma usvojen je u obliku u kojem su ga predložili muslimanski zastupnici, u odsustvu članova SDS-a. Kako Burg i Shoup primjećuju, "odluka je stavila vladu i Srbe u sukob". Predstojeći referendum izazvao je međunarodnu zabrinutost u februaru. [[Rat u Hrvatskoj]] rezultirao je [[Rezolucija 743 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucijom 743 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] od 21. februara 1992. kojom su stvorene [[UNPROFOR|Zaštitne snage Ujedinjenih nacija]] (UNPROFOR). Tokom pregovora u [[Lisabon]]u 21. i 22. februara, posrednik [[Evropska komisija|Evropske komisije]] [[José Cutileiro]] predstavio je [[Mirovni planovi prije i tokom rata u Bosni i Hercegovini#Carrington–Cutileiro plan|mirovni plan]], kojim se predlaže da se država Bosna i Hercegovina podijeli na tri konstitutivne jedinice. Nakon revizije plana, Sve tri strane su 18. marta 1992. potpisale sporazum; [[Alija Izetbegović]] za Bošnjake, [[Radovan Karadžić]] za Srbe i [[Mate Boban]] za Hrvate. Plan je odredio da svaka od 109 [[Općine Bosne i Hercegovine|općina]] bude podijeljena između tri etničke strane. Međutim 10 dana kasnije, Izetbegović je povukao svoj potpis i izjavio da se protivi bilo kakvoj podjeli BiH. U međuvremenu, [[Ustav Republike Srpske|Ustav Srpske Republike BiH]] proglašen je 28. februara 1992, te u njemu piše da Republiku čine "područja autonomnih oblasti, općina i drugih srpskih etničkih cjelina, uključujući i područja na kojima je nad srpskim narodom u Drugom svjetskom ratu izvršen zločin genocida", te je proglašena dijelom Jugoslavije.<ref name="sim.law.uu.nl">{{Cite web|url=http://sim.law.uu.nl/sim/caselaw/tribunalen.nsf/db2e2884b11f7cbbc125720a007af60b/8cc6f2501fe7c551c12571fe004d31cd?OpenDocument|title=ICTY/ ZUPLJANIN, Stojan/ Indictment (Amended)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526165938/http://sim.law.uu.nl/sim/caselaw/tribunalen.nsf/db2e2884b11f7cbbc125720a007af60b/8cc6f2501fe7c551c12571fe004d31cd?OpenDocument|archive-date=26. 5. 2011|url-status=dead|access-date=12. 3. 2009}}</ref> Zastupnici skupštine Srpskog naroda u BiH savjetovali su Srbe da bojkotuju [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referendum o nezavisnosti]]. Izlaznost na referendumima je, prema izvještajima, bila 63,7%, a 99,71% birača glasalo je za nezavisnost (što implicira da su Srbi, koji su činili približno 31,21% stanovništva, uglavnom bojkotovali referendum).<ref>{{Cite web|url=http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|title=The Referendum on Independence in Bosnia-Herzegovina: 29 February–1 March 1992|year=1992|publisher=Commission on Security and Cooperation in Europe|page=19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522132353/http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|archive-date=22. 5. 2011|url-status=dead|access-date=28. 12. 2009}}</ref> Srpsko političko rukovodstvo iskoristilo je referendume kao izgovor za postavljanje barikada u znak protesta. Nezavisnost je formalno proglašena 3. marta 1992.{{Sfn|Bose|2009}} === Sukobi na dane referenduma === {{Glavni|Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|Napad na svadbu u Sarajevu}} Tokom referenduma 1. marta, Sarajevo je bilo tiho, osim pucnjave na [[Napad na svadbu u Sarajevu|srpsku svadbu]].<ref>{{Cite book|last=Judah|first=Tim|url=https://books.google.com/books?id=KxQaCAAAQBAJ&pg=PT320|title=The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia|publisher=Yale University Press|year=2008|isbn=9780300147841|pages=320}}</ref> Mahanje srpskim zastavama na [[Baščaršija|Baščaršiji]] muslimani su na dan referenduma doživjeli kao namjernu provokaciju.<ref>{{Cite book|last=Kumar|first=Radha|url=https://books.google.com/books?id=wHEXb81jRMcC&pg=PA38|title=Divide and Fall? Bosnia in the Annals of Partition|publisher=Verso|year=1999|isbn=978-1-85984-183-9|page=38}}</ref> Nikola Gardović, otac mladoženje, ubijen je, a [[Srpska pravoslavna crkva|srpski pravoslavni svećenik]] je ranjen. Svjedoci su identificirali ubicu kao [[Ramiz Delalić|Ramiza Delalića]], gangstera koji je postao drzak kriminalac od pada komunizma i za kojeg se tvrdilo da je bio član bošnjačke paravojne grupe "[[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]]". Izdane su potjernice za njim i još jednim osumnjičenim napadačem. SDS je osudio ubistvo i tvrdio da je neuspjeh u njegovom hapšenju posljedica saučesništva SDA ili bosanskohercegovačke vlade.<ref>{{Cite book|last=Donia|first=Robert J.|url=https://books.google.com/books?id=FrpUBAAAQBAJ&pg=PA162|title=Radovan Karadzic: Architect of the Bosnian Genocide|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781107073357|pages=162}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.glassrpske.com/vijest/2/novosti/18496/cir/Godisnjica-ubistva-srpskog-svata-na-Bascarsiji.html|title=Godišnjica ubistva srpskog svata na Baščaršiji|date=1. 3. 2009|publisher=Glas Srpske|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503041429/http://www.glassrpske.com/vijest/2/novosti/18496/cir/Godisnjica-ubistva-srpskog-svata-na-Bascarsiji.html|archive-date=3. 5. 2009|url-status=dead|access-date=20. 8. 2016}}</ref> Portparol SDS-a izjavio je da je to dokaz da su Srbi u smrtnoj opasnosti i da će biti još više u nezavisnoj BiH, što je [[Sefer Halilović]], osnivač [[Patriotska liga|Patriotske lige]], odbacio, izjavivši da to nije bila svadba već provokacija i optužio goste na svadbi da su aktivisti SDS-a. Barikade su se pojavile sljedećeg jutra na ključnim tranzitnim tačkama širom grada, a na njima su bili naoružani i maskirani pristalice SDS-a.<ref>{{Cite book|last=Morrison|first=Kenneth|url=https://books.google.com/books?id=s2FBDAAAQBAJ&pg=PA88|title=Sarajevo's Holiday Inn on the Frontline of Politics and War|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781137577184|page=88}}</ref> Nakon što je Bosna i Hercegovina proglasila nezavisnost od Jugoslavije 3. marta 1992. izbile su sporadične borbe između Srba i vladinih snaga širom države.<ref>Cannon, P., The Third Balkan War and Political Disunity: Creating A Cantonal Constitutional System for Bosnia-Herzegovina, Jrnl. Trans. L. & Pol., Vol. 5-2</ref> Nakon revizije Lisabonskog plana, Sve tri strane su 18. marta 1992. potpisale sporazum; [[Alija Izetbegović]] za Bošnjake, [[Radovan Karadžić]] za Srbe i [[Mate Boban]] za Hrvate. Plan je odredio da svaka od 109 [[Općine Bosne i Hercegovine|općina]] bude podijeljena između tri etničke strane. Međutim 10 dana kasnije, nakon sastanka sa američkim ambasadorom u Jugoslaviji [[Warren Zimmermann|Warrenom Zimmermannom]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], Izetbegović je povukao svoj potpis i izjavio da se protivi bilo kakvoj podjeli BiH. Šta je i ko rekao, ostaje nejasno. Zimmermann je negirao da je Izetbegoviću rekao da će [[Sjedinjene Američke Države]], ako povuče svoj potpis, priznati BiH kao nezavisnu državu. Ono što je nesporno jeste da je Izetbegović istog dana povukao svoj potpis i odrekao se sporazuma. Krajem marta 1992. došlo je do borbi između Srba i združenih hrvatskih i bošnjačkih snaga u i blizu [[Brod (općina)|Bosanskog Broda]],<ref>{{Cite news|last=Sudetic|first=Chuck|date=28. 3. 1992|title=Bosnia asking for U.N. peace forces|url=https://www.nytimes.com/1992/03/28/world/bosnia-asking-un-for-peace-forces.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810074324/https://www.nytimes.com/1992/03/28/world/bosnia-asking-un-for-peace-forces.html|archive-date=10. 8. 2018|access-date=18. 7. 2015|work=The New York Times}}</ref> što je rezultiralo [[Masakr u Sijekovcu|Masakrom u Sijekovcu]] od strane [[Hrvatske odbrambene snage|Hrvatskih odbrambenih snaga]] (HOS).<ref>{{Cite news|last=Knezevic|first=Irena|date=30. 5. 2010|title=Croatian president honors Serb victims in Bosnia|url=https://www.boston.com/news/world/europe/articles/2010/05/30/croatian_president_honors_serb_victims_in_bosnia/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924154426/http://www.boston.com/news/world/europe/articles/2010/05/30/croatian_president_honors_serb_victims_in_bosnia/|archive-date=24. 9. 2015|access-date=18. 7. 2015|agency=Associated Press}}</ref> Srpske paravojne formacije počinile su [[masakr u Bijeljini]], u kojem je većina žrtava bila Bošnjaci, 1. i 2. aprila 1992.<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/kra-jud060927e.pdf|title=Prosecutor v. Momčilo Krajišnik: Judgement|date=27. 9. 2006|publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|pages=113–118|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518033410/http://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/kra-jud060927e.pdf|archive-date=18. 5. 2013|url-status=live|access-date=18. 7. 2015}}</ref> == Tok operacija == {{Glavni|Rat u Bosni i Hercegovini}}{{Također pogledajte|Incident u Dobrovoljačkoj 1992.|Tuzlanska kolona}} Nakon proglašenja [[nezavisnost]]i Bosne i Hercegovine (koja je dobila međunarodno priznanje) i nakon povlačenja [[Alija Izetbegović|Alije Izetbegovića]] iz prethodno potpisanog [[Mirovni planovi prije i tokom rata u Bosni i Hercegovini#Carrington–Cutileiro plan|Cutileirovog plana]] (koji je predlagao podjelu Bosne na etničke kantone), [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanskohercegovački Srbi]], predvođeni [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]] i podržani od strane vlade [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA), mobilizirali su svoje snage unutar Bosne i Hercegovine kako bi osigurali teritoriju pod kontrolom etničkih Srba. Prva značajna bitka izbila je u [[Bijeljina|Bijeljini]] 31. marta između Bošnjaka i Srba. To je trajalo do 3. aprila, kada su [[Željko Ražnatović|Arkan]] i njegovi [[Srpska dobrovoljačka garda|tigrovi]] uništili pobunjeničke [[Patriotska liga|vojnike Patriotske lige]] i počinili [[Masakr u Bijeljini|masakr]] nad civilima.<ref>{{Cite web|url=https://katera.news/lat/oslobadjanje-bijeljine-1992-godine|title=Oslobađanje Bijeljine 1992. godine {{!}} Katera|website=katera.news|language=sr-Latn|access-date=8. 11. 2024}}</ref> Rat se ubrzo proširio po cijeloj zemlji, praćen [[Etničko čišćenje|etničkim čišćenjem]]. Rat u BiH eskalirao je u aprilu. Dana 3. aprila započela je [[Bitka za Kupres (1992)|Bitka na Kupresu]] između JNA i kombinovanih snaga HVO-HOS koja je završila pobjedom JNA.{{Sfn|CIA|2002b}} Dana 6. aprila, srpske snage su počele granatirati [[Sarajevo]], a u naredna dva dana prešle su [[Drina|Drinu]] iz [[Centralna Srbija|uže Srbije]] i opkolile [[Zvornik]], [[Višegrad]] i [[Foča (Republika Srpska)|Foču,]] gdje je živjelo većinski muslimansko (bošnjačko) stanovništvo. Dana 15. aprila [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] je preuzela potpunu kontrolu nad [[Višegrad]]om u [[Operacija Višegrad|Operaciji Višegrad]]. Dana 17. aprila JNA je preuzela potpunu kontrolu nad [[Foča (Republika Srpska)|Fočom]].<ref>{{Cite web|url=https://katera.news/lat/borbe-u-podrinju-visegrad-foca-1992|title=Borbe u Podrinju - Višegrad, Foča 1992. {{!}} Katera|website=katera.news|language=sr-Latn|access-date=23. 7. 2024}}</ref> Nakon zauzimanja [[Zvornik]]a, vojnici VRS ubile su nekoliko stotina Muslimana i prisilile desetine hiljada na bijeg.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-53805419|title=Kako su Ukrajinci u Bosni spasili hiljade ljudi od masakra|date=18. 8. 2020|website=BBC News na srpskom|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103204350/https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-53805419|archive-date=3. 1. 2021|url-status=live|access-date=18. 8. 2020}}</ref> Cijela BiH je bila zahvaćena ratom do sredine aprila. Dana 23. aprila, JNA je helikopterom evakuirala svoje osoblje iz kasarne u [[Čapljina|Čapljini]],<ref>{{Cite web|url=http://niskevesti.info/izvedena-za-samo-75-minuta-godisnjica-operacije-spasavanja-vojnika-iz-opkoljene-kasarne-u-capljini/|title=IZVEDENA ZA SAMO 7,5 MINUTA Godišnjica operacije spašavanja vojnika iz opkoljene kasarne u Čapljini - Niške vesti|website=niskevesti.info|language=sr-RS|access-date=4. 5. 2026|archive-date=6. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406105047/http://niskevesti.info/izvedena-za-samo-75-minuta-godisnjica-operacije-spasavanja-vojnika-iz-opkoljene-kasarne-u-capljini/|url-status=dead}}</ref> koja je bila blokirana od 4. marta. Uloženi su napori da se zaustavi nasilje. Dana 27. aprila, vlada BiH je naredila da se JNA stavi pod civilnu kontrolu ili protjera, nakon čega su uslijedili sukobi početkom maja između njih. Dana 22. aprila Bošnjaci i Hrvati napali su [[Ilidža|Ilidžu,]] ali taj napad nije uspio. [[Prijedor]] su preuzeli Srbi 30. aprila.<ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/en/outreach/bridging-the-gap-with-local-communities/prijedor|title=Bridging the Gap in Prijedor, Bosnia and Herzegovina {{!}} International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|website=www.icty.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923161147/https://www.icty.org/en/outreach/bridging-the-gap-with-local-communities/prijedor|archive-date=23. 9. 2022|url-status=live|access-date=24. 8. 2022}}</ref> Dana 2. maja, [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]] i lokalni članovi bandi odbranili su neorganizovani srpski napad čiji je cilj bio prepoloviti Sarajevo. Dana 3. maja, Izetbegovića su na sarajevskom aerodromu oteli oficiri JNA, a on je korišten za siguran prolaz trupa JNA iz centra Sarajeva. Međutim, paravojne muslimanske snage [[Incident u Dobrovoljačkoj 1992.|su napale konvoj JNA koji je odlazio]], što je ogorčilo sve strane. [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|ARBIH]] i HVO su ponovo napali [[Ilidža|Ilidžu]] 14. maja, ali taj napad nije uspio i JNA ih je pobijedila. Dana 15. maja došlo je do [[Tuzlanska kolona|sličnog incidenta i s kolonom]] u [[Tuzla|Tuzli]]. Ono što je započelo kao mirno povlačenje uz dogovor s lokalnim vlastima završilo se zasjedom, kada su [[Patriotska liga]], [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]] i ostali iz lokalne policije napali kolonu. Prekid vatre i sporazum o evakuaciji JNA potpisani su 18. maja, a 20. maja bosanskohercegovačko predsjedništvo proglasilo je JNA okupacijskom snagom. [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) utvrdio je da je [[Incident u Dobrovoljačkoj 1992.|vojna kolona u Dobrovoljačkoj ulici]] bila legitiman vojni cilj, dok u slučaju [[Tuzlanska kolona|Tuzlanske kolone]] nije podigao optužnice, prepustivši procese lokalnim pravosuđima koja su, poput Apelacionog suda u Beogradu, donijela oslobađajuće presude zbog nedostatka dokaza o navodnom ratnom zločinu.<ref>{{Cite web|url=https://sarajevotimes.com/why-was-the-jna-column-a-legitimate-military-target/|title=Why was the JNA Column a legitimate military Target?|last=Y.Z|date=4. 5. 2022|website=Sarajevo Times|language=en-US|access-date=4. 5. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-61445058|title=Rat u Bosni i Hercegovini: Tuzlanska kolona, 30 godina kasnije - ratni zločin ili simbol odbrane|date=15. 5. 2022|website=BBC News na srpskom|language=sr-Latn|access-date=4. 5. 2026}}</ref> == Posljedice == [[Vojska Republike Srpske]] je novoosnovana i stavljena pod komandu generala [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]], u novoj fazi rata. Operacije JNA u BiH pokazale su se kao veoma korisne za VRS. Nakon što je [[Jugoslavenska narodna armija]] napustila BiH, odigrala je ulogu u vojnoj pomoći. Samo su [[Srpska dobrovoljačka garda]] i druge srpske dobrovoljačke grupe iz [[Republika Srbija (1992–2006)|Srbije]] ostale u BiH, sukobljavajući se sa Bošnjacima i Hrvatima zajedno sa [[Vojska Republike Srpske|Vojskom Republike Srpske]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-hrasnici-obiljezeno-27-godina-bitke-za-famos/190805045|title=U Hrasnici obilježeno 27. godina bitke za Famos|website=www.klix.ba|language=hr|access-date=25. 7. 2024}}</ref> == Također pogledajte == * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] * [[Plan "RAM"]] * [[Opsada Sarajeva]] * [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{Refspisak}} == Literatura == * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7SczBzxA6-IC|title=The Yugoslav Crisis in International Law|first1=Daniel|last1=Bethlehem|first2=Marc|last2=Weller|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=9780521463041}} * {{cite book|last=Bose|first=Sumantra|title=Contested Lands|url=https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02856-2}} * {{cite book|last1=Burg|first1=Steven L.|last2=Shoup|first2=Paul S.|title=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention|edition=2nd|url=https://archive.org/details/warinbosniaherze00stev|url-access=registration|year=1999|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-3189-3}} * {{cite book|last=Caspersen|first=Nina|title=Contested Nationalism: Serb Elite Rivalry in Croatia and Bosnia in the 1990s|url=https://books.google.com/books?id=UtYcqAF1EegC|year=2010|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-84545-791-4}} * {{cite book|ref={{harvid|CIA|2002}}|url=https://books.google.com/books?id=_oZpAAAAMAAJ|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume 1|author=[[Central Intelligence Agency]], Office of Russian and European Analysis|publisher=Central Intelligence Agency|location=Washington, D.C.|year=2002|isbn=978-0-16-066472-4}} * {{cite book|ref={{harvid|CIA|2002b}}|url=https://books.google.com/books?id=jodpAAAAMAAJ|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume 2|author=[[Central Intelligence Agency]], Office of Russian and European Analysis|publisher=Central Intelligence Agency|location=Washington, D.C.|year=2002|isbn=978-0-16-066472-4}} * {{cite journal |last=Lučić |first=Ivo |title=Bosna i Hercegovina od prvih izbora do međunarodnog priznanja |trans-title=Bosnia and Herzegovina from the first elections to international recognition |date=juni 2008 |url=http://hrcak.srce.hr/27111?lang=en |journal=Review of Contemporary History |volume=40 |issue=1 |pages=107–140 |publisher=Croatian Institute of History |location=Zagreb, Croatia}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WPhhLfp8huIC|title=Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union|first1=Reneo|last1=Lukic|first2=Allen|last2=Lynch|publisher=SIPRI, Oxford University Press|year=1996|isbn= 9780198292005}} * {{cite book|last=Ramet|first=Sabrina P.|title=The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005|publisher=Indiana University Press|year=2006|location=Bloomington, Indiana|isbn=978-0-253-34656-8|url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC}} * {{cite journal|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=24047&lang=en|title=Franjo Tuđman and the Muslim-Croat War of 1993|first=James J.|last=Sadkovich|pages=204–245|volume=2|issue=1|date=januar 2007|journal=Review of Croatian History|issn=1845-4380}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c8Xb6x2XYvIC|last=Schindler |first=John R. |title=Unholy Terror: Bosnia, Al-Qa'ida, and the Rise of Global Jihad |location=New York City |publisher=Zenith Press|year=2007 |isbn=9780760330036}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1_ceXJTw71MC|title=The Muslim-Croat Civil War in Central Bosnia: A Military History, 1992–1994|first=Charles R.|last=Shrader|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=College Station, Texas|year=2003|isbn=978-1-58544-261-4}} * {{cite book | last = Tanner | first = Marcus | title = Croatia: A Nation Forged in War | publisher = Yale University Press | location = New Haven | year = 2001 | isbn = 978-0-300-09125-0 | url = https://books.google.com/books?id=sfcpsAoSoewC }} * {{cite book|last=Trbovich|first=Ana S.|title=A Legal Geography of Yugoslavia's Disintegration|url=https://books.google.com/books?id=Ojur7dVoxIcC&pg=PA190|year=2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-533343-5}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Jugoslavenska narodna armija]] [[Kategorija:Sukobi u 1992.]] [[Kategorija:Bitke u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bitke u 1992.]] rye1aorpdkc0vt1r5eollnewyc6dg99 3933575 3932257 2026-10-01T07:13:49Z Z1KA 87045 3933575 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojni sukob | sukob = | dio = [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i [[Raspad Jugoslavije|Raspada SFRJ]] | slika = VRS T-34.JPEG | opis_slike = Tenk T-34 VRS-a pored nasipa prekrivenog snijegom tokom [[IFOR|operacije "Joint Endeavour"]]. | datum = mart – septembar 1992. | mjesto = [[Bosna i Hercegovina]] | rezultat = Pobjeda JNA<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=it1IAQAAIAAJ&q=balkan+battlegrounds:+a+military+history+of+the+yugoslav+conflict |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict |date=2002 |publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis |isbn=978-0-16-066472-4 |page=160 |language=en}}</ref><br> * Proglašena [[Republika Srpska (1992–1995)|Republika Srpska]] kao posebna srpska paradržava odvojena od [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. U sastav ušle ranije proglašene [[Srpska autonomna oblast#Bosna i Hercegovina|Srpske autonomne oblasti]] (SAO). * [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalna odbrana BiH]] (TORBiH) i [[Oružane snage Republike Hrvatske|Hrvatska vojska]] (HV) protjerani iz [[Foča (Republika Srpska)|Foče]], [[Višegrad]]a, [[Prijedor]]a, [[Ilidža|Ilidže]], [[Zvornik]]a, [[Kupres (Republika Srpska)|Kupres]]a, [[Doboj]]a, [[Brčko]]g, [[Bijeljina|Bijeljine]], [[Šamac|Bosanskog Šamca]] i dr. * Osnovana [[Vojska Republike Srpske]] (VRS). * [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA) i [[Hrvatska kopnena vojska|Hrvatska vojska]] napuštaju Bosnu i Hercegovinu nakon dogovora sa [[UNPROFOR]]-om. Veliki dio vojnika i opreme JNA prešlo je u novoformiranu VRS. | strana1 = {{ZID|Savezna Republika Jugoslavija|ime=SR Jugoslavija}}<br>{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Srpska Republika Bosna i Hercegovina}} | strana2 = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}}<br>{{ZID|Herceg-Bosna}}<br>{{ZID|Hrvatska}} | komandant1 = {{ZD|SRJ}} [[Slobodan Milošević]]<br>{{ZD|SRJ}} [[Željko Ražnatović]]<br>{{ZD|SRJ}} [[Vojislav Šešelj]]<br>{{ZD|Republika Srpska (1992–1995)}} [[Radovan Karadžić]] | komandant2 = {{ZD|RBiH}} [[Alija Izetbegović]]{{POW}}<br>{{ZD|RBiH}} [[Sefer Halilović]]<br>{{ZD|RBiH}} [[Murat Šabanović]]<br>{{ZD|HRHB}} [[Mate Boban]]<br>{{ZD|HRHB}} [[Milivoj Petković]] | jedinice1 = {{tree list}} * [[Datoteka:Emblem of the Yugoslav People's Army (1991-1992).svg|22px]] [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] ** {{ZD slika|Kov-JNA.png}} [[Kopnena vojska Jugoslavenske narodne armije|Kopnena vojska]] ** {{ZD slika|Flag of the Yugoslav Air Force (obverse).svg}} [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana Jugoslavenske narodne armije|RV i PVO]] * {{ZD slika|Patch of the Army of Republika Srpska.svg|size=22px}} [[Vojska Republike Srpske]] (od 12. maja) * [[Datoteka:Policija Republike Srpske 1992.png|22px]] [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|MUP Republike Srpske]] * [[Datoteka:Patch of the Serb Volunteer Guard.svg|22px]] [[Srpska dobrovoljačka garda]] * [[Datoteka:Patch of the White Eagles.svg|22px]] [[Beli orlovi]] {{tree list/end}} | jedinice2 = {{tree list}} * [[Datoteka:Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|26px]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija Republike BiH]] (od 15. aprila) ** [[Datoteka:Emblem of the Territorial Defense of Bosnia and Herzegovina.svg|22px]] [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalna odbrana BiH]] ** [[Datoteka:Patriotic League Enblem.png|20px]] [[Patriotska liga]] ** [[Datoteka:Эмблема спецподразделения "Зеленые береты".png|20px]] [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]] * [[Datoteka:Logo MUP-a Republike Bosne i Hercegovine.png|20px]] [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Bosne i Hercegovine|MUP RBiH]] * {{ZD slika|Flag of Croatian Army.svg}} [[Hrvatska kopnena vojska|Hrvatska vojska]] * {{ZD slika|Flag of Croatian Defence Council.svg}} [[Hrvatsko vijeće odbrane]] * {{ZD slika|HOS flag.svg}} [[Hrvatske odbrambene snage]] * {{ZD slika|Herzeg-Bosnia Police.svg}} [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna#Vojska|MUP Herceg-Bosne]] {{tree list/end}} | snage1 = [[Datoteka:Emblem of the Yugoslav People's Army (1991-1992).svg|22px]] '''[[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]''' 100.000 vojnika<br>{{ZD slika|Patch of the Army of Republika Srpska.svg|size=22px}} '''[[Vojska Republike Srpske|VRS]]''' 40.000 (od 12. do 19. maja) | snage2 = [[Datoteka:Emblem of the Territorial Defense of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] '''[[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|TORBiH]]''' 70.000 vojnika<br>{{ZD slika|Flag of Croatian Defence Council.svg}} '''[[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO]]''' 20.000<br>{{ZD slika|Flag of Croatian Army.svg}} '''[[Hrvatska kopnena vojska|HV]]''' 15.000 | žrtve1 = Nepoznato | žrtve2 = Nepoznato }}{{Kampanja - Rat u Bosni i Hercegovini}} '''Operacije Jugoslavenske narodne armije u Bosni i Hercegovini 1992.''' predstavljaju kulminacija metodičnog procesa vojne transformacije i operativne ofanzive kojom je [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA), djelujući u koordinaciji sa snagama [[Srpska autonomna oblast#Bosna i Hercegovina|Srpskih autonomnih oblasti]] (SAO), provela stratešku okupaciju većine teritorije [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]].<ref name="Mladic_Judgement">MKSJ, Presuda u predmetu Tužilac protiv Ratka Mladića (IT-09-92-T), 22. novembar 2017.</ref> Operacije su uključivale sistemsko naoružavanje [[:Kategorija:Srpske paravojne formacije|srpskih paravojnih formacija]], blokadu ključnih komunikacija i infrastrukture, te provođenje kampanje [[Etničko čišćenje u ratu u Bosni i Hercegovini|etničkog čišćenja nesrpskog stanovništva]], što je rezultiralo uspostavljanjem kontrolnih linija koje su u velikoj mjeri definisale tok sukoba.<ref name="Karadzic_Judgement">Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), Presuda u predmetu Tužilac protiv Radovana Karadžića (IT-95-5/18-T), 24. mart 2016.</ref> Operacije su bile dio [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]]. Nakon nezavisnosti [[Rat u Sloveniji|Slovenije]] i [[Rat u Hrvatskoj|Hrvatske]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] 1991, multietnička [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina]], koju su uglavnom naseljavali [[Muslimani (narod)|muslimanski]] [[Bošnjaci]] (43%), [[Srpska pravoslavna crkva|pravoslavni]] [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbi]] (31%) i [[Katoličanstvo|katolički]] [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvati]] (17%), izglasala je [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referendum o nezavisnosti]] 29. februara 1992. Politički predstavnici bosanskohercegovačkih Srba bojkotovali su referendum i odbacili njegov ishod. Predviđajući ishod referenduma, [[Narodna skupština Republike Srpske|Skupština Srpskog naroda u Bosni i Hercegovini]] usvojila je [[Ustav Republike Srpske|Ustav Srpske Republike Bosne i Hercegovine]] 28. februara 1992. Nakon proglašenja [[nezavisnost]]i Bosne i Hercegovine (koje je dobilo međunarodno priznanje) i nakon povlačenja [[Alija Izetbegović|Alije Izetbegovića]] iz prethodno potpisanog [[Carrington–Cutileiro plan]]a (koji je predlagao podjelu BiH na etničke [[kanton]]e), Srbi, predvođeni [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]] i uz podršku vlasti [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA), mobilizirali su svoje snage unutar Bosne i Hercegovine kako bi osigurali etničku srpsku teritoriju. Rat se ubrzo proširio po cijeloj zemlji, praćen [[Etničko čišćenje|etničkim čišćenjem]]. Prvi sukobi dogodili su se na [[Kupres (Federacija Bosne i Hercegovine)|Kupresu]] između [[Teritorijalna odbrana|Teritorijalne odbrane]] [[Hrvati u Bosni i Hercegovini|bosanskohercegovačkih Hrvata]], koju je podržavala [[Hrvatska kopnena vojska|Hrvatska vojska]] s jedne strane, i [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]]. Kasnije su se vodile bitke za [[Zvornik]], [[Višegrad]], [[Foča (Republika Srpska)|Foču]], [[Doboj]], [[Prijedor]] i mnoge druge gradove. JNA se zvanično povukla iz Bosne i Hercegovine u septembru 1992. U januaru 1992. proglašena je samoproglašena država [[Republika Srpska (1992–1995)|Srpska Republika Bosna i Hercegovina]]. Kasnije preimenovana u [[Republika Srpska (1992–1995)|Republiku Srpsku]], razvila je vlastitu vojsku dok se JNA povlačila i predala svoje oružje, opremu i 55.000 vojnika novostvorenoj [[Vojska Republike Srpske|Vojsci Republike Srpske]].<sup>[[Jugoslavenska narodna armija|[42]]][[Jugoslavenska narodna armija|[44]]]</sup> Dana 20. maja 1992. JNA je formalno raspuštena, a njeni ostaci su se reformirali u [[Vojska Srbije i Crne Gore|vojsku]] preimenovane [[Srbija i Crna Gora|Savezne Republike Jugoslavije]]. == Pozadina == === Raspad Jugoslavije === {{Glavni|Raspad Jugoslavije}} U Jugoslaviji je nastala kriza kao rezultat slabljenja sistema na kraju [[Hladni rat|Hladnog rata]]. U Jugoslaviji je nacionalna socijalistička partija, [[Savez komunista Jugoslavije]], izgubila ideološki potencijal. U međuvremenu, etnički nacionalizam je doživio renesansu 1980-ih nakon nasilja na [[Kosovo|Kosovu]].<ref name="Pavkovic">{{Cite book|last=Pavkovic|first=Aleksandar|title=The fragmentation of Yugoslavia: nationalism and war in the Balkans|url=https://archive.org/details/fragmentationofy0000pavk_d4n4|publisher=MacMillan Press|year=1997|isbn=978-0-312-23084-5|page=[https://archive.org/details/fragmentationofy0000pavk_d4n4/page/85 85]}}</ref> Dok je cilj [[Srpski nacionalizam|srpskih nacionalista]] bio centralizacija Jugoslavije, druge nacionalnosti su težile decentralizaciji i daljoj federalizaciji države.<ref name="Crnobanja">{{Cite book|last=Crnobrnja|first=Mihailo|title=The Yugoslav drama|url=https://archive.org/details/yugoslavdrama0000crno_y8q7|publisher=I.B. Tauris & Co|year=1994|isbn=978-1-86064-126-8|page=[https://archive.org/details/yugoslavdrama0000crno_y8q7/page/107 107]}}</ref> Bosna i Hercegovina, bivša [[Osmansko Carstvo|osmanska]] provincija, historijski je bila multietnička država. Prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1991.|popisu stanovništva iz 1991]], 43,47% stanovništva se smatralo [[Muslimani (narod)|Muslimanima]] ([[Bošnjaci]]ma), 31,21% Srbima i 17,38% Hrvatima, dok se 5,54% izjasnilo kao [[Jugoslaveni]].<ref name="Sourcebook">{{Cite book|last=Klemenčič|first=Matjaž|url=https://books.google.com/books?id=ORSMBFwjAKcC&pg=PA311|title=The former Yugoslavia's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|last2=Žagar|first2=Mitja|publisher=ABC-CLIO|year=2004|isbn=978-1-57607-294-3|location=Santa Barbara, California|page=311}}</ref> U martu 1989. kriza u Jugoslaviji se produbila nakon usvajanja amandmana na [[Ustav Srbije]] koji su vladi Srbije omogućili dominaciju nad pokrajinama [[Kosovo i Metohija|Kosovom]] i [[Vojvodina|Vojvodinom]].<ref name="Bethlehem1997p20">{{Harvnb|Bethlehem|Weller|1997}}</ref> Do tada je proces donošenja odluka na Kosovu i u Vojvodini bio nezavisan, a svaka autonomna pokrajina imala je pravo glasa na saveznom nivou. Srbija je, pod novoizabranim predsjednikom [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]], stekla kontrolu nad tri od osam glasova u [[Predsjedništvo Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|jugoslavenskom predsjedništvu]]. Sa dodatnim glasovima iz Crne Gore, Srbija je tako mogla snažno uticati na odluke savezne vlade. Ova situacija dovela je do prigovora drugih republika i poziva na reformu Jugoslavije. Na [[14. izvanredni kongres Saveza komunista Jugoslavije|14. vanrednom kongresu Saveza komunista Jugoslavije]], održanom 20. januara 1990. delegacije republika nisu se mogle složiti oko glavnih pitanja s kojima se suočava Jugoslavija. Kao rezultat toga, slovenski i hrvatski delegati su napustili Kongres. Slovenska delegacija, na čelu s [[Milan Kučan|Milanom Kučanom]], zahtijevala je demokratske promjene i labaviju federaciju, dok se srpska delegacija, na čelu s Miloševićem, tome protivila.<ref>{{Citation|title=The Death Of Yugoslavia Part 1 Enter Nationalism 5|date=maj 2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=_hqDqwLqFJg|accessdate=16. 10. 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221016222359/https://www.youtube.com/watch?v=_hqDqwLqFJg|archivedate=16. 10. 2022|language=en}}</ref> Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1990.|prvim višestranačkim izborima]] u Bosni i Hercegovini, održanim u novembru 1990. glasovi su uglavnom davani prema etničkoj pripadnosti, što je dovelo do uspjeha bošnjačke [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA), [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]] (SDS) i [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatske demokratske zajednice]] (HDZ BiH).<ref>{{Cite book|last=Campbell|first=David|url=https://archive.org/details/nationaldeconstr0000camp|title=National deconstruction: Violence, identity, and justice in Bosnia|publisher=U of Minnesota Press|year=1998|isbn=978-0-8166-2937-4|page=[https://archive.org/details/nationaldeconstr0000camp/page/220 220]|url-access=registration}}</ref> Stranke su podijelile vlast po etničkim linijama, tako da je predsjednik [[Predsjedništvo Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]] bio Musliman, predsjednik [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|skupštine SRBiH]] Srbin, a predsjednik [[Izvršno vijeće Skupštine Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|vlade SRBiH]] Hrvat. Separatističke nacionalističke stranke su osvojile vlast u drugim republikama, uključujući Hrvatsku i Sloveniju.<ref>{{Cite book|last=S. Lobell|url=https://books.google.com/books?id=_fvFAAAAQBAJ&pg=PA79|title=Ethnic Conflict and International Politics: Explaining Diffusion and Escalation|last2=P. Mauceri|date=2004|publisher=Palgrave Macmillan US|isbn=978-1-4039-8141-7|pages=79–}}</ref> === Početak jugoslavenskih ratova === {{Glavni|Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} ==== Plan "RAM" ==== {{Glavni|Plan "RAM"}} [[Datoteka:Bosnia_Herzegovina_Ethnic_1991.png|mini|Etnička karta Bosne i Hercegovine 1991.]] Strateški okvir operacija bio je definisan dokumentom poznatim kao [[Plan "RAM"]], čiji je cilj bio redefinisanje granica Jugoslavije kroz stvaranje homogenog srpskog teritorija.<ref name="Vreme_RAM">"Plan RAM - Kako je Milošević naoružao Karadžića", Vreme, septembar 1991.</ref> Postojanje ovog plana potvrdio je tadašnji predsjednik vlade SFRJ [[Ante Marković]], razotkrivši snimke razgovora između [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]] o naoružavanju lokalnih srpskih straža.<ref name="Markovic_Testimony">Svjedočenje Ante Markovića pred MKSJ, predmet Tužilac protiv Slobodana Miloševića (IT-02-54), 2003.</ref> Prema podacima Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu (SSNO), JNA je do marta 1992. jedinicama [[Srpska demokratska stranka|SDS-a]] i paravojnim grupama podijelila ukupno 51.192 komada naoružanja.<ref name="Mladic_Judgement" /><ref name="BBC_Ko_je_bio">"Ko je bio Momčilo Krajišnik", BBC News na srpskom, 15. septembar 2020.</ref> Istovremeno je provedeno razoružavanje legalne [[Teritorijalna odbrana SR Bosne i Hercegovine|Teritorijalne odbrane SRBiH]], čime je sistemski eliminisan kapacitet države za organizovanu odbranu.<ref name="Reneo">{{Cite book|last=Luki|first=Reneo|url=https://books.google.com/books?id=WPhhLfp8huIC&pg=PA204|title=Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union|last2=Lynch|first2=Allen|publisher=SIPRI, Oxford University Press|year=1996|isbn=9780198292005|page=204}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dobbs|first=Michael|url=https://books.google.com/books?id=AcgyAAAAQBAJ&pg=PA426|title=Down with Big Brother: The Fall of the Soviet Empire|publisher=A&C Black|year=1997|isbn=9780747533948|pages=426–27}}</ref> Novinar Giuseppe Zaccaria sažeo je sastanak oficira srpske vojske u Beogradu 1992, izvještavajući da su usvojili eksplicitnu politiku usmjerenu na žene i djecu kao ranjivi dio muslimanske društvene strukture.<ref>{{Cite book|last=Card|first=Claudia|url=https://archive.org/details/confrontingevils0000card|title=Confronting Evils: Terrorism, Torture, Genocide|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9781139491709|page=[https://archive.org/details/confrontingevils0000card/page/269 269]|url-access=registration}}</ref> Prema nekim izvorima, plan "RAM" je osmišljen 1980-ih.<ref>{{Cite book|last=Tatum|first=Dale C.|url=https://books.google.com/books?id=8b_HAAAAQBAJ&pg=PA76|title=Genocide at the Dawn of the Twenty-First Century: Rwanda, Bosnia, Kosovo, and Darfur|publisher=Springer Science+Business Media|year=2010|isbn=9780230109674|page=76}}</ref> ==== Početak krize ==== [[Datoteka:Srpske_autonomne_oblasti_u_Bosni_i_Hercegovini_u_studenome_1991.png|mini|Srpske autonomne oblasti u novembru 1991.]] Početkom 1991. održani su sastanci između lidera šest jugoslavenskih republika i dvije autonomne regije kako bi se razgovaralo o krizi.{{Sfn|Sadkovich|2007}} Srpsko rukovodstvo je favorizovalo federalno rješenje, dok su hrvatsko i slovensko rukovodstvo favorizovali savez suverenih država. [[Alija Izetbegović]] je u februaru predložio asimetričnu federaciju, u kojoj bi Slovenija i Hrvatska održavale labave veze sa četiri preostale republike. Ubrzo nakon toga, promijenio je stav i odlučio se za suverenu Bosnu i Hercegovinu kao preduslov za takvu federaciju.{{Sfn|Ramet|2006}} [[Franjo Tuđman]] i srbijanski predsjednik [[Slobodan Milošević]] održali su [[Sastanak u Karađorđevu|sastanak 25. marta u Karađorđevu]].{{Sfn|Lučić|2008}} Sastanak je bio kontroverzan zbog toga što su se dvojica predsjednika složila s podjelom Bosne i Hercegovine.{{Sfn|Lučić|2008}} Dana 6. juna, Izetbegović i makedonski predsjednik [[Kiro Gligorov]] predložili su slabu konfederaciju između Hrvatske, Slovenije i federacije ostale četiri republike, što je Miloševićeva vlada odbila.{{Sfn|Tanner|2001}} Dana 25. juna 1991. Slovenija i Hrvatska su proglasile nezavisnost. Uslijedio je [[Rat u Sloveniji|oružani sukob]] u Sloveniji, dok su sukobi u područjima Hrvatske sa značajnim stanovništvom etničkih Srba eskalirali u [[Rat u Hrvatskoj|rat velikih razmjera]].{{Sfn|CIA|2002}} [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA) odustala je od napora da ponovo uspostavi kontrolu nad Slovenijom u julu, dok su se borbe u Hrvatskoj intenzivirale sve do dogovora o [[Vanceov plan|prekidu vatre]] u januaru 1992. JNA je također napala Hrvatsku iz Bosne i Hercegovine.{{Sfn|Lukic|Lynch|1996}} U julu 1991. predstavnici [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]] (SDS), uključujući predsjednika SDS-a [[Radovan Karadžić|Radovana Karadžića]], sastali su se sa predstavnicima [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA), [[Muhamed Filipović|Muhamedom Filipovićem]] i [[Adil Zulfikarpašić|Adilom Zulfikarpašićem]], te su dogovorili sporazum poznat kao [[sporazum Karadžić – Filipović]]. Ovim bi SR Bosnu i Hercegovinu ostavile u državnoj zajednici sa SR Srbijom i SR Crnom Gorom, a samoproglašene [[Srpska autonomna oblast#Bosna i Hercegovina|Srpske autonomne oblasti]] bi bile ukinute. Sporazum su osudile hrvatske političke stranke. Iako je u početku pozdravila inicijativu, Izetbegovićeva administracija ga je kasnije odbacila.{{Sfn|Ramet|2006}} Između septembra i novembra 1991. SDS je organizirao stvaranje nekoliko [[Srpska autonomna oblast|Srpskih autonomnih oblasti]] (SAO) u Hrvatskoj i BiH.{{Sfn|Caspersen|2010}} To je bio odgovor na korake Bošnjaka i Hrvata ka nezavisnosti od Jugoslavije.{{Sfn|Trbovich|2008}} Slične korake su kasnije poduzeli i Hrvati, proglašenjem [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatske zajednice Herceg-Bosne]].{{Sfn|Trbovich|2008}} U augustu 1991. [[Evropska ekonomska zajednica]] je bila domaćin [[Badinterova komisija|konferencije]] u pokušaju da spriječi rat u Bosni i Hercegovini. Dana 25. septembra 1991. [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija]] usvojilo je [[Rezolucija 713 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezoluciju 713]], kojom je nametnut embargo na oružje svim bivšim jugoslavenskim republikama. Embargo je imao mali uticaj na JNA i srpske snage. Hrvatske snage su zaplijenile oružje od JNA tokom [[Bitka za kasarne|Bitke kod kasarne]]. Embargo je imao značajan uticaj u Bosni i Hercegovini na početku [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]].{{Sfn|Burg|Shoup|1999}} Srpska vojska je naslijedila naoružanje i opremu JNA, dok su hrvatske i bošnjačke snage dobile oružje preko Hrvatske, kršeći embargo.{{Sfn|Shrader|2003}} Dana 19. septembra 1991. JNA je premjestila dodatne trupe u područje oko grada [[Mostar]]a. Lokalne vlasti su protestovale protiv toga. Dana 20. septembra 1991, JNA je prebacila trupe na [[Bitka za Vukovar|front kod Vukovara]] preko [[Višegrad]]a na sjeveroistoku [[Bosna (regija)|Bosne]]. Kao odgovor, lokalni Hrvati i Bošnjaci postavili su barikade i mitraljeske položaje. Zaustavili su kolonu od 60 tenkova JNA, ali su sljedećeg dana silom rastjerani. Više od 1.000 ljudi moralo je pobjeći iz tog područja. Ova akcija, skoro sedam mjeseci prije početka rata u BiH, uzrokovala je prve žrtve u jugoslavenskim ratovima u BiH. U prvim danima oktobra, JNA je napala i razorila većinski hrvatsko selo [[Ravno]] u [[Istočna Hercegovina|istočnoj Hercegovini]], na putu da [[Opsada Dubrovnika|napadne Dubrovnik]] u južnoj Hrvatskoj.{{Sfn|Ramet|2006}} Dana 6. oktobra 1991. predsjednik Predsjedništva SRBiH [[Alija Izetbegović]] dao je televizijsku proklamaciju neutralnosti, koja je sadržavala izjavu "ovo nije naš rat".{{Sfn|Shrader|2003}} Izetbegović je 14. oktobra dao izjavu pred skupštinom u vezi s JNA: "Ne činite ništa protiv Armije. (...) prisustvo Armije je za nas stabilizirajući faktor, a ta Armija nam je potrebna... Do sada nismo imali problema s Armijom, niti ćemo ih imati problema ni kasnije." Izetbegović je tog dana u skupštini imao oštru raspravu s [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]]. Nakon što je Karadžić rekao da se Muslimani ne mogu braniti ako se razvije ratno stanje, Izetbegović je primijetio da Karadžićevo ponašanje i govor smatra uvredljivim i da to objašnjava zašto se Muslimani osjećaju nepoželjno, da njegov ton može objasniti zašto se drugi u federaciji Jugoslavije osjećaju odbijeno i da su Karadžićeve prijetnje nedostojne srpske nacije.<ref>Snimak sa sjednice Skupštine SR Bosne i Hercegovine, 88/3. – 89/2. AG, 89/3. – 90/4.</ref> === Konačna politička kriza === Dana 15. oktobra 1991. [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]] u [[Sarajevo|Sarajevu]] usvojila je "''Memorandum o suverenitetu Bosne i Hercegovine''" prostom većinom, preglasavajući zastupnike [[Srpska demokratska stranka|Srpske demokratske stranke]].<ref name="cook140">{{Cite book|last=Cook|first=Bernard A.|url=https://books.google.com/books?id=ox_gXq2jpdYC&pg=PA140|title=Europe Since 1945|publisher=Taylor and Francis|year=2001|isbn=978-0-8153-4057-7|volume=1|page=140|access-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123234340/https://books.google.com/books?id=ox_gXq2jpdYC&pg=PA140|archive-date=23. 1. 2023|url-status=live}}</ref> Memorandumu su žestoko protivili srpski zastupnici, tvrdeći da Ustav zahtijeva proceduralne garancije i [[Apsolutna većina|dvotrećinsku većinu]] za takva pitanja. O Memorandumu se ipak raspravljalo, što je dovelo do bojkota skupštine od strane Srba, a zakon je na kraju usvojen. Srpski politički predstavnici proglasili su [[Narodna skupština Republike Srpske|Skupštinu Srpskog naroda Bosne i Hercegovine]] 24. oktobra 1991, izjavivši da srpski narod želi ostati u Jugoslaviji.{{Sfn|Trbovich|2008}} [[Stranka demokratske akcije]] (SDA), koju je predvodio Alija Izetbegović, i [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] (HDZ BiH), koju je predvodio član hrvatski predsjedništva [[Stjepan Kljuić]], bile su odlučne u nastojanju da BiH ostvari nezavisnost i imale su podršku [[Evropa|Evrope]] i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a. SDS je jasno stavio do znanja da će se, ako se proglasi nezavisnost, Srbi otcijepiti. HDZ BiH je osnovan kao ogranak vladajuće stranke u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Hrvatska demokratska zajednica|Hrvatske demokratske zajednice]] (HDZ). Iako je prvobitno pozivao bosanskohercegovačke Hrvate da glasaju za na nezavisnost zemlje, došlo je do podjela u stranci, gdje su neki zagovarali otcjepljenje područja s hrvatskom većinom. U novembru 1991. hrvatsko rukovodstvo je organizovalo autonomne zajednice u područjima s hrvatskom većinom. Dana 12. novembra 1991. u [[Brod (općina)|Bosanskom Brodu]] je osnovana Hrvatska zajednica Bosanske Posavine . Obuhvatala je 8 općina u [[Bosna (regija)|sjevernoj Bosni]]. Dana 18. novembra 1991. u [[Mostar]]u je osnovana [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatska zajednica Herceg-Bosna]]. [[Mate Boban]] je izabran za njenog predsjednika. U njenom osnivačkom dokumentu stoji: "Zajednica će poštovati demokratski izabranu vladu Republike Bosne i Hercegovine dok god postoji državna nezavisnost Bosne i Hercegovine u odnosu na bivšu ili bilo koju drugu Jugoslaviju". Memoari [[Borisav Jović|Borisava Jovića]] pokazuju da je 5. decembra 1991. Milošević naredio reorganizaciju vojnika JNA u BiH i povlačenje njenog ne-bosanskog osoblja, u slučaju da bi priznanje rezultiralo percepcijom JNA kao strane sile; bosanskohercegovački Srbi bi ostali da čine jezgro Vojske Republike Srpske. Shodno tome, do kraja mjeseca samo 10-15% osoblja u JNA u BiH bilo je izvan republike.{{Sfn|Burg|Shoup|1999}} Silber i Little primjećuju da je Milošević tajno naredio da se svi vojnici JNA rođeni u BiH da se prebace u BiH. Jovićevi memoari sugeriraju da je Milošević planirao napad na BiH mnogo ranije. Dana 9. januara 1992. bosanskohercegovački Srbi su proglasili "Srpsku Republiku Bosni i Hercegovini" (kasnije preimenovana u "[[Republika Srpska (1992–1995)|Republika Srpska]]").{{Sfn|Trbovich|2008}} [[Badinterova komisija|Arbitražna komisija Mirovne Konferencije o Jugoslaviji]] je u svom Mišljenju br. 4 o Bosni i Hercegovini od 11. januara 1992. navela da nezavisnost Bosne i Hercegovine ne treba priznati jer zemlja još nije održala referendum o nezavisnosti.<ref name="rich">{{Cite journal|last=Roland Rich|year=1993|title=Recognition of States: The Collapse of Yugoslavia and the Soviet Union|url=http://www.ejil.org/pdfs/4/1/1207.pdf|journal=European Journal of International Law|volume=4|issue=1|pages=48–51|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421143955/http://www.ejil.org/pdfs/4/1/1207.pdf|archive-date=21. 4. 2012|access-date=12. 4. 2012}}</ref> [[Datoteka:Later_carrington_cutillero.png|mini|[[Carrington-Cutillerov plan]]: Srpski kantoni prikazani crvenom bojom, Muslimanski kantoni zelenom, a Hrvatski kantoni plavom bojom. Žutom bojom je prikazan distrikt Sarajevo, zajednička autonomna jedinica.]] Dana 25. januara 1992, sat vremena nakon što je sjednica skupštine prekinuta, skupština je raspisala referendum o nezavisnosti za 29. februar i 1. mart.{{Sfn|Trbovich|2008}} Rasprava je završena nakon što su se srpski zastupnici povukli nakon što je većinska bošnjačko-hrvatska koalicija odbila prijedlog da se referendumsko pitanje stavi pred još neosnovano Vijeće za nacionalnu ravnopravnost. Prijedlog referenduma usvojen je u obliku u kojem su ga predložili muslimanski zastupnici, u odsustvu članova SDS-a. Kako Burg i Shoup primjećuju, "odluka je stavila vladu i Srbe u sukob". Predstojeći referendum izazvao je međunarodnu zabrinutost u februaru. [[Rat u Hrvatskoj]] rezultirao je [[Rezolucija 743 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucijom 743 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] od 21. februara 1992. kojom su stvorene [[UNPROFOR|Zaštitne snage Ujedinjenih nacija]] (UNPROFOR). Tokom pregovora u [[Lisabon]]u 21. i 22. februara, posrednik [[Evropska komisija|Evropske komisije]] [[José Cutileiro]] predstavio je [[Mirovni planovi prije i tokom rata u Bosni i Hercegovini#Carrington–Cutileiro plan|mirovni plan]], kojim se predlaže da se država Bosna i Hercegovina podijeli na tri konstitutivne jedinice. Nakon revizije plana, Sve tri strane su 18. marta 1992. potpisale sporazum; [[Alija Izetbegović]] za Bošnjake, [[Radovan Karadžić]] za Srbe i [[Mate Boban]] za Hrvate. Plan je odredio da svaka od 109 [[Općine Bosne i Hercegovine|općina]] bude podijeljena između tri etničke strane. Međutim 10 dana kasnije, Izetbegović je povukao svoj potpis i izjavio da se protivi bilo kakvoj podjeli BiH. U međuvremenu, [[Ustav Republike Srpske|Ustav Srpske Republike BiH]] proglašen je 28. februara 1992, te u njemu piše da Republiku čine "područja autonomnih oblasti, općina i drugih srpskih etničkih cjelina, uključujući i područja na kojima je nad srpskim narodom u Drugom svjetskom ratu izvršen zločin genocida", te je proglašena dijelom Jugoslavije.<ref name="sim.law.uu.nl">{{Cite web|url=http://sim.law.uu.nl/sim/caselaw/tribunalen.nsf/db2e2884b11f7cbbc125720a007af60b/8cc6f2501fe7c551c12571fe004d31cd?OpenDocument|title=ICTY/ ZUPLJANIN, Stojan/ Indictment (Amended)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526165938/http://sim.law.uu.nl/sim/caselaw/tribunalen.nsf/db2e2884b11f7cbbc125720a007af60b/8cc6f2501fe7c551c12571fe004d31cd?OpenDocument|archive-date=26. 5. 2011|url-status=dead|access-date=12. 3. 2009}}</ref> Zastupnici skupštine Srpskog naroda u BiH savjetovali su Srbe da bojkotuju [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referendum o nezavisnosti]]. Izlaznost na referendumima je, prema izvještajima, bila 63,7%, a 99,71% birača glasalo je za nezavisnost (što implicira da su Srbi, koji su činili približno 31,21% stanovništva, uglavnom bojkotovali referendum).<ref>{{Cite web|url=http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|title=The Referendum on Independence in Bosnia-Herzegovina: 29 February–1 March 1992|year=1992|publisher=Commission on Security and Cooperation in Europe|page=19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522132353/http://csce.gov/index.cfm?FuseAction=UserGroups.Home&ContentRecord_id=250&ContentType=G&ContentRecordType=G&UserGroup_id=5&Subaction=ByDate|archive-date=22. 5. 2011|url-status=dead|access-date=28. 12. 2009}}</ref> Srpsko političko rukovodstvo iskoristilo je referendume kao izgovor za postavljanje barikada u znak protesta. Nezavisnost je formalno proglašena 3. marta 1992.{{Sfn|Bose|2009}} === Sukobi na dane referenduma === {{Glavni|Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|Napad na svadbu u Sarajevu}} Tokom referenduma 1. marta, Sarajevo je bilo tiho, osim pucnjave na [[Napad na svadbu u Sarajevu|srpsku svadbu]].<ref>{{Cite book|last=Judah|first=Tim|url=https://books.google.com/books?id=KxQaCAAAQBAJ&pg=PT320|title=The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia|publisher=Yale University Press|year=2008|isbn=9780300147841|pages=320}}</ref> Mahanje srpskim zastavama na [[Baščaršija|Baščaršiji]] muslimani su na dan referenduma doživjeli kao namjernu provokaciju.<ref>{{Cite book|last=Kumar|first=Radha|url=https://books.google.com/books?id=wHEXb81jRMcC&pg=PA38|title=Divide and Fall? Bosnia in the Annals of Partition|publisher=Verso|year=1999|isbn=978-1-85984-183-9|page=38}}</ref> Nikola Gardović, otac mladoženje, ubijen je, a [[Srpska pravoslavna crkva|srpski pravoslavni svećenik]] je ranjen. Svjedoci su identificirali ubicu kao [[Ramiz Delalić|Ramiza Delalića]], gangstera koji je postao drzak kriminalac od pada komunizma i za kojeg se tvrdilo da je bio član bošnjačke paravojne grupe "[[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]]". Izdane su potjernice za njim i još jednim osumnjičenim napadačem. SDS je osudio ubistvo i tvrdio da je neuspjeh u njegovom hapšenju posljedica saučesništva SDA ili bosanskohercegovačke vlade.<ref>{{Cite book|last=Donia|first=Robert J.|url=https://books.google.com/books?id=FrpUBAAAQBAJ&pg=PA162|title=Radovan Karadzic: Architect of the Bosnian Genocide|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781107073357|pages=162}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.glassrpske.com/vijest/2/novosti/18496/cir/Godisnjica-ubistva-srpskog-svata-na-Bascarsiji.html|title=Godišnjica ubistva srpskog svata na Baščaršiji|date=1. 3. 2009|publisher=Glas Srpske|archive-url=https://web.archive.org/web/20090503041429/http://www.glassrpske.com/vijest/2/novosti/18496/cir/Godisnjica-ubistva-srpskog-svata-na-Bascarsiji.html|archive-date=3. 5. 2009|url-status=dead|access-date=20. 8. 2016}}</ref> Portparol SDS-a izjavio je da je to dokaz da su Srbi u smrtnoj opasnosti i da će biti još više u nezavisnoj BiH, što je [[Sefer Halilović]], osnivač [[Patriotska liga|Patriotske lige]], odbacio, izjavivši da to nije bila svadba već provokacija i optužio goste na svadbi da su aktivisti SDS-a. Barikade su se pojavile sljedećeg jutra na ključnim tranzitnim tačkama širom grada, a na njima su bili naoružani i maskirani pristalice SDS-a.<ref>{{Cite book|last=Morrison|first=Kenneth|url=https://books.google.com/books?id=s2FBDAAAQBAJ&pg=PA88|title=Sarajevo's Holiday Inn on the Frontline of Politics and War|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781137577184|page=88}}</ref> Nakon što je Bosna i Hercegovina proglasila nezavisnost od Jugoslavije 3. marta 1992. izbile su sporadične borbe između Srba i vladinih snaga širom države.<ref>Cannon, P., The Third Balkan War and Political Disunity: Creating A Cantonal Constitutional System for Bosnia-Herzegovina, Jrnl. Trans. L. & Pol., Vol. 5-2</ref> Nakon revizije Lisabonskog plana, Sve tri strane su 18. marta 1992. potpisale sporazum; [[Alija Izetbegović]] za Bošnjake, [[Radovan Karadžić]] za Srbe i [[Mate Boban]] za Hrvate. Plan je odredio da svaka od 109 [[Općine Bosne i Hercegovine|općina]] bude podijeljena između tri etničke strane. Međutim 10 dana kasnije, nakon sastanka sa američkim ambasadorom u Jugoslaviji [[Warren Zimmermann|Warrenom Zimmermannom]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], Izetbegović je povukao svoj potpis i izjavio da se protivi bilo kakvoj podjeli BiH. Šta je i ko rekao, ostaje nejasno. Zimmermann je negirao da je Izetbegoviću rekao da će [[Sjedinjene Američke Države]], ako povuče svoj potpis, priznati BiH kao nezavisnu državu. Ono što je nesporno jeste da je Izetbegović istog dana povukao svoj potpis i odrekao se sporazuma. Krajem marta 1992. došlo je do borbi između Srba i združenih hrvatskih i bošnjačkih snaga u i blizu [[Brod (općina)|Bosanskog Broda]],<ref>{{Cite news|last=Sudetic|first=Chuck|date=28. 3. 1992|title=Bosnia asking for U.N. peace forces|url=https://www.nytimes.com/1992/03/28/world/bosnia-asking-un-for-peace-forces.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810074324/https://www.nytimes.com/1992/03/28/world/bosnia-asking-un-for-peace-forces.html|archive-date=10. 8. 2018|access-date=18. 7. 2015|work=The New York Times}}</ref> što je rezultiralo [[Masakr u Sijekovcu|Masakrom u Sijekovcu]] od strane [[Hrvatske odbrambene snage|Hrvatskih odbrambenih snaga]] (HOS).<ref>{{Cite news|last=Knezevic|first=Irena|date=30. 5. 2010|title=Croatian president honors Serb victims in Bosnia|url=https://www.boston.com/news/world/europe/articles/2010/05/30/croatian_president_honors_serb_victims_in_bosnia/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924154426/http://www.boston.com/news/world/europe/articles/2010/05/30/croatian_president_honors_serb_victims_in_bosnia/|archive-date=24. 9. 2015|access-date=18. 7. 2015|agency=Associated Press}}</ref> Srpske paravojne formacije počinile su [[masakr u Bijeljini]], u kojem je većina žrtava bila Bošnjaci, 1. i 2. aprila 1992.<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/kra-jud060927e.pdf|title=Prosecutor v. Momčilo Krajišnik: Judgement|date=27. 9. 2006|publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|pages=113–118|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518033410/http://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/kra-jud060927e.pdf|archive-date=18. 5. 2013|url-status=live|access-date=18. 7. 2015}}</ref> == Tok operacija == {{Glavni|Rat u Bosni i Hercegovini}}{{Također pogledajte|Incident u Dobrovoljačkoj 1992.|Tuzlanska kolona}} Nakon proglašenja [[nezavisnost]]i Bosne i Hercegovine (koja je dobila međunarodno priznanje) i nakon povlačenja [[Alija Izetbegović|Alije Izetbegovića]] iz prethodno potpisanog [[Mirovni planovi prije i tokom rata u Bosni i Hercegovini#Carrington–Cutileiro plan|Cutileirovog plana]] (koji je predlagao podjelu Bosne na etničke kantone), [[Srbi u Bosni i Hercegovini|bosanskohercegovački Srbi]], predvođeni [[Radovan Karadžić|Radovanom Karadžićem]] i podržani od strane vlade [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] (JNA), mobilizirali su svoje snage unutar Bosne i Hercegovine kako bi osigurali teritoriju pod kontrolom etničkih Srba. Prva značajna bitka izbila je u [[Bijeljina|Bijeljini]] 31. marta između Bošnjaka i Srba. To je trajalo do 3. aprila, kada su [[Željko Ražnatović|Arkan]] i njegovi [[Srpska dobrovoljačka garda|tigrovi]] uništili pobunjeničke [[Patriotska liga|vojnike Patriotske lige]] i počinili [[Masakr u Bijeljini|masakr]] nad civilima.<ref>{{Cite web|url=https://katera.news/lat/oslobadjanje-bijeljine-1992-godine|title=Oslobađanje Bijeljine 1992. godine {{!}} Katera|website=katera.news|language=sr-Latn|access-date=8. 11. 2024}}</ref> Rat se ubrzo proširio po cijeloj zemlji, praćen [[Etničko čišćenje|etničkim čišćenjem]]. Rat u BiH eskalirao je u aprilu. Dana 3. aprila započela je [[Bitka za Kupres (1992)|Bitka na Kupresu]] između JNA i kombinovanih snaga HVO-HOS koja je završila pobjedom JNA.{{Sfn|CIA|2002b}} Dana 6. aprila, srpske snage su počele granatirati [[Sarajevo]], a u naredna dva dana prešle su [[Drina|Drinu]] iz [[Centralna Srbija|uže Srbije]] i opkolile [[Zvornik]], [[Višegrad]] i [[Foča (Republika Srpska)|Foču]], gdje je živjelo većinski muslimansko (bošnjačko) stanovništvo. Dana 15. aprila [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] je preuzela potpunu kontrolu nad [[Višegrad]]om u [[Operacija Višegrad|Operaciji Višegrad]]. Dana 17. aprila JNA je preuzela potpunu kontrolu nad [[Foča (Republika Srpska)|Fočom]].<ref>{{Cite web|url=https://katera.news/lat/borbe-u-podrinju-visegrad-foca-1992|title=Borbe u Podrinju - Višegrad, Foča 1992. {{!}} Katera|website=katera.news|language=sr-Latn|access-date=23. 7. 2024}}</ref> Nakon zauzimanja [[Zvornik]]a, vojnici VRS ubile su nekoliko stotina Muslimana i prisilile desetine hiljada na bijeg.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-53805419|title=Kako su Ukrajinci u Bosni spasili hiljade ljudi od masakra|date=18. 8. 2020|website=BBC News na srpskom|archive-url=https://web.archive.org/web/20210103204350/https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-53805419|archive-date=3. 1. 2021|url-status=live|access-date=18. 8. 2020}}</ref> Cijela BiH je bila zahvaćena ratom do sredine aprila. Dana 23. aprila, JNA je helikopterom evakuirala svoje osoblje iz kasarne u [[Čapljina|Čapljini]],<ref>{{Cite web|url=http://niskevesti.info/izvedena-za-samo-75-minuta-godisnjica-operacije-spasavanja-vojnika-iz-opkoljene-kasarne-u-capljini/|title=IZVEDENA ZA SAMO 7,5 MINUTA Godišnjica operacije spašavanja vojnika iz opkoljene kasarne u Čapljini - Niške vesti|website=niskevesti.info|language=sr-RS|access-date=4. 5. 2026|archive-date=6. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406105047/http://niskevesti.info/izvedena-za-samo-75-minuta-godisnjica-operacije-spasavanja-vojnika-iz-opkoljene-kasarne-u-capljini/|url-status=dead}}</ref> koja je bila blokirana od 4. marta. Uloženi su napori da se zaustavi nasilje. Dana 27. aprila, vlada BiH je naredila da se JNA stavi pod civilnu kontrolu ili protjera, nakon čega su uslijedili sukobi početkom maja između njih. Dana 22. aprila Bošnjaci i Hrvati napali su [[Ilidža|Ilidžu,]] ali taj napad nije uspio. [[Prijedor]] su preuzeli Srbi 30. aprila.<ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/en/outreach/bridging-the-gap-with-local-communities/prijedor|title=Bridging the Gap in Prijedor, Bosnia and Herzegovina {{!}} International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|website=www.icty.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923161147/https://www.icty.org/en/outreach/bridging-the-gap-with-local-communities/prijedor|archive-date=23. 9. 2022|url-status=live|access-date=24. 8. 2022}}</ref> Dana 2. maja, [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]] i lokalni članovi bandi odbranili su neorganizovani srpski napad čiji je cilj bio prepoloviti Sarajevo. Dana 3. maja, Izetbegovića su na sarajevskom aerodromu oteli oficiri JNA, a on je korišten za siguran prolaz trupa JNA iz centra Sarajeva. Međutim, paravojne muslimanske snage [[Incident u Dobrovoljačkoj 1992.|su napale konvoj JNA koji je odlazio]], što je ogorčilo sve strane. [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|ARBIH]] i HVO su ponovo napali [[Ilidža|Ilidžu]] 14. maja, ali taj napad nije uspio i JNA ih je pobijedila. Dana 15. maja došlo je do [[Tuzlanska kolona|sličnog incidenta i s kolonom]] u [[Tuzla|Tuzli]]. Ono što je započelo kao mirno povlačenje uz dogovor s lokalnim vlastima završilo se zasjedom, kada su [[Patriotska liga]], [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]] i ostali iz lokalne policije napali kolonu. Prekid vatre i sporazum o evakuaciji JNA potpisani su 18. maja, a 20. maja bosanskohercegovačko predsjedništvo proglasilo je JNA okupacijskom snagom. [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) utvrdio je da je [[Incident u Dobrovoljačkoj 1992.|vojna kolona u Dobrovoljačkoj ulici]] bila legitiman vojni cilj, dok u slučaju [[Tuzlanska kolona|Tuzlanske kolone]] nije podigao optužnice, prepustivši procese lokalnim pravosuđima koja su, poput Apelacionog suda u Beogradu, donijela oslobađajuće presude zbog nedostatka dokaza o navodnom ratnom zločinu.<ref>{{Cite web|url=https://sarajevotimes.com/why-was-the-jna-column-a-legitimate-military-target/|title=Why was the JNA Column a legitimate military Target?|last=Y.Z|date=4. 5. 2022|website=Sarajevo Times|language=en-US|access-date=4. 5. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-61445058|title=Rat u Bosni i Hercegovini: Tuzlanska kolona, 30 godina kasnije - ratni zločin ili simbol odbrane|date=15. 5. 2022|website=BBC News na srpskom|language=sr-Latn|access-date=4. 5. 2026}}</ref> == Posljedice == [[Vojska Republike Srpske]] je novoosnovana i stavljena pod komandu generala [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]], u novoj fazi rata. Operacije JNA u BiH pokazale su se kao veoma korisne za VRS. Nakon što je [[Jugoslavenska narodna armija]] napustila BiH, odigrala je ulogu u vojnoj pomoći. Samo su [[Srpska dobrovoljačka garda]] i druge srpske dobrovoljačke grupe iz [[Republika Srbija (1992–2006)|Srbije]] ostale u BiH, sukobljavajući se sa Bošnjacima i Hrvatima zajedno sa [[Vojska Republike Srpske|Vojskom Republike Srpske]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-hrasnici-obiljezeno-27-godina-bitke-za-famos/190805045|title=U Hrasnici obilježeno 27. godina bitke za Famos|website=www.klix.ba|language=hr|access-date=25. 7. 2024}}</ref> == Također pogledajte == * [[Rat u Bosni i Hercegovini]] * [[Plan "RAM"]] * [[Opsada Sarajeva]] * [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine]] == Reference == {{Refspisak}} == Literatura == * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7SczBzxA6-IC|title=The Yugoslav Crisis in International Law|first1=Daniel|last1=Bethlehem|first2=Marc|last2=Weller|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=9780521463041}} * {{cite book|last=Bose|first=Sumantra|title=Contested Lands|url=https://books.google.com/books?id=KKZcgOJPjVkC|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-02856-2}} * {{cite book|last1=Burg|first1=Steven L.|last2=Shoup|first2=Paul S.|title=The War in Bosnia-Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention|edition=2nd|url=https://archive.org/details/warinbosniaherze00stev|url-access=registration|year=1999|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-3189-3}} * {{cite book|last=Caspersen|first=Nina|title=Contested Nationalism: Serb Elite Rivalry in Croatia and Bosnia in the 1990s|url=https://books.google.com/books?id=UtYcqAF1EegC|year=2010|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-84545-791-4}} * {{cite book|ref={{harvid|CIA|2002}}|url=https://books.google.com/books?id=_oZpAAAAMAAJ|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume 1|author=[[Central Intelligence Agency]], Office of Russian and European Analysis|publisher=Central Intelligence Agency|location=Washington, D.C.|year=2002|isbn=978-0-16-066472-4}} * {{cite book|ref={{harvid|CIA|2002b}}|url=https://books.google.com/books?id=jodpAAAAMAAJ|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume 2|author=[[Central Intelligence Agency]], Office of Russian and European Analysis|publisher=Central Intelligence Agency|location=Washington, D.C.|year=2002|isbn=978-0-16-066472-4}} * {{cite journal |last=Lučić |first=Ivo |title=Bosna i Hercegovina od prvih izbora do međunarodnog priznanja |trans-title=Bosnia and Herzegovina from the first elections to international recognition |date=juni 2008 |url=http://hrcak.srce.hr/27111?lang=en |journal=Review of Contemporary History |volume=40 |issue=1 |pages=107–140 |publisher=Croatian Institute of History |location=Zagreb, Croatia}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WPhhLfp8huIC|title=Europe from the Balkans to the Urals: The Disintegration of Yugoslavia and the Soviet Union|first1=Reneo|last1=Lukic|first2=Allen|last2=Lynch|publisher=SIPRI, Oxford University Press|year=1996|isbn= 9780198292005}} * {{cite book|last=Ramet|first=Sabrina P.|title=The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005|publisher=Indiana University Press|year=2006|location=Bloomington, Indiana|isbn=978-0-253-34656-8|url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC}} * {{cite journal|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=24047&lang=en|title=Franjo Tuđman and the Muslim-Croat War of 1993|first=James J.|last=Sadkovich|pages=204–245|volume=2|issue=1|date=januar 2007|journal=Review of Croatian History|issn=1845-4380}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c8Xb6x2XYvIC|last=Schindler |first=John R. |title=Unholy Terror: Bosnia, Al-Qa'ida, and the Rise of Global Jihad |location=New York City |publisher=Zenith Press|year=2007 |isbn=9780760330036}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1_ceXJTw71MC|title=The Muslim-Croat Civil War in Central Bosnia: A Military History, 1992–1994|first=Charles R.|last=Shrader|publisher=[[Texas A&M University Press]]|location=College Station, Texas|year=2003|isbn=978-1-58544-261-4}} * {{cite book | last = Tanner | first = Marcus | title = Croatia: A Nation Forged in War | publisher = Yale University Press | location = New Haven | year = 2001 | isbn = 978-0-300-09125-0 | url = https://books.google.com/books?id=sfcpsAoSoewC }} * {{cite book|last=Trbovich|first=Ana S.|title=A Legal Geography of Yugoslavia's Disintegration|url=https://books.google.com/books?id=Ojur7dVoxIcC&pg=PA190|year=2008|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-533343-5}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Jugoslavenska narodna armija]] [[Kategorija:Sukobi u 1992.]] [[Kategorija:Bitke u ratu u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bitke u 1992.]] oejhk3gfpl9crniqs30gust8cay0q97 Onkotski pritisak 0 529996 3933621 3793671 2026-10-01T11:45:16Z Grondilo 180038 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3933621 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}}{{Kategorizacija}} [[File:Colloid Osmotic Pressure.png|thumb|Prikaz protoka fluida u prisustvu koloida, pri čemu lijeva strana predstavlja okolna tkiva, a desna krv. Prisustvo koloida može povećati protok prema visokoj koncentraciji koloida stvaranjem koloidnog osmotskog pritiska u inače ravnotežnom stanju.]] [[File:Onc Pressure.png|thumb|Promjena osmotskog pritiska duž kapilare, dok onkotski pritisak ostaje isti. Ukupni smjer protoka tečnosti u odnosu na jednako dvosmjerni protok prikazan je narandžastim i crnim linijama.]] '''Onkotski pritisak''', ili '''koloidno-osmotski pritisak''', vrsta je [[Osmotski pritisak|osmotskog pritiska]] induciranog [[Proteini plazme|proteinima plazme]], posebno [[Albumin|albuminom]],<ref>Moman, Rajat N.; Gupta, Nishant; Varacallo, Matthew A. (2025), "''[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459198/ Physiology, Albumin]''", StatPearls Publishing, pristupljeno 29. 12. 2025.</ref> u plazmi krvnog suda (ili bilo kojoj drugoj [[Tjelesna tečnost|tjelesnoj tečnosti]] poput [[Krv|krvi]] i [[Limfa|limfe]]) koji uzrokuje povlačenje tečnosti nazad u kapilare. Ima učinak suprotstavljanja i [[Hidrostatski pritisak|hidrostatičkom krvnom pritisku]] (koji gura vodu i male molekule iz krvi u [[Vanćelijska tečnost|intersticijske prostore]] na arterijskom kraju kapilara) i intersticijskom koloidno-osmotskom pritisku. Ovi faktori koji međusobno djeluju određuju raspodjelu ekstracelularne vode između krvne plazme i ekstravaskularnog prostora. Onkotski pritisak snažno utiče na fiziološku funkciju cirkulatornog sistema. Sumnja se da ima veliki uticaj na pritisak preko [[Glomerul|glomerularnog filtera]]. Međutim, ovaj koncept oštro je kritikovan i pažnja je preusmjerena na uticaj intravaskularnog sloja glikokaliksa kao glavnog igrača.<ref>{{Cite journal|last=Levick|first=J. Rodney|last2=Michel|first2=C. Charles|date=15. 7. 2010|title=Microvascular fluid exchange and the revised Starling principle|url=https://academic.oup.com/cardiovascres/article-lookup/doi/10.1093/cvr/cvq062|journal=Cardiovascular Research|language=engleski|volume=87|issue=2|pages=198–210|doi=10.1093/cvr/cvq062|issn=1755-3245}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Raghunathan|first=K.|last2=Murray|first2=P.T.|last3=Beattie|first3=W.S.|last4=Lobo|first4=D.N.|last5=Myburgh|first5=J.|last6=Sladen|first6=R.|last7=Kellum|first7=J.A.|last8=Mythen|first8=M.G.|last9=Shaw|first9=A.D.|date=novembar 2014|title=Choice of fluid in acute illness: what should be given? An international consensus|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0007091217307079|journal=British Journal of Anaesthesia|volume=113|issue=5|pages=772–783|doi=10.1093/bja/aeu301|issn=0007-0912|access-date=29. 12. 2025}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Woodcock|first=T.E.|last2=Woodcock|first2=T.M.|date=mart 2012|title=Revised Starling equation and the glycocalyx model of transvascular fluid exchange: an improved paradigm for prescribing intravenous fluid therapy|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0007091217323012|journal=British Journal of Anaesthesia|volume=108|issue=3|pages=384–394|doi=10.1093/bja/aer515|issn=0007-0912|access-date=29. 12. 2025}}</ref><ref>{{Citation|title=Salt-induced inappropriate augmentation of renin–angiotensin–aldosterone system in chronic kidney disease|url=https://www.sciencedirect.com/science/chapter/edited-volume/abs/pii/B9780128169186000184|publisher=Academic Press|date=1. 1. 2020|accessdate=29. 12. 2025|pages=377–393|language=en}}</ref> == Etimologija == Riječ ''onkotski'' po definiciji znači "koji se odnosi na oticanje", što ukazuje na uticaj onkotske neravnoteže na oticanje tkiva. Sama riječ ''onco'' znači da se nešto odnosi na masu ili tumore. == Opis == Kroz cijelo tijelo, rastvoreni spojevi imaju osmotski pritisak. Budući da veliki plazma proteini ne mogu lako prolaziti kroz zidove [[Kapilari|kapilara]], njihov efekat na osmotski pritisak unutar kapilara donekle uravnotežuje tendenciju tečnosti da izlazi iz kapilara. Drugim riječima, onkotski pritisak ima tendenciju da povlači tečnost nazad u kapilare. U stanjima kada su plazma proteini smanjeni, npr. kada se gube [[Mokraća|urinom]] ([[proteinurija]]), dolazi do smanjenja onkotskog pritiska i povećane filtracije kroz kapilare, što rezultira nakupljanjem viška tečnosti u [[Tkivo|tkivima]] ([[edem]]). Velika većina onkotskog pritiska u kapilarima nastaje zbog prisustva velike količine [[Albumin|albumina]], proteina koji gradi otprilike 80% ukupnog onkotskog pritiska kojeg [[krvna plazma]] vrši na intersticijsku tečnost. Ukupni onkotski pritisak prosječnog kapilara iznosi oko 28 mmHg, pri čemu albumin doprinosi otprilike 22 mmHg ovog pritiska, iako predstavlja samo 50% svih proteina u krvnoj plazmi pri koncentraciji od 35-50 g/L.<ref name=":0">{{Citation|title=Hypoalbuminemia|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK526080/|publisher=StatPearls Publishing|date=2025|accessdate=29. 12. 2025|first=Verena|last=Gounden|first2=Rishik|last2=Vashisht|first3=Ishwarlal|last3=Jialal}}</ref><ref name=":1">Guyton, Arthur C.; Hall, John E. (John Edward) (2006). ''Textbook of medical physiology''. Library Genesis. Philadelphia : Elsevier Saunders. ISBN <bdi>978-0-7216-0240-0</bdi>.</ref> Budući da krvni proteini ne mogu izaći kroz [[endotel]] kapilara, onkotski pritisak u kapilarnim mrežama ima tendenciju da povlači vodu u krvne sudove. Potrebno je razumjeti onkotski pritisak kao ravnotežu; zato što krvni proteini smanjuju unutrašnju propusnost, manje plazme može napustiti krvni sud.<ref name=":1" /> Onkotski pritisak se označava simbolom [[Pi|Π ili π]] u [[Starlingova jednačina|Starlingovoj jednačini]] i drugim kontekstima. Starlingova jednačina posebno opisuje filtraciju u jedinicama volumena (Jv) tako što povezuje onkotski pritisak (πp) sa hidrostatskim pritiskom kapilara (Pc), hidrostatskim pritiskom intersticijske tečnosti (Pi) i onkotskim pritiskom intersticijske tečnosti (πi), kao i sa nekoliko opisnih koeficijenata, kako je prikazano ispod: <math>\ J_\mathrm{v} = L_\mathrm{p} S ( [P_\mathrm{c} - P_\mathrm{i}] - \sigma[\pi_\mathrm{p} - \pi_\mathrm{i}] )</math> Na arterijskom kraju kapilara, [[krvni pritisak]] počinje oko 35 mmHg i smanjuje se na približno 15 mmHg na venskom kraju, dok onkotski pritisak ostaje stabilan na 25–28 mmHg. Unutar kapilara, reapsorpcija zbog ove razlike venskog pritiska procjenjuje se na oko 90% filtrirane tečnosti, dok preostalih 10% vraća limfni sistem kako bi se održao stabilan volumen krvi.<ref>{{Citation|title=Physiology, Colloid Osmotic Pressure|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK541067/|publisher=StatPearls Publishing|date=2025|accessdate=29. 12. 2025|first=Alex|last=Darwish|first2=Forshing|last2=Lui}}</ref> == Fiziološki uticaj == U tkivima, fiziološki poremećaji mogu nastati uslijed smanjenog onkotskog pritiska, koji se može odrediti krvnim testovima za koncentraciju proteina. Smanjeni koloidni osmotski pritiak, najčešće viđe kod [[Hipoalbuminemija|hipoalbuminemije]], može uzrokovati edem i smanjenje krvnog volumena jer se tečnost ne reapsorbuje nazad u [[krvotok]]. Koloidni pritisak u tim slučajevima može biti izguljen zbog različitih faktora, ali prvenstveno zbog smanjene proizvodnje koloida ili povećanog gubitka koloida kroz glomerularnu filtraciju.<ref name=":0" /><ref>{{Citation|title=Microalbuminuria|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563255/|publisher=StatPearls Publishing|date=2025|accessdate=29. 12. 2025|first=Rohan M.|last=Prasad|first2=Atul|last2=Bali|first3=Richa|last3=Tikaria}}</ref> Ovaj nizad pritisk često korelira sa lošim ishodima operacija.<ref>{{Cite journal|last=Kim|first=Sunghye|last2=McClave|first2=Stephen A.|last3=Martindale|first3=Robert G.|last4=Miller|first4=Keith R.|last5=Hurt|first5=Ryan T.|date=1. 11. 2017|title=Hypoalbuminemia and Clinical Outcomes: What is the Mechanism behind the Relationship?|url=https://doi.org/10.1177/000313481708301123|journal=The American Surgeon™|language=en|volume=83|issue=11|pages=1220–1227|doi=10.1177/000313481708301123|issn=0003-1348}}</ref> U kliničkom okruženju koriste se dvije vrste tečnosti za intravenske infuzije: kristaloidi i [[Koloid|koloidi]]. Kristaloidi su [[Vodeni rastvor|vodeni rastvori]] [[Mineral|mineralnih]] [[Soli (hemijski spojevi)|soli]] ili drugih vodotopivih molekula. Koloidi sadrže veće netopive molekule, poput [[Želatin|želatina]]. Postoji određena rasprava o prednostima i nedostacima korištenja bioloških naspram sintetičkih koloidnih rastvora.<ref>Wong, Christine; Koenig, Amie (March 2017). "The Colloid Controversy: Are Colloids Bad and What Are the Options?". ''The Veterinary Clinics of North America. Small Animal Practice''. '''47''' (2): 411–421. doi:10.1016/j.cvsm.2016.09.008. ISSN 1878-1306. <nowiki>PMID 27914756</nowiki>.</ref> Vrijednosti onkotskog pritiska iznose otprilike 290 mOsm po kilogramu vode, što se neznatno razlikuje od osmotskog pritiska krvi koji približno iznosi 300 mOsm/L. Ovi koloidni rastvori tipično se koriste za nadoknadu niske koncentracije koloida, kao kod hipoalbuminemije, ali se također pretpostavlja da pomažu kod povreda koje obično povećavaju gubitak tečnosti, kao npr. kod opekotina.<ref>Cartotto, Robert; Greenhalgh, David (October 2016). "Colloids in Acute Burn Resuscitation". ''Critical Care Clinics''. '''32''' (4): 507–523. doi:10.1016/j.ccc.2016.06.002. ISSN 1557-8232. <nowiki>PMID 27600123</nowiki>.</ref> == Reference == {{Refspisak}} 80pg5nqal5nyfuanjewrlj7gq4uqux0 Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska 0 531133 3933574 3932243 2026-10-01T07:08:14Z Z1KA 87045 3933574 wikitext text/x-wiki {{Budući izbori}} {{Infokutija izbori | naziv_izbora = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.<br>Izbori u Republici Srpskoj | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - predsjednik Republike Srpske | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2030 - Republika Srpska | sljedeća_godina = 2030. | datum_izbora = 4. oktobar 2026. | izlaznost = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Predsjednik Republike Srpske]] | slika1 = [[Datoteka:Branko Blanuša 260609.jpg|150x150px]] | kandidat1 = [[Branko Blanuša]] | stranka1 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | broj_glasova1 = | postotak1 = | slika2 = [[Datoteka:Savo Minić in 2026 (cropped).jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Savo Minić]] | stranka2 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | broj_glasova2 = | postotak2 = | titula = [[Predsjednik Republike Srpske]] | prije_izbora = [[Siniša Karan]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]) | nakon_izbora = | map_image = | map_size = | map_caption = <!-- | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Narodna skupština Republike Srpske]] | stranka1 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Milorad Dodik]]}} | mandati1 = 29 | postotak1 = | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Branko Blanuša]]}} | mandati2 = 11 | postotak2 = | stranka3 = [[Partija demokratskog progresa]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Draško Stanivuković]]}} | mandati3 = 8 | postotak3 = | stranka4 = [[Demokratski savez]] | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija|DEMOS|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Nedeljko Čubrilović]]}} | mandati4 = 5 | postotak4 = | stranka5 = [[Narodna partija Srpske]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija|NPS|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Darko Banjac]]}} | mandati5 = 5 | postotak5 = | stranka6 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija|SP|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Petar Đokić]]}} | mandati6 = 5 | postotak6 = | stranka7 = [[Ujedinjena Srpska]] | boja7 = #{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}} | lider7 = {{nowrap|[[Nenad Stevandić]]}} | mandati7 = 4 | postotak7 = | stranka8 = [[Za pravdu i red]] | boja8 = #{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}} | lider8 = {{nowrap|[[Nebojša Vukanović]]}} | mandati8 = 4 | postotak8 = | stranka9 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja9 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | lider9 = {{nowrap|[[Nermin Nikšić]]}} | mandati9 = 3 | postotak9 = | stranka10 = [[Demokratski narodni savez]] | boja10 = #{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}} | lider10 = {{nowrap|[[Nenad Nešić]]}} | mandati10 = 3 | postotak10 = | stranka11 = [[Socijalistička partija Srpske]] | boja11 = #{{Izborni dijagram/Partija|SPS|tamno|BS}} | lider11 = {{nowrap|[[Goran Selak]]}} | mandati11 = 3 | postotak11 = | stranka12 = [[Narodni front (Republika Srpska)|Narodni front]] | boja12 = #{{Izborni dijagram/Partija|NF|tamno|BS}} | lider12 = {{nowrap|[[Jelena Trivić]]}} | mandati12 = 2 | postotak12 = | stranka13 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja13 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | lider13 = {{nowrap|[[Bakir Izetbegović]]}} | mandati13 = 1 | postotak13 = | stranka14 = [[Bosanskohercegovački zeleni|BH Zeleni]] | boja14 = #{{Izborni dijagram/Partija|BHZ|tamno|BS}} | lider14 = {{nowrap|[[Sevlid Hurtić]]}} | mandati14 = 1 | postotak14 = --> | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Spisak premijera Republike Srpske|Premijer <br>Republike Srpske]] | prije_izbora = [[Savo Minić]] | stranka_prije = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]) | nakon_izbora = | stranka_nakon = }}}}}}{{Politika Bosne i Hercegovine}}{{Politika Republike Srpske}} {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska''' su [[Opći izbori|opći]] ([[Predsjednički izbori|predsjednički]] i [[Parlamentarni izbori|parlamentarni]]) izbori koji će se održati 4. oktobra 2026, na osnovu [[Izbori u Bosni i Hercegovini#Izborni zakon|Izbornog zakona Bosne i Hercegovine]] u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Na izborima birati će se poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], te [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Osim toga, izbori se također održavaju za članove [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], zastupnike u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]], zastupnike [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] i zastupnike u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] Federacije BiH. [[Narodna skupština Republike Srpske]] (NSRS) sastoji se od [[Jednodomni sistem|jednog doma]]. Poslanici u NSRS, njih 83, biraju se direktno, putem [[Proporcionalni izborni sistem|proporcionalnog izbornog sistema]], slično kao i na državnom nivou.<ref name=":32">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/documents/ZAKONI/Tehnicki_precisceni_tekst/Tehnicki_precisceni_tekst_IZ_BiH_05_2024-bos.pdf?v=1|title=Izborni Zakon Bosne i Hercegovine (Tehnički prečišćeni tekst)|date=5. 8. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=12. 8. 2024}}</ref> [[Predsjednik Republike Srpske]] ima dva potpredsjednika iz različitih konstitutivnih naroda. Predsjednika i potpredsjednike biraju građani neposredno i tajnim glasanjem na mandat od četiri godine. Isto lice može biti izabrano za predsjednika i potpredsjednika najviše dva puta uzastopno. Za razliku od [[Predsjednik Federacije Bosne i Hercegovine|Predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Federacije Bosne i Hercegovine|Potpredsjednika Federacije BiH]], koji se biraju indirektno preko [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta FBiH]], Predsjednik i potpredsjednici Republike Srpske biraju se direktno s liste kandidata za predsjednika, tako što je za predsjednika izabran kandidat koji ostvari najveći broj glasova, a za potpredsjednike su izabrani kandidati iz druga dva konstitutivna naroda koji imaju najveći broj glasova iza izabranog predsjednika.<ref name=":32" /> Ovo bi trebali biti prvi izbori u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]] na kojima će se službeno koristiti nove izborne tehnologije, nakon uspješnog obavljenog pilot projekta na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024]]. Ove tehnologije bi osigurale i ojačale što veći integritet izbora širom države. Implementacija ovih tehnologija proizašla je iz odluku o izmjenama Izbornog zakona od strane [[Christian Schmidt|Christiana Schmidta]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] dana 26. marta 2024. U odluci, između ostalog, podrazumijeva se uvođenje izbornih tehnologija, poput elektronskog prebrojavanja glasačkih listića, elektronska identifikacija birača i videonadzor (snimanje biračkih mjesta i centara za brojanje). Odlukom je eksplicitno isključeno [[elektronsko glasanje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-enacting-the-law-on-amendments-to-the-election-law-of-bosnia-and-herzegovina-16/|title=Odluka kojom se donosi Zakon o izmjenama i dopunama Izbornog zakona Bosne i Hercegovine|date=26. 3. 2024|website=ohr.int|publisher=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]|access-date=18. 1. 2026}}</ref> == Kandidati == === Predsjednik i potpredsjednici Republike Srpske === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Bogdan Jovanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SŽ|tamno|BS}};" | |[[Stranka život]] |Predsjednik Stranke život (2022–) | rowspan="12" |<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/OI2026/politicki_subjekti/kandidatske_liste/kandidatske_liste_vecinski_glas_2026.pdf|title=Kandidatske liste - većinski glas|date=18. 8. 2026|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=5. 9. 2026}}</ref> |- |[[Datoteka:Branko_Blanuša_260609.jpg|132x132piksel|bez okvira]] |[[Branko Blanuša]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] |Redovni profesor na [[Elektrotehnički fakultet u Banjoj Luci|Elektrotehničkom fakultetu]] [[Univerzitet u Banjoj Luci|Univerziteta u Banjoj Luci]]<br>Predsjednik Srpske demokratske stranke (2025–) |- |[[Datoteka:Ćamil_Duraković.jpg|bez_okvira|136x136piksel|bez okvira]] |[[Ćamil Duraković]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]] |[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednik Republike Srpske]] (2022–)<br>Načelnik [[Srebrenica|općine Srebrenica]] (2012–2016) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ivan Begić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] |Novinar |- |[[Datoteka:Savo_Minić_in_2026_(cropped).jpg|bez_okvira|132x132piksel]] |[[Savo Minić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] |[[Spisak premijera Republike Srpske|Premijer Republike Srpske]] (2025–)<br>[[Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske|Ministar poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske]] (2022–2025) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Igor Balukčić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica 1990]] |Potpredsjednik Skupštine grada [[Teslić]] (2025–)<br>Odbornik u Skupštini grada Teslić (2024–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Franjo Jukić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je za [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednike]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina)|HSP AS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSP HB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=HDZ-RS|grupa=lower-alpha}} |Predsjednik regionalnog odbora HDZ BiH - Sjeverozapadna Bosna (2024–)<br>Član Predsjedništva Mladeži HDZ BiH (2022–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Begija Smajić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |Odbornica u Skupštini [[Srebrenica|općine Srebrenica]] (2012–2018; 2024–)<br>Poslanica u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2018–2022) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Jusuf Arifagić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}};" | |[[Narod i pravda]] |Vlasnik kompanije Arifagić Investment d.o.o. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ramiz Salkić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2022–)<br>[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednik Republike Srpske]] (2014–2022) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Marko Jorgić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]] |Delegat u [[Vijeće naroda Republike Srpske|Vijeću naroda Republike Srpske]] (2022–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ivo Kamenjašević]] |style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSS|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina)|Hrvatska seljačka stranka BiH]] |Regionalni predsjednik HSS BiH-a za [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]] (2024–)<br>Delegat u [[Vijeće naroda Republike Srpske|Vijeću naroda Republike Srpske]] (2014–2022) |} == Ankete – Narodna skupština Republike Srpske == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Agencija ! Period istraživanja ! Uzorak ! SNSD ! PSS ! SDS ! ZPR ! SP-Demos ! SPS ! US ! DNS-NPS ! Ostalo |- | [https://geostrategy.com/snsd-maintain-lead-as-pss-opposition-reshapes-republic-srpska-election/ Geostrategy] | 31. august–4. septembar 2026. | 850 | '''28,3''' | 23,7 | 18,5 | 9,5 | 5,0 | 4,0 | 4,0 | 2,0 | 5,0 |} == Rezultati == === Predsjednik i potpredsjednici === {{Proširiti sekciju}} === Narodna skupština === {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == * [[Izbori u Bosni i Hercegovini]] ** [[Izbori u Republici Srpskoj]] * [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] * [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] * [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Izbori za članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] ** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine|Izbori u Federaciji Bosne i Hercegovine]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički_dom|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] *** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona|Izbori za zastupnike u skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] == Napomene == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.izbori.ba/?Lang=3 Službena stranica Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|Republika Srpska]] [[Kategorija:Izbori u Republici Srpskoj|2026]] tuguw93xo7t8m85y36z6x9trpwvr58n Iznenađenje (emocija) 0 533441 3933588 3927556 2026-10-01T08:00:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933588 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Charles Bell, Essays on the anatomy of Wellcome L0031951.jpg|mini|upright=1.1|Izrazi lica pri iznenađenju]] {{Emocije bočna traka}} '''Iznenađenje''' jeste brzo, prolazno mentalno i fiziološko stanje. Ono je povezano sa [[Reakcija na prepad|reakcijom na prepad]] koju doživljavaju životinje i ljudi kao rezultat neočekivanog događaja. Iznenađenje može imati bilo koju [[Valencija (psihologija)|valenciju]]. To znači da može biti ugodno/pozitivno, neugodno/negativno ili neutralno/umjereno. Iznenađenje se može javiti u različitim nivoima intenziteta, u rasponu od veoma iznenađenog, što može izazvati [[borba ili bijeg|reakciju borbe ili bijega]], do blago iznenađenog, što izaziva manje intenzivan odgovor na podražaj. Taksonomije [[Carroll Izard|Carrolla Izarda]] i [[Paul Ekman|Paula Ekmana]] uključuju iznenađenje kao primarnu ili osnovnu emociju. Prema ovim perspektivama, iznenađenje je evolucijski prilagodljivo, a također je urođeno i univerzalno u svim ljudskim kulturama. == Uzroci == [[Datoteka:STS-51L riadiace stredisko.jpg|mini|Iznenađeni inženjer NASA-e Jay Greene. Fotografija je snimljena nakon uništenja svemirskog šatla Challenger 1986. godine.]] [[Datoteka:Carol Burnett 1958.JPG|mini|desno|Komičarka [[Carol Burnett]] izgleda iznenađeno]] Iznenađenje je usko povezano s idejom djelovanja u skladu sa skupom pravila. Ishod je iznenađenje kada se pravila stvarnosti, koja generiraju događaje iz svakodnevnog života, odvoje od uobičajenih očekivanja. Iznenađenje predstavlja razliku između očekivanja i stvarnosti, jaz između naših pretpostavki i očekivanja o događajima u svijetu i načina na koji se ti događaji zapravo odvijaju.<ref>[[John Casti]]; ''Complexification: Explaining a Paradoxical World through the Science of Surprise.'' New York: [[HarperCollins]], 1994.</ref> Ovaj jaz može se smatrati važnim temeljem na kojem se zasnivaju nova otkrića, jer iznenađenja mogu učiniti ljude svjesnim vlastitog [[neznanje|neznanja]]. Priznavanje neznanja, zauzvrat, može značiti prozor u novo znanje.<ref>[[Matthias Gross]]; ''Ignorance and Surprise: Science, Society, and Ecological Design.'' Cambridge, MA: MIT Press, 2010.</ref> Iznenađenje se također može dogoditi zbog narušavanja očekivanja. U specifičnom slučaju interpersonalne komunikacije, [[teorija kršenja očekivanja]] (EVT) kaže da tri faktora utječu na očekivanja osobe: varijable sagovornika, varijable okruženja i varijable povezane s prirodom interakcije.<ref name=":0">{{cite journal | last1 = Burgoon | first1 = J. K. | last2 = Jones | first2 = S. B. | year = 1976 | title = Toward a Theory of Personal Space Expectations and Their Violations | url = https://archive.org/details/sim_human-communication-research_winter-1976_2_2/page/n4 | journal = Human Communication Research | volume = 2 | issue = 2| pages = 131–146 | doi=10.1111/j.1468-2958.1976.tb00706.x}}</ref> * Varijable sagovornika obuhvataju osobine osoba uključenih u komunikaciju, a u ovom slučaju komunikaciju koja vodi do iznenađenja, uključujući: spol, socioekonomski status, dob, rasu i izgled.<ref name=":0"/> * Varijable okruženja koje utječu na komunikaciju iznenađenja uključuju: [[Proksemija|proksemiju]], [[Hronemika|hronemiku]] i prirodu okoline u kojoj se interakcija odvija.<ref name=":0"/> * Varijable interakcije koje utječu na iznenađenje uključuju: [[Društvena norma|društvene norme]], [[Kulturna norma|kulturne norme]], fiziološke utjecaje, biološke utjecaje i jedinstvene individualne obrasce ponašanja.<ref name=":0"/> Iznenađenje se može pojaviti zbog kršenja jednog, dva ili kombinacije sva tri faktora. Iznenađenje ne mora uvijek imati negativnu valenciju. Model EVT predlaže da će očekivanja utjecati na ishod komunikacije kao potvrda (ponašanja unutar očekivanog raspona) ili kršenje (ponašanja izvan očekivanog raspona).<ref name=":0"/> Model EVT također pretpostavlja da će pozitivne interakcije povećati nivo privlačnosti prekršioca, dok negativna kršenja smanjuju privlačnost.<ref>{{cite journal | last1 = Burgoon | first1 = J. K. | last2 = Hale | first2 = J. L. | year = 1988 | title = Nonverbal Expectancy Violations: Model Elaboration and Application to Immediacy Behaviors | url = https://archive.org/details/sim_communication-monographs_1988-03_55_1/page/n67 | journal = Communication Monographs | volume = 55 | pages = 58–79 | doi=10.1080/03637758809376158}}</ref> Pozitivna kršenja bi tada izazvala pozitivno iznenađenje, poput zabave iznenađenja za rođendan, a negativna kršenja bi izazvala negativno iznenađenje, poput kazne za parkiranje. Pozitivna kršenja mogu povećati kredibilitet, moć, privlačnost i uvjerljivost, dok ih negativna kršenja mogu smanjiti.<ref name=":0"/> == Fiziološki odgovori == [[Datoteka:Daumier dimanche au musee.jpg|mini|''Nedjelja u muzeju'', djelo [[Honoré Daumier|Honoréa Daumiera]]]] {{multiple image |align = left |direction = horizontal |image1 = |image2 = |image3 = |width = 300px |caption1 = Iznenađenje u kombinaciji s drugim primarnim emocijama.<ref>{{cite web|url=https://www.adliterate.com/archives/Plutchik.emotion.theorie.POSTER.pdf |title=Robert Plutchik's Psychoevolutionary Theory of Basic Emotions |website=Adliterate.com |access-date=5. 6. 2017}}</ref><ref name="Turner2000">{{cite book|author=Jonathan Turner|title=On the Origins of Human Emotions: A Sociological Inquiry Into the Evolution of Human Affect|url=https://books.google.com/books?id=aEeSmDRsXkcC&pg=PA76|date=1. 6. 2000|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-6436-0|page=76}}</ref><ref>{{cite journal|title=A Fuzzy Inference System for Synergy Estimation of Simultaneous Emotion Dynamics in Agents|journal=International Journal of Scientific & Engineering Research|volume=2|issue=6|date=juni 2011|url=https://www.ijser.org/paper/A_Fuzzy_Inference_System_for_Synergy_Estimation_of_Simultaneous_Emotion_Dynamics_in_Agents.html|author1=Atifa Athar|author2=M. Saleem Khan|author3=Khalil Ahmed|author4=Aiesha Ahmed|author5=Nida Anwar|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124053243/https://www.ijser.org/paper/A_Fuzzy_Inference_System_for_Synergy_Estimation_of_Simultaneous_Emotion_Dynamics_in_Agents.html|archive-date=24. 11. 2020|access-date=19. 4. 2026|url-status=dead}}</ref> }} [[Datoteka:D. Pedro recevant des mains de L imperatrice l epée du prince Eugene, son père e.b.c.jpg|mini|Car [[Pedro I, car Brazila|Pedro I od Brazila]] vidno je iznenađen svojom suprugom [[Amelija od Leuchtenberga|Amelijom]] dok mu ona predaje mač koji je pripadao njenom ocu [[Eugène de Beauharnais|Eugèneu de Beauharnaisu]], pastorku [[Napoleon Bonaparte|Napoleona Bonaparte]].]] Fiziološki odgovor iznenađenja spada u kategoriju [[Reakcija na prepad|reakcije na prepad]]. Glavna funkcija iznenađenja ili reakcije na prepad jeste prekidanje radnje koja je u toku i preusmjeravanje pažnje na novi, potencijalno značajan događaj. Automatsko preusmjeravanje fokusa na nove podražaje uzrokuje, na kratak trenutak, napetost u mišićima, posebno u mišićima vrata. Studije pokazuju da se ovaj odgovor dešava izuzetno brzo, pri čemu informacija (u ovom slučaju glasan zvuk) stiže do [[Pons (mozak)|ponsa]] unutar tri do osam milisekundi, a puni refleks trzanja događa se za manje od dvije desetinke sekunde.<ref>{{cite book|last=Kalat|first=James W.|title=Biological Psychology|year=2009|publisher=Wadsworth, Cengage Learning|location=Belmont, Calif.|pages=357–358|edition=10th}}</ref> Snažno izazvana reakcija na prepad putem iznenađenja dovest će do [[borba ili bijeg|reakcije borbe ili bijega]], što predstavlja percipirani štetni događaj, napad ili prijetnju opstanku<ref>Cannon, Walter (1932). Wisdom of the Body. United States: W.W. Norton & Company. {{ISBN|0393002055}}.</ref> i uzrokuje oslobađanje adrenalina za povećanje energije kao sredstva za bijeg ili borbu. Ovaj odgovor općenito ima negativnu valenciju u smislu iznenađenja. Iznenađenje ima jednu osnovnu procjenu – procjenjivanje nečega kao novog i neočekivanog – ali nove procjene mogu promijeniti iskustvo iznenađenja u nešto drugo. Procjena događaja kao novog predviđa iznenađenje, ali procjena [[Mehanizam suočavanja|mehanizma suočavanja]] predviđa odgovor koji prevazilazi iznenađenje, poput [[zbunjenost]]i ili interesa.<ref>{{cite journal|last=Silva|first=Paul J.|title=Looking Past Pleasure: Anger, Confusion, Disgust, Pride, Surprise, and Other Unusual Aesthetic Emotions|journal=Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts|year=2009|volume=3|number=1|pages=48–51|doi=10.1037/a0014632|url=https://libres.uncg.edu/ir/uncg/f/P_Silvia_Looking_2009.pdf}}</ref> == Neverbalni odgovori == [[Datoteka:Rembrandt - Belshazzar's Feast - WGA19123.jpg|mini|''Belšazarova gozba'', djelo [[Rembrandt]]a]] Iznenađenje se na licu izražava sljedećim karakteristikama: * Obrve koje su podignute tako da postaju zakrivljene i visoke. * Horizontalne bore preko čela. * Otvoreni kapci: gornji kapak je podignut, a donji kapak povučen prema dolje, što često otkriva bijelu [[bionjača|bionjaču]] iznad i ispod [[Šarenica (anatomija)|šarenice]]. * Širenje zjenica ([[midrijaza]])<ref>{{cite journal | last1 = Ellis | first1 = CJ | year = 1981 | title = The pupillary light reflex in normal subjects | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-ophthalmology_1981-11_65_11/page/754 | journal = Br J Ophthalmol | volume = 65 | issue = 11| pages = 754–9 | doi = 10.1136/bjo.65.11.754 | pmid = 7326222 | pmc=1039657}}</ref> ili sužavanje zjenica ([[mioza]]). * Spuštena vilica tako da su usne i zubi razdvojeni, bez napetosti oko usta. Spontano, nehotično iznenađenje često se izražava samo na djelić sekunde. Neposredno nakon njega može uslijediti emocija [[strah]]a, [[radost]]i ili [[zbunjenost]]i. Intenzitet iznenađenja povezan je sa stepenom spuštanja vilice, ali se usta u nekim slučajevima uopće ne moraju otvoriti. Podizanje obrva, barem na trenutak, najizrazitiji je i najpredvidljiviji znak iznenađenja.<ref>Ekman, P. & Friesen, W. V. (1975). ''Unmasking the face''. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, Inc.</ref> Neka istraživanja, uprkos [[Hipoteza povratne sprege lica|hipotezi o povratnoj sprezi lica]] (koja tvrdi da je izraz lica neophodan u doživljaju emocija ili da predstavlja glavnu determinantu osjećanja), u slučaju iznenađenja pokazala su snažan nedostatak povezanosti između izraza lica iznenađenja i stvarnog doživljaja iznenađenja. Ovo sugeriše da postoje varijacije u izražavanju iznenađenja.<ref>{{cite journal|last1=Reisenzein|first1=Rainer|author2=Bordgen, Sandra|author3=Holtbernd, Thomas|author4=Matz, Denise|title=Evidence for strong dissociation between emotion and facial displays: The case of surprise|journal=Journal of Personality and Social Psychology|date=august 2006|volume=91|issue=2|pages=295–315|url=http://www.phil.uni-greifswald.de/fileadmin/mediapool/psychologie/lehrstuhl_allg2/Reisenzein_et_Al2006_Surprise_Expression.pdf|access-date=11. 10. 2011|doi=10.1037/0022-3514.91.2.295|pmid=16881766|archive-date=11. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411173012/http://www.phil.uni-greifswald.de/fileadmin/mediapool/psychologie/lehrstuhl_allg2/Reisenzein_et_Al2006_Surprise_Expression.pdf|url-status=dead}}</ref> Smatra se da je iznenađenje krovni pojam koji obuhvata i reakciju na prepad i nevjericu. Novija istraživanja pokazuju da podizanje obrva pruža povratnu spregu lica za nevjericu, ali ne i za trzaj.<ref>{{cite web|title = Exploring the positive and negative implications of facial feedback.|url = http://psycnet.apa.org/journals/emo/12/4/852/|website = APA PsycNET|access-date = 2. 11. 2015|language = en}}</ref> [[Datoteka:Human eye in dim light.jpg|mini|Širenje ([[midrijaza|dilatacija]]) zjenica jeste neverbalni odgovor na iznenađenje.]] Širenje i sužavanje zjenica može odrediti valenciju iznenađenja, od akcije do reakcije pojedinca. Pozitivna valencija iznenađenja manifestuje se kroz dilataciju ili širenje zjenice, dok je negativna valencija povezana sa sužavanjem zjenice.<ref>{{cite journal | last1 = Hess | first1 = Eckhard H. | last2 = Polt | first2 = James M. | year = 1960 | title = Pupil Size as Related to Interest Value of Visual Stimuli | url = https://archive.org/details/sim_science_1960-08-05_132_3423/page/348 | journal = Science | volume = 132 | issue = 3423| pages = 349–50 | doi = 10.1126/science.132.3423.349 | pmid = 14401489 | bibcode = 1960Sci...132..349H | s2cid = 12857616 }}</ref> Novije studije, međutim, pokazuju širenje zjenica i za negativne i za pozitivne podražaje, što ukazuje na opće autonomno uzbuđenje povezano sa širenjem zjenica, a ne na afektivnu valenciju.<ref>Partala, Timo; Surakka, Veikko. (2003), "Pupil size variation as an indication of affective processing", International journal of human-computer studies 59.1 : 185–198</ref> Intonacija glasa, udaljenost, vrijeme, okruženje, glasnoća, brzina, kvaliteta, visina tona, stil govora, pa čak i nivo kontakta očima koji uspostavlja pojedinac koji pokušava izazvati iznenađenje također mogu utjecati na neverbalne odgovore.<ref>Burgoon, J.K., Dunbar, N.E, & Segrin, C. (2002). Non-verbal influence "The persuasion handbook". str .445-465.</ref> Ovi neverbalni znakovi pomažu u definiranju hoće li percipirano iznenađenje imati pozitivnu ili negativnu valenciju i u kojoj će mjeri pojedinac izazvati iznenađenje. == Verbalni odgovori == [[Lingvistika]] može igrati ulogu u formulaciji iznenađenja. [[Teorija jezičkih očekivanja]] (LET) navodi da ljudi razvijaju norme i očekivanja u vezi s prikladnom upotrebom jezika u datoj situaciji.<ref name=":1">Burgoon, M. & Miller. (1979). Language expectancy theory. ''The persuasion handbook''. str. 177-133</ref> Kada se prekrše norme ili očekivanja verbalnog jezika, može doći do iznenađenja. Model EVT podržava ideju da očekivanja mogu biti verbalno prekršena<ref name=":0"/> i da ovo kršenje može izazvati iznenađenje kod pojedinca. Očekivanja verbalnog jezika koja mogu dovesti do iznenađenja mogu uključivati, ali nisu ograničena na psovke, povike, vriskove i uzdisaje. Prethodno spomenuta očekivanja verbalnog jezika uže su povezana s negativnim očekivanjima iznenađenja, ali pozitivno iznenađenje može proizaći i iz verbalne interakcije. Pozitivno kršenje očekivanja, koje bi moglo rezultirati pozitivnim iznenađenjem, može uključivati izvor niskog kredibiliteta koji iznosi uvjerljiv argument i dovodi do promjene uvjerenja ili emocija, te na taj način povećava govornikov kredibilitet.<ref name=":1"/> Prijelaz s izvora niskog kredibiliteta na izvor visokog kredibiliteta može izazvati pozitivno iznenađenje među pojedincima. Sama činjenica da je spomenuti govornik uspio nekoga uvjeriti također može izazvati pozitivno iznenađenje, s obzirom na to da je pojedinac možda smatrao kako govornik ima prenizak kredibilititet da bi potaknuo promjenu, pa naknadna promjena uvjerenja ili emocija uzrokuje iznenađenje. == Upoznatost == {{see also|Percepcija#Upoznatost}} Kako se pojedinci više navikavaju na određene vrste iznenađenja, s vremenom će se nivo iznenađenja smanjivati u intenzitetu. To ne mora nužno značiti da se pojedinac, naprimjer, neće iznenaditi tokom scene prepadanja u strašnom filmu, već implicira da pojedinac može očekivati scenu prepadanja zbog upoznatosti sa strašnim filmovima, čime se snižava nivo iznenađenja.<ref name=":0"/> Model EVT pomaže u podupiranju ove tvrdnje, jer kako se pojedinci više navikavaju na situaciju ili komunikaciju, postaje sve manje vjerovatno da će situacija ili komunikacija uzrokovati kršenje očekivanja, a bez kršenja očekivanja iznenađenje se ne može dogoditi. == Također pogledajte == {{Columns-list|colwidth=30em| * [[Afektivna neuronauka]] * [[Nihil admirari]] }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{Commons category-inline|Surprise}} {{Authority control}} [[Kategorija:Emocije]] [[Kategorija:Refleksi]] 1ztehc0x0ozk5yfbc9w560n54x9wv10 Histon-modificirajući enzimi 0 537067 3933600 3929869 2026-10-01T08:25:06Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Histon-modificirajući enzimi]]" ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3929869 wikitext text/x-wiki [[File:The basic unit of chromatin organization is the nucleosome, which comprises 147 bp of DNA wrapped ar.jpg|thumb|upright=1.25|[[DNK]] omotava se oko [[histon]]a i formira [[nukleosom]]e. Nukleosomi su prikazani kao "kuglice na niti" s razlikom između [[euhromatin]]a i [[heterohromatin]]a.]] [[File:Basic units of chromatin structure.svg|thumb|upright=1.0| Osnovne jedinice strukture [[hromatin]]a.]] '''Histon-modificirajući enzimi''' jesu [[enzimi]] uključeni u [[posttranslacijska modifikacija|modifikaciju]] [[histon]]skih [[supstrat (biohemija)|supstrata]] nakon [[Translacija (biologija)|translacije proteina]] i utiču na ćelijske procese uključujući [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].<ref>{{cite journal |vauthors=Morgan MA, Shilatifard A |date=decembar 2020 |title=Reevaluating the roles of histone-modifying enzymes and their associated chromatin modifications in transcriptional regulation |url=https://www.nature.com/articles/s41588-020-00736-4 |journal=Nature Genetics |volume=52 |issue=12 |pages=1271–1281 |doi=10.1038/s41588-020-00736-4 |pmid=33257899 |s2cid=227242638|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Vinayachandran |first1=V |display-authors=et al |date=14. 2. 2018 |title=Widespread and precise reprogramming of yeast protein-genome interactions in response to heat shock |url=https://genome.cshlp.org/content/28/3/357 |journal=Genome Research |volume=28 |issue=3 |pages=357–366 |doi=10.1101/gr.226761.117 |pmid=29444801|pmc=5848614 }}</ref> Da bi se sigurno pohranio [[eukarioti|eukariotski]] [[genom]], [[DNK]] je omotana oko četiri osnovna [[histon]]ska [[proteina]] (H3, H4, H2A, H2B), koji se zatim spajaju i formiraju [[nukleosom]]e. Ovi nukleosomi dalje se savijaju u visoko kondenzovani [[hromatin]], što čini genetički materijal organizma daleko manje dostupnim faktorima potrebnim za [[transkripcija (genetika)|transkripciju gena]], [[replikacija DNK|replikaciju DNK]], [[genetička rekombinacija|rekombinaciju]] i [[popravka DNK|popravku DNK]].<ref>{{cite journal | vauthors = McGinty RK, Tan S | title = Nucleosome structure and function | journal = Chemical Reviews | volume = 115 | issue = 6 | pages = 2255–2273 | date = mart 2015 | pmid = 25495456 | pmc = 4378457 | doi = 10.1021/cr500373h }}</ref><ref name=":17"/> Nakon toga, eukariotski organizmi razvili su složene mehanizme za prevazilaženje ove represivne barijere koju nameće [[hromatin]], putem [[modifikacija histona]], vrste [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijske modifikacije]] koja obično uključuje [[kovalentna veza|kovalentno vezivanje]] određenih grupa za histonske ostatke. Nakon što se dodaju histonu, ove grupe (direktno ili indirektno) izazivaju ili labavu i otvorenu histonsku konformaciju, [[euhromatin]], ili čvrstu i zatvorenu histonsku konformaciju, [[heterohromatin]]. Euhromatin označava aktivnu [[Transkripcija (biologija)|transkripciju]] i [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], jer lagano pakovanje histona na ovaj način omogućava ulazak proteinima uključenim u proces transkripcije. Kao takav, čvrsto pakovani heterohromatin označava odsustvo trenutne ekspresije gena.<ref name=":17">{{cite journal | vauthors = Kouzarides T | title = Chromatin modifications and their function | url = https://archive.org/details/cell_2007-02-23_128_4/page/693 | journal = Cell | volume = 128 | issue = 4 | pages = 693–705 | date = februar 2007 | pmid = 17320507 | doi = 10.1016/j.cell.2007.02.005 | s2cid = 11691263 | doi-access = free }}</ref> Iako postoji nekoliko različitih posttranslacijskih modifikacija za histone, četiri najčešće modifikacije histona uključuju [[acetilacija|acetilaciju]] i deacetilaciju histona,<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Sterner DE, Berger SL | title = Acetylation of histones and transcription-related factors | url = https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2000-06_64_2/page/435 | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 64 | issue = 2 | pages = 435–459 | date = juni 2000 | pmid = 10839822 | pmc = 98999 | doi = 10.1128/MMBR.64.2.435-459.2000 }}</ref> [[Metilacija histona|metilaciju]],<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Reinberg D | title = Transcription regulation by histone methylation: interplay between different covalent modifications of the core histone tails | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2001-09-15_15_18/page/2343 | journal = Genes & Development | volume = 15 | issue = 18 | pages = 2343–2360 | date = septembar 2001 | pmid = 11562345 | doi = 10.1101/gad.927301 | doi-access = free }}</ref> [[fosforilacija|fosforilaciju]]<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Nowak SJ, Corces VG |date=april 2004 |title=Phosphorylation of histone H3: a balancing act between chromosome condensation and transcriptional activation |url=https://www.cell.com/trends/genetics/fulltext/S0168-9525(04)00045-9?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0168952504000459%3Fshowall%3Dtrue |journal=Trends in Genetics |volume=20 |issue=4 |pages=214–220 |doi=10.1016/j.tig.2004.02.007 |pmid=15041176|url-access=subscription }}</ref> i [[ubikvitinacija|ubikvitinaciju]].<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Shilatifard A |year=2006 |title=Chromatin modifications by methylation and ubiquitination: implications in the regulation of gene expression |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.biochem.75.103004.142422 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=75 |pages=243–269 |doi=10.1146/annurev.biochem.75.103004.142422 |pmid=16756492|url-access=subscription }}</ref> Histon-modificirajući enzimi koji induciraju modifikaciju (npr. dodaju [[funkcionalna grupa|funkcionalnu grupu]]) nazivaju se pisačima, dok se enzimi koji vraćaju modifikacije nazivaju brisačima. Nadalje, postoje mnoge neuobičajene modifikacije histona, uključujući [[O-GlcNAc|''O''-GlcNAcilaciju]],<ref>{{cite journal | vauthors = Sakabe K, Wang Z, Hart GW | title = Beta-N-acetylglucosamine (O-GlcNAc) is part of the histone code | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-11-16_107_46/page/19915 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 107 | issue = 46 | pages = 19915–19920 | date = novembar 2010 | pmid = 21045127 | pmc = 2993388 | doi = 10.1073/pnas.1009023107 | bibcode = 2010PNAS..10719915S | doi-access = free }}</ref> [[SUMO-protein|sumoilaciju]],<ref>{{cite journal | vauthors = Nathan D, Ingvarsdottir K, Sterner DE, Bylebyl GR, Dokmanovic M, Dorsey JA, Whelan KA, Krsmanovic M, Lane WS, Meluh PB, Johnson ES, Berger SL | display-authors = 6 | title = Histone sumoylation is a negative regulator in Saccharomyces cerevisiae and shows dynamic interplay with positive-acting histone modifications | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2006-04-15_20_8/page/966 | journal = Genes & Development | volume = 20 | issue = 8 | pages = 966–976 | date = april 2006 | pmid = 16598039 | pmc = 1472304 | doi = 10.1101/gad.1404206 }}</ref> [[ADP-ribozilacija|ADP-ribozilaciju]],<ref>{{cite journal | vauthors = Hassa PO, Haenni SS, Elser M, Hottiger MO | title = Nuclear ADP-ribosylation reactions in mammalian cells: where are we today and where are we going? | url = https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2006-09_70_3/page/789 | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 70 | issue = 3 | pages = 789–829 | date = septembar 2006 | pmid = 16959969 | pmc = 1594587 | doi = 10.1128/MMBR.00040-05 }}</ref> [[citrullination]]<ref>{{cite journal | vauthors = Cuthbert GL, Daujat S, Snowden AW, Erdjument-Bromage H, Hagiwara T, Yamada M, Schneider R, Gregory PD, Tempst P, Bannister AJ, Kouzarides T | display-authors = 6 | title = Histone deimination antagonizes arginine methylation | url = https://archive.org/details/cell_2004-09-03_118_5/page/545 | journal = Cell | volume = 118 | issue = 5 | pages = 545–553 | date = septembar 2004 | pmid = 15339660 | doi = 10.1016/j.cell.2004.08.020 | s2cid = 8948511 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Wang Y, Wysocka J, Sayegh J, Lee YH, Perlin JR, Leonelli L, Sonbuchner LS, McDonald CH, Cook RG, Dou Y, Roeder RG, Clarke S, Stallcup MR, Allis CD, Coonrod SA |date=oktobar 2004 |title=Human PAD4 regulates histone arginine methylation levels via demethylimination |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1101400 |journal=Science |volume=306 |issue=5694 |pages=279–283 |bibcode=2004Sci...306..279W |doi=10.1126/science.1101400 |pmid=15345777 |s2cid=1579362|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sams |first1=K.L |last2=Mukai |first2=C |last3=Marks |first3=B.A |last4=Mittal |first4=C |last5=Demeter |first5=E.A |last6=Nelissen |first6=S |last7=Grenier |first7=J.K |last8=Tate |first8=A.E |last9=Ahmed |first9=F |last10=Coonrod |first10=S.A |title=Delayed puberty, gonadotropin abnormalities and subfertility in male Padi2/Padi4 double knockout mice |journal=Reprod Biol Endocrinol |date=oktobar 2022 |volume=20 |issue=1 |page=150 |doi=10.1186/s12958-022-01018-w |pmid=36224627 |pmc=9555066 |doi-access=free }}</ref> i [[prolin-izomerizacija|prolin-izomerizaciju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Nelson CJ, Santos-Rosa H, Kouzarides T | title = Proline isomerization of histone H3 regulates lysine methylation and gene expression | journal = Cell | volume = 126 | issue = 5 | pages = 905–916 | date = septembar 2006 | pmid = 16959570 | doi = 10.1016/j.cell.2006.07.026 | s2cid = 17789997 | doi-access = free }}</ref> Za detaljan primjer modifikacija histona u regulaciji transkripcije pogledajte [[Kontrola RNK-polimeraze strukturom hromatina]] i tabelu "[[Histon]]". == Uobičajene modifikacije histona == Četiri uobičajene modifikacije histona i njihovi odgovarajući enzimi za pisanje i brisanje prikazani su u tabeli ispod.<ref name=":5"/><ref name=":18"/><ref name=":19" /><ref name=":6" /><ref name=":22">{{cite journal | vauthors = Rossetto D, Avvakumov N, Côté J | title = Histone phosphorylation: a chromatin modification involved in diverse nuclear events | journal = Epigenetics | volume = 7 | issue = 10 | pages = 1098–1108 | date = oktobar 2012 | pmid = 22948226 | pmc = 3469451 | doi = 10.4161/epi.21975 }}</ref><ref name=":23" /><ref name=":24" /><ref name=":26" /> {| class="wikitable" !Modifikacija !Pisač(i) !Brisač(i) !Uticaj na DNK |- |[[Acetilacija i deacetilacija histona|Acetilacija]] |[[Histon-acetiltransferaza|Histon-acetiltransferaze (HAT)]] |[[Histon-deacetilaza|Histon-deacetilaze (HDAC)]] |Povećava transkripciju gena |- |[[Metilacija histona|Metilacija]] |[[Histon-metiltransferaza|Histon-metiltransferaze (HMT)]] |Histonske [[demetilaza|demetilaze]] (KDM) |Povećava ili smanjuje transkripciju gena |- |[[Fosforilacija proteina|Fosforilacija]] |[[Proteinska kinaza|Proteinske kinaze (PTK)]] |[[Proteinska fosfataza|Proteinske fosfataze (PP)]] |Povećava transkripciju gena i ima ulogu u [[popravka DNK|popravci DNK]] i [[ćelijska dioba|dioba ćelija]] |- |[[Ubikvitinacija]] |[[Ubikvitin-ligaza]] |[[Deubikvitinirajući enzim|Deubikvitinirajući enzimi (DUB)]] |Povećava ili smanjuje transkripciju gena i ima ulogu u popravci DNK |} === Acetilacija === [[Datoteka:Histone acetylation and deacetylation.jpg|thumb|upright=1.15|Dinamičko stanje acetilacije/deacetilacije histona regulirano je enzimima [[Histon-acetiltransferaza|HAT]] i [[Histon-deacetilaza|HDAC]]; acetilacija histona mijenja dostupnost hromatina.]] [[Acetilacija i deacetilacija histona|Acetilacija histona]], ili dodavanje [[acetilna grupa|acetilne grupe]] histonima, olakšava se [[Histon-acetiltransferaza|histonskim acetiltransferazama (HAT)]] koje ciljaju ostatke [[lizin|lizina (K)]] na [[N-terminal]]nom repu histona. [[Histon-deacetilaza|Histonske deacetilaze (HDAC)]] olakšavaju uklanjanje takvih grupa. Pozitivno naelektrisanje na histonu uvijek se neutralizira nakon acetilacije, stvarajući [[euhromatin]], koji povećava transkripciju i ekspresiju ciljnog gena.<ref name=":5">{{cite journal |vauthors=Gräff J, Tsai LH |date=februar 2013 |title=Histone acetylation: molecular mnemonics on the chromatin |url=https://www.nature.com/articles/nrn3427 |journal=Nature Reviews. Neuroscience |volume=14 |issue=2 |pages=97–111 |doi=10.1038/nrn3427 |pmid=23324667 |s2cid=205508482|url-access=subscription }}</ref> Lizinski ostaci 9, 14, 18 i 23 osnovnog histona H3 i ostaci 5, 8, 12 i 16 histona H4 svi su meta acetilacije.<ref name=":18">{{cite journal |vauthors=Roth SY, Denu JM, Allis CD |date=1. 6. 2001 |title=Histone acetyltransferases |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.biochem.70.1.81 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=70 |issue=1 |pages=81–120 |doi=10.1146/annurev.biochem.70.1.81 |pmid=11395403|url-access=subscription }}</ref><ref name=":19">{{Cite book|last1=Voet|first1=D|title=Biochemistry|url=https://archive.org/details/biochemistrythree0000voet|last2=Voet|first2=JG|publisher=John Wiley & Sons |year=2004 |isbn=978-0-471-19350-0|edition=3rd|location=Hoboken, N.J.}}</ref> === Metilacija === [[Metilacija histona]] uključuje dodavanje [[metil grupa]] histonima, prvenstveno na ostatke [[lizin|lizin (K)]] ili [[arginin|arginin (R)]]. Dodavanje i uklanjanje metil grupa vrši se pomoću [[Histon-metiltransferaza|histonskih metiltransferaza (HMT)]] i histonskih [[demetilaza]] (KDM), respektivno. [[Metilacija]] histona je odgovorna za aktivaciju ili represiju gena, ovisno o ciljnom mjestu, i igra važnu ulogu u razvoju i [[učenje|učenju]].<ref name=":6">{{cite journal | vauthors = Jambhekar A, Dhall A, Shi Y | title = Roles and regulation of histone methylation in animal development | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 20 | issue = 10 | pages = 625–641 | date = oktobar 2019 | pmid = 31267065 | doi = 10.1038/s41580-019-0151-1 | pmc = 6774358 }}</ref> === Fosforilacija=== [[Slika:General structural formula of phosphoryl group.svg|thumb|upright=0.7.0|[[Fosforilna grupa]] prikazana je plavom bojom.]] [[Fosforilacija proteina|Fosforilacija histona]] javlja se kada se [[fosforilna grupa]] doda [[histon]]u. [[Protein-kinaza|Protein-kinaze (PTK)]] katalizuju fosforilaciju histona, a [[Protein-fosfataza|proteinske fosfataze (PP)]] katalizuju defosforilaciju histona. Slično kao i acetilacija histona, fosforilacija histona neutralizira pozitivni naboj na histonima, što inducira [[euhromatin]] i povećava ekspresiju gena. [[Fosforilacija]] histona događa se na ostacima [[aminokiselina]] [[serin|serina (S)]], [[treonin|treonina (T)]] i [[tirozin|tirozina (Y)]] uglavnom u [[N-terminal]]nim histonskim repovima. Dodatno, utvrđeno je da fosforilacija histona ima ulogu u [[popravka DNK|popravci DNK]] i [[kondenzacija hromatina|kondenzaciji hromatina]] tokom [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]].<ref name=":22"/> Jedan takav primjer je fosforilacija S139 na [[H2AFX|H2AX]] histonima, koja je potrebna za popravak [[dvostruki prekid|dvostrukih prekida]] u [[DNK]].<ref name=":22" /> === Ubikvitinacija === [[Ubikvitin]]acija je posttranslacijska modifikacija koja uključuje dodavanje [[Ubikvitin|ubikvitinskih proteina]] na ciljne proteine. Histoni su često ubikvitinirani s jednom molekulom ubikvitina (monoubikvitinacija), ali se mogu modificirati i s ubikvitinskim lancima (poliubikvitinacija), a oba mogu imati različite efekte na transkripciju gena.<ref name=":23">{{Citation|last1=Guo|first1=Hui Jun|title=Biochemistry, Ubiquitination|date=2021|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556052/|work=StatPearls|place=Treasure Island (FL)|publisher=StatPearls Publishing|pmid=32310512|access-date=2. 12. 2021|last2=Tadi|first2=Prasanna}}</ref> [[Ubikvitin-ligaza|Ubikvitin ligaze]] dodaju ove ubikvitinske proteine dok [[Deubikvitinirajući enzim|deubikvitinirajući enzimi (DUB)]] uklanjaju ove grupe.<ref name=":24">{{cite journal | vauthors = Smeenk G, Mailand N | title = Writers, Readers, and Erasers of Histone Ubiquitylation in DNA Double-Strand Break Repair | journal = Frontiers in Genetics | volume = 7 | page = 122 | date = 28. 6. 2016 | pmid = 27446204 | pmc = 4923129 | doi = 10.3389/fgene.2016.00122 | doi-access = free }}</ref> Ubikvitinacija histona H2A jezgra obično potiskuje ekspresiju gena jer sprječava metilaciju na H3K4, dok je ubikvitinacija H2B neophodna za metilaciju H3K4 i može dovesti i do aktivacije ili do represije gena. Osim toga, ubikvitinacija histona povezana je s održavanjem [[genom]]a, budući da je ubikvitinacija [[H2AFX|histona H2AX]] uključena u [[popravka DNK|oštećenje DNK]] prepoznavanjem [[dvostruki prekid lanca|dvostrukih prekida lanca]] DNK.<ref name=":26">{{cite journal | vauthors = Ikura T, Tashiro S, Kakino A, Shima H, Jacob N, Amunugama R, Yoder K, Izumi S, Kuraoka I, Tanaka K, Kimura H, Ikura M, Nishikubo S, Ito T, Muto A, Miyagawa K, Takeda S, Fishel R, Igarashi K, Kamiya K | display-authors = 6 | title = DNA damage-dependent acetylation and ubiquitination of H2AX enhances chromatin dynamics | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2007-10_27_20/page/7028 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 27 | issue = 20 | pages = 7028–7040 | date = oktobar 2007 | pmid = 17709392 | pmc = 2168918 | doi = 10.1128/MCB.00579-07 }}</ref> == Neuobičajene modifikacije histona == Dodatne rijetke modifikacije histona i njihovi efekti navedeni su u tabeli ispod.<ref name=":9" /><ref name=":10" /><ref name=":11" /><ref name=":12" /><ref name=":13" /><ref name=":14" /><ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Ryu KW, Kim DS, Kraus WL | title = New facets in the regulation of gene expression by ADP-ribosylation and poly(ADP-ribose) polymerases | journal = Chemical Reviews | volume = 115 | issue = 6 | pages = 2453–2481 | date = mart 2015 | pmid = 25575290 | pmc = 4378458 | doi = 10.1021/cr5004248 }}</ref><ref name=":32">{{cite journal | vauthors = Karch KR, Langelier MF, Pascal JM, Garcia BA | title = The nucleosomal surface is the main target of histone ADP-ribosylation in response to DNA damage | journal = Molecular BioSystems | volume = 13 | issue = 12 | pages = 2660–2671 | date = novembar 2017 | pmid = 29058739 | pmc = 5702540 | doi = 10.1039/c7mb00498b }}</ref><ref name=":15" /><ref name=":29">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Cuthbert GL, Daujat S, Snowden AW, Erdjument-Bromage H, Hagiwara T, Yamada M, Schneider R, Gregory PD, Tempst P, Bannister AJ, Kouzarides T |date=septembar 2004 |title=Histone deimination antagonizes arginine methylation |journal=Cell |volume=118 |issue=5 |pages=545–553 |doi=10.1016/j.cell.2004.08.020 |pmid=15339660 |s2cid=8948511|doi-access=free }}</ref><ref name=":33">{{cite journal | vauthors = Zhu D, Zhang Y, Wang S | title = Histone citrullination: a new target for tumors | journal = Molecular Cancer | volume = 20 | issue = 1 | page = 90 | date = juni 2021 | pmid = 34116679 | pmc = 8192683 | doi = 10.1186/s12943-021-01373-z | doi-access = free }}</ref><ref name=":30">{{cite journal | vauthors = Darrah E, Andrade F | title = Rheumatoid arthritis and citrullination | journal = Current Opinion in Rheumatology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 72–78 | date = januar 2018 | pmid = 28937414 | pmc = 5848217 | doi = 10.1097/BOR.0000000000000452 }}</ref><ref name=":16" /><ref name=":27" /> {| class="wikitable" !Modifikacija !Pisač(i) !Brisač(i) !Uticaj na DNK |- |[[O-GlcNAc]]ilacija |[[Protein O-GlcNAc-transferaza|O-GlcNAc transferaza (OGT)]] |[[Protein O-GlcNAkaza|O-GlcNAkaza (OGA)]] |Povećava ili smanjuje transkripciju posredovanjem dodatnih modifikacija histona |- |[[Sumoilacija]] |E3 SUMO ligaze |SUMO-specifične proteaze |Povećava ili smanjuje transkripciju i igra ulogu u popravci DNK |- |[[ADP-ribozilacija]] |[[Poli (ADP-riboza) polimeraza|Poli-ADP riboza polimeraza]] 1 (PARP-1) |(Adp-ribozil)hidrolaze ARH1 i ARH3 |Smanjuje transkripciju prilikom označavanja specifičnih mjesta DNK za popravak |- |[[Citrulinacija]] | [[Protein-arginin deiminaza|Protein arginin deiminaza]] 4 (PAD4) | Nema poznatog brisača | Smanjuje transkripciju uklanjanjem mjesta metilacije |- |[[Izomerizacija prolina u epigenetici|Izomerizacija prolina]] | Fpr4 | Fpr4 | Povećava ili smanjuje transkripciju prebacivanjem između izomera H3P38 (trans i cis respektivno) |} === O-GlcNAcilacija === [[File:O-GlcNAc clear red.png|thumb|[[O-GlcNAc]]ilirani [[treonin]]ski ostatak. [[GlcNAc]] dio je prikazan crvenom bojom, dok je modificirani treonin prikazan crnom.]] Poznato je da prisustvo [[O-GlcNAc|O-GlcNAcilacije (O-GlcNAc)]] na histonskim ostacima [[Serin|serin (S)]] i [[Treonin|treonin (T)]] posreduje u drugim [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskim modifikacijama]] histona. Dodavanje i uklanjanje [[GlcNAc]] grupa vrši se pomoću [[Protein O-GlcNAc transferaza|O-GlcNAc transferaze (OGT)]], odnosno [[Protein O-GlcNAkaza|O-GlcNAkaze (OGA)]]. Iako je razumijevanje ovih procesa ograničeno, utvrđeno je da GlcNAcilacija S112 na osnovnom histonu H2B podstiče monoubikvitinaciju K120.<ref name=":9">{{cite journal | vauthors = Fujiki R, Hashiba W, Sekine H, Yokoyama A, Chikanishi T, Ito S, Imai Y, Kim J, He HH, Igarashi K, Kanno J, Ohtake F, Kitagawa H, Roeder RG, Brown M, Kato S | display-authors = 6 | title = GlcNAcylation of histone H2B facilitates its monoubiquitination | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-22-29-2011_480_7378/page/557 | journal = Nature | volume = 480 | issue = 7378 | pages = 557–560 | date = novembar 2011 | pmid = 22121020 | doi = 10.1038/nature10656 | pmc = 7289526 | bibcode = 2011Natur.480..557F }}</ref> Slično tome, OGT povezuje se sa kompleksom [[faktor ćelije domaćina C1|HCF1]] koji interreaguje sa [[BAP1]], kako bi posredovao u deubikvitinaciji H2A. OGT je također uključen u trimetilaciju H3K27 i stvara korepresorski kompleks koji promovira deacetilaciju histona nakon vezivanja za [[SIN3A]].<ref name=":10">{{cite journal | vauthors = Yang X, Qian K | title = Protein O-GlcNAcylation: emerging mechanisms and functions | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 18 | issue = 7 | pages = 452–465 | date = juli 2017 | pmid = 28488703 | doi = 10.1038/nrm.2017.22 | pmc = 5667541 }}</ref> === Sumoilacija === [[Sumoilacija|SUMOilacija]] odnosi se na dodavanje [[SUMO-protein|proteina malog ubikvitinu sličnog modifikatora (SUMO)]] na histone. SUMOilacija uključuje [[kovalentna veza|kovalentne veze]] između SUMO proteina i ostataka [[lizin|lizina (K)]] na histonima i provodi se u [[SUMO-enzimi|tri glavna koraka]] pomoću tri odgovarajuća enzima: aktivacija putem SUMO E1, [[Konjugacija (višeznačna odrednica)|konjugacija]] putem SUMO E2 i [[Ligacija (genetika)|ligacija]] putem SUMO E3. Kod ljudi, SUMO E1 je identificiran kao [[Proteinski dimer|heterodimer]] [[SAE1]]/[[UBA2|SAE2]], SUMO E2 je poznat kao [[UBE2I]], a uloga SUMO E3 može biti [[multiproteinski kompleks]] koji ima nekoliko različitih enzima.<ref name=":11">{{cite journal | vauthors = Gareau JR, Lima CD | title = The SUMO pathway: emerging mechanisms that shape specificity, conjugation and recognition | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 11 | issue = 12 | pages = 861–871 | date = decembar 2010 | pmid = 21102611 | pmc = 3079294 | doi = 10.1038/nrm3011 }}</ref> SUMOilacija utiče na status [[hromatin]]a (labavost) histona i utiče na sastavljanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] na genetičim [[promotor (genetika)|promotorima]], što dovodi do transkripcijske represije ili aktivacije, ovisno o supstratu.<ref name=":12">{{cite journal | vauthors = Lyst MJ, Stancheva I | title = A role for SUMO modification in transcriptional repression and activation | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 35 | issue = Pt 6 | pages = 1389–1392 | date = decembar 2007 | pmid = 18031228 | pmc = 2871292 | doi = 10.1042/BST0351389 }}</ref> SUMOilacija također ima ulogu u glavnim putevima popravke DNK, kao što su [[popravka ekscizijom baza]], [[popravka ekscizijom nukleotida]], [[spajanje nehomolognih krajeva]] i popravka [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] . Osim toga, SUMOilacija olakšava [[popravka DNK|translezijsku sintezu]] sklonu greškama.<ref name=":13">{{cite journal | vauthors = Jalal D, Chalissery J, Hassan AH | title = Genome maintenance in Saccharomyces cerevisiae: the role of SUMO and SUMO-targeted ubiquitin ligases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 45 | issue = 5 | pages = 2242–2261 | date = mart 2017 | pmid = 28115630 | pmc = 5389695 | doi = 10.1093/nar/gkw1369 }}</ref> === ADP-ribozilacija === [[File:ADP ribose.svg|thumb|upright=1.15|[[adenozin difosfat-riboza|Adenozin difosfat-ribozna]] grupa.]] [[ADP-ribozilacija|ADP-ribozilacija (ADPr)]] definiše dodavanje jedne ili više [[Adenozin difosfat-riboza|adenozin difosfat riboza (ADP-riboza) grupa]] na [[protein]].<ref name=":14">{{cite journal |vauthors=Ziegler M |date=mart 2000 |title=New functions of a long-known molecule. Emerging roles of NAD in cellular signaling |journal=European Journal of Biochemistry |volume=267 |issue=6 |pages=1550–1564 |doi=10.1046/j.1432-1327.2000.01187.x |pmid=10712584|doi-access=free }}</ref> ADPr važan je mehanizam u [[Regulaciji ekspresije gena|regulaciji gena]] koji utiče na organizaciju hromatina, vezivanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] i [[prerada RNK|obradu iRNK]] putem [[enzim poli (ADP-riboza) polimeraza|poli-ADP riboza-polimeraze (PARP)]]. Postoje više vrsta PARP proteina, ali potklasa DNK-zavisnih PARP proteina, uključujući PARP-1, PARP-2 i PARP-3, interreaguje sa histonom.<ref name=":4" /> Enzim PARP-1 najistaknutiji je od ova tri proteina u kontekstu regulacije gena i interaguje sa svih pet histonskih proteina.<ref name=":32"/> Poput PARP-ova 2 i 3, [[kataliza|katalitska]] aktivnost PARP-1 aktivira se diskontinuiranom [[fragmentacija DNK|fragmentima DNK]], fragmentima DNK sa [[jednolančani prekid|prekidima jednog lanca]]. PARP-1 veže histone blizu ose gdje DNK ulazi i izlazi iz [[nukleosom]]a, a dodatno interreaguje s brojnim proteinima povezanim s hromatinom, što omogućava indirektno povezivanje s [[hromatin]]om.<ref name=":4"/> Nakon vezivanja za hromatin, PARP-1 proizvodi represivne histonske oznake koje mogu promijeniti [[konformacijska promjena|konformacijsko stanje]] histona i inhibirati ekspresiju gena, tako da se može odvijati [[popravka DNK]]. Drugi putevi regulacije transkripcije putem PARP-1 uključuju djelovanje feaktora kao što je [[transkripcijski koregulator]], regulaciju [[RNK]] i modulaciju [[metilacija DNK|metilacije DNK]] putem inhibicije [[DNK- metiltransferaza|DNK- metiltransferaze]] [[DNMT1|Dnmt1]].<ref name=":4"/><ref name=":15">{{cite journal | vauthors = Rack JG, Ariza A, Drown BS, Henfrey C, Bartlett E, Shirai T, Hergenrother PJ, Ahel I | display-authors = 6 | title = (ADP-ribosyl)hydrolases: Structural Basis for Differential Substrate Recognition and Inhibition | journal = Cell Chemical Biology | volume = 25 | issue = 12 | pages = 1533–1546.e12 | date = decembar 2018 | pmid = 30472116 | doi = 10.1016/j.chembiol.2018.11.001 | pmc = 6309922 }}</ref> === Citrulinacija === [[File:Citrullination.svg|thumb|TAminokiselina [[arginin]] (lijevo) pretvara se u [[citrulin]] (desno), putem procesa citrulinacije.]] [[Citrulinacija]], ili deiminacija, proces je kojim se [[aminokiselina]] [[arginin|arginin (R)]] pretvara u [[citrulin]]. [[Protein-arginin deiminaza|Protein arginin deiminaze (PAD)]] zamjenjuju [[ketimin]] sku grupu arginina sa [[keton]]skom grupom, da bi se formirao citrulin. PAD4 jeste [[deaminaza]] uključena u modifikaciju histona i pretvara arginin u citrulin na histonima H3 i H4; Budući da je arginin [[metilacija histona|metilacija]] na ovim histonima važan za transkripcijsku aktivaciju, citrulinacija određenih ostataka može uzrokovati eventualni gubitak metilacije, što dovodi do smanjene transkripcije gena;<ref name=":29"/> specifična citrulinacija ostataka H3R2, H3R8, H3R17 i H3R26 identificirana je u ćelijama raka dojke.<ref name=":33"/> Prema istraživanju provedenom 2019. godine, smatra se da je ovaj proces nepovratan.<ref name=":30"/> === Izomerizacija prolina === [[File:Proline-cis-trans-isomerisation.svg|thumb|upright=1.2|Prolinska [[Cis-trans izomerizam|trans-cis izomerizacija]] pomoću enzima [[Prolil-izomeraza|PPIaza]].]] [[Izomerizacija]] uključuje transformaciju molekule, tako da usvoji drugačiju strukturnu konformaciju; Izomerizacija prolina ima integralnu ulogu u modifikaciji histonskih repova.<ref name=":16">{{cite journal | vauthors = Sadakierska-Chudy A, Filip M | title = A comprehensive view of the epigenetic landscape. Part II: Histone post-translational modification, nucleosome level, and chromatin regulation by ncRNAs | journal = Neurotoxicity Research | volume = 27 | issue = 2 | pages = 172–197 | date = februar 2015 | pmid = 25516120 | pmc = 4300421 | doi = 10.1007/s12640-014-9508-6 }}</ref> Fpr4 je [[Prolil-izomeraza|enzim prolil izomeraze (PPIase)]] koji pretvara [[aminokiselina|aminokiselinu]] [[prolin|prolin (P)]] na histonima između [[Cis-trans izomerizma|cis i trans konformacija]]. Dok Fpr4 ima [[katalitsku aktivnost]] na brojnim prolinima na [[N-terminal]]noj regiji središnjeg histona H3 (P16, P30 i P38), najlakše se veže za P38.<ref name=":27">{{cite journal | vauthors = Monneau YR, Soufari H, Nelson CJ, Mackereth CD | title = Structure and activity of the peptidyl-prolyl isomerase domain from the histone chaperone Fpr4 toward histone H3 proline isomerization | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2013-09-06_288_36/page/n476 | language = English | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 288 | issue = 36 | pages = 25826–25837 | date = septembar 2013 | pmid = 23888048 | doi = 10.1074/jbc.M113.479964 | pmc = 3764789 | doi-access = free }}</ref> H3P38 se nalazi blizu ostatka [[lizin|lizin (K)]] H3K36, a promjene u P38 mogu uticati na status [[metilacija histona|metilacije]] K36. Dva moguća dostupna [[izomer]]a P38, cis i trans, uzrokuju različite efekte koji su međusobno suprotni. Cis položaj inducira kompaktne histone i smanjuje sposobnost proteina da se vežu za [[DNK]], čime se sprečava [[metilacija]] K36 i smanjuje transkripcija gena. Suprotno tome, trans položaj P38 promovira otvoreniju konformaciju histona, omogućavajući metilaciju K36 i dovodeći do povećane transkripcije gena.<ref name=":16"/> == Klinički značaj== ===Kancer === Promjene u funkcijama enzima koji modificiraju histone dereguliraju kontrolu procesa baziranih na [[hromatin]]u, što u konačnici dovodi do [[onkogen]]e transformacije i [[kancer|raka]].<ref>{{Citation|last1=Sawan|first1=Carla |date=1. 1. 2010|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123808660600034|series=Advances in Genetics|volume=70|pages=57–85|editor-last=Herceg|editor-first=Zdenko |publisher=Academic Press|language=en|access-date=3. 12. 2021|last2=Herceg|first2=Zdenko|title=Epigenetics and Cancer, Part A |chapter=Histone Modifications and Cancer |doi=10.1016/B978-0-12-380866-0.60003-4|pmid=20920745|isbn=978-0-12-380866-0|editor2-last=Ushijima|editor2-first=Toshikazu|url-access=subscription}}</ref> I [[metilacija DNK]] i modifikacije histona pokazuju obrasce distribucije u ćelijama raka.<ref>{{cite journal | vauthors = Audia JE, Campbell RM | title = Histone Modifications and Cancer | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 8 | issue = 4 | date = april 2016 | pmid = 27037415 | pmc = 4817802 | doi = 10.1101/cshperspect.a019521 }}</ref><ref name=":31">{{cite journal | vauthors = Kurdistani SK | title = Histone modifications as markers of cancer prognosis: a cellular view | journal = British Journal of Cancer | volume = 97 | issue = 1 | pages = 1–5 | date = juli 2007 | pmid = 17592497 | doi = 10.1038/sj.bjc.6603844 | pmc = 2359665 }}</ref> Ove [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene mogu se pojaviti u različitim fazama [[tumourigeneza|tumourigeneze]] i tako doprinijeti i razvoju i/ili progresiji raka.<ref name=":31"/> === Ostala istraživanja === Pokazalo se da nedostatak [[vitamin B12|vitamina B12]] kod miševa mijenja ekspresiju enzima koji modificiraju histone u mozgu, što dovodi do promjena u ponašanju i [[Epigenetika|epigenetičkog]] reprogramiranja.<ref>{{cite journal |vauthors=Saraswathy KN, Ansari SN, Kaur G, Joshi PC, Chandel S |date=april 2019 |title=Association of vitamin B12 mediated hyperhomocysteinemia with depression and anxiety disorder: A cross-sectional study among Bhil indigenous population of India |url=https://clinicalnutritionespen.com/article/S2405-4577(18)30626-0/fulltext |journal=Clinical Nutrition ESPEN |volume=30 |pages=199–203 |doi=10.1016/j.clnesp.2019.01.009 |pmid=30904222 |s2cid=85497723|url-access=subscription }}</ref> Dokazi također pokazuju važnost [[histon- deacetilaza|HDAC]] u regulaciji [[metabolizam lipida|metabolizma lipida]] i drugih metaboličkih puteva koji igraju ulogu u [[patofiziologija|patofiziologiji]] metaboličkih poremećaja.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Ferrari A, Fiorino E, Giudici M, Gilardi F, Galmozzi A, Mitro N, Cermenati G, Godio C, Caruso D, De Fabiani E, Crestani M |date=novembar 2012 |title=Linking epigenetics to lipid metabolism: focus on histone deacetylases |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/09687688.2012.729094 |journal=Molecular Membrane Biology |volume=29 |issue=7 |pages=257–266 |doi=10.3109/09687688.2012.729094 |pmid=23095054 |s2cid=39956339|url-access=subscription }}</ref> == Također pogledajte == * [[DNK]] * [[Histon]] * [[Nukleosom]] * [[Hromatin]] * [[Euhromatin]] * [[Heterohromatin]] * [[Acetilacija i deacetilacija histona]] * [[Metilacija histona]] * [[Fosforilacija proteina]] * [[Ubikvitin]] * [[O-GlcNAc]] * [[Sumoilacija]] * [[ADP-ribozilacija]] * [[Citrulinacija]] == Reference == {{Refspisak|2}} {{DEFAULTSORT:Histone-Modifying Enzymes}} [[Kategorija:Epigenetika]] [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Enzimi]] 6bxd93gqsx3a43vyswplb1en2xmakml Jedarcetna RNK 0 537070 3933602 3928647 2026-10-01T08:45:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3933602 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Mala jedarna RNK}} '''Male jedarcetne RNK''' ili '''male nukleolusne RNK''' ('''snoRNK''') klasa su nekodirajućih malih molekula [[RNK]] u [[jedarce]]tu, koje prvenstveno vode hemijske modifikacije drugih RNK, uglavnom [[ribosomska RNK|ribosomskih]], [[tRNK|transfernih]] i [[mala jedarna RNK|malih jedarnih RNK]]. Postoje dvije glavne klase snoRNK, C/D kutijska snoRNK, koje su povezane sa [[metilacija|metilacijom]], i H/ACA kutijskom snoRNK, koje su povezane sa [[pseudouridilacija|pseudouridilacijom]]. SnoRNK obično se nazivaju vodičkim RNK, ali ih ne treba miješati sa [[vodička RNK|vodičkim RNK]] koje usmjeravaju [[editiranje RNK]] u [[tripanosom]]ima ili vodičkim RNK (gRNK) koje Cas9 koristi za [[CRISPR-editiranje gena]]. ==Modifikacije vođene snoRNA == Nakon [[transkripcija (genetika)|transkripcije]], nascentne molekule [[ribosomska RNK|rRNK]] (zvane pre-rRNK) prolaze kroz niz koraka [[prerada RNK|obrade]], kako bi se generirala zrela molekula rRNK. Prije cijepanja [[egzonukleaza|egzo–]] i [[endonukleaza]]ma, pre-rRNK prolazi kroz složeni obrazac nukleozidnih modifikacija. To uključuje metilacije i pseudouridilacije, vođene snoRNK. *[[Metilacija]] jeste vezivanje ili supstitucija [[metil grupa|metil grupe]] na različite [[Supstrat (biohemija)|supstrate]]. Ljudska rRNK sadrži približno 115 modifikacija metilne grupe. Većina njih su [[2′-O-metilacija|2′O-riboza-metilacija]] (gdje je metil grupa vezana za riboznu grupu).<ref name="pmid9211966">{{cite journal | vauthors = Maden BE, Hughes JM | title = Eukaryotic ribosomal RNA: the recent excitement in the nucleotide modification problem | url = https://archive.org/details/sim_chromosoma_1997-06_105_7-8/page/391 | journal = Chromosoma | volume = 105 | issue = 7–8 | pages = 391–400 | date = juni 1997 | pmid = 9211966 | doi = 10.1007/BF02510475 | s2cid = 846233 }}</ref> *Pseudouridilacija je konverzija ([[izomerizacija]]) [[nukleozid]]a [[uridin]]a u drugačiji izomerni oblik [[pseudouridin]] (Ψ). Ova modifikacija sastoji se od rotacije uridinske baze za 180º oko njene glikozilne veze sa [[riboza|ribozom]] RNK-lanca. Nakon ove rotacije, [[dušična baza]] doprinosi glikozilnoj vezi atomom [[ugljik]]a, umjesto uobičajenog atoma [[dušik]]a. Koristan aspekt ove modifikacije je dodatni donor vodikove veze dostupan na bazi. Dok uridin formira dvije vodikove veze sa svojim Watson-Crickovim baznim parom, [[adenin]]om, pseudouridin jest sposoban da formira tri [[vodikove veze]]. Kada je pseudouridin bazno sparen sa adeninom, također može formirati još jednu vodikovu vezu, omogućavajući formiranje složenosti zrele strukture rRNK. Slobodni donor vodikove veze često formira vezu sa bazom koja je udaljena od sebe, stvarajući tercijarnu strukturu koju rRNK mora imati da bi bila funkcionalna. Zrele ljudske [[rRNK]] sadrže približno 95 Ψ modifikacija.<ref name="pmid9211966"/> ===snoRNP=== Svaka molekula snoRNK djeluje kao vodič za samo jednu (ili dvije) pojedinačne modifikacije u ciljnoj RNK.<ref>{{cite book | vauthors = Gjerde DT, Hoang L, Hornby D | chapter = Eurkaroytic Cellular DNA | title = RNA Purification and Analysis: Sample Preparation, Extraction, Chromatography |date=2009 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |isbn=978-3-527-62720-2 |pages=25–26 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=qoshFRNUJS8C&pg=PA25 |access-date=28. 9. 2020}}</ref> Da bi se izvršila modifikacija, svaka snoRNK povezuje se sa najmanje četiri osnovna proteina u kompleksu RNK/protein koji se naziva mala nukleolusna ribonukleoproteinska čestica (snoRNP).<ref>{{cite book | vauthors = Bertrand E, Fournier MJ |title= Madame Curie Bioscience Database | chapter = The snoRNPs and Related Machines: Ancient Devices That Mediate Maturation of rRNA and Other RNAs | chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6107/ | location = Austin, Texas |publisher=Landes Bioscience |access-date=28. 9. 2020 |language=en |date=2013}}</ref> Proteini povezani sa svakom [[RNK]] zavise od tipa molekule snoRNJK (pogledajte porodice vodiča za snoRNK ispod). Molekula SnoRNK sadrži [[smislenost (genetika)|antisens]] element (sekvencu od 10–20 [[nukleotid]]a), koji su bazno komplementarni sekvenci koja okružuje bazu ([[nukleotid]]) namijenjenu modifikaciji u molekuli pre-RNK. To omogućava snoRNP-u da prepozna i veže se za ciljnu RNK. Nakon što se snoRNP veže za ciljno mjesto, povezani proteini nalaze se na ispravnoj fizičkoj lokaciji kako bi [[kataliza|katalizirali]] hemijsku modifikaciju ciljne baze.<ref>{{cite journal | vauthors = Lykke-Andersen S, Ardal BK, Hollensen AK, Damgaard CK, Jensen TH | title = Box C/D snoRNP Autoregulation by a cis-Acting snoRNA in the NOP56 Pre-mRNA | journal = Molecular Cell | volume = 72 | issue = 1 | pages = 99–111.e5 | date = oktobar 2018 | pmid = 30220559 | doi = 10.1016/j.molcel.2018.08.017 | doi-access = free }}</ref> == snoRNK vodičke porodice == Dvije različite vrste modifikacije rRNK (metilacija i pseudouridilacija) usmjeravaju dvije različite porodice snoRNA. Ove porodice snoRNK nazivaju se antisens C/D kutija i H/ACA kutija snoRNK, na osnovu prisustva [[konzervirana sekvenca|konzerviranih sekvencnih]] motiva u snoRNK. Postoje izuzeci, ali kao opće pravilo, članovi C/D kutije vode metilaciju, a članovi H/ACA vode pseudouridilaciju. Članovi svake porodice mogu se razlikovati u biogenezi, strukturi i funkciji, ali svaka porodica klasifikovana je prema sljedećim generalizovanim karakteristikama. Za više detalja, pogledajte pregled.<ref name="Bachellerie">{{cite journal | vauthors = Bachellerie JP, Cavaillé J, Hüttenhofer A | title = The expanding snoRNA world | journal = Biochimie | volume = 84 | issue = 8 | pages = 775–790 | date = august 2002 | pmid = 12457565 | doi = 10.1016/S0300-9084(02)01402-5 }}</ref> SnoRNA klasifikovane su kao male jedarne RNK u [[MeSH]]. [[HUGO Komitet za nomenklaturu gena|HGNC]], u saradnji sa [https://www-snorna.biotoul.fr/snoRNABase] {{Mrtav link}} i stručnjacima u toj oblasti, odobrio je jedinstvena imena za ljudske gene koji kodiraju snoRNK.<ref>{{cite journal | vauthors = Wright MW, Bruford EA | title = Naming 'junk': human non-protein coding RNA (ncRNA) gene nomenclature | journal = Human Genomics | volume = 5 | issue = 2 | pages = 90–98 | date = januar 2011 | pmid = 21296742 | pmc = 3051107 | doi = 10.1186/1479-7364-5-2-90 | doi-access = free }}</ref> ===C/D-kutija=== [[File:RF00071.jpg|thumb|Primjer sekundarne strukture C/D-lutije snoRNK, preuzete iz baze podataka [[Rfam]]. Ovaj primjer je [[mala nukleolusna RNK SNORD73|SNORD73]] (RF00071).]] C/D-kutija snoRNK sadrži dva kratka konzervirana sekvencijska motiva, C (RUGAUGA) i D (CUGA), smještena blizu [[5′]], odnosno [[3′]] krajeva snoRNK. Kratke regije (~ 5 nukleotida) smještene [[uzvodno i nizvodno (DNK)|uzvodno]] od C-kutije i [[uzvodno i nizvodno (DNK)|nizvodno]] od D-kutije obično su komplementarne bazama i formiraju strukturu matične kutije, koja dovodi motive C i D-kutije u neposrednu blizinu. Pokazalo se da je ova struktura matične kutije neophodna za ispravnu sintezu snoRNK i lokalizaciju [[nukleolus]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Samarsky DA, Fournier MJ, Singer RH, Bertrand E | title = The snoRNA box C/D motif directs nucleolar targeting and also couples snoRNA synthesis and localization | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1998-07-01_17_13/page/3747 | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 13 | pages = 3747–3757 | date = juli 1998 | pmid = 9649444 | pmc = 1170710 | doi = 10.1093/emboj/17.13.3747 }}</ref> Mnoge C/D-kutije snoRNK također sadrže dodatn, manje konzerviranu kopiju C i D motiva (označenih kao C' i D'), koji se nalaze u centralnom dijelu molekule snoRNK. [[Konzervirana sekvenca| Konzervirana regija od 10-21 nukleotida uzvodno od D-kutije komplementarna je mjestu metilacije ciljne RNK i omogućava snoRNK da formira dupleks sa RNK.<ref>{{cite journal | vauthors = Kiss-László Z, Henry Y, Kiss T | title = Sequence and structural elements of methylation guide snoRNAs essential for site-specific ribose methylation of pre-rRNA | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1998-02-02_17_3/page/797 | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 3 | pages = 797–807 | date = februar 1998 | pmid = 9451004 | pmc = 1170428 | doi = 10.1093/emboj/17.3.797 }}</ref> [[Nukleotid]] koji treba modificirati u ciljnoj RNK obično se nalazi na petoj poziciji uzvodno od D-kutije (ili D'-kutije).<ref>{{cite journal | vauthors = Cavaillé J, Nicoloso M, Bachellerie JP | title = Targeted ribose methylation of RNA in vivo directed by tailored antisense RNA guides | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-10-24_383_6602/page/732 | journal = [[Nature]][ | volume = 383 | issue = 6602 | pages = 732–735 | date = oktobar 1996 | pmid = 8878486 | doi = 10.1038/383732a0 | bibcode = 1996Natur.383..732C | s2cid = 4334683 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kiss-László Z, Henry Y, Bachellerie JP, Caizergues-Ferrer M, Kiss T | title = Site-specific ribose methylation of preribosomal RNA: a novel function for small nucleolar RNAs | journal = Cell | volume = 85 | issue = 7 | pages = 1077–1088 | date = juni 1996 | pmid = 8674114 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81308-2 | s2cid = 10418885 | doi-access = free }}</ref> C/D-kutija snoRNK povezuju se sa četiri evolucijski konzervirana i esencijalna proteina - [[fibrilarin]] (Nop1p), [[NOL5A|NOP56]], [[NOP5/NOP58|NOP58]] i [[SNU13]] (protein od 15,5 kD kod [[eukariot]]a; njegov [[Archaea|arhejski]] homolog je L7Ae) – koji čine jezgro C/D box snoRNP.<ref name="Bachellerie"/> Postoji eukariotska C/D-kutija snoRNK ([[snoRNK U3]]) za koju nije dokazano da vodi 2′-''O''-metilaciju. Umjesto toga, ona funkcioniše u obradi rRNK, usmjeravanjem cijepanja pre-rRNK. ===H/ACA-kutija=== [[File:RF00265.jpg|thumb|Primjer sekundarne strukture H/ACA-kutije snoRNK, preuzete iz Rfam baze podataka. Ovaj primjer je [[mala nukleolusna RNK SNORA69|SNORA69]] (RF00265).]] H/ACA-kutija snoRNA imaju zajedničku [[sekundarna struktura|sekundarnu strukturu]] koja se sastoji od dvije ukosnice i dva jednolančana regiona nazvana struktura ukosnica-šarnir-ukosnica-rep.<ref name="Bachellerie"/> H/ACA snoRNK također sadrže konzervirane sekvencne motive poznate kao H kutija (konsenzus ANANNA) i ACA kutija (ACA). Oba motiva se obično nalaze u jednolančanim regionima sekundarne strukture. H-motiv nalazi se u šarniru, a ACA motiv u repnom regionu; tri nukleotida od 3′ kraja sekvence.<ref>{{cite journal | vauthors = Ganot P, Caizergues-Ferrer M, Kiss T | title = The family of box ACA small nucleolar RNAs is defined by an evolutionarily conserved secondary structure and ubiquitous sequence elements essential for RNA accumulation | journal = Genes & Development | volume = 11 | issue = 7 | pages = 941–956 | date = april 1997 | pmid = 9106664 | doi = 10.1101/gad.11.7.941 | doi-access = free }}</ref> Regije ukosnica sadrže unutrašnja ispupčenja, poznata kao petlje prepoznavanja, u kojima se nalaze antisens vodičke sekvence (baze komplementarne ciljnoj sekvenci). Ove vodičke sekvence u suštini označavaju lokaciju uridina na ciljnoj rRNK koja će biti modificirana. Ova sekvenca prepoznavanja bipartitna je (konstruirana od dva različita kraka regije petlje) i formira kompleksne [[pseudočvor|pseudo-čvorove]] sa ciljnom RNK. H/ACA-kutija snoRNK povezuju se sa četiri evolucijski konzervirana i esencijalna proteina – [[diskerin]] (Cbf5p), [[GAR1]], [[NOLA2|NHP2]] i [[NOP10]] – koji čine jezgro H/ACA-ktije snoRNP.<ref name="Bachellerie"/> Diskerin je vjerovatno katalitska komponenta ribonukleoproteinskog (RNP) kompleksa, jer posjeduje nekoliko [[konzervirana sekvenca|konzerviranih sekvenci]] pseudouridin-sintaze i blisko je povezan sa pseudouridin-sintazom koja modificira uridin u [[transferna RNK|tRNK]]. U ćelijama nižih eukariota kao što su [[tripanosoma]], slične RNK postoje u obliku strukture jedne ukosnice i AGA-utije, umjesto ACA-kutije na 3' kraju RNK.<ref>{{cite journal | vauthors = Liang XH, Liu L, Michaeli S | title = Identification of the first trypanosome H/ACA RNA that guides pseudouridine formation on rRNA | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 43 | pages = 40313–40318 | date = oktobar 2001 | pmid = 11483606 | doi = 10.1074/jbc.M104488200 | doi-access = free }}</ref> Like Trypanosomes, ''Entamoeba histolytica'' has mix population of single hairpin as well as double hairpin H/ACA box snoRNAs. It was reported that there occurred processing of the double hairpin H/ACA box snoRNA to the single hairpin snoRNAs however, unlike trypanosomes, it has a regular ACA motif at 3′ tail.<sup>[19]</sup> RNK komponenta ljudske [[telomeraza|telomeraze]] (hTERC) sadrži H/ACA domen za formiranje pre-RNP i [[jederce]]tnu lokalizaciju same telomeraze RNP.<ref name="pmid19095616">{{cite journal | vauthors = Trahan C, Dragon F | title = Dyskeratosis congenita mutations in the H/ACA domain of human telomerase RNA affect its assembly into a pre-RNP | journal = RNA | volume = 15 | issue = 2 | pages = 235–243 | date = februar 2009 | pmid = 19095616 | pmc = 2648702 | doi = 10.1261/rna.1354009 }}</ref> H/ACA snoRNP je povezan s rijetkom genetskom bolešću [[dyskeratosis congenita]] (DKC) zbog svoje povezanosti s ljudskom telomerazom. Mutacije u proteinskoj komponenti H/ACA snoRNP rezultiraju smanjenjem fizioloških nivoa TERC. Ovo je snažno povezano s patologijom koja stoji iza DKC, koja se čini da je prvenstveno bolest lošeg održavanja [[telomera]]. ===Kompozitni H/ACA i C/D okvir=== Identificirana je neobična vodička snoRNK U85 koja funkcionira i u metilaciji 2′-O-riboze i u pseudouridilaciji [[mala jedarna RNK|male jedarne RNK]] (snRNK) U5..<ref name="pmid11157760">{{cite journal | vauthors = Jády BE, Kiss T | title = A small nucleolar guide RNA functions both in 2′-O-ribose methylation and pseudouridylation of the U5 spliceosomal RNA | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 3 | pages = 541–551 | date = februar 2001 | pmid = 11157760 | pmc = 133463 | doi = 10.1093/emboj/20.3.541 }}</ref> Ova kompozitna snoRNK sadrži i C/D i H/ACA-kutijske domene i povezuje se s proteinima specifičnim za svaku klasu snoRNK (fibrilarin i Gar1p). Sada je okarakterisano više kompozitnih snoRNK.<ref name="pmid12032087">{{cite journal | vauthors = Darzacq X, Jády BE, Verheggen C, Kiss AM, Bertrand E, Kiss T | title = Cajal body-specific small nuclear RNAs: a novel class of 2′-O-methylation and pseudouridylation guide RNAs | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_2002-06-03_21_11/page/2746 | journal = The EMBO Journal | volume = 21 | issue = 11 | pages = 2746–2756 | date = juni 2002 | pmid = 12032087 | pmc = 126017 | doi = 10.1093/emboj/21.11.2746 }}</ref> Utvrđeno je da se ove kompozitne snoRNK akumuliraju u subjedarnoj organeli koja se naziva [[Cajalovo tijelo]] i nazivaju se [[malo Cajalovo tijelo specifične RNK]] (scaRNK). To je u suprotnosti s većinom C/D ili H/ACA- kitije snoRNK, koje se lokalizuju u nukleolusu. Pretpostavlja se da su ove Cajalovo tijelo specifične RNK uključene u modifikaciju [[splajsosom]]skih RNK U1, U2, U4, U5 i U12 transkribovanih [[RNK-polimeraza II|RNK-polimerazom II]].<ref name="pmid12032087"/> Nisu sve snoRNK koje su lokalizovane u Cajalovoj tijelu kompozitne C/D i H/ACA-kutijske snoRNK. ===Siroče snoRNK=== Ciljevi za novo identifikovane snoRNK predviđaju se na osnovu komplementarnosti sekvenci između pretpostavljenih ciljnih [[RNK]] i [[smislenost (genetika)|antisens elemenata]] ili petlji prepoznavanja u sekvenci snoRNK . Međutim, postoji sve veći broj 'sirotih' vodiča bez ikakvih poznatih RNK ciljeva, što ukazuje na to da bi moglo biti više proteina ili transkripata uključenih u rRNK nego ranije i/ili da neke snoRNK imaju različite funkcije koje nisu povezane s [[rRNK]].<ref name="pmid10684929">{{cite journal | vauthors = Jády BE, Kiss T | title = Characterisation of the U83 and U84 small nucleolar RNAs: two novel 2′-O-ribose methylation guide RNAs that lack complementarities to ribosomal RNAs | journal = Nucleic Acids Research | volume = 28 | issue = 6 | pages = 1348–1354 | date = mart 2000 | pmid = 10684929 | pmc = 111033 | doi = 10.1093/nar/28.6.1348 | url =https://archive.org/details/nucleic-acids-research_2000-03-15_28_6/page/1348}}</ref><ref name="pmid15716270">{{cite journal | vauthors = Li SG, Zhou H, Luo YP, Zhang P, Qu LH | title = Identification and functional analysis of 20 Box H/ACA small nucleolar RNAs (snoRNAs) from Schizosaccharomyces pombe | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 16 | pages = 16446–16455 | date = april 2005 | pmid = 15716270 | doi = 10.1074/jbc.M500326200 | doi-access = free }}</ref> Postoje dokazi da neke od ovih siročetnih snoRNK regulišu [[alternativna prerada RNK|lternativno prerađene transkripte]].<ref name="pmid17381313">{{cite journal | vauthors = Kishore S, Stamm S | title = Regulation of alternative splicing by snoRNAs | journal = Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology | volume = 71 | pages = 329–334 | year = 2006 | pmid = 17381313 | doi = 10.1101/sqb.2006.71.024 | doi-access = free }}</ref> Naprimjer, čini se da C/D-kutijska snoRNK [[Mala nukleolusna RNK SNORD115|SNORD115]] reguliše [[alternativno splajsovanje]] [[5-HT2C receptor|serotonin 2C- receptora]] [[iRNK]], putem konzervirane regije komplementarnosti.<ref name="pmid16357227">{{cite journal | vauthors = Kishore S, Stamm S | title = The snoRNA HBII-52 regulates alternative splicing of the serotonin receptor 2C | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-01-13_311_5758/page/230 | journal = [[Science]] | volume = 311 | issue = 5758 | pages = 230–232 | date = januar 2006 | pmid = 16357227 | doi = 10.1126/science.1118265 | bibcode = 2006Sci...311..230K | s2cid = 44527461 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid19304781">{{cite journal | vauthors = Doe CM, Relkovic D, Garfield AS, Dalley JW, Theobald DE, Humby T, Wilkinson LS, Isles AR | title = Loss of the imprinted snoRNA mbii-52 leads to increased 5htr2c pre-RNA editing and altered 5HT2CR-mediated behaviour | journal = Human Molecular Genetics | volume = 18 | issue = 12 | pages = 2140–2148 | date = juni 2009 | pmid = 19304781 | pmc = 2685753 | doi = 10.1093/hmg/ddp137 }}</ref> Za drugu C/D-kutijsku snoRNK, [[Mala nukleolusna RNK SNORD116|SNORD116]], koja se nalazi u istom klasteru kao i SNORD115, predviđeno je da ima 23 moguća cilja unutar gena koji kodiraju proteine, korištenjem [[bioinformatika|bioinformatičkog]] pristupa. Od njih, veliki dio pronađen je kao alternativno splajsovan, što ukazuje na ulogu SNORD116 u regulaciji [[alternativna prerada|alternativnog splajsovanja]].<ref name="pmid18160232">{{cite journal | vauthors = Bazeley PS, Shepelev V, Talebizadeh Z, Butler MG, Fedorova L, Filatov V, Fedorov A | title = snoTARGET shows that human orphan snoRNA targets locate close to alternative splice junctions | journal = Gene | volume = 408 | issue = 1–2 | pages = 172–179 | date = januar 2008 | pmid = 18160232 | pmc = 6800007 | doi = 10.1016/j.gene.2007.10.037 }}</ref> U novije vrijeme, sugerirano je da [[Mala nukleolusna RNK SNORD90|SNORD90]] može voditi modifikacije [[N6-metiladenozin]]a (m6A) na ciljnim transkriptima RNK.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Lin R, Kos A, Lopez JP, Dine J, Fiori LM, Yang J, Ben-Efraim Y, Aouabed Z, Ibrahim P, Mitsuhashi H, Wong TP, Ibrahim EC, Belzung C, Blier P, Farzan F, Frey BN, Lam RW, Milev R, Muller DJ, Parikh SV, Soares C, Uher R, Nagy C, Mechawar N, Foster JA, Kennedy SH, Chen A, Turecki G | display-authors = 6 | title = ''SNORD90'' induces glutamatergic signaling following treatment with monoaminergic antidepressants | journal = eLife | volume = 12 | date = juli 2023 | pmid = 37432876 | pmc = 10335830 | doi = 10.7554/eLife.85316 | veditors = West AE, Wong ML | doi-access = free }}</ref> Preciznije, Lin i saradnici pokazali su da SNORD90 može smanjiti ekspresiju [[neuregulin-3|neuregulina-3]] (NRG3).<ref name=":0"/> == Modifikacije ciljnih mjesta == Precizan učinak modifikacija metilacije i pseudouridilacije na funkciju zrelih RNK još nije poznat. Modifikacije ne čine se bitnima, ali je poznato da suptilno pojačavaju savijanje RNK i interakciju s [[ribosom]]skim proteinima. U prilog njihovoj važnosti, modifikacije ciljnih mjesta isključivo se nalaze unutar konzerviranih i funkcionalno važnih domena zrele RNK i obično su konzervirane među udaljenim [[eukariot]]ima.<ref name="Bachellerie"/> Razvijena je nova metoda, Nm-REP-seq, za obogaćivanje 2'-O-metilacija vođenih C/D snoRNK, korištenjem RNK egzoribonukleaze (Mycoplasma genitalium RNaza R, MgR) i reaktivnosti oksidacije perjodata, kako bi se eliminirali 2'-hidroksilirani (2'-OH) nukleozidi;<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang P, Huang J, Zheng W, Chen L, Liu S, Liu A, Ye J, Zhou J, Chen Z, Huang Q, Liu S, Zhou K, Qu L, Li B, Yang J | display-authors = 6 | title = Single-base resolution mapping of 2'-O-methylation sites by an exoribonuclease-enriched chemical method | journal = Science China Life Sciences | volume = 66 | issue = 4 | pages = 800–818 | date = april 2023 | pmid = 36323972 | doi = 10.1007/s11427-022-2210-0 | s2cid = 253266867 }}</ref> #2′-O-metilirana [[riboza]] uzrokuje povećanje 3′-endo konformacije #Pseudouridin (psi/Ψ) dodaje još jednu opciju za H-vezivanje. #Jako metilirana RNK zaštićena je od hidrolize. [[rRNK]] djeluje kao [[ribozim]], katalizirajući vlastitu hidrolizu i splajsovanje. == Genomska organizacija == SnoRNK nalaze se raznoliko u [[genom]]u. Većina gena snoRNK kod kičmenjaka kodirana je u [[intron]]ima gena koji kodiraju proteine uključene u sintezu ili translaciju ribosoma, a sintetizira ih [[RNK-polimeraza II]]. Također pokazano je da se snoRNK nalaze u intergenskim regijama, [[otvoreni okvir čitanja|ORF-ovima]] gena koji kodiraju proteine i [[UTR]]-ovima.<ref>{{cite journal | vauthors = Kaur D, Gupta AK, Kumari V, Sharma R, Bhattacharya A, Bhattacharya S | date = 14. 8. 2012 | title = Computational prediction and validation of C/D, H/ACA and Eh_U3 snoRNAs of Entamoeba histolytica | journal = BMC Genomics | volume = 13 | doi = 10.1186/1471-2164-13-390 | pmid = 22892049 | pmc = 3542256 | doi-access = free }}</ref> SnoRNK također se mogu transkribirati iz vlastitih promotora pomoću [[RNK-polimeraza II|RNK-polimeraze II]] ili [[RNK-polimeraza III|III]]. ===Imprintirani lokusi=== U [[ljudski genom|ljudskom genomu]] postoje najmanje dva primjera gdje se C/D-kutije snoRNK nalaze u tandemskim ponavljanjima unutar [[genomsko utiskivanje|utisnutih]] lokusa. Ova dva lokusa (14q32 na [[hromosom 14|hromosomu 14]] i 15q11q13 na [[hromosom 15|hromosomu 15]]) opsežno su okarakterizirana, a u obje regije pronađene su višestruke snoRNK, smještene unutar [[intron]]a u klasterima blisko povezanih kopija. U 15q11q13 identificirano je pet različitih snoRNK ([[Mala nukleolusna RNK SNORD64|SNORD64]], SNORD107, SNORD108, SNORD109 (dvije kopije), [[Mala nukleolusna RNK SNORD116|SNORD116]] (29 kopija) i [[mala nukleolusna RNK SNORD115|SNORD115]] (48 kopija). Gubitak 29 kopija SNORD116 (HBII-85) iz ove regije identificiran je kao uzrok [[Prader-Willijev sindrom|Prader-Willijevog sindroma]]<ref name="pmid18166085">{{cite journal | vauthors = Skryabin BV, Gubar LV, Seeger B, Pfeiffer J, Handel S, Robeck T, Karpova E, Rozhdestvensky TS, Brosius J | title = Deletion of the MBII-85 snoRNA gene cluster in mice results in postnatal growth retardation | journal = PLOS Genetics | volume = 3 | issue = 12 | date = decembar 2007 | pmid = 18166085 | pmc = 2323313 | doi = 10.1371/journal.pgen.0030235 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid18500341">{{cite journal | vauthors = Sahoo T, del Gaudio D, German JR, Shinawi M, Peters SU, Person RE, Garnica A, Cheung SW, Beaudet AL | title = Prader-Willi phenotype caused by paternal deficiency for the HBII-85 C/D box small nucleolar RNA cluster | journal = Nature Genetics | volume = 40 | issue = 6 | pages = 719–721 | date = juni 2008 | pmid = 18500341 | pmc = 2705197 | doi = 10.1038/ng.158 }}</ref><ref name="pmid18320030">{{cite journal | vauthors = Ding F, Li HH, Zhang S, Solomon NM, Camper SA, Cohen P, Francke U | title = SnoRNA Snord116 (Pwcr1/MBII-85) deletion causes growth deficiency and hyperphagia in mice | journal = PLOS ONE | volume = 3 | issue = 3 | date = mart 2008 | pmid = 18320030 | pmc = 2248623 | doi = 10.1371/journal.pone.0001709 | veditors = Akbarian S | bibcode = 2008PLoSO...3.1709D | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid16075369">{{cite journal | vauthors = Ding F, Prints Y, Dhar MS, Johnson DK, Garnacho-Montero C, Nicholls RD, Francke U | title = Lack of Pwcr1/MBII-85 snoRNA is critical for neonatal lethality in Prader-Willi syndrome mouse models | journal = Mammalian Genome | volume = 16 | issue = 6 | pages = 424–431 | date = juni 2005 | pmid = 16075369 | doi = 10.1007/s00335-005-2460-2 | s2cid = 12256515 }}</ref> dok je dobijanje dodatnih kopija SNORD115 povezano sa [[autizam|autizmom]].<ref name="pmid19563756">{{cite journal | vauthors = Nakatani J, Tamada K, Hatanaka F, Ise S, Ohta H, Inoue K, Tomonaga S, Watanabe Y, Chung YJ, Banerjee R, Iwamoto K, Kato T, Okazawa M, Yamauchi K, Tanda K, Takao K, Miyakawa T, Bradley A, Takumi T | title = Abnormal behavior in a chromosome-engineered mouse model for human 15q11–13 duplication seen in autism | journal = Cell | volume = 137 | issue = 7 | pages = 1235–1246 | date = juni 2009 | pmid = 19563756 | pmc = 3710970 | doi = 10.1016/j.cell.2009.04.024 }}</ref><ref name="pmid15318025">{{cite journal | vauthors = Bolton PF, Veltman MW, Weisblatt E, Holmes JR, Thomas NS, Youings SA, Thompson RJ, Roberts SE, Dennis NR, Browne CE, Goodson S, Moore V, Brown J | title = Chromosome 15q11–13 abnormalities and other medical conditions in individuals with autism spectrum disorders | journal = Psychiatric Genetics | volume = 14 | issue = 3 | pages = 131–137 | date = septembar 2004 | pmid = 15318025 | doi = 10.1097/00041444-200409000-00002 | s2cid = 37344935 }}</ref><ref name="pmid18923514">{{cite journal | vauthors = Cook EH, Scherer SW | title = Copy-number variations associated with neuropsychiatric conditions | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-10-16_455_7215/page/919 | journal = Nature | volume = 455 | issue = 7215 | pages = 919–923 | date = oktobar 2008 | pmid = 18923514 | doi = 10.1038/nature07458 | bibcode = 2008Natur.455..919C | s2cid = 4377899 }}</ref> Regija 14q32 sadrži ponavljanja dvije snoRNK [[Mala nukleolusna RNK SNORD113|SNORD113]] (9 kopija) i SNORD114 (31 kopija) unutar introna tkivno specifičnog ncRNK transkripta ([[MEG8 (gen)|MEG8]]). Pokazano je da domen 14q32 dijeli zajedničke genomske karakteristike sa imprintiranim lokusima 15q11-q13, a sugerirana je i moguća uloga tandemskih ponavljanja C/D-kutijske snoRNK u evoluciji ili mehanizmu imprintiranih lokusa.<ref name="pmid12045206">{{cite journal | vauthors = Cavaillé J, Seitz H, Paulsen M, Ferguson-Smith AC, Bachellerie JP | title = Identification of tandemly-repeated C/D snoRNA genes at the imprinted human 14q32 domain reminiscent of those at the Prader-Willi/Angelman syndrome region | journal = Human Molecular Genetics | volume = 11 | issue = 13 | pages = 1527–1538 | date = juni 2002 | pmid = 12045206 | doi = 10.1093/hmg/11.13.1527 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid21618561">{{cite journal | vauthors = Labialle S, Cavaillé J | title = Do repeated arrays of regulatory small-RNA genes elicit genomic imprinting?: Concurrent emergence of large clusters of small non-coding RNAs and genomic imprinting at four evolutionarily distinct eutherian chromosomal loci | journal = BioEssays | volume = 33 | issue = 8 | pages = 565–573 | date = august 2011 | pmid = 21618561 | doi = 10.1002/bies.201100032 | s2cid = 10408004 }}</ref> == Ostale funkcije == snoRNK mogu funkcionirati kao [[miRNK]]. Pokazano je da je ljudska [[ACA45]] ''prava'' snoRNK koja se može obraditi u zrelu miRNK, dugu 21-[[nukleotid]]a, pomoću [[RNaza III|RNAzne III porodice endoribonukleaza]] [[dicer]].<ref name="Ender">{{cite journal | vauthors = Ender C, Krek A, Friedländer MR, Beitzinger M, Weinmann L, Chen W, Pfeffer S, Rajewsky N, Meister G | title = A human snoRNA with microRNA-like functions | journal = Molecular Cell | volume = 32 | issue = 4 | pages = 519–528 | date = novembar 2008 | pmid = 19026782 | doi = 10.1016/j.molcel.2008.10.017 | doi-access = free }}</ref> Ovaj snoRNK produkt prethodno je identificiran kao [https://web.archive.org/web/20110728001530/http://www.mirbase.org/cgi-bin/mirna_entry.pl?acc=MI0009991 mmu-miR-1839] i pokazano je da se obrađuje nezavisno od druge [[miRNK]]-generirajuće [[endoribonukleaza|endoribonukleaze]] [[drosha]].<ref name="babiarz">{{cite journal | vauthors = Babiarz JE, Ruby JG, Wang Y, Bartel DP, Blelloch R | title = Mouse ES cells express endogenous shRNAs, siRNAs, and other Microprocessor-independent, Dicer-dependent small RNAs | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2008-10-15_22_20/page/2773 | journal = Genes & Development | volume = 22 | issue = 20 | pages = 2773–2785 | date = oktobar 2008 | pmid = 18923076 | pmc = 2569885 | doi = 10.1101/gad.1705308 }}</ref> [[Bioinformatika|Bioinformatičke]] analize otkrile suda se fragmenti slični miRNK, navodno izvedeni iz snoRNK, javljaju u različitim organizmima.<ref name="taft">{{cite journal | vauthors = Taft RJ, Glazov EA, Lassmann T, Hayashizaki Y, Carninci P, Mattick JS | title = Small RNAs derived from snoRNAs | journal = RNA | volume = 15 | issue = 7 | pages = 1233–1240 | date = juli 2009 | pmid = 19474147 | pmc = 2704076 | doi = 10.1261/rna.1528909 }}</ref> Nedavno je otkriveno da snoRNK mogu imati funkcije koje nisu povezane s rRNK. Jedna takva funkcija je regulacija [[alternativna prerada|alternativnog splajsovanja]] transkripta gena ''trans'', što se vrši pomoću snoRNK [[Mala nukleolusna RNK SNORD115|HBII-52]], koja je također poznata kao SNORD115.<ref name="pmid16357227"/> U novembru 2012. godine, Schubert i saradnici otkrili su da specifične RNK kontrolišu zbijanje i dostupnost [[hromatin]]a u ćelijama voćne mušice roda ''[[Drosophila]]''.<ref name="Schubert">{{cite journal | vauthors = Schubert T, Pusch MC, Diermeier S, Benes V, Kremmer E, Imhof A, Längst G | title = Df31 protein and snoRNAs maintain accessible higher-order structures of chromatin | journal = Molecular Cell | volume = 48 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = novembar 2012 | pmid = 23022379 | doi = 10.1016/j.molcel.2012.08.021 | doi-access = free }}</ref> U julu 2023., Lin i saradnici pokazali su da snoRNK imaju potencijal da vode druge modifikacije RNK, posebno [[N6-metiladenozin]]; međutim, ovo je predmet daljnjih istraživanja.<ref name=":0" /> ==Primjeri== ===TB11Cs4H1=== '''TB11Cs4H1''' je član H/ACA-slične klase nekodirajućih RNK ([[ncRNK]]) molekula (snoRNK) koje vode mjesta modifikacije [[uridin]]a u [[pseudouridin]]e supstratnih [[RNK]]. Predviđa se da će TB11Cs4H1 voditi [[pseudouridilacija|pseudouridilaciju]] ribosomske RNK LSU3 ([[rRNK]]) na ostatku Ψ1357.<ref>{{cite journal|vauthors=Liang XH, Uliel S, Hury A, Barth S, Doniger T, Unger R, Michaeli S |title=A genome-wide analysis of C/D and H/ACA-like small nucleolar RNAs in ''Trypanosoma brucei'' reveals a trypanosome-specific pattern of rRNA modification.|journal=RNA|date=maj 2005|volume=11|issue=5|pages=619–645|pmid=15840815|doi=10.1261/rna.7174805|pmc=1370750}}</ref> ==Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20091220034028/http://deepbase.sysu.edu.cn/prediction.php human snoRNA atlas from small RNA sequencing data] * [http://bioinf.scri.sari.ac.uk/cgi-bin/plant_snorna/home plant snoRNA database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407223344/http://bioinf.scri.sari.ac.uk/cgi-bin/plant_snorna/home |date=7. 4. 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20070827132008/http://www-snorna.biotoul.fr/ snoRNAbase: human H/ACA and C/D box snoRNA database] * [https://web.archive.org/web/20081120083220/http://evolveathome.com/snoRNA/snoRNA.php snoRNP Database] * [https://web.archive.org/web/20110823163447/http://people.biochem.umass.edu/fournierlab/snornadb/main.php The yeast snoRNA database] * [https://web.archive.org/web/20160425064857/http://biocenter.sysu.edu.cn/deepBase/browser_smallRNA.php?SClade=mammal&SOrganism=hg19&SSource=GSE20592 human snoRNA expression pattern] * [http://rfam.org/search?q=entry_type:%22Family%22%20AND%20rna_type:%22CD-box%22 Rfam page for C/D box snoRNAs] * [http://rfam.org/search?q=entry_type:%22Family%22%20AND%20rna_type:%22HACA-box%22 Rfam page for H/ACA box snoRNAs] * [http://rfam.org/search?q=entry_type:%22Family%22%20AND%20rna_type:%22scaRNA%22 Rfam page for scaRNA snoRNAs] {{Nukleinske kiseline}} {{RNK-podnožje}} {{Mala nukleolusna RNK}} [[Kategorija:RNK]] [[Kategorija:Molekularna genetika]] [[Kategorija:Nekodirajuća RNK]] 38a185w84pa1ygv997vootqpphztu1l Džamija u Sjevernom logoru (Mostar) 0 537077 3932255 3927172 2026-09-30T18:09:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3932255 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Džamija "Bosanski mudžahidi" | slika = Džamija Bosanski mudžahidi Zalik, Mostar - Bosna i Hercegovina (2026)-bs.jpg | veličina_slike = 250px | alt_slike = | opis_slike = Džamija "Bosanski mudžahidi" u Mostaru | vrsta_karte = Bosna i Hercegovina | veličina_karte = 240px | reljef_karte = 1 | opis_karte = Položaj džamije "Bosanski mudžahidi" u Bosni i Hercegovini | lokacija = {{ZD|BIH}} [[Mostar]] | geografska_širina = 43.3567 | geografska_dužina = 17.8142 | religijska_pripadnost = [[Islam]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | provincija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | teritorija = | distrikt = | sektor = | okrug = | općina = [[Mostar]] | administracija = | godina_posvećenja = | organizacijski_status = | funkcijski_status = Aktivna džamija | oznaka_baštine = | vodstvo = | zaštitnik = | web_stranica = | organisational_status = | arhitekt = | arhitektonski_tip = | arhitektonski_stil = | osnivač = Mahmud Tantawi | osnovano_od_strane = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = 1995. | godina_dovršetka = 1996. | troškovi_gradnje = | kapacitet = | dužina = | širina = | širina_srednje_lađe_crkve = | visina_maks = | broj_kupola = | vanjska_visina_kupole = | unutrašnja_visina_kupole = | vanjski_prečnik_kupole = | unutrašnji_prečnik_kupole = | broj_munara = 1 | visina_munare = | broj_tornjeva = | visina_tornja = | materijali = | nrhp = | dodano = | refbroj = | označen = | oznaka1_službenoime = | oznaka1_tip = | oznaka1_kriterij = | oznaka1_datum = | uklonjeno1_datum = }} '''Džamija "Bosanski mudžahidi"''', poznata i kao '''džamija u Sjevernom logoru''' i '''džamija u Zaliku''', je [[džamija]] u naselju [[Zalik (Mostar)|Zalik]] u [[Mostar]]u. Izgrađena je kao vakuf Mahmuda Tantawija i svečano otvorena 17. januara 1996.<ref name="30_godina">{{cite web |title=Zajedništvo, tradicija i znanje: Džemat Zalik obilježio tri decenije džamije "Bosanski mudžahidi" |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/vijestiii/2332-zajednistvo-tradicija-i-znanje-dzemat-zalik-obiljezio-tri-decenije-dzamije-bosanski-mudzahidi |publisher=Muftijstvo mostarsko |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Historija == Džamija "Bosanski mudžahidi" dio je [[vakuf]]a Daru-l-ilm (Kuća znanja), koji su osnovali Mahmud i Barbara Tantawi, a njegov kompleks izgrađen je unutar Univerzitetskog kampusa [[Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru|Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru]], poznatog i kao [[Univerzitetski kampus Mostar|Sjeverni logor]]<ref name="Vakuf_Tantavi_2021">{{cite web |last=Ćeman |first=Senad |title=Vakuf Mahmuda i Barbare Tantavi u Mostaru |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/bastina/1191-vakuf-mahmuda-i-barbare-tantavi-u-mostaru |website=Muftijstvo mostarsko |date=22. 6. 2021 |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Izgradnja džamije "Bosanski mudžahidi" započela je u drugoj polovini 1995, na inicijativu dr. Mahmuda Tantawija. On je 30. juna 1995. podnio zahtjev općinskom Sekretarijatu za dodjelu objekta 135, bivše zgrade muzeja u kompleksu kasarne "Sjeverni logor", radi izgradnje [[Džamija|džamije]] i pratećih objekata [[vakuf]]a Daru-l-ilm. Za realizaciju projekta prethodno su pribavljene saglasnosti [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]], [[Mostarsko muftijstvo|Mostarskog muftijstva]] i [[Ratno predsjedništvo općine Mostar|Ratnog predsjedništva općine Mostar]].<ref name="20_godina">{{cite web |title=Obilježena 20-ta godišnjica svečanog otvorenja džamije u Sjevernom logoru |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/arhiva/index.php/konjic/item/1086-obiljezena-20-ta-godisnjica-svecanog-otvorenja-dzamije-u-sjevernom-logoru |publisher=Muftijstvo mostarsko |date=19. 1. 2016 |access-date=22. 9. 2026 |url-status=live |language=bs}}</ref> Džamija i objekti vakufa Daru-l-ilm svečano su otvoreni 17. januara 1996. Svečanosti su prisustvovali predstavnici [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice]] i lokalnih vlasti, među kojima zamjenik reisu-l-uleme Ismet-ef. Spahić, mostarski muftija Seid-ef. Smajkić, potpredsjednik Sabora Islamske zajednice Nezim Halilović Muderis, gradonačelnik Mostara Safet Oručević, predsjednik Okruga Mostar Smail Klarić, direktor Karađoz-begove medrese Salih-ef. Čolaković.<ref name="20_godina" /> Pravno oblikovanje vakufa odvijalo se postepeno. Skupština općine Mostar je 28. oktobra 1997. donijela odluku o prijenosu prava svojine na nekretnini u korist vakufa Daru-l-ilm. [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Rijaset Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]] je 19. septembra 2000, na prijedlog [[Mostarsko muftijstvo|Mostarskog muftijstva]], prihvatio uvakufljenje kompleksa objekata u kasarni "[[Midhad Hujdur|Midhat Hujdur Hujka]]" (Sjeverni logor). Vakufnama Mahmuda i Barbare Tantawi izdana je 11. septembra 2000, a [[Fakultet islamskih nauka u Sarajevu]] određen je za titulara vakufa. Prema vakufnami, vakuf je obuhvatao džamiju "Bosanski mudžahidi" s munarom, namjenski stan za [[imam]]a, [[Biblioteka|biblioteku]], kancelarijski prostor, četiri učionice, osam trokrevetnih soba za smještaj [[Student|studenat]]a, te prostorije za noćivanje gostujućih profesora i vakifa. Vakuf je prema svojim odredbama bio namijenjen služenju [[Fakultet islamskih nauka u Sarajevu|Fakultetu islamskih nauka u Sarajevu]] i mogao se koristiti uz njegovu saglasnost.<ref name="Vakuf_Tantavi_2021" /><ref name="Vakifi">{{cite web |last1=Hasani |first1=Mustafa |last2=Jelovac |first2=Firdevsa |last3=Kulenović |first3=Azra |title=Vakifi, stipenditori i donatori Fakulteta islamskih nauka |url=https://fin.unsa.ba/wp-content/uploads/2025/03/Vakifi_compressed.pdf |publisher=Fakultet islamskih nauka Univerziteta u Sarajevu |format=PDF |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Prostorije vakufa uređivane su i proširivane u skladu s njegovim obrazovnim i društvenim namjenama. Prema opisu razvoja vakufa, vakifi su u objektu preko puta džamije u prvoj fazi adaptacije uredili imamski stan, apartman za vakife i gostujuće profesore, te studentski dom za smještaj 25 studentica [[Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru|Univerziteta]], dok su u drugoj fazi opremljene tri sale za predavanja s pripadajućim kabinetima, mokrim čvorovima, priručnom kuhinjom i garažom.<ref name="Vakuf_Tantavi_2021" /> == Obrazovna djelatnost == Obrazovna djelatnost unutar kompleksa vakufa Daru-l-ilm razvijala se od njenog osnivanja, u skladu s namjenom vakufa Daru-l-ilm kao prostora za [[Kultura|kulturne]], [[Prosvjetiteljstvo|prosvjetne]] i [[Nauka|naučne]] aktivnosti. U prvim godinama rada u prostorijama vakufa nastavu je izvodila [[Karađoz-begova medresa]], koja je nakon obnove rada 1995. svoje učenike privremeno smjestila u kompleksu Daru-l-ilm, gdje je djelovala do prelaska u vlastite prostorije 1997.<ref name="Vakuf_Tantavi_2021" /> U decembru 2002. Fondacija Daru-l-ilm sklopila je dva odvojena ugovora s [[Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru|Univerzitetom "Džemal Bijedić" u Mostaru]] o korištenju poslovnih prostorija za potrebe Studija informatike i [[Nastavnički fakultet u Mostaru|Pedagoške akademije]] – Odsjeka za islamsku vjeronauku. Dio kompleksa koristio se i za smještaj studentica Univerziteta.<ref name="Vakuf_Tantavi_2021" /> U prostorijama su se istovremeno održavali različiti kursevi, među kojima su bili kursevi [[Informatika|informatike]], [[Arapski jezik|arapskog]] i [[Engleski jezik|engleskog jezika]], kao i Kurs islama za napredne srednjoškolce.<ref name="Vakuf_Tantavi_2021"/><ref name="20_godina" /> Posebno mjesto u obrazovnoj djelatnosti ima Centar za učenje Kur'ana u Mostaru, koji su u decembru 2011. osnovali [[Mostarsko muftijstvo]], [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Medžlis Islamske zajednice Mostar]] i [[Karađoz-begova medresa]]. Centar je osnovan radi unapređenja učenja i izučavanja [[Kur'an]]a, kur'anskog opismenjavanja i podsticanja učenja Kur'ana napamet. Nastava obuhvata učenje kur'anskog pisma i tedžvida za početnike i napredne polaznike te program [[hifz]]a. U početku je nastava organizovana u prostorijama vakufa Daru-l-ilm u Sjevernom logoru, a kasnije je proširena na više punktova na području Mostara i drugih džemata.<ref name="Donacija_2015">{{cite web |author=Medžlis Mostar |title=Centar za učenje Kur’ana dobio vrijednu donaciju |url=https://medzlismostar.ba/centar-za-ucenje-kurana-dobio-vrijednu-donaciju/ |website=Medžlis Islamske zajednice Mostar |date=23. 10. 2015 |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="MIZ_Mostar_CUK_Upis_2021">{{cite web |author=Medžlis Mostar |title=Centar za učenje Kur’ana od 20. septembra počinje s radom – Poziv na upis je otvoren |url=https://medzlismostar.ba/centar-za-ucenje-kurana-od-20-septembra-pocinje-s-radom-poziv-na-upis-je-otvoren/ |website=Medžlis Islamske zajednice Mostar |date=16. 9. 2021 |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Upis_2026_2027">{{cite web |title=Upis na nastavu u novoj 2026/2027. godini |url=http://cukmostar.org/Home/Announcement/2180 |website=Centar za učenje Kur'ana Mostar |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}} {{Mrtav link}}</ref> Svečano otvaranje Centra organizovano je u džamiji "Bosanski mudžahidi", a nastava se u početnom periodu izvođela u šest učionica vakufa Daru-l-ilm. Godine 2015. Centar je imao više od 200 polaznika različitih uzrasta raspoređenih u 16 grupa, dok je 2023. nastava bila organizirana na osam punktova uz angažman 13 predavača, među kojima su bila četiri [[hafiz]]a.<ref name="KBM_Otvoren_CUK">{{cite web |title=Otvoren Centar za učenje Kur'ana |url=https://medresamostar.com/Home/Announcement/243 |website=Karađoz-begova medresa Mostar |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}} {{Mrtav link}}</ref><ref name="MIZ_Mostar_CUK_12">{{cite web |author=Medžlis Mostar |title=Centar za učenje Kur’ana promocijom knjige obilježio 12. godišnjicu postojanja i rada |url=https://medzlismostar.ba/centar-za-ucenje-kurana-promocijom-knjige-obiljezio-12-godisnjicu-postojanja-i-rada/ |website=Medžlis Islamske zajednice Mostar |date=22. 12. 2023 |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U džamiji se održava i [[mekteb]]ska pouka za djecu džemata Zalik. Mektebska nastava obuhvata vjersko obrazovanje, učenje Kur'ana i usvajanje osnovnih znanja i prakse islamske vjere, a polaznici učestvuju i u različitim prigodnim programima.<ref name="Dzemat_Zalik">{{cite web |title=Džemat "Zalik" |url=https://www.findglocal.com/BA/Mostar/184200785031241/D%C5%BEemat-%22Zalik%22 |website=FindGlocal |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Kompleks je povezan s djelovanjem dječijeg vrtića "Zemzem", predškolske ustanove Medžlisa Islamske zajednice Mostar. Vrtić je osnovan kao dio aktivnosti Islamske zajednice na području Mostara, a u njegovom radu naglasak je na predškolskom odgoju i obrazovanju djece. U kompleksu vakufa Daru-l-ilm dvije sale s pratećim prostorijama koriste se za potrebe vrtića "Zemzem", dok je sam vrtić organizovan na više lokacija u Mostaru.<ref name="Vakuf_Tantavi_2021" /><ref name="Vrtic_Zemzem_2018">{{cite web |author=Medžlis Mostar |title=Vrtić „Zemzem“ domaćin prvog stručnog seminara za uposlenike predškolskog odgoja Islamske zajednice |url=https://medzlismostar.ba/vrtic-zemzem-domacin-prvog-strucnog-seminara-za-uposlenike-predskolskog-odgoja-islamske-zajednice/ |website=Medžlis Islamske zajednice Mostar |date=6. 5. 2018 |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Obrazovna djelatnost džamije obuhvata i predavanja, tribine, promocije knjiga, večeri Kur'ana i druge programe namijenjene različitim uzrastima.<ref name="Vecer_Kurana_Zalik">{{cite web |author=Medžlis Mostar |title=Večer Kur’ana u džematu Zalik |url=https://medzlismostar.ba/vecer-kurana-u-dzematu-zalik/ |website=Medžlis Islamske zajednice Mostar |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Bosanski_mudzahidi_2026">{{cite web |author=Medžlis Mostar |title=Večeras predavanja hafiza Amara Bašića u džamiji "Bosanski mudžahidi" |url=https://medzlismostar.ba/veceras-predavanja-hafiza-amara-basica-u-dzamiji-bosanski-mudzahidi/ |website=Medžlis Islamske zajednice Mostar |date=10. 2. 2026 |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Također pogledajte == * [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini]] * [[Karađoz-begova medresa]] * [[Mostarsko muftijstvo]] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Džamije u Mostaru]] hp2oym91w89du9re4hrkvg0tn28gwac Korisnik:Zåiromos 2 537125 3932788 3931873 2026-10-01T01:59:05Z Zåiromos 186115 3932788 wikitext text/x-wiki Zdravo, ja sam Zåiromos. Poznajem sve od sljedećeg: *193 zemlje [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] [[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|22x20px|border|]]; *Teritorije koje [[Ujedinjene nacije]][[Datoteka:Flag of the United Nations.svg|22x20px|border|]] nisu priznale; *Prekomorske teritorije; *inkorporirana ostrva [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]][[Datoteka:Flag of the United States.svg|22x20px|border|]]; *Teritorije sa municipalnim statusom kao što je [[Saba]]{{flagicon|Saba}}. Znam sve njihove zastave, glavne gradove i historije. [[Datoteka:Flag Map of The World (2025).png|linija|350px|desno|palac|Svjetska mapa zastava (Geography and Space).]] <center>[[Datoteka:Gatto zzz.gif|Animacija mačke]]</center> A također i mnoge drevne zemlje kao što su Carstva, Kraljevstva, Republike, Kalifati, Sultanat, Kanati, Dinastije, Narodi, Kulture itd. Također njihove glavne gradove, zastave, grbove i simbole koji su simbolizirali to mjesto. Također sam vrlo dobar u [[Veksilologija|veksilologiji]]{{flagicon image|Flag of FIAV.svg}} i kartografiji Sviđa mi se [[Kultura Bosne i Hercegovine|bosanska kultura]]. === Kolekcija geopolitičkih animiranih mapa === <gallery mode="packed" heights="200px" caption="Historijska evolucija Bosne i Balkana kroz vijekove"> Datoteka:Rise and Fall of the Ottoman Empire 1300-1923int.gif|[[Osmansko Carstvo]] [[Datoteka:Flag of the Ottoman Empire.svg|22px|border]] – Širenje i povlačenje preko teritorije Balkana. Datoteka:Balkans Animation 1800-2008.gif|[[Bosna i Hercegovina]] [[Datoteka:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|22px|border]] – Evolucija granica na Balkanu u modernom dobu (1800–2008). Datoteka:Breakup of Yugoslavia-TRY2.gif|[[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] [[Datoteka:Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg|22px|border]] – Faze raspada i proglašenje nezavisnosti države [[Bosna i Hercegovina]] [[Datoteka:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|22px|border]]. </gallery> <center>[[Datoteka:Gatto zzz.gif|Animacija mačke]]</center> == Zåiromos na drugim Wikipedijama == Ovo je moja korisnička stranica na Wikipediji na bosanskom jeziku. Možete posjetiti i moje druge korisničke račune na drugim jezicima Wikipedije: * {{flagicon|Portugal}} [[:pt:Usuário:Zåiromos|Wikipedija na portugalskom jeziku]] * {{flagicon|UK}} [[:en:User:Zåiromos|Wikipedija na engleskom jeziku]] * [[Datoteka:Flag of Shan State.svg|22px|border]] [[:shn:User:Zåiromos|Wikipedija na šanskom jeziku (Shan)]] *[[File:Flag of Esperanto.svg|22px|border]][[:eo:User:Zåiromos|Wikipedija na Esperantska jeziku]] hpt3ivxz2nd6hskdr0mggbt98utvwro Wikipedia:Igralište/Proteomika odozdo prema gore 4 537155 3933598 3932022 2026-10-01T08:23:30Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Proteomika odozdo prema gore]]" ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3932022 wikitext text/x-wiki [[Image:Top-down_vs_bottom-up_proteomics_image.tif|right|400px|thumb| Proteomika odozgo prema dolje naspram proteomike odozdo prema gore]] <!-- ova slika je zamijenjena gornjom [[Slika:Odozdo prema gore naspram proteomike odozdo prema dolje.svg|desno|350px|palac|Odozdo prema gore naspram proteomike odozgo prema dolje]]--> '''Proteomika odozdo prema gore''' uobičajena je metoda za identifikaciju proteina i karakterizaciju njihovih aminokiselinskih sekvenci i [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskih modifikacija]] putem [[Proteoliza|proteolitske digestije]] proteina prije analize pomoću [[masena spektrometrija| masene spektrometrije]].<ref name="pmid12634793">{{cite journal |vauthors=Aebersold R, Mann M |title=Mass spectrometry-based proteomics |journal=[[Nature]] |volume=422 |issue=6928 |pages=198–207 |date=March 2003 |pmid=12634793 |doi=10.1038/nature01511 |bibcode=2003Natur.422..198A }}</ref><ref name="pmid17023639">{{cite journal |author=Chait BT |title=Chemistry. Mass spectrometry: bottom-up or top-down? |journal=[[Science]] |volume=314 |issue=5796 |pages=65–6 |year=2006 |pmid=17023639 |doi=10.1126/science.1133987}}</ref> Ove tehnike mogu biti alternativa MALDI-TOF MS pristupima, jer omogućavaju identifikaciju bakterijskih sojeva i karakterizaciju potencijalnih faktora otpornosti i virulencije u jednom prolazu.<ref> [https://www.sciencedirect.com/journal/microbes-and-infection/vol/26/issue/7 Present and future perspectives on mass spectrometry for clinical microbiology], Megan S. Gant, Julia Chamot-Rooke, Article 105296</ref> Glavni alternativni radni tok koji se koristi u visokopropusnoj proteomici naziva se [[proteomika]] od vrha prema dolje i ne koristi proteolitsku digestiju. U suštini, proteomika od dna prema vrhu je relativno jednostavan i pouzdan način određivanja proteinskog sastava datog [[uzorak|uzorka]] ćelija, tkiva itd.<ref>{{cite web|title=Bottom-up Proteomics|url=http://planetorbitrap.com/bottom-up-proteomics#.WhOjfNjJCUk|website=PlanetOrbitrap|publisher=Thermo Fisher Scientific|access-date=20 November 2017}}</ref> U proteomici odozdo prema gore, ekstrakt sirovog proteina se enzimski razgrađuje, nakon čega slijedi jedna ili više dimenzija razdvajanja peptida pomoću [[tečna hromatografija|tečne hromatografije]] povezane s masenom spektrometrijom, tehnikom poznatom kao [[proteomika sačmaricom]].<ref>{{cite journal |vauthors=Washburn MP, Wolters D, Yates JR |title=Large-scale analysis of the yeast proteome by multidimensional protein identification technology |journal=Nat. Biotechnol. |volume=19 |issue=3 |pages=242–247 |year=2001 |pmid=11231557 |doi=10.1038/85686 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Wolters DA, Washburn MP, Yates JR |title=An automated multidimensional protein identification technology for shotgun proteomics |journal=Anal. Chem. |volume=73 |issue=23 |pages=5683–5690 |year=2001 |pmid=11774908 |doi=10.1021/ac010617e }}</ref> Poređenjem masa proteolitskih peptida ili njihovih [[Tandemska masena spektrometrija|tandemskih masenih spektara]] sa onima predviđenim iz baze podataka sekvenci ili anotiranog peptidnog spektra u [[Biblioteka peptidnih spektara|biblioteci peptidnih spektara]], peptidi se mogu identificirati i višestruke identifikacije peptida sastaviti u identifikaciju proteina. ==Prednosti== Kod visokopropusnih metoda odozdo prema gore, postoji bolje odvajanje peptida na prednjem kraju u poređenju sa proteinima i veća osjetljivost od metoda odozgo prema dolje (bez gela).<ref name=yates>{{cite journal |vauthors=Yates JR, Ruse CI, Nakorchevsky A |title=Proteomics by Mass Spectrometry: Approaches, Advances, and Applications |journal=Annu. Rev. Biomed. Eng. |year=2009 |volume=11 |pages=49–79 |doi=10.1146/annurev-bioeng-061008-124934 |url=http://download.bioon.com.cn/view/upload/month_0910/20091014_179880bfc9f5eeb2548cnpX5P835Y2Cb.attach.pdf |pmid=19400705}}</ref> ==Nedostaci== Postoji ograničena pokrivenost proteinske sekvence identifikovanim peptidima, gubitak labilnih PTM-ova i nejasnoća porekla za redundantne sekvence peptida.<ref name=yates/> ==Također pogledajte== *[[Proteinska masena spektrometrija]] *[[Proteomička sačmarica]] *[[Peptidna masa otisaka prstiju]] *[[Proteomika odozgo prema dolje]] ==Reference== {{Refspisak}} [[Kategorija: Masena spektrometrija]] [[Kategorija: Proteomika]] fththrtkghlkcd5h51cvoqroi25hvoy 3933599 3933598 2026-10-01T08:23:50Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Proteomika odozdo prema gore]] na [[Wikipedia:Igralište/Proteomika odozdo prema gore]] bez ostavljanja preusmjerenja 3932022 wikitext text/x-wiki [[Image:Top-down_vs_bottom-up_proteomics_image.tif|right|400px|thumb| Proteomika odozgo prema dolje naspram proteomike odozdo prema gore]] <!-- ova slika je zamijenjena gornjom [[Slika:Odozdo prema gore naspram proteomike odozdo prema dolje.svg|desno|350px|palac|Odozdo prema gore naspram proteomike odozgo prema dolje]]--> '''Proteomika odozdo prema gore''' uobičajena je metoda za identifikaciju proteina i karakterizaciju njihovih aminokiselinskih sekvenci i [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskih modifikacija]] putem [[Proteoliza|proteolitske digestije]] proteina prije analize pomoću [[masena spektrometrija| masene spektrometrije]].<ref name="pmid12634793">{{cite journal |vauthors=Aebersold R, Mann M |title=Mass spectrometry-based proteomics |journal=[[Nature]] |volume=422 |issue=6928 |pages=198–207 |date=March 2003 |pmid=12634793 |doi=10.1038/nature01511 |bibcode=2003Natur.422..198A }}</ref><ref name="pmid17023639">{{cite journal |author=Chait BT |title=Chemistry. Mass spectrometry: bottom-up or top-down? |journal=[[Science]] |volume=314 |issue=5796 |pages=65–6 |year=2006 |pmid=17023639 |doi=10.1126/science.1133987}}</ref> Ove tehnike mogu biti alternativa MALDI-TOF MS pristupima, jer omogućavaju identifikaciju bakterijskih sojeva i karakterizaciju potencijalnih faktora otpornosti i virulencije u jednom prolazu.<ref> [https://www.sciencedirect.com/journal/microbes-and-infection/vol/26/issue/7 Present and future perspectives on mass spectrometry for clinical microbiology], Megan S. Gant, Julia Chamot-Rooke, Article 105296</ref> Glavni alternativni radni tok koji se koristi u visokopropusnoj proteomici naziva se [[proteomika]] od vrha prema dolje i ne koristi proteolitsku digestiju. U suštini, proteomika od dna prema vrhu je relativno jednostavan i pouzdan način određivanja proteinskog sastava datog [[uzorak|uzorka]] ćelija, tkiva itd.<ref>{{cite web|title=Bottom-up Proteomics|url=http://planetorbitrap.com/bottom-up-proteomics#.WhOjfNjJCUk|website=PlanetOrbitrap|publisher=Thermo Fisher Scientific|access-date=20 November 2017}}</ref> U proteomici odozdo prema gore, ekstrakt sirovog proteina se enzimski razgrađuje, nakon čega slijedi jedna ili više dimenzija razdvajanja peptida pomoću [[tečna hromatografija|tečne hromatografije]] povezane s masenom spektrometrijom, tehnikom poznatom kao [[proteomika sačmaricom]].<ref>{{cite journal |vauthors=Washburn MP, Wolters D, Yates JR |title=Large-scale analysis of the yeast proteome by multidimensional protein identification technology |journal=Nat. Biotechnol. |volume=19 |issue=3 |pages=242–247 |year=2001 |pmid=11231557 |doi=10.1038/85686 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Wolters DA, Washburn MP, Yates JR |title=An automated multidimensional protein identification technology for shotgun proteomics |journal=Anal. Chem. |volume=73 |issue=23 |pages=5683–5690 |year=2001 |pmid=11774908 |doi=10.1021/ac010617e }}</ref> Poređenjem masa proteolitskih peptida ili njihovih [[Tandemska masena spektrometrija|tandemskih masenih spektara]] sa onima predviđenim iz baze podataka sekvenci ili anotiranog peptidnog spektra u [[Biblioteka peptidnih spektara|biblioteci peptidnih spektara]], peptidi se mogu identificirati i višestruke identifikacije peptida sastaviti u identifikaciju proteina. ==Prednosti== Kod visokopropusnih metoda odozdo prema gore, postoji bolje odvajanje peptida na prednjem kraju u poređenju sa proteinima i veća osjetljivost od metoda odozgo prema dolje (bez gela).<ref name=yates>{{cite journal |vauthors=Yates JR, Ruse CI, Nakorchevsky A |title=Proteomics by Mass Spectrometry: Approaches, Advances, and Applications |journal=Annu. Rev. Biomed. Eng. |year=2009 |volume=11 |pages=49–79 |doi=10.1146/annurev-bioeng-061008-124934 |url=http://download.bioon.com.cn/view/upload/month_0910/20091014_179880bfc9f5eeb2548cnpX5P835Y2Cb.attach.pdf |pmid=19400705}}</ref> ==Nedostaci== Postoji ograničena pokrivenost proteinske sekvence identifikovanim peptidima, gubitak labilnih PTM-ova i nejasnoća porekla za redundantne sekvence peptida.<ref name=yates/> ==Također pogledajte== *[[Proteinska masena spektrometrija]] *[[Proteomička sačmarica]] *[[Peptidna masa otisaka prstiju]] *[[Proteomika odozgo prema dolje]] ==Reference== {{Refspisak}} [[Kategorija: Masena spektrometrija]] [[Kategorija: Proteomika]] fththrtkghlkcd5h51cvoqroi25hvoy Wikipedia:Igralište/Proteomika odozgo prema dolje 4 537156 3933596 3932023 2026-10-01T08:21:24Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Proteomika odozgo prema dolje]]" ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3932023 wikitext text/x-wiki [[Image:Top-down_vs_bottom-up_proteomics_image.tif|right|400px|thumb| Proteomika odozgo prema dolje naspram proteomike odozdo prema gore]] '''Proteomika odozgo prema dolje''' jeste metoda identifikacije [[protein]]a koja je sposobna identificirati i kvantificirati jedinstvene [[izoforma|proteoforme]] putem analize intaktnih proteina. Naziv je izveden iz sličnog pristupa sekvenciranju DNK. Tokom masene spektrometrije, intaktne proteoforme obično se ioniziraju [[ionizacija elektrosprejem|ionizacijom elektrosprejem]] i analiziraju pomoću različitih analizatora mase, uključujući [[Orbitrape]], [[ionska ciklotronska rezonanca|ionske ciklotrone]] i [[vremensko-proletna masena spektrometrija|vrijeme leta]]. Efikasno frakcioniranje je ključno za rukovanje [[uzorak|uzorkom]] prije proteomike zasnovane na masenoj spektrometriji. Tipična analiza proteoma rutinski uključuje probavu intaktnih proteina nakon čega slijedi pretpostavljena identifikacija proteina korištenjem [[masena spektrometrija|masene spektrometrije]] (MS; [[Proteomika odozdo prema gore |proteomika od dna prema vrhu]]). Proteomika odozgo prema dolje korištenjem masene spektrometrije ispituje [[struktura proteina| strukturu proteina]], mjerenjem intaktne mase proteoforme nakon čega slijedi direktna disocijacija iona u plinskoj fazi. Analiza proteoforme odozgo prema dolje može se postići i razdvajanjem (odvajanjem) proteoforme od svih ostalih proteoformi, a zatim primjenom peptid-centrične LC-MS/MS za karakterizaciju izolirane proteoforme. Jedan gen može biti kodiran za mnoge proteinske produkte (npr. putem [[alternativna prerada RNK|alternativnog splajsovanja]]; posttranskripcijske i translacijske obrade) i rezultirajuće kanonske aminokiselinske sekvence (tj. 'proteini' ili tačnije [[otvoreni okvir čitanja]] (ORF) produkti) mogu se dalje modificirati bilo kojim brojem posttranslacijskih modifikacija (PTM) ili nefizioloških adukata. Ove različite vrste proteina ili proteoforme definiraju proteome i predstavljaju funkcionalne entitete koji leže u osnovi bioloških procesa. Stoga, zaista sveobuhvatne ili 'dubinske' analize proteoma moraju procijeniti proteoforme.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Carbonara |first1=Katrina |last2=Andonovski |first2=Martin |last3=Coorssen |first3=Jens R. |date=2021-08-31 |title=Proteomes Are of Proteoforms: Embracing the Complexity |journal=Proteomes |language=en |volume=9 |issue=3 |page=38 |doi=10.3390/proteomes9030038 |doi-access=free |issn=2227-7382 |pmc=8482110 |pmid=34564541}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Free |first=Tristan |date=2023-02-10 |title=Why a 'protein' isn't: acknowledging proteome complexity |url=https://www.biotechniques.com/proteomics/why-a-protein-isnt-acknowledging-proteome-complexity/ |access-date=2025-12-09 |website=BioTechniques |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last1=Coorssen |first1=Jens R. |last2=Padula |first2=Matthew P. |date=2024-04-19 |title=Proteomics—The State of the Field: The Definition and Analysis of Proteomes Should Be Based in Reality, Not Convenience |journal=Proteomes |language=en |volume=12 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/proteomes12020014 |doi-access=free |issn=2227-7382 |pmc=11036260 |pmid=38651373}}</ref> Postoje dva opšta pristupa analizi proteoma - [[proteomika odozdo premagore|odozdo–gore]] (BUP ili sačmarica) i odozgo–dolje (vrh –dolje: TDP).<ref name=":0" /><ref name=":2" /> Prvi, peptidno-centrični ili [[Proteogenomika|proteogenomički]] pristup, zaključuje (često sa prilično ograničenim podacima) identitete kanonskih proteinskih sekvenci korelacijom sa postojećim [[baza podataka|bazama podataka]], uglavnom izvedenim iz projekata sekvenciranja [[genom]]a. Nasuprot tome, TDP, teorijski, može dati sveobuhvatne analize proteoma na nivou proteoformi, pod uslovom da korištene metode efikasno obuhvataju puni spektar vrsta u proteomu. [[Slika:Types of Proteomics Workflows (Bottom-up and Top-down) v2.jpg|thumb|351x351px| Opisujući razliku između peptidno-centričnog "odozdo-gore" proteomskog toka rada i proteoformno-centričnih "odozgo-dolje" tokova rada, intenzivnog masenog spektrometra (MSi-TDP) i integrativnog (iTDP).]] Usvojen iz analitičke hemije, termin "vrh-dolje" u proteomici označava odvajanje intaktnih proteoformi i njihovu naknadnu identifikaciju, i nezavisan je od toga kako se to postiže.<ref>{{Cite journal |last1=Oliveira |first1=Bruno M. |last2=Coorssen |first2=Jens R. |last3=Martins-de-Souza |first3=Daniel |date=June 2014 |title=2DE: The Phoenix of Proteomics |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1874391914001572 |journal=Journal of Proteomics |language=en |volume=104 |pages=140–150 |doi=10.1016/j.jprot.2014.03.035|pmid=24704856 |url-access=subscription }}</ref><ref name=":9">{{Cite journal |last1=Coorssen |first1=Jens |last2=Yergey |first2=Alfred |date=2015-12-03 |title=Proteomics Is Analytical Chemistry: Fitness-for-Purpose in the Application of Top-Down and Bottom-Up Analyses |journal=Proteomes |language=en |volume=3 |issue=4 |pages=440–453 |doi=10.3390/proteomes3040440 |doi-access=free |issn=2227-7382 |pmc=5217385 |pmid=28248279}}</ref> Danas postoje dva analitička pristupa koja omogućavaju procjenu proteoma u različitom stepenu: Integrativni ili Integrisani TDP (iTDP; sada obično koristi rutinsku visoku rezoluciju/osjetljivost [[dvodimenzijska gel-elektroforeza]] usko povezanu sa [[tečna hromatografija|tečnom hromatografijom]] i [[tandemska masena spektrometrija|tandemskom masenom spektrometrijom]] (2DE/LC/MS/MS)) ili TDP intenzivan masenom spektrometrijom (MSi-TDP); iako se ovi termini možda još ne koriste široko, važno je razlikovati ove pristupe jer omogućavaju prilično različite dubine i sveobuhvatnost analize proteoma. Takva jasna razlika je ključna u smislu transparentnosti, tačnosti i temeljitosti istraživanja proteoma. Kao i uvijek, ključno je da svaka studija u potpunosti opiše korištene metode. Dakle, iako se do sada najčešće koristi 2DE/LC/MS/MS, iTDP je općiji termin za integraciju najboljih dostupnih pristupa, kako bi se omogućile zaista sveobuhvatne, duboke analize proteoma na kritično neophodnom nivou intaktnih proteoformi. Shodno tome, nakon kritičke evaluacije kako bi se osigurala sveobuhvatna, kvantitativna analiza, novi pristupi se također mogu integrirati kao kritični prednji dio analize nakon što se u potpunosti provjeri njihova sposobnost da razluče cijeli niz intaktnih proteoformi svojstvenih proteomima, kao i razne proteaze i LC/MS/MS adaptacije kako bi se osigurale analize peptida najvišeg kvaliteta, a time i identifikacija proteoformi. == Integrirana proteomika od vrha prema dolje (iTDP) == Dalje razvijena, usavršena i optimizirana od originalnog izvještaja<ref>{{Cite journal |last=O'Farrell |first=Ph |date=May 1975 |title=High resolution two-dimensional electrophoresis of proteins. |journal=Journal of Biological Chemistry |language=en |volume=250 |issue=10 |pages=4007–4021 |doi=10.1016/S0021-9258(19)41496-8 |doi-access=free |pmid=236308 |pmc=2874754 }}</ref> rutinskog višedimenzijskog odvajanja proteinskih vrsta (najčešće korištenjem [[izoelektrično fokusiranje|izoelektričnog fokusiranja]], a zatim [[SDS-PAGE]]), a potom u kombinaciji sa [[western blot]] metodom i MS, ovaj pristup je bio prvi koji je identificirao raspon proteinskih vrsta/proteoformi u različitim uzorcima.<ref>{{Cite journal |last1=Mogi |first1=Makio |last2=Kojima |first2=Kohichi |last3=Harada |first3=Minoru |last4=Nagatsu |first4=Toshiharu |date=January 1986 |title=Purification and immunochemical properties of tyrosine hydroxylase in human brain |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0197018686900173 |journal=Neurochemistry International |language=en |volume=8 |issue=3 |pages=423–428 |doi=10.1016/0197-0186(86)90017-3 |pmid=20493073 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ehrhart |first1=J. C. |last2=Duthu |first2=A. |last3=Ullrich |first3=S. |last4=Appella |first4=E. |last5=May |first5=P. |date=November 1988 |title=Specific interaction between a subset of the p53 protein family and heat shock proteins hsp72/hsc73 in a human osteosarcoma cell line |journal=Oncogene |volume=3 |issue=5 |pages=595–603 |issn=0950-9232 |pmid=2978869}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jungblut |first1=Peter |last2=Thiede |first2=Bernd |last3=Zimny-Arndt |first3=Ursula |last4=Müller |first4=Eva-Christina |last5=Scheler |first5=Christian |last6=Wittmann-Liebold |first6=Brigitte |last7=Otto |first7=Albrecht |date=January 1996 |title=Resolution power of two-dimensional electrophoresis and identification of proteins from gels |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/elps.1150170505 |journal=Electrophoresis |language=en |volume=17 |issue=5 |pages=839–847 |doi=10.1002/elps.1150170505 |pmid=8783010 |issn=0173-0835|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Scheler |first1=Christian |last2=Müller |first2=Eva-Christina |last3=Stahl |first3=Joachim |last4=Müller-Werdan |first4=Ursula |last5=Salnikow |first5=Johann |last6=Jungblut |first6=Peter |date=January 1997 |title=Identification and characterization of heat shock protein 27 protein species in human myocardial two-dimensional electrophoresis patterns |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/elps.1150181518 |journal=Electrophoresis |language=en |volume=18 |issue=15 |pages=2823–2831 |doi=10.1002/elps.1150181518 |pmid=9504816 |issn=0173-0835|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Marcus |first1=K. |last2=Immler |first2=D. |last3=Sternberger |first3=J. |last4=Meyer |first4=H. E. |date=July 2000 |title=Identification of platelet proteins separated by two-dimensional gel electrophoresis and analyzed by matrix assisted laser desorption/ionization-time of flight-mass spectrometry and detection of tyrosine-phosphorylated proteins |journal=Electrophoresis |volume=21 |issue=13 |pages=2622–2636 |doi=10.1002/1522-2683(20000701)21:13<2622::AID-ELPS2622>3.0.CO;2-3 |issn=0173-0835 |pmid=10949139}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Li |first1=Biao |last2=Wang |first2=Xiaowei |last3=Yang |first3=Chenguang |last4=Wen |first4=Siqi |last5=Li |first5=Jiajia |last6=Li |first6=Na |last7=Long |first7=Ying |last8=Mu |first8=Yun |last9=Liu |first9=Jianping |last10=Liu |first10=Qin |last11=Li |first11=Xuejun |last12=Desiderio |first12=Dominic M. |last13=Zhan |first13=Xianquan |date=March 2021 |title=Human growth hormone proteoform pattern changes in pituitary adenomas: Potential biomarkers for 3P medical approaches |journal=EPMA Journal |language=en |volume=12 |issue=1 |pages=67–89 |doi=10.1007/s13167-021-00232-7 |issn=1878-5077 |pmc=7954920 |pmid=33786091}}</ref> Trenutno, iTDP analitički pristup nudi najvišu rezoluciju proteoforma i rutinski pristup potpunoj analizi proteoma (npr. u cijelom spektru vrsta u nativnim proteomima).<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last=Naryzhny |first=Stanislav |date=2016-11-15 |title=Towards the Full Realization of 2DE Power |journal=Proteomes |volume=4 |issue=4 |page=33 |doi=10.3390/proteomes4040033 |doi-access=free |issn=2227-7382 |pmc=5260966 |pmid=28248243}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal |last1=Wright |first1=Elise P. |last2=Partridge |first2=Melissa A. |last3=Padula |first3=Matthew P. |last4=Gauci |first4=Victoria J. |last5=Malladi |first5=Chandra S. |last6=Coorssen |first6=Jens R. |date=April 2014 |title=Top-down proteomics: Enhancing 2D gel electrophoresis from tissue processing to high-sensitivity protein detection |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pmic.201300424 |journal=Proteomics |language=en |volume=14 |issue=7–8 |pages=872–889 |doi=10.1002/pmic.201300424 |pmid=24452924 |issn=1615-9853}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Zhan |first1=Xianquan |last2=Yang |first2=Haiyan |last3=Peng |first3=Fang |last4=Li |first4=Jianglin |last5=Mu |first5=Yun |last6=Long |first6=Ying |last7=Cheng |first7=Tingting |last8=Huang |first8=Yuda |last9=Li |first9=Zhao |last10=Lu |first10=Miaolong |last11=Li |first11=Na |last12=Li |first12=Maoyu |last13=Liu |first13=Jianping |last14=Jungblut |first14=Peter R. |date=April 2018 |title=How many proteins can be identified in a 2DE gel spot within an analysis of a complex human cancer tissue proteome? |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/elps.201700330 |journal=Electrophoresis |language=en |volume=39 |issue=7 |pages=965–980 |doi=10.1002/elps.201700330 |pmid=29205401 |issn=0173-0835|url-access=subscription |hdl=21.11116/0000-0001-3B73-C |hdl-access=free }}</ref><ref>{{Citation |last1=Kendrick |first1=Nancy |chapter=Correction to: 2D SDS PAGE in Combination with Western Blotting and Mass Spectrometry Is a Robust Method for Protein Analysis with Many Applications |date=2019 |title=Advancements of Mass Spectrometry in Biomedical Research |volume=1140 |pages=C1 |editor-last=Woods |editor-first=Alisa G. |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-15950-4_47 |isbn=978-3-030-15949-8 |last2=Darie |first2=Costel C. |last3=Hoelter |first3=Matt |last4=Powers |first4=Ginny |last5=Johansen |first5=Jon |pmid=31728917 |editor2-last=Darie |editor2-first=Costel C.|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Zhan |first1=Xianquan |last2=Li |first2=Biao |last3=Zhan |first3=Xiaohan |last4=Schlüter |first4=Hartmut |last5=Jungblut |first5=Peter R. |last6=Coorssen |first6=Jens R. |date=2019-10-30 |title=Innovating the Concept and Practice of Two-Dimensional Gel Electrophoresis in the Analysis of Proteomes at the Proteoform Level |journal=Proteomes |volume=7 |issue=4 |page=36 |doi=10.3390/proteomes7040036 |doi-access=free |issn=2227-7382 |pmc=6958347 |pmid=31671630}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Free |first=Tristan |date=2023-07-03 |title=Analytical approaches to address proteome complexity |url=https://www.biotechniques.com/proteomics/analytical-approaches-to-address-proteome-complexity/ |access-date=2025-12-09 |website=BioTechniques |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal |last1=Carbonara |first1=Katrina |last2=Padula |first2=Matthew P. |last3=Coorssen |first3=Jens R. |date=February 2023 |title=Quantitative assessment confirms deep proteome analysis by integrative top-down proteomics |journal=Electrophoresis |volume=44 |issue=3–4 |pages=472–480 |doi=10.1002/elps.202200257 |issn=1522-2683 |pmid=36416355}}</ref> U slučaju 2D-PAGE, tačke i/ili regije od interesa mogu se izrezati iz gela, proteolitski razgraditi korištenjem dobro utvrđenih metoda, a rezultirajući peptidi zatim procijeniti korištenjem LC/MS/MS kako bi se identificirale kanonske aminokiselinske sekvence i njihov inherentni PTM (tj. 'integracija' sa BUP). Integracija ovih informacija o sekvenci sa informacijama o [[izoelektrična tačka|izoelektričnoj tački]] (pI) i molekularnoj težini (MW) iz 2DE tako omogućava definitivnu identifikaciju proteoformi na osnovu nekoliko ključnih definišućih fizičko-hemijskih karakteristika. Pored visoko osjetljive i kvantitativne detekcije ukupnih proteoformi, korištenjem [[flurescencija|fluorescentnih boja]]<sup>[20]</sup>. i posebno [[Coomassie brilliant blue|Coomassie Brilliant Blue]] kao boje u bliskom IR području,<ref name=":3" /><ref>{{Cite journal |last1=Gauci |first1=Victoria J. |last2=Padula |first2=Matthew P. |last3=Coorssen |first3=Jens R. |date=2013-09-02 |title=Coomassie blue staining for high sensitivity gel-based proteomics |journal=Journal of Proteomics |volume=90 |pages=96–106 |doi=10.1016/j.jprot.2013.01.027 |issn=1876-7737 |pmid=23428344}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Noaman |first1=Nour |last2=Abbineni |first2=Prabhodh S. |last3=Withers |first3=Michael |last4=Coorssen |first4=Jens R. |date=December 2017 |title=Coomassie staining provides routine (sub)femtomole in-gel detection of intact proteoforms: Expanding opportunities for genuine Top-down Proteomics |journal=Electrophoresis |volume=38 |issue=24 |pages=3086–3099 |doi=10.1002/elps.201700190 |issn=1522-2683 |pmid=28872692 |hdl=2027.42/141479 |hdl-access=free }}</ref> protokoli bojenja gela također omogućavaju identifikaciju širokih proteoformnih grupa koje sadrže isti PTM (npr. fosfo- i gliko-proteoformi).<ref name=":3"/> Stoga, iTDP koristi integraciju najboljih dostupnih pristupa, kako bi omogućio zaista sveobuhvatne, duboke analize proteoma na kritično neophodnom nivou proteoformi. Shodno tome, nakon kritičke evaluacije kako bi se osigurala sveobuhvatna, kvantitativna analiza, novi pristupi se također mogu integrirati nakon što se u potpunosti provjere (vidi dolje). === Prednosti === * Glavna prednost iTDP pristupa je ''rutinska'' sposobnost detekcije punog potencijalnog raspona proteoformi (npr. produkti razgradnje, [[izoforme]], varijante sekvenci, PTM kombinacije, adukt) u nativnim proteomima. Ovo je rezultat kapitalizacije integracije najboljih dostupnih analitičkih pristupa i [[kontinuirana integracija|kontinuirane integracije]] modifikacija pristupa kako se uspostavljaju nova poboljšanja i optimizacije.<ref name=":0"/><ref name=":2"/><ref name=":3"/><ref name=":4"/><ref name=":5"/> * iTDP može se izvesti sekvencnim kombinovanjem bilo kojeg broja tehnika frakcioniranja dostupnih istraživaču, kao što su hromatografija (gel filtracija i ionska izmjena), ultrafiltracija gradijenta gustoće ili [[elektroforeza]], da nabrojimo samo neke. * 2DE omogućava paralelno razdvajanje repliciranih uzoraka, a ne serijski pristup BUP-a i MSi-TDP-a koji može rezultirati značajnim varijacijama između LC-MS analiza. Ovo takođe omogućava kombinovanje razdvojenih uzoraka (npr. mrlja) sa nekoliko gelova ako je potrebno kako bi se osigurale visokokvalitetne MS/MS identifikacije, čak i vrsta sa vrlo niskom abundancijom. * Fokusiranje na jedan odabrani mali dio proteoma razloženog gelom u isto vrijeme omogućava punu primjenu snage MS/MS, dajući bolje podatke nego pristup "en masse", BUP metodom digestije cijelog proteoma. Smanjenje broja proteoformi, a time i peptida koji se uvode u LC/MS/MS, znači da se mogu analizirati veće koncentracije pojedinačnih peptida, povećavajući kvalitet MS/MS spektara peptida i vjerovatnoću ispravne lokalizacije PTM-a. * I prva i druga dimenzija 2DE su prilagodljive i lako se modificiraju kako bi se poboljšala pokrivenost proteoma po potrebi (npr. fokusiranje na specifične pI raspone ili najbolje razlučivanje vrsta niže ili veće MW). Ova fleksibilnost i prilagodljivost dodatno nadopunjuje dodatni analitički kapacitet omogućen ekscizijom i trećim elektroforetskim separacijama primarnih regija gela, kao i naknadnim dubokim snimanjem primarnog gela kako bi se proširio dinamički raspon detekcije čak i na proteoforme s vrlo niskom količinom.<ref name=":3"/> *Općenito jednostavna analiza podataka. * Visokokvalitetne iTDP analize su u potpunosti omogućene uspostavljenim LC/MS sistemima srednjeg dometa; iako napredni i/ili specijalizirani sistemi i dalje povećavaju propusnost i/ili pokrivenost sekvenci, oni nisu „neophodni“ za omogućavanje iTDP analiza. * [[Western blot]] nakon 2DE se također može koristiti za iskorištavanje dostupnosti visokokvalitetnih antitijela. Zaista, ovo je bio jedan od prvih pristupa za identifikaciju više varijanti (tj. proteoformi) datog proteina u istom uzorku. Kriteriji za osiguranje najkvalitetnijih (kvantitativnih) Western blotova su dobro utvrđeni, iako se ne primjenjuju uvijek i široko.<ref>{{Cite journal |last1=Coorssen |first1=Jens R. |last2=Blank |first2=Paul S. |last3=Albertorio |first3=Fernando |last4=Bezrukov |first4=Ludmila |last5=Kolosova |first5=Irina |last6=Backlund |first6=Peter S. |last7=Zimmerberg |first7=Joshua |date=2002-08-01 |title=Quantitative femto- to attomole immunodetection of regulated secretory vesicle proteins critical to exocytosis |journal=Analytical Biochemistry |volume=307 |issue=1 |pages=54–62 |doi=10.1016/s0003-2697(02)00015-5 |issn=0003-2697 |pmid=12137779}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Yang |first1=Lamei |last2=Shao |first2=Qianwen |last3=Su |first3=Juwen |last4=Liu |first4=Yingchao |last5=Chen |first5=Liang |last6=Ndzie Noah |first6=Marie Louise |last7=Li |first7=Na |last8=Coorssen |first8=Jens R. |last9=Zhan |first9=Xianquan |date=2025-12-01 |title=What does one-dimensional gel electrophoresis-based western blotting data really mean in the reality of proteoforms? |journal=Talanta |volume=295 |doi=10.1016/j.talanta.2025.128266 |issn=1873-3573 |pmid=40347635}}</ref> * Primarni fokus iTDP pristupa je sveobuhvatnost analiza (tj. dubina) i time kvalitet podataka, a ne visok protok. "Nije bitna brzina ili količina generiranih podataka, već kvalitet".<ref name=":0"/> === Nedostaci === * Primarni fokus iTDP pristupa je sveobuhvatnost analiza i time kvalitet podataka, a ne visok protok. Mnogi tvrde da je ovo nedostatak ovog pristupa. Sa široko rasprostranjenim usvajanjem BUP-a od početka stoljeća, mnogo hvaljeni cilj proteomike bio je postizanje visokopropusnih analiza aminokiselinskih sekvenci, uporedivih sa protokom genomskih analiza. Kritično, ovo se čini (kvantitativno) malo vjerovatnim s obzirom na ogroman potencijal specijacije proteinskih proizvoda i stoga složenost nativnih proteoma.<ref name=":0"/><ref name=":1"/><ref name=":2"/> Zaista revolucionarna (još neidentificirana) tehnologija bila bi potrebna da bi se zaista omogućile kvantitativno sveobuhvatne, visokopropusne analize proteoma. * 2DE je opisan kao dugotrajan ili radno intenzivan. Opet, problem je očito u analitičkom kvalitetu, a ne u brzini. Iako je istina da iTDP - posebno onaj koji se izvodi s potpunim, paralelnim tehničkim replikacijama - može trajati duže od jednog BUP ili MSi-TDP pokretanja (tj. bez paralelnih tehničkih replikacija), kada se uzmu u obzir inherentni tehnički aspekti tih pristupa (npr. optimizacija i pakiranje LC kolone, višestruki ortogonalni LC prolazi, efikasno ispiranje sistema, čišćenje začepljenih elektrosprejnih sistema, rukovanje/analiza podataka), ne postoji značajna razlika u propusnosti. Nadalje, nedavna poboljšanja su dodatno optimizirala rukovanje uzorcima i povećala propusnost 2DE.<ref>{{Cite journal |last1=Carbonara |first1=Katrina |last2=Coorssen |first2=Jens R. |date=January 2023 |title=Sometimes faster can be better: Microneedling IPG strips enables higher throughput for integrative top-down proteomics |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pmic.202200307 |journal=Proteomics |language=en |volume=23 |issue=2 |doi=10.1002/pmic.202200307 |pmid=36349823 |issn=1615-9853|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Woodland |first1=Breyer |last2=Necakov |first2=Aleksandar |last3=Coorssen |first3=Jens R. |date=2023-03-06 |title=Optimized Proteome Reduction for Integrative Top-Down Proteomics |journal=Proteomes |volume=11 |issue=1 |page=10 |doi=10.3390/proteomes11010010 |doi-access=free |issn=2227-7382 |pmc=10059017 |pmid=36976889}}</ref> * Teško je osigurati potpuni, kvantitativni oporavak intaktnih proteoformi iz poliakrilamidnih gelova, a to varira ovisno o veličini vrste i prisutnom PTM-u. Bilo da se pokušava pasivnom difuzijom iz 'zgnječenih' komadića gela ili upotrebom 'rastvorljivih' formulacija, potpuni kvantitativni oporavak nikada nije demonstriran i/ili postoji zabrinutost da potrebni tretmani mogu modificirati razdvojene nativne proteoforme. Stoga, iako bi oporavak potpuno intaktnih proteoformi iz gela bio optimalan za osiguranje potpunog pokrivanja sekvenci, [[digestija u gelu]] efikasna je opcija za naknadne LC/MS/MS analize. == TDP intenzivan masenom spektrometrijom (MSi-TDP) == '''MSi-TDP''' (ponekad se naziva TD-MS) jeste metoda identifikacije [[proteoforma]] koja koristi [[masena spektrometrija|maseni spektrometar]] za određivanje mase vrste iz serije naboja rezultirajućih iona i dobijanje informacija o sekvenci odabirom jednog iona stanja naboja za MS/MS analizu. Deklarisani cilj MSi-TDP-a je da se u potpunosti provede analiza proteoforma u masenom spektrometru korištenjem različitih metoda fragmentacije (npr. [[disocijacija izazvana sudarima]], [[disocijacija zahvatom elektrona]] ili [[disocijacija prijenosom elektrona]]). Zbog molekula proteoforma koje preuzimaju različit broj H+ iona i formiraju višestruka stanja naboja, istovremeno pojavljivanje više različitih proteoformi u masenom spektrometru može stvoriti izuzetno složene spektre koje je teško dekonvoluirati i analizirati, a istovremeno ima potencijal za supresiju iona koja smanjuje signal i osjetljivost.<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Bifan |last2=Brown |first2=Kyle A. |last3=Lin |first3=Ziqing |last4=Ge |first4=Ying |date=2018-01-02 |title=Top-Down Proteomics: Ready for Prime Time? |journal=Analytical Chemistry |language=en |volume=90 |issue=1 |pages=110–127 |doi=10.1021/acs.analchem.7b04747 |issn=0003-2700 |pmc=6138622 |pmid=29161012 |bibcode=2018AnaCh..90..110C }}</ref><ref name=":7">{{Cite journal |last1=Po |first1=Allen |last2=Eyers |first2=Claire E. |date=2023-12-01 |title=Top-Down Proteomics and the Challenges of True Proteoform Characterization |journal=Journal of Proteome Research |volume=22 |issue=12 |pages=3663–3675 |doi=10.1021/acs.jproteome.3c00416 |issn=1535-3907 |pmc=10696603 |pmid=37937372}}</ref> Ovo se najefikasnije prevazilazi odvajanjem različitih proteoformi, obično elektroforezom u epruveti i naknadnom hromatografijom reverzne faze, neposredno prije jonizacije, kako bi se smanjio broj proteoformi koje ulaze u instrument u određenom trenutku. Stoga, kao i kod iTDP-a, efikasno frakcionisanje uzorka/proteoma ključno je prije MSi-TDP-a, kako bi se osigurao uspjeh analiza unutar ograničenja metode. Dakle, za razliku od BUP-a, MSi-TDP ispituje strukturu proteoforme mjerenjem intaktne mase nakon čega slijedi direktna disocijacija jona u gasnoj fazi. Drugi izazov se odnosi na pokrivenost sekvenci koja postaje manja za veće proteoforme kao rezultat manje fragmentacije glavnog lanca, što utiče na pouzdanost identifikacija. === Prednosti === * Kao i kod iTDP-a, glavna prednost MSi-TDP-a je sposobnost, unutar ograničenja, da u potpunosti procijeni date proteoforme, uključujući izotopske varijante. * Različite tehnike frakcionisanja na početku mogu se koristiti za široko razdvajanje proteoformi (npr. gel, LC i kapilarno) u proteomskim ekstraktima, omogućavajući naknadnoj MS/MS analizi intaktnih vrsta da se fokusira na one koje su najkompatibilnije s metodom (tj. uglavnom one <20-30 kDa). * MSi-TDP može dopuniti BUP pristupe. Karakterizacija malih proteina može biti značajan izazov u BUP-u ako se generira nedovoljan broj tripsinskih peptida za analizu. MSi-TDP omogućava detekciju proteina male mase, čime se pruža detaljniji obuhvat proteoformi u nižem MW rasponu.<ref>{{Cite journal |last1=Lorenzatto |first1=Karina R. |last2=Kim |first2=Kyunggon |last3=Ntai |first3=Ioanna |last4=Paludo |first4=Gabriela P. |last5=Camargo de Lima |first5=Jeferson |last6=Thomas |first6=Paul M. |last7=Kelleher |first7=Neil L. |last8=Ferreira |first8=Henrique B. |date=2015-11-06 |title=Top Down Proteomics Reveals Mature Proteoforms Expressed in Subcellular Fractions of the Echinococcus granulosus Preadult Stage |journal=Journal of Proteome Research |language=en |volume=14 |issue=11 |pages=4805–4814 |doi=10.1021/acs.jproteome.5b00642 |issn=1535-3893 |pmc=4638118 |pmid=26465659}}</ref><ref name=":8">{{Cite journal |last1=Durbin |first1=Kenneth R. |last2=Fornelli |first2=Luca |last3=Fellers |first3=Ryan T. |last4=Doubleday |first4=Peter F. |last5=Narita |first5=Masashi |last6=Kelleher |first6=Neil L. |date=2016-03-04 |title=Quantitation and Identification of Thousands of Human Proteoforms below 30 kDa |journal=Journal of Proteome Research |volume=15 |issue=3 |pages=976–982 |doi=10.1021/acs.jproteome.5b00997 |issn=1535-3907 |pmc=4794255 |pmid=26795204}}</ref> * Sekvencno kombinovanje bilo kojeg broja tehnika frakcionisanja dostupnih istraživaču, kao što su hromatografija (gel filtracija i jonska izmjena), ultrafiltracija gradijenta gustoće ili [[elektroforeza]], dramatično povećava dubinu i kvalitet analize proteoforma i proteoma. === Nedostaci === * Najznačajniji nedostatak MSi-TDP pristupa je inherentna 'MW barijera' koja ograničava rutinsku analizu proteoforma na vrste manje od ~20-30 kDa;<ref name=":0"/><ref name=":2"/><ref name=":4"/><ref name=":6"/><ref name=":7"/><ref name=":8"/> zaista, postoji nagli pad odnosa signal/šum izvan raspona mase od 20-30 kDa, uglavnom zbog povećanja broja stanja naboja koje pojedinačni molekuli proteoforma mogu imati kako se povećava dužina sekvence. Iako je nekoliko većih proteoformi uspješno identificirano i rutinski se mjeri u biofarmaceutskoj kontroli kvaliteta (iako se ubrizgavaju visoke koncentracije), uspješna fragmentacija za sveobuhvatno pokrivanje sekvenci ostaje teška jer se za fragmentaciju odabire samo jedno stanje naboja, što znači da razrijeđeni signal daje manje fragmenata. Realno, iako očito moćan (i utjecajan), MSi-TDP stoga procjenjuje samo manji MW-sub-proteom, ali trenutno ne može pružiti rutinske, zaista sveobuhvatne analize ukupnog proteoma jer su identificirane vrste >30kDa zanemarljivo rijetke čak i u odnosu na procijenjenu veličinu nativnih proteoma. Napori za upravljanje MW ograničenjem koristili su donekle neprikladno nazvan "srednji-down" pristup, koristeći odabrane proteaze za razgradnju većih proteoformi u upravljive fragmente; u stvari, ovo je varijacija iTDP-a ako je intaktni proteoform prvo izoliran (npr. gelom ili LC). Dakle, nedostatak metoda frakcioniranja intaktnih proteoformi, koje su integrirane s tandem MS, nastavlja ometati značajan napredak u MSi-TDP-u u posljednje 2–3 decenije.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last1=Loo |first1=J. A. |last2=Edmonds |first2=C. G. |last3=Smith |first3=R. D. |date=1990-04-13 |title=Primary sequence information from intact proteins by electrospray ionization tandem mass spectrometry |journal=Science |volume=248 |issue=4952 |pages=201–204 |doi=10.1126/science.2326633 |issn=0036-8075 |pmid=2326633 |bibcode=1990Sci...248..201L }}</ref> * Iako je očigledno moćan za procjenu proteoformi koje spadaju u njegove analitičke mogućnosti, MSi-TDP je vjerovatno bio najuspješniji u analizi podproteoma niske molekulske mase, pojedinačnih izolovanih proteina ili jednostavnih smjesa, te izolovanih proteinskih kompleksa koji imaju komponente niske molekulske mase.<ref name=":7"/><ref>{{Cite journal |last1=Skinner |first1=Owen S. |last2=Haverland |first2=Nicole A. |last3=Fornelli |first3=Luca |last4=Melani |first4=Rafael D. |last5=Do Vale |first5=Luis H. F. |last6=Seckler |first6=Henrique S. |last7=Doubleday |first7=Peter F. |last8=Schachner |first8=Luis F. |last9=Srzentić |first9=Kristina |last10=Kelleher |first10=Neil L. |last11=Compton |first11=Philip D. |date=January 2018 |title=Top-down characterization of endogenous protein complexes with native proteomics |journal=Nature Chemical Biology |volume=14 |issue=1 |pages=36–41 |doi=10.1038/nchembio.2515 |issn=1552-4469 |pmc=5726920 |pmid=29131144}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Le |first1=Jessie |last2=Jung |first2=Wonhyeuk |last3=Arbing |first3=Mark A. |last4=Egea |first4=Pascal F. |last5=Ogorzalek Loo |first5=Rachel R. |last6=Loo |first6=Joseph A. |date=2025-10-08 |title=Retention and Rearrangement of Membrane Protein Complexes' Higher Order Structure by Collisionally Activated Dissociation- and Electron Capture Dissociation-Mass Spectrometry |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=147 |issue=40 |pages=36105–36116 |doi=10.1021/jacs.5c05797 |issn=1520-5126 |pmid=40985968 |bibcode=2025JAChS.14736105L }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lloyd-Jones |first1=Cameron |last2=Dos Santos Seckler |first2=Henrique |last3=DiStefano |first3=Nicholas |last4=Sniderman |first4=Allan |last5=Compton |first5=Phillip D. |last6=Kelleher |first6=Neil L. |last7=Wilkins |first7=John T. |date=2023-05-05 |title=Preparative Electrophoresis for HDL Particle Size Separation and Intact-Mass Apolipoprotein Proteoform Analysis |journal=Journal of Proteome Research |volume=22 |issue=5 |pages=1455–1465 |doi=10.1021/acs.jproteome.2c00804 |issn=1535-3907 |pmc=10436667 |pmid=37053489}}</ref> * Identifikacija proteina i karakterizacija proteoforma korištenjem MSi-TDP pristupa mogu patiti od sličnih izazova dinamičkog raspona kao u BUP "shotgun" LC/MS/MS eksperimentima gdje se iste vrlo brojne vrste više puta fragmentiraju. Nadalje, tekući problemi također uključuju: ** Loša hromatografska rezolucija vrsta na prednjem kraju, čak i nakon višestrukih uzastopnih koraka odvajanja, što rezultira koelucijom vrsta; ** Opadanje odnosa signal-šum s povećanjem veličine proteoforma zbog povećanja stanja naboja; potreba za boljom računarskom infrastrukturom i softverom kako se skupovi podataka povećavaju, a sadrže složene spektre koji zahtijevaju više softverskih alata za naknadne analize koje mogu trajati više sati ili duže za dovršetak pretraga, ali i dalje mogu dati dvosmislene identifikacije. Iako se MSi-TDP može koristiti s relativno visokim protokom kako bi se široko mapirao podproteom niske MW, stopa identifikacije novih proteina se naglo smanjuje nakon početnih rundi. ** Učinak hemijske buke koja proizlazi iz različitih faktora kao što su grupiranje analita, multimeri ili interferirajuće vrste, dodatno otežava detekciju i analizu intaktnih proteofroma korištenjem MSi-TDP. ** Zahtjev za uklanjanjem surfaktanata, posebno SDS-a koji se koristi u frakcioniranju na bazi gela, frakcioniranju na bazi tekućine, hvatanju i elektroforezi,<ref>{{Cite journal |last1=Tran |first1=John C. |last2=Doucette |first2=Alan A. |date=2008-03-01 |title=Gel-eluted liquid fraction entrapment electrophoresis: an electrophoretic method for broad molecular weight range proteome separation |journal=Analytical Chemistry |volume=80 |issue=5 |pages=1568–1573 |doi=10.1021/ac702197w |issn=0003-2700 |pmid=18229945 |bibcode=2008AnaCh..80.1568T }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lee |first1=Ji Eun |last2=Kellie |first2=John F. |last3=Tran |first3=John C. |last4=Tipton |first4=Jeremiah D. |last5=Catherman |first5=Adam D. |last6=Thomas |first6=Haylee M. |last7=Ahlf |first7=Dorothy R. |last8=Durbin |first8=Kenneth R. |last9=Vellaichamy |first9=Adaikkalam |last10=Ntai |first10=Ioanna |last11=Marshall |first11=Alan G. |last12=Kelleher |first12=Neil L. |date=December 2009 |title=A robust two-dimensional separation for top-down tandem mass spectrometry of the low-mass proteome |journal=Journal of the American Society for Mass Spectrometry |volume=20 |issue=12 |pages=2183–2191 |doi=10.1016/j.jasms.2009.08.001 |issn=1879-1123 |pmc=2830800 |pmid=19747844 |bibcode=2009JASMS..20.2183L }}</ref> prije LC znači da će neki proteoformi biti izgubljeni zbog nedostatka topljivosti nakon uklanjanja [[surfaktant]]a. == Potencijalni budući pravci == === Alati za analizu proteoma zasnovani na afinitetu === Definicija TDP-a uključuje zahtjev za identifikaciju "proteina", bilo kao zasebnog proteoforma ili ORF proizvoda. Iako se to najčešće postiže korištenjem masenog spektrometra za fragmentiranje iona, bilo iz intaktnih proteoformi ili peptida razdvojenih proteoformi, također je moguće identificirati i kvantificirati kanonske "proteine" korištenjem reagensa zasnovanih na afinitetu, kao što su O-link i SomaScan koji koriste antitijela odnosno aptamere. Generički termin "protein" se ovdje koristi jer nije jasno da li ovi reagensi identificiraju određene proteoforme ili različite proteoforme iz istog ORF proizvoda. Ove metode stoga proizvode slične, ali različite informacije u odnosu jedna na drugu i na proteogenomske BUP pristupe korištenjem LC/MS/MS.<ref>{{Cite journal |last1=Rooney |first1=Mary R. |last2=Chen |first2=Jingsha |last3=Ballantyne |first3=Christie M. |last4=Hoogeveen |first4=Ron C. |last5=Boerwinkle |first5=Eric |last6=Yu |first6=Bing |last7=Walker |first7=Keenan A. |last8=Schlosser |first8=Pascal |last9=Selvin |first9=Elizabeth |last10=Chatterjee |first10=Nilanjan |last11=Couper |first11=David |last12=Grams |first12=Morgan E. |last13=Coresh |first13=Josef |date=2025-06-03 |title=Correlations Within and Between Highly Multiplexed Proteomic Assays of Human Plasma |journal=Clinical Chemistry |volume=71 |issue=6 |pages=677–687 |doi=10.1093/clinchem/hvaf030 |issn=1530-8561 |pmc=12129588 |pmid=40172053 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Rooney |first1=Mary R. |last2=Chen |first2=Jingsha |last3=Ballantyne |first3=Christie M. |last4=Hoogeveen |first4=Ron C. |last5=Tang |first5=Olive |last6=Grams |first6=Morgan E. |last7=Tin |first7=Adrienne |last8=Ndumele |first8=Chiadi E. |last9=Zannad |first9=Faiez |last10=Couper |first10=David J. |last11=Tang |first11=Weihong |last12=Selvin |first12=Elizabeth |last13=Coresh |first13=Josef |date=2023-01-04 |title=Comparison of Proteomic Measurements Across Platforms in the Atherosclerosis Risk in Communities (ARIC) Study |journal=Clinical Chemistry |volume=69 |issue=1 |pages=68–79 |doi=10.1093/clinchem/hvac186 |issn=1530-8561 |pmc=9812856 |pmid=36508319}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Haslam |first1=Danielle E. |last2=Li |first2=Jun |last3=Dillon |first3=Simon T. |last4=Gu |first4=Xuesong |last5=Cao |first5=Yin |last6=Zeleznik |first6=Oana A. |last7=Sasamoto |first7=Naoko |last8=Zhang |first8=Xuehong |last9=Eliassen |first9=A. Heather |last10=Liang |first10=Liming |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Mora |first12=Samia |last13=Chen |first13=Zsu-Zsu |last14=Terry |first14=Kathryn L. |last15=Gerszten |first15=Robert E. |date=July 2022 |title=Stability and reproducibility of proteomic profiles in epidemiological studies: comparing the Olink and SOMAscan platforms |journal=Proteomics |volume=22 |issue=13–14 |doi=10.1002/pmic.202100170 |issn=1615-9861 |pmc=9923770 |pmid=35598103}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Beimers |first1=William F. |last2=Overmyer |first2=Katherine A. |last3=Sinitcyn |first3=Pavel |last4=Lancaster |first4=Noah M. |last5=Quarmby |first5=Scott T. |last6=Coon |first6=Joshua J. |date=2025-06-06 |title=Technical Evaluation of Plasma Proteomics Technologies |journal=Journal of Proteome Research |volume=24 |issue=6 |pages=3074–3087 |doi=10.1021/acs.jproteome.5c00221 |issn=1535-3907 |pmc=12150332 |pmid=40366296}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sissala |first1=Noora |last2=Babačić |first2=Haris |last3=Leo |first3=Isabelle R. |last4=Cao |first4=Xiaofang |last5=Forshed |first5=Jenny |last6=Eriksson |first6=Lars E. |last7=Lehtiö |first7=Janne |last8=Fredolini |first8=Claudia |last9=Åberg |first9=Mikael |last10=Pernemalm |first10=Maria |date=2025-11-04 |title=Comparative evaluation of Olink Explore 3072 and mass spectrometry with peptide fractionation for plasma proteomics |journal=Communications Chemistry |volume=8 |issue=1 |page=327 |doi=10.1038/s42004-025-01753-2 |doi-access=free|issn=2399-3669 |pmc=12586489 |pmid=41188494 |bibcode=2025CmChe...8..327S }}</ref> Zbog navodne (i) "dubine" ovih testova u smislu identifikacije kanonskih proteinskih sekvenci; i (ii) očigledne sposobnosti kvantifikacije promjena u obilju onih proteina u uzorcima koji mogu biti problematični za druge proteomske tehnologije (npr. plazma i serum), ove tehnologije su postale popularne u studijama s ogromnim brojem uzoraka koje je nemoguće direktno obraditi drugim proteomskim tehnologijama. Međutim, značajan nedostatak korelacije između ovih tehnologija, kao i s drugim etabliranim proteomskim tehnologijama, treba se pozabaviti, uz potpunu karakterizaciju tačnih proteoformi koje ovi reagensi identificiraju. To će stoga zahtijevati i transparentnu provjeru kvaliteta i selektivnosti bilo kojih korištenih antitijela i aptamera. Troškovi se također moraju uzeti u obzir kod takvih testova jer se sve češće primjenjuju u vrlo velikim studijama (npr. potencijalno koje uključuju hiljade [[uzorak]]a). Dok se i drugi pristupi komercijalno stavljaju na raspolaganje (npr. iterativno mapiranje peptida, fluorescentna varijacija [[Edmanova degradacija|Edmanove degradacije]] i nanopore), ovi (i) ostaju uglavnom netestirani izvan uključenih firmi; (ii) daju uglavnom, ako ne i u potpunosti, samo proteogenomske podatke; (iii) stoga su, barem trenutno, prilično ograničeni u smislu bilo kakvog kapaciteta za široku procjenu proteoformi; (iv) zavise od kvaliteta afiniteta ili drugih (višestrukih) potrebnih reagensa, što; (v) također ima tendenciju povećanja troškova po testu za potrošača. Važno je napomenuti da je, iako obećavajuće, [[sekvenciranje nanopora]] (i) još uvijek prilično rano u razvoju; i (ii) ostaje nedokazano u smislu propusnosti i kapaciteta za rješavanje cijelog spektra poznatih PTM-ova i adukata.<ref>{{Cite journal |last1=Rukes |first1=Verena |last2=Cao |first2=Chan |date=August 2025 |title=Advancing nanopore technology toward protein identification and sequencing |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=50 |issue=8 |pages=721–732 |doi=10.1016/j.tibs.2025.05.005 |issn=0968-0004 |pmid=40533364|doi-access=free }}</ref> Stoga, sposobnost nanopora da kvantitativno obuhvate puni opseg proteoma ostaje neispitana. Druga tehnička pitanja, poput potencijalnog začepljenja pora, također će se morati riješiti, nadati se, rutinskim rješenjima. ==Također pogledajte== *[[Proteinska masena spektrometrija]] *[[Proteomika odozdo prema gore]] *[[Proteomika sačmaricom]] *[[Tandemska masena spektrometrija|Tandemska masena spektrometrija (MS/MS)]] ==Reference== {{Refspisak}} [[Kategorija: Masena spektrometrija]] [[Kategorija: Proteomika]] 69ohkoqhlspyqn9kdud56tm6bcl6tyt 3933597 3933596 2026-10-01T08:23:03Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Proteomika odozgo prema dolje]] na [[Wikipedia:Igralište/Proteomika odozgo prema dolje]] bez ostavljanja preusmjerenja 3932023 wikitext text/x-wiki [[Image:Top-down_vs_bottom-up_proteomics_image.tif|right|400px|thumb| Proteomika odozgo prema dolje naspram proteomike odozdo prema gore]] '''Proteomika odozgo prema dolje''' jeste metoda identifikacije [[protein]]a koja je sposobna identificirati i kvantificirati jedinstvene [[izoforma|proteoforme]] putem analize intaktnih proteina. Naziv je izveden iz sličnog pristupa sekvenciranju DNK. Tokom masene spektrometrije, intaktne proteoforme obično se ioniziraju [[ionizacija elektrosprejem|ionizacijom elektrosprejem]] i analiziraju pomoću različitih analizatora mase, uključujući [[Orbitrape]], [[ionska ciklotronska rezonanca|ionske ciklotrone]] i [[vremensko-proletna masena spektrometrija|vrijeme leta]]. Efikasno frakcioniranje je ključno za rukovanje [[uzorak|uzorkom]] prije proteomike zasnovane na masenoj spektrometriji. Tipična analiza proteoma rutinski uključuje probavu intaktnih proteina nakon čega slijedi pretpostavljena identifikacija proteina korištenjem [[masena spektrometrija|masene spektrometrije]] (MS; [[Proteomika odozdo prema gore |proteomika od dna prema vrhu]]). Proteomika odozgo prema dolje korištenjem masene spektrometrije ispituje [[struktura proteina| strukturu proteina]], mjerenjem intaktne mase proteoforme nakon čega slijedi direktna disocijacija iona u plinskoj fazi. Analiza proteoforme odozgo prema dolje može se postići i razdvajanjem (odvajanjem) proteoforme od svih ostalih proteoformi, a zatim primjenom peptid-centrične LC-MS/MS za karakterizaciju izolirane proteoforme. Jedan gen može biti kodiran za mnoge proteinske produkte (npr. putem [[alternativna prerada RNK|alternativnog splajsovanja]]; posttranskripcijske i translacijske obrade) i rezultirajuće kanonske aminokiselinske sekvence (tj. 'proteini' ili tačnije [[otvoreni okvir čitanja]] (ORF) produkti) mogu se dalje modificirati bilo kojim brojem posttranslacijskih modifikacija (PTM) ili nefizioloških adukata. Ove različite vrste proteina ili proteoforme definiraju proteome i predstavljaju funkcionalne entitete koji leže u osnovi bioloških procesa. Stoga, zaista sveobuhvatne ili 'dubinske' analize proteoma moraju procijeniti proteoforme.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Carbonara |first1=Katrina |last2=Andonovski |first2=Martin |last3=Coorssen |first3=Jens R. |date=2021-08-31 |title=Proteomes Are of Proteoforms: Embracing the Complexity |journal=Proteomes |language=en |volume=9 |issue=3 |page=38 |doi=10.3390/proteomes9030038 |doi-access=free |issn=2227-7382 |pmc=8482110 |pmid=34564541}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Free |first=Tristan |date=2023-02-10 |title=Why a 'protein' isn't: acknowledging proteome complexity |url=https://www.biotechniques.com/proteomics/why-a-protein-isnt-acknowledging-proteome-complexity/ |access-date=2025-12-09 |website=BioTechniques |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last1=Coorssen |first1=Jens R. |last2=Padula |first2=Matthew P. |date=2024-04-19 |title=Proteomics—The State of the Field: The Definition and Analysis of Proteomes Should Be Based in Reality, Not Convenience |journal=Proteomes |language=en |volume=12 |issue=2 |page=14 |doi=10.3390/proteomes12020014 |doi-access=free |issn=2227-7382 |pmc=11036260 |pmid=38651373}}</ref> Postoje dva opšta pristupa analizi proteoma - [[proteomika odozdo premagore|odozdo–gore]] (BUP ili sačmarica) i odozgo–dolje (vrh –dolje: TDP).<ref name=":0" /><ref name=":2" /> Prvi, peptidno-centrični ili [[Proteogenomika|proteogenomički]] pristup, zaključuje (često sa prilično ograničenim podacima) identitete kanonskih proteinskih sekvenci korelacijom sa postojećim [[baza podataka|bazama podataka]], uglavnom izvedenim iz projekata sekvenciranja [[genom]]a. Nasuprot tome, TDP, teorijski, može dati sveobuhvatne analize proteoma na nivou proteoformi, pod uslovom da korištene metode efikasno obuhvataju puni spektar vrsta u proteomu. [[Slika:Types of Proteomics Workflows (Bottom-up and Top-down) v2.jpg|thumb|351x351px| Opisujući razliku između peptidno-centričnog "odozdo-gore" proteomskog toka rada i proteoformno-centričnih "odozgo-dolje" tokova rada, intenzivnog masenog spektrometra (MSi-TDP) i integrativnog (iTDP).]] Usvojen iz analitičke hemije, termin "vrh-dolje" u proteomici označava odvajanje intaktnih proteoformi i njihovu naknadnu identifikaciju, i nezavisan je od toga kako se to postiže.<ref>{{Cite journal |last1=Oliveira |first1=Bruno M. |last2=Coorssen |first2=Jens R. |last3=Martins-de-Souza |first3=Daniel |date=June 2014 |title=2DE: The Phoenix of Proteomics |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1874391914001572 |journal=Journal of Proteomics |language=en |volume=104 |pages=140–150 |doi=10.1016/j.jprot.2014.03.035|pmid=24704856 |url-access=subscription }}</ref><ref name=":9">{{Cite journal |last1=Coorssen |first1=Jens |last2=Yergey |first2=Alfred |date=2015-12-03 |title=Proteomics Is Analytical Chemistry: Fitness-for-Purpose in the Application of Top-Down and Bottom-Up Analyses |journal=Proteomes |language=en |volume=3 |issue=4 |pages=440–453 |doi=10.3390/proteomes3040440 |doi-access=free |issn=2227-7382 |pmc=5217385 |pmid=28248279}}</ref> Danas postoje dva analitička pristupa koja omogućavaju procjenu proteoma u različitom stepenu: Integrativni ili Integrisani TDP (iTDP; sada obično koristi rutinsku visoku rezoluciju/osjetljivost [[dvodimenzijska gel-elektroforeza]] usko povezanu sa [[tečna hromatografija|tečnom hromatografijom]] i [[tandemska masena spektrometrija|tandemskom masenom spektrometrijom]] (2DE/LC/MS/MS)) ili TDP intenzivan masenom spektrometrijom (MSi-TDP); iako se ovi termini možda još ne koriste široko, važno je razlikovati ove pristupe jer omogućavaju prilično različite dubine i sveobuhvatnost analize proteoma. Takva jasna razlika je ključna u smislu transparentnosti, tačnosti i temeljitosti istraživanja proteoma. Kao i uvijek, ključno je da svaka studija u potpunosti opiše korištene metode. Dakle, iako se do sada najčešće koristi 2DE/LC/MS/MS, iTDP je općiji termin za integraciju najboljih dostupnih pristupa, kako bi se omogućile zaista sveobuhvatne, duboke analize proteoma na kritično neophodnom nivou intaktnih proteoformi. Shodno tome, nakon kritičke evaluacije kako bi se osigurala sveobuhvatna, kvantitativna analiza, novi pristupi se također mogu integrirati kao kritični prednji dio analize nakon što se u potpunosti provjeri njihova sposobnost da razluče cijeli niz intaktnih proteoformi svojstvenih proteomima, kao i razne proteaze i LC/MS/MS adaptacije kako bi se osigurale analize peptida najvišeg kvaliteta, a time i identifikacija proteoformi. == Integrirana proteomika od vrha prema dolje (iTDP) == Dalje razvijena, usavršena i optimizirana od originalnog izvještaja<ref>{{Cite journal |last=O'Farrell |first=Ph |date=May 1975 |title=High resolution two-dimensional electrophoresis of proteins. |journal=Journal of Biological Chemistry |language=en |volume=250 |issue=10 |pages=4007–4021 |doi=10.1016/S0021-9258(19)41496-8 |doi-access=free |pmid=236308 |pmc=2874754 }}</ref> rutinskog višedimenzijskog odvajanja proteinskih vrsta (najčešće korištenjem [[izoelektrično fokusiranje|izoelektričnog fokusiranja]], a zatim [[SDS-PAGE]]), a potom u kombinaciji sa [[western blot]] metodom i MS, ovaj pristup je bio prvi koji je identificirao raspon proteinskih vrsta/proteoformi u različitim uzorcima.<ref>{{Cite journal |last1=Mogi |first1=Makio |last2=Kojima |first2=Kohichi |last3=Harada |first3=Minoru |last4=Nagatsu |first4=Toshiharu |date=January 1986 |title=Purification and immunochemical properties of tyrosine hydroxylase in human brain |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0197018686900173 |journal=Neurochemistry International |language=en |volume=8 |issue=3 |pages=423–428 |doi=10.1016/0197-0186(86)90017-3 |pmid=20493073 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ehrhart |first1=J. C. |last2=Duthu |first2=A. |last3=Ullrich |first3=S. |last4=Appella |first4=E. |last5=May |first5=P. |date=November 1988 |title=Specific interaction between a subset of the p53 protein family and heat shock proteins hsp72/hsc73 in a human osteosarcoma cell line |journal=Oncogene |volume=3 |issue=5 |pages=595–603 |issn=0950-9232 |pmid=2978869}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jungblut |first1=Peter |last2=Thiede |first2=Bernd |last3=Zimny-Arndt |first3=Ursula |last4=Müller |first4=Eva-Christina |last5=Scheler |first5=Christian |last6=Wittmann-Liebold |first6=Brigitte |last7=Otto |first7=Albrecht |date=January 1996 |title=Resolution power of two-dimensional electrophoresis and identification of proteins from gels |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/elps.1150170505 |journal=Electrophoresis |language=en |volume=17 |issue=5 |pages=839–847 |doi=10.1002/elps.1150170505 |pmid=8783010 |issn=0173-0835|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Scheler |first1=Christian |last2=Müller |first2=Eva-Christina |last3=Stahl |first3=Joachim |last4=Müller-Werdan |first4=Ursula |last5=Salnikow |first5=Johann |last6=Jungblut |first6=Peter |date=January 1997 |title=Identification and characterization of heat shock protein 27 protein species in human myocardial two-dimensional electrophoresis patterns |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/elps.1150181518 |journal=Electrophoresis |language=en |volume=18 |issue=15 |pages=2823–2831 |doi=10.1002/elps.1150181518 |pmid=9504816 |issn=0173-0835|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Marcus |first1=K. |last2=Immler |first2=D. |last3=Sternberger |first3=J. |last4=Meyer |first4=H. E. |date=July 2000 |title=Identification of platelet proteins separated by two-dimensional gel electrophoresis and analyzed by matrix assisted laser desorption/ionization-time of flight-mass spectrometry and detection of tyrosine-phosphorylated proteins |journal=Electrophoresis |volume=21 |issue=13 |pages=2622–2636 |doi=10.1002/1522-2683(20000701)21:13<2622::AID-ELPS2622>3.0.CO;2-3 |issn=0173-0835 |pmid=10949139}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Li |first1=Biao |last2=Wang |first2=Xiaowei |last3=Yang |first3=Chenguang |last4=Wen |first4=Siqi |last5=Li |first5=Jiajia |last6=Li |first6=Na |last7=Long |first7=Ying |last8=Mu |first8=Yun |last9=Liu |first9=Jianping |last10=Liu |first10=Qin |last11=Li |first11=Xuejun |last12=Desiderio |first12=Dominic M. |last13=Zhan |first13=Xianquan |date=March 2021 |title=Human growth hormone proteoform pattern changes in pituitary adenomas: Potential biomarkers for 3P medical approaches |journal=EPMA Journal |language=en |volume=12 |issue=1 |pages=67–89 |doi=10.1007/s13167-021-00232-7 |issn=1878-5077 |pmc=7954920 |pmid=33786091}}</ref> Trenutno, iTDP analitički pristup nudi najvišu rezoluciju proteoforma i rutinski pristup potpunoj analizi proteoma (npr. u cijelom spektru vrsta u nativnim proteomima).<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last=Naryzhny |first=Stanislav |date=2016-11-15 |title=Towards the Full Realization of 2DE Power |journal=Proteomes |volume=4 |issue=4 |page=33 |doi=10.3390/proteomes4040033 |doi-access=free |issn=2227-7382 |pmc=5260966 |pmid=28248243}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal |last1=Wright |first1=Elise P. |last2=Partridge |first2=Melissa A. |last3=Padula |first3=Matthew P. |last4=Gauci |first4=Victoria J. |last5=Malladi |first5=Chandra S. |last6=Coorssen |first6=Jens R. |date=April 2014 |title=Top-down proteomics: Enhancing 2D gel electrophoresis from tissue processing to high-sensitivity protein detection |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pmic.201300424 |journal=Proteomics |language=en |volume=14 |issue=7–8 |pages=872–889 |doi=10.1002/pmic.201300424 |pmid=24452924 |issn=1615-9853}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Zhan |first1=Xianquan |last2=Yang |first2=Haiyan |last3=Peng |first3=Fang |last4=Li |first4=Jianglin |last5=Mu |first5=Yun |last6=Long |first6=Ying |last7=Cheng |first7=Tingting |last8=Huang |first8=Yuda |last9=Li |first9=Zhao |last10=Lu |first10=Miaolong |last11=Li |first11=Na |last12=Li |first12=Maoyu |last13=Liu |first13=Jianping |last14=Jungblut |first14=Peter R. |date=April 2018 |title=How many proteins can be identified in a 2DE gel spot within an analysis of a complex human cancer tissue proteome? |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/elps.201700330 |journal=Electrophoresis |language=en |volume=39 |issue=7 |pages=965–980 |doi=10.1002/elps.201700330 |pmid=29205401 |issn=0173-0835|url-access=subscription |hdl=21.11116/0000-0001-3B73-C |hdl-access=free }}</ref><ref>{{Citation |last1=Kendrick |first1=Nancy |chapter=Correction to: 2D SDS PAGE in Combination with Western Blotting and Mass Spectrometry Is a Robust Method for Protein Analysis with Many Applications |date=2019 |title=Advancements of Mass Spectrometry in Biomedical Research |volume=1140 |pages=C1 |editor-last=Woods |editor-first=Alisa G. |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-15950-4_47 |isbn=978-3-030-15949-8 |last2=Darie |first2=Costel C. |last3=Hoelter |first3=Matt |last4=Powers |first4=Ginny |last5=Johansen |first5=Jon |pmid=31728917 |editor2-last=Darie |editor2-first=Costel C.|doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Zhan |first1=Xianquan |last2=Li |first2=Biao |last3=Zhan |first3=Xiaohan |last4=Schlüter |first4=Hartmut |last5=Jungblut |first5=Peter R. |last6=Coorssen |first6=Jens R. |date=2019-10-30 |title=Innovating the Concept and Practice of Two-Dimensional Gel Electrophoresis in the Analysis of Proteomes at the Proteoform Level |journal=Proteomes |volume=7 |issue=4 |page=36 |doi=10.3390/proteomes7040036 |doi-access=free |issn=2227-7382 |pmc=6958347 |pmid=31671630}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Free |first=Tristan |date=2023-07-03 |title=Analytical approaches to address proteome complexity |url=https://www.biotechniques.com/proteomics/analytical-approaches-to-address-proteome-complexity/ |access-date=2025-12-09 |website=BioTechniques |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal |last1=Carbonara |first1=Katrina |last2=Padula |first2=Matthew P. |last3=Coorssen |first3=Jens R. |date=February 2023 |title=Quantitative assessment confirms deep proteome analysis by integrative top-down proteomics |journal=Electrophoresis |volume=44 |issue=3–4 |pages=472–480 |doi=10.1002/elps.202200257 |issn=1522-2683 |pmid=36416355}}</ref> U slučaju 2D-PAGE, tačke i/ili regije od interesa mogu se izrezati iz gela, proteolitski razgraditi korištenjem dobro utvrđenih metoda, a rezultirajući peptidi zatim procijeniti korištenjem LC/MS/MS kako bi se identificirale kanonske aminokiselinske sekvence i njihov inherentni PTM (tj. 'integracija' sa BUP). Integracija ovih informacija o sekvenci sa informacijama o [[izoelektrična tačka|izoelektričnoj tački]] (pI) i molekularnoj težini (MW) iz 2DE tako omogućava definitivnu identifikaciju proteoformi na osnovu nekoliko ključnih definišućih fizičko-hemijskih karakteristika. Pored visoko osjetljive i kvantitativne detekcije ukupnih proteoformi, korištenjem [[flurescencija|fluorescentnih boja]]<sup>[20]</sup>. i posebno [[Coomassie brilliant blue|Coomassie Brilliant Blue]] kao boje u bliskom IR području,<ref name=":3" /><ref>{{Cite journal |last1=Gauci |first1=Victoria J. |last2=Padula |first2=Matthew P. |last3=Coorssen |first3=Jens R. |date=2013-09-02 |title=Coomassie blue staining for high sensitivity gel-based proteomics |journal=Journal of Proteomics |volume=90 |pages=96–106 |doi=10.1016/j.jprot.2013.01.027 |issn=1876-7737 |pmid=23428344}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Noaman |first1=Nour |last2=Abbineni |first2=Prabhodh S. |last3=Withers |first3=Michael |last4=Coorssen |first4=Jens R. |date=December 2017 |title=Coomassie staining provides routine (sub)femtomole in-gel detection of intact proteoforms: Expanding opportunities for genuine Top-down Proteomics |journal=Electrophoresis |volume=38 |issue=24 |pages=3086–3099 |doi=10.1002/elps.201700190 |issn=1522-2683 |pmid=28872692 |hdl=2027.42/141479 |hdl-access=free }}</ref> protokoli bojenja gela također omogućavaju identifikaciju širokih proteoformnih grupa koje sadrže isti PTM (npr. fosfo- i gliko-proteoformi).<ref name=":3"/> Stoga, iTDP koristi integraciju najboljih dostupnih pristupa, kako bi omogućio zaista sveobuhvatne, duboke analize proteoma na kritično neophodnom nivou proteoformi. Shodno tome, nakon kritičke evaluacije kako bi se osigurala sveobuhvatna, kvantitativna analiza, novi pristupi se također mogu integrirati nakon što se u potpunosti provjere (vidi dolje). === Prednosti === * Glavna prednost iTDP pristupa je ''rutinska'' sposobnost detekcije punog potencijalnog raspona proteoformi (npr. produkti razgradnje, [[izoforme]], varijante sekvenci, PTM kombinacije, adukt) u nativnim proteomima. Ovo je rezultat kapitalizacije integracije najboljih dostupnih analitičkih pristupa i [[kontinuirana integracija|kontinuirane integracije]] modifikacija pristupa kako se uspostavljaju nova poboljšanja i optimizacije.<ref name=":0"/><ref name=":2"/><ref name=":3"/><ref name=":4"/><ref name=":5"/> * iTDP može se izvesti sekvencnim kombinovanjem bilo kojeg broja tehnika frakcioniranja dostupnih istraživaču, kao što su hromatografija (gel filtracija i ionska izmjena), ultrafiltracija gradijenta gustoće ili [[elektroforeza]], da nabrojimo samo neke. * 2DE omogućava paralelno razdvajanje repliciranih uzoraka, a ne serijski pristup BUP-a i MSi-TDP-a koji može rezultirati značajnim varijacijama između LC-MS analiza. Ovo takođe omogućava kombinovanje razdvojenih uzoraka (npr. mrlja) sa nekoliko gelova ako je potrebno kako bi se osigurale visokokvalitetne MS/MS identifikacije, čak i vrsta sa vrlo niskom abundancijom. * Fokusiranje na jedan odabrani mali dio proteoma razloženog gelom u isto vrijeme omogućava punu primjenu snage MS/MS, dajući bolje podatke nego pristup "en masse", BUP metodom digestije cijelog proteoma. Smanjenje broja proteoformi, a time i peptida koji se uvode u LC/MS/MS, znači da se mogu analizirati veće koncentracije pojedinačnih peptida, povećavajući kvalitet MS/MS spektara peptida i vjerovatnoću ispravne lokalizacije PTM-a. * I prva i druga dimenzija 2DE su prilagodljive i lako se modificiraju kako bi se poboljšala pokrivenost proteoma po potrebi (npr. fokusiranje na specifične pI raspone ili najbolje razlučivanje vrsta niže ili veće MW). Ova fleksibilnost i prilagodljivost dodatno nadopunjuje dodatni analitički kapacitet omogućen ekscizijom i trećim elektroforetskim separacijama primarnih regija gela, kao i naknadnim dubokim snimanjem primarnog gela kako bi se proširio dinamički raspon detekcije čak i na proteoforme s vrlo niskom količinom.<ref name=":3"/> *Općenito jednostavna analiza podataka. * Visokokvalitetne iTDP analize su u potpunosti omogućene uspostavljenim LC/MS sistemima srednjeg dometa; iako napredni i/ili specijalizirani sistemi i dalje povećavaju propusnost i/ili pokrivenost sekvenci, oni nisu „neophodni“ za omogućavanje iTDP analiza. * [[Western blot]] nakon 2DE se također može koristiti za iskorištavanje dostupnosti visokokvalitetnih antitijela. Zaista, ovo je bio jedan od prvih pristupa za identifikaciju više varijanti (tj. proteoformi) datog proteina u istom uzorku. Kriteriji za osiguranje najkvalitetnijih (kvantitativnih) Western blotova su dobro utvrđeni, iako se ne primjenjuju uvijek i široko.<ref>{{Cite journal |last1=Coorssen |first1=Jens R. |last2=Blank |first2=Paul S. |last3=Albertorio |first3=Fernando |last4=Bezrukov |first4=Ludmila |last5=Kolosova |first5=Irina |last6=Backlund |first6=Peter S. |last7=Zimmerberg |first7=Joshua |date=2002-08-01 |title=Quantitative femto- to attomole immunodetection of regulated secretory vesicle proteins critical to exocytosis |journal=Analytical Biochemistry |volume=307 |issue=1 |pages=54–62 |doi=10.1016/s0003-2697(02)00015-5 |issn=0003-2697 |pmid=12137779}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Yang |first1=Lamei |last2=Shao |first2=Qianwen |last3=Su |first3=Juwen |last4=Liu |first4=Yingchao |last5=Chen |first5=Liang |last6=Ndzie Noah |first6=Marie Louise |last7=Li |first7=Na |last8=Coorssen |first8=Jens R. |last9=Zhan |first9=Xianquan |date=2025-12-01 |title=What does one-dimensional gel electrophoresis-based western blotting data really mean in the reality of proteoforms? |journal=Talanta |volume=295 |doi=10.1016/j.talanta.2025.128266 |issn=1873-3573 |pmid=40347635}}</ref> * Primarni fokus iTDP pristupa je sveobuhvatnost analiza (tj. dubina) i time kvalitet podataka, a ne visok protok. "Nije bitna brzina ili količina generiranih podataka, već kvalitet".<ref name=":0"/> === Nedostaci === * Primarni fokus iTDP pristupa je sveobuhvatnost analiza i time kvalitet podataka, a ne visok protok. Mnogi tvrde da je ovo nedostatak ovog pristupa. Sa široko rasprostranjenim usvajanjem BUP-a od početka stoljeća, mnogo hvaljeni cilj proteomike bio je postizanje visokopropusnih analiza aminokiselinskih sekvenci, uporedivih sa protokom genomskih analiza. Kritično, ovo se čini (kvantitativno) malo vjerovatnim s obzirom na ogroman potencijal specijacije proteinskih proizvoda i stoga složenost nativnih proteoma.<ref name=":0"/><ref name=":1"/><ref name=":2"/> Zaista revolucionarna (još neidentificirana) tehnologija bila bi potrebna da bi se zaista omogućile kvantitativno sveobuhvatne, visokopropusne analize proteoma. * 2DE je opisan kao dugotrajan ili radno intenzivan. Opet, problem je očito u analitičkom kvalitetu, a ne u brzini. Iako je istina da iTDP - posebno onaj koji se izvodi s potpunim, paralelnim tehničkim replikacijama - može trajati duže od jednog BUP ili MSi-TDP pokretanja (tj. bez paralelnih tehničkih replikacija), kada se uzmu u obzir inherentni tehnički aspekti tih pristupa (npr. optimizacija i pakiranje LC kolone, višestruki ortogonalni LC prolazi, efikasno ispiranje sistema, čišćenje začepljenih elektrosprejnih sistema, rukovanje/analiza podataka), ne postoji značajna razlika u propusnosti. Nadalje, nedavna poboljšanja su dodatno optimizirala rukovanje uzorcima i povećala propusnost 2DE.<ref>{{Cite journal |last1=Carbonara |first1=Katrina |last2=Coorssen |first2=Jens R. |date=January 2023 |title=Sometimes faster can be better: Microneedling IPG strips enables higher throughput for integrative top-down proteomics |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pmic.202200307 |journal=Proteomics |language=en |volume=23 |issue=2 |doi=10.1002/pmic.202200307 |pmid=36349823 |issn=1615-9853|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Woodland |first1=Breyer |last2=Necakov |first2=Aleksandar |last3=Coorssen |first3=Jens R. |date=2023-03-06 |title=Optimized Proteome Reduction for Integrative Top-Down Proteomics |journal=Proteomes |volume=11 |issue=1 |page=10 |doi=10.3390/proteomes11010010 |doi-access=free |issn=2227-7382 |pmc=10059017 |pmid=36976889}}</ref> * Teško je osigurati potpuni, kvantitativni oporavak intaktnih proteoformi iz poliakrilamidnih gelova, a to varira ovisno o veličini vrste i prisutnom PTM-u. Bilo da se pokušava pasivnom difuzijom iz 'zgnječenih' komadića gela ili upotrebom 'rastvorljivih' formulacija, potpuni kvantitativni oporavak nikada nije demonstriran i/ili postoji zabrinutost da potrebni tretmani mogu modificirati razdvojene nativne proteoforme. Stoga, iako bi oporavak potpuno intaktnih proteoformi iz gela bio optimalan za osiguranje potpunog pokrivanja sekvenci, [[digestija u gelu]] efikasna je opcija za naknadne LC/MS/MS analize. == TDP intenzivan masenom spektrometrijom (MSi-TDP) == '''MSi-TDP''' (ponekad se naziva TD-MS) jeste metoda identifikacije [[proteoforma]] koja koristi [[masena spektrometrija|maseni spektrometar]] za određivanje mase vrste iz serije naboja rezultirajućih iona i dobijanje informacija o sekvenci odabirom jednog iona stanja naboja za MS/MS analizu. Deklarisani cilj MSi-TDP-a je da se u potpunosti provede analiza proteoforma u masenom spektrometru korištenjem različitih metoda fragmentacije (npr. [[disocijacija izazvana sudarima]], [[disocijacija zahvatom elektrona]] ili [[disocijacija prijenosom elektrona]]). Zbog molekula proteoforma koje preuzimaju različit broj H+ iona i formiraju višestruka stanja naboja, istovremeno pojavljivanje više različitih proteoformi u masenom spektrometru može stvoriti izuzetno složene spektre koje je teško dekonvoluirati i analizirati, a istovremeno ima potencijal za supresiju iona koja smanjuje signal i osjetljivost.<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Chen |first1=Bifan |last2=Brown |first2=Kyle A. |last3=Lin |first3=Ziqing |last4=Ge |first4=Ying |date=2018-01-02 |title=Top-Down Proteomics: Ready for Prime Time? |journal=Analytical Chemistry |language=en |volume=90 |issue=1 |pages=110–127 |doi=10.1021/acs.analchem.7b04747 |issn=0003-2700 |pmc=6138622 |pmid=29161012 |bibcode=2018AnaCh..90..110C }}</ref><ref name=":7">{{Cite journal |last1=Po |first1=Allen |last2=Eyers |first2=Claire E. |date=2023-12-01 |title=Top-Down Proteomics and the Challenges of True Proteoform Characterization |journal=Journal of Proteome Research |volume=22 |issue=12 |pages=3663–3675 |doi=10.1021/acs.jproteome.3c00416 |issn=1535-3907 |pmc=10696603 |pmid=37937372}}</ref> Ovo se najefikasnije prevazilazi odvajanjem različitih proteoformi, obično elektroforezom u epruveti i naknadnom hromatografijom reverzne faze, neposredno prije jonizacije, kako bi se smanjio broj proteoformi koje ulaze u instrument u određenom trenutku. Stoga, kao i kod iTDP-a, efikasno frakcionisanje uzorka/proteoma ključno je prije MSi-TDP-a, kako bi se osigurao uspjeh analiza unutar ograničenja metode. Dakle, za razliku od BUP-a, MSi-TDP ispituje strukturu proteoforme mjerenjem intaktne mase nakon čega slijedi direktna disocijacija jona u gasnoj fazi. Drugi izazov se odnosi na pokrivenost sekvenci koja postaje manja za veće proteoforme kao rezultat manje fragmentacije glavnog lanca, što utiče na pouzdanost identifikacija. === Prednosti === * Kao i kod iTDP-a, glavna prednost MSi-TDP-a je sposobnost, unutar ograničenja, da u potpunosti procijeni date proteoforme, uključujući izotopske varijante. * Različite tehnike frakcionisanja na početku mogu se koristiti za široko razdvajanje proteoformi (npr. gel, LC i kapilarno) u proteomskim ekstraktima, omogućavajući naknadnoj MS/MS analizi intaktnih vrsta da se fokusira na one koje su najkompatibilnije s metodom (tj. uglavnom one <20-30 kDa). * MSi-TDP može dopuniti BUP pristupe. Karakterizacija malih proteina može biti značajan izazov u BUP-u ako se generira nedovoljan broj tripsinskih peptida za analizu. MSi-TDP omogućava detekciju proteina male mase, čime se pruža detaljniji obuhvat proteoformi u nižem MW rasponu.<ref>{{Cite journal |last1=Lorenzatto |first1=Karina R. |last2=Kim |first2=Kyunggon |last3=Ntai |first3=Ioanna |last4=Paludo |first4=Gabriela P. |last5=Camargo de Lima |first5=Jeferson |last6=Thomas |first6=Paul M. |last7=Kelleher |first7=Neil L. |last8=Ferreira |first8=Henrique B. |date=2015-11-06 |title=Top Down Proteomics Reveals Mature Proteoforms Expressed in Subcellular Fractions of the Echinococcus granulosus Preadult Stage |journal=Journal of Proteome Research |language=en |volume=14 |issue=11 |pages=4805–4814 |doi=10.1021/acs.jproteome.5b00642 |issn=1535-3893 |pmc=4638118 |pmid=26465659}}</ref><ref name=":8">{{Cite journal |last1=Durbin |first1=Kenneth R. |last2=Fornelli |first2=Luca |last3=Fellers |first3=Ryan T. |last4=Doubleday |first4=Peter F. |last5=Narita |first5=Masashi |last6=Kelleher |first6=Neil L. |date=2016-03-04 |title=Quantitation and Identification of Thousands of Human Proteoforms below 30 kDa |journal=Journal of Proteome Research |volume=15 |issue=3 |pages=976–982 |doi=10.1021/acs.jproteome.5b00997 |issn=1535-3907 |pmc=4794255 |pmid=26795204}}</ref> * Sekvencno kombinovanje bilo kojeg broja tehnika frakcionisanja dostupnih istraživaču, kao što su hromatografija (gel filtracija i jonska izmjena), ultrafiltracija gradijenta gustoće ili [[elektroforeza]], dramatično povećava dubinu i kvalitet analize proteoforma i proteoma. === Nedostaci === * Najznačajniji nedostatak MSi-TDP pristupa je inherentna 'MW barijera' koja ograničava rutinsku analizu proteoforma na vrste manje od ~20-30 kDa;<ref name=":0"/><ref name=":2"/><ref name=":4"/><ref name=":6"/><ref name=":7"/><ref name=":8"/> zaista, postoji nagli pad odnosa signal/šum izvan raspona mase od 20-30 kDa, uglavnom zbog povećanja broja stanja naboja koje pojedinačni molekuli proteoforma mogu imati kako se povećava dužina sekvence. Iako je nekoliko većih proteoformi uspješno identificirano i rutinski se mjeri u biofarmaceutskoj kontroli kvaliteta (iako se ubrizgavaju visoke koncentracije), uspješna fragmentacija za sveobuhvatno pokrivanje sekvenci ostaje teška jer se za fragmentaciju odabire samo jedno stanje naboja, što znači da razrijeđeni signal daje manje fragmenata. Realno, iako očito moćan (i utjecajan), MSi-TDP stoga procjenjuje samo manji MW-sub-proteom, ali trenutno ne može pružiti rutinske, zaista sveobuhvatne analize ukupnog proteoma jer su identificirane vrste >30kDa zanemarljivo rijetke čak i u odnosu na procijenjenu veličinu nativnih proteoma. Napori za upravljanje MW ograničenjem koristili su donekle neprikladno nazvan "srednji-down" pristup, koristeći odabrane proteaze za razgradnju većih proteoformi u upravljive fragmente; u stvari, ovo je varijacija iTDP-a ako je intaktni proteoform prvo izoliran (npr. gelom ili LC). Dakle, nedostatak metoda frakcioniranja intaktnih proteoformi, koje su integrirane s tandem MS, nastavlja ometati značajan napredak u MSi-TDP-u u posljednje 2–3 decenije.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |last1=Loo |first1=J. A. |last2=Edmonds |first2=C. G. |last3=Smith |first3=R. D. |date=1990-04-13 |title=Primary sequence information from intact proteins by electrospray ionization tandem mass spectrometry |journal=Science |volume=248 |issue=4952 |pages=201–204 |doi=10.1126/science.2326633 |issn=0036-8075 |pmid=2326633 |bibcode=1990Sci...248..201L }}</ref> * Iako je očigledno moćan za procjenu proteoformi koje spadaju u njegove analitičke mogućnosti, MSi-TDP je vjerovatno bio najuspješniji u analizi podproteoma niske molekulske mase, pojedinačnih izolovanih proteina ili jednostavnih smjesa, te izolovanih proteinskih kompleksa koji imaju komponente niske molekulske mase.<ref name=":7"/><ref>{{Cite journal |last1=Skinner |first1=Owen S. |last2=Haverland |first2=Nicole A. |last3=Fornelli |first3=Luca |last4=Melani |first4=Rafael D. |last5=Do Vale |first5=Luis H. F. |last6=Seckler |first6=Henrique S. |last7=Doubleday |first7=Peter F. |last8=Schachner |first8=Luis F. |last9=Srzentić |first9=Kristina |last10=Kelleher |first10=Neil L. |last11=Compton |first11=Philip D. |date=January 2018 |title=Top-down characterization of endogenous protein complexes with native proteomics |journal=Nature Chemical Biology |volume=14 |issue=1 |pages=36–41 |doi=10.1038/nchembio.2515 |issn=1552-4469 |pmc=5726920 |pmid=29131144}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Le |first1=Jessie |last2=Jung |first2=Wonhyeuk |last3=Arbing |first3=Mark A. |last4=Egea |first4=Pascal F. |last5=Ogorzalek Loo |first5=Rachel R. |last6=Loo |first6=Joseph A. |date=2025-10-08 |title=Retention and Rearrangement of Membrane Protein Complexes' Higher Order Structure by Collisionally Activated Dissociation- and Electron Capture Dissociation-Mass Spectrometry |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=147 |issue=40 |pages=36105–36116 |doi=10.1021/jacs.5c05797 |issn=1520-5126 |pmid=40985968 |bibcode=2025JAChS.14736105L }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lloyd-Jones |first1=Cameron |last2=Dos Santos Seckler |first2=Henrique |last3=DiStefano |first3=Nicholas |last4=Sniderman |first4=Allan |last5=Compton |first5=Phillip D. |last6=Kelleher |first6=Neil L. |last7=Wilkins |first7=John T. |date=2023-05-05 |title=Preparative Electrophoresis for HDL Particle Size Separation and Intact-Mass Apolipoprotein Proteoform Analysis |journal=Journal of Proteome Research |volume=22 |issue=5 |pages=1455–1465 |doi=10.1021/acs.jproteome.2c00804 |issn=1535-3907 |pmc=10436667 |pmid=37053489}}</ref> * Identifikacija proteina i karakterizacija proteoforma korištenjem MSi-TDP pristupa mogu patiti od sličnih izazova dinamičkog raspona kao u BUP "shotgun" LC/MS/MS eksperimentima gdje se iste vrlo brojne vrste više puta fragmentiraju. Nadalje, tekući problemi također uključuju: ** Loša hromatografska rezolucija vrsta na prednjem kraju, čak i nakon višestrukih uzastopnih koraka odvajanja, što rezultira koelucijom vrsta; ** Opadanje odnosa signal-šum s povećanjem veličine proteoforma zbog povećanja stanja naboja; potreba za boljom računarskom infrastrukturom i softverom kako se skupovi podataka povećavaju, a sadrže složene spektre koji zahtijevaju više softverskih alata za naknadne analize koje mogu trajati više sati ili duže za dovršetak pretraga, ali i dalje mogu dati dvosmislene identifikacije. Iako se MSi-TDP može koristiti s relativno visokim protokom kako bi se široko mapirao podproteom niske MW, stopa identifikacije novih proteina se naglo smanjuje nakon početnih rundi. ** Učinak hemijske buke koja proizlazi iz različitih faktora kao što su grupiranje analita, multimeri ili interferirajuće vrste, dodatno otežava detekciju i analizu intaktnih proteofroma korištenjem MSi-TDP. ** Zahtjev za uklanjanjem surfaktanata, posebno SDS-a koji se koristi u frakcioniranju na bazi gela, frakcioniranju na bazi tekućine, hvatanju i elektroforezi,<ref>{{Cite journal |last1=Tran |first1=John C. |last2=Doucette |first2=Alan A. |date=2008-03-01 |title=Gel-eluted liquid fraction entrapment electrophoresis: an electrophoretic method for broad molecular weight range proteome separation |journal=Analytical Chemistry |volume=80 |issue=5 |pages=1568–1573 |doi=10.1021/ac702197w |issn=0003-2700 |pmid=18229945 |bibcode=2008AnaCh..80.1568T }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lee |first1=Ji Eun |last2=Kellie |first2=John F. |last3=Tran |first3=John C. |last4=Tipton |first4=Jeremiah D. |last5=Catherman |first5=Adam D. |last6=Thomas |first6=Haylee M. |last7=Ahlf |first7=Dorothy R. |last8=Durbin |first8=Kenneth R. |last9=Vellaichamy |first9=Adaikkalam |last10=Ntai |first10=Ioanna |last11=Marshall |first11=Alan G. |last12=Kelleher |first12=Neil L. |date=December 2009 |title=A robust two-dimensional separation for top-down tandem mass spectrometry of the low-mass proteome |journal=Journal of the American Society for Mass Spectrometry |volume=20 |issue=12 |pages=2183–2191 |doi=10.1016/j.jasms.2009.08.001 |issn=1879-1123 |pmc=2830800 |pmid=19747844 |bibcode=2009JASMS..20.2183L }}</ref> prije LC znači da će neki proteoformi biti izgubljeni zbog nedostatka topljivosti nakon uklanjanja [[surfaktant]]a. == Potencijalni budući pravci == === Alati za analizu proteoma zasnovani na afinitetu === Definicija TDP-a uključuje zahtjev za identifikaciju "proteina", bilo kao zasebnog proteoforma ili ORF proizvoda. Iako se to najčešće postiže korištenjem masenog spektrometra za fragmentiranje iona, bilo iz intaktnih proteoformi ili peptida razdvojenih proteoformi, također je moguće identificirati i kvantificirati kanonske "proteine" korištenjem reagensa zasnovanih na afinitetu, kao što su O-link i SomaScan koji koriste antitijela odnosno aptamere. Generički termin "protein" se ovdje koristi jer nije jasno da li ovi reagensi identificiraju određene proteoforme ili različite proteoforme iz istog ORF proizvoda. Ove metode stoga proizvode slične, ali različite informacije u odnosu jedna na drugu i na proteogenomske BUP pristupe korištenjem LC/MS/MS.<ref>{{Cite journal |last1=Rooney |first1=Mary R. |last2=Chen |first2=Jingsha |last3=Ballantyne |first3=Christie M. |last4=Hoogeveen |first4=Ron C. |last5=Boerwinkle |first5=Eric |last6=Yu |first6=Bing |last7=Walker |first7=Keenan A. |last8=Schlosser |first8=Pascal |last9=Selvin |first9=Elizabeth |last10=Chatterjee |first10=Nilanjan |last11=Couper |first11=David |last12=Grams |first12=Morgan E. |last13=Coresh |first13=Josef |date=2025-06-03 |title=Correlations Within and Between Highly Multiplexed Proteomic Assays of Human Plasma |journal=Clinical Chemistry |volume=71 |issue=6 |pages=677–687 |doi=10.1093/clinchem/hvaf030 |issn=1530-8561 |pmc=12129588 |pmid=40172053 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Rooney |first1=Mary R. |last2=Chen |first2=Jingsha |last3=Ballantyne |first3=Christie M. |last4=Hoogeveen |first4=Ron C. |last5=Tang |first5=Olive |last6=Grams |first6=Morgan E. |last7=Tin |first7=Adrienne |last8=Ndumele |first8=Chiadi E. |last9=Zannad |first9=Faiez |last10=Couper |first10=David J. |last11=Tang |first11=Weihong |last12=Selvin |first12=Elizabeth |last13=Coresh |first13=Josef |date=2023-01-04 |title=Comparison of Proteomic Measurements Across Platforms in the Atherosclerosis Risk in Communities (ARIC) Study |journal=Clinical Chemistry |volume=69 |issue=1 |pages=68–79 |doi=10.1093/clinchem/hvac186 |issn=1530-8561 |pmc=9812856 |pmid=36508319}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Haslam |first1=Danielle E. |last2=Li |first2=Jun |last3=Dillon |first3=Simon T. |last4=Gu |first4=Xuesong |last5=Cao |first5=Yin |last6=Zeleznik |first6=Oana A. |last7=Sasamoto |first7=Naoko |last8=Zhang |first8=Xuehong |last9=Eliassen |first9=A. Heather |last10=Liang |first10=Liming |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Mora |first12=Samia |last13=Chen |first13=Zsu-Zsu |last14=Terry |first14=Kathryn L. |last15=Gerszten |first15=Robert E. |date=July 2022 |title=Stability and reproducibility of proteomic profiles in epidemiological studies: comparing the Olink and SOMAscan platforms |journal=Proteomics |volume=22 |issue=13–14 |doi=10.1002/pmic.202100170 |issn=1615-9861 |pmc=9923770 |pmid=35598103}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Beimers |first1=William F. |last2=Overmyer |first2=Katherine A. |last3=Sinitcyn |first3=Pavel |last4=Lancaster |first4=Noah M. |last5=Quarmby |first5=Scott T. |last6=Coon |first6=Joshua J. |date=2025-06-06 |title=Technical Evaluation of Plasma Proteomics Technologies |journal=Journal of Proteome Research |volume=24 |issue=6 |pages=3074–3087 |doi=10.1021/acs.jproteome.5c00221 |issn=1535-3907 |pmc=12150332 |pmid=40366296}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Sissala |first1=Noora |last2=Babačić |first2=Haris |last3=Leo |first3=Isabelle R. |last4=Cao |first4=Xiaofang |last5=Forshed |first5=Jenny |last6=Eriksson |first6=Lars E. |last7=Lehtiö |first7=Janne |last8=Fredolini |first8=Claudia |last9=Åberg |first9=Mikael |last10=Pernemalm |first10=Maria |date=2025-11-04 |title=Comparative evaluation of Olink Explore 3072 and mass spectrometry with peptide fractionation for plasma proteomics |journal=Communications Chemistry |volume=8 |issue=1 |page=327 |doi=10.1038/s42004-025-01753-2 |doi-access=free|issn=2399-3669 |pmc=12586489 |pmid=41188494 |bibcode=2025CmChe...8..327S }}</ref> Zbog navodne (i) "dubine" ovih testova u smislu identifikacije kanonskih proteinskih sekvenci; i (ii) očigledne sposobnosti kvantifikacije promjena u obilju onih proteina u uzorcima koji mogu biti problematični za druge proteomske tehnologije (npr. plazma i serum), ove tehnologije su postale popularne u studijama s ogromnim brojem uzoraka koje je nemoguće direktno obraditi drugim proteomskim tehnologijama. Međutim, značajan nedostatak korelacije između ovih tehnologija, kao i s drugim etabliranim proteomskim tehnologijama, treba se pozabaviti, uz potpunu karakterizaciju tačnih proteoformi koje ovi reagensi identificiraju. To će stoga zahtijevati i transparentnu provjeru kvaliteta i selektivnosti bilo kojih korištenih antitijela i aptamera. Troškovi se također moraju uzeti u obzir kod takvih testova jer se sve češće primjenjuju u vrlo velikim studijama (npr. potencijalno koje uključuju hiljade [[uzorak]]a). Dok se i drugi pristupi komercijalno stavljaju na raspolaganje (npr. iterativno mapiranje peptida, fluorescentna varijacija [[Edmanova degradacija|Edmanove degradacije]] i nanopore), ovi (i) ostaju uglavnom netestirani izvan uključenih firmi; (ii) daju uglavnom, ako ne i u potpunosti, samo proteogenomske podatke; (iii) stoga su, barem trenutno, prilično ograničeni u smislu bilo kakvog kapaciteta za široku procjenu proteoformi; (iv) zavise od kvaliteta afiniteta ili drugih (višestrukih) potrebnih reagensa, što; (v) također ima tendenciju povećanja troškova po testu za potrošača. Važno je napomenuti da je, iako obećavajuće, [[sekvenciranje nanopora]] (i) još uvijek prilično rano u razvoju; i (ii) ostaje nedokazano u smislu propusnosti i kapaciteta za rješavanje cijelog spektra poznatih PTM-ova i adukata.<ref>{{Cite journal |last1=Rukes |first1=Verena |last2=Cao |first2=Chan |date=August 2025 |title=Advancing nanopore technology toward protein identification and sequencing |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=50 |issue=8 |pages=721–732 |doi=10.1016/j.tibs.2025.05.005 |issn=0968-0004 |pmid=40533364|doi-access=free }}</ref> Stoga, sposobnost nanopora da kvantitativno obuhvate puni opseg proteoma ostaje neispitana. Druga tehnička pitanja, poput potencijalnog začepljenja pora, također će se morati riješiti, nadati se, rutinskim rješenjima. ==Također pogledajte== *[[Proteinska masena spektrometrija]] *[[Proteomika odozdo prema gore]] *[[Proteomika sačmaricom]] *[[Tandemska masena spektrometrija|Tandemska masena spektrometrija (MS/MS)]] ==Reference== {{Refspisak}} [[Kategorija: Masena spektrometrija]] [[Kategorija: Proteomika]] 69ohkoqhlspyqn9kdud56tm6bcl6tyt Hotel "Neretva" 0 537164 3932256 3932194 2026-09-30T18:10:19Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3932256 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija građevina | naziv = Hotel "Neretva" | izvorno_ime = | domaći_jezik = | logo = | logo_veličina = | logo_alt = | logo_tekst = | slika = Hotel Neretva 1960s.jpg | veličina_slike = | alt_slika = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | tekst = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | vrsta_karte = | alt_karta = | map_caption = Interaktivna karta Hotela "Neretva" u Mostaru | map_size = | latitude = | longitude = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | map_dot_label = Hotel "Neretva" | reljef = | bivši_nazivi = | alternativna_imena = Hotel "Narenta" | etimologija = | status = postojeća | prekinuto = | vrsta_građevine = {{Plainlist| * [[hotel]] * javni objekat }} | stil = [[Pseudomaurska arhitektura|pseudomaurski stil]] | klasifikacija = | lokacija = [[Musala (Mostar)|Musala]] | adresa = Ulica Maršala Tita | lokacija_grad = [[Mostar]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | iso_region = BA | coordinates_display = inline,title | coordinates_format = dms | koordinate = {{coord|43.3446|17.8110|type:landmark_region:BA|display=inline,title}} | altitude = | trenutni_stanari = | nazvano_po = [[Neretva]] | datum_kamen_temeljac= | početak = 1890. | završetak_datum = 1892. | datum_otvaranja = 1892. | datum_inauguracije = | datum_preještanja = | datum_renoviranja = 2018–2019; 2023– | datum_zatvaranja = | datum_demoliranja = | trošak = | trošak_renoviranja = | klijent = Zemaljska vlada | vlasnik = Interšped d.o.o. Sarajevo | upravitelj = Interšped d.o.o. Sarajevo | udruženje = | visina = | arhitektonski = | vrh = | antena_na_tornju = | krov = | zadnji_sprat = | osmatračnica = | prečnik = | obim = | dužina = | ostale_dimenzije = | strukturni_sistem = | materijal = {{Plainlist| * [[kamen]] * [[cigla]] }} | veličina = | broj_spratova = | podna_površina = | broj_liftova = | temelji = | arhitekt = [[Alexander Wittek]] | kompanija_izgradnje = | razvojnik = | inženjer = | građevinski_inženjer= | ostali_dizajneri = | izvođač_radova = | nagrade = | poznato_po = Historijski hotel iz austrougarskog perioda | ren_arhitekt = Grupa-Arh d.o.o. Sarajevo | ren_kompanija = | ren_inženjer = | ren_građ_inženjer = | ren_ostali_dizajneri= | ren_potpisnik = | ren_nagrade = | tip_sjedala = | kapacitet_sjedišta = | broj_soba = 80 | parking = | veb-sajt = | reference = }} '''Hotel "Neretva"''' je historijski hotel u [[Mostar]]u, smješten na lijevoj obali [[Neretva|Neretve]], na prostoru [[Musala (Mostar)|Musale]]. Izgrađen je 1892. za vrijeme [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini]], prema projektu koji se u stručnoj literaturi pripisuje arhitekti [[Alexander Wittek|Alexanderu Witteku]].<ref name="ZadroArchitecture">{{cite journal |last=Zadro |first=Sanja |title=Architecture of Historicism and Art Nouveau in Mostar |journal=Prostor |volume=25 |issue=1 (53) |year=2017 |pages=175–194 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Sanja-Zadro-Architecture-of-Historicism-and-Art-Nouve-in-Mostar.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=en}}</ref> Zgrada je oblikovana u [[pseudomaurska arhitektura|pseudomaurskom stilu]], jednom od karakterističnih arhitektonskih izraza u javnoj arhitekturi Bosne i Hercegovine krajem 19. stoljeća.<ref name="FMKS_HotelNeretva">{{cite web |title=Zavod za zaštitu spomenika: Redovan konzervatorski nadzor nad radovima rekonstrukcije hotela Neretva u Mostaru |website=Federalno ministarstvo kulture i sporta |date=2. 11. 2023 |url=https://fmks.gov.ba/zavod-za-zastitu-spomenika-redovan-konzervatorski-nadzor-nad-radovima-rekonstrukcije-hotela-neretva-u-mostaru/ |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] hotel je teško oštećen. Nakon rata započela je njegova obnova, koja se odvija u više faza; prve dvije faze završene su 2018. i 2019, dok je treća faza rekonstrukcije započela 2023.<ref name="FMKS_HotelNeretva"/> == Historija == === Izgradnja i austrougarski period === [[Datoteka:Hotel Neretva in Mostar on a Photochrom print from the late 19th century-bs.jpg|mini|desno|300px|Hotel "Neretva" na fotohromskoj razglednici s kraja 19. stoljeća]] [[Datoteka:Alexander Wittek - Hotel Narenta window design and adaptation plan (1897).png|mini|desno|300px|Arhitektonski nacrti detalja prozora na međuspratovima i nepotpisani plan adaptacije za Hotel "Neretva" u Mostaru iz 1897, koji se pripisuju Alexanderu Witteku]] Izgradnja Hotela "Neretva" bila je povezana s urbanim širenjem Mostara i razvojem novih saobraćajnih i javnih sadržaja nakon uspostavljanja [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave]]. Tokom 1880-ih Mostar je dobio uskotračnu [[Željeznica|željeznicu]], a 1882. izgrađen je [[Most Musala|željezni most na Musali]]. U tom periodu Zemaljska vlada investirala je u izgradnju hotela na [[Musala (Mostar)|Musali]].<ref name="ZadroArchitecture" /> Početni projekti hotela datiraju iz januara i marta 1890, a zgrada je završena 1892. Sačuvani dijelovi izvornog izvedbenog projekta čuvaju se u [[Arhiv Bosne i Hercegovine|Arhivu Bosne i Hercegovine]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], u fondu Graditeljskog odjeljenja Zemaljske vlade, pod signaturama K/50 i K/53. Na sačuvanim dijelovima projekta iz 1890. nalazi se potpis koji se s velikom vjerovatnoćom može identifikovati kao potpis arhitekte [[Alexander Wittek|Alexandera Witteka]], dok je na mjestu predviđenom za upravitelja Graditeljskog odjeljenja potpisan Edmund Stix. Izvorni projektni crteži zbog toga predstavljaju važan osnov za atribuciju hotela Witteku, iako nije pronađen zaseban pisani dokument kojim bi njegov angažman bio direktno potvrđen.<ref name="ZadroBook">{{cite book |last=Zadro |first=Sanja |title=Mostarska arhitektura od 1850. do Drugog svjetskog rata |publisher=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |year=2017 |url=https://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/9434/1/Zadro%2C%20Sanja.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Hotel je bio jedan od najranijih primjera [[pseudomaurska arhitektura|neomaurske arhitekture]] u Mostaru. Neki autori ga svrstavaju među najranije mostarske realizacije ovog arhitektonskog izraza i povezuju ga s programom javne arhitekture [[Zemaljska vlada|Zemaljske vlade]] iz ranih 1890-ih.<ref name="ZadroArchitecture" /> U tom periodu neomaurski stil primjenjivan je na reprezentativnim javnim građevinama u Bosni i Hercegovini, pri čemu su orijentalni dekorativni motivi korišteni u okviru evropskog historicističkog arhitektonskog jezika.<ref name="ZadroArchitecture" /> Hotel se u izvorima iz austrougarskog perioda pojavljuje i pod nazivom '''Hotel "Narenta"'''. Historijski izvori s kraja 19. i početka 20. stoljeća koriste taj oblik naziva, dok ga Heinrich Renner 1896. navodi kao "zemaljski" hotel Neretva i među mostarskim hotelima izdvaja njegove smještajne i ugostiteljske uslove.<ref name="Renner">{{cite book |last=Renner |first=Heinrich |title=Herceg-Bosnom uzduž i poprijeko: Putovanja Henrika Rennera |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Heinrich-Renner-Kroz-Herceg-Bosnu-uzdu%C5%BE-i-popreko-1896.pdf |translator-last=Velikanović |translator-first=Iso |location=Mitrovica |publisher=Hrvatska dionička tiskara |date=1900 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Robert Michel je početkom 20. stoljeća također zabilježio da je Zemaljska vlada izgradila hotele u većim mjestima Bosne i Hercegovine, a Hotel "Neretva" u Mostaru izdvojio kao hotel koji je mogao odgovoriti i većim zahtjevima putnika.<ref name="Michel">{{cite book |last=Michel |first=Robert |title=Mostar |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2016/11/Robert-Michel-Mostar-1909.pdf |editor-last=Šarić |editor-first=Salko |location=Mostar |publisher=IC štamparija |date=2006 |isbn=9958-804-21-2 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Na hotelu su relativno brzo nakon izgradnje izvođene adaptacije. U fondu Graditeljskog odjeljenja Zemaljske vlade u Državnom arhivu Sarajevo sačuvani su dijelovi izvornog projekta iz 1890. i nepotpisani plan pregradnje dijela hotela iz 1897. godine. Arhivska dokumentacija tako pokazuje da su izmjene objekta započele već tokom posljednje decenije 19. stoljeća.<ref name="ZadroArchitecture"/><ref name="ZadroBook"/> Godine 1900. izvedena je nova pregradnja prema projektu [[Đorđe Knežić|Đorđa Knežića]], čiji je potpis sačuvan na projektu iz te godine. Na objektu su nastavljene izmjene koje su tokom narednih decenija postepeno mijenjale njegov izgled, ali su zadržale osnovne neomaurske karakteristike izvorne arhitektonske cjeline.<ref name="ZadroBook"/> === Između dva svjetska rata === Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] Hotel "Neretva" ostao je u funkciji [[Ugostiteljstvo|ugostiteljskog objekta]], a njegovim upravljanjem bavila se gradska uprava. U oktobru 1923. Gradska uprava Mostara objavila je javni konkurs za davanje hotela pod najam na deset godina, počevši od 1. januara 1924. U oglasu se navodi da je hotel imao 28 soba za goste, stan za svratištara, velike dvorane i prateće prostorije, te da se nalazio uz gradski park na tadašnjem najprometnijem i najljepšem mjestu na obali Neretve. Uslovima konkursa bilo je predviđeno da najamnik u prvoj godini izvrši detaljnu obnovu i adaptaciju zgrade i pomoćnih objekata, pod nadzorom Gradskog građevinskog ureda. Troškovi tih radova trebali su biti uračunati u najamninu kroz umanjenje zakupnine tokom narednih godina.<ref name="JugoslavenskiList1923">{{cite book |last1=Vrančić |first1=Tibor |last2=Špago |first2=Smail |last3=Džabirov |first3=Armin |title=Mostar u staroj štampi 2 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2023/04/Tibor-Vran%C4%8Di%C4%87-Smail-%C5%A0pago-Armin-D%C5%BEabirov-Mostar-u-staroj-%C5%A1tampi-2.pdf |location=Mostar |publisher=Samoizdanje |date=2023 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Hoteli u Mostaru]] [[Kategorija:1892. u arhitekturi]] [[Kategorija:Musala (Mostar)]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine]] 12xdc7av5nnw94exd2qoaad3rqh8pox 3932259 3932256 2026-09-30T18:51:36Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3932259 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija građevina | naziv = Hotel "Neretva" | izvorno_ime = | domaći_jezik = | logo = | logo_veličina = | logo_alt = | logo_tekst = | slika = Hotel Neretva 1960s.jpg | veličina_slike = | alt_slika = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | tekst = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | vrsta_karte = | alt_karta = | map_caption = Interaktivna karta Hotela "Neretva" u Mostaru | map_size = | latitude = | longitude = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | map_dot_label = Hotel "Neretva" | reljef = | bivši_nazivi = | alternativna_imena = Hotel "Narenta" | etimologija = | status = postojeća | prekinuto = | vrsta_građevine = {{Plainlist| * [[hotel]] * javni objekat }} | stil = [[Pseudomaurska arhitektura|pseudomaurski stil]] | klasifikacija = | lokacija = [[Musala (Mostar)|Musala]] | adresa = Ulica Maršala Tita | lokacija_grad = [[Mostar]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | iso_region = BA | coordinates_display = inline,title | coordinates_format = dms | koordinate = {{coord|43.3446|17.8110|type:landmark_region:BA|display=inline,title}} | altitude = | trenutni_stanari = | nazvano_po = [[Neretva]] | datum_kamen_temeljac= | početak = 1890. | završetak_datum = 1892. | datum_otvaranja = 1892. | datum_inauguracije = | datum_preještanja = | datum_renoviranja = 2018–2019; 2023– | datum_zatvaranja = | datum_demoliranja = | trošak = | trošak_renoviranja = | klijent = Zemaljska vlada | vlasnik = Interšped d.o.o. Sarajevo | upravitelj = Interšped d.o.o. Sarajevo | udruženje = | visina = | arhitektonski = | vrh = | antena_na_tornju = | krov = | zadnji_sprat = | osmatračnica = | prečnik = | obim = | dužina = | ostale_dimenzije = | strukturni_sistem = | materijal = {{Plainlist| * [[kamen]] * [[cigla]] }} | veličina = | broj_spratova = | podna_površina = | broj_liftova = | temelji = | arhitekt = [[Alexander Wittek]] | kompanija_izgradnje = | razvojnik = | inženjer = | građevinski_inženjer= | ostali_dizajneri = | izvođač_radova = | nagrade = | poznato_po = Historijski hotel iz austrougarskog perioda | ren_arhitekt = Grupa-Arh d.o.o. Sarajevo | ren_kompanija = | ren_inženjer = | ren_građ_inženjer = | ren_ostali_dizajneri= | ren_potpisnik = | ren_nagrade = | tip_sjedala = | kapacitet_sjedišta = | broj_soba = 80 | parking = | veb-sajt = | reference = }} '''Hotel "Neretva"''' je historijski hotel u [[Mostar]]u, smješten na lijevoj obali [[Neretva|Neretve]], na prostoru [[Musala (Mostar)|Musale]]. Izgrađen je 1892. za vrijeme [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini]], prema projektu koji se u stručnoj literaturi pripisuje arhitekti [[Alexander Wittek|Alexanderu Witteku]].<ref name="ZadroArchitecture">{{cite journal |last=Zadro |first=Sanja |title=Architecture of Historicism and Art Nouveau in Mostar |journal=Prostor |volume=25 |issue=1 (53) |year=2017 |pages=175–194 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Sanja-Zadro-Architecture-of-Historicism-and-Art-Nouve-in-Mostar.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=en}}</ref> Zgrada je oblikovana u [[pseudomaurska arhitektura|pseudomaurskom stilu]], jednom od karakterističnih arhitektonskih izraza u javnoj arhitekturi Bosne i Hercegovine krajem 19. stoljeća.<ref name="FMKS_HotelNeretva">{{cite web |title=Zavod za zaštitu spomenika: Redovan konzervatorski nadzor nad radovima rekonstrukcije hotela Neretva u Mostaru |website=Federalno ministarstvo kulture i sporta |date=2. 11. 2023 |url=https://fmks.gov.ba/zavod-za-zastitu-spomenika-redovan-konzervatorski-nadzor-nad-radovima-rekonstrukcije-hotela-neretva-u-mostaru/ |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] hotel je teško oštećen. Nakon rata započela je njegova obnova, koja se odvija u više faza; prve dvije faze završene su 2018. i 2019, dok je treća faza rekonstrukcije započela 2023.<ref name="FMKS_HotelNeretva"/> == Historija == === Izgradnja i austrougarski period === [[Datoteka:Hotel Neretva in Mostar on a Photochrom print from the late 19th century-bs.jpg|mini|desno|300px|Hotel "Neretva" na fotohromskoj razglednici s kraja 19. stoljeća]] [[Datoteka:Alexander Wittek - Hotel Narenta window design and adaptation plan (1897).png|mini|desno|300px|Arhitektonski nacrti detalja prozora na međuspratovima i nepotpisani plan adaptacije za Hotel "Neretva" u Mostaru iz 1897, koji se pripisuju Alexanderu Witteku]] Izgradnja Hotela "Neretva" bila je povezana s urbanim širenjem Mostara i razvojem novih saobraćajnih i javnih sadržaja nakon uspostavljanja [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave]]. Tokom 1880-ih Mostar je dobio uskotračnu [[Željeznica|željeznicu]], a 1882. izgrađen je [[Most Musala|željezni most na Musali]]. U tom periodu Zemaljska vlada investirala je u izgradnju hotela na [[Musala (Mostar)|Musali]].<ref name="ZadroArchitecture" /> Početni projekti hotela datiraju iz januara i marta 1890, a zgrada je završena 1892. Sačuvani dijelovi izvornog izvedbenog projekta čuvaju se u [[Arhiv Bosne i Hercegovine|Arhivu Bosne i Hercegovine]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], u fondu Graditeljskog odjeljenja Zemaljske vlade, pod signaturama K/50 i K/53. Na sačuvanim dijelovima projekta iz 1890. nalazi se potpis koji se s velikom vjerovatnoćom može identifikovati kao potpis arhitekte [[Alexander Wittek|Alexandera Witteka]], dok je na mjestu predviđenom za upravitelja Graditeljskog odjeljenja potpisan Edmund Stix. Izvorni projektni crteži zbog toga predstavljaju važan osnov za atribuciju hotela Witteku, iako nije pronađen zaseban pisani dokument kojim bi njegov angažman bio direktno potvrđen.<ref name="ZadroBook">{{cite book |last=Zadro |first=Sanja |title=Mostarska arhitektura od 1850. do Drugog svjetskog rata |publisher=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |year=2017 |url=https://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/9434/1/Zadro%2C%20Sanja.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Hotel je bio jedan od najranijih primjera [[pseudomaurska arhitektura|neomaurske arhitekture]] u Mostaru. Neki autori ga svrstavaju među najranije mostarske realizacije ovog arhitektonskog izraza i povezuju ga s programom javne arhitekture [[Zemaljska vlada|Zemaljske vlade]] iz ranih 1890-ih.<ref name="ZadroArchitecture" /> U tom periodu neomaurski stil primjenjivan je na reprezentativnim javnim građevinama u Bosni i Hercegovini, pri čemu su orijentalni dekorativni motivi korišteni u okviru evropskog historicističkog arhitektonskog jezika.<ref name="ZadroArchitecture" /> Hotel se u izvorima iz austrougarskog perioda pojavljuje i pod nazivom '''Hotel "Narenta"'''. Historijski izvori s kraja 19. i početka 20. stoljeća koriste taj oblik naziva, dok ga Heinrich Renner 1896. navodi kao "zemaljski" hotel Neretva i među mostarskim hotelima izdvaja njegove smještajne i ugostiteljske uslove.<ref name="Renner">{{cite book |last=Renner |first=Heinrich |title=Herceg-Bosnom uzduž i poprijeko: Putovanja Henrika Rennera |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Heinrich-Renner-Kroz-Herceg-Bosnu-uzdu%C5%BE-i-popreko-1896.pdf |translator-last=Velikanović |translator-first=Iso |location=Mitrovica |publisher=Hrvatska dionička tiskara |date=1900 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Robert Michel je početkom 20. stoljeća također zabilježio da je Zemaljska vlada izgradila hotele u većim mjestima Bosne i Hercegovine, a Hotel "Neretva" u Mostaru izdvojio kao hotel koji je mogao odgovoriti i većim zahtjevima putnika.<ref name="Michel">{{cite book |last=Michel |first=Robert |title=Mostar |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2016/11/Robert-Michel-Mostar-1909.pdf |editor-last=Šarić |editor-first=Salko |location=Mostar |publisher=IC štamparija |date=2006 |isbn=9958-804-21-2 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Na hotelu su relativno brzo nakon izgradnje izvođene adaptacije. U fondu Graditeljskog odjeljenja Zemaljske vlade u Državnom arhivu Sarajevo sačuvani su dijelovi izvornog projekta iz 1890. i nepotpisani plan pregradnje dijela hotela iz 1897. godine. Arhivska dokumentacija tako pokazuje da su izmjene objekta započele već tokom posljednje decenije 19. stoljeća.<ref name="ZadroArchitecture"/><ref name="ZadroBook"/> Godine 1900. izvedena je nova pregradnja prema projektu [[Đorđe Knežić|Đorđa Knežića]], čiji je potpis sačuvan na projektu iz te godine. Na objektu su nastavljene izmjene koje su tokom narednih decenija postepeno mijenjale njegov izgled, ali su zadržale osnovne neomaurske karakteristike izvorne arhitektonske cjeline.<ref name="ZadroBook"/> === Između dva svjetska rata === Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] Hotel "Neretva" ostao je u funkciji [[Ugostiteljstvo|ugostiteljskog objekta]], a njegovim upravljanjem bavila se gradska uprava. U oktobru 1923. Gradska uprava Mostara objavila je javni konkurs za davanje hotela pod najam na deset godina, počevši od 1. januara 1924. U oglasu se navodi da je hotel imao 28 soba za goste, stan za svratištara, velike dvorane i prateće prostorije, te da se nalazio uz gradski park na tadašnjem najprometnijem i najljepšem mjestu na obali Neretve. Uslovima konkursa bilo je predviđeno da najamnik u prvoj godini izvrši detaljnu obnovu i adaptaciju zgrade i pomoćnih objekata, pod nadzorom Gradskog građevinskog ureda. Troškovi tih radova trebali su biti uračunati u najamninu kroz umanjenje zakupnine tokom narednih godina.<ref name="JugoslavenskiList1923">{{cite book |last1=Vrančić |first1=Tibor |last2=Špago |first2=Smail |last3=Džabirov |first3=Armin |title=Mostar u staroj štampi 2 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2023/04/Tibor-Vran%C4%8Di%C4%87-Smail-%C5%A0pago-Armin-D%C5%BEabirov-Mostar-u-staroj-%C5%A1tampi-2.pdf |location=Mostar |publisher=Samoizdanje |date=2023 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom 1920-ih na objektu su izvođeni građevinski zahvati prema projektima [[Miroslav Loose|Miroslava Loosea]]. U julu 1923. izveden je balkon na sjevernoj strani hotela, a u septembru 1924. balkon na južnoj strani. U istom periodu obnovljena je fasadna žbuka.<ref name="ZadroBook" /> Početkom 1930-ih izrađeni su projekti za proširenje hotelske terase. Prema Looseovoj dokumentaciji, terasa je dograđena u oktobru 1934. Godine 1937. izvedena je nova adaptacija hotela, koja je obuhvatila pregradnje unutrašnjih prostora. Dio smještajnih kapaciteta tada je ustupljen na korištenje mostarskoj općini.<ref name="ZadroBook" /> U maju 1940. u Looseovom graditeljskom dnevniku zabilježeni su radovi na popravci krovne konstrukcije hotela.<ref name="ZadroBook" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Hoteli u Mostaru]] [[Kategorija:1892. u arhitekturi]] [[Kategorija:Musala (Mostar)]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine]] 1v6vz2cwaqsczc4h649fxuk4lcwgki6 3932281 3932259 2026-09-30T20:56:24Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3932281 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija građevina | naziv = Hotel "Neretva" | izvorno_ime = | domaći_jezik = | logo = | logo_veličina = | logo_alt = | logo_tekst = | slika = Hotel Neretva 1960s.jpg | veličina_slike = | alt_slika = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | tekst = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | vrsta_karte = | alt_karta = | map_caption = Interaktivna karta Hotela "Neretva" u Mostaru | map_size = | latitude = | longitude = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | map_dot_label = Hotel "Neretva" | reljef = | bivši_nazivi = | alternativna_imena = Hotel "Narenta" | etimologija = | status = postojeća | prekinuto = | vrsta_građevine = {{Plainlist| * [[hotel]] * javni objekat }} | stil = [[Pseudomaurska arhitektura|pseudomaurski stil]] | klasifikacija = | lokacija = [[Musala (Mostar)|Musala]] | adresa = Ulica Maršala Tita | lokacija_grad = [[Mostar]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | iso_region = BA | coordinates_display = inline,title | coordinates_format = dms | koordinate = {{coord|43.3446|17.8110|type:landmark_region:BA|display=inline,title}} | altitude = | trenutni_stanari = | nazvano_po = [[Neretva]] | datum_kamen_temeljac= | početak = 1890. | završetak_datum = 1892. | datum_otvaranja = 1892. | datum_inauguracije = | datum_preještanja = | datum_renoviranja = 2018–2019; 2023– | datum_zatvaranja = | datum_demoliranja = | trošak = | trošak_renoviranja = | klijent = Zemaljska vlada | vlasnik = Interšped d.o.o. Sarajevo | upravitelj = Interšped d.o.o. Sarajevo | udruženje = | visina = | arhitektonski = | vrh = | antena_na_tornju = | krov = | zadnji_sprat = | osmatračnica = | prečnik = | obim = | dužina = | ostale_dimenzije = | strukturni_sistem = | materijal = {{Plainlist| * [[kamen]] * [[cigla]] }} | veličina = | broj_spratova = | podna_površina = | broj_liftova = | temelji = | arhitekt = [[Alexander Wittek]] | kompanija_izgradnje = | razvojnik = | inženjer = | građevinski_inženjer= | ostali_dizajneri = | izvođač_radova = | nagrade = | poznato_po = Historijski hotel iz austrougarskog perioda | ren_arhitekt = Grupa-Arh d.o.o. Sarajevo | ren_kompanija = | ren_inženjer = | ren_građ_inženjer = | ren_ostali_dizajneri= | ren_potpisnik = | ren_nagrade = | tip_sjedala = | kapacitet_sjedišta = | broj_soba = 80 | parking = | veb-sajt = | reference = }} '''Hotel "Neretva"''' je historijski hotel u [[Mostar]]u, smješten na lijevoj obali [[Neretva|Neretve]], na prostoru [[Musala (Mostar)|Musale]]. Izgrađen je 1892. za vrijeme [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini]], prema projektu koji se u stručnoj literaturi pripisuje arhitekti [[Alexander Wittek|Alexanderu Witteku]].<ref name="ZadroArchitecture">{{cite journal |last=Zadro |first=Sanja |title=Architecture of Historicism and Art Nouveau in Mostar |journal=Prostor |volume=25 |issue=1 (53) |year=2017 |pages=175–194 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Sanja-Zadro-Architecture-of-Historicism-and-Art-Nouve-in-Mostar.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=en}}</ref> Zgrada je oblikovana u [[pseudomaurska arhitektura|pseudomaurskom stilu]], jednom od karakterističnih arhitektonskih izraza u javnoj arhitekturi Bosne i Hercegovine krajem 19. stoljeća.<ref name="FMKS_HotelNeretva">{{cite web |title=Zavod za zaštitu spomenika: Redovan konzervatorski nadzor nad radovima rekonstrukcije hotela Neretva u Mostaru |website=Federalno ministarstvo kulture i sporta |date=2. 11. 2023 |url=https://fmks.gov.ba/zavod-za-zastitu-spomenika-redovan-konzervatorski-nadzor-nad-radovima-rekonstrukcije-hotela-neretva-u-mostaru/ |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] hotel je teško oštećen. Nakon rata započela je njegova obnova, koja se odvija u više faza; prve dvije faze završene su 2018. i 2019, dok je treća faza rekonstrukcije započela 2023.<ref name="FMKS_HotelNeretva"/> == Historija == === Izgradnja i austrougarski period === [[Datoteka:Hotel Neretva in Mostar on a Photochrom print from the late 19th century-bs.jpg|mini|desno|300px|Hotel "Neretva" na fotohromskoj razglednici s kraja 19. stoljeća]] [[Datoteka:Alexander Wittek - Hotel Narenta window design and adaptation plan (1897).png|mini|desno|300px|Arhitektonski nacrti detalja prozora na međuspratovima i nepotpisani plan adaptacije za Hotel "Neretva" u Mostaru iz 1897, koji se pripisuju Alexanderu Witteku]] Izgradnja Hotela "Neretva" bila je povezana s urbanim širenjem Mostara i razvojem novih saobraćajnih i javnih sadržaja nakon uspostavljanja [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave]]. Tokom 1880-ih Mostar je dobio uskotračnu [[Željeznica|željeznicu]], a 1882. izgrađen je [[Most Musala|željezni most na Musali]]. U tom periodu Zemaljska vlada investirala je u izgradnju hotela na [[Musala (Mostar)|Musali]].<ref name="ZadroArchitecture" /> Početni projekti hotela datiraju iz januara i marta 1890, a zgrada je završena 1892. Sačuvani dijelovi izvornog izvedbenog projekta čuvaju se u [[Arhiv Bosne i Hercegovine|Arhivu Bosne i Hercegovine]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], u fondu Graditeljskog odjeljenja Zemaljske vlade, pod signaturama K/50 i K/53. Na sačuvanim dijelovima projekta iz 1890. nalazi se potpis koji se s velikom vjerovatnoćom može identifikovati kao potpis arhitekte [[Alexander Wittek|Alexandera Witteka]], dok je na mjestu predviđenom za upravitelja Graditeljskog odjeljenja potpisan Edmund Stix. Izvorni projektni crteži zbog toga predstavljaju važan osnov za atribuciju hotela Witteku, iako nije pronađen zaseban pisani dokument kojim bi njegov angažman bio direktno potvrđen.<ref name="ZadroBook">{{cite book |last=Zadro |first=Sanja |title=Mostarska arhitektura od 1850. do Drugog svjetskog rata |publisher=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |year=2017 |url=https://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/9434/1/Zadro%2C%20Sanja.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Hotel je bio jedan od najranijih primjera [[pseudomaurska arhitektura|neomaurske arhitekture]] u Mostaru. Neki autori ga svrstavaju među najranije mostarske realizacije ovog arhitektonskog izraza i povezuju ga s programom javne arhitekture [[Zemaljska vlada|Zemaljske vlade]] iz ranih 1890-ih.<ref name="ZadroArchitecture" /> U tom periodu neomaurski stil primjenjivan je na reprezentativnim javnim građevinama u Bosni i Hercegovini, pri čemu su orijentalni dekorativni motivi korišteni u okviru evropskog historicističkog arhitektonskog jezika.<ref name="ZadroArchitecture" /> Hotel se u izvorima iz austrougarskog perioda pojavljuje i pod nazivom '''Hotel "Narenta"'''. Historijski izvori s kraja 19. i početka 20. stoljeća koriste taj oblik naziva, dok ga Heinrich Renner 1896. navodi kao "zemaljski" hotel Neretva i među mostarskim hotelima izdvaja njegove smještajne i ugostiteljske uslove.<ref name="Renner">{{cite book |last=Renner |first=Heinrich |title=Herceg-Bosnom uzduž i poprijeko: Putovanja Henrika Rennera |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Heinrich-Renner-Kroz-Herceg-Bosnu-uzdu%C5%BE-i-popreko-1896.pdf |translator-last=Velikanović |translator-first=Iso |location=Mitrovica |publisher=Hrvatska dionička tiskara |date=1900 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Robert Michel je početkom 20. stoljeća također zabilježio da je Zemaljska vlada izgradila hotele u većim mjestima Bosne i Hercegovine, a Hotel "Neretva" u Mostaru izdvojio kao hotel koji je mogao odgovoriti i većim zahtjevima putnika.<ref name="Michel">{{cite book |last=Michel |first=Robert |title=Mostar |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2016/11/Robert-Michel-Mostar-1909.pdf |editor-last=Šarić |editor-first=Salko |location=Mostar |publisher=IC štamparija |date=2006 |isbn=9958-804-21-2 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Na hotelu su relativno brzo nakon izgradnje izvođene adaptacije. U fondu Graditeljskog odjeljenja Zemaljske vlade u Državnom arhivu Sarajevo sačuvani su dijelovi izvornog projekta iz 1890. i nepotpisani plan pregradnje dijela hotela iz 1897. godine. Arhivska dokumentacija tako pokazuje da su izmjene objekta započele već tokom posljednje decenije 19. stoljeća.<ref name="ZadroArchitecture"/><ref name="ZadroBook"/> Godine 1900. izvedena je nova pregradnja prema projektu [[Đorđe Knežić|Đorđa Knežića]], čiji je potpis sačuvan na projektu iz te godine. Na objektu su nastavljene izmjene koje su tokom narednih decenija postepeno mijenjale njegov izgled, ali su zadržale osnovne neomaurske karakteristike izvorne arhitektonske cjeline.<ref name="ZadroBook"/> === Između dva svjetska rata === Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] Hotel "Neretva" ostao je u funkciji [[Ugostiteljstvo|ugostiteljskog objekta]], a njegovim upravljanjem bavila se gradska uprava. U oktobru 1923. Gradska uprava Mostara objavila je javni konkurs za davanje hotela pod najam na deset godina, počevši od 1. januara 1924. U oglasu se navodi da je hotel imao 28 soba za goste, stan za svratištara, velike dvorane i prateće prostorije, te da se nalazio uz gradski park na tadašnjem najprometnijem i najljepšem mjestu na obali Neretve. Uslovima konkursa bilo je predviđeno da najamnik u prvoj godini izvrši detaljnu obnovu i adaptaciju zgrade i pomoćnih objekata, pod nadzorom Gradskog građevinskog ureda. Troškovi tih radova trebali su biti uračunati u najamninu kroz umanjenje zakupnine tokom narednih godina.<ref name="JugoslavenskiList1923">{{cite book |last1=Vrančić |first1=Tibor |last2=Špago |first2=Smail |last3=Džabirov |first3=Armin |title=Mostar u staroj štampi 2 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2023/04/Tibor-Vran%C4%8Di%C4%87-Smail-%C5%A0pago-Armin-D%C5%BEabirov-Mostar-u-staroj-%C5%A1tampi-2.pdf |location=Mostar |publisher=Samoizdanje |date=2023 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom 1920-ih na objektu su izvođeni građevinski zahvati prema projektima [[Miroslav Loose|Miroslava Loosea]]. U julu 1923. izveden je balkon na sjevernoj strani hotela, a u septembru 1924. balkon na južnoj strani. U istom periodu obnovljena je fasadna žbuka.<ref name="ZadroBook" /> Početkom 1930-ih izrađeni su projekti za proširenje hotelske terase. Prema Looseovoj dokumentaciji, terasa je dograđena u oktobru 1934. Godine 1937. izvedena je nova adaptacija hotela, koja je obuhvatila pregradnje unutrašnjih prostora. Dio smještajnih kapaciteta tada je ustupljen na korištenje mostarskoj općini.<ref name="ZadroBook" /> U maju 1940. u Looseovom graditeljskom dnevniku zabilježeni su radovi na popravci krovne konstrukcije hotela.<ref name="ZadroBook" /> === Drugi svjetski rat i socijalistički period === Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] Hotel "Neretva" imao je i vojnu funkciju. Uoči oslobođenja Mostara u februaru 1945. u njemu je bila smještena njemačka Komanda garnizona (''Platzkommandantur''), dok je prethodno služio kao njemački oficirski klub (''Soldatenheim'').<ref name="Komnenovic_Kreso_1979">{{cite book |last1=Komnenović |first1=Danilo |last2=Kreso |first2=Muharem |title=29. hercegovačka divizija |chapter=Glava XVI: Pripreme za oslobođenje Mostara |chapter-url=https://znaci.org/00001/39_17.htm |location=Beograd |publisher=Vojnoizdavački zavod |date=1979 |access-date=30. 9. 2026 |language=sh}}</ref> Borbe za oslobađanje Mostara vođene su 14. februara 1945. Jedinice [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] probile su se prema [[Most Musala|mostu kralja Aleksandra]], koji je povezivao obale Neretve u neposrednoj blizini hotela. Prelazak mosta u početku je bio onemogućen njemačkom vatrom, a otpor je pružao i njemački tenk kod [[Gradsko kupatilo u Mostaru|Gradskog kupatila]]. Nakon što je njemački tenk pogođen, preko mosta su prešli tenkovi i jedinice [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ-a]], a Hotel "Neretva" je oslobođen. U zgradi je pronađen komandant njemačkog garnizona Mostar i komandant 370. grenadirskog puka 369. divizije, major Beacker, koji je izvršio samoubistvo nakon što je vidio da jedinice NOVJ-a prelaze preko neoštećenog mosta. Most je prethodno bio pripremljen za rušenje, ali je njegovo uništenje spriječeno presijecanjem električnih kablova za aktiviranje eksploziva.<ref>{{cite book |title=1945. godina |publisher=Vojnoizdavački zavod |url=https://znaci.org/00001/80_5.pdf |pages=178–179 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] Hotel "Neretva" nastavio je djelovati kao ugostiteljski objekt u okviru novog sistema društvenog ugostiteljstva. Godine 1962. osnovano je Hotelsko ugostiteljsko preduzeće "Neretva" u Mostaru spajanjem Hotelskog preduzeća "Neretva", Hotelskog preduzeća "Bristol", Hotelskog preduzeća "Hercegovina", Ugostiteljskog preduzeća "Jagnje", Ugostiteljskog preduzeća "Društvena ishrana" i Ugostiteljske radne organizacije Restoran "Sutjeska". Predmet poslovanja novoosnovanog preduzeća bilo je pružanje ugostiteljskih usluga smještaja i ishrane.<ref>{{cite web |title=Službeni list Narodne Republike Bosne i Hercegovine, broj 20/1962 |website=Sistory |date=25. 5. 1962 |url=https://www.sistory.si/media/legacy/publikacije/54001-55000/54292/SL_NR_BIH_1962-05-25_020.pdf |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom 1960-ih i 1970-ih Hotel "Neretva" bio je jedno od mjesta društvenog i ugostiteljskog života Mostara. Na njegovoj terasi održavane su večeri uz živu muziku, dok se u hotelu posebno spominjao "Crveni restoran". Hotel je bio mjesto okupljanja građana, a tokom ljetnih mjeseci na terasi prema Neretvi je svirala muzika.<ref name="Andjelic_1999">{{cite web |last=Anđelić |first=Milan |date=maj 1999 |title=Strahujem od zaborava: Sjećanja na mostarske kafane |url=https://www.most.ba/025/117.htm |journal=Most |issue=114 (25) |publisher=Most |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Hotel je tokom socijalističkog perioda više puta adaptiran. Najveća adaptacija do tada izvedena je 1978, kada je susjedna kuća porodice Gredić adaptirana i dograđena terasama iznad Neretve i ispod hotela. Na njenom mjestu izgrađen je novi objekt nazvan Vila "Neretva".<ref name="UNESCO_2005">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |date=15. 7. 2005 |title=The Old Bridge Area of the Old City of Mostar (World Heritage Scanned Nomination File 946rev) |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2015/12/UNESCO-va-nominacija-Starog-grada_opt.pdf |publisher=UNESCO |access-date=30. 9. 2026 |language=en}}</ref> U drugoj polovini 20. stoljeća mijenjan je i prostor oko hotela. Prema podacima o urbanističkim promjenama na području [[Musala (Mostar)|Musale]], 1976. preuređen je prostor tadašnjeg trga i parka na način da je jedan dio trga preoblikovan u saobraćajnicu s manjom zelenom površinom ispred [[Zgrada Muzičke škole u Mostaru|zgrade Muzičke škole]].<ref name="Sisirak_2017">{{cite book |last=Šiširak |first=Hilmija |title=Čaršija kakve više nema: Zbirka kratkih sjećanja |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2020/09/Hilmija-%C5%A0i%C5%A1irak-%C4%8Car%C5%A1ija-kakve-vi%C5%A1e-nema-knjiga.pdf |editor-last=Vrančić |editor-first=Tibor |location=Mostar |publisher=Samoizdanje |date=2017 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Spago_2016">{{cite book |last=Špago |first=Smail |title=Mostar – kružno: Zbirka uspomena |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2016/12/Mostar-kru%C5%BEno.pdf |editor-last=Vrančić |editor-first=Tibor |location=Mostar |publisher=Samoizdanje |date=2016 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Do početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Hotel "Neretva" zadržao je hotelsku i ugostiteljsku namjenu. Početkom [[Opsada Mostara|rata 1992.]] objekt je teško oštećen u granatiranju Mostara, čime je onemogućena njegova dotadašnja funkcija. Hotel je uoči stote godišnjice izgradnje bio predviđen za novu adaptaciju, ali je planirana obnova prekinuta ratnim razaranjima.<ref>{{cite web |last=Miličević |first=Ž. |title=Hotel Neretva: Ne nazire se obnova nekadašnjeg mostarskog simbola ljepote |website=Klix.ba |date=6. 5. 2015 |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/hotel-neretva-ne-nazire-se-obnova-nekadasnjeg-mostarskog-simbola-ljepote/150502033 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Hoteli u Mostaru]] [[Kategorija:1892. u arhitekturi]] [[Kategorija:Musala (Mostar)]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine]] 4t4zfx0v3cuzz8ue147f0ebua01hcly 3932284 3932281 2026-09-30T21:08:37Z Bosancica by MK 173186 3932284 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija građevina | naziv = Hotel "Neretva" | izvorno_ime = | domaći_jezik = | logo = | logo_veličina = | logo_alt = | logo_tekst = | slika = Hotel Neretva 1960s.jpg | veličina_slike = | alt_slika = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | tekst = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | vrsta_karte = | alt_karta = | map_caption = Interaktivna karta Hotela "Neretva" u Mostaru | map_size = | latitude = | longitude = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | map_dot_label = Hotel "Neretva" | reljef = | bivši_nazivi = | alternativna_imena = Hotel "Narenta" | etimologija = | status = postojeća | prekinuto = | vrsta_građevine = {{Plainlist| * [[hotel]] * javni objekat }} | stil = [[Pseudomaurska arhitektura|pseudomaurski stil]] | klasifikacija = | lokacija = [[Musala (Mostar)|Musala]] | adresa = Ulica Maršala Tita | lokacija_grad = [[Mostar]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | iso_region = BA | coordinates_display = inline,title | coordinates_format = dms | koordinate = {{coord|43.3446|17.8110|type:landmark_region:BA|display=inline,title}} | altitude = | trenutni_stanari = | nazvano_po = [[Neretva]] | datum_kamen_temeljac= | početak = 1890. | završetak_datum = 1892. | datum_otvaranja = 1892. | datum_inauguracije = | datum_preještanja = | datum_renoviranja = 2018–2019; 2023– | datum_zatvaranja = | datum_demoliranja = | trošak = | trošak_renoviranja = | klijent = Zemaljska vlada | vlasnik = Interšped d.o.o. Sarajevo | upravitelj = Interšped d.o.o. Sarajevo | udruženje = | visina = | arhitektonski = | vrh = | antena_na_tornju = | krov = | zadnji_sprat = | osmatračnica = | prečnik = | obim = | dužina = | ostale_dimenzije = | strukturni_sistem = | materijal = {{Plainlist| * [[kamen]] * [[cigla]] }} | veličina = | broj_spratova = | podna_površina = | broj_liftova = | temelji = | arhitekt = [[Alexander Wittek]] | kompanija_izgradnje = | razvojnik = | inženjer = | građevinski_inženjer= | ostali_dizajneri = | izvođač_radova = | nagrade = | poznato_po = Historijski hotel iz austrougarskog perioda | ren_arhitekt = Grupa-Arh d.o.o. Sarajevo | ren_kompanija = | ren_inženjer = | ren_građ_inženjer = | ren_ostali_dizajneri= | ren_potpisnik = | ren_nagrade = | tip_sjedala = | kapacitet_sjedišta = | broj_soba = 80 | parking = | veb-sajt = | reference = }} '''Hotel "Neretva"''' je historijski hotel u [[Mostar]]u, smješten na lijevoj obali [[Neretva|Neretve]], na prostoru [[Musala (Mostar)|Musale]]. Izgrađen je 1892. za vrijeme [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini]], prema projektu koji se u stručnoj literaturi pripisuje arhitekti [[Alexander Wittek|Alexanderu Witteku]].<ref name="ZadroArchitecture">{{cite journal |last=Zadro |first=Sanja |title=Architecture of Historicism and Art Nouveau in Mostar |journal=Prostor |volume=25 |issue=1 (53) |year=2017 |pages=175–194 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Sanja-Zadro-Architecture-of-Historicism-and-Art-Nouve-in-Mostar.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=en}}</ref> Zgrada je oblikovana u [[pseudomaurska arhitektura|pseudomaurskom stilu]], jednom od karakterističnih arhitektonskih izraza u javnoj arhitekturi Bosne i Hercegovine krajem 19. stoljeća.<ref name="FMKS_HotelNeretva">{{cite web |title=Zavod za zaštitu spomenika: Redovan konzervatorski nadzor nad radovima rekonstrukcije hotela Neretva u Mostaru |website=Federalno ministarstvo kulture i sporta |date=2. 11. 2023 |url=https://fmks.gov.ba/zavod-za-zastitu-spomenika-redovan-konzervatorski-nadzor-nad-radovima-rekonstrukcije-hotela-neretva-u-mostaru/ |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] hotel je teško oštećen. Nakon rata započela je njegova obnova, koja se odvija u više faza; prve dvije faze završene su 2018. i 2019, dok je treća faza rekonstrukcije započela 2023.<ref name="FMKS_HotelNeretva"/> == Historija == === Izgradnja i austrougarski period === [[Datoteka:Hotel Neretva in Mostar on a Photochrom print from the late 19th century-bs.jpg|mini|desno|300px|Hotel "Neretva" na fotohromskoj razglednici s kraja 19. stoljeća]] [[Datoteka:Alexander Wittek - Hotel Narenta window design and adaptation plan (1897).png|mini|desno|300px|Arhitektonski nacrti detalja prozora na međuspratovima i nepotpisani plan adaptacije za Hotel "Neretva" u Mostaru iz 1897, koji se pripisuju Alexanderu Witteku]] Izgradnja Hotela "Neretva" bila je povezana s urbanim širenjem Mostara i razvojem novih saobraćajnih i javnih sadržaja nakon uspostavljanja [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave]]. Tokom 1880-ih Mostar je dobio uskotračnu [[Željeznica|željeznicu]], a 1882. izgrađen je [[Most Musala|željezni most na Musali]]. U tom periodu Zemaljska vlada investirala je u izgradnju hotela na [[Musala (Mostar)|Musali]].<ref name="ZadroArchitecture" /> Početni projekti hotela datiraju iz januara i marta 1890, a zgrada je završena 1892. Sačuvani dijelovi izvornog izvedbenog projekta čuvaju se u [[Arhiv Bosne i Hercegovine|Arhivu Bosne i Hercegovine]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], u fondu Graditeljskog odjeljenja Zemaljske vlade, pod signaturama K/50 i K/53. Na sačuvanim dijelovima projekta iz 1890. nalazi se potpis koji se s velikom vjerovatnoćom može identifikovati kao potpis arhitekte [[Alexander Wittek|Alexandera Witteka]], dok je na mjestu predviđenom za upravitelja Graditeljskog odjeljenja potpisan Edmund Stix. Izvorni projektni crteži zbog toga predstavljaju važan osnov za atribuciju hotela Witteku, iako nije pronađen zaseban pisani dokument kojim bi njegov angažman bio direktno potvrđen.<ref name="ZadroBook">{{cite book |last=Zadro |first=Sanja |title=Mostarska arhitektura od 1850. do Drugog svjetskog rata |publisher=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |year=2017 |url=https://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/9434/1/Zadro%2C%20Sanja.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Hotel je bio jedan od najranijih primjera [[pseudomaurska arhitektura|neomaurske arhitekture]] u Mostaru. Neki autori ga svrstavaju među najranije mostarske realizacije ovog arhitektonskog izraza i povezuju ga s programom javne arhitekture [[Zemaljska vlada|Zemaljske vlade]] iz ranih 1890-ih.<ref name="ZadroArchitecture" /> U tom periodu neomaurski stil primjenjivan je na reprezentativnim javnim građevinama u Bosni i Hercegovini, pri čemu su orijentalni dekorativni motivi korišteni u okviru evropskog historicističkog arhitektonskog jezika.<ref name="ZadroArchitecture" /> Hotel se u izvorima iz austrougarskog perioda pojavljuje i pod nazivom '''Hotel "Narenta"'''. Historijski izvori s kraja 19. i početka 20. stoljeća koriste taj oblik naziva, dok ga Heinrich Renner 1896. navodi kao "zemaljski" hotel Neretva i među mostarskim hotelima izdvaja njegove smještajne i ugostiteljske uslove.<ref name="Renner">{{cite book |last=Renner |first=Heinrich |title=Herceg-Bosnom uzduž i poprijeko: Putovanja Henrika Rennera |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Heinrich-Renner-Kroz-Herceg-Bosnu-uzdu%C5%BE-i-popreko-1896.pdf |translator-last=Velikanović |translator-first=Iso |location=Mitrovica |publisher=Hrvatska dionička tiskara |date=1900 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Robert Michel je početkom 20. stoljeća također zabilježio da je Zemaljska vlada izgradila hotele u većim mjestima Bosne i Hercegovine, a Hotel "Neretva" u Mostaru izdvojio kao hotel koji je mogao odgovoriti i većim zahtjevima putnika.<ref name="Michel">{{cite book |last=Michel |first=Robert |title=Mostar |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2016/11/Robert-Michel-Mostar-1909.pdf |editor-last=Šarić |editor-first=Salko |location=Mostar |publisher=IC štamparija |date=2006 |isbn=9958-804-21-2 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Na hotelu su relativno brzo nakon izgradnje izvođene adaptacije. U fondu Graditeljskog odjeljenja Zemaljske vlade u Državnom arhivu Sarajevo sačuvani su dijelovi izvornog projekta iz 1890. i nepotpisani plan pregradnje dijela hotela iz 1897. godine. Arhivska dokumentacija tako pokazuje da su izmjene objekta započele već tokom posljednje decenije 19. stoljeća.<ref name="ZadroArchitecture"/><ref name="ZadroBook"/> Godine 1900. izvedena je nova pregradnja prema projektu [[Đorđe Knežić|Đorđa Knežića]], čiji je potpis sačuvan na projektu iz te godine. Na objektu su nastavljene izmjene koje su tokom narednih decenija postepeno mijenjale njegov izgled, ali su zadržale osnovne neomaurske karakteristike izvorne arhitektonske cjeline.<ref name="ZadroBook"/> === Između dva svjetska rata === Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] Hotel "Neretva" ostao je u funkciji [[Ugostiteljstvo|ugostiteljskog objekta]], a njegovim upravljanjem bavila se gradska uprava. U oktobru 1923. Gradska uprava Mostara objavila je javni konkurs za davanje hotela pod najam na deset godina, počevši od 1. januara 1924. U oglasu se navodi da je hotel imao 28 soba za goste, stan za svratištara, velike dvorane i prateće prostorije, te da se nalazio uz gradski park na tadašnjem najprometnijem i najljepšem mjestu na obali Neretve. Uslovima konkursa bilo je predviđeno da najamnik u prvoj godini izvrši detaljnu obnovu i adaptaciju zgrade i pomoćnih objekata, pod nadzorom Gradskog građevinskog ureda. Troškovi tih radova trebali su biti uračunati u najamninu kroz umanjenje zakupnine tokom narednih godina.<ref name="JugoslavenskiList1923">{{cite book |last1=Vrančić |first1=Tibor |last2=Špago |first2=Smail |last3=Džabirov |first3=Armin |title=Mostar u staroj štampi 2 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2023/04/Tibor-Vran%C4%8Di%C4%87-Smail-%C5%A0pago-Armin-D%C5%BEabirov-Mostar-u-staroj-%C5%A1tampi-2.pdf |location=Mostar |publisher=Samoizdanje |date=2023 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom 1920-ih na objektu su izvođeni građevinski zahvati prema projektima [[Miroslav Loose|Miroslava Loosea]]. U julu 1923. izveden je balkon na sjevernoj strani hotela, a u septembru 1924. balkon na južnoj strani. U istom periodu obnovljena je fasadna žbuka.<ref name="ZadroBook" /> Početkom 1930-ih izrađeni su projekti za proširenje hotelske terase. Prema Looseovoj dokumentaciji, terasa je dograđena u oktobru 1934. Godine 1937. izvedena je nova adaptacija hotela, koja je obuhvatila pregradnje unutrašnjih prostora. Dio smještajnih kapaciteta tada je ustupljen na korištenje mostarskoj općini.<ref name="ZadroBook" /> U maju 1940. u Looseovom graditeljskom dnevniku zabilježeni su radovi na popravci krovne konstrukcije hotela.<ref name="ZadroBook" /> === Drugi svjetski rat i socijalistički period === Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] Hotel "Neretva" imao je i vojnu funkciju. Uoči oslobođenja Mostara u februaru 1945. u njemu je bila smještena njemačka Komanda garnizona (''Platzkommandantur''), dok je prethodno služio kao njemački oficirski klub (''Soldatenheim'').<ref name="Komnenovic_Kreso_1979">{{cite book |last1=Komnenović |first1=Danilo |last2=Kreso |first2=Muharem |title=29. hercegovačka divizija |chapter=Glava XVI: Pripreme za oslobođenje Mostara |chapter-url=https://znaci.org/00001/39_17.htm |location=Beograd |publisher=Vojnoizdavački zavod |date=1979 |access-date=30. 9. 2026 |language=sh}}</ref> Borbe za oslobađanje Mostara vođene su 14. februara 1945. Jedinice [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] probile su se prema [[Most Musala|mostu kralja Aleksandra]], koji je povezivao obale Neretve u neposrednoj blizini hotela. Prelazak mosta u početku je bio onemogućen njemačkom vatrom, a otpor je pružao i njemački tenk kod [[Gradsko kupatilo u Mostaru|Gradskog kupatila]]. Nakon što je njemački tenk pogođen, preko mosta su prešli tenkovi i jedinice [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ-a]], a Hotel "Neretva" je oslobođen. U zgradi je pronađen komandant njemačkog garnizona Mostar i komandant 370. grenadirskog puka 369. divizije, major Beacker, koji je izvršio samoubistvo nakon što je vidio da jedinice NOVJ-a prelaze preko neoštećenog mosta. Most je prethodno bio pripremljen za rušenje, ali je njegovo uništenje spriječeno presijecanjem električnih kablova za aktiviranje eksploziva.<ref>{{cite book |title=1945. godina |publisher=Vojnoizdavački zavod |url=https://znaci.org/00001/80_5.pdf |pages=178–179 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] Hotel "Neretva" nastavio je djelovati kao ugostiteljski objekt u okviru novog sistema društvenog ugostiteljstva. Godine 1962. osnovano je Hotelsko ugostiteljsko preduzeće "Neretva" u Mostaru spajanjem Hotelskog preduzeća "Neretva", Hotelskog preduzeća "Bristol", Hotelskog preduzeća "Hercegovina", Ugostiteljskog preduzeća "Jagnje", Ugostiteljskog preduzeća "Društvena ishrana" i Ugostiteljske radne organizacije Restoran "Sutjeska". Predmet poslovanja novoosnovanog preduzeća bilo je pružanje ugostiteljskih usluga smještaja i ishrane.<ref>{{cite web |title=Službeni list Narodne Republike Bosne i Hercegovine, broj 20/1962 |website=Sistory |date=25. 5. 1962 |url=https://www.sistory.si/media/legacy/publikacije/54001-55000/54292/SL_NR_BIH_1962-05-25_020.pdf |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom 1960-ih i 1970-ih Hotel "Neretva" bio je jedno od mjesta društvenog i ugostiteljskog života Mostara. Na njegovoj terasi održavane su večeri uz živu muziku, dok se u hotelu posebno spominjao "Crveni restoran". Hotel je bio mjesto okupljanja građana, a tokom ljetnih mjeseci na terasi prema Neretvi je svirala muzika.<ref name="Andjelic_1999">{{cite web |last=Anđelić |first=Milan |date=maj 1999 |title=Strahujem od zaborava: Sjećanja na mostarske kafane |url=https://www.most.ba/025/117.htm |journal=Most |issue=114 (25) |publisher=Most |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Hotel je tokom socijalističkog perioda više puta adaptiran. Najveća adaptacija do tada izvedena je 1978, kada je susjedna kuća porodice Gredić adaptirana i dograđena terasama iznad Neretve i ispod hotela. Na njenom mjestu izgrađen je novi objekt nazvan Vila "Neretva".<ref name="UNESCO_2005">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |date=15. 7. 2005 |title=The Old Bridge Area of the Old City of Mostar (World Heritage Scanned Nomination File 946rev) |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2015/12/UNESCO-va-nominacija-Starog-grada_opt.pdf |publisher=UNESCO |access-date=30. 9. 2026 |language=en}}</ref> U drugoj polovini 20. stoljeća mijenjan je i prostor oko hotela. Prema podacima o urbanističkim promjenama na području [[Musala (Mostar)|Musale]], 1976. preuređen je prostor tadašnjeg trga i parka na način da je jedan dio trga preoblikovan u saobraćajnicu s manjom zelenom površinom ispred [[Zgrada Muzičke škole u Mostaru|zgrade Muzičke škole]].<ref name="Sisirak_2017">{{cite book |last=Šiširak |first=Hilmija |title=Čaršija kakve više nema: Zbirka kratkih sjećanja |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2020/09/Hilmija-%C5%A0i%C5%A1irak-%C4%8Car%C5%A1ija-kakve-vi%C5%A1e-nema-knjiga.pdf |editor-last=Vrančić |editor-first=Tibor |location=Mostar |publisher=Samoizdanje |date=2017 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Spago_2016">{{cite book |last=Špago |first=Smail |title=Mostar – kružno: Zbirka uspomena |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2016/12/Mostar-kru%C5%BEno.pdf |editor-last=Vrančić |editor-first=Tibor |location=Mostar |publisher=Samoizdanje |date=2016 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Do početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Hotel "Neretva" zadržao je hotelsku i ugostiteljsku namjenu. Početkom [[Opsada Mostara|rata 1992.]] objekt je teško oštećen u granatiranju Mostara, čime je onemogućena njegova dotadašnja funkcija. Hotel je uoči stote godišnjice izgradnje bio predviđen za novu adaptaciju, ali je planirana obnova prekinuta ratnim razaranjima.<ref name="CIDOM_Galerija_1992_1998">{{cite web |author=CIDOM |title=Galerija 1992–1998 |url=https://www.cidom.org/?dt_gallery=1992-1998&utm |publisher=Centar za informaciju i dokumentaciju Mostar (CIDOM) |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref>{{cite web |last=Miličević |first=Ž. |title=Hotel Neretva: Ne nazire se obnova nekadašnjeg mostarskog simbola ljepote |website=Klix.ba |date=6. 5. 2015 |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/hotel-neretva-ne-nazire-se-obnova-nekadasnjeg-mostarskog-simbola-ljepote/150502033 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Hoteli u Mostaru]] [[Kategorija:1892. u arhitekturi]] [[Kategorija:Musala (Mostar)]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine]] dkyaizfph0uvigpluxdisf62n9ncd8z 3932618 3932284 2026-09-30T23:18:44Z Bosancica by MK 173186 3932618 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija građevina | naziv = Hotel "Neretva" | izvorno_ime = | domaći_jezik = | logo = | logo_veličina = | logo_alt = | logo_tekst = | slika = Hotel Neretva 1960s.jpg | veličina_slike = | alt_slika = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | tekst = Hotel "Neretva" u Mostaru (1960-ih) | vrsta_karte = | alt_karta = | map_caption = Interaktivna karta Hotela "Neretva" u Mostaru | map_size = | latitude = | longitude = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | map_dot_label = Hotel "Neretva" | reljef = | bivši_nazivi = | alternativna_imena = Hotel "Narenta" | etimologija = | status = postojeća | prekinuto = | vrsta_građevine = {{Plainlist| * [[hotel]] * javni objekat }} | stil = [[Pseudomaurska arhitektura|pseudomaurski stil]] | klasifikacija = | lokacija = [[Musala (Mostar)|Musala]] | adresa = Ulica Maršala Tita | lokacija_grad = [[Mostar]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | iso_region = BA | coordinates_display = inline,title | coordinates_format = dms | koordinate = {{coord|43.3446|17.8110|type:landmark_region:BA|display=inline,title}} | altitude = | trenutni_stanari = | nazvano_po = [[Neretva]] | datum_kamen_temeljac= | početak = 1890. | završetak_datum = 1892. | datum_otvaranja = 1892. | datum_inauguracije = | datum_preještanja = | datum_renoviranja = 2018–2019; 2023– | datum_zatvaranja = | datum_demoliranja = | trošak = | trošak_renoviranja = | klijent = Zemaljska vlada | vlasnik = Interšped d.o.o. Sarajevo | upravitelj = Interšped d.o.o. Sarajevo | udruženje = | visina = | arhitektonski = | vrh = | antena_na_tornju = | krov = | zadnji_sprat = | osmatračnica = | prečnik = | obim = | dužina = | ostale_dimenzije = | strukturni_sistem = | materijal = {{Plainlist| * [[kamen]] * [[cigla]] }} | veličina = | broj_spratova = | podna_površina = | broj_liftova = | temelji = | arhitekt = [[Alexander Wittek]] | kompanija_izgradnje = | razvojnik = | inženjer = | građevinski_inženjer= | ostali_dizajneri = | izvođač_radova = | nagrade = | poznato_po = Historijski hotel iz austrougarskog perioda | ren_arhitekt = Grupa-Arh d.o.o. Sarajevo | ren_kompanija = | ren_inženjer = | ren_građ_inženjer = | ren_ostali_dizajneri= | ren_potpisnik = | ren_nagrade = | tip_sjedala = | kapacitet_sjedišta = | broj_soba = 80 | parking = | veb-sajt = | reference = }} '''Hotel "Neretva"''' je historijski hotel u [[Mostar]]u, smješten na lijevoj obali [[Neretva|Neretve]], na prostoru [[Musala (Mostar)|Musale]]. Izgrađen je 1892. za vrijeme [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini]], prema projektu koji se u stručnoj literaturi pripisuje arhitekti [[Alexander Wittek|Alexanderu Witteku]].<ref name="ZadroArchitecture">{{cite journal |last=Zadro |first=Sanja |title=Architecture of Historicism and Art Nouveau in Mostar |journal=Prostor |volume=25 |issue=1 (53) |year=2017 |pages=175–194 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Sanja-Zadro-Architecture-of-Historicism-and-Art-Nouve-in-Mostar.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=en}}</ref> Zgrada je oblikovana u [[pseudomaurska arhitektura|pseudomaurskom stilu]], jednom od karakterističnih arhitektonskih izraza u javnoj arhitekturi Bosne i Hercegovine krajem 19. stoljeća.<ref name="FMKS_HotelNeretva">{{cite web |title=Zavod za zaštitu spomenika: Redovan konzervatorski nadzor nad radovima rekonstrukcije hotela Neretva u Mostaru |website=Federalno ministarstvo kulture i sporta |date=2. 11. 2023 |url=https://fmks.gov.ba/zavod-za-zastitu-spomenika-redovan-konzervatorski-nadzor-nad-radovima-rekonstrukcije-hotela-neretva-u-mostaru/ |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] hotel je teško oštećen. Nakon rata započela je njegova obnova, koja se odvija u više faza; prve dvije faze završene su 2018. i 2019, dok je treća faza rekonstrukcije započela 2023.<ref name="FMKS_HotelNeretva"/> == Historija == === Izgradnja i austrougarski period === [[Datoteka:Hotel Neretva in Mostar on a Photochrom print from the late 19th century-bs.jpg|mini|desno|300px|Hotel "Neretva" na fotohromskoj razglednici s kraja 19. stoljeća]] [[Datoteka:Mostar, Hotel Neretva, veranda.jpg|mini|desno|300px|Hotel Neretva (oko 1900)]] [[Datoteka:Alexander Wittek - Hotel Narenta window design and adaptation plan (1897).png|mini|desno|300px|Arhitektonski nacrti detalja prozora na međuspratovima i nepotpisani plan adaptacije za Hotel "Neretva" u Mostaru iz 1897, koji se pripisuju Alexanderu Witteku]] Izgradnja Hotela "Neretva" bila je povezana s urbanim širenjem Mostara i razvojem novih saobraćajnih i javnih sadržaja nakon uspostavljanja [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave]]. Tokom 1880-ih Mostar je dobio uskotračnu [[Željeznica|željeznicu]], a 1882. izgrađen je [[Most Musala|željezni most na Musali]]. U tom periodu Zemaljska vlada investirala je u izgradnju hotela na [[Musala (Mostar)|Musali]].<ref name="ZadroArchitecture" /> Početni projekti hotela datiraju iz januara i marta 1890, a zgrada je završena 1892. Sačuvani dijelovi izvornog izvedbenog projekta čuvaju se u [[Arhiv Bosne i Hercegovine|Arhivu Bosne i Hercegovine]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], u fondu Građevinskog odjeljenja Zemaljske vlade, pod signaturama K/50 i K/53. Na sačuvanim dijelovima projekta iz 1890. nalazi se potpis koji se s velikom vjerovatnoćom može identifikovati kao potpis arhitekte [[Alexander Wittek|Alexandera Witteka]], dok je na mjestu predviđenom za upravitelja Građevinskog odjeljenja potpisan Edmund Stix. Izvorni projektni crteži zbog toga predstavljaju važan osnov za atribuciju hotela Witteku, iako nije pronađen zaseban pisani dokument kojim bi njegov angažman bio direktno potvrđen.<ref name="ZadroBook">{{cite book |last=Zadro |first=Sanja |title=Mostarska arhitektura od 1850. do Drugog svjetskog rata |publisher=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |year=2017 |url=https://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/9434/1/Zadro%2C%20Sanja.pdf |access-date=29. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Hotel je bio jedan od najranijih primjera [[pseudomaurska arhitektura|neomaurske arhitekture]] u Mostaru. Neki autori ga svrstavaju među najranije mostarske realizacije ovog arhitektonskog izraza i povezuju ga s programom javne arhitekture [[Zemaljska vlada|Zemaljske vlade]] iz ranih 1890-ih.<ref name="ZadroArchitecture" /> U tom periodu neomaurski stil primjenjivan je na reprezentativnim javnim građevinama u Bosni i Hercegovini, pri čemu su orijentalni dekorativni motivi korišteni u okviru evropskog historicističkog arhitektonskog jezika.<ref name="ZadroArchitecture" /> Hotel se u izvorima iz austrougarskog perioda pojavljuje i pod nazivom '''Hotel "Narenta"'''. Historijski izvori s kraja 19. i početka 20. stoljeća koriste taj oblik naziva, dok ga Heinrich Renner 1896. navodi kao "zemaljski" hotel Neretva i među mostarskim hotelima izdvaja njegove smještajne i ugostiteljske uslove.<ref name="Renner">{{cite book |last=Renner |first=Heinrich |title=Herceg-Bosnom uzduž i poprijeko: Putovanja Henrika Rennera |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/09/Heinrich-Renner-Kroz-Herceg-Bosnu-uzdu%C5%BE-i-popreko-1896.pdf |translator-last=Velikanović |translator-first=Iso |location=Mitrovica |publisher=Hrvatska dionička tiskara |date=1900 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Robert Michel je početkom 20. stoljeća također zabilježio da je Zemaljska vlada izgradila hotele u većim mjestima Bosne i Hercegovine, a Hotel "Neretva" u Mostaru izdvojio kao hotel koji je mogao odgovoriti i većim zahtjevima putnika.<ref name="Michel">{{cite book |last=Michel |first=Robert |title=Mostar |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2016/11/Robert-Michel-Mostar-1909.pdf |editor-last=Šarić |editor-first=Salko |location=Mostar |publisher=IC štamparija |date=2006 |isbn=9958-804-21-2 |access-date=29. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Na hotelu su relativno brzo nakon izgradnje izvođene adaptacije. U fondu Građevinskog odjeljenja Zemaljske vlade u Državnom arhivu Sarajevo sačuvani su dijelovi izvornog projekta iz 1890. i nepotpisani plan pregradnje dijela hotela iz 1897. godine. Arhivska dokumentacija tako pokazuje da su izmjene objekta započele već tokom posljednje decenije 19. stoljeća.<ref name="ZadroArchitecture"/><ref name="ZadroBook"/> Godine 1900. izvedena je nova pregradnja prema projektu [[Đorđe Knežić|Đorđa Knežića]], čiji je potpis sačuvan na projektu iz te godine. Na objektu su nastavljene izmjene koje su tokom narednih decenija postepeno mijenjale njegov izgled, ali su zadržale osnovne neomaurske karakteristike izvorne arhitektonske cjeline.<ref name="ZadroBook"/> === Između dva svjetska rata === Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] Hotel "Neretva" ostao je u funkciji [[Ugostiteljstvo|ugostiteljskog objekta]], a njegovim upravljanjem bavila se gradska uprava. U oktobru 1923. Gradska uprava Mostara objavila je javni konkurs za davanje hotela pod najam na deset godina, počevši od 1. januara 1924. U oglasu se navodi da je hotel imao 28 soba za goste, stan za svratištara, velike dvorane i prateće prostorije, te da se nalazio uz gradski park na tadašnjem najprometnijem i najljepšem mjestu na obali Neretve. Uslovima konkursa bilo je predviđeno da najamnik u prvoj godini izvrši detaljnu obnovu i adaptaciju zgrade i pomoćnih objekata, pod nadzorom Gradskog građevinskog ureda. Troškovi tih radova trebali su biti uračunati u najamninu kroz umanjenje zakupnine tokom narednih godina.<ref name="JugoslavenskiList1923">{{cite book |last1=Vrančić |first1=Tibor |last2=Špago |first2=Smail |last3=Džabirov |first3=Armin |title=Mostar u staroj štampi 2 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2023/04/Tibor-Vran%C4%8Di%C4%87-Smail-%C5%A0pago-Armin-D%C5%BEabirov-Mostar-u-staroj-%C5%A1tampi-2.pdf |location=Mostar |publisher=Samoizdanje |date=2023 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom 1920-ih na objektu su izvođeni građevinski zahvati prema projektima [[Miroslav Loose|Miroslava Loosea]]. U julu 1923. izveden je balkon na sjevernoj strani hotela, a u septembru 1924. balkon na južnoj strani. U istom periodu obnovljena je fasadna žbuka.<ref name="ZadroBook" /> Početkom 1930-ih izrađeni su projekti za proširenje hotelske terase. Prema Looseovoj dokumentaciji, terasa je dograđena u oktobru 1934. Godine 1937. izvedena je nova adaptacija hotela, koja je obuhvatila pregradnje unutrašnjih prostora. Dio smještajnih kapaciteta tada je ustupljen na korištenje mostarskoj općini.<ref name="ZadroBook" /> U maju 1940. u Looseovom građevinskom dnevniku zabilježeni su radovi na popravci krovne konstrukcije hotela.<ref name="ZadroBook" /> === Drugi svjetski rat i socijalistički period === [[Datoteka:May Day parade at Musala Square in Mostar - Bosnia and Herzegovina (1949)-bs.png|mini|desno|300px|Prvomajska parada na [[Musala (Mostar)|Trgu Musala]] (1949)]] Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] Hotel "Neretva" imao je i vojnu funkciju. Uoči oslobođenja Mostara u februaru 1945. u njemu je bila smještena njemačka Komanda garnizona (''Platzkommandantur''), dok je prethodno služio kao njemački oficirski klub (''Soldatenheim'').<ref name="Komnenovic_Kreso_1979">{{cite book |last1=Komnenović |first1=Danilo |last2=Kreso |first2=Muharem |title=29. hercegovačka divizija |chapter=Glava XVI: Pripreme za oslobođenje Mostara |chapter-url=https://znaci.org/00001/39_17.htm |location=Beograd |publisher=Vojnoizdavački zavod |date=1979 |access-date=30. 9. 2026 |language=sh}}</ref> Borbe za oslobađanje Mostara vođene su 14. februara 1945. Jedinice [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] probile su se prema [[Most Musala|mostu kralja Aleksandra]], koji je povezivao obale Neretve u neposrednoj blizini hotela. Prelazak mosta u početku je bio onemogućen njemačkom vatrom, a otpor je pružao i njemački tenk kod [[Gradsko kupatilo u Mostaru|Gradskog kupatila]]. Nakon što je njemački tenk pogođen, preko mosta su prešli tenkovi i jedinice [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ-a]], a Hotel "Neretva" je oslobođen. U zgradi je pronađen komandant njemačkog garnizona Mostar i komandant 370. grenadirskog puka 369. divizije, major Beacker, koji je izvršio samoubistvo nakon što je vidio da jedinice NOVJ-a prelaze preko neoštećenog mosta. Most je prethodno bio pripremljen za rušenje, ali je njegovo uništenje spriječeno presijecanjem električnih kablova za aktiviranje eksploziva.<ref>{{cite book |title=1945. godina |publisher=Vojnoizdavački zavod |url=https://znaci.org/00001/80_5.pdf |pages=178–179 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] Hotel "Neretva" nastavio je djelovati kao ugostiteljski objekt u okviru novog sistema društvenog ugostiteljstva. Godine 1962. osnovano je Hotelsko ugostiteljsko preduzeće "Neretva" u Mostaru spajanjem Hotelskog preduzeća "Neretva", Hotelskog preduzeća "Bristol", Hotelskog preduzeća "Hercegovina", Ugostiteljskog preduzeća "Jagnje", Ugostiteljskog preduzeća "Društvena ishrana" i Ugostiteljske radne organizacije Restoran "Sutjeska". Predmet poslovanja novoosnovanog preduzeća bilo je pružanje ugostiteljskih usluga smještaja i ishrane.<ref>{{cite web |title=Službeni list Narodne Republike Bosne i Hercegovine, broj 20/1962 |website=Sistory |date=25. 5. 1962 |url=https://www.sistory.si/media/legacy/publikacije/54001-55000/54292/SL_NR_BIH_1962-05-25_020.pdf |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Tokom 1960-ih i 1970-ih Hotel "Neretva" bio je jedno od mjesta društvenog i ugostiteljskog života Mostara. Na njegovoj terasi održavane su večeri uz živu muziku, dok se u hotelu posebno spominjao "Crveni restoran". Hotel je bio mjesto okupljanja građana, a tokom ljetnih mjeseci na terasi prema Neretvi je svirala muzika.<ref name="Andjelic_1999">{{cite web |last=Anđelić |first=Milan |date=maj 1999 |title=Strahujem od zaborava: Sjećanja na mostarske kafane |url=https://www.most.ba/025/117.htm |journal=Most |issue=114 (25) |publisher=Most |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Hotel je tokom socijalističkog perioda više puta adaptiran. Najveća adaptacija do tada izvedena je 1978, kada je susjedna kuća porodice Gredić adaptirana i dograđena terasama iznad Neretve i ispod hotela. Na njenom mjestu izgrađen je novi objekt nazvan Vila "Neretva".<ref name="UNESCO_2005">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |date=15. 7. 2005 |title=The Old Bridge Area of the Old City of Mostar (World Heritage Scanned Nomination File 946rev) |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2015/12/UNESCO-va-nominacija-Starog-grada_opt.pdf |publisher=UNESCO |access-date=30. 9. 2026 |language=en}}</ref> U drugoj polovini 20. stoljeća mijenjan je i prostor oko hotela. Prema podacima o urbanističkim promjenama na području [[Musala (Mostar)|Musale]], 1976. preuređen je prostor tadašnjeg trga i parka na način da je jedan dio trga preoblikovan u saobraćajnicu s manjom zelenom površinom ispred [[Zgrada Muzičke škole u Mostaru|zgrade Muzičke škole]].<ref name="Sisirak_2017">{{cite book |last=Šiširak |first=Hilmija |title=Čaršija kakve više nema: Zbirka kratkih sjećanja |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2020/09/Hilmija-%C5%A0i%C5%A1irak-%C4%8Car%C5%A1ija-kakve-vi%C5%A1e-nema-knjiga.pdf |editor-last=Vrančić |editor-first=Tibor |location=Mostar |publisher=Samoizdanje |date=2017 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Spago_2016">{{cite book |last=Špago |first=Smail |title=Mostar – kružno: Zbirka uspomena |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2016/12/Mostar-kru%C5%BEno.pdf |editor-last=Vrančić |editor-first=Tibor |location=Mostar |publisher=Samoizdanje |date=2016 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Do početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Hotel "Neretva" zadržao je hotelsku i ugostiteljsku namjenu. Početkom [[Opsada Mostara|rata 1992.]] objekt je teško oštećen u granatiranju Mostara, čime je onemogućena njegova dotadašnja funkcija. Hotel je uoči stote godišnjice izgradnje bio predviđen za novu adaptaciju, ali je planirana obnova prekinuta ratnim razaranjima.<ref name="CIDOM_Galerija_1992_1998">{{cite web |author=CIDOM |title=Galerija 1992–1998 |url=https://www.cidom.org/?dt_gallery=1992-1998&utm |publisher=Centar za informaciju i dokumentaciju Mostar (CIDOM) |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref>{{cite web |last=Miličević |first=Ž. |title=Hotel Neretva: Ne nazire se obnova nekadašnjeg mostarskog simbola ljepote |website=Klix.ba |date=6. 5. 2015 |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/hotel-neretva-ne-nazire-se-obnova-nekadasnjeg-mostarskog-simbola-ljepote/150502033 |access-date=30. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Hoteli u Mostaru]] [[Kategorija:1892. u arhitekturi]] [[Kategorija:Musala (Mostar)]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine]] m718rc30yv6ymasxekmewvyx6orl2k6 Wikipedia:Igralište/Mehko selektivno čišćenje 4 537173 3932275 3932222 2026-09-30T20:25:47Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Mehko selektivno čišćenje]]" ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3932222 wikitext text/x-wiki U [[genetika|genetici]], kada se više kopija korisne mutacije uspostave i fiksiraju zajedno, to se naziva '''mehko selektivno čišćenje'''.<ref>Paulose J, Hermisson J, Hallatschek O (2019) Spatial soft sweeps: Patterns of adaptation in populations with long-range dispersal. PLoS Genet 15(2): e1007936. https://doi.org/10.1371/journal.pgen.1007936</ref><ref name=":7"/> U zavisnosti od porijekla ovih kopija, povezane varijante mogu se zadržati i pojaviti kao haplotipske strukture u populaciji. Postoje dva glavna oblika mehkih skeniranja: # Korisna mutacija koja se prethodno neutralno odvojila u populaciji i stoga je postojala kao više [[haplotip]]ova u vrijeme selektivne promjene u kojoj je mutacija postala korisna. Na taj način, jedna korisna mutacija može nositi više haplotipova do srednje frekvencije, dok sama postaje fiksirana. # Drugi model se dešava kada se više korisnih mutacija nezavisno pojavi u kratkom slijedu jedna za drugom – posljedično, druga kopija nastaje mutacijom prije selektivne fiksacije prve kopije.<ref>{{cite journal |last1=Harris |first1=Rebecca B. |last2=Sackman |first2=Andrew |last3=Jensen |first3=Jeffrey D. |title=On the unfounded enthusiasm for soft selective sweeps II: Examining recent evidence from humans, flies, and viruses |journal=PLOS Genetics |date=28 December 2018 |volume=14 |issue=12 |doi=10.1371/journal.pgen.1007859 |pmid=30592709 |pmc=6336318 |doi-access=free }}</ref> Mehka čišćenja mogu nastati i usljed stajaće varijacije i brzo ponavljajućih korisnih mutacija.<ref>.{{cite journal |last1=Harris |first1=Rebecca B. |last2=Sackman |first2=Andrew |last3=Jensen |first3=Jeffrey D. |title=On the unfounded enthusiasm for soft selective sweeps II: Examining recent evidence from humans, flies, and viruses |journal=PLOS Genetics |date=28 December 2018 |volume=14 |issue=12 |doi=10.1371/journal.pgen.1007859 |pmid=30592709 |pmc=6336318 |doi-access=free }}</ref><ref>Benjamin A. Wilson, Pleuni S. Pennings and Dmitri A. Petrov Genetics April 1, 2017 vol. 205 no. 4 1573-1586; https://doi.org/10.1534/genetics.116.191478.</ref><ref name=":3">Schaffner, S. & Sabeti, P. (2008) Evolutionary adaptation in the human lineage. Nature Education 1(1):14</ref> ==Pregled== [[File: Soft selective sweep.png|thumb| Pregled dva modela mekog selektivnog čišćenja (Jensen, J., 2014).]] Selektivno čišćenje dešava se kada, zbog jake pozitivne prirodne selekcije, korisni aleli brzo pređu na [[Fiksacija (populacijska genetika)|fiksaciju]] u populaciji i rezultira smanjenjem ili eliminacijom varijacija među [[nukleotid]]ima blizu tog [[alel]]a.<ref name=":4">Colin M. Brand, Frances J. White, Nelson Ting, Timothy H. Webster bioRxiv 2020.12.14.422788; doi: https://doi.org/10.1101/2020.12.14.422788</ref> Selektivno čišćenje može se dogoditi kada rijedak ili ranije odsutan alel koji poboljšava sposobnost nositelja u odnosu na druge članove populacije brzo raste u učestalosti zbog prirodne selekcije. Kako se učestalost takvog korisnog alela povećava, geneičke varijante koje se slučajno nalaze u [[DNK]] susjedstvu korisnog alela također će postati rasprostranjenije; ovaj [[fenomen]] naziva se [[genetičko autostopiranje]].<ref name=":3"/><ref name=":5">Graur, Dan, 2016. Molecular and genome evolution, Molecular and Genome Evolution, Sinauer Associates, an imprint of Oxford University Press. {{ISBN|9781605354699}}</ref> [[Selektivno čišćenje|Selektivna čišćenja]] nastaju ako brze promjene unutar frekvencije korisnog alela, uzrokovane pozitivnom selekcijom, iskrivljuju genealošku historiju uzoraka iz regije oko odabranog lokusa. Sada je prepoznato da ne smanjuju sva pomicanja genetičke varijacije na isti način, već se selektivna čišćenja mogu podijeliti u tri glavne kategorije:<ref name=":6">Wilson, B.A., Pennings, P.S., Petrov, D.A., 2017. Soft Selective Sweeps in Evolutionary Rescue. Genetics 205, 1573–1586. https://doi.org/10.1534/genetics.116.191478</ref> # Klasični selektivni ili tvrdi skzining očekuje se kada su korisne mutacije rijetke, ali kada se [[korisna mutacija]] koja se dogodila brzo povećava u učestalosti, drastično smanjujući genetičke varijacije u populaciji. # Meha selektivna čišćenja iz [[genetička varijacija|uobičajene genetičke varijacije]] (SGV) javljaju se kada prethodno neutralne mutacije koje su bile prisutne u populaciji postanu korisne zbog promjene u okolišu. Takva mutacija može biti prisutna na nekoliko [[genom]]skih pozadina, tako da kada se brzo poveća u učestalosti, ne briše sve genetičke varijacije u populaciji. # Mehko čišćenje višestrukog porijekla dešava se kada su mutacije uobičajene, naprimjer u velikoj populaciji, tako da se iste ili slične korisne mutacije javljaju na različitoj genomskoj pozadini tako da nijedna pojedinačna genomska pozadina ne može [[genetičko autostopiranje|autostopirati]] visoku učestalost.<ref name=":7">Jensen, J. On the unfounded enthusiasm for soft selective sweeps. Nat Commun 5, 5281 (2014). https://doi.org/10.1038/ncomms6281.</ref> Da li je došlo do selektivnog čišćenja može se istražiti na različite načine. Jedna metoda je mjerenje neravnoteže veze, odnosno da li je dati haplotip prekomjerno zastupljen u populaciji. Pod [[neutralna evolucija| neutralnom evolucijom]], [[genetička rekombinacija]] će rezultirati preraspodjelom različitih alela unutar haplotipova i nijedan pojedinačni [[haplotip]] neće dominirati populacijom. Međutim, tokom selektivnog čišćenja, selekcija za pozitivno odabranu varijantu gena će također rezultirati preusmjeravanjem susjednih alela i manjom mogućnošću rekombinacije. Stoga, prisustvo jake neravnoteže veze može ukazivati na to da je došlo do selektivnog čišćenja i može se koristiti za identifikaciju mjesta koja su nedavno bila pod selekcijom. Bilo je mnogo skeniranja za selektivne pretrage kod ljudi i drugih vrsta, korištenjem različitih statističkih pristupa i pretpostavki.<ref name=":6"/> ==Razlike između mehkih i tvrdih čišćenja== Glavna razlika između mekih i tvrdih selektivnih pretraga leži u očekivanom broju različitih [[haplotip]]ova koji nose korisnu mutaciju ili [[mutacije]], a time i u očekivanom broju haplotipova koji se tokom selektivne pretrage značajno povećavaju u učestalosti, a koji ostaju u populaciji u trenutku fiksacije. Ova ključna razlika rezultira različitim očekivanjima i u spektru frekvencije mjesta i u neravnoteži [[Genetička vezanost|povezanost]], a posljedično i u čestim statistikama testiranja zasnovanim na ovim oblicima.<ref name=":7"/> Ako teška čišćenja olakšavaju [[evolucijsko spašavanje]], onda je samo jedan predak odgovoran za širenje povoljnih varijanti i tako će genetička raznolikost biti uklonjena iz populacije kao posljedica adaptacije, kao i demografskog pada. S druge strane, mehko ćišćenje, u kojem se korisni alel nezavisno izvodi kod više predaka, zadržat će određenu raznolikost predaka koja je postojala prije promjene u okolišu koja je inicirala promjene u sposobnosti preživljavanja.<ref name=":6" /><ref name=":4"/> ==Otkrivanje mehkih čišćenja== Postoji li način da se odvoje '''mehka''' i '''tvrda''' čišćenja? Očigledno je da samo nedavni adaptivni događaji uopće ostavljaju mjerljiv signal (tvrd ili mekan). Signali iz frekvencijskog spektra mjesta (poput viška rijetkih alela koje registruje Tajima) 1989<ref>Tajima, F. (1989) Statistical method for testing the neutral mutation hypothesis. Genetics, 123, 585–595.</ref>) obično blijede na vremenskim skalama od ~ 0,1Ne [[generacija]], dok signali zasnovani na [[neravnoteža veze| neravnoteži veze]] ili statistici haplotipa traju samo ~ 0,01Ne generacija.<ref>Przeworski, M. (2002) The signature of positive selection at randomly chosen loci. Genetics, 160, 1179–1189.</ref><ref name=":10">Pennings, P.S. & Hermisson, J. (2006) Soft sweeps III–the signature of positive selection from recurrent mutation. PLoS Genetics, 2, e186.</ref> Da bi se lahko pronašao, selekcija mora biti jaka (4NeSb≫100). Čak i tada, mehka čišćenja može biti teško razlikovati od neutralnih ako su 'super mehka', tj. ako postoje brojna nezavisna porijekla korisnog alela ili ako je njegova početna frekvencija u SGV-u visoka.<ref name=":11">Peter, B.M., Huerta-Sanchez, E. & Nielsen, R. (2012) Distinguishing between selective sweeps from standing variation and from a de novo mutation. PLoS Genetics, 8, e1003011.</ref><ref>Berg, J.J. & Coop, G. (2015) A coalescent model for a sweep of a unique standing variant. Genetics, 201, 707–725.</ref> Za snažnu interpretaciju selekcije naspram neutralnosti, potrebna je [[testna statistika]] sa pouzdano visokom snagom za tvrda i mehka čišćenja. Na osnovu gore opisanih obrazaca i kao što je prikazano,<ref name=":10" /><ref>Ferrer-Admetlla, A., Liang, M., Korneliussen, T. &Nielsen, R. (2014) On detecting incomplete soft or hard selective sweeps using haplotype structure. Molecular Biology and Evolution, 31, 1275–1291.</ref> testovi zasnovani na frekventnom spektru mjesta (koji traže alele izvedene iz niske ili visoke frekvencije) imaju malu snagu da otkriju mehka čišćenja, dok haplotipski testovi mogu detektovati obje vrste zamaha.<ref name=":14">Garud, N.R., Messer, P.W., Buzbas, E.O. & Petrov, D.A. (2015) Recent selective sweeps in North American Drosophila melanogaster show signatures of soft sweeps. PLoS Genetics, 11, e1005004.</ref> Za razliku od mehkih čišćenja jednog porijekla (koja uvijek ostavljaju slabiji otisak), sposobnost detekcije mehkih čišćenja više porijekla može biti veća od sposobnosti detekcije završenih tvrdih, zbog jasne haplotipske strukture direktno na odabranom mjestu.<ref name=":10" /> Detekcija mehkih čišćenja s jednim porijeklom je teška. Neke studije i testovi zasnovani na kombinaciji sumarnih statistika razvijeni su od strane Peter, Huerta-Sanchez & Nielsen (2012)<ref name=":11" /> i Schrider & Kern (2016).<ref>Schrider, D.R. & Kern, A.D. (2016a) S/HIC: robust identification of soft and hard sweeps using machine learning. PLoS Genetics, 12, e1005928.</ref> Oba testa imaju pouzdanu snagu za pronalaženje mehkih čišćenja za robusnu selekciju i visoku početnu frekvenciju (5–20%) odabranog alela. Osim toga, dobro definirani praktični primjeri obično se oslanjaju na druge indikacije, slijedeći otisak:<ref>Barrett R.D.H. & Schluter, D. (2008) Adaptation from standing genetic variation. Trends in Ecology & Evolution, 23, 38–44.</ref> npr. izvorna populacija je prepoznata s odabranim alelom u SGV-u (npr. morske i slatkovodne koljuške,<ref>Colosimo, P.F., Hosemann, K.E., Balabhadra, S. et al. (2005)Widespread parallel evolution in sticklebacks by repeated fixation of ectodysplasin alleles. Science, 307, 1928–1933.</ref> ili identifikovani i vrlo nedavni [[selekcijski pritisak]] ne ostavlja dovoljno vremena da se alel poveća od jedne kopije do frekvencije koja se danas opaža (naprimjer, adaptacija CCR5 na [[HIV]] kod ljudi).<ref>Novembre, J. & Han, E. (2012) Human population structure and the adaptive response to pathogen-induced selection pressures. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 367, 878–886.</ref> On the whole, soft sweeps with multiple origins have better chances to be detected.<ref name=":10" /><ref name=":14" /> == Također pogledajte == * [[Selektivno ćišćenje]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Populacijska genetika]] [[Kategorija:Selekcija]] 16qb70lkyputpo2ssfadcgx7hkun4nu 3932279 3932275 2026-09-30T20:32:51Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Mehko selektivno čišćenje]] na [[Wikipedia:Igralište/Mehko selektivno čišćenje]] bez ostavljanja preusmjerenja 3932222 wikitext text/x-wiki U [[genetika|genetici]], kada se više kopija korisne mutacije uspostave i fiksiraju zajedno, to se naziva '''mehko selektivno čišćenje'''.<ref>Paulose J, Hermisson J, Hallatschek O (2019) Spatial soft sweeps: Patterns of adaptation in populations with long-range dispersal. PLoS Genet 15(2): e1007936. https://doi.org/10.1371/journal.pgen.1007936</ref><ref name=":7"/> U zavisnosti od porijekla ovih kopija, povezane varijante mogu se zadržati i pojaviti kao haplotipske strukture u populaciji. Postoje dva glavna oblika mehkih skeniranja: # Korisna mutacija koja se prethodno neutralno odvojila u populaciji i stoga je postojala kao više [[haplotip]]ova u vrijeme selektivne promjene u kojoj je mutacija postala korisna. Na taj način, jedna korisna mutacija može nositi više haplotipova do srednje frekvencije, dok sama postaje fiksirana. # Drugi model se dešava kada se više korisnih mutacija nezavisno pojavi u kratkom slijedu jedna za drugom – posljedično, druga kopija nastaje mutacijom prije selektivne fiksacije prve kopije.<ref>{{cite journal |last1=Harris |first1=Rebecca B. |last2=Sackman |first2=Andrew |last3=Jensen |first3=Jeffrey D. |title=On the unfounded enthusiasm for soft selective sweeps II: Examining recent evidence from humans, flies, and viruses |journal=PLOS Genetics |date=28 December 2018 |volume=14 |issue=12 |doi=10.1371/journal.pgen.1007859 |pmid=30592709 |pmc=6336318 |doi-access=free }}</ref> Mehka čišćenja mogu nastati i usljed stajaće varijacije i brzo ponavljajućih korisnih mutacija.<ref>.{{cite journal |last1=Harris |first1=Rebecca B. |last2=Sackman |first2=Andrew |last3=Jensen |first3=Jeffrey D. |title=On the unfounded enthusiasm for soft selective sweeps II: Examining recent evidence from humans, flies, and viruses |journal=PLOS Genetics |date=28 December 2018 |volume=14 |issue=12 |doi=10.1371/journal.pgen.1007859 |pmid=30592709 |pmc=6336318 |doi-access=free }}</ref><ref>Benjamin A. Wilson, Pleuni S. Pennings and Dmitri A. Petrov Genetics April 1, 2017 vol. 205 no. 4 1573-1586; https://doi.org/10.1534/genetics.116.191478.</ref><ref name=":3">Schaffner, S. & Sabeti, P. (2008) Evolutionary adaptation in the human lineage. Nature Education 1(1):14</ref> ==Pregled== [[File: Soft selective sweep.png|thumb| Pregled dva modela mekog selektivnog čišćenja (Jensen, J., 2014).]] Selektivno čišćenje dešava se kada, zbog jake pozitivne prirodne selekcije, korisni aleli brzo pređu na [[Fiksacija (populacijska genetika)|fiksaciju]] u populaciji i rezultira smanjenjem ili eliminacijom varijacija među [[nukleotid]]ima blizu tog [[alel]]a.<ref name=":4">Colin M. Brand, Frances J. White, Nelson Ting, Timothy H. Webster bioRxiv 2020.12.14.422788; doi: https://doi.org/10.1101/2020.12.14.422788</ref> Selektivno čišćenje može se dogoditi kada rijedak ili ranije odsutan alel koji poboljšava sposobnost nositelja u odnosu na druge članove populacije brzo raste u učestalosti zbog prirodne selekcije. Kako se učestalost takvog korisnog alela povećava, geneičke varijante koje se slučajno nalaze u [[DNK]] susjedstvu korisnog alela također će postati rasprostranjenije; ovaj [[fenomen]] naziva se [[genetičko autostopiranje]].<ref name=":3"/><ref name=":5">Graur, Dan, 2016. Molecular and genome evolution, Molecular and Genome Evolution, Sinauer Associates, an imprint of Oxford University Press. {{ISBN|9781605354699}}</ref> [[Selektivno čišćenje|Selektivna čišćenja]] nastaju ako brze promjene unutar frekvencije korisnog alela, uzrokovane pozitivnom selekcijom, iskrivljuju genealošku historiju uzoraka iz regije oko odabranog lokusa. Sada je prepoznato da ne smanjuju sva pomicanja genetičke varijacije na isti način, već se selektivna čišćenja mogu podijeliti u tri glavne kategorije:<ref name=":6">Wilson, B.A., Pennings, P.S., Petrov, D.A., 2017. Soft Selective Sweeps in Evolutionary Rescue. Genetics 205, 1573–1586. https://doi.org/10.1534/genetics.116.191478</ref> # Klasični selektivni ili tvrdi skzining očekuje se kada su korisne mutacije rijetke, ali kada se [[korisna mutacija]] koja se dogodila brzo povećava u učestalosti, drastično smanjujući genetičke varijacije u populaciji. # Meha selektivna čišćenja iz [[genetička varijacija|uobičajene genetičke varijacije]] (SGV) javljaju se kada prethodno neutralne mutacije koje su bile prisutne u populaciji postanu korisne zbog promjene u okolišu. Takva mutacija može biti prisutna na nekoliko [[genom]]skih pozadina, tako da kada se brzo poveća u učestalosti, ne briše sve genetičke varijacije u populaciji. # Mehko čišćenje višestrukog porijekla dešava se kada su mutacije uobičajene, naprimjer u velikoj populaciji, tako da se iste ili slične korisne mutacije javljaju na različitoj genomskoj pozadini tako da nijedna pojedinačna genomska pozadina ne može [[genetičko autostopiranje|autostopirati]] visoku učestalost.<ref name=":7">Jensen, J. On the unfounded enthusiasm for soft selective sweeps. Nat Commun 5, 5281 (2014). https://doi.org/10.1038/ncomms6281.</ref> Da li je došlo do selektivnog čišćenja može se istražiti na različite načine. Jedna metoda je mjerenje neravnoteže veze, odnosno da li je dati haplotip prekomjerno zastupljen u populaciji. Pod [[neutralna evolucija| neutralnom evolucijom]], [[genetička rekombinacija]] će rezultirati preraspodjelom različitih alela unutar haplotipova i nijedan pojedinačni [[haplotip]] neće dominirati populacijom. Međutim, tokom selektivnog čišćenja, selekcija za pozitivno odabranu varijantu gena će također rezultirati preusmjeravanjem susjednih alela i manjom mogućnošću rekombinacije. Stoga, prisustvo jake neravnoteže veze može ukazivati na to da je došlo do selektivnog čišćenja i može se koristiti za identifikaciju mjesta koja su nedavno bila pod selekcijom. Bilo je mnogo skeniranja za selektivne pretrage kod ljudi i drugih vrsta, korištenjem različitih statističkih pristupa i pretpostavki.<ref name=":6"/> ==Razlike između mehkih i tvrdih čišćenja== Glavna razlika između mekih i tvrdih selektivnih pretraga leži u očekivanom broju različitih [[haplotip]]ova koji nose korisnu mutaciju ili [[mutacije]], a time i u očekivanom broju haplotipova koji se tokom selektivne pretrage značajno povećavaju u učestalosti, a koji ostaju u populaciji u trenutku fiksacije. Ova ključna razlika rezultira različitim očekivanjima i u spektru frekvencije mjesta i u neravnoteži [[Genetička vezanost|povezanost]], a posljedično i u čestim statistikama testiranja zasnovanim na ovim oblicima.<ref name=":7"/> Ako teška čišćenja olakšavaju [[evolucijsko spašavanje]], onda je samo jedan predak odgovoran za širenje povoljnih varijanti i tako će genetička raznolikost biti uklonjena iz populacije kao posljedica adaptacije, kao i demografskog pada. S druge strane, mehko ćišćenje, u kojem se korisni alel nezavisno izvodi kod više predaka, zadržat će određenu raznolikost predaka koja je postojala prije promjene u okolišu koja je inicirala promjene u sposobnosti preživljavanja.<ref name=":6" /><ref name=":4"/> ==Otkrivanje mehkih čišćenja== Postoji li način da se odvoje '''mehka''' i '''tvrda''' čišćenja? Očigledno je da samo nedavni adaptivni događaji uopće ostavljaju mjerljiv signal (tvrd ili mekan). Signali iz frekvencijskog spektra mjesta (poput viška rijetkih alela koje registruje Tajima) 1989<ref>Tajima, F. (1989) Statistical method for testing the neutral mutation hypothesis. Genetics, 123, 585–595.</ref>) obično blijede na vremenskim skalama od ~ 0,1Ne [[generacija]], dok signali zasnovani na [[neravnoteža veze| neravnoteži veze]] ili statistici haplotipa traju samo ~ 0,01Ne generacija.<ref>Przeworski, M. (2002) The signature of positive selection at randomly chosen loci. Genetics, 160, 1179–1189.</ref><ref name=":10">Pennings, P.S. & Hermisson, J. (2006) Soft sweeps III–the signature of positive selection from recurrent mutation. PLoS Genetics, 2, e186.</ref> Da bi se lahko pronašao, selekcija mora biti jaka (4NeSb≫100). Čak i tada, mehka čišćenja može biti teško razlikovati od neutralnih ako su 'super mehka', tj. ako postoje brojna nezavisna porijekla korisnog alela ili ako je njegova početna frekvencija u SGV-u visoka.<ref name=":11">Peter, B.M., Huerta-Sanchez, E. & Nielsen, R. (2012) Distinguishing between selective sweeps from standing variation and from a de novo mutation. PLoS Genetics, 8, e1003011.</ref><ref>Berg, J.J. & Coop, G. (2015) A coalescent model for a sweep of a unique standing variant. Genetics, 201, 707–725.</ref> Za snažnu interpretaciju selekcije naspram neutralnosti, potrebna je [[testna statistika]] sa pouzdano visokom snagom za tvrda i mehka čišćenja. Na osnovu gore opisanih obrazaca i kao što je prikazano,<ref name=":10" /><ref>Ferrer-Admetlla, A., Liang, M., Korneliussen, T. &Nielsen, R. (2014) On detecting incomplete soft or hard selective sweeps using haplotype structure. Molecular Biology and Evolution, 31, 1275–1291.</ref> testovi zasnovani na frekventnom spektru mjesta (koji traže alele izvedene iz niske ili visoke frekvencije) imaju malu snagu da otkriju mehka čišćenja, dok haplotipski testovi mogu detektovati obje vrste zamaha.<ref name=":14">Garud, N.R., Messer, P.W., Buzbas, E.O. & Petrov, D.A. (2015) Recent selective sweeps in North American Drosophila melanogaster show signatures of soft sweeps. PLoS Genetics, 11, e1005004.</ref> Za razliku od mehkih čišćenja jednog porijekla (koja uvijek ostavljaju slabiji otisak), sposobnost detekcije mehkih čišćenja više porijekla može biti veća od sposobnosti detekcije završenih tvrdih, zbog jasne haplotipske strukture direktno na odabranom mjestu.<ref name=":10" /> Detekcija mehkih čišćenja s jednim porijeklom je teška. Neke studije i testovi zasnovani na kombinaciji sumarnih statistika razvijeni su od strane Peter, Huerta-Sanchez & Nielsen (2012)<ref name=":11" /> i Schrider & Kern (2016).<ref>Schrider, D.R. & Kern, A.D. (2016a) S/HIC: robust identification of soft and hard sweeps using machine learning. PLoS Genetics, 12, e1005928.</ref> Oba testa imaju pouzdanu snagu za pronalaženje mehkih čišćenja za robusnu selekciju i visoku početnu frekvenciju (5–20%) odabranog alela. Osim toga, dobro definirani praktični primjeri obično se oslanjaju na druge indikacije, slijedeći otisak:<ref>Barrett R.D.H. & Schluter, D. (2008) Adaptation from standing genetic variation. Trends in Ecology & Evolution, 23, 38–44.</ref> npr. izvorna populacija je prepoznata s odabranim alelom u SGV-u (npr. morske i slatkovodne koljuške,<ref>Colosimo, P.F., Hosemann, K.E., Balabhadra, S. et al. (2005)Widespread parallel evolution in sticklebacks by repeated fixation of ectodysplasin alleles. Science, 307, 1928–1933.</ref> ili identifikovani i vrlo nedavni [[selekcijski pritisak]] ne ostavlja dovoljno vremena da se alel poveća od jedne kopije do frekvencije koja se danas opaža (naprimjer, adaptacija CCR5 na [[HIV]] kod ljudi).<ref>Novembre, J. & Han, E. (2012) Human population structure and the adaptive response to pathogen-induced selection pressures. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 367, 878–886.</ref> On the whole, soft sweeps with multiple origins have better chances to be detected.<ref name=":10" /><ref name=":14" /> == Također pogledajte == * [[Selektivno ćišćenje]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Populacijska genetika]] [[Kategorija:Selekcija]] 16qb70lkyputpo2ssfadcgx7hkun4nu Wikipedia:Igralište/Selektivno čišćenje 4 537177 3932272 3932225 2026-09-30T20:23:46Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Selektivno čišćenje]]" ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3932225 wikitext text/x-wiki U [[genetika|genetici]], '''selektivno skeniranje''' ili ‘’’[[selekcijsko skeniranje]]’’’ (rjeđe selektivno čišćenje) proces je kojim nova korisna [[mutacija]] koja povećava svoju učestalost i postaje fiksirana (tj. dostiže učestalost <math>1</math>) u populaciji dovodi do smanjenja ili eliminacije [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] među [[nukleotid]]nim sekvencama koje su blizu mutacije. U selektivnom pometu, [[pozitivna selekcija]] uzrokuje da nova mutacija dostigne fiksaciju tako brzo da povezani aleli mogu [[genetičko autostopiranje|"autostopirati"]] i također postati fiksirani. ==Pregled== Selektivno skeniranje može se dogoditi kada rijedak ili prethodno nepostojeći alel koji povećava sposobnost prilagođavanja nosioca (u odnosu na druge članove populacije) brzo povećava [[frekvencija alela|učestalost]] zbog [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Kako se prevalencija takvog korisnog alela povećava, genetičke varijante koje se slučajno nalaze na [[genom]]skoj pozadini (susjedstvu [[DNK]]) korisnog alela također će postati rasprostranjenije. Ovo se naziva ''[[genetičko autostopiranje]]''. Selektivno čišćenje zbog snažno odabranog alela, koji je nastao na jednoj genomskoj pozadini, stoga rezultira regijom genoma s velikim smanjenjem genetske varijacije u toj [[hromosomska regija|hromosomskoj regiji]]. Ideju da jaka pozitivna selekcija može smanjiti obližnju genetičku varijaciju zbog stopiranja predložili su [[John Maynard-Smith]] i John Haigh u 1974.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Smith|first1=John Maynard|last2=Haigh|first2=John |date=1974-02-01|title=The hitch-hiking effect of a favourable gene |journal=Genetics Research |volume=23 |issue=1 |pages=23–35 |doi=10.1017/S0016672300014634 |pmid=4407212|doi-access=free }}</ref> Nisu sva selektivna čišćenja na isti način usmjerena na smanjenje genetičkih varijacija. Mogu podijeliti u tri glavne kategorije: # Očekuje se da će se "klasično selektivno skeniranje " ili "tvrdo selektivno skeniranje " dogoditi kada su korisne mutacije rijetke, ali kada se korisna mutacija jednom dogodi, njena učestalost se brzo povećava, čime se drastično smanjuje [[genetička varijacija]] u populaciji.<ref name=":0"/> # Druga vrsta zahvata, "mehko skeniranje iz postojeće genetičke varijacije", javlja se kada prethodno neutralna mutacija koja je bila prisutna u populaciji postane korisna, zbog promjene u okolini. Takva mutacija može biti prisutna na nekoliko genomskih pozadina tako da kada se brzo poveća u učestalosti, ne briše sve genetičke varijacije u populaciji.<ref>{{Cite journal |last1=Hermisson |first1=Joachim|last2=Pennings|first2=Pleuni S.|date=2005-04-01|title=Soft Sweeps |journal=Genetics |volume=169 |issue=4 |pages=2335–2352|doi=10.1534/genetics.104.036947 |pmc=1449620|pmid=15716498}}</ref> # Konačno, "mehko skeniranje multiplog porijekla" javlja se kada su mutacije uobičajene (naprimjer u velikoj populaciji) tako da se iste ili slične korisne mutacije javljaju na različitim genomskim pozadinama, tako da nijedna pojedinačna genomska pozadina ne može stopirati s visokom frekvencijom.<ref>{{Cite journal|last1=Pennings|first1=Pleuni S.|last2=Hermisson|first2=Joachim|date=2006-05-01|title=Soft Sweeps II—Molecular Population Genetics of Adaptation from Recurrent Mutation or Migration|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=23|issue=5|pages=1076–1084|doi=10.1093/molbev/msj117 |pmid=16520336|doi-access=free}}</ref> [[Slika:HardSelectiveSweep.jpg|thumb|Dijagram teškog selektivnog skeniranja. Prikazuje različite korake (događa se korisna mutacija, povećava se učestalost i fiksira se u populaciji) i učinak na obližnje genetičke varijacije.]] Temeljne transformacije se ne događaju kada selekcija istovremeno uzrokuje vrlo male promjene u učestalosti alela na mnogim lokusima, svaki sa postojećom varijacijom ([[poligenska adaptacija]]). [[Slika:SoftSGVSelectiveSweep.jpg|thumb|Dijagram mehkog selektivnog skeniranja iz postojeće genetićke varijacije. Prikazuje različite korake (neutralna mutacija postaje korisna, povećava se učestalost i fiksira se u populaciji) i učinak na obližnju genetičku varijaciju. ]] [[File:MultOriginSoftSelectiveSweep.jpg|thumb| Dijagram mehkog selektivnog skeniranja višestrukog porijekla iz rekurentne mutacije. Prikazuje različite korake (korisna mutacija se javlja i povećava se u učestalosti, ali prije nego što se fiksira, ista mutacija se ponovo javlja na drugoj genomskoj pozadini, zajedno se mutacije fiksiraju u populaciji) i učinak na obližnje genetičke varijacije.]] == Detekcija == Da li se dogodilo selektivno skeniranje može se istražiti na različite načine. Jedna metoda je mjerenje [[neravnoteža veze]], tj. da li je dati [[haplotip]] prekomjerno zastupljen u populaciji. Pod neutralnom evolucijom, [[genetička rekombinacija]] će rezultirati preraspodjelom različitih alela unutar haplotipa i nijedan haplotip neće dominirati populacijom. Međutim, tokom selektivnog skeniranja, selekcija za pozitivno odabranu varijantu gena će također rezultirati selekcijom susjednih alela i manjom mogućnošću za rekombinaciju. Stoga, prisustvo jake neravnoteže veze može ukazivati na to da je došlo do nedavnog selektivnog čišćenja i može se koristiti za identifikaciju mjesta koja su nedavno bila pod selekcijom. Sprovedeno je mnogo skeniranja za selektivna ispitivanja kod ljudi i drugih vrsta, koristeći različite statističke pristupe i pretpostavke.<ref>{{Cite journal|last1=Fu|first1=Wenqing |last2=Akey| first2=Joshua M.|date=2013 |title=Selection and adaptation in the human genome|journal=Annual Review of Genomics and Human Genetics|volume=14|pages=467–489 |doi=10.1146/annurev-genom-091212-153509 |pmid=23834317}}</ref> Kod [[kukuruz]]a, nedavno poređenje [[genotip]]ova žutog i bijelog kukuruza koji okružuju ''Y1'' – gen fitoen-sintetaze odgovoran za žutu boju [[endosperm]]a, pokazuje snažne dokaze o selektivnom čišćenju u žutoj germplazmi, smanjujući [[Genetička raznolikost|raznolikost]] na ovom lokusu i neravnotežu vezivanja u okolnim regijama. Linije bijelog kukuruza imale su povećanu raznolikost i nije bilo dokaza o neravnoteži vezivanja povezanoj sa selektivnim skeniranjem.<ref>{{cite journal |author1=Palaisa K |author2=Morgante M |author3=Tingey S |author4=Rafalski A |title=Long-range patterns of diversity and linkage disequilibrium surrounding the maize Y1 gene are indicative of an asymmetric selective sweep |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=101 |issue=26 |pages=9885–90 |date=June 2004 |pmid=15161968 |pmc=470768 |doi=10.1073/pnas.0307839101 |bibcode=2004PNAS..101.9885P |doi-access=free }}</ref> == Uključenost u poljoprivredu i domestikaciju == Rijetko su genetička varijabilnost i njene suprotstavljene sile, uključujući adaptaciju, relevantnije nego u generiranju [[Domestikacija|domaćih]] i poljoprivrednih vrsta. Kultivirani usjevi, naprimjer, u suštini su genetički modificirani više od deset hiljada godina,<ref>{{cite journal |author=Hillman, G., Hedges, R., Moore, A., Colledge, S., & Pettitt, P. |title=New evidence of Late glacial cereal cultivation at Abu Hureyra on the Euphrates |journal=Holocene |volume=4 |pages=388–393 |year=2001 }}</ref> podvrgnuti vještačkim [[selekcijski pritisak|selekcijskim pritiscima]] i prisiljeni da se brzo prilagode novim okruženjima. Selektivna skeniranja pružaju osnovu iz koje su se mogle pojaviti različite sorte.<ref>{{cite journal |author=Gore, Michael A., Chia, Jer-Ming, Elshire, Robert J., Sun, Ersoz, Elhan S., Hurwitz, Bonnie L., Peiffer, Jason A., McMullen, Michael D., Grills, George S., Ross-Ibarra, Jeffrey, Ware, Doreen H., & Buckler, Edward S. |title=A First-Generation Haplotype Map of Maize |journal=Science |volume=326 |issue=5956 |pages=1115–7 |year=2009 |pmid= 19965431 |doi=10.1126/science.1177837|bibcode=2009Sci...326.1115G |citeseerx=10.1.1.658.7628 |s2cid=206521881 }}</ref> Naprimjer, nedavna studija genotipa kukuruza (''[[Zea mays]]'') otkrila je desetine drevnih selektivnih pretraga koje ujedinjuju moderne kultivare na osnovu zajedničkih genetičkih podataka koji možda datiraju još od divljeg pandanta domaćeg kukuruza, [[teosint]]e. Drugim riječima, iako je [[vještačka selekcija]] oblikovala [[genom]] kukuruza u niz izrazito prilagođenih [[kultivar]]a, selektivna skeniranja koja djeluju rano u njegovom razvoju pružaju ujedinjujuću homoplaziju genetičke sekvence. U određenom smislu, dugo zakopane pretrage mogu dati dokaze o predačkom stanju kukuruza i teosinte. razjašnjavajući zajedničku genetičku pozadinu između njih dvoje. Još jedan primjer uloge selektivnih skeniranja u domestikaciji dolazi od [[kokoš]]i. Švedska istraživačka grupa nedavno je koristila tehnike paralelnog sekvenciranja kako bi ispitala osam kultiviranih [[rasa]] kokoši i njihovog najbližeg divljeg pretka s ciljem otkrivanja genetičkih sličnosti koje proizlaze iz selektivnih čišćenja.<ref>{{cite journal |author=Rubin, Carl-Johan, Zody, Michael C., Eriksson, Jonas, Meadows, Jennifer R. S., Sherwood, Ellen, Webster, Matthew T., Jiang, Lin, Ingman, Max, Sharpe, Sojeong, Ted Ka, Hallboök, Finn, Besnier, Francois, Carlborg, Orjan, Bed'hom, Bertrand, Tixier-Boichard, Michele, Jensen, Per, Siege, Paul, Lindblad-Toh, Kerstin, & Andersson, Leif |title=Whole-genome resequencing reveals loci under selection during chicken domestication |journal=Letters to Nature |volume=464 |issue= 7288|pages= 587–91 |pmid=20220755 |doi=10.1038/nature08832 |date=March 2010|bibcode=2010Natur.464..587R |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01193349/file/2010_Rubin_Nature_1.pdf |doi-access=free }}</ref> Uspjeli su otkriti dokaze o nekoliko selektivnih čišćenja, najznačajnije u genu odgovornom za receptor tireoid-stimulirajućeh hormona ([[TSHR]]), koji reguliše metaboličke i [[fotoperiod]] ompovezane elemente reprodukcije. Ovo sugeriše da je, u nekom trenutku domestikacije kokoši, selektivna pretraga, vjerovatno vođena ljudskom intervencijom, suptilno promijenila reproduktivni mehanizam ptice, vjerovatno u korist njenih ljudskih manipulatora. ==Kod ljudi== Primjeri selektivnih pretraga kod ljudi su u varijantama koje utiču na [[Laktazna perzistencija|perzistenciju laktaze]],<ref>{{Cite journal|last1=Bersaglieri|first1=Todd|last2=Sabeti|first2=Pardis C.|last3=Patterson|first3=Nick|last4=Vanderploeg|first4=Trisha|last5=Schaffner|first5=Steve F.|last6=Drake|first6=Jared A.|last7=Rhodes|first7=Matthew|last8=Reich|first8=David E.|last9=Hirschhorn|first9=Joel N.|date=2004-06-01|title=Genetic signatures of strong recent positive selection at the lactase gene|journal=American Journal of Human Genetics|volume=74|issue=6|pages=1111–1120|doi=10.1086/421051 |pmc=1182075|pmid=15114531}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tishkoff|first1=Sarah A.|last2=Reed|first2=Floyd A.|last3=Ranciaro|first3=Alessia|last4=Voight|first4=Benjamin F.|last5=Babbitt|first5=Courtney C.|last6=Silverman|first6=Jesse S.|last7=Powell|first7=Kweli|last8=Mortensen|first8=Holly M.|last9=Hirbo|first9=Jibril B.|date=2007-01-01|title=Convergent adaptation of human lactase persistence in Africa and Europe|journal=Nature Genetics|volume=39|issue=1|pages=31–40 |doi=10.1038/ng1946 |pmc=2672153|pmid=17159977}}</ref> i prilagođavanje velikoj nadmorskoj visini.<ref>{{Cite journal|last1=Yi|first1=Xin |last2=Liang|first2=Yu|last3=Huerta-Sanchez|first3=Emilia |last4=Jin|first4=Xin |last5=Cuo|first5=Zha Xi Ping|last6=Pool|first6=John E.|last7=Xu|first7=Xun |last8=Jiang|first8=Hui|last9=Vinckenbosch|first9=Nicolas|date=2010-07-02|title=Sequencing of 50 human exomes reveals adaptation to high altitude|journal=[[Science]]|volume=329|issue=5987 |pages=75–78 |doi=10.1126/science.1190371 |pmc=3711608|pmid=20595611|bibcode=2010Sci...329...75Y }}</ref> == Klinični značaj == Budući da selektivna skeniranja omogućavaju brzu adaptaciju, navedeni su kao ključni faktor u sposobnosti [[patogen]]ih [[bakterija]] i virusa da napadnu svog domaćina i prežive lijekove koje koristimo za njihovo liječenje.<ref>{{cite journal |author=Sa, Juliana Marth, Twua, Olivia Twua, Haytona, Karen, Reyesa, Sahily, Fayb, Michael P., Ringwald, Pascal, & Wellemsa, Thomas E. |title=Geographic patterns of Plasmodium falciparum drug resistance distinguished by differential responses to amodiaquine and chloroquine |journal=PNAS|volume=106 |issue=45 |pages=18883–18889 |year=2009 |pmid= 19884511|pmc= 2771746|doi=10.1073/pnas.0911317106|doi-access=free }}</ref> U takvim sistemima, konkurencija između domaćina i [[parazit]]a često se karakterizira kao evolucijska "trka u naoružanju", tako da što brže jedan organizam može promijeniti svoj način napada ili odbrane, to bolje. Ovo je drugdje opisano hipotezom Crvene kraljice. Nepotrebno je reći da će efikasniji patogen ili otporniji domaćin imati adaptivnu prednost nad svojim srodnicima, pružajući gorivo za selektivno čišćenje. Jedan primjer dolazi od virusa ljudske [[gripa|gripe]], koji je uključen u adaptivnu borbu s ljudima stotinama godina. Dok se [[antigen]]ski drift (postepena promjena površinskih antigena) smatra tradicionalnim modelom za promjene virusnog genotipa, nedavni dokazi<ref>{{cite journal |author=Rambaut, Andrew, Pybus, Oliver G., Nelson, Martha I., Viboud, Cecile, Taubenberger, Jeffery K., & Holmes, Edward C. |title=The genomic and epidemiological dynamics of human influenza A virus |journal=Nature |volume=453 |issue= 7195|pages= 615–619|year=2008 |pmid=18418375 |pmc=2441973 |doi=10.1038/nature06945|bibcode=2008Natur.453..615R }}</ref> sugeriraju da selektivna čišćenja također imaju važnu ulogu. U nekoliko populacija gripe, vrijeme do najnovijeg zajedničkog pretka (TMRCA) "sestrinskih" sojeva, što je pokazatelj srodnosti, sugeriralo je da su se svi razvili od [[zajednički predak|zajedničkog pretka]], u roku od samo nekoliko godina. Periodi niske genetičke raznolikosti, vjerovatno rezultat genetičkih čišćenja, ustupili su mjesto sve većoj raznolikosti kako su se različiti sojevi prilagođavali svojim vlastitim lokacijama. Sličan slučaj može se naći kod ''[[Toxoplasma gondii]]'', izuzetno potentnog protozojskog parazita, sposobnog zaraziti [[toplokrvne životinje]]. Nedavno je otkriveno da ''T. gondii'' postoji samo u tri klonske loze u cijeloj Evropi i Sjevernoj Americi.<ref>{{cite journal |author1=Sibley, L. David |author2=Ajioka, James W |title=Population Structure of Toxoplasma gondii: Clonal Expansion Driven by Infrequent Recombination and Selective Sweeps |journal=Annu. Rev. Microbiol. |volume= 62 |issue=1 |pages=329–359 |year=2008 |doi=10.1146/annurev.micro.62.081307.162925|pmid=18544039 }}</ref> Drugim riječima, postoje samo tri genetički različita soja ovog parazita u cijelom [[Stari svijet|Starom]] i većem dijelu [[Novo svijet|Novog svijeta]]. Ova tri soja karakterizira jedna monomorfna verzija gena Chr1a, koja se pojavila približno u isto vrijeme kao i tri moderna klona. Čini se dakle da se pojavio novi [[genotip]], koji sadrži ovaj oblik Chr1a i proširio se na cijelu evropsku i sjevernoameričku populaciju ''Toxoplasma gondii'', donoseći sa sobom ostatak svog genoma putem [[genetičko autostopiranje|genetičkog autostopiranja]]. Južnoamerički sojevi ''T. gondii'', kojih ima mnogo više nego što ih postoji drugdje, također nose ovaj alel Chr1a. ==Također pogledajte== * [[Međunarodni HapMap projekat]] * [[Hill-Robertsonov efekat]] *[[Mehko selektivno skeniranje]] ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== {{Molekularna evolucija}} [[Kategorija:Selekcija]] [[Kategorija:Mutacije]] 4lxpcie7kl8wfgvhaodruef4pj8ihbx 3932273 3932272 2026-09-30T20:24:15Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Selektivno čišćenje]] na [[Wikipedia:Igralište/Selektivno čišćenje]] bez ostavljanja preusmjerenja 3932225 wikitext text/x-wiki U [[genetika|genetici]], '''selektivno skeniranje''' ili ‘’’[[selekcijsko skeniranje]]’’’ (rjeđe selektivno čišćenje) proces je kojim nova korisna [[mutacija]] koja povećava svoju učestalost i postaje fiksirana (tj. dostiže učestalost <math>1</math>) u populaciji dovodi do smanjenja ili eliminacije [[genetička varijacija|genetičke varijacije]] među [[nukleotid]]nim sekvencama koje su blizu mutacije. U selektivnom pometu, [[pozitivna selekcija]] uzrokuje da nova mutacija dostigne fiksaciju tako brzo da povezani aleli mogu [[genetičko autostopiranje|"autostopirati"]] i također postati fiksirani. ==Pregled== Selektivno skeniranje može se dogoditi kada rijedak ili prethodno nepostojeći alel koji povećava sposobnost prilagođavanja nosioca (u odnosu na druge članove populacije) brzo povećava [[frekvencija alela|učestalost]] zbog [[prirodno odabiranje|prirodne selekcije]]. Kako se prevalencija takvog korisnog alela povećava, genetičke varijante koje se slučajno nalaze na [[genom]]skoj pozadini (susjedstvu [[DNK]]) korisnog alela također će postati rasprostranjenije. Ovo se naziva ''[[genetičko autostopiranje]]''. Selektivno čišćenje zbog snažno odabranog alela, koji je nastao na jednoj genomskoj pozadini, stoga rezultira regijom genoma s velikim smanjenjem genetske varijacije u toj [[hromosomska regija|hromosomskoj regiji]]. Ideju da jaka pozitivna selekcija može smanjiti obližnju genetičku varijaciju zbog stopiranja predložili su [[John Maynard-Smith]] i John Haigh u 1974.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Smith|first1=John Maynard|last2=Haigh|first2=John |date=1974-02-01|title=The hitch-hiking effect of a favourable gene |journal=Genetics Research |volume=23 |issue=1 |pages=23–35 |doi=10.1017/S0016672300014634 |pmid=4407212|doi-access=free }}</ref> Nisu sva selektivna čišćenja na isti način usmjerena na smanjenje genetičkih varijacija. Mogu podijeliti u tri glavne kategorije: # Očekuje se da će se "klasično selektivno skeniranje " ili "tvrdo selektivno skeniranje " dogoditi kada su korisne mutacije rijetke, ali kada se korisna mutacija jednom dogodi, njena učestalost se brzo povećava, čime se drastično smanjuje [[genetička varijacija]] u populaciji.<ref name=":0"/> # Druga vrsta zahvata, "mehko skeniranje iz postojeće genetičke varijacije", javlja se kada prethodno neutralna mutacija koja je bila prisutna u populaciji postane korisna, zbog promjene u okolini. Takva mutacija može biti prisutna na nekoliko genomskih pozadina tako da kada se brzo poveća u učestalosti, ne briše sve genetičke varijacije u populaciji.<ref>{{Cite journal |last1=Hermisson |first1=Joachim|last2=Pennings|first2=Pleuni S.|date=2005-04-01|title=Soft Sweeps |journal=Genetics |volume=169 |issue=4 |pages=2335–2352|doi=10.1534/genetics.104.036947 |pmc=1449620|pmid=15716498}}</ref> # Konačno, "mehko skeniranje multiplog porijekla" javlja se kada su mutacije uobičajene (naprimjer u velikoj populaciji) tako da se iste ili slične korisne mutacije javljaju na različitim genomskim pozadinama, tako da nijedna pojedinačna genomska pozadina ne može stopirati s visokom frekvencijom.<ref>{{Cite journal|last1=Pennings|first1=Pleuni S.|last2=Hermisson|first2=Joachim|date=2006-05-01|title=Soft Sweeps II—Molecular Population Genetics of Adaptation from Recurrent Mutation or Migration|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=23|issue=5|pages=1076–1084|doi=10.1093/molbev/msj117 |pmid=16520336|doi-access=free}}</ref> [[Slika:HardSelectiveSweep.jpg|thumb|Dijagram teškog selektivnog skeniranja. Prikazuje različite korake (događa se korisna mutacija, povećava se učestalost i fiksira se u populaciji) i učinak na obližnje genetičke varijacije.]] Temeljne transformacije se ne događaju kada selekcija istovremeno uzrokuje vrlo male promjene u učestalosti alela na mnogim lokusima, svaki sa postojećom varijacijom ([[poligenska adaptacija]]). [[Slika:SoftSGVSelectiveSweep.jpg|thumb|Dijagram mehkog selektivnog skeniranja iz postojeće genetićke varijacije. Prikazuje različite korake (neutralna mutacija postaje korisna, povećava se učestalost i fiksira se u populaciji) i učinak na obližnju genetičku varijaciju. ]] [[File:MultOriginSoftSelectiveSweep.jpg|thumb| Dijagram mehkog selektivnog skeniranja višestrukog porijekla iz rekurentne mutacije. Prikazuje različite korake (korisna mutacija se javlja i povećava se u učestalosti, ali prije nego što se fiksira, ista mutacija se ponovo javlja na drugoj genomskoj pozadini, zajedno se mutacije fiksiraju u populaciji) i učinak na obližnje genetičke varijacije.]] == Detekcija == Da li se dogodilo selektivno skeniranje može se istražiti na različite načine. Jedna metoda je mjerenje [[neravnoteža veze]], tj. da li je dati [[haplotip]] prekomjerno zastupljen u populaciji. Pod neutralnom evolucijom, [[genetička rekombinacija]] će rezultirati preraspodjelom različitih alela unutar haplotipa i nijedan haplotip neće dominirati populacijom. Međutim, tokom selektivnog skeniranja, selekcija za pozitivno odabranu varijantu gena će također rezultirati selekcijom susjednih alela i manjom mogućnošću za rekombinaciju. Stoga, prisustvo jake neravnoteže veze može ukazivati na to da je došlo do nedavnog selektivnog čišćenja i može se koristiti za identifikaciju mjesta koja su nedavno bila pod selekcijom. Sprovedeno je mnogo skeniranja za selektivna ispitivanja kod ljudi i drugih vrsta, koristeći različite statističke pristupe i pretpostavke.<ref>{{Cite journal|last1=Fu|first1=Wenqing |last2=Akey| first2=Joshua M.|date=2013 |title=Selection and adaptation in the human genome|journal=Annual Review of Genomics and Human Genetics|volume=14|pages=467–489 |doi=10.1146/annurev-genom-091212-153509 |pmid=23834317}}</ref> Kod [[kukuruz]]a, nedavno poređenje [[genotip]]ova žutog i bijelog kukuruza koji okružuju ''Y1'' – gen fitoen-sintetaze odgovoran za žutu boju [[endosperm]]a, pokazuje snažne dokaze o selektivnom čišćenju u žutoj germplazmi, smanjujući [[Genetička raznolikost|raznolikost]] na ovom lokusu i neravnotežu vezivanja u okolnim regijama. Linije bijelog kukuruza imale su povećanu raznolikost i nije bilo dokaza o neravnoteži vezivanja povezanoj sa selektivnim skeniranjem.<ref>{{cite journal |author1=Palaisa K |author2=Morgante M |author3=Tingey S |author4=Rafalski A |title=Long-range patterns of diversity and linkage disequilibrium surrounding the maize Y1 gene are indicative of an asymmetric selective sweep |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=101 |issue=26 |pages=9885–90 |date=June 2004 |pmid=15161968 |pmc=470768 |doi=10.1073/pnas.0307839101 |bibcode=2004PNAS..101.9885P |doi-access=free }}</ref> == Uključenost u poljoprivredu i domestikaciju == Rijetko su genetička varijabilnost i njene suprotstavljene sile, uključujući adaptaciju, relevantnije nego u generiranju [[Domestikacija|domaćih]] i poljoprivrednih vrsta. Kultivirani usjevi, naprimjer, u suštini su genetički modificirani više od deset hiljada godina,<ref>{{cite journal |author=Hillman, G., Hedges, R., Moore, A., Colledge, S., & Pettitt, P. |title=New evidence of Late glacial cereal cultivation at Abu Hureyra on the Euphrates |journal=Holocene |volume=4 |pages=388–393 |year=2001 }}</ref> podvrgnuti vještačkim [[selekcijski pritisak|selekcijskim pritiscima]] i prisiljeni da se brzo prilagode novim okruženjima. Selektivna skeniranja pružaju osnovu iz koje su se mogle pojaviti različite sorte.<ref>{{cite journal |author=Gore, Michael A., Chia, Jer-Ming, Elshire, Robert J., Sun, Ersoz, Elhan S., Hurwitz, Bonnie L., Peiffer, Jason A., McMullen, Michael D., Grills, George S., Ross-Ibarra, Jeffrey, Ware, Doreen H., & Buckler, Edward S. |title=A First-Generation Haplotype Map of Maize |journal=Science |volume=326 |issue=5956 |pages=1115–7 |year=2009 |pmid= 19965431 |doi=10.1126/science.1177837|bibcode=2009Sci...326.1115G |citeseerx=10.1.1.658.7628 |s2cid=206521881 }}</ref> Naprimjer, nedavna studija genotipa kukuruza (''[[Zea mays]]'') otkrila je desetine drevnih selektivnih pretraga koje ujedinjuju moderne kultivare na osnovu zajedničkih genetičkih podataka koji možda datiraju još od divljeg pandanta domaćeg kukuruza, [[teosint]]e. Drugim riječima, iako je [[vještačka selekcija]] oblikovala [[genom]] kukuruza u niz izrazito prilagođenih [[kultivar]]a, selektivna skeniranja koja djeluju rano u njegovom razvoju pružaju ujedinjujuću homoplaziju genetičke sekvence. U određenom smislu, dugo zakopane pretrage mogu dati dokaze o predačkom stanju kukuruza i teosinte. razjašnjavajući zajedničku genetičku pozadinu između njih dvoje. Još jedan primjer uloge selektivnih skeniranja u domestikaciji dolazi od [[kokoš]]i. Švedska istraživačka grupa nedavno je koristila tehnike paralelnog sekvenciranja kako bi ispitala osam kultiviranih [[rasa]] kokoši i njihovog najbližeg divljeg pretka s ciljem otkrivanja genetičkih sličnosti koje proizlaze iz selektivnih čišćenja.<ref>{{cite journal |author=Rubin, Carl-Johan, Zody, Michael C., Eriksson, Jonas, Meadows, Jennifer R. S., Sherwood, Ellen, Webster, Matthew T., Jiang, Lin, Ingman, Max, Sharpe, Sojeong, Ted Ka, Hallboök, Finn, Besnier, Francois, Carlborg, Orjan, Bed'hom, Bertrand, Tixier-Boichard, Michele, Jensen, Per, Siege, Paul, Lindblad-Toh, Kerstin, & Andersson, Leif |title=Whole-genome resequencing reveals loci under selection during chicken domestication |journal=Letters to Nature |volume=464 |issue= 7288|pages= 587–91 |pmid=20220755 |doi=10.1038/nature08832 |date=March 2010|bibcode=2010Natur.464..587R |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01193349/file/2010_Rubin_Nature_1.pdf |doi-access=free }}</ref> Uspjeli su otkriti dokaze o nekoliko selektivnih čišćenja, najznačajnije u genu odgovornom za receptor tireoid-stimulirajućeh hormona ([[TSHR]]), koji reguliše metaboličke i [[fotoperiod]] ompovezane elemente reprodukcije. Ovo sugeriše da je, u nekom trenutku domestikacije kokoši, selektivna pretraga, vjerovatno vođena ljudskom intervencijom, suptilno promijenila reproduktivni mehanizam ptice, vjerovatno u korist njenih ljudskih manipulatora. ==Kod ljudi== Primjeri selektivnih pretraga kod ljudi su u varijantama koje utiču na [[Laktazna perzistencija|perzistenciju laktaze]],<ref>{{Cite journal|last1=Bersaglieri|first1=Todd|last2=Sabeti|first2=Pardis C.|last3=Patterson|first3=Nick|last4=Vanderploeg|first4=Trisha|last5=Schaffner|first5=Steve F.|last6=Drake|first6=Jared A.|last7=Rhodes|first7=Matthew|last8=Reich|first8=David E.|last9=Hirschhorn|first9=Joel N.|date=2004-06-01|title=Genetic signatures of strong recent positive selection at the lactase gene|journal=American Journal of Human Genetics|volume=74|issue=6|pages=1111–1120|doi=10.1086/421051 |pmc=1182075|pmid=15114531}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Tishkoff|first1=Sarah A.|last2=Reed|first2=Floyd A.|last3=Ranciaro|first3=Alessia|last4=Voight|first4=Benjamin F.|last5=Babbitt|first5=Courtney C.|last6=Silverman|first6=Jesse S.|last7=Powell|first7=Kweli|last8=Mortensen|first8=Holly M.|last9=Hirbo|first9=Jibril B.|date=2007-01-01|title=Convergent adaptation of human lactase persistence in Africa and Europe|journal=Nature Genetics|volume=39|issue=1|pages=31–40 |doi=10.1038/ng1946 |pmc=2672153|pmid=17159977}}</ref> i prilagođavanje velikoj nadmorskoj visini.<ref>{{Cite journal|last1=Yi|first1=Xin |last2=Liang|first2=Yu|last3=Huerta-Sanchez|first3=Emilia |last4=Jin|first4=Xin |last5=Cuo|first5=Zha Xi Ping|last6=Pool|first6=John E.|last7=Xu|first7=Xun |last8=Jiang|first8=Hui|last9=Vinckenbosch|first9=Nicolas|date=2010-07-02|title=Sequencing of 50 human exomes reveals adaptation to high altitude|journal=[[Science]]|volume=329|issue=5987 |pages=75–78 |doi=10.1126/science.1190371 |pmc=3711608|pmid=20595611|bibcode=2010Sci...329...75Y }}</ref> == Klinični značaj == Budući da selektivna skeniranja omogućavaju brzu adaptaciju, navedeni su kao ključni faktor u sposobnosti [[patogen]]ih [[bakterija]] i virusa da napadnu svog domaćina i prežive lijekove koje koristimo za njihovo liječenje.<ref>{{cite journal |author=Sa, Juliana Marth, Twua, Olivia Twua, Haytona, Karen, Reyesa, Sahily, Fayb, Michael P., Ringwald, Pascal, & Wellemsa, Thomas E. |title=Geographic patterns of Plasmodium falciparum drug resistance distinguished by differential responses to amodiaquine and chloroquine |journal=PNAS|volume=106 |issue=45 |pages=18883–18889 |year=2009 |pmid= 19884511|pmc= 2771746|doi=10.1073/pnas.0911317106|doi-access=free }}</ref> U takvim sistemima, konkurencija između domaćina i [[parazit]]a često se karakterizira kao evolucijska "trka u naoružanju", tako da što brže jedan organizam može promijeniti svoj način napada ili odbrane, to bolje. Ovo je drugdje opisano hipotezom Crvene kraljice. Nepotrebno je reći da će efikasniji patogen ili otporniji domaćin imati adaptivnu prednost nad svojim srodnicima, pružajući gorivo za selektivno čišćenje. Jedan primjer dolazi od virusa ljudske [[gripa|gripe]], koji je uključen u adaptivnu borbu s ljudima stotinama godina. Dok se [[antigen]]ski drift (postepena promjena površinskih antigena) smatra tradicionalnim modelom za promjene virusnog genotipa, nedavni dokazi<ref>{{cite journal |author=Rambaut, Andrew, Pybus, Oliver G., Nelson, Martha I., Viboud, Cecile, Taubenberger, Jeffery K., & Holmes, Edward C. |title=The genomic and epidemiological dynamics of human influenza A virus |journal=Nature |volume=453 |issue= 7195|pages= 615–619|year=2008 |pmid=18418375 |pmc=2441973 |doi=10.1038/nature06945|bibcode=2008Natur.453..615R }}</ref> sugeriraju da selektivna čišćenja također imaju važnu ulogu. U nekoliko populacija gripe, vrijeme do najnovijeg zajedničkog pretka (TMRCA) "sestrinskih" sojeva, što je pokazatelj srodnosti, sugeriralo je da su se svi razvili od [[zajednički predak|zajedničkog pretka]], u roku od samo nekoliko godina. Periodi niske genetičke raznolikosti, vjerovatno rezultat genetičkih čišćenja, ustupili su mjesto sve većoj raznolikosti kako su se različiti sojevi prilagođavali svojim vlastitim lokacijama. Sličan slučaj može se naći kod ''[[Toxoplasma gondii]]'', izuzetno potentnog protozojskog parazita, sposobnog zaraziti [[toplokrvne životinje]]. Nedavno je otkriveno da ''T. gondii'' postoji samo u tri klonske loze u cijeloj Evropi i Sjevernoj Americi.<ref>{{cite journal |author1=Sibley, L. David |author2=Ajioka, James W |title=Population Structure of Toxoplasma gondii: Clonal Expansion Driven by Infrequent Recombination and Selective Sweeps |journal=Annu. Rev. Microbiol. |volume= 62 |issue=1 |pages=329–359 |year=2008 |doi=10.1146/annurev.micro.62.081307.162925|pmid=18544039 }}</ref> Drugim riječima, postoje samo tri genetički različita soja ovog parazita u cijelom [[Stari svijet|Starom]] i većem dijelu [[Novo svijet|Novog svijeta]]. Ova tri soja karakterizira jedna monomorfna verzija gena Chr1a, koja se pojavila približno u isto vrijeme kao i tri moderna klona. Čini se dakle da se pojavio novi [[genotip]], koji sadrži ovaj oblik Chr1a i proširio se na cijelu evropsku i sjevernoameričku populaciju ''Toxoplasma gondii'', donoseći sa sobom ostatak svog genoma putem [[genetičko autostopiranje|genetičkog autostopiranja]]. Južnoamerički sojevi ''T. gondii'', kojih ima mnogo više nego što ih postoji drugdje, također nose ovaj alel Chr1a. ==Također pogledajte== * [[Međunarodni HapMap projekat]] * [[Hill-Robertsonov efekat]] *[[Mehko selektivno skeniranje]] ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== {{Molekularna evolucija}} [[Kategorija:Selekcija]] [[Kategorija:Mutacije]] 4lxpcie7kl8wfgvhaodruef4pj8ihbx Wikipedia:Igralište/Braditrof 4 537178 3932274 3932226 2026-09-30T20:25:27Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Braditrof]]" ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3932226 wikitext text/x-wiki '''Braditrof''' je soj organizma koji pokazuje spor rast u odsustvu vanjskog izvora određenog [[metabolit|metabolita]]. To je obično posljedica defekta u [[enzim]]u neophodnom za [[metabolički put]] proizvodnje te hemikalije. Takvi defekti nastaju uslijed [[mutacija]] u [[gen]]ima koji kodiraju te enzime. Budući da organizam ipak može proizvesti male količine te hemikalije, [[mutacija]] nije letalna. Kod ovih braditrofnih sojeva do brzog rasta dolazi kada je hemikalija prisutna u podlozi za rast ćelija, te se nedostajući metabolit može [[membranski transportni protein |transportovati]] u ćeliju iz vanjske sredine. Braditrof može se nazvati i „auksotrofom sa nepotpunim blokom” (engl. *leaky auxotroph*). Termin „braditrof” prvi put je upotrijebljen za opisivanje mutanata bakterije ''[[Escherichia coli]]'' kod kojih je [[biosinteza]] [[arginin]]a bila djelimično oštećena.<ref>Novick RP Maas WK (1961). "Control by endogenously synthesized arginine of the formation of ornithine transcarbamylase in ''Escherichia col''i. J.Bacteriol. 81: 236-40.</ref> Među mnogim drugim primjerima braditrofnih sojeva [[mikroorganizam]]a nalaze se sojevi ''[[Bacillus subtilis]]'' s mutacijama koje utiču na proizvodnju [[tiamin]]a. <ref name="pmid16291685">{{cite journal |vauthors=Schyns G, Potot S, Geng Y, Barbosa TM, Henriques A, Perkins JB |title=Isolation and characterization of new thiamine-deregulated mutants of Bacillus subtilis |journal=J. Bacteriol. |volume=187 |issue=23 |pages=8127–36 |year=2005 |pmid=16291685 |pmc=1291275 |doi=10.1128/JB.187.23.8127-8136.2005}}</ref> i sojevi ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' sa mutacijama koje narušavaju biosintezu [[arginin]]a.<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Crabeel%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 Crabeel M] 1, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Soetens%20O%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 Soetens O], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=De%20Rijcke%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 De Rijcke M], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Pratiwi%20R%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 Pratiwi R], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Pankiewicz%20R%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 Pankiewicz R] (1996). "The ARG11 gene of ''Saccharomyces cerevisiae'' encodes a mitochondrial integral membrane protein required for arginine biosynthesis." J. Biol. Chem. 271(40): 25011-8</ref> ==Također pogledajte== * [[Autotrof]] * [[Auksotrof]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Citologija]] [[Kategorija:Mikrobiologija]] g1k79qm7oks32huf6mjhypoxxemwyus 3932278 3932274 2026-09-30T20:28:35Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Braditrof]] na [[Wikipedia:Igralište/Braditrof]] bez ostavljanja preusmjerenja 3932226 wikitext text/x-wiki '''Braditrof''' je soj organizma koji pokazuje spor rast u odsustvu vanjskog izvora određenog [[metabolit|metabolita]]. To je obično posljedica defekta u [[enzim]]u neophodnom za [[metabolički put]] proizvodnje te hemikalije. Takvi defekti nastaju uslijed [[mutacija]] u [[gen]]ima koji kodiraju te enzime. Budući da organizam ipak može proizvesti male količine te hemikalije, [[mutacija]] nije letalna. Kod ovih braditrofnih sojeva do brzog rasta dolazi kada je hemikalija prisutna u podlozi za rast ćelija, te se nedostajući metabolit može [[membranski transportni protein |transportovati]] u ćeliju iz vanjske sredine. Braditrof može se nazvati i „auksotrofom sa nepotpunim blokom” (engl. *leaky auxotroph*). Termin „braditrof” prvi put je upotrijebljen za opisivanje mutanata bakterije ''[[Escherichia coli]]'' kod kojih je [[biosinteza]] [[arginin]]a bila djelimično oštećena.<ref>Novick RP Maas WK (1961). "Control by endogenously synthesized arginine of the formation of ornithine transcarbamylase in ''Escherichia col''i. J.Bacteriol. 81: 236-40.</ref> Među mnogim drugim primjerima braditrofnih sojeva [[mikroorganizam]]a nalaze se sojevi ''[[Bacillus subtilis]]'' s mutacijama koje utiču na proizvodnju [[tiamin]]a. <ref name="pmid16291685">{{cite journal |vauthors=Schyns G, Potot S, Geng Y, Barbosa TM, Henriques A, Perkins JB |title=Isolation and characterization of new thiamine-deregulated mutants of Bacillus subtilis |journal=J. Bacteriol. |volume=187 |issue=23 |pages=8127–36 |year=2005 |pmid=16291685 |pmc=1291275 |doi=10.1128/JB.187.23.8127-8136.2005}}</ref> i sojevi ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' sa mutacijama koje narušavaju biosintezu [[arginin]]a.<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Crabeel%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 Crabeel M] 1, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Soetens%20O%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 Soetens O], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=De%20Rijcke%20M%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 De Rijcke M], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Pratiwi%20R%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 Pratiwi R], [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Pankiewicz%20R%5BAuthor%5D&cauthor=true&cauthor_uid=8798783 Pankiewicz R] (1996). "The ARG11 gene of ''Saccharomyces cerevisiae'' encodes a mitochondrial integral membrane protein required for arginine biosynthesis." J. Biol. Chem. 271(40): 25011-8</ref> ==Također pogledajte== * [[Autotrof]] * [[Auksotrof]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Citologija]] [[Kategorija:Mikrobiologija]] g1k79qm7oks32huf6mjhypoxxemwyus Wikipedia:Igralište/Neuroblastom 4 537180 3932269 3932241 2026-09-30T20:20:20Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Neuroblastom]]" ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3932241 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Neuroblastom | slika = Neuroblastoma rosettes.jpg | opis_slike = Mikroskopski prikaz tipičnog neuroblastoma sa [[Palisad (patologija)|rozetnom]] formacijom |specijalnost= [[Neuroonkologija]] | simptomi = Bol u kostima, [[umor]], [[gubitak apetita]], [[groznica]] | pojava = Ispod 5 godina | trajanje = | uzroci = Genetička [[mutacija]] | rizici = | dijagnoza = [[Biopsija]] tkiva | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija =Ne postoji | liječenje = Posmatranje, operacija, [[radioterapija|zračenje]], [[hemoterapija]], [[transplantacija matičnih ćelija]] | lijek= Terapija antitijelima, koja se obično primjenjuje s [[citokin]]ima [[GM-CSF]] i [[interleukin 2|IL-2]] | prognoza = U SAD [[petogodišnje preživljavanje]] ~95% (< 1 godine), 68% (1–14 godina) | frekvencija = 1/7.000 djece | smrtnost = 15% smrtnih slučajeva uzrokovanih rakom kod djece }} '''Neuroblastom''' ('''NB''') je vrsta [[kancer|raka]] koji se formira u određenim vrstama [[nervno tkivo|nervnog tkiva]]. Najčešće počinje od jedne od [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnih žlijezda]], ali se može razviti i u [[vrat]]u, [[grudni koš|grudima]], [[abdomen]]u ili [[kićma|kičmi]]. Simptomi mogu uključivati [[bol u kostima]], masu u abdomenu, vratu ili grudima ili bezbolne plavkaste kvržice ispod kože.<ref name=NCI2016Pt>{{cite web|title=Neuroblastoma Treatment|url=https://www.cancer.gov/types/neuroblastoma/patient/neuroblastoma-treatment-pdq#section/all|website=National Cancer Institute|access-date=9 November 2016|date=20 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110050003/https://www.cancer.gov/types/neuroblastoma/patient/neuroblastoma-treatment-pdq#section/all|archive-date=10 November 2016}}</ref> ==Znaci i simptomi== Prvi [[simptom]]i neuroblastoma su često nejasni, što otežava dijagnozu. [[Umor]], [[gubitak apetita]], [[groznica]] i bol u zglobovima su česti. Simptomi zavise od lokacije primarnog tumora i metastaza ako su prisutne:<ref>{{cite web |url= http://www.macmillan.org.uk/Cancerinformation/Cancertypes/Childrenscancers/Typesofchildrenscancers/Neuroblastoma.aspx |title=Neuroblastoma in children |date=1 January 2013 | vauthors = Wheeler K |publisher=Macmillan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005221946/http://www.macmillan.org.uk/Cancerinformation/Cancertypes/Childrenscancers/Typesofchildrenscancers/Neuroblastoma.aspx |archive-date=5 October 2015 }}</ref> * U [[abdomen]]u, tumor može uzrokovati [[abdominalna distenzija|abdominalnu distenziju]] i [[zatvor (probava)|zatvor]]. * Tumor u [[grudi]]ma može uzrokovati [[problemi s disanjem|probleme s disanjem]]. * Tumor koji pritiska na [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] može uzrokovati [[slabost]], a time i nemogućnost stajanja, puzanja ili hodanja. * Koštane lezije u [[noga]]ma i [[kuk]]ovima mogu uzrokovati bol i hramanje. * Tumor u kostima oko [[oči]]ju ili [[orbita (anatomija)|orbitama]] može uzrokovati izrazite modrice i oticanje. * Infiltracija [[koštana srž|koštane srži]] može uzrokovati [[bljedilo]] od [[anemija|anemije]]. Neuroblastom se često širi na druge dijelove tijela prije nego što se pojave bilo kakvi simptomi, a 50 do 60% svih slučajeva neuroblastoma prezentira se s [[metastaza|metastazama]].<ref>{{cite web |url=http://www.merck.com/mmpe/sec19/ch285/ch285b.html |title=Neuroblastoma: Pediatric Cancers: Merck Manual Professional |access-date=1 January 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218193442/http://www.merck.com/mmpe/sec19/ch285/ch285b.html |archive-date=18 December 2007 }}</ref> Najčešća lokacija nastanka neuroblastoma (tj. primarnog tumora) je u [[nadbubrežna žlijezda| nadbubrežnim žlijezdama]]. To se javlja u 40% lokaliziranih tumora i u 60% slučajeva raširene bolesti. Neuroblastom se također može razviti bilo gdje duž lanca [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], od [[vrat]]a do [[karlica|karlice]]. Učestalost na različitim lokacijama uključuje: vrat (1%), grudni koš (19%), abdomen (30% neadrenalni) ili karlicu (1%). U rijetkim slučajevima, primarni tumor ne može se uočiti.<ref name="pmid17943963">{{cite journal | vauthors = Friedman GK, Castleberry RP | title = Changing trends of research and treatment in infant neuroblastoma | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 49 | issue = 7 Suppl | pages = 1060–1065 | date = December 2007 | pmid = 17943963 | doi = 10.1002/pbc.21354 | s2cid = 37657305 }}</ref> Rijetke, ali karakteristične prezentacije uključuju transverzalnu mijelopatiju (kompresija kičmene moždine tumorom, 5% slučajeva), dijareju otpornu na liječenje (lučenje vazoaktivnog intestinalnog peptida tumorom, 4% slučajeva), [[Hornerov sindrom]] (tumor [[cerviks|grlića maternice]], 2,4% slučajeva), [[opsoklonusno mioklonusni sindrom]]<ref name="pmid19430769">{{cite journal | vauthors = Rothenberg AB, Berdon WE, D'Angio GJ, Yamashiro DJ, Cowles RA | title = The association between neuroblastoma and opsoclonus-myoclonus syndrome: a historical review | journal = Pediatric Radiology | volume = 39 | issue = 7 | pages = 723–726 | date = July 2009 | pmid = 19430769 | doi = 10.1007/s00247-009-1282-x | s2cid = 24523263 }}</ref> i [[ataksija]] (sumnja na [[neoplazma|paraneoplaziski]] uzrok, 1,3% slučajeva), i [[hipertenzija]] (lučenje [[kateholamin]]a ili kompresija bubrežne arterije, 1,3% slučajeva).<ref>{{cite book | vauthors = Cheung NK |title=Neuroblastoma |publisher=Springer-Verlag|pages=66–7 |year=2005 |isbn=978-3-540-40841-3 }}</ref> ==Uzrok== Uzrok neuroblastoma nije dobro shvaćen. Velika većina slučajeva je sporadična i nevezana za porodicu. Oko 1–2% slučajeva javlja se u porodicama i povezano je sa specifičnim genskim mutacijama. Porodični neuroblastom je u nekim slučajevima uzrokovan rijetkim [[mutacija germinativne linije|mutacijama germinativne linije]] u genu [[kinaza anaplazijskog limfoma|kinaze anaplazijskog limfoma]] (''ALK'').<ref name="pmid18724359">{{cite journal | vauthors = Mossé YP, Laudenslager M, Longo L, Cole KA, Wood A, Attiyeh EF, Laquaglia MJ, Sennett R, Lynch JE, Perri P, Laureys G, Speleman F, Kim C, Hou C, Hakonarson H, Torkamani A, Schork NJ, Brodeur GM, Tonini GP, Rappaport E, Devoto M, Maris JM | title = Identification of ALK as a major familial neuroblastoma predisposition gene | journal = Nature | volume = 455 | issue = 7215 | pages = 930–935 | date = October 2008 | pmid = 18724359 | pmc = 2672043 | doi = 10.1038/nature07261 | bibcode = 2008Natur.455..930M }}</ref> Mutacije germinativne linije u genu ''[[PHOX2B]] ''ili ''[[KIF1B]]'' također su povezane s porodičnim neuroblastomom. Neuroblastom je također karakteristika [[neurofibromatoza tipa 1| neurofibromatoze tipa 1]] i [[Beckwith-Wiedemannov sindrom|Beckwith-Wiedemannovog sindroma]]. Amplifikacija ''[[MYCN]]'' [[onkogen]]a unutar tumora je čest nalaz kod neuroblastoma. Stepen amplifikacije pokazuje bimodalnu distribuciju: ili 3– do 10-struko, ili 100– do 300-struko. Prisustvo ove mutacije u velikoj je [[korelacija|korelaciji]] s uznapredovalim stadijima bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Brodeur GM, Seeger RC, Schwab M, Varmus HE, Bishop JM | title = Amplification of N-myc in untreated human neuroblastomas correlates with advanced disease stage | journal =[[Science]] | volume = 224 | issue = 4653 | pages = 1121–1124 | date = June 1984 | pmid = 6719137 | doi = 10.1126/science.6719137 | bibcode = 1984Sci...224.1121B }}</ref> Dokazano je da [[duplikacija (genetika)|duplicirani]] segmenti gena ''[[LMO1]]'' unutar tumorskih ćelija neuroblastoma povećavaju rizik od razvoja agresivnog oblika raka.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang K, Diskin SJ, Zhang H, Attiyeh EF, Winter C, Hou C, Schnepp RW, Diamond M, Bosse K, Mayes PA, Glessner J, Kim C, Frackelton E, Garris M, Wang Q, Glaberson W, Chiavacci R, Nguyen L, Jagannathan J, Saeki N, Sasaki H, Grant SF, Iolascon A, Mosse YP, Cole KA, Li H, Devoto M, McGrady PW, London WB, Capasso M, Rahman N, Hakonarson H, Maris JM | title = Integrative genomics identifies LMO1 as a neuroblastoma oncogene | journal = [[Nature]] | volume = 469 | issue = 7329 | pages = 216–220 | date = January 2011 | pmid = 21124317 | pmc = 3320515 | doi = 10.1038/nature09609 | bibcode = 2011Natur.469..216W }}</ref> Ostali geni bi mogli imati prognostičku ulogu kod neuroblastoma. [[bioinformatika|Bioinformatička]] studija objavljena 2023. godine sugerirala je da bi geni ''[[AHCY]]'', ''[[DPYSL3]]'' i ''[[NME1]]'' mogli imati prognostičku ulogu kod ove bolesti.<ref name="ChiccoSanaviaJurman2023">{{cite journal | last1 = Chicco | first1 = Davide | last2 = Sanavia | first2 = Tiziana | last3 = Jurman | first3 = Giuseppe | title = Signature literature review reveals ''AHCY'', ''DPYSL3'', and ''NME1'' as the most recurrent prognostic genes for neuroblastoma | journal = BioData Mining | date = 4 March 2023 | volume = 16 | issue = 1 | page = 7 | eissn = 1756-0381 | doi = 10.1186/s13040-023-00325-1 | pmid = 36870971 | pmc = 9985261 | doi-access = free }}</ref> Neuroblastom je povezan sa [[varijacija broja kopija| varijacijom broja kopija]] unutar gena ''[[NBPF10]]'', što rezultira [[sindrom delecije 1q21.1|sindromom delecije 1q21.1]] ili [[sindrom duplikacije 1q21.1| sindromom duplikacije 1q21.1]].<ref>{{cite journal | vauthors = Diskin SJ, Hou C, Glessner JT, Attiyeh EF, Laudenslager M, Bosse K, Cole K, Mossé YP, Wood A, Lynch JE, Pecor K, Diamond M, Winter C, Wang K, Kim C, Geiger EA, McGrady PW, Blakemore AI, London WB, Shaikh TH, Bradfield J, Grant SF, Li H, Devoto M, Rappaport ER, Hakonarson H, Maris JM | title = Copy number variation at 1q21.1 associated with neuroblastoma | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7249 | pages = 987–991 | date = June 2009 | pmid = 19536264 | pmc = 2755253 | doi = 10.1038/nature08035 | bibcode = 2009Natur.459..987D }}</ref> Jedna studija snažno ukazuje na to da [[miRNK]]], koje su prekomjerno eksprimirane u ćelijama neuroblastoma s delecijom [[hromosom 1|1p]], za razliku od drugih genetičkih podgrupa neuroblastoma, mogu potencijalno poremetiti regulaciju gena povezanih s neuronskom diferencijacijom, te time doprinijeti patogenezi neuroblastoma. Nadalje, primijećeno je da je [[MikroRNK 495|miR-495]] prvenstveno ciljala većinu [[iRNK]] koje su uključene u diferencijaciju [[neuron]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Altungoz |first1=Oguz |last2=Timer |last3=Bagci |date=17 February 2023 |title=Chromosome 1p status in neuroblastoma correlates with higher expression levels of miRNAs targeting neuronal differentiation pathway |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11626-023-00750-w |journal=In Vitro Cell.Dev.Biol.-Animal |volume=59 |issue=2 |pages=100–108 |doi=10.1007/s11626-023-00750-w |pmid=36800078 |via=Springer|url-access=subscription }}</ref> Predloženo je nekoliko faktora rizika koji su predmet tekućih istraživanja. Zbog karakterističnog ranog početka, mnoge studije su se fokusirale na roditeljske faktore oko [[oplodnja|začeća]] i tokom [[trudoća|trudnoće]]. Istraženi faktori uključivali su zanimanje (tj. izloženost hemikalijama u određenim industrijama), [[pušenje]], konzumaciju [[alkohol]]a, upotrebu lijekova tokom trudnoće i faktore rođenja; međutim, rezultati nisu bili uvjerljivi.<ref>{{cite book | vauthors = Olshan AF, Bunin GR |year=2000 |chapter=Epidemiology of Neuroblastoma | veditors = Brodeur GM, Sawada T, Tsuchida Y, Voûte PP |title=Neuroblastoma |publisher=Elsevier |location=Amsterdam |pages=33–9 |isbn=978-0-444-50222-3}}</ref> Ostale studije su ispitivale moguće veze sa [[atopija|atopijom]] i izloženošću infekciji u ranom životu,<ref>{{cite journal | vauthors = Menegaux F, Olshan AF, Neglia JP, Pollock BH, Bondy ML | title = Day care, childhood infections, and risk of neuroblastoma | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 159 | issue = 9 | pages = 843–851 | date = May 2004 | pmid = 15105177 | pmc = 2080646 | doi = 10.1093/aje/kwh111 }}</ref> upotrebom [[hormon]]a i lijekova za plodnost,<ref name="Olshan et al. 1999">{{cite journal | vauthors = Olshan AF, Smith J, Cook MN, Grufferman S, Pollock BH, Stram DO, Seeger RC, Look AT, Cohn SL, Castleberry RP, Bondy ML | title = Hormone and fertility drug use and the risk of neuroblastoma: a report from the Children's Cancer Group and the Pediatric Oncology Group | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 150 | issue = 9 | pages = 930–938 | date = November 1999 | pmid = 10547138 | doi = 10.1093/oxfordjournals.aje.a010101 | doi-access = free }}</ref> i majčinom upotrebom [[boja]] za kosu.<ref name="McCall EE,''et al.'' 2005">{{cite journal | vauthors = McCall EE, Olshan AF, Daniels JL | title = Maternal hair dye use and risk of neuroblastoma in offspring | journal = Cancer Causes & Control | volume = 16 | issue = 6 | pages = 743–748 | date = August 2005 | pmid = 16049813 | doi = 10.1007/s10552-005-1229-y | s2cid = 24323871 }}</ref><ref name="pmid19159399">{{cite journal | vauthors = Heck JE, Ritz B, Hung RJ, Hashibe M, Boffetta P | title = The epidemiology of neuroblastoma: a review | journal = Paediatric and Perinatal Epidemiology | volume = 23 | issue = 2 | pages = 125–143 | date = March 2009 | pmid = 19159399 | doi = 10.1111/j.1365-3016.2008.00983.x }}</ref> ==Dijagnoza== [[Slika:Neuroblastoma mets.JPG|thumb|280px|Magnetna rezonanca koja prikazuje metastatski NB u orbitali i svodu lobanje kod dvogodišnjaka]] Dijagnozu obično potvrđuje [[anatomska patologija|hirurški patolog]], uzimajući u obzir kliničku sliku, [[mikroskop]]ske nalaze i druge laboratorijske testove. Može nastati iz bilo kojeg [[nervni greben|nervnog grebena]] početnog elementa [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]] (SNS). Vjeruje se da [[estezioneuroblastom]], također poznat kao olfaktorni neuroblastom, nastaje iz [[mirisni epitel|olfaktornog epitela]] i njegova klasifikacija ostaje kontroverzna. Međutim, budući da nije maligni tumor simpatičkog nervnog sistema, estezioneuroblastom je zaseban klinički [[entitet]] i ne treba ga miješati s neuroblastomom.<ref>{{EMedicine|article|278047|Esthesioneuroblastoma}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Cheung NK |title=Neuroblastoma |publisher=Springer-Verlag |page=73 |year=2005 |isbn=978-3-540-40841-3 }}</ref> ===Biohemija=== U oko 90% slučajeva neuroblastoma, povišeni nivoi [[kateholamin]]a ili njihovih [[metabolit]]a nalaze se u urinu ili krvi. Kateholamini i njihovi metaboliti uključuju [[dopamin]], [[homovanilinska kiselina| homovanilinsku kiselinu]] (HVA) i/ili [[vanililmandelin]] (VMA).<ref name="pmid16732582">{{cite journal | vauthors = Strenger V, Kerbl R, Dornbusch HJ, Ladenstein R, Ambros PF, Ambros IM, Urban C | title = Diagnostic and prognostic impact of urinary catecholamines in neuroblastoma patients | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 48 | issue = 5 | pages = 504–509 | date = May 2007 | pmid = 16732582 | doi = 10.1002/pbc.20888 | s2cid = 34838939 }}</ref> ===Snimanje=== Drugi način za otkrivanje neuroblastoma je skeniranje [[mIBG|meta-jodobenzilgvanidinom]], koje apsorbira 90 do 95% svih neuroblastoma, često nazivanih "mIBG-avid".<ref name="pmid17544628"/> Mehanizam je taj što mIBG apsorbiraju simpatički neuroni i on je funkcionalni analog [[neurotransmiter]]a [[norepinefrin]]a. Kada se radiojodira sa [[I-131]] ili I-123 (radioaktivni jodni [[izotop]]i), to je vrlo dobar [[radiofarmaceutik]] za dijagnozu i praćenje odgovora na liječenje ove bolesti. Sa [[vrijeme poluraspada|vremenom poluraspada]] od 13 sati, I-123 je preferirani izotop za osjetljivost i kvalitet snimanja. I-131 ima vrijeme poluraspada od 8 dana i u većim dozama je efikasna terapija kao ciljano zračenje protiv recidiviranog i refraktornog neuroblastoma.<ref name="pmid15653652">{{cite journal | vauthors = Pashankar FD, O'Dorisio MS, Menda Y | title = MIBG and somatostatin receptor analogs in children: current concepts on diagnostic and therapeutic use | journal = Journal of Nuclear Medicine | volume = 46 | issue = Suppl 1 | pages = 55S–61S | date = January 2005 | pmid = 15653652 | url = http://jnm.snmjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15653652 }}</ref> Budući da neuroblastomi ne apsorbiraju uvijek mIBG, istraživači su kod djece s neuroblastomom istraživali bi li druga vrsta nuklearnog snimanja, fluoro-deoksi-glukoza-pozitronska emisiona tomografija, često nazivana "F-FDG-PET", mogla biti korisna.<ref name=Blee2015>{{cite journal | vauthors = Bleeker G, Tytgat GA, Adam JA, Caron HN, Kremer LC, Hooft L, van Dalen EC | title = 123I-MIBG scintigraphy and 18F-FDG-PET imaging for diagnosing neuroblastoma | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2015 | volume = 2015 | pmid = 26417712 | pmc = 4621955 | doi = 10.1002/14651858.cd009263.pub2 }}</ref> Dokazi ukazuju na to da bi ovo moglo biti preporučljivo koristiti kod djece s neuroblastomom kod koje mIBG ne djeluje, ali je potrebno više istraživanja u ovom području. ===Histologija === [[Slika:Neuroblastoma.jpg|thumb|280px|Mikroskopski prikaz ganglioneuroblastoma bogatog stromom]] Na mikroskopiji, tumorske ćelije obično se opisuju kao male, okrugle i plave, a mogu se vidjeti i [[rozeta (dizajn)|rozetni]] uzorci ([[Homer Wrightova pseudorozeta|Homer Wright pseudorozete]]). Homer Wrightove pseudorozete tumorske su ćelije oko [[neuropil]]a, ne treba ih miješati s pravim rozetama, koje su tumorske ćelije oko praznog lumena.<ref>{{cite book |title=Robbins and Cotran pathologic basis of disease |date=2015 |publisher=Elsevier |isbn=978-1-4557-2613-4 |edition=9}}</ref> Također se razlikuju od pseudorozeta ependimoma koje se sastoje od tumorskih ćelija s [[glijni fibrilarni kiseli protein| glijnim fibrilarnim kiselim proteinom]] (GFAP)-pozitivnim procesima koji se sužavaju prema krvnom sudu (dakle, kombinacija ta dva).<ref>{{EMedicine|article|277621|Ependymoma}}</ref> Patolozi koriste niz imunohistokemijskih metoda bojenja kako bi razlikovali neuroblastome od histoloških mimika, kao što su [[rabdomiosarkom]], [[Ewingov sarkom]], [[limfom]] i [[Wilmsov tumor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Carter RL, al-Sams SZ, Corbett RP, Clinton S | title = A comparative study of immunohistochemical staining for neuron-specific enolase, protein gene product 9.5 and S-100 protein in neuroblastoma, Ewing's sarcoma and other round cell tumours in children | journal = Histopathology | volume = 16 | issue = 5 | pages = 461–467 | date = May 1990 | pmid = 2163356 | doi = 10.1111/j.1365-2559.1990.tb01545.x | s2cid = 6461880 }}</ref> Neuroblastom jeste jedan od perifernih neuroblastičnih [[tumor]]a (pNT) koji imaju slično porijeklo i pokazuju širok obrazac diferencijacije, od [[benigna bolest|benignog]] [[ganglioneurom]]a do [[ganglioneuroblastom]]a bogatog [[stroma|stromom]] sa neuroblastnim ćelijama, pomiješanim ili u nodulima, do visoko malignog neuroblastoma. Ova razlika u patologiji tumora prije tretmana važan je prognostički faktor, zajedno sa godinama i [[mitoza|mitozno]]-[[karioreksis]]nim indeksom (MKI). Ovaj sistem klasifikacije patologije (Shimada sistem) opisuje "povoljne" i "nepovoljne" tumore prema Međunarodnom komitetu za patologiju neuroblastoma (INPC) koji je osnovan 1999. godine i revidiran 2003.<ref name="pmid14601099">{{cite journal | vauthors = Peuchmaur M, d'Amore ES, Joshi VV, Hata J, Roald B, Dehner LP, Gerbing RB, Stram DO, Lukens JN, Matthay KK, Shimada H | title = Revision of the International Neuroblastoma Pathology Classification: confirmation of favorable and unfavorable prognostic subsets in ganglioneuroblastoma, nodular | journal = Cancer | volume = 98 | issue = 10 | pages = 2274–2281 | date = November 2003 | pmid = 14601099 | doi = 10.1002/cncr.11773 | s2cid = 27081822 | doi-access = free }}</ref> ===Stadiranje=== "Međunarodni sistem stadija neuroblastoma" (INSS), uspostavljen 1986. godine i revidiran 1988., stratificira neuroblastom prema njegovom anatomskom prisustvu prilikom dijagnoze:<ref>{{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/HealthProfessional/page3#Section_185 |title=Neuroblastoma Treatment—National Cancer Institute |access-date=30 July 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002182158/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/HealthProfessional/page3#Section_185 |archive-date=2 October 2008 |date=1 January 1980 }}</ref><ref name="pmid3199170">{{cite journal | vauthors = Brodeur GM, Seeger RC, Barrett A, Berthold F, Castleberry RP, D'Angio G, De Bernardi B, Evans AE, Favrot M, Freeman AI | title = International criteria for diagnosis, staging, and response to treatment in patients with neuroblastoma | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 6 | issue = 12 | pages = 1874–1881 | date = December 1988 | pmid = 3199170 | doi = 10.1200/JCO.1988.6.12.1874 }}</ref><ref name="pmid8336186">{{cite journal | vauthors = Brodeur GM, Pritchard J, Berthold F, Carlsen NL, Castel V, Castelberry RP, De Bernardi B, Evans AE, Favrot M, Hedborg F | title = Revisions of the international criteria for neuroblastoma diagnosis, staging, and response to treatment | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 11 | issue = 8 | pages = 1466–1477 | date = August 1993 | pmid = 8336186 | doi = 10.1200/JCO.1993.11.8.1466 }}</ref> *Stadij 1: Lokalizirani tumor ograničen na područje porijekla. *Stadij 2A: Jednostrani tumor s nepotpunom makroskopskom resekcijom; identifikabilni ipsilateralni i kontralateralni limfni čvorovi negativni za tumor. *Stadij 2B: Jednostrani tumor s potpunom ili nepotpunom makroskopskom resekcijom; s ipsilateralnim limfnim čvorom pozitivnim na tumor; identifikabilni kontralateralni limfni čvor negativni za tumor. *Stadij 3: Tumor infiltrira preko srednje linije sa ili bez zahvaćenosti regionalnih [[limfni čvor|limfnih čvorova]]; ili jednostrani tumor sa zahvaćenošću kontralateralnih limfnih čvorova; ili tumor srednje linije sa bilateralnom zahvaćenošću limfnih čvorova. *Stadij 4: Diseminacija tumora u udaljene limfne čvorove, [[koštana srž|koštanu srž]], [[kost]]i, [[jetra|jetru]] ili druge organe, osim onih definiranih u Stadiju 4S. *Stadij 4S: Djeca <1 godine s lokaliziranim primarnim tumorom kako je definirano u stadiju 1 ili 2, s diseminacijom ograničenom na jetru, kožu ili koštanu srž (manje od 10 posto nukleiranih ćelija koštane srži su tumori). Iako je korišten Međunarodni sporazum o stadiju (INSS), prepoznata je i potreba za međunarodnim konsenzusom o raspodjeli rizika, kako bi se uporedile slične kohorte u rezultatima studija. Počevši od 2005. godine, predstavnici glavnih kooperativnih grupa za pedijatrijsku onkologiju sastali su se kako bi pregledali podatke za 8.800 osoba sa neuroblastomom liječenih u [[Evropa|Evropi]], [[Japan]]u, [[SAD]]-u, [[Kanada|Kanadi]] i [[Australija|Australiji]], između 1990. i 2002. godine. Ova radna grupa predložila je sistem klasifikacije Međunarodne grupe za rizik od neuroblastoma (INRG). Retrospektivne studije otkrile su visoku stopu preživljavanja kod dobne grupe od 12 do 18 mjeseci, koja je prethodno bila kategorizirana kao visokorizična, i potaknule su odluku da se djeca od 12 do 18 mjeseci bez amplifikacije N-''myc'' (također se često naziva [[MYCN]]) reklasificiraju u kategoriju srednjeg rizika.<ref name="pmid16116154">{{cite journal | vauthors = Schmidt ML, Lal A, Seeger RC, Maris JM, Shimada H, O'Leary M, Gerbing RB, Matthay KK | title = Favorable prognosis for patients 12 to 18 months of age with stage 4 nonamplified MYCN neuroblastoma: a Children's Cancer Group Study | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 23 | issue = 27 | pages = 6474–6480 | date = September 2005 | pmid = 16116154 | doi = 10.1200/JCO.2005.05.183 | doi-access = free }}</ref> Nova INRG klasifikacija rizika će klasificirati neuroblastom pri dijagnozi na osnovu novog Međunarodnog sistema stadija rizičnih grupa neuroblastoma (INRGSS): *Stadij L1: Lokalizirana bolest bez faktora rizika definiranih slikom. *Stadij L2: Lokalizirana bolest sa faktorima rizika definiranim slikom. *Stadij M: Metastatska bolest. *Stadij MS: "Posebna" metastatska bolest gdje je MS ekvivalentan stadiju 4S. Nova stratifikacija rizika će se zasnivati na novom INRGSS sistemu stadija, dobi (dihotomizirano na 18 mjeseci), gradusu tumora, [[N-myc]] amplifikaciji, neuravnoteženoj 11q aberaciji i [[ploidija|ploidiji]] u četiri grupe rizika prije tretmana: vrlo nizak, nizak, srednji i visok rizik.<ref name=Lancet2007/><ref>{{cite journal | vauthors = Cohn SL, London WB, Monclair T, Matthay KK, Ambros PF, Pearson AD |year=2007 |title=Update on the development of the international neuroblastoma risk group (INRG) classification schema |journal=Journal of Clinical Oncology |volume=25 |issue=18 Suppl |page=9503 |doi=10.1200/jco.2007.25.18_suppl.9503 |url=http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9503 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110164845/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9503 |archive-date=10 January 2016 |url-access=subscription }} </ref> ==Skrining== Nivo [[kateholamin]]a u [[urin]]u može biti povišen kod prekliničkog neuroblastoma. Skrining asimptomske [[dojenčad]]i u dobi od tri sedmice, šest mjeseci i godinu dana provodi se u Japanu, Kanadi, Austriji i Njemačkoj od 1980-ih.<ref name="pmid11932470">{{cite journal | vauthors = Woods WG, Gao RN, Shuster JJ, Robison LL, Bernstein M, Weitzman S, Bunin G, Levy I, Brossard J, Dougherty G, Tuchman M, Lemieux B | title = Screening of infants and mortality due to neuroblastoma | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 14 | pages = 1041–1046 | date = April 2002 | pmid = 11932470 | doi = 10.1056/NEJMoa012387 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid12880955">{{cite journal | vauthors = Schilling FH, Spix C, Berthold F, Erttmann R, Sander J, Treuner J, Michaelis J | title = Children may not benefit from neuroblastoma screening at 1 year of age. Updated results of the population based controlled trial in Germany | journal = Cancer Letters | volume = 197 | issue = 1–2 | pages = 19–28 | date = July 2003 | pmid = 12880955 | doi = 10.1016/S0304-3835(03)00077-6 }}</ref> [[Japan]] je 1984. godine započeo skrining šestomjesečne djece na neuroblastom putem analize nivoa [[homovanilinska kiselina| homovanilinske]] i [[vanilmandelinska kiselina|vanilmandelinske kiseline]]. Skrining je zaustavljen 2004. godine, nakon što studije u Kanadi i Njemačkoj nisu pokazale smanjenje smrtnosti uzrokovane neuroblastomom, već su uzrokovale porast broja dijagnoza koje bi nestale bez liječenja, podvrgavajući tu djecu nepotrebnoj hirurškoj intervenciji i [[hemoterapija|hemoterapiji]].<ref name="pmid15128908">{{cite journal | vauthors = Tsubono Y, Hisamichi S | title = A halt to neuroblastoma screening in Japan | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 350 | issue = 19 | pages = 2010–2011 | date = May 2004 | pmid = 15128908 | doi = 10.1056/NEJM200405063501922 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/screening/neuroblastoma/HealthProfessional/page3 |title=Neuroblastoma Screening |publisher=National Cancer Institute |access-date=30 July 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001234010/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/screening/neuroblastoma/HealthProfessional/page3 |archive-date=1 October 2008 |date=1 January 1980 }}</ref><ref>Darshak Sanghavi, [http://www.slate.com/id/2154563/ "Screen Alert: How an Ounce of RX Prevention can Cause a Pound of Hurt"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061201153438/http://www.slate.com/id/2154563 |date=1 December 2006 }}, ''Slate'' magazine, 28 November 2006</ref> ==Liječenje== Kada je [[lezija]] lokalizirana, uglavnom je izlječiva. Međutim, dugoročno preživljavanje djece s uznapredovalom bolešću starije od 18 mjeseci je loše uprkos agresivnoj [[multimodalna terapija| multimodalnoj terapiji]] (intenzivna [[hemoterapija]], [[hirurgija]], [[terapija zračenjem]], [[transplantacija matičnih ćelija]], [[ćelijska diferencijacija|ćelijskom tretmanu]] [[izotretinoin]]om, također nazvan 13-''cis''-retinoična kiselina, i često [[imunoterapija]]<ref name="pmid18081947">{{cite journal | vauthors = Johnson E, Dean SM, Sondel PM | title = Antibody-based immunotherapy in high-risk neuroblastoma | journal = Expert Reviews in Molecular Medicine | volume = 9 | issue = 34 | pages = 1–21 | date = December 2007 | pmid = 18081947 | doi = 10.1017/S1462399407000518 | s2cid = 32358612 }}</ref> sa anti-[[GD2]] [[terapija monoklonskim antitijelima|terapijom monoklonskim antitijelima]] – [[dinutuksimab]]om). Identificirane su biološke i genetićke karakteristike koje su, kada se dodaju klasičnom kliničkom stadiju, omogućile raspoređivanje u rizične grupe za planiranje intenziteta liječenja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brodeur GM | title = Neuroblastoma: biological insights into a clinical enigma | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 3 | issue = 3 | pages = 203–216 | date = March 2003 | pmid = 12612655 | doi = 10.1038/nrc1014 | s2cid = 6447457 }}</ref> Ovi kriteriji uključuju dob osobe, stepen širenja bolesti, mikroskopski izgled i genetičke karakteristike, uključujući DNK-[[ploidija|ploidiju]] i amplifikaciju [[N-myc]] [[onkogen]]a (N-myc reguliše [[mikroRNK]])<ref name="pmid17943719">{{cite journal | vauthors = Schulte JH, Horn S, Otto T, Samans B, Heukamp LC, Eilers UC, Krause M, Astrahantseff K, Klein-Hitpass L, Buettner R, Schramm A, Christiansen H, Eilers M, Eggert A, Berwanger B | title = MYCN regulates oncogenic MicroRNAs in neuroblastoma | journal = International Journal of Cancer | volume = 122 | issue = 3 | pages = 699–704 | date = February 2008 | pmid = 17943719 | doi = 10.1002/ijc.23153 | doi-access = free }}</ref>), na bolesti niskog, srednjeg i visokog rizika. Nedavna biološka studija (COG ANBL00B1) analizirala je 2.687 osoba s neuroblastomom i određen je spektar raspoređivanja rizika: 37% slučajeva neuroblastoma ima nizak rizik, 18% srednji , a 45% visok rizik.<ref>{{cite web |url=http://media.asco.org/player/default.aspx?LectureID=317&conferenceFolder=vm2007&SessionFolder=01028&slideonly=yes&TrackID=N929&LectureTitle=Translating%20Neuroblastoma%20Genomics%20to%20the%20Clinic&Key=vm_47_10_222_317&SpeakerName=%3b%20Chair%3a%20John%20M.%20Maris%2c%20MD&mediaURL=%2fmedia&ServerName=media.asco.org&max=28&ext=jpg&useASX=false&playtype=&playtype=&playtype=, |archive-url=https://web.archive.org/web/20090102150923/http://media.asco.org/player/default.aspx?LectureID=317&conferenceFolder=vm2007&SessionFolder=01028&slideonly=yes&TrackID=N929&LectureTitle=Translating%20Neuroblastoma%20Genomics%20to%20the%20Clinic&Key=vm_47_10_222_317&SpeakerName=%3B%20Chair%3A%20John%20M.%20Maris%2C%20MD&mediaURL=%2Fmedia&ServerName=media.asco.org&max=28&ext=jpg&useASX=false&playtype=&playtype=&playtype=%2C |archive-date=2 January 2009 |title=Translating Neuroblastoma Genomics to the Clinic—J. Maris presentation ASCO 2007 |access-date=13 January 2008 }}</ref> (Postoje neki dokazi da su tipovi visokog i niskog rizika uzrokovani različitim mehanizmima, a ne samo dva različita stepena ispoljavanja istog mehanizma.)<ref name="pmid17897457">{{cite journal | vauthors = Gisselsson D, Lundberg G, Ora I, Höglund M | title = Distinct evolutionary mechanisms for genomic imbalances in high-risk and low-risk neuroblastomas | journal = Journal of Carcinogenesis | volume = 6 | page = 15 | date = September 2007 | pmid = 17897457 | pmc = 2042979 | doi = 10.1186/1477-3163-6-15 | doi-access = free }}</ref> Terapije za ove različite kategorije rizika su veoma različite. * Bolest niskog rizika često se može promatrati bez ikakvog liječenja ili izliječiti samo operacijom.<ref>{{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/Patient/page5 |title=Neuroblastoma Treatment |publisher=National Cancer Institute |access-date=2 February 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503102850/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/Patient/page5 |archive-date=3 May 2008 |date=1 January 1980 }}</ref> * Bolest srednjeg rizika se liječi hirurškim putem i [[hemoterapija|hemoterapijom]].<ref name="pmid9988866">{{cite journal | vauthors = Haase GM, Perez C, Atkinson JB | title = Current aspects of biology, risk assessment, and treatment of neuroblastoma | journal = Seminars in Surgical Oncology | volume = 16 | issue = 2 | pages = 91–104 | date = March 1999 | pmid = 9988866 | doi = 10.1002/(SICI)1098-2388(199903)16:2<91::AID-SSU3>3.0.CO;2-1 }}</ref> * Neuroblastom visokog rizika se liječi intenzivnom hemoterapijom, [[hirurgija|hirurškim zahvatom]], [[radioterapija|radioterapijom]], [[koštana srž|koštanom srži]] / [[transplantacija hematopoetskih matičnih ćelija|transplantacijom hematopoetskih matičnih ćelija]],<ref name="pmid18037943">{{cite journal | vauthors = Fish JD, Grupp SA | title = Stem cell transplantation for neuroblastoma | journal = Bone Marrow Transplantation | volume = 41 | issue = 2 | pages = 159–165 | date = January 2008 | pmid = 18037943 | pmc = 2892221 | doi = 10.1038/sj.bmt.1705929 }}</ref> terapija na biološkoj bazi s 13-''cis''-retinoičnom kiselinom ([[izotretinoin]] ili akutane)<ref name="pmid10519894">{{cite journal | vauthors = Matthay KK, Villablanca JG, Seeger RC, Stram DO, Harris RE, Ramsay NK, Swift P, Shimada H, Black CT, Brodeur GM, Gerbing RB, Reynolds CP | title = Treatment of high-risk neuroblastoma with intensive chemotherapy, radiotherapy, autologous bone marrow transplantation, and 13-cis-retinoic acid. Children's Cancer Group | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 341 | issue = 16 | pages = 1165–1173 | date = October 1999 | pmid = 10519894 | doi = 10.1056/NEJM199910143411601 | doi-access = free }}</ref> i terapija antitijelima, koja se obično primjenjuje s [[citokin]]ima [[GM-CSF]] i [[interleukin 2|IL-2]].<ref name="pmid20879881">{{cite journal | vauthors = Yu AL, Gilman AL, Ozkaynak MF, London WB, Kreissman SG, Chen HX, Smith M, Anderson B, Villablanca JG, Matthay KK, Shimada H, Grupp SA, Seeger R, Reynolds CP, Buxton A, Reisfeld RA, Gillies SD, Cohn SL, Maris JM, Sondel PM | title = Anti-GD2 antibody with GM-CSF, interleukin-2, and isotretinoin for neuroblastoma | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 14 | pages = 1324–1334 | date = September 2010 | pmid = 20879881 | pmc = 3086629 | doi = 10.1056/NEJMoa0911123 }}</ref> Meta-analiza je pronašla dokaze da kod djece s neuroblastomom visokog rizika, liječenje mijeloablativnom terapijom poboljšava preživljavanje bez događaja, ali može povećati rizik od nuspojava poput problema s [[bubrezi]]ma u usporedbi s konvencionalnom hemoterapijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Yalçin B, Kremer LC, van Dalen EC | title = High-dose chemotherapy and autologous haematopoietic stem cell rescue for children with high-risk neuroblastoma | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2015 | issue = 10 | date = October 2015 | pmid = 26436598 | pmc = 8783746 | doi = 10.1002/14651858.cd006301.pub4 }}</ref> Osobe s niskim i srednjim rizikom bolesti imaju odličnu prognozu sa stopom izlječenja iznad 90% za nizak rizik i 70–90% za srednji rizik. Nasuprot tome, terapija za neuroblastom visokog rizika od 2008. rezultirala je izlječenjem samo u oko 30% slučajeva.<ref>{{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/HealthProfessional/page3#Section_17 |title=Neuroblastoma Treatment |publisher=National Cancer Institute |access-date=30 July 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002182158/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/HealthProfessional/page3#Section_17 |archive-date=2 October 2008 |date=1 January 1980 }}</ref> Dodavanje terapije antitijelima značajno je povećalo stopu preživljavanja kod bolesti visokog rizika. U martu 2009. godine, rana analiza studije Dječije onkološke grupe (COG) sa 226 osoba visokog rizika pokazala je da je dvije godine nakon transplantacije matičnih ćelija 66% grupe nasumično raspoređeno da primi ch14.18 [[antitijelo]] sa [[GM-CSF]] i [[Interleukin 2|IL-2]] bilo živo i bez bolesti u poređenju sa samo 46% u grupi koja nije primila antitijelo. Randomizacija je zaustavljena kako bi sve osobe koje su se uključile u ispitivanje primile terapiju antitijelima.<ref>{{cite journal | vauthors = Yu AL, Gilman MF, Ozkaynak WB, London S, Kreissman HX, Chen KK, Matthay SL, Cohn JM, Maris JM, Sondel PM |year=2009 |title=A phase III randomized trial of the chimeric anti-GD2 antibody ch14.18 with GM-CSF and IL2 as immunotherapy following dose intensive chemotherapy for high-risk neuroblastoma: Childrens Oncology Group (COG) study ANBL0032 |journal=Journal of Clinical Oncology |volume=27 |issue=15 Suppl |pages=10067z |url=http://meetinglibrary.asco.org/content/35748-65 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110164845/http://meetinglibrary.asco.org/content/35748-65 |archive-date=10 January 2016 |access-date=10 September 2015 }}</ref> Utvrđeno je da su [[hemoterapija|hemoterapijski]] agensi koji se koriste u kombinaciji efikasni protiv neuroblastoma. Agensi koji se obično koriste u indukciji i za kondicioniranje transplantacije [[matrične ćelije|matičnih ćelija]] su spojevi platine ([[cisplatin]], [[karboplatin]]), alkilirajući agensi ([[ciklofosfamid]], [[ifosfamid]], [[melfalan]]), inhibitor [[topoizomeraza|topoizomeraze]] II ([[etopozid]]), [[antraciklin]] antibiotici ([[doksorubicin]]) i vinka [[alkaloidi]] ([[vinkristin]]). Neki noviji režimi uključuju inhibitore topoizomeraze I ([[topotekan]] i [[irinotekan]]) u indukciji za koje je utvrđeno da su efikasni protiv rekurentne bolesti. Iako su potrebna daljnja istraživanja, intervencije koje su trenutno u predkliničkoj fazi ispitivanja uključuju [[Epigenetika|epigenetičke]] terapije, kao što je inhibicija [[SWI/SNF]],<ref>{{Cite journal |last1=Cermakova |first1=Katerina |last2=Tao |first2=Ling |last3=Dejmek |first3=Milan |last4=Sala |first4=Michal |last5=Montierth |first5=Matthew D. |last6=Chan |first6=Yuen San |last7=Patel |first7=Ivanshi |last8=Chambers |first8=Courtney |last9=Loeza Cabrera |first9=Mario |last10=Hoffman |first10=Dane |last11=Parchem |first11=Ronald J. |last12=Wang |first12=Wenyi |last13=Nencka |first13=Radim |last14=Barbieri |first14=Eveline |last15=Hodges |first15=H. Courtney |date=23 November 2023 |title=Reactivation of the G1 enhancer landscape underlies core circuitry addiction to SWI/SNF |journal=Nucleic Acids Research |volume=52 |issue=1 |pages=4–21 |doi=10.1093/nar/gkad1081 |issn=1362-4962 |pmid=37993417|doi-access=free |pmc=10783513 }}</ref> što može dopuniti postojeće terapije retinoidima. U novembru 2020. godine, [[naksitamab]] odobren je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u kombinaciji sa [[faktor stimulacije kolonija granulocita i makrofaga|faktorom stimulacije kolonija granulocita i makrofaga]] (GM-CSF) za liječenje osoba starijih od godinu dana s neuroblastomom visokog rizika u kostima ili koštanoj srži čiji tumor nije reagirao ili se vratio nakon prethodnih tretmana i pokazao je djelimičan odgovor, blagi odgovor ili stabilnu bolest na prethodnu terapiju.<ref name="FDA snapshot">{{cite web | title=Drugs Trials Snapshot: Danyelza | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=25 November 2020 | url=https://www.fda.gov/drugs/drug-approvals-and-databases/drugs-trials-snapshot-danyelza | access-date=25 December 2020}} {{PD-notice}}</ref><ref>{{cite web | title=Drug Approval Package: Danyelza | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=22 December 2020 | url=https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2020/761171Orig1s000TOC.cfm | archive-url=https://web.archive.org/web/20201226023041/https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2020/761171Orig1s000TOC.cfm | archive-date=26 December 2020 | access-date=25 December 2020}}</ref> ==Prognoza== Prema podacima iz [[Engleska|Engleske]], ukupna [[5-godišnja stopa preživljavanja]] neuroblastoma je 67%.<ref>{{cite web|url=https://www.childrenwithcancer.org.uk/childhood-cancer-info/cancer-types/neuroblastoma/|website=Children with Cancer UK|title=Neuroblastoma overview|access-date=1 July 2020}}</ref> Između 20% i 50% slučajeva visokog rizika ne reagira adekvatno na indukcijsku [[hemoterapija|hemoterapiju]] visokim dozama i progresivni su ili refraktorni.<ref>{{cite journal | vauthors = Kushner BH, Kramer K, LaQuaglia MP, Modak S, Yataghene K, Cheung NK | title = Reduction from seven to five cycles of intensive induction chemotherapy in children with high-risk neuroblastoma | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 22 | issue = 24 | pages = 4888–4892 | date = December 2004 | pmid = 15611504 | doi = 10.1200/JCO.2004.02.101 }}</ref><ref name="Kreissman et al 2007">{{cite journal | vauthors = Kreissman SG, Villablanca JG, Diller L, London WB, Maris JM, Park JR, Reynolds CP, von Allmen D, Cohn SL, Matthay KK |year=2007 |title=Response and toxicity to a dose-intensive multi-agent chemotherapy induction regimen for high risk neuroblastoma (HR-NB): A Children's Oncology Group (COG A3973) study |journal=Journal of Clinical Oncology |volume=25 |issue=18 Suppl |page=9505 |url=http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9505 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110164845/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9505 |archive-date=10 January 2016 |doi=10.1200/jco.2007.25.18_suppl.9505|url-access=subscription }}</ref> Recidiv nakon završetka terapije prve linije je također čest. Daljnje liječenje dostupno je u kliničkim ispitivanjima faze I i faze II koja testiraju nove agense i kombinacije agensa protiv neuroblastoma, ali ishod ostaje vrlo loš za recidiv visokorizične bolesti.<ref name="pmid16395684">{{cite journal | vauthors = Ceschel S, Casotto V, Valsecchi MG, Tamaro P, Jankovic M, Hanau G, Fossati F, Pillon M, Rondelli R, Sandri A, Silvestri D, Haupt R, Cuttini M | title = Survival after relapse in children with solid tumors: a follow-up study from the Italian off-therapy registry | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 47 | issue = 5 | pages = 560–566 | date = October 2006 | pmid = 16395684 | doi = 10.1002/pbc.20726 | s2cid = 31490896 }}</ref> Većina dugoročno preživjelih koji su danas živi imali su bolest niskog ili srednjeg rizika i blaže tokove liječenja u poređenju sa bolešću visokog rizika. Većina preživjelih ima dugoročne posljedice liječenja. Preživjeli sa liječenjem srednjeg i visokog rizika često doživljavaju gubitak sluha, smanjenje rasta, poremećaje funkcije štitne žlijezde, poteškoće u učenju, a veći rizik od sekundarnih karcinoma pogađa preživjele od bolesti visokog rizika.<ref name="pmid17974716">{{cite journal | vauthors = Gurney JG, Tersak JM, Ness KK, Landier W, Matthay KK, Schmidt ML | title = Hearing loss, quality of life, and academic problems in long-term neuroblastoma survivors: a report from the Children's Oncology Group | journal = Pediatrics | volume = 120 | issue = 5 | pages = e1229–e1236 | date = November 2007 | pmid = 17974716 | doi = 10.1542/peds.2007-0178 | s2cid = 10606999 }}</ref><ref name="pmid17724446">{{cite journal | vauthors = Trahair TN, Vowels MR, Johnston K, Cohn RJ, Russell SJ, Neville KA, Carroll S, Marshall GM | title = Long-term outcomes in children with high-risk neuroblastoma treated with autologous stem cell transplantation | journal = Bone Marrow Transplantation | volume = 40 | issue = 8 | pages = 741–746 | date = October 2007 | pmid = 17724446 | doi = 10.1038/sj.bmt.1705809 | doi-access = free }}</ref> Procjenjuje se da će dvoje od troje ljudi koji su preživjeli rak u djetinjstvu na kraju razviti barem jedan hronični, a ponekad i po život opasan zdravstveni problem u roku od 20 do 30 godina nakon dijagnoze raka.<ref>{{cite web | vauthors = Mozes A |date=21 February 2007 |title=Childhood Cancer Survivors Face Increased Sarcoma Risk |publisher=HealthDay |url=http://consumer.healthday.com/cancer-information-5/bone-cancer-news-92/childhood-cancer-survivors-face-increased-sarcoma-risk-602068.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908085659/http://consumer.healthday.com/cancer-information-5/bone-cancer-news-92/childhood-cancer-survivors-face-increased-sarcoma-risk-602068.html |archive-date=8 September 2015 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oeffinger KC, Mertens AC, Sklar CA, Kawashima T, Hudson MM, Meadows AT, Friedman DL, Marina N, Hobbie W, Kadan-Lottick NS, Schwartz CL, Leisenring W, Robison LL | title = Chronic health conditions in adult survivors of childhood cancer | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 355 | issue = 15 | pages = 1572–1582 | date = October 2006 | pmid = 17035650 | doi = 10.1056/NEJMsa060185 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Laverdière C, Liu Q, Yasui Y, Nathan PC, Gurney JG, Stovall M, Diller LR, Cheung NK, Wolden S, Robison LL, Sklar CA | title = Long-term outcomes in survivors of neuroblastoma: a report from the Childhood Cancer Survivor Study | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 101 | issue = 16 | pages = 1131–1140 | date = August 2009 | pmid = 19648511 | pmc = 2728747 | doi = 10.1093/jnci/djp230 }}</ref> ===Citogenetički profili=== Na osnovu serije od 493 uzorka neuroblastoma, objavljeno je da je ukupni [[genom]]ski obrazac, testiran [[virtualni kariotip|kariotipizacijom zasnovanom na sekvenci]], prediktor ishoda neuroblastoma:<ref name="pmid19171713">{{cite journal | vauthors = Janoueix-Lerosey I, Schleiermacher G, Michels E, Mosseri V, Ribeiro A, Lequin D, Vermeulen J, Couturier J, Peuchmaur M, Valent A, Plantaz D, Rubie H, Valteau-Couanet D, Thomas C, Combaret V, Rousseau R, Eggert A, Michon J, Speleman F, Delattre O | title = Overall genomic pattern is a predictor of outcome in neuroblastoma | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 27 | issue = 7 | pages = 1026–1033 | date = March 2009 | pmid = 19171713 | doi = 10.1200/JCO.2008.16.0630 | doi-access = free }}</ref> *Tumori koji su se prezentirali isključivo s promjenama broja kopija cijelog [[hromosom]]a bili su povezani s odličnim preživljavanjem. *Tumori koji su se prezentirali s bilo kojom vrstom promjena broja kopija segmentalnih hromosoma bili su povezani s visokim rizikom od recidiva. *Unutar tumora koji pokazuju segmentalne promjene, dodatni nezavisni prediktori smanjenog ukupnog preživljavanja bili su amplifikacija [[N-myc]], delecije 1p i 11q i dodatak 1q. Ranije publikacije su kategorizirale neuroblastome u tri glavna podtipa na osnovu [[citogenetika|citogenetičkih]] profila:<ref>{{cite journal | vauthors = Vandesompele J, Baudis M, De Preter K, Van Roy N, Ambros P, Bown N, Brinkschmidt C, Christiansen H, Combaret V, Lastowska M, Nicholson J, O'Meara A, Plantaz D, Stallings R, Brichard B, Van den Broecke C, De Bie S, De Paepe A, Laureys G, Speleman F | title = Unequivocal delineation of clinicogenetic subgroups and development of a new model for improved outcome prediction in neuroblastoma | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 23 | issue = 10 | pages = 2280–2299 | date = April 2005 | pmid = 15800319 | doi = 10.1200/JCO.2005.06.104 | url = https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/18919/2/Vandesompele_Baudis_Neuroblastoma_V.pdf | access-date = 18 November 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201030082238/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/18919/2/Vandesompele_Baudis_Neuroblastoma_V.pdf | archive-date = 30 October 2020 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Michels E, Vandesompele J, Hoebeeck J, Menten B, De Preter K, Laureys G, Van Roy N, Speleman F | title = Genome wide measurement of DNA copy number changes in neuroblastoma: dissecting amplicons and mapping losses, gains and breakpoints | journal = Cytogenetic and Genome Research | volume = 115 | issue = 3–4 | pages = 273–282 | year = 2006 | pmid = 17124410 | doi = 10.1159/000095924 | s2cid = 14012430 }}</ref> *Podtip 1: povoljan neuroblastom sa gotovo triploidijom i prevlasti numeričkih dobitaka i gubitaka, uglavnom predstavlja nemetastatski NB stadij 1, 2 i 4S. *Podtipovi 2A i 2B: nalaze se kod nepovoljnog raširenog neuroblastoma, stadij 3 i 4, sa gubitkom 11q i dobitkom 17q bez N-myc amplifikacije (podtip 2A) ili sa N-myc amplifikacijom često zajedno sa 1p delecijama i dobitkom 17q (podtip 2B). [[Virtualni kariotip|Virtualno kariotipiziranje]] može se izvesti na svježim ili u parafin-ugrađenim tumorima kako bi se procijenio broj kopija na ovim lokusima. Virtualno kariotipiziranje [[SNP]] sekvence poželjnije je za uzorke tumora, uključujući neuroblastome, jer može otkriti [[gubitak heterozigotnosti]] u neutralnom stanju kopije (stečena uniparentalna disomija). Kopijsko neutralni LOH može biti biološki ekvivalentan deleciji i otkriven je na ključnim [[genski lokus|lokusima]] u neuroblastomu.<ref>{{cite journal | vauthors = Carén H, Erichsen J, Olsson L, Enerbäck C, Sjöberg RM, Abrahamsson J, Kogner P, Martinsson T | title = High-resolution array copy number analyses for detection of deletion, gain, amplification and copy-neutral LOH in primary neuroblastoma tumors: four cases of homozygous deletions of the CDKN2A gene | journal = BMC Genomics | volume = 9 | page = 353 | date = July 2008 | pmid = 18664255 | pmc = 2527340 | doi = 10.1186/1471-2164-9-353 | doi-access = free }}</ref> ArrayCGH, [[FISH]] ili konvencionalna citogenetika ne mogu detektovati kopijski neutralni LOH. ==Epidemiologija== [[Datoteka:Incidences and prognoses of adrenal tumors.png|thumb|300px| Incidencija i prognoze [[tumor nadbubrežne žlijezde| tumora nadbubrežne žlijezde]],<ref> Podaci i reference za kružni dijagram nalaze se na stranici s opisom datoteke Commons:File:Incidences and prognoses of adrenal tumors.png na Wikimedia Commonsu.</ref> sa "neuronalnim tumorom" desno]] Neuroblastom čini 6–10% svih karcinoma u djetinjstvu i 15% smrtnih slučajeva od raka kod djece. Godišnja stopa smrtnosti je 10 na milion djece u dobnoj grupi od 0 do 4. godine i 4/milion u dobnoj grupi od 4 – 9 godina.<ref>{{cite book | vauthors = Brodeur GM, Hogarty MD, Mosse YP, Maris JM |chapter=Neuroblastoma | veditors = Pizzo PA, Poplack DG |title=Principles and Practice of Pediatric Oncology |edition=6th |year=1997 |pages=886–922 |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-1-60547-682-7}}</ref> Najveći broj slučajeva je u prvoj godini života, a neki slučajevi su [[urođeni poremećaj|kongenitalni]]. Raspon dobi je širok, uključujući stariju djecu i odrasle,<ref name="pmid9149032">{{cite journal | vauthors = Franks LM, Bollen A, Seeger RC, Stram DO, Matthay KK | title = Neuroblastoma in adults and adolescents: an indolent course with poor survival | journal = Cancer | volume = 79 | issue = 10 | pages = 2028–2035 | date = May 1997 | pmid = 9149032 | doi = 10.1002/(SICI)1097-0142(19970515)79:10<2028::AID-CNCR26>3.0.CO;2-V | doi-access = free }}</ref> ali samo 10% slučajeva se javlja kod osoba starijih od pet godina.<ref name="pmid17544628">{{cite journal | vauthors = Howman-Giles R, Shaw PJ, Uren RF, Chung DK | title = Neuroblastoma and other neuroendocrine tumors | journal = Seminars in Nuclear Medicine | volume = 37 | issue = 4 | pages = 286–302 | date = July 2007 | pmid = 17544628 | doi = 10.1053/j.semnuclmed.2007.02.009 }}</ref> Velika evropska studija pokazala je da je manje od 2% od preko 4.000 slučajeva neuroblastoma bilo starije od 18 godina.<ref name="pmid18545256">{{cite journal | vauthors = Ladenstein R, Pötschger U, Hartman O, Pearson AD, Klingebiel T, Castel V, Yaniv I, Demirer T, Dini G | title = 28 years of high-dose therapy and SCT for neuroblastoma in Europe: lessons from more than 4000 procedures | journal = Bone Marrow Transplantation | volume = 41 | issue = Suppl 2 | pages = S118–S127 | date = June 2008 | pmid = 18545256 | doi = 10.1038/bmt.2008.69 | doi-access = free }}</ref> ==Historija== [[Slika:Rudolf Virchow.jpg|thumb|[[Rudolf Virchow]]: prvi je opisao abdominalni tumor kod djeteta kao "gliom"]] Godine 1864. njemački ljekar [[Rudolf Virchow]] prvi je opisao abdominalni tumor kod djeteta kao "gliom". Karakteristike tumora simpatičkog nervnog sistema i nadbubrežne srži potom je 1891. godine zabilježio njemački patolog [[Felix Jacob Marchand|Felix Marchand]].<ref>{{cite book | vauthors = Berthold F, Simon T |chapter=Clinical Presentation |chapter-url=https://books.google.com/books?id=p4f-IkKNSKMC&pg=PA63 |pages=63–85 | veditors = Cheung NK, Cohn SL |year=2006 |title=Neuroblastoma |publisher=Springer |isbn=978-3-540-26616-7}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Beckwith JB, Perrin EV | title = In Situ Neuroblastomas: A Contribution to the Natural History of Neural Crest Tumors | journal = The American Journal of Pathology | volume = 43 | pages = 1089–1104 | date = December 1963 | issue = 6 | pmid = 14099453 | pmc = 1949785 }}</ref> U 1901., karakterističnu prezentaciju stadija 4S kod dojenčadi (metastaze na jetri, ali bez koštanih [[metastaza]]) opisao je William Pepper. Godine 1910. [[James Homer Wright]] shvatio je da tumor potiče od primitivnih nervnih ćelija i nazvao ga neuroblastom. Također je primijetio kružne nakupine ćelija u uzorcima koštane srži koje se sada nazivaju "Homer Wrightove rozete". Važno je napomenuti da je "Homer-Wright" s crticom gramatički neispravan, jer se eponim odnosi samo na dr. Wrighta.<ref name="pmid19034443">{{cite journal | vauthors = Rothenberg AB, Berdon WE, D'Angio GJ, Yamashiro DJ, Cowles RA | title = Neuroblastoma-remembering the three physicians who described it a century ago: James Homer Wright, William Pepper, and Robert Hutchison | journal = Pediatric Radiology | volume = 39 | issue = 2 | pages = 155–160 | date = February 2009 | pmid = 19034443 | doi = 10.1007/s00247-008-1062-z | s2cid = 19611725 }}</ref> ==Istraživanje== [[Slika:BiggeggSH-SY5Y.jpg|thumb|Mikroskopski prikaz NB ćelijske linije (SH-SY5Y) korištene u predkliničkim istraživanjima za testiranje novih agenasa]] ===Pretklinički modeli=== Neuroblastomski [[ksenotransplantat tumora dobiveni od pacijenta|ksenotransplantati tumora dobiveni od pacijenta]] (PDX) stvoreni su [[ortotopija|ortotopskom]] implantacijom uzoraka tumora u imunodeficijentne miševe.<ref name="Braekeveldt2015">{{cite journal | vauthors = Braekeveldt N, Wigerup C, Gisselsson D, Mohlin S, Merselius M, Beckman S, Jonson T, Börjesson A, Backman T, Tadeo I, Berbegall AP, Ora I, Navarro S, Noguera R, Påhlman S, Bexell D | title = Neuroblastoma patient-derived orthotopic xenografts retain metastatic patterns and geno- and phenotypes of patient tumours | journal = International Journal of Cancer | volume = 136 | issue = 5 | pages = E252–E261 | date = March 2015 | pmid = 25220031 | pmc = 4299502 | doi = 10.1002/ijc.29217 }}</ref> PDX modeli imaju nekoliko prednosti u odnosu na konvencionalne [[Imortalizovana ćelijska linija|ćelijske linije raka (CCL)]].<ref name="one mouse">{{cite journal | vauthors = Malaney P, Nicosia SV, Davé V | title = One mouse, one patient paradigm: New avatars of personalized cancer therapy | journal = Cancer Letters | volume = 344 | issue = 1 | pages = 1–12 | date = March 2014 | pmid = 24157811 | pmc = 4092874 | doi = 10.1016/j.canlet.2013.10.010 }}</ref> PDX tumori neuroblastoma zadržavaju genetičke karakteristike svojih odgovarajućih tumora i pokazuju infiltrativni rast i metastaze u udaljene organe.<ref name="Braekeveldt2015"/> PDX modeli su prediktivniji za klinički ishod u poređenju sa konvencionalnim ksenograftovima ćelijskih linija raka.<ref name="Tentler 2012">{{cite journal | vauthors = Tentler JJ, Tan AC, Weekes CD, Jimeno A, Leong S, Pitts TM, Arcaroli JJ, Messersmith WA, Eckhardt SG | title = Patient-derived tumour xenografts as models for oncology drug development | journal = Nature Reviews. Clinical Oncology | volume = 9 | issue = 6 | pages = 338–350 | date = April 2012 | pmid = 22508028 | pmc = 3928688 | doi = 10.1038/nrclinonc.2012.61 }}</ref> PDX-ovi neuroblastoma bi stoga mogli poslužiti kao klinički relevantni modeli za identifikaciju efikasnih spojeva protiv neuroblastoma.<ref name="Braekeveldt2015" /> ===Liječenje=== Nedavni fokus je bio na smanjenju terapije za neuroblastom niskog i srednjeg rizika, uz održavanje stope preživljavanja na 90%.<ref>{{cite web|url=http://www.curesearch.org/our_research/index_sub.aspx?id=1767 |title=Neuroblastoma Committee—Current Focus of Research |access-date=13 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060925060348/http://www.curesearch.org/our_research/index_sub.aspx?id=1767 |archive-date=25 September 2006 }}</ref> Studija provedena na 467 osoba sa srednjim rizikom, uključenih u studiju A3961 od 1997. do 2005. godine, potvrdila je hipotezu da se terapija može uspješno smanjiti za ovu rizičnu grupu. Oni sa povoljnim karakteristikama (stepen tumora i odgovor) primili su četiri ciklusa hemoterapije, a oni sa nepovoljnim karakteristikama primili su osam ciklusa, sa trogodišnjim preživljavanjem bez događaja i ukupnim preživljavanjem stabilnim na 90% za cijelu kohortu. Budući planovi su intenziviranje liječenja za osobe sa aberacijom [[hromosom 1|hromosoma, sekvence 1p36 ili 11q23]], kao i za one koji nemaju rani odgovor na liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Baker DL, Schmidt ML, Cohn SL, Maris JM, London WB, Buxton A, Stram D, Castleberry RP, Shimada H, Sandler A, Shamberger RC, Look AT, Reynolds CP, Seeger RC, Matthay KK | title = Outcome after reduced chemotherapy for intermediate-risk neuroblastoma | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 14 | pages = 1313–1323 | date = September 2010 | pmid = 20879880 | pmc = 2993160 | doi = 10.1056/NEJMoa1001527 | url = http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9504 | archive-url = https://20130113023927/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9504 | archive-date = 13 January 2013 }}</ref><ref name="pmid20879880">{{cite journal | vauthors = Baker DL, Schmidt ML, Cohn SL, Maris JM, London WB, Buxton A, Stram D, Castleberry RP, Shimada H, Sandler A, Shamberger RC, Look AT, Reynolds CP, Seeger RC, Matthay KK | title = Outcome after reduced chemotherapy for intermediate-risk neuroblastoma | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 14 | pages = 1313–1323 | date = September 2010 | pmid = 20879880 | pmc = 2993160 | doi = 10.1056/NEJMoa1001527 }}</ref> Nasuprot tome, fokus u posljednjih 20 ili više godina bio je na intenziviranju liječenja neuroblastoma visokog rizika. Varijacije uvođenja hemoterapije, vrijeme operacije, režimi transplantacije matičnih ćelija, različite sheme zračenja i upotreba monoklonskih antitijela i retinoida za liječenje minimalne rezidualne bolesti i dalje se ispituju. Nedavna klinička ispitivanja faze III sa randomizacijom provedena su kako bi se odgovorilo na ova pitanja i poboljšalo preživljavanje kod bolesti visokog rizika: ===Refraktorni i recidivirajući neuroblastom=== [[Hemoterapija]] topotekanom i ciklofosfamidom koristi se često u refraktornim uslovima i nakon recidiva.<ref name="MorgensternBaruchel2013">{{cite journal | vauthors = Morgenstern DA, Baruchel S, Irwin MS | title = Current and future strategies for relapsed neuroblastoma: challenges on the road to precision therapy | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 35 | issue = 5 | pages = 337–347 | date = July 2013 | pmid = 23703550 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318299d637 | s2cid = 5529288 }}</ref> [[haplotip|Haploidentična]] [[transplantacija matičnih ćelija]], odnosno donorske ćelije dobijene od roditelja, proučava se kod osoba sa refraktornim ili recidivirajućim neuroblastomom, jer [[matične ćelije]] od same osobe nisu korisne.<ref name="Illhardt Toporski Feuchtinger Turkiewicz 2018 pp. 1005–1012">{{cite journal | vauthors = Illhardt T, Toporski J, Feuchtinger T, Turkiewicz D, Teltschik HM, Ebinger M, Schwarze CP, Holzer U, Lode HN, Albert MH, Gruhn B, Urban C, Dykes JH, Teuffel O, Schumm M, Handgretinger R, Lang P | title = Haploidentical Stem Cell Transplantation for Refractory/Relapsed Neuroblastoma | journal = Biology of Blood and Marrow Transplantation | volume = 24 | issue = 5 | pages = 1005–1012 | date = May 2018 | pmid = 29307718 | doi = 10.1016/j.bbmt.2017.12.805 | publisher = Elsevier BV | doi-access = free }}</ref> Dokazano je da neuroblastom pokazuje visoku ekspresiju [[somatostatin]]skih receptora <ref>{{Cite journal |last1=Georgantzi |first1=Kleopatra |last2=Tsolakis |first2=Apostolos V. |last3=Stridsberg |first3=Mats |last4=Jakobson |first4=Åke |last5=Christofferson |first5=Rolf |last6=Janson |first6=Eva Tiensuu |date=April 2011 |title=Differentiated expression of somatostatin receptor subtypes in experimental models and clinical neuroblastoma: Expression of Somatostatin Receptors in Neuroblastoma |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pbc.22913 |journal=Pediatric Blood & Cancer |language=en |volume=56 |issue=4 |pages=584–589 |doi=10.1002/pbc.22913|pmid=21298743 |s2cid=33330859 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gains |first1=Jennifer E. |last2=Sebire |first2=Neil J. |last3=Moroz |first3=Veronica |last4=Wheatley |first4=Keith |last5=Gaze |first5=Mark N. |date=1 March 2018 |title=Immunohistochemical evaluation of molecular radiotherapy target expression in neuroblastoma tissue |journal=European Journal of Nuclear Medicine and Molecular Imaging |language=en |volume=45 |issue=3 |pages=402–411 |doi=10.1007/s00259-017-3856-4 |pmid=29043399 |s2cid=30833979 |issn=1619-7089|url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/44490435/Gains_NB_IHC_paper_22.6.2017_REVISED.pdf }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Albers |first1=Anne R |last2=O'Dorisio |first2=M. Sue |last3=Balster |first3=Douglas A |last4=Caprara |first4=Moonkyung |last5=Gosh |first5=Pradip |last6=Chen |first6=Feng |last7=Hoeger |first7=Carl |last8=Rivier |first8=Jean |last9=Wenger |first9=Gail D |last10=O'Dorisio |first10=Thomas M |last11=Qualman |first11=Stephen J |date=17 March 2000 |title=Somatostatin receptor gene expression in neuroblastoma |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167011599001214 |journal=Regulatory Peptides |language=en |volume=88 |issue=1 |pages=61–73 |doi=10.1016/S0167-0115(99)00121-4 |pmid=10706954 |s2cid=11168638 |issn=0167-0115|url-access=subscription }}</ref> što omogućava potencijalnu terapiju korištenjem [[Lutecij (177Lu) oksodotreotid|177Lu-DOTA-TATE]], vrste [[radionuklidna terapija|radionuklidne terapije]] koja specifično cilja somatostatinske receptore. Nekoliko kliničkih ispitivanja u ranoj fazi koja koriste [[Lutecij (177Lu) oksodotreotid|<sup>177</sup>Lu-DOTA-TATE]] za liječenje visokorizičnog refraktornog/recidivirajućeg neuroblastoma provedeno je s obećavajućim rezultatima.<ref>{{cite journal | vauthors = Gains JE, Bomanji JB, Fersht NL, Sullivan T, D'Souza D, Sullivan KP, Aldridge M, Waddington W, Gaze MN | title = 177Lu-DOTATATE molecular radiotherapy for childhood neuroblastoma | journal = Journal of Nuclear Medicine | volume = 52 | issue = 7 | pages = 1041–1047 | date = July 2011 | pmid = 21680680 | doi = 10.2967/jnumed.110.085100 | s2cid = 38660848 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kong G, Hofman MS, Murray WK, Wilson S, Wood P, Downie P, Super L, Hogg A, Eu P, Hicks RJ | title = Initial Experience With Gallium-68 DOTA-Octreotate PET/CT and Peptide Receptor Radionuclide Therapy for Pediatric Patients With Refractory Metastatic Neuroblastoma | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 38 | issue = 2 | pages = 87–96 | date = March 2016 | pmid = 26296147 | doi = 10.1097/MPH.0000000000000411 | s2cid = 25518501 | url = https://research.monash.edu/en/publications/44d2182c-e190-4045-b3d1-3780f1347051 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Menda Y, O'Dorisio MS, Kao S, Khanna G, Michael S, Connolly M, Babich J, O'Dorisio T, Bushnell D, Madsen M | title = Phase I trial of 90Y-DOTATOC therapy in children and young adults with refractory solid tumors that express somatostatin receptors | journal = Journal of Nuclear Medicine | volume = 51 | issue = 10 | pages = 1524–1531 | date = October 2010 | pmid = 20847174 | pmc = 3753801 | doi = 10.2967/jnumed.110.075226 }}</ref> {{Clear}} === Podaci elektronskih zdravstvenih kartona === Nedavno je pokrenuto nekoliko međunarodnih inicijativa za dijeljenje podataka elektronskih zdravstvenih kartona pacijenata s neuroblastomom: ovi podaci se zapravo mogu analizirati pomoću modela mašinskog učenja i računarske statistike kako bi se došlo do novih saznanja o ovoj bolesti. U tu svrhu, Međunarodna grupa za rizik od neuroblastoma (INRG) nedavno je objavila INRG Data Commons,<ref>[https://inrgdb.org/ INRG Data Commons]</ref> dok je Univerzitet u Čikagu pokrenuo Zajedničku bazu podataka o pedijatrijskom raku.<ref>[https://commons.cri.uchicago.edu/ Pediatric Cancer Data Commons]</ref> Ova dva repozitorija sadrže podatke elektronskih zdravstvenih kartona hiljada pacijenata koji su dostupni za naučna istraživanja, uz prethodno odobrenje. Istraživači su 2022. godine objavili novi repozitorij elektronskih zdravstvenih kartona pod nazivom „Otvoreni repozitorij elektronskih zdravstvenih kartona neuroblastoma“, gdje se podaci mogu slobodno preuzeti bez ikakvih ograničenja.<ref>{{Citation | vauthors=((Chicco, D.)), ((Cerono, G.)), ((Cangelosi, D.)) | year=2022 | title=A survey on publicly available open datasets derived from electronic health records (EHRs) of patients with neuroblastoma | journal = Data Science Journal | volume=21 | issue=1 | page=17 | doi = 10.5334/dsj-2022-017 | doi-access=free| hdl=10281/430238 | hdl-access=free }}</ref> ==Organizacije== Udruženje za napredak u istraživanju neuroblastoma (ANRA) je [[glavno tijelo]] za istraživače u biologiji, dijagnozi, prognozi i terapiji neuroblastoma, i održava sastanke svake dvije godine radi razmjene informacija među njima.<ref>{{cite web | title=Home| website=Advances in Neuroblastoma Research Association | date=26 April 2014 | url=https://www.anrmeeting.org/index.php | access-date=11 April 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/neuroblastoma National Cancer Institute - Neuroblastoma] *[https://davidechicco.github.io/neuroblastoma_EHRs_data/ Neuroblastoma Electronic Health Records Open Data Repository] {{Commonscat|Neuroblastoma}} {{Medicinski izvori | ICD10 = {{ICD10|C|74|9|c|73}} | ICD9 = {{ICD9|194.0}} | ICDO = {{ICDO|9500|3}} | OMIM = 256700 | MedlinePlus = 001408 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2836 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|1570}} | DiseasesDB = 8935 | MeshID = D009447 | SNOMED CT = 432328008 | Orphanet = 635 }} {{Tumori nervnog tkiva}} {{Neoplazija endokrinih žlijezda}} {{Portal| Medicina}} {{Authority control}} [[Kategorija: Endokrine neoplazije]] [[Kategorija:Sitnoćelijski tumori]] [[Kategorija:Moždani tumori]] [[Kategorija: Kožne i potkožne izrasline]] [[Kategorija: Pedijatrijski karcinomi]] [[Kategorija: Onkologija]] myo43el2dtpcgt8hap7j76e26wxu495 3932270 3932269 2026-09-30T20:20:45Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Neuroblastom]] na [[Wikipedia:Igralište/Neuroblastom]] bez ostavljanja preusmjerenja 3932241 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Neuroblastom | slika = Neuroblastoma rosettes.jpg | opis_slike = Mikroskopski prikaz tipičnog neuroblastoma sa [[Palisad (patologija)|rozetnom]] formacijom |specijalnost= [[Neuroonkologija]] | simptomi = Bol u kostima, [[umor]], [[gubitak apetita]], [[groznica]] | pojava = Ispod 5 godina | trajanje = | uzroci = Genetička [[mutacija]] | rizici = | dijagnoza = [[Biopsija]] tkiva | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija =Ne postoji | liječenje = Posmatranje, operacija, [[radioterapija|zračenje]], [[hemoterapija]], [[transplantacija matičnih ćelija]] | lijek= Terapija antitijelima, koja se obično primjenjuje s [[citokin]]ima [[GM-CSF]] i [[interleukin 2|IL-2]] | prognoza = U SAD [[petogodišnje preživljavanje]] ~95% (< 1 godine), 68% (1–14 godina) | frekvencija = 1/7.000 djece | smrtnost = 15% smrtnih slučajeva uzrokovanih rakom kod djece }} '''Neuroblastom''' ('''NB''') je vrsta [[kancer|raka]] koji se formira u određenim vrstama [[nervno tkivo|nervnog tkiva]]. Najčešće počinje od jedne od [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnih žlijezda]], ali se može razviti i u [[vrat]]u, [[grudni koš|grudima]], [[abdomen]]u ili [[kićma|kičmi]]. Simptomi mogu uključivati [[bol u kostima]], masu u abdomenu, vratu ili grudima ili bezbolne plavkaste kvržice ispod kože.<ref name=NCI2016Pt>{{cite web|title=Neuroblastoma Treatment|url=https://www.cancer.gov/types/neuroblastoma/patient/neuroblastoma-treatment-pdq#section/all|website=National Cancer Institute|access-date=9 November 2016|date=20 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110050003/https://www.cancer.gov/types/neuroblastoma/patient/neuroblastoma-treatment-pdq#section/all|archive-date=10 November 2016}}</ref> ==Znaci i simptomi== Prvi [[simptom]]i neuroblastoma su često nejasni, što otežava dijagnozu. [[Umor]], [[gubitak apetita]], [[groznica]] i bol u zglobovima su česti. Simptomi zavise od lokacije primarnog tumora i metastaza ako su prisutne:<ref>{{cite web |url= http://www.macmillan.org.uk/Cancerinformation/Cancertypes/Childrenscancers/Typesofchildrenscancers/Neuroblastoma.aspx |title=Neuroblastoma in children |date=1 January 2013 | vauthors = Wheeler K |publisher=Macmillan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005221946/http://www.macmillan.org.uk/Cancerinformation/Cancertypes/Childrenscancers/Typesofchildrenscancers/Neuroblastoma.aspx |archive-date=5 October 2015 }}</ref> * U [[abdomen]]u, tumor može uzrokovati [[abdominalna distenzija|abdominalnu distenziju]] i [[zatvor (probava)|zatvor]]. * Tumor u [[grudi]]ma može uzrokovati [[problemi s disanjem|probleme s disanjem]]. * Tumor koji pritiska na [[kičmena moždina|kičmenu moždinu]] može uzrokovati [[slabost]], a time i nemogućnost stajanja, puzanja ili hodanja. * Koštane lezije u [[noga]]ma i [[kuk]]ovima mogu uzrokovati bol i hramanje. * Tumor u kostima oko [[oči]]ju ili [[orbita (anatomija)|orbitama]] može uzrokovati izrazite modrice i oticanje. * Infiltracija [[koštana srž|koštane srži]] može uzrokovati [[bljedilo]] od [[anemija|anemije]]. Neuroblastom se često širi na druge dijelove tijela prije nego što se pojave bilo kakvi simptomi, a 50 do 60% svih slučajeva neuroblastoma prezentira se s [[metastaza|metastazama]].<ref>{{cite web |url=http://www.merck.com/mmpe/sec19/ch285/ch285b.html |title=Neuroblastoma: Pediatric Cancers: Merck Manual Professional |access-date=1 January 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218193442/http://www.merck.com/mmpe/sec19/ch285/ch285b.html |archive-date=18 December 2007 }}</ref> Najčešća lokacija nastanka neuroblastoma (tj. primarnog tumora) je u [[nadbubrežna žlijezda| nadbubrežnim žlijezdama]]. To se javlja u 40% lokaliziranih tumora i u 60% slučajeva raširene bolesti. Neuroblastom se također može razviti bilo gdje duž lanca [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], od [[vrat]]a do [[karlica|karlice]]. Učestalost na različitim lokacijama uključuje: vrat (1%), grudni koš (19%), abdomen (30% neadrenalni) ili karlicu (1%). U rijetkim slučajevima, primarni tumor ne može se uočiti.<ref name="pmid17943963">{{cite journal | vauthors = Friedman GK, Castleberry RP | title = Changing trends of research and treatment in infant neuroblastoma | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 49 | issue = 7 Suppl | pages = 1060–1065 | date = December 2007 | pmid = 17943963 | doi = 10.1002/pbc.21354 | s2cid = 37657305 }}</ref> Rijetke, ali karakteristične prezentacije uključuju transverzalnu mijelopatiju (kompresija kičmene moždine tumorom, 5% slučajeva), dijareju otpornu na liječenje (lučenje vazoaktivnog intestinalnog peptida tumorom, 4% slučajeva), [[Hornerov sindrom]] (tumor [[cerviks|grlića maternice]], 2,4% slučajeva), [[opsoklonusno mioklonusni sindrom]]<ref name="pmid19430769">{{cite journal | vauthors = Rothenberg AB, Berdon WE, D'Angio GJ, Yamashiro DJ, Cowles RA | title = The association between neuroblastoma and opsoclonus-myoclonus syndrome: a historical review | journal = Pediatric Radiology | volume = 39 | issue = 7 | pages = 723–726 | date = July 2009 | pmid = 19430769 | doi = 10.1007/s00247-009-1282-x | s2cid = 24523263 }}</ref> i [[ataksija]] (sumnja na [[neoplazma|paraneoplaziski]] uzrok, 1,3% slučajeva), i [[hipertenzija]] (lučenje [[kateholamin]]a ili kompresija bubrežne arterije, 1,3% slučajeva).<ref>{{cite book | vauthors = Cheung NK |title=Neuroblastoma |publisher=Springer-Verlag|pages=66–7 |year=2005 |isbn=978-3-540-40841-3 }}</ref> ==Uzrok== Uzrok neuroblastoma nije dobro shvaćen. Velika većina slučajeva je sporadična i nevezana za porodicu. Oko 1–2% slučajeva javlja se u porodicama i povezano je sa specifičnim genskim mutacijama. Porodični neuroblastom je u nekim slučajevima uzrokovan rijetkim [[mutacija germinativne linije|mutacijama germinativne linije]] u genu [[kinaza anaplazijskog limfoma|kinaze anaplazijskog limfoma]] (''ALK'').<ref name="pmid18724359">{{cite journal | vauthors = Mossé YP, Laudenslager M, Longo L, Cole KA, Wood A, Attiyeh EF, Laquaglia MJ, Sennett R, Lynch JE, Perri P, Laureys G, Speleman F, Kim C, Hou C, Hakonarson H, Torkamani A, Schork NJ, Brodeur GM, Tonini GP, Rappaport E, Devoto M, Maris JM | title = Identification of ALK as a major familial neuroblastoma predisposition gene | journal = Nature | volume = 455 | issue = 7215 | pages = 930–935 | date = October 2008 | pmid = 18724359 | pmc = 2672043 | doi = 10.1038/nature07261 | bibcode = 2008Natur.455..930M }}</ref> Mutacije germinativne linije u genu ''[[PHOX2B]] ''ili ''[[KIF1B]]'' također su povezane s porodičnim neuroblastomom. Neuroblastom je također karakteristika [[neurofibromatoza tipa 1| neurofibromatoze tipa 1]] i [[Beckwith-Wiedemannov sindrom|Beckwith-Wiedemannovog sindroma]]. Amplifikacija ''[[MYCN]]'' [[onkogen]]a unutar tumora je čest nalaz kod neuroblastoma. Stepen amplifikacije pokazuje bimodalnu distribuciju: ili 3– do 10-struko, ili 100– do 300-struko. Prisustvo ove mutacije u velikoj je [[korelacija|korelaciji]] s uznapredovalim stadijima bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Brodeur GM, Seeger RC, Schwab M, Varmus HE, Bishop JM | title = Amplification of N-myc in untreated human neuroblastomas correlates with advanced disease stage | journal =[[Science]] | volume = 224 | issue = 4653 | pages = 1121–1124 | date = June 1984 | pmid = 6719137 | doi = 10.1126/science.6719137 | bibcode = 1984Sci...224.1121B }}</ref> Dokazano je da [[duplikacija (genetika)|duplicirani]] segmenti gena ''[[LMO1]]'' unutar tumorskih ćelija neuroblastoma povećavaju rizik od razvoja agresivnog oblika raka.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang K, Diskin SJ, Zhang H, Attiyeh EF, Winter C, Hou C, Schnepp RW, Diamond M, Bosse K, Mayes PA, Glessner J, Kim C, Frackelton E, Garris M, Wang Q, Glaberson W, Chiavacci R, Nguyen L, Jagannathan J, Saeki N, Sasaki H, Grant SF, Iolascon A, Mosse YP, Cole KA, Li H, Devoto M, McGrady PW, London WB, Capasso M, Rahman N, Hakonarson H, Maris JM | title = Integrative genomics identifies LMO1 as a neuroblastoma oncogene | journal = [[Nature]] | volume = 469 | issue = 7329 | pages = 216–220 | date = January 2011 | pmid = 21124317 | pmc = 3320515 | doi = 10.1038/nature09609 | bibcode = 2011Natur.469..216W }}</ref> Ostali geni bi mogli imati prognostičku ulogu kod neuroblastoma. [[bioinformatika|Bioinformatička]] studija objavljena 2023. godine sugerirala je da bi geni ''[[AHCY]]'', ''[[DPYSL3]]'' i ''[[NME1]]'' mogli imati prognostičku ulogu kod ove bolesti.<ref name="ChiccoSanaviaJurman2023">{{cite journal | last1 = Chicco | first1 = Davide | last2 = Sanavia | first2 = Tiziana | last3 = Jurman | first3 = Giuseppe | title = Signature literature review reveals ''AHCY'', ''DPYSL3'', and ''NME1'' as the most recurrent prognostic genes for neuroblastoma | journal = BioData Mining | date = 4 March 2023 | volume = 16 | issue = 1 | page = 7 | eissn = 1756-0381 | doi = 10.1186/s13040-023-00325-1 | pmid = 36870971 | pmc = 9985261 | doi-access = free }}</ref> Neuroblastom je povezan sa [[varijacija broja kopija| varijacijom broja kopija]] unutar gena ''[[NBPF10]]'', što rezultira [[sindrom delecije 1q21.1|sindromom delecije 1q21.1]] ili [[sindrom duplikacije 1q21.1| sindromom duplikacije 1q21.1]].<ref>{{cite journal | vauthors = Diskin SJ, Hou C, Glessner JT, Attiyeh EF, Laudenslager M, Bosse K, Cole K, Mossé YP, Wood A, Lynch JE, Pecor K, Diamond M, Winter C, Wang K, Kim C, Geiger EA, McGrady PW, Blakemore AI, London WB, Shaikh TH, Bradfield J, Grant SF, Li H, Devoto M, Rappaport ER, Hakonarson H, Maris JM | title = Copy number variation at 1q21.1 associated with neuroblastoma | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7249 | pages = 987–991 | date = June 2009 | pmid = 19536264 | pmc = 2755253 | doi = 10.1038/nature08035 | bibcode = 2009Natur.459..987D }}</ref> Jedna studija snažno ukazuje na to da [[miRNK]]], koje su prekomjerno eksprimirane u ćelijama neuroblastoma s delecijom [[hromosom 1|1p]], za razliku od drugih genetičkih podgrupa neuroblastoma, mogu potencijalno poremetiti regulaciju gena povezanih s neuronskom diferencijacijom, te time doprinijeti patogenezi neuroblastoma. Nadalje, primijećeno je da je [[MikroRNK 495|miR-495]] prvenstveno ciljala većinu [[iRNK]] koje su uključene u diferencijaciju [[neuron]]a.<ref>{{Cite journal |last1=Altungoz |first1=Oguz |last2=Timer |last3=Bagci |date=17 February 2023 |title=Chromosome 1p status in neuroblastoma correlates with higher expression levels of miRNAs targeting neuronal differentiation pathway |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11626-023-00750-w |journal=In Vitro Cell.Dev.Biol.-Animal |volume=59 |issue=2 |pages=100–108 |doi=10.1007/s11626-023-00750-w |pmid=36800078 |via=Springer|url-access=subscription }}</ref> Predloženo je nekoliko faktora rizika koji su predmet tekućih istraživanja. Zbog karakterističnog ranog početka, mnoge studije su se fokusirale na roditeljske faktore oko [[oplodnja|začeća]] i tokom [[trudoća|trudnoće]]. Istraženi faktori uključivali su zanimanje (tj. izloženost hemikalijama u određenim industrijama), [[pušenje]], konzumaciju [[alkohol]]a, upotrebu lijekova tokom trudnoće i faktore rođenja; međutim, rezultati nisu bili uvjerljivi.<ref>{{cite book | vauthors = Olshan AF, Bunin GR |year=2000 |chapter=Epidemiology of Neuroblastoma | veditors = Brodeur GM, Sawada T, Tsuchida Y, Voûte PP |title=Neuroblastoma |publisher=Elsevier |location=Amsterdam |pages=33–9 |isbn=978-0-444-50222-3}}</ref> Ostale studije su ispitivale moguće veze sa [[atopija|atopijom]] i izloženošću infekciji u ranom životu,<ref>{{cite journal | vauthors = Menegaux F, Olshan AF, Neglia JP, Pollock BH, Bondy ML | title = Day care, childhood infections, and risk of neuroblastoma | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 159 | issue = 9 | pages = 843–851 | date = May 2004 | pmid = 15105177 | pmc = 2080646 | doi = 10.1093/aje/kwh111 }}</ref> upotrebom [[hormon]]a i lijekova za plodnost,<ref name="Olshan et al. 1999">{{cite journal | vauthors = Olshan AF, Smith J, Cook MN, Grufferman S, Pollock BH, Stram DO, Seeger RC, Look AT, Cohn SL, Castleberry RP, Bondy ML | title = Hormone and fertility drug use and the risk of neuroblastoma: a report from the Children's Cancer Group and the Pediatric Oncology Group | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 150 | issue = 9 | pages = 930–938 | date = November 1999 | pmid = 10547138 | doi = 10.1093/oxfordjournals.aje.a010101 | doi-access = free }}</ref> i majčinom upotrebom [[boja]] za kosu.<ref name="McCall EE,''et al.'' 2005">{{cite journal | vauthors = McCall EE, Olshan AF, Daniels JL | title = Maternal hair dye use and risk of neuroblastoma in offspring | journal = Cancer Causes & Control | volume = 16 | issue = 6 | pages = 743–748 | date = August 2005 | pmid = 16049813 | doi = 10.1007/s10552-005-1229-y | s2cid = 24323871 }}</ref><ref name="pmid19159399">{{cite journal | vauthors = Heck JE, Ritz B, Hung RJ, Hashibe M, Boffetta P | title = The epidemiology of neuroblastoma: a review | journal = Paediatric and Perinatal Epidemiology | volume = 23 | issue = 2 | pages = 125–143 | date = March 2009 | pmid = 19159399 | doi = 10.1111/j.1365-3016.2008.00983.x }}</ref> ==Dijagnoza== [[Slika:Neuroblastoma mets.JPG|thumb|280px|Magnetna rezonanca koja prikazuje metastatski NB u orbitali i svodu lobanje kod dvogodišnjaka]] Dijagnozu obično potvrđuje [[anatomska patologija|hirurški patolog]], uzimajući u obzir kliničku sliku, [[mikroskop]]ske nalaze i druge laboratorijske testove. Može nastati iz bilo kojeg [[nervni greben|nervnog grebena]] početnog elementa [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]] (SNS). Vjeruje se da [[estezioneuroblastom]], također poznat kao olfaktorni neuroblastom, nastaje iz [[mirisni epitel|olfaktornog epitela]] i njegova klasifikacija ostaje kontroverzna. Međutim, budući da nije maligni tumor simpatičkog nervnog sistema, estezioneuroblastom je zaseban klinički [[entitet]] i ne treba ga miješati s neuroblastomom.<ref>{{EMedicine|article|278047|Esthesioneuroblastoma}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Cheung NK |title=Neuroblastoma |publisher=Springer-Verlag |page=73 |year=2005 |isbn=978-3-540-40841-3 }}</ref> ===Biohemija=== U oko 90% slučajeva neuroblastoma, povišeni nivoi [[kateholamin]]a ili njihovih [[metabolit]]a nalaze se u urinu ili krvi. Kateholamini i njihovi metaboliti uključuju [[dopamin]], [[homovanilinska kiselina| homovanilinsku kiselinu]] (HVA) i/ili [[vanililmandelin]] (VMA).<ref name="pmid16732582">{{cite journal | vauthors = Strenger V, Kerbl R, Dornbusch HJ, Ladenstein R, Ambros PF, Ambros IM, Urban C | title = Diagnostic and prognostic impact of urinary catecholamines in neuroblastoma patients | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 48 | issue = 5 | pages = 504–509 | date = May 2007 | pmid = 16732582 | doi = 10.1002/pbc.20888 | s2cid = 34838939 }}</ref> ===Snimanje=== Drugi način za otkrivanje neuroblastoma je skeniranje [[mIBG|meta-jodobenzilgvanidinom]], koje apsorbira 90 do 95% svih neuroblastoma, često nazivanih "mIBG-avid".<ref name="pmid17544628"/> Mehanizam je taj što mIBG apsorbiraju simpatički neuroni i on je funkcionalni analog [[neurotransmiter]]a [[norepinefrin]]a. Kada se radiojodira sa [[I-131]] ili I-123 (radioaktivni jodni [[izotop]]i), to je vrlo dobar [[radiofarmaceutik]] za dijagnozu i praćenje odgovora na liječenje ove bolesti. Sa [[vrijeme poluraspada|vremenom poluraspada]] od 13 sati, I-123 je preferirani izotop za osjetljivost i kvalitet snimanja. I-131 ima vrijeme poluraspada od 8 dana i u većim dozama je efikasna terapija kao ciljano zračenje protiv recidiviranog i refraktornog neuroblastoma.<ref name="pmid15653652">{{cite journal | vauthors = Pashankar FD, O'Dorisio MS, Menda Y | title = MIBG and somatostatin receptor analogs in children: current concepts on diagnostic and therapeutic use | journal = Journal of Nuclear Medicine | volume = 46 | issue = Suppl 1 | pages = 55S–61S | date = January 2005 | pmid = 15653652 | url = http://jnm.snmjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15653652 }}</ref> Budući da neuroblastomi ne apsorbiraju uvijek mIBG, istraživači su kod djece s neuroblastomom istraživali bi li druga vrsta nuklearnog snimanja, fluoro-deoksi-glukoza-pozitronska emisiona tomografija, često nazivana "F-FDG-PET", mogla biti korisna.<ref name=Blee2015>{{cite journal | vauthors = Bleeker G, Tytgat GA, Adam JA, Caron HN, Kremer LC, Hooft L, van Dalen EC | title = 123I-MIBG scintigraphy and 18F-FDG-PET imaging for diagnosing neuroblastoma | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2015 | volume = 2015 | pmid = 26417712 | pmc = 4621955 | doi = 10.1002/14651858.cd009263.pub2 }}</ref> Dokazi ukazuju na to da bi ovo moglo biti preporučljivo koristiti kod djece s neuroblastomom kod koje mIBG ne djeluje, ali je potrebno više istraživanja u ovom području. ===Histologija === [[Slika:Neuroblastoma.jpg|thumb|280px|Mikroskopski prikaz ganglioneuroblastoma bogatog stromom]] Na mikroskopiji, tumorske ćelije obično se opisuju kao male, okrugle i plave, a mogu se vidjeti i [[rozeta (dizajn)|rozetni]] uzorci ([[Homer Wrightova pseudorozeta|Homer Wright pseudorozete]]). Homer Wrightove pseudorozete tumorske su ćelije oko [[neuropil]]a, ne treba ih miješati s pravim rozetama, koje su tumorske ćelije oko praznog lumena.<ref>{{cite book |title=Robbins and Cotran pathologic basis of disease |date=2015 |publisher=Elsevier |isbn=978-1-4557-2613-4 |edition=9}}</ref> Također se razlikuju od pseudorozeta ependimoma koje se sastoje od tumorskih ćelija s [[glijni fibrilarni kiseli protein| glijnim fibrilarnim kiselim proteinom]] (GFAP)-pozitivnim procesima koji se sužavaju prema krvnom sudu (dakle, kombinacija ta dva).<ref>{{EMedicine|article|277621|Ependymoma}}</ref> Patolozi koriste niz imunohistokemijskih metoda bojenja kako bi razlikovali neuroblastome od histoloških mimika, kao što su [[rabdomiosarkom]], [[Ewingov sarkom]], [[limfom]] i [[Wilmsov tumor]].<ref>{{cite journal | vauthors = Carter RL, al-Sams SZ, Corbett RP, Clinton S | title = A comparative study of immunohistochemical staining for neuron-specific enolase, protein gene product 9.5 and S-100 protein in neuroblastoma, Ewing's sarcoma and other round cell tumours in children | journal = Histopathology | volume = 16 | issue = 5 | pages = 461–467 | date = May 1990 | pmid = 2163356 | doi = 10.1111/j.1365-2559.1990.tb01545.x | s2cid = 6461880 }}</ref> Neuroblastom jeste jedan od perifernih neuroblastičnih [[tumor]]a (pNT) koji imaju slično porijeklo i pokazuju širok obrazac diferencijacije, od [[benigna bolest|benignog]] [[ganglioneurom]]a do [[ganglioneuroblastom]]a bogatog [[stroma|stromom]] sa neuroblastnim ćelijama, pomiješanim ili u nodulima, do visoko malignog neuroblastoma. Ova razlika u patologiji tumora prije tretmana važan je prognostički faktor, zajedno sa godinama i [[mitoza|mitozno]]-[[karioreksis]]nim indeksom (MKI). Ovaj sistem klasifikacije patologije (Shimada sistem) opisuje "povoljne" i "nepovoljne" tumore prema Međunarodnom komitetu za patologiju neuroblastoma (INPC) koji je osnovan 1999. godine i revidiran 2003.<ref name="pmid14601099">{{cite journal | vauthors = Peuchmaur M, d'Amore ES, Joshi VV, Hata J, Roald B, Dehner LP, Gerbing RB, Stram DO, Lukens JN, Matthay KK, Shimada H | title = Revision of the International Neuroblastoma Pathology Classification: confirmation of favorable and unfavorable prognostic subsets in ganglioneuroblastoma, nodular | journal = Cancer | volume = 98 | issue = 10 | pages = 2274–2281 | date = November 2003 | pmid = 14601099 | doi = 10.1002/cncr.11773 | s2cid = 27081822 | doi-access = free }}</ref> ===Stadiranje=== "Međunarodni sistem stadija neuroblastoma" (INSS), uspostavljen 1986. godine i revidiran 1988., stratificira neuroblastom prema njegovom anatomskom prisustvu prilikom dijagnoze:<ref>{{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/HealthProfessional/page3#Section_185 |title=Neuroblastoma Treatment—National Cancer Institute |access-date=30 July 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002182158/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/HealthProfessional/page3#Section_185 |archive-date=2 October 2008 |date=1 January 1980 }}</ref><ref name="pmid3199170">{{cite journal | vauthors = Brodeur GM, Seeger RC, Barrett A, Berthold F, Castleberry RP, D'Angio G, De Bernardi B, Evans AE, Favrot M, Freeman AI | title = International criteria for diagnosis, staging, and response to treatment in patients with neuroblastoma | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 6 | issue = 12 | pages = 1874–1881 | date = December 1988 | pmid = 3199170 | doi = 10.1200/JCO.1988.6.12.1874 }}</ref><ref name="pmid8336186">{{cite journal | vauthors = Brodeur GM, Pritchard J, Berthold F, Carlsen NL, Castel V, Castelberry RP, De Bernardi B, Evans AE, Favrot M, Hedborg F | title = Revisions of the international criteria for neuroblastoma diagnosis, staging, and response to treatment | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 11 | issue = 8 | pages = 1466–1477 | date = August 1993 | pmid = 8336186 | doi = 10.1200/JCO.1993.11.8.1466 }}</ref> *Stadij 1: Lokalizirani tumor ograničen na područje porijekla. *Stadij 2A: Jednostrani tumor s nepotpunom makroskopskom resekcijom; identifikabilni ipsilateralni i kontralateralni limfni čvorovi negativni za tumor. *Stadij 2B: Jednostrani tumor s potpunom ili nepotpunom makroskopskom resekcijom; s ipsilateralnim limfnim čvorom pozitivnim na tumor; identifikabilni kontralateralni limfni čvor negativni za tumor. *Stadij 3: Tumor infiltrira preko srednje linije sa ili bez zahvaćenosti regionalnih [[limfni čvor|limfnih čvorova]]; ili jednostrani tumor sa zahvaćenošću kontralateralnih limfnih čvorova; ili tumor srednje linije sa bilateralnom zahvaćenošću limfnih čvorova. *Stadij 4: Diseminacija tumora u udaljene limfne čvorove, [[koštana srž|koštanu srž]], [[kost]]i, [[jetra|jetru]] ili druge organe, osim onih definiranih u Stadiju 4S. *Stadij 4S: Djeca <1 godine s lokaliziranim primarnim tumorom kako je definirano u stadiju 1 ili 2, s diseminacijom ograničenom na jetru, kožu ili koštanu srž (manje od 10 posto nukleiranih ćelija koštane srži su tumori). Iako je korišten Međunarodni sporazum o stadiju (INSS), prepoznata je i potreba za međunarodnim konsenzusom o raspodjeli rizika, kako bi se uporedile slične kohorte u rezultatima studija. Počevši od 2005. godine, predstavnici glavnih kooperativnih grupa za pedijatrijsku onkologiju sastali su se kako bi pregledali podatke za 8.800 osoba sa neuroblastomom liječenih u [[Evropa|Evropi]], [[Japan]]u, [[SAD]]-u, [[Kanada|Kanadi]] i [[Australija|Australiji]], između 1990. i 2002. godine. Ova radna grupa predložila je sistem klasifikacije Međunarodne grupe za rizik od neuroblastoma (INRG). Retrospektivne studije otkrile su visoku stopu preživljavanja kod dobne grupe od 12 do 18 mjeseci, koja je prethodno bila kategorizirana kao visokorizična, i potaknule su odluku da se djeca od 12 do 18 mjeseci bez amplifikacije N-''myc'' (također se često naziva [[MYCN]]) reklasificiraju u kategoriju srednjeg rizika.<ref name="pmid16116154">{{cite journal | vauthors = Schmidt ML, Lal A, Seeger RC, Maris JM, Shimada H, O'Leary M, Gerbing RB, Matthay KK | title = Favorable prognosis for patients 12 to 18 months of age with stage 4 nonamplified MYCN neuroblastoma: a Children's Cancer Group Study | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 23 | issue = 27 | pages = 6474–6480 | date = September 2005 | pmid = 16116154 | doi = 10.1200/JCO.2005.05.183 | doi-access = free }}</ref> Nova INRG klasifikacija rizika će klasificirati neuroblastom pri dijagnozi na osnovu novog Međunarodnog sistema stadija rizičnih grupa neuroblastoma (INRGSS): *Stadij L1: Lokalizirana bolest bez faktora rizika definiranih slikom. *Stadij L2: Lokalizirana bolest sa faktorima rizika definiranim slikom. *Stadij M: Metastatska bolest. *Stadij MS: "Posebna" metastatska bolest gdje je MS ekvivalentan stadiju 4S. Nova stratifikacija rizika će se zasnivati na novom INRGSS sistemu stadija, dobi (dihotomizirano na 18 mjeseci), gradusu tumora, [[N-myc]] amplifikaciji, neuravnoteženoj 11q aberaciji i [[ploidija|ploidiji]] u četiri grupe rizika prije tretmana: vrlo nizak, nizak, srednji i visok rizik.<ref name=Lancet2007/><ref>{{cite journal | vauthors = Cohn SL, London WB, Monclair T, Matthay KK, Ambros PF, Pearson AD |year=2007 |title=Update on the development of the international neuroblastoma risk group (INRG) classification schema |journal=Journal of Clinical Oncology |volume=25 |issue=18 Suppl |page=9503 |doi=10.1200/jco.2007.25.18_suppl.9503 |url=http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9503 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110164845/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9503 |archive-date=10 January 2016 |url-access=subscription }} </ref> ==Skrining== Nivo [[kateholamin]]a u [[urin]]u može biti povišen kod prekliničkog neuroblastoma. Skrining asimptomske [[dojenčad]]i u dobi od tri sedmice, šest mjeseci i godinu dana provodi se u Japanu, Kanadi, Austriji i Njemačkoj od 1980-ih.<ref name="pmid11932470">{{cite journal | vauthors = Woods WG, Gao RN, Shuster JJ, Robison LL, Bernstein M, Weitzman S, Bunin G, Levy I, Brossard J, Dougherty G, Tuchman M, Lemieux B | title = Screening of infants and mortality due to neuroblastoma | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 346 | issue = 14 | pages = 1041–1046 | date = April 2002 | pmid = 11932470 | doi = 10.1056/NEJMoa012387 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid12880955">{{cite journal | vauthors = Schilling FH, Spix C, Berthold F, Erttmann R, Sander J, Treuner J, Michaelis J | title = Children may not benefit from neuroblastoma screening at 1 year of age. Updated results of the population based controlled trial in Germany | journal = Cancer Letters | volume = 197 | issue = 1–2 | pages = 19–28 | date = July 2003 | pmid = 12880955 | doi = 10.1016/S0304-3835(03)00077-6 }}</ref> [[Japan]] je 1984. godine započeo skrining šestomjesečne djece na neuroblastom putem analize nivoa [[homovanilinska kiselina| homovanilinske]] i [[vanilmandelinska kiselina|vanilmandelinske kiseline]]. Skrining je zaustavljen 2004. godine, nakon što studije u Kanadi i Njemačkoj nisu pokazale smanjenje smrtnosti uzrokovane neuroblastomom, već su uzrokovale porast broja dijagnoza koje bi nestale bez liječenja, podvrgavajući tu djecu nepotrebnoj hirurškoj intervenciji i [[hemoterapija|hemoterapiji]].<ref name="pmid15128908">{{cite journal | vauthors = Tsubono Y, Hisamichi S | title = A halt to neuroblastoma screening in Japan | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 350 | issue = 19 | pages = 2010–2011 | date = May 2004 | pmid = 15128908 | doi = 10.1056/NEJM200405063501922 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/screening/neuroblastoma/HealthProfessional/page3 |title=Neuroblastoma Screening |publisher=National Cancer Institute |access-date=30 July 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001234010/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/screening/neuroblastoma/HealthProfessional/page3 |archive-date=1 October 2008 |date=1 January 1980 }}</ref><ref>Darshak Sanghavi, [http://www.slate.com/id/2154563/ "Screen Alert: How an Ounce of RX Prevention can Cause a Pound of Hurt"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061201153438/http://www.slate.com/id/2154563 |date=1 December 2006 }}, ''Slate'' magazine, 28 November 2006</ref> ==Liječenje== Kada je [[lezija]] lokalizirana, uglavnom je izlječiva. Međutim, dugoročno preživljavanje djece s uznapredovalom bolešću starije od 18 mjeseci je loše uprkos agresivnoj [[multimodalna terapija| multimodalnoj terapiji]] (intenzivna [[hemoterapija]], [[hirurgija]], [[terapija zračenjem]], [[transplantacija matičnih ćelija]], [[ćelijska diferencijacija|ćelijskom tretmanu]] [[izotretinoin]]om, također nazvan 13-''cis''-retinoična kiselina, i često [[imunoterapija]]<ref name="pmid18081947">{{cite journal | vauthors = Johnson E, Dean SM, Sondel PM | title = Antibody-based immunotherapy in high-risk neuroblastoma | journal = Expert Reviews in Molecular Medicine | volume = 9 | issue = 34 | pages = 1–21 | date = December 2007 | pmid = 18081947 | doi = 10.1017/S1462399407000518 | s2cid = 32358612 }}</ref> sa anti-[[GD2]] [[terapija monoklonskim antitijelima|terapijom monoklonskim antitijelima]] – [[dinutuksimab]]om). Identificirane su biološke i genetićke karakteristike koje su, kada se dodaju klasičnom kliničkom stadiju, omogućile raspoređivanje u rizične grupe za planiranje intenziteta liječenja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brodeur GM | title = Neuroblastoma: biological insights into a clinical enigma | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 3 | issue = 3 | pages = 203–216 | date = March 2003 | pmid = 12612655 | doi = 10.1038/nrc1014 | s2cid = 6447457 }}</ref> Ovi kriteriji uključuju dob osobe, stepen širenja bolesti, mikroskopski izgled i genetičke karakteristike, uključujući DNK-[[ploidija|ploidiju]] i amplifikaciju [[N-myc]] [[onkogen]]a (N-myc reguliše [[mikroRNK]])<ref name="pmid17943719">{{cite journal | vauthors = Schulte JH, Horn S, Otto T, Samans B, Heukamp LC, Eilers UC, Krause M, Astrahantseff K, Klein-Hitpass L, Buettner R, Schramm A, Christiansen H, Eilers M, Eggert A, Berwanger B | title = MYCN regulates oncogenic MicroRNAs in neuroblastoma | journal = International Journal of Cancer | volume = 122 | issue = 3 | pages = 699–704 | date = February 2008 | pmid = 17943719 | doi = 10.1002/ijc.23153 | doi-access = free }}</ref>), na bolesti niskog, srednjeg i visokog rizika. Nedavna biološka studija (COG ANBL00B1) analizirala je 2.687 osoba s neuroblastomom i određen je spektar raspoređivanja rizika: 37% slučajeva neuroblastoma ima nizak rizik, 18% srednji , a 45% visok rizik.<ref>{{cite web |url=http://media.asco.org/player/default.aspx?LectureID=317&conferenceFolder=vm2007&SessionFolder=01028&slideonly=yes&TrackID=N929&LectureTitle=Translating%20Neuroblastoma%20Genomics%20to%20the%20Clinic&Key=vm_47_10_222_317&SpeakerName=%3b%20Chair%3a%20John%20M.%20Maris%2c%20MD&mediaURL=%2fmedia&ServerName=media.asco.org&max=28&ext=jpg&useASX=false&playtype=&playtype=&playtype=, |archive-url=https://web.archive.org/web/20090102150923/http://media.asco.org/player/default.aspx?LectureID=317&conferenceFolder=vm2007&SessionFolder=01028&slideonly=yes&TrackID=N929&LectureTitle=Translating%20Neuroblastoma%20Genomics%20to%20the%20Clinic&Key=vm_47_10_222_317&SpeakerName=%3B%20Chair%3A%20John%20M.%20Maris%2C%20MD&mediaURL=%2Fmedia&ServerName=media.asco.org&max=28&ext=jpg&useASX=false&playtype=&playtype=&playtype=%2C |archive-date=2 January 2009 |title=Translating Neuroblastoma Genomics to the Clinic—J. Maris presentation ASCO 2007 |access-date=13 January 2008 }}</ref> (Postoje neki dokazi da su tipovi visokog i niskog rizika uzrokovani različitim mehanizmima, a ne samo dva različita stepena ispoljavanja istog mehanizma.)<ref name="pmid17897457">{{cite journal | vauthors = Gisselsson D, Lundberg G, Ora I, Höglund M | title = Distinct evolutionary mechanisms for genomic imbalances in high-risk and low-risk neuroblastomas | journal = Journal of Carcinogenesis | volume = 6 | page = 15 | date = September 2007 | pmid = 17897457 | pmc = 2042979 | doi = 10.1186/1477-3163-6-15 | doi-access = free }}</ref> Terapije za ove različite kategorije rizika su veoma različite. * Bolest niskog rizika često se može promatrati bez ikakvog liječenja ili izliječiti samo operacijom.<ref>{{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/Patient/page5 |title=Neuroblastoma Treatment |publisher=National Cancer Institute |access-date=2 February 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503102850/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/Patient/page5 |archive-date=3 May 2008 |date=1 January 1980 }}</ref> * Bolest srednjeg rizika se liječi hirurškim putem i [[hemoterapija|hemoterapijom]].<ref name="pmid9988866">{{cite journal | vauthors = Haase GM, Perez C, Atkinson JB | title = Current aspects of biology, risk assessment, and treatment of neuroblastoma | journal = Seminars in Surgical Oncology | volume = 16 | issue = 2 | pages = 91–104 | date = March 1999 | pmid = 9988866 | doi = 10.1002/(SICI)1098-2388(199903)16:2<91::AID-SSU3>3.0.CO;2-1 }}</ref> * Neuroblastom visokog rizika se liječi intenzivnom hemoterapijom, [[hirurgija|hirurškim zahvatom]], [[radioterapija|radioterapijom]], [[koštana srž|koštanom srži]] / [[transplantacija hematopoetskih matičnih ćelija|transplantacijom hematopoetskih matičnih ćelija]],<ref name="pmid18037943">{{cite journal | vauthors = Fish JD, Grupp SA | title = Stem cell transplantation for neuroblastoma | journal = Bone Marrow Transplantation | volume = 41 | issue = 2 | pages = 159–165 | date = January 2008 | pmid = 18037943 | pmc = 2892221 | doi = 10.1038/sj.bmt.1705929 }}</ref> terapija na biološkoj bazi s 13-''cis''-retinoičnom kiselinom ([[izotretinoin]] ili akutane)<ref name="pmid10519894">{{cite journal | vauthors = Matthay KK, Villablanca JG, Seeger RC, Stram DO, Harris RE, Ramsay NK, Swift P, Shimada H, Black CT, Brodeur GM, Gerbing RB, Reynolds CP | title = Treatment of high-risk neuroblastoma with intensive chemotherapy, radiotherapy, autologous bone marrow transplantation, and 13-cis-retinoic acid. Children's Cancer Group | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 341 | issue = 16 | pages = 1165–1173 | date = October 1999 | pmid = 10519894 | doi = 10.1056/NEJM199910143411601 | doi-access = free }}</ref> i terapija antitijelima, koja se obično primjenjuje s [[citokin]]ima [[GM-CSF]] i [[interleukin 2|IL-2]].<ref name="pmid20879881">{{cite journal | vauthors = Yu AL, Gilman AL, Ozkaynak MF, London WB, Kreissman SG, Chen HX, Smith M, Anderson B, Villablanca JG, Matthay KK, Shimada H, Grupp SA, Seeger R, Reynolds CP, Buxton A, Reisfeld RA, Gillies SD, Cohn SL, Maris JM, Sondel PM | title = Anti-GD2 antibody with GM-CSF, interleukin-2, and isotretinoin for neuroblastoma | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 14 | pages = 1324–1334 | date = September 2010 | pmid = 20879881 | pmc = 3086629 | doi = 10.1056/NEJMoa0911123 }}</ref> Meta-analiza je pronašla dokaze da kod djece s neuroblastomom visokog rizika, liječenje mijeloablativnom terapijom poboljšava preživljavanje bez događaja, ali može povećati rizik od nuspojava poput problema s [[bubrezi]]ma u usporedbi s konvencionalnom hemoterapijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Yalçin B, Kremer LC, van Dalen EC | title = High-dose chemotherapy and autologous haematopoietic stem cell rescue for children with high-risk neuroblastoma | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2015 | issue = 10 | date = October 2015 | pmid = 26436598 | pmc = 8783746 | doi = 10.1002/14651858.cd006301.pub4 }}</ref> Osobe s niskim i srednjim rizikom bolesti imaju odličnu prognozu sa stopom izlječenja iznad 90% za nizak rizik i 70–90% za srednji rizik. Nasuprot tome, terapija za neuroblastom visokog rizika od 2008. rezultirala je izlječenjem samo u oko 30% slučajeva.<ref>{{cite web |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/HealthProfessional/page3#Section_17 |title=Neuroblastoma Treatment |publisher=National Cancer Institute |access-date=30 July 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002182158/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/neuroblastoma/HealthProfessional/page3#Section_17 |archive-date=2 October 2008 |date=1 January 1980 }}</ref> Dodavanje terapije antitijelima značajno je povećalo stopu preživljavanja kod bolesti visokog rizika. U martu 2009. godine, rana analiza studije Dječije onkološke grupe (COG) sa 226 osoba visokog rizika pokazala je da je dvije godine nakon transplantacije matičnih ćelija 66% grupe nasumično raspoređeno da primi ch14.18 [[antitijelo]] sa [[GM-CSF]] i [[Interleukin 2|IL-2]] bilo živo i bez bolesti u poređenju sa samo 46% u grupi koja nije primila antitijelo. Randomizacija je zaustavljena kako bi sve osobe koje su se uključile u ispitivanje primile terapiju antitijelima.<ref>{{cite journal | vauthors = Yu AL, Gilman MF, Ozkaynak WB, London S, Kreissman HX, Chen KK, Matthay SL, Cohn JM, Maris JM, Sondel PM |year=2009 |title=A phase III randomized trial of the chimeric anti-GD2 antibody ch14.18 with GM-CSF and IL2 as immunotherapy following dose intensive chemotherapy for high-risk neuroblastoma: Childrens Oncology Group (COG) study ANBL0032 |journal=Journal of Clinical Oncology |volume=27 |issue=15 Suppl |pages=10067z |url=http://meetinglibrary.asco.org/content/35748-65 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110164845/http://meetinglibrary.asco.org/content/35748-65 |archive-date=10 January 2016 |access-date=10 September 2015 }}</ref> Utvrđeno je da su [[hemoterapija|hemoterapijski]] agensi koji se koriste u kombinaciji efikasni protiv neuroblastoma. Agensi koji se obično koriste u indukciji i za kondicioniranje transplantacije [[matrične ćelije|matičnih ćelija]] su spojevi platine ([[cisplatin]], [[karboplatin]]), alkilirajući agensi ([[ciklofosfamid]], [[ifosfamid]], [[melfalan]]), inhibitor [[topoizomeraza|topoizomeraze]] II ([[etopozid]]), [[antraciklin]] antibiotici ([[doksorubicin]]) i vinka [[alkaloidi]] ([[vinkristin]]). Neki noviji režimi uključuju inhibitore topoizomeraze I ([[topotekan]] i [[irinotekan]]) u indukciji za koje je utvrđeno da su efikasni protiv rekurentne bolesti. Iako su potrebna daljnja istraživanja, intervencije koje su trenutno u predkliničkoj fazi ispitivanja uključuju [[Epigenetika|epigenetičke]] terapije, kao što je inhibicija [[SWI/SNF]],<ref>{{Cite journal |last1=Cermakova |first1=Katerina |last2=Tao |first2=Ling |last3=Dejmek |first3=Milan |last4=Sala |first4=Michal |last5=Montierth |first5=Matthew D. |last6=Chan |first6=Yuen San |last7=Patel |first7=Ivanshi |last8=Chambers |first8=Courtney |last9=Loeza Cabrera |first9=Mario |last10=Hoffman |first10=Dane |last11=Parchem |first11=Ronald J. |last12=Wang |first12=Wenyi |last13=Nencka |first13=Radim |last14=Barbieri |first14=Eveline |last15=Hodges |first15=H. Courtney |date=23 November 2023 |title=Reactivation of the G1 enhancer landscape underlies core circuitry addiction to SWI/SNF |journal=Nucleic Acids Research |volume=52 |issue=1 |pages=4–21 |doi=10.1093/nar/gkad1081 |issn=1362-4962 |pmid=37993417|doi-access=free |pmc=10783513 }}</ref> što može dopuniti postojeće terapije retinoidima. U novembru 2020. godine, [[naksitamab]] odobren je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u kombinaciji sa [[faktor stimulacije kolonija granulocita i makrofaga|faktorom stimulacije kolonija granulocita i makrofaga]] (GM-CSF) za liječenje osoba starijih od godinu dana s neuroblastomom visokog rizika u kostima ili koštanoj srži čiji tumor nije reagirao ili se vratio nakon prethodnih tretmana i pokazao je djelimičan odgovor, blagi odgovor ili stabilnu bolest na prethodnu terapiju.<ref name="FDA snapshot">{{cite web | title=Drugs Trials Snapshot: Danyelza | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=25 November 2020 | url=https://www.fda.gov/drugs/drug-approvals-and-databases/drugs-trials-snapshot-danyelza | access-date=25 December 2020}} {{PD-notice}}</ref><ref>{{cite web | title=Drug Approval Package: Danyelza | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=22 December 2020 | url=https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2020/761171Orig1s000TOC.cfm | archive-url=https://web.archive.org/web/20201226023041/https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2020/761171Orig1s000TOC.cfm | archive-date=26 December 2020 | access-date=25 December 2020}}</ref> ==Prognoza== Prema podacima iz [[Engleska|Engleske]], ukupna [[5-godišnja stopa preživljavanja]] neuroblastoma je 67%.<ref>{{cite web|url=https://www.childrenwithcancer.org.uk/childhood-cancer-info/cancer-types/neuroblastoma/|website=Children with Cancer UK|title=Neuroblastoma overview|access-date=1 July 2020}}</ref> Između 20% i 50% slučajeva visokog rizika ne reagira adekvatno na indukcijsku [[hemoterapija|hemoterapiju]] visokim dozama i progresivni su ili refraktorni.<ref>{{cite journal | vauthors = Kushner BH, Kramer K, LaQuaglia MP, Modak S, Yataghene K, Cheung NK | title = Reduction from seven to five cycles of intensive induction chemotherapy in children with high-risk neuroblastoma | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 22 | issue = 24 | pages = 4888–4892 | date = December 2004 | pmid = 15611504 | doi = 10.1200/JCO.2004.02.101 }}</ref><ref name="Kreissman et al 2007">{{cite journal | vauthors = Kreissman SG, Villablanca JG, Diller L, London WB, Maris JM, Park JR, Reynolds CP, von Allmen D, Cohn SL, Matthay KK |year=2007 |title=Response and toxicity to a dose-intensive multi-agent chemotherapy induction regimen for high risk neuroblastoma (HR-NB): A Children's Oncology Group (COG A3973) study |journal=Journal of Clinical Oncology |volume=25 |issue=18 Suppl |page=9505 |url=http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9505 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110164845/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9505 |archive-date=10 January 2016 |doi=10.1200/jco.2007.25.18_suppl.9505|url-access=subscription }}</ref> Recidiv nakon završetka terapije prve linije je također čest. Daljnje liječenje dostupno je u kliničkim ispitivanjima faze I i faze II koja testiraju nove agense i kombinacije agensa protiv neuroblastoma, ali ishod ostaje vrlo loš za recidiv visokorizične bolesti.<ref name="pmid16395684">{{cite journal | vauthors = Ceschel S, Casotto V, Valsecchi MG, Tamaro P, Jankovic M, Hanau G, Fossati F, Pillon M, Rondelli R, Sandri A, Silvestri D, Haupt R, Cuttini M | title = Survival after relapse in children with solid tumors: a follow-up study from the Italian off-therapy registry | journal = Pediatric Blood & Cancer | volume = 47 | issue = 5 | pages = 560–566 | date = October 2006 | pmid = 16395684 | doi = 10.1002/pbc.20726 | s2cid = 31490896 }}</ref> Većina dugoročno preživjelih koji su danas živi imali su bolest niskog ili srednjeg rizika i blaže tokove liječenja u poređenju sa bolešću visokog rizika. Većina preživjelih ima dugoročne posljedice liječenja. Preživjeli sa liječenjem srednjeg i visokog rizika često doživljavaju gubitak sluha, smanjenje rasta, poremećaje funkcije štitne žlijezde, poteškoće u učenju, a veći rizik od sekundarnih karcinoma pogađa preživjele od bolesti visokog rizika.<ref name="pmid17974716">{{cite journal | vauthors = Gurney JG, Tersak JM, Ness KK, Landier W, Matthay KK, Schmidt ML | title = Hearing loss, quality of life, and academic problems in long-term neuroblastoma survivors: a report from the Children's Oncology Group | journal = Pediatrics | volume = 120 | issue = 5 | pages = e1229–e1236 | date = November 2007 | pmid = 17974716 | doi = 10.1542/peds.2007-0178 | s2cid = 10606999 }}</ref><ref name="pmid17724446">{{cite journal | vauthors = Trahair TN, Vowels MR, Johnston K, Cohn RJ, Russell SJ, Neville KA, Carroll S, Marshall GM | title = Long-term outcomes in children with high-risk neuroblastoma treated with autologous stem cell transplantation | journal = Bone Marrow Transplantation | volume = 40 | issue = 8 | pages = 741–746 | date = October 2007 | pmid = 17724446 | doi = 10.1038/sj.bmt.1705809 | doi-access = free }}</ref> Procjenjuje se da će dvoje od troje ljudi koji su preživjeli rak u djetinjstvu na kraju razviti barem jedan hronični, a ponekad i po život opasan zdravstveni problem u roku od 20 do 30 godina nakon dijagnoze raka.<ref>{{cite web | vauthors = Mozes A |date=21 February 2007 |title=Childhood Cancer Survivors Face Increased Sarcoma Risk |publisher=HealthDay |url=http://consumer.healthday.com/cancer-information-5/bone-cancer-news-92/childhood-cancer-survivors-face-increased-sarcoma-risk-602068.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150908085659/http://consumer.healthday.com/cancer-information-5/bone-cancer-news-92/childhood-cancer-survivors-face-increased-sarcoma-risk-602068.html |archive-date=8 September 2015 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oeffinger KC, Mertens AC, Sklar CA, Kawashima T, Hudson MM, Meadows AT, Friedman DL, Marina N, Hobbie W, Kadan-Lottick NS, Schwartz CL, Leisenring W, Robison LL | title = Chronic health conditions in adult survivors of childhood cancer | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 355 | issue = 15 | pages = 1572–1582 | date = October 2006 | pmid = 17035650 | doi = 10.1056/NEJMsa060185 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Laverdière C, Liu Q, Yasui Y, Nathan PC, Gurney JG, Stovall M, Diller LR, Cheung NK, Wolden S, Robison LL, Sklar CA | title = Long-term outcomes in survivors of neuroblastoma: a report from the Childhood Cancer Survivor Study | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 101 | issue = 16 | pages = 1131–1140 | date = August 2009 | pmid = 19648511 | pmc = 2728747 | doi = 10.1093/jnci/djp230 }}</ref> ===Citogenetički profili=== Na osnovu serije od 493 uzorka neuroblastoma, objavljeno je da je ukupni [[genom]]ski obrazac, testiran [[virtualni kariotip|kariotipizacijom zasnovanom na sekvenci]], prediktor ishoda neuroblastoma:<ref name="pmid19171713">{{cite journal | vauthors = Janoueix-Lerosey I, Schleiermacher G, Michels E, Mosseri V, Ribeiro A, Lequin D, Vermeulen J, Couturier J, Peuchmaur M, Valent A, Plantaz D, Rubie H, Valteau-Couanet D, Thomas C, Combaret V, Rousseau R, Eggert A, Michon J, Speleman F, Delattre O | title = Overall genomic pattern is a predictor of outcome in neuroblastoma | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 27 | issue = 7 | pages = 1026–1033 | date = March 2009 | pmid = 19171713 | doi = 10.1200/JCO.2008.16.0630 | doi-access = free }}</ref> *Tumori koji su se prezentirali isključivo s promjenama broja kopija cijelog [[hromosom]]a bili su povezani s odličnim preživljavanjem. *Tumori koji su se prezentirali s bilo kojom vrstom promjena broja kopija segmentalnih hromosoma bili su povezani s visokim rizikom od recidiva. *Unutar tumora koji pokazuju segmentalne promjene, dodatni nezavisni prediktori smanjenog ukupnog preživljavanja bili su amplifikacija [[N-myc]], delecije 1p i 11q i dodatak 1q. Ranije publikacije su kategorizirale neuroblastome u tri glavna podtipa na osnovu [[citogenetika|citogenetičkih]] profila:<ref>{{cite journal | vauthors = Vandesompele J, Baudis M, De Preter K, Van Roy N, Ambros P, Bown N, Brinkschmidt C, Christiansen H, Combaret V, Lastowska M, Nicholson J, O'Meara A, Plantaz D, Stallings R, Brichard B, Van den Broecke C, De Bie S, De Paepe A, Laureys G, Speleman F | title = Unequivocal delineation of clinicogenetic subgroups and development of a new model for improved outcome prediction in neuroblastoma | journal = Journal of Clinical Oncology | volume = 23 | issue = 10 | pages = 2280–2299 | date = April 2005 | pmid = 15800319 | doi = 10.1200/JCO.2005.06.104 | url = https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/18919/2/Vandesompele_Baudis_Neuroblastoma_V.pdf | access-date = 18 November 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201030082238/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/18919/2/Vandesompele_Baudis_Neuroblastoma_V.pdf | archive-date = 30 October 2020 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Michels E, Vandesompele J, Hoebeeck J, Menten B, De Preter K, Laureys G, Van Roy N, Speleman F | title = Genome wide measurement of DNA copy number changes in neuroblastoma: dissecting amplicons and mapping losses, gains and breakpoints | journal = Cytogenetic and Genome Research | volume = 115 | issue = 3–4 | pages = 273–282 | year = 2006 | pmid = 17124410 | doi = 10.1159/000095924 | s2cid = 14012430 }}</ref> *Podtip 1: povoljan neuroblastom sa gotovo triploidijom i prevlasti numeričkih dobitaka i gubitaka, uglavnom predstavlja nemetastatski NB stadij 1, 2 i 4S. *Podtipovi 2A i 2B: nalaze se kod nepovoljnog raširenog neuroblastoma, stadij 3 i 4, sa gubitkom 11q i dobitkom 17q bez N-myc amplifikacije (podtip 2A) ili sa N-myc amplifikacijom često zajedno sa 1p delecijama i dobitkom 17q (podtip 2B). [[Virtualni kariotip|Virtualno kariotipiziranje]] može se izvesti na svježim ili u parafin-ugrađenim tumorima kako bi se procijenio broj kopija na ovim lokusima. Virtualno kariotipiziranje [[SNP]] sekvence poželjnije je za uzorke tumora, uključujući neuroblastome, jer može otkriti [[gubitak heterozigotnosti]] u neutralnom stanju kopije (stečena uniparentalna disomija). Kopijsko neutralni LOH može biti biološki ekvivalentan deleciji i otkriven je na ključnim [[genski lokus|lokusima]] u neuroblastomu.<ref>{{cite journal | vauthors = Carén H, Erichsen J, Olsson L, Enerbäck C, Sjöberg RM, Abrahamsson J, Kogner P, Martinsson T | title = High-resolution array copy number analyses for detection of deletion, gain, amplification and copy-neutral LOH in primary neuroblastoma tumors: four cases of homozygous deletions of the CDKN2A gene | journal = BMC Genomics | volume = 9 | page = 353 | date = July 2008 | pmid = 18664255 | pmc = 2527340 | doi = 10.1186/1471-2164-9-353 | doi-access = free }}</ref> ArrayCGH, [[FISH]] ili konvencionalna citogenetika ne mogu detektovati kopijski neutralni LOH. ==Epidemiologija== [[Datoteka:Incidences and prognoses of adrenal tumors.png|thumb|300px| Incidencija i prognoze [[tumor nadbubrežne žlijezde| tumora nadbubrežne žlijezde]],<ref> Podaci i reference za kružni dijagram nalaze se na stranici s opisom datoteke Commons:File:Incidences and prognoses of adrenal tumors.png na Wikimedia Commonsu.</ref> sa "neuronalnim tumorom" desno]] Neuroblastom čini 6–10% svih karcinoma u djetinjstvu i 15% smrtnih slučajeva od raka kod djece. Godišnja stopa smrtnosti je 10 na milion djece u dobnoj grupi od 0 do 4. godine i 4/milion u dobnoj grupi od 4 – 9 godina.<ref>{{cite book | vauthors = Brodeur GM, Hogarty MD, Mosse YP, Maris JM |chapter=Neuroblastoma | veditors = Pizzo PA, Poplack DG |title=Principles and Practice of Pediatric Oncology |edition=6th |year=1997 |pages=886–922 |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-1-60547-682-7}}</ref> Najveći broj slučajeva je u prvoj godini života, a neki slučajevi su [[urođeni poremećaj|kongenitalni]]. Raspon dobi je širok, uključujući stariju djecu i odrasle,<ref name="pmid9149032">{{cite journal | vauthors = Franks LM, Bollen A, Seeger RC, Stram DO, Matthay KK | title = Neuroblastoma in adults and adolescents: an indolent course with poor survival | journal = Cancer | volume = 79 | issue = 10 | pages = 2028–2035 | date = May 1997 | pmid = 9149032 | doi = 10.1002/(SICI)1097-0142(19970515)79:10<2028::AID-CNCR26>3.0.CO;2-V | doi-access = free }}</ref> ali samo 10% slučajeva se javlja kod osoba starijih od pet godina.<ref name="pmid17544628">{{cite journal | vauthors = Howman-Giles R, Shaw PJ, Uren RF, Chung DK | title = Neuroblastoma and other neuroendocrine tumors | journal = Seminars in Nuclear Medicine | volume = 37 | issue = 4 | pages = 286–302 | date = July 2007 | pmid = 17544628 | doi = 10.1053/j.semnuclmed.2007.02.009 }}</ref> Velika evropska studija pokazala je da je manje od 2% od preko 4.000 slučajeva neuroblastoma bilo starije od 18 godina.<ref name="pmid18545256">{{cite journal | vauthors = Ladenstein R, Pötschger U, Hartman O, Pearson AD, Klingebiel T, Castel V, Yaniv I, Demirer T, Dini G | title = 28 years of high-dose therapy and SCT for neuroblastoma in Europe: lessons from more than 4000 procedures | journal = Bone Marrow Transplantation | volume = 41 | issue = Suppl 2 | pages = S118–S127 | date = June 2008 | pmid = 18545256 | doi = 10.1038/bmt.2008.69 | doi-access = free }}</ref> ==Historija== [[Slika:Rudolf Virchow.jpg|thumb|[[Rudolf Virchow]]: prvi je opisao abdominalni tumor kod djeteta kao "gliom"]] Godine 1864. njemački ljekar [[Rudolf Virchow]] prvi je opisao abdominalni tumor kod djeteta kao "gliom". Karakteristike tumora simpatičkog nervnog sistema i nadbubrežne srži potom je 1891. godine zabilježio njemački patolog [[Felix Jacob Marchand|Felix Marchand]].<ref>{{cite book | vauthors = Berthold F, Simon T |chapter=Clinical Presentation |chapter-url=https://books.google.com/books?id=p4f-IkKNSKMC&pg=PA63 |pages=63–85 | veditors = Cheung NK, Cohn SL |year=2006 |title=Neuroblastoma |publisher=Springer |isbn=978-3-540-26616-7}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Beckwith JB, Perrin EV | title = In Situ Neuroblastomas: A Contribution to the Natural History of Neural Crest Tumors | journal = The American Journal of Pathology | volume = 43 | pages = 1089–1104 | date = December 1963 | issue = 6 | pmid = 14099453 | pmc = 1949785 }}</ref> U 1901., karakterističnu prezentaciju stadija 4S kod dojenčadi (metastaze na jetri, ali bez koštanih [[metastaza]]) opisao je William Pepper. Godine 1910. [[James Homer Wright]] shvatio je da tumor potiče od primitivnih nervnih ćelija i nazvao ga neuroblastom. Također je primijetio kružne nakupine ćelija u uzorcima koštane srži koje se sada nazivaju "Homer Wrightove rozete". Važno je napomenuti da je "Homer-Wright" s crticom gramatički neispravan, jer se eponim odnosi samo na dr. Wrighta.<ref name="pmid19034443">{{cite journal | vauthors = Rothenberg AB, Berdon WE, D'Angio GJ, Yamashiro DJ, Cowles RA | title = Neuroblastoma-remembering the three physicians who described it a century ago: James Homer Wright, William Pepper, and Robert Hutchison | journal = Pediatric Radiology | volume = 39 | issue = 2 | pages = 155–160 | date = February 2009 | pmid = 19034443 | doi = 10.1007/s00247-008-1062-z | s2cid = 19611725 }}</ref> ==Istraživanje== [[Slika:BiggeggSH-SY5Y.jpg|thumb|Mikroskopski prikaz NB ćelijske linije (SH-SY5Y) korištene u predkliničkim istraživanjima za testiranje novih agenasa]] ===Pretklinički modeli=== Neuroblastomski [[ksenotransplantat tumora dobiveni od pacijenta|ksenotransplantati tumora dobiveni od pacijenta]] (PDX) stvoreni su [[ortotopija|ortotopskom]] implantacijom uzoraka tumora u imunodeficijentne miševe.<ref name="Braekeveldt2015">{{cite journal | vauthors = Braekeveldt N, Wigerup C, Gisselsson D, Mohlin S, Merselius M, Beckman S, Jonson T, Börjesson A, Backman T, Tadeo I, Berbegall AP, Ora I, Navarro S, Noguera R, Påhlman S, Bexell D | title = Neuroblastoma patient-derived orthotopic xenografts retain metastatic patterns and geno- and phenotypes of patient tumours | journal = International Journal of Cancer | volume = 136 | issue = 5 | pages = E252–E261 | date = March 2015 | pmid = 25220031 | pmc = 4299502 | doi = 10.1002/ijc.29217 }}</ref> PDX modeli imaju nekoliko prednosti u odnosu na konvencionalne [[Imortalizovana ćelijska linija|ćelijske linije raka (CCL)]].<ref name="one mouse">{{cite journal | vauthors = Malaney P, Nicosia SV, Davé V | title = One mouse, one patient paradigm: New avatars of personalized cancer therapy | journal = Cancer Letters | volume = 344 | issue = 1 | pages = 1–12 | date = March 2014 | pmid = 24157811 | pmc = 4092874 | doi = 10.1016/j.canlet.2013.10.010 }}</ref> PDX tumori neuroblastoma zadržavaju genetičke karakteristike svojih odgovarajućih tumora i pokazuju infiltrativni rast i metastaze u udaljene organe.<ref name="Braekeveldt2015"/> PDX modeli su prediktivniji za klinički ishod u poređenju sa konvencionalnim ksenograftovima ćelijskih linija raka.<ref name="Tentler 2012">{{cite journal | vauthors = Tentler JJ, Tan AC, Weekes CD, Jimeno A, Leong S, Pitts TM, Arcaroli JJ, Messersmith WA, Eckhardt SG | title = Patient-derived tumour xenografts as models for oncology drug development | journal = Nature Reviews. Clinical Oncology | volume = 9 | issue = 6 | pages = 338–350 | date = April 2012 | pmid = 22508028 | pmc = 3928688 | doi = 10.1038/nrclinonc.2012.61 }}</ref> PDX-ovi neuroblastoma bi stoga mogli poslužiti kao klinički relevantni modeli za identifikaciju efikasnih spojeva protiv neuroblastoma.<ref name="Braekeveldt2015" /> ===Liječenje=== Nedavni fokus je bio na smanjenju terapije za neuroblastom niskog i srednjeg rizika, uz održavanje stope preživljavanja na 90%.<ref>{{cite web|url=http://www.curesearch.org/our_research/index_sub.aspx?id=1767 |title=Neuroblastoma Committee—Current Focus of Research |access-date=13 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060925060348/http://www.curesearch.org/our_research/index_sub.aspx?id=1767 |archive-date=25 September 2006 }}</ref> Studija provedena na 467 osoba sa srednjim rizikom, uključenih u studiju A3961 od 1997. do 2005. godine, potvrdila je hipotezu da se terapija može uspješno smanjiti za ovu rizičnu grupu. Oni sa povoljnim karakteristikama (stepen tumora i odgovor) primili su četiri ciklusa hemoterapije, a oni sa nepovoljnim karakteristikama primili su osam ciklusa, sa trogodišnjim preživljavanjem bez događaja i ukupnim preživljavanjem stabilnim na 90% za cijelu kohortu. Budući planovi su intenziviranje liječenja za osobe sa aberacijom [[hromosom 1|hromosoma, sekvence 1p36 ili 11q23]], kao i za one koji nemaju rani odgovor na liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Baker DL, Schmidt ML, Cohn SL, Maris JM, London WB, Buxton A, Stram D, Castleberry RP, Shimada H, Sandler A, Shamberger RC, Look AT, Reynolds CP, Seeger RC, Matthay KK | title = Outcome after reduced chemotherapy for intermediate-risk neuroblastoma | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 14 | pages = 1313–1323 | date = September 2010 | pmid = 20879880 | pmc = 2993160 | doi = 10.1056/NEJMoa1001527 | url = http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9504 | archive-url = https://20130113023927/http://meeting.ascopubs.org/cgi/content/abstract/25/18_suppl/9504 | archive-date = 13 January 2013 }}</ref><ref name="pmid20879880">{{cite journal | vauthors = Baker DL, Schmidt ML, Cohn SL, Maris JM, London WB, Buxton A, Stram D, Castleberry RP, Shimada H, Sandler A, Shamberger RC, Look AT, Reynolds CP, Seeger RC, Matthay KK | title = Outcome after reduced chemotherapy for intermediate-risk neuroblastoma | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 14 | pages = 1313–1323 | date = September 2010 | pmid = 20879880 | pmc = 2993160 | doi = 10.1056/NEJMoa1001527 }}</ref> Nasuprot tome, fokus u posljednjih 20 ili više godina bio je na intenziviranju liječenja neuroblastoma visokog rizika. Varijacije uvođenja hemoterapije, vrijeme operacije, režimi transplantacije matičnih ćelija, različite sheme zračenja i upotreba monoklonskih antitijela i retinoida za liječenje minimalne rezidualne bolesti i dalje se ispituju. Nedavna klinička ispitivanja faze III sa randomizacijom provedena su kako bi se odgovorilo na ova pitanja i poboljšalo preživljavanje kod bolesti visokog rizika: ===Refraktorni i recidivirajući neuroblastom=== [[Hemoterapija]] topotekanom i ciklofosfamidom koristi se često u refraktornim uslovima i nakon recidiva.<ref name="MorgensternBaruchel2013">{{cite journal | vauthors = Morgenstern DA, Baruchel S, Irwin MS | title = Current and future strategies for relapsed neuroblastoma: challenges on the road to precision therapy | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 35 | issue = 5 | pages = 337–347 | date = July 2013 | pmid = 23703550 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318299d637 | s2cid = 5529288 }}</ref> [[haplotip|Haploidentična]] [[transplantacija matičnih ćelija]], odnosno donorske ćelije dobijene od roditelja, proučava se kod osoba sa refraktornim ili recidivirajućim neuroblastomom, jer [[matične ćelije]] od same osobe nisu korisne.<ref name="Illhardt Toporski Feuchtinger Turkiewicz 2018 pp. 1005–1012">{{cite journal | vauthors = Illhardt T, Toporski J, Feuchtinger T, Turkiewicz D, Teltschik HM, Ebinger M, Schwarze CP, Holzer U, Lode HN, Albert MH, Gruhn B, Urban C, Dykes JH, Teuffel O, Schumm M, Handgretinger R, Lang P | title = Haploidentical Stem Cell Transplantation for Refractory/Relapsed Neuroblastoma | journal = Biology of Blood and Marrow Transplantation | volume = 24 | issue = 5 | pages = 1005–1012 | date = May 2018 | pmid = 29307718 | doi = 10.1016/j.bbmt.2017.12.805 | publisher = Elsevier BV | doi-access = free }}</ref> Dokazano je da neuroblastom pokazuje visoku ekspresiju [[somatostatin]]skih receptora <ref>{{Cite journal |last1=Georgantzi |first1=Kleopatra |last2=Tsolakis |first2=Apostolos V. |last3=Stridsberg |first3=Mats |last4=Jakobson |first4=Åke |last5=Christofferson |first5=Rolf |last6=Janson |first6=Eva Tiensuu |date=April 2011 |title=Differentiated expression of somatostatin receptor subtypes in experimental models and clinical neuroblastoma: Expression of Somatostatin Receptors in Neuroblastoma |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pbc.22913 |journal=Pediatric Blood & Cancer |language=en |volume=56 |issue=4 |pages=584–589 |doi=10.1002/pbc.22913|pmid=21298743 |s2cid=33330859 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gains |first1=Jennifer E. |last2=Sebire |first2=Neil J. |last3=Moroz |first3=Veronica |last4=Wheatley |first4=Keith |last5=Gaze |first5=Mark N. |date=1 March 2018 |title=Immunohistochemical evaluation of molecular radiotherapy target expression in neuroblastoma tissue |journal=European Journal of Nuclear Medicine and Molecular Imaging |language=en |volume=45 |issue=3 |pages=402–411 |doi=10.1007/s00259-017-3856-4 |pmid=29043399 |s2cid=30833979 |issn=1619-7089|url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/44490435/Gains_NB_IHC_paper_22.6.2017_REVISED.pdf }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Albers |first1=Anne R |last2=O'Dorisio |first2=M. Sue |last3=Balster |first3=Douglas A |last4=Caprara |first4=Moonkyung |last5=Gosh |first5=Pradip |last6=Chen |first6=Feng |last7=Hoeger |first7=Carl |last8=Rivier |first8=Jean |last9=Wenger |first9=Gail D |last10=O'Dorisio |first10=Thomas M |last11=Qualman |first11=Stephen J |date=17 March 2000 |title=Somatostatin receptor gene expression in neuroblastoma |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167011599001214 |journal=Regulatory Peptides |language=en |volume=88 |issue=1 |pages=61–73 |doi=10.1016/S0167-0115(99)00121-4 |pmid=10706954 |s2cid=11168638 |issn=0167-0115|url-access=subscription }}</ref> što omogućava potencijalnu terapiju korištenjem [[Lutecij (177Lu) oksodotreotid|177Lu-DOTA-TATE]], vrste [[radionuklidna terapija|radionuklidne terapije]] koja specifično cilja somatostatinske receptore. Nekoliko kliničkih ispitivanja u ranoj fazi koja koriste [[Lutecij (177Lu) oksodotreotid|<sup>177</sup>Lu-DOTA-TATE]] za liječenje visokorizičnog refraktornog/recidivirajućeg neuroblastoma provedeno je s obećavajućim rezultatima.<ref>{{cite journal | vauthors = Gains JE, Bomanji JB, Fersht NL, Sullivan T, D'Souza D, Sullivan KP, Aldridge M, Waddington W, Gaze MN | title = 177Lu-DOTATATE molecular radiotherapy for childhood neuroblastoma | journal = Journal of Nuclear Medicine | volume = 52 | issue = 7 | pages = 1041–1047 | date = July 2011 | pmid = 21680680 | doi = 10.2967/jnumed.110.085100 | s2cid = 38660848 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kong G, Hofman MS, Murray WK, Wilson S, Wood P, Downie P, Super L, Hogg A, Eu P, Hicks RJ | title = Initial Experience With Gallium-68 DOTA-Octreotate PET/CT and Peptide Receptor Radionuclide Therapy for Pediatric Patients With Refractory Metastatic Neuroblastoma | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 38 | issue = 2 | pages = 87–96 | date = March 2016 | pmid = 26296147 | doi = 10.1097/MPH.0000000000000411 | s2cid = 25518501 | url = https://research.monash.edu/en/publications/44d2182c-e190-4045-b3d1-3780f1347051 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Menda Y, O'Dorisio MS, Kao S, Khanna G, Michael S, Connolly M, Babich J, O'Dorisio T, Bushnell D, Madsen M | title = Phase I trial of 90Y-DOTATOC therapy in children and young adults with refractory solid tumors that express somatostatin receptors | journal = Journal of Nuclear Medicine | volume = 51 | issue = 10 | pages = 1524–1531 | date = October 2010 | pmid = 20847174 | pmc = 3753801 | doi = 10.2967/jnumed.110.075226 }}</ref> {{Clear}} === Podaci elektronskih zdravstvenih kartona === Nedavno je pokrenuto nekoliko međunarodnih inicijativa za dijeljenje podataka elektronskih zdravstvenih kartona pacijenata s neuroblastomom: ovi podaci se zapravo mogu analizirati pomoću modela mašinskog učenja i računarske statistike kako bi se došlo do novih saznanja o ovoj bolesti. U tu svrhu, Međunarodna grupa za rizik od neuroblastoma (INRG) nedavno je objavila INRG Data Commons,<ref>[https://inrgdb.org/ INRG Data Commons]</ref> dok je Univerzitet u Čikagu pokrenuo Zajedničku bazu podataka o pedijatrijskom raku.<ref>[https://commons.cri.uchicago.edu/ Pediatric Cancer Data Commons]</ref> Ova dva repozitorija sadrže podatke elektronskih zdravstvenih kartona hiljada pacijenata koji su dostupni za naučna istraživanja, uz prethodno odobrenje. Istraživači su 2022. godine objavili novi repozitorij elektronskih zdravstvenih kartona pod nazivom „Otvoreni repozitorij elektronskih zdravstvenih kartona neuroblastoma“, gdje se podaci mogu slobodno preuzeti bez ikakvih ograničenja.<ref>{{Citation | vauthors=((Chicco, D.)), ((Cerono, G.)), ((Cangelosi, D.)) | year=2022 | title=A survey on publicly available open datasets derived from electronic health records (EHRs) of patients with neuroblastoma | journal = Data Science Journal | volume=21 | issue=1 | page=17 | doi = 10.5334/dsj-2022-017 | doi-access=free| hdl=10281/430238 | hdl-access=free }}</ref> ==Organizacije== Udruženje za napredak u istraživanju neuroblastoma (ANRA) je [[glavno tijelo]] za istraživače u biologiji, dijagnozi, prognozi i terapiji neuroblastoma, i održava sastanke svake dvije godine radi razmjene informacija među njima.<ref>{{cite web | title=Home| website=Advances in Neuroblastoma Research Association | date=26 April 2014 | url=https://www.anrmeeting.org/index.php | access-date=11 April 2024}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/neuroblastoma National Cancer Institute - Neuroblastoma] *[https://davidechicco.github.io/neuroblastoma_EHRs_data/ Neuroblastoma Electronic Health Records Open Data Repository] {{Commonscat|Neuroblastoma}} {{Medicinski izvori | ICD10 = {{ICD10|C|74|9|c|73}} | ICD9 = {{ICD9|194.0}} | ICDO = {{ICDO|9500|3}} | OMIM = 256700 | MedlinePlus = 001408 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2836 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|1570}} | DiseasesDB = 8935 | MeshID = D009447 | SNOMED CT = 432328008 | Orphanet = 635 }} {{Tumori nervnog tkiva}} {{Neoplazija endokrinih žlijezda}} {{Portal| Medicina}} {{Authority control}} [[Kategorija: Endokrine neoplazije]] [[Kategorija:Sitnoćelijski tumori]] [[Kategorija:Moždani tumori]] [[Kategorija: Kožne i potkožne izrasline]] [[Kategorija: Pedijatrijski karcinomi]] [[Kategorija: Onkologija]] myo43el2dtpcgt8hap7j76e26wxu495 Wikipedia:Igralište/Probiotik 4 537181 3932246 3932245 2026-09-30T11:59:46Z USERUS-XY 186286 /* Nuspojave */ 3932246 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Prebiotik}} [[File:Yogurt, Samoa, Yoggi original.JPG|thumb| Jogurt, fermentirana hrana koja se koristi kao probiotik]] '''Probiotici''' su živi [[mikroorganizmi]] koji su namijenjeni podršci ili poboljšanju zdravlja i dobrobiti organizma domaćina.<ref name="Expert"/> Često se koriste i kod ljudi i kod životinja. Iako se termin odnosi na same mikroorganizme, probiotici se mogu konzumirati putem niza proizvoda, uključujući [[jogurt]], [[sir]], određenu [[Fermentacija u preradi hrane|fermentiranu hranu]] (kao što je [[nattō]]), kao i [[Kapsula (farmacija)|kapsule]] koje sadrže jedan soj ili definiranu mješavinu sojeva. Probiotici se smatraju općenito priznatim kao sigurni (GRAS) od strane [[Uprava za hranu i lijekove|Američke uprave za hranu i lijekove]] (FDA), što podržava njihovu sigurnost kada se koriste prema namjeni, iako ova oznaka ne utvrđuje njihovu učinkovitost ili specifične zdravstvene koristi.<ref>{{Cite web |last=Program |first=Human Foods |date=2024-09-09 |title=Microorganisms & Microbial-Derived Ingredients Used in Food (Partial List) |url=https://www.fda.gov/food/generally-recognized-safe-gras/microorganisms-microbial-derived-ingredients-used-food-partial-list |access-date=2025-11-18 |website=FDA |language=en}}</ref><ref name="guarner">{{Cite journal |last1=Guarner |first1=Francisco |last2=Sanders |first2=Mary Ellen |last3=Szajewska |first3=Hania |last4=Cohen |first4=Henry |last5=Eliakim |first5=Rami |last6=Herrera-deGuise |first6=Claudia |last7=Karakan |first7=Tarkan |last8=Merenstein |first8=Dan |last9=Piscoya |first9=Alejandro |last10=Ramakrishna |first10=Balakrishnan |last11=Salminen |first11=Seppo |last12=Melberg |first12=Jim |date=July 2024 |title=World Gastroenterology Organisation Global Guidelines: Probiotics and Prebiotics |journal=Journal of Clinical Gastroenterology |language=en-US |volume=58 |issue=6 |pages=533–553 |doi=10.1097/MCG.0000000000002002 |issn=0192-0790 |pmid=38885083 |doi-access=free}}</ref><ref name="DoronSnydman2015">{{Cite journal |vauthors=Doron S, Snydman DR |year=2015 |title=Risk and safety of probiotics. |journal=Clin Infect Dis |type=Review |volume=60 |issue=Suppl 2 |pages=S129–234 |doi=10.1093/cid/civ085 |pmc=4490230 |pmid=25922398}}</ref> Mnoge navodne zdravstvene koristi, poput liječenja [[ekcem]]a ili [[vaginska infekcija|vaginskih infekcija]], nemaju značajnu naučnu potporu.<ref name="nhs">{{Cite web |date=24 November 2022 |title=Probiotics |url=https://www.nhs.uk/conditions/probiotics/ |access-date=7 August 2025 |publisher=National Health Service}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=France |first1=Michael |last2=Alizadeh |first2=Madeline |last3=Brown |first3=Sarah |last4=Ma |first4=Bing |last5=Ravel |first5=Jacques |date=March 2022 |title=Towards a deeper understanding of the vaginal microbiota |journal=Nature Microbiology |language=en |volume=7 |issue=3 |pages=367–378 |doi=10.1038/s41564-022-01083-2 |issn=2058-5276 |pmc=8910585 |pmid=35246662}}</ref> Prvi otkriveni probiotik bio je određeni soj [[bacil]]a u bugarskom jogurtu, nazvan ''[[Lactobacillus bulgaricus]]''. Otkriće je 1905. godine napravio bugarski ljekar i mikrobiolog Stamen Grigorov. Savremena teorija pripisuje se uglavnom ruskom dobitniku Nobelove nagrade Eliju Mečnikovu, koji je oko 1907. godine pretpostavio da bugarski seljaci koji konzumiraju jogurt žive duže.<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Amy C. |last2=Valiere |first2=Ana |date=2004-01-01 |title=Probiotics and Medical Nutrition Therapy |journal=Nutrition in Clinical Care |volume=7 |issue=2 |pages=56–68 |issn=1096-6781 |pmc=1482314 |pmid=15481739}}</ref> Rastuće tržište probiotika dovelo je do potrebe za strožijim zahtjevima za [[medicina zasnovana na dokazima|naučno potkrepljivanje]] navodnih koristi koje pružaju mikroorganizmi za koje se tvrdi da su probiotici.<ref name="bridging">{{Cite journal |vauthors=Rijkers GT, de Vos WM, Brummer RJ, Morelli L, Corthier G, Marteau P |year=2011 |title=Health benefits and health claims of probiotics: Bridging science and marketing |journal=British Journal of Nutrition |volume=106 |issue=9 |pages=1291–1296 |doi=10.1017/S000711451100287X |pmid=21861940 |doi-access=free}}</ref> Iako se neki dokazi o koristima probiotika reklamiraju kao smanjenje gastrointestinalnih tegoba, poboljšanje i zdravlja [[imunski sistem|imunskog sistema]],<ref name="efsa-heinz">{{Cite journal |last1=Turck |first1=Dominique |last2=Castenmiller |first2=Jacqueline |last3=De Henauw |first3=Stefaan |last4=Hirsch-Ernst |first4=Karen Ildico |last5=Kearney |first5=John |last6=Knutsen |first6=Helle Katrine |last7=MacIuk |first7=Alexandre |last8=Mangelsdorf |first8=Inge |last9=McArdle |first9=Harry J. |last10=Naska |first10=Androniki |last11=Pelaez |first11=Carmen |last12=Pentieva |first12=Kristina |last13=Thies |first13=Frank |last14=Tsabouri |first14=Sophia |last15=Vinceti |first15=Marco |date=15 April 2019 |title=Nutrimune and immune defence against pathogens in the gastrointestinal and upper respiratory tracts: evaluation of a health claim pursuant to Article 14 of Regulation (EC) No 1924/2006 |journal=EFSA Journal |publisher=European Food Safety Authority, Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens |volume=17 |issue=4 |pages=e05656 |doi=10.2903/j.efsa.2019.5656 |pmc=7009160 |pmid=32626282 |doi-access=free |last16=Bresson |first16=Jean-Louis |last17=Siani |first17=Alfonso}}</ref> ublažavanje [[zatvor (probava)|zatvora]] ili izbjegavanje [[prehlada]], takve tvrdnje su specifične za soj i ne mogu se ekstrapolirati na druge sojeve.<ref name="bridging" /><ref name="snake">{{Cite journal |vauthors=Slashinski MJ, McCurdy SA, Achenbaum LS, Whitney SN, McGuire AL |year=2012 |title='Snake-oil,' 'quack medicine,' and 'industrially cultured organisms:' biovalue and the commercialization of human microbiome research |journal=BMC Medical Ethics |volume=13 |doi=10.1186/1472-6939-13-28 |pmc=3512494 |pmid=23110633 |doi-access=free }}</ref><ref name="fda">{{Cite web |date=5 August 2025 |title=FDA warning letters 2020-2023 (search "probiotics") |url=https://www.fda.gov/inspections-compliance-enforcement-and-criminal-investigations/compliance-actions-and-activities/warning-letters |access-date=7 August 2025 |publisher=Compliance Branch, Inspections, Compliance, Enforcement, and Criminal Investigations, US Food and Drug Administration}}</ref> Od 2019. godine, brojne zahtjeve za odobrenje zdravstvenih tvrdnji evropskih proizvođača probiotičkih dodataka prehrani odbila je Evropska agencija za sigurnost hrane zbog nedovoljnih dokaza o korisnom mehanizmu ili efikasnosti.<ref name=efsa-heinz/><ref name="heinz">{{Cite web |last=Chu |first=Will |date=18 April 2019 |title=Heinz reels from latest probiotic health claim rejection by EFSA |url=https://www.nutraingredients.com/Article/2019/04/18/Heinz-reels-from-latest-probiotic-health-claim-rejection-by-EFSA |access-date=11 May 2019 |publisher=NutraIngredients.com, William Reed Business Media Ltd |archive-date=20 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020081340/https://www.nutraingredients.com/Article/2019/04/18/Heinz-reels-from-latest-probiotic-health-claim-rejection-by-EFSA |url-status=live }}</ref> == Definicija == Izvještaj [[SZO|Svjetske zdravstvene organizacije]] (SZO) iz oktobra 2001. godine definiše probiotike kao "žive mikroorganizme koji, kada se primjenjuju u odgovarajućim količinama, pružaju zdravstvenu korist domaćinu."<ref name="who">{{Cite web |last=Schlundt |first=Jorgen |title=Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria |url=https://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022161702/http://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-date=October 22, 2012 |access-date=17 December 2012 |website=Report of a Joint FAO/WHO Expert Consultation on Evaluation of Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food Including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria |publisher=FAO / WHO}}</ref><ref name="who.int">{{Cite book |title=Probiotics in food: health and nutritional properties and guidelines for evaluation. |date=2006 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn=92-5-105513-0 |location=Rome |oclc=70928765}}</ref> Slijedeći ovu definiciju, [[radna grupa]] koju je sazvala [[Organizacija za hranu i poljoprivredu]] (FAO)/WHO u maju 2002. godine izdala je „Smjernice za evaluaciju probiotika u hrani“.<ref>{{Cite web |date=1 May 2002 |title=Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food |url=ftp://ftp.fao.org/es/esn/food/wgreport2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518131130/ftp://ftp.fao.org/es/esn/food/wgreport2.pdf |archive-date=2017-05-18 |publisher=Joint FAO/WHO Working Group on Drafting Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food, London, Ontario, Canada}}</ref> Konsenzusna definicija termina „probiotici“, zasnovana na dostupnim informacijama i naučnim dokazima, usvojena je nakon prethodno spomenutih zajedničkih stručnih konsultacija između [[Organizacija za hranu i poljoprivredu|FAO]] Ujedinjenih nacija [[UN|Ujedinjenih nacija]] i [[SZO]]. Ovaj napor su pratili zahtjevi lokalnih vladinih i nadvladinih regulatornih tijela za boljom karakterizacijom opravdanosti zdravstvenih tvrdnji. Taj prvi globalni napor je dalje razvijen 2010. godine; dvije stručne grupe akademskih naučnika i predstavnika industrije dale su preporuke za evaluaciju i validaciju zdravstvenih tvrdnji o probioticima.<ref name="Rijkers_2010">{{Cite journal |vauthors=Rijkers GT, Bengmark S, Enck P, Haller D, Herz U, Kalliomaki M, Kudo S, Lenoir-Wijnkoop I, Mercenier A, Myllyluoma E, Rabot S, Rafter J, Szajewska H, Watzl B, Wells J, Wolvers D, Antoine JM |year=2010 |title=Guidance for substantiating the evidence for beneficial effects of probiotics: current status and recommendations for future research |journal=J. Nutr. |volume=140 |issue=3 |pages=671S–676S |doi=10.3945/jn.109.113779 |pmid=20130080 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Shane AL, Cabana MD, Vidry S, Merenstein D, Hummelen R, Ellis CL, Heimbach JT, Hempel S, Lynch SV, Sanders ME |year=2010 |title=Guide to designing, conducting, publishing and communicating results of clinical studies involving probiotic applications in human participants |journal=Gut Microbes |volume=1 |issue=4 |pages=243–253 |doi=10.4161/gmic.1.4.12707 |pmc=3023606 |pmid=21327031}}</ref> Isti principi proizašli su iz te dvije grupe kao što su izraženi u "Smjernicama" FAO/WHO iz 2002. godine. Ova definicija, iako široko prihvaćena, nije prihvatljiva za [[Evropska agencija za sigurnost hrane|Evropsku agenciju za sigurnost hrane]] jer sadrži zdravstvenu tvrdnju koja nije mjerljiva.<ref name="bridging"/> Grupa naučnih stručnjaka okupila se u Kanadi u oktobru 2013. godine, kako bi razgovarala o obimu i odgovarajućoj upotrebi termina "probiotik", prilagođavajući definiciju na "živi mikroorganizmi koji, kada se primjenjuju u odgovarajućim količinama, pružaju zdravstvenu korist domaćinu".<ref name="Expert">{{Cite journal |last1=Hill |first1=C |last2=Guarner |first2=F |last3=Reid |first3=G |last4=Gibson |first4=GR |last5=Merenstein |first5=DJ |last6=Pot |first6=B |last7=Morelli |first7=L |last8=Canani |first8=RB |last9=Flint |first9=HJ |last10=Salminen |first10=S |last11=Calder |first11=PC |last12=Sanders |first12=ME |date=August 2014 |title=Expert consensus document. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=11 |issue=8 |pages=506–514 |doi=10.1038/nrgastro.2014.66 |pmid=24912386 |doi-access=free|hdl=2164/4189 |hdl-access=free }}</ref> == U hrani == Živi probiotici [[Mikrobiološka kultura|kulture]] dio su [[fermentirani mliječni proizvod| fermentiranih mliječnih proizvoda]], druge [[fermentacija| fermentirane]] hrane i hrane obogaćene probioticima.<ref>{{Cite journal |last1=Mattila-Sandholm |first1=T. |last2=Myllärinen |first2=P. |last3=Crittenden |first3=R. |last4=Mogensen |first4=G. |last5=Fondén |first5=R. |last6=Saarela |first6=M. |year=2002 |title=Technological challenges for future probiotic foods |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0958694601000991 |journal=International Dairy Journal |volume=12 |issue=2–3 |pages=173–182 |doi=10.1016/S0958-6946(01)00099-1 |bibcode=2002IntDJ..12..173M |access-date=29 December 2020 |archive-date=16 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616074831/http://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0958694601000991 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[Mliječnokiselinske bakterije]], koje fermentiraju hranu, imaju sposobnost sprječavanja kvarenja hrane i mogu poboljšati nutritivnu vrijednost namirnica u kojima se nalaze. Kisela fermentacija (kao i soljenje) ostaje jedna od najpraktičnijih metoda konzerviranja svježeg povrća, kaša od žitarica i mješavina mlijeka i žitarica zbog niskih troškova i energetskih potreba.<ref name="Foods 1992">{{Cite book |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK234703/ |title=Lactic Acid Fermentations |date=1992 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |access-date=2021-03-30 |archive-date=2015-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150401052540/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK234703/ |url-status=live }}</ref> [[Spisak fermentirane hrane|Fermentirani proizvodi]] koji sadrže mliječnokiselinske bakterije uključuje [[povrće]] kao što je [[Kiseljenje|ukiseljeno povrće]],<ref name="fv">{{Cite book |title=Fermented Vegetables; In: Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers, 4th Ed |vauthors=Breidt F, McFeeters RF, Perez-Diaz I, Lee CH |publisher=ASM Press |year=2013 |isbn=978-1-55581-626-1 |location=Washington, DC |pages=841–855 |chapter=Fermented Vegetables |doi=10.1128/9781555818463.ch33 |access-date=19 May 2016 |chapter-url=https://fbns.ncsu.edu/USDAARS/Acrobatpubs/P376-400/p380.pdf |archive-date=28 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528190455/http://fbns.ncsu.edu/USDAARS/Acrobatpubs/P376-400/p380.pdf |url-status=live }}</ref> [[kimči]],<ref name="fv" /><ref name="dsnlab">{{Cite journal |vauthors=Oh CK, Oh MC, Kim SH |year=2004 |title=The Depletion of Sodium Nitrite by Lactic Acid Bacteria Isolated from Kimchi |journal=Journal of Medicinal Food |volume=7 |issue=1 |pages=38–44 |doi=10.1089/109662004322984680 |pmid=15117551}}</ref> [[Kiseli krastavac]],<ref>{{Cite journal |vauthors=Pederson CS, Niketic G, Albury MN |year=1962 |title=Fermentation of the Yugoslavian pickled cabbage |journal=Applied Microbiology |volume=10 |issue=1 |pages=86–89 |doi=10.1128/AEM.10.1.86-89.1962 |pmc=1057814 |pmid=14484853}}</ref> i [[kiseli kupus]];<ref name="sugm">{{Cite journal |last1=Friedman |first1=Y |last2=Hugenholtz |first2=Jeroen |last3=De Vos |first3=Willem M. |last4=Smid |first4=Eddy J. |year=2006 |title=Safe use of genetically modified lactic acid bacteria in food. Bridging the gap between consumers, green groups, and industry |url=http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0717-34582006000400011&tlng=&lng=en&nrm=iso |url-status=live |journal=Electronic Journal of Biotechnology |volume=9 |issue=4 |pages=E49–55 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130814122022/http://www.scielo.cl/scielo.php?[[script=sci_arttext&pid=S0717-34582006000400011&tlng=&lng=en&nrm=iso |archive-date=14 August 2013 |access-date=7 November 2007 |df=dmy-all}}</ref> [[Kiseli hljeb|kiseli hljeb]] ili proizvodi slični hljebu napravljeni bez [[pšenica|pšenice]] ili [[raž|raženog brašna]], umaci i paste s okusom mesa s [[aminokiselina]]ma/[[peptid]]ima proizvedeni fermentacijom [[žitarica]] i [[Fabaceae|mahunarki]]; fermentirane mješavine žitarica, ribe i škampa i fermentirano meso;<ref name="Foods 1992" /> proizvodi od [[soja|soje]], kao što je [[tempeh]],<ref name="mamt">{{Cite journal |vauthors=Moreno MR, Leisner JJ, Tee LK, Ley C, Radu S, Rusul G, Vancanneyt M, De Vuyst L |year=2002 |title=Microbial analysis of Malaysian tempeh, and characterization of two bacteriocins produced by isolates of Enterococcus faecium |journal=Journal of Applied Microbiology |volume=92 |issue=1 |pages=147–157 |doi=10.1046/j.1365-2672.2002.01509.x |pmid=11849339 |doi-access=free |s2cid=20756449}}</ref> [[miso]],<ref>{{Cite web |last=Ehrlich |first=Steven D. |date=2011-05-24 |title=Lactobacillus acidophilus |url=http://umm.edu/health/medical/altmed/supplement/lactobacillus-acidophilus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911233110/http://umm.edu/health/medical/altmed/supplement/lactobacillus-acidophilus |archive-date=2015-09-11 |access-date=2015-09-17 |publisher=University of Maryland Medical Center (UMMC)}}</ref> i [[soja sos]];<ref name="labi">{{Cite journal |vauthors=Tanasupawat S, Thongsanit J, Okada S, Komagata K |year=2002 |title=Lactic acid bacteria isolated from soy sauce mash in Thailand |journal=Journal of General and Applied Microbiology |volume=48 |issue=4 |pages=201–209 |doi=10.2323/jgam.48.201 |pmid=12469319 |doi-access=free}}</ref> mliječni proizvodi kao što su [[jogurt]], [[kefir]],<ref>{{Cite journal |vauthors=Plessas S, Alexopoulos A, Voidarou C, Stavropoulou E, Bezirtzoglou E |year=2011 |title=Microbial ecology and quality assurance in food fermentation systems. The case of kefir grains application |journal=Anaerobe |volume=17 |issue=6 |pages=483–485 |doi=10.1016/j.anaerobe.2011.03.014 |pmid=21497663}}</ref> [[mlaćenica]];<ref>{{Cite journal |vauthors=Shiby VK, Mishra HN |year=2013 |title=Fermented milks and milk products as functional foods – a review |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |volume=53 |issue=5 |pages=482–496 |doi=10.1080/10408398.2010.547398 |pmid=23391015 |s2cid=3059150}}</ref> i nemliječni proizvodi poput [[pčelinji polen| pčelinjeg polena]].<ref>{{Cite journal |last1=Mohammad |first1=Salma Malihah |last2=Mahmud-Ab-Rashid |first2=Nor-Khaizura |last3=Zawawi |first3=Norhasnida |date=2020-08-25 |title=Probiotic properties of bacteria isolated from bee bread of stingless bee Heterotrigona itama |url=http://psasir.upm.edu.my/id/eprint/87300/1/Probiotic%20properties%20of%20bacteria%20isolated%20from%20bee%20bread.pdf |journal=Journal of Apicultural Research |volume=60 |pages=172–187 |doi=10.1080/00218839.2020.1801152 |issn=0021-8839 |s2cid=225208290 |access-date=2022-04-21 |archive-date=2023-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163325/http://psasir.upm.edu.my/id/eprint/87300/1/Probiotic%20properties%20of%20bacteria%20isolated%20from%20bee%20bread.pdf |url-status=live }}</ref> Preciznije, kiseli kupus sadrži bakterije ''[[Leuconostoc mesenteroides]]'', ''[[Lactobacillus plantarum]]'', ''Pediococcus pentosaceus'', ''[[Lactobacillus brevis]]'', ''Leuconostoc citreum'', ''Leuconostoc argentinum'', ''[[Lactobacillus paraplantarum]]'', ''Lactobacillus coryniformis'' i ''Weissella'' spp.<ref>{{Cite journal |last1=Plengvidhya |first1=V. |last2=Breidt |first2=F. Jr. |last3=Lu |first3=Z. |last4=Fleming |first4=H. P. |year=2007 |title=DNA Fingerprinting of Lactic Acid Bacteria in Sauerkraut Fermentations |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=73 |issue=23 |pages=7697–7702 |bibcode=2007ApEnM..73.7697P |doi=10.1128/AEM.01342-07 |pmc=2168044 |pmid=17921264}}</ref> Kimchi sadrži bakterije ''Leuconostoc'' spp., ''Weissella'' spp. i ''Lactobacillus'' spp. Pao cai sadrži ''L. pentosus'', ''L. plantarum'' , ''Leuconostoc mesenteroides'' , ''L. brevis, L. lactis'' i ''L. fermentum''.<ref>{{Cite journal |last1=Swain |first1=Manas Ranjan |last2=Anandharaj |first2=Marimuthu |last3=Ray |first3=Ramesh Chandra |last4=Parveen Rani |first4=Rizwana |year=2014 |title=Fermented Fruits and Vegetables of Asia: A Potential Source of Probiotics |journal=Biotechnology Research International |volume=2014 |pages=1–19 |doi=10.1155/2014/250424 |pmc=4058509 |pmid=25343046 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Table 1: Examples of traditional fermented fruits and vegetables, which are used in various parts of Asian subcontinent |date=2014 |doi=10.1155/2014/250424 |pmid=25343046 |url=https://www.hindawi.com/journals/btri/2014/250424/tab1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216153544/https://www.hindawi.com/journals/btri/2014/250424/tab1/ |archive-date=2019-02-16 |access-date=2019-02-16 |journal=Biotechnology Research International |pmc=4058509 | vauthors = Swain MR, Anandharaj M, Ray RC, Parveen Rani R |doi-access=free }}</ref> Kefir sadrži ''[[Lactobacillus acidophilus]]'', ''[[Bifidobacterium bifidum]]'', ''[[Streptococcus thermophilus]]'', ''[[Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus|Lactobacillus delbrueckii]]'' subsp. ''bulgaricus, ''Lactobacillus helveticus'', ''[[Lactobacillus kefiranofaciens]]'', ''Lactococcus lactis'' i vrste roda ''Leuconostoc''.<ref name="Guzel2011">{{Cite journal |vauthors=Guzel-Seydim ZB, Kok-Tas T, Greene AK, Seydim AC |date=March 2011 |title=Review: functional properties of kefir |journal=Crit Rev Food Sci Nutr |volume=51 |issue=3 |pages=261–268 |doi=10.1080/10408390903579029 |pmid=21390946 |s2cid=19963871}}</ref><ref name="Farnworth2005">{{Cite periodical |last=Farnworth |first=Edward R |date=4 April 2005 |title=Kefir-a complex probiotic |url=http://kefir.it/kefir_probiotic.pdf |periodical=Food Science and Technology Bulletin: Functional Foods |volume=2 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1616/1476-2137.13938 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514095454/http://www.kefir.it/kefir_probiotic.pdf |archive-date=14 May 2014 |access-date=20 December 2014}}</ref> Mlaćenica sadrži ili ''[[Lactococcus lactis]]'' ili ''L. bulgaricus''. Druge kiselinske bakterije, za koje se kaže da su probiotici,<ref name="bauer">{{Cite news |last=Bauer |first=Brent |date=July 8, 2017 |title=What is kombucha tea? Does it have any health benefits? |work=Mayo Clinic |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/consumer-health/expert-answers/kombucha-tea/faq-20058126 |url-status=live |access-date=2018-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809045554/https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/consumer-health/expert-answers/kombucha-tea/faq-20058126 |archive-date=August 9, 2018 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Wollan |first=Malia |title=Kombucha Tea Attracts a Following and Doubters |newspaper=The New York Times |date=24 March 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/03/25/fashion/25Tea.html |url-status=live |access-date=2018-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712093540/https://www.nytimes.com/2010/03/25/fashion/25Tea.html |archive-date=2018-07-12}}</ref> se može naći u [[kombuča| kombuči]], uključujući ''[[Gluconacetobacter xylinus]]'',<ref name="myc">{{Cite journal |vauthors=Jarrell J, Cal T, Bennett JW |year=2000 |title=The Kombucha Consortia of yeasts and bacteria |journal=Mycologist |volume=14 |issue=4 |pages=166–170 |doi=10.1016/S0269-915X(00)80034-8}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jonas |first1=Rainer |last2=Farah |first2=Luiz F. |year=1998 |title=Production and application of microbial cellulose |journal=Polymer Degradation and Stability |volume=59 |issue=1–3 |pages=101–106 |doi=10.1016/s0141-3910(97)00197-3}}</ref> ''[[Zygosaccharomyces bailii|Zygosaccharomyces]]'' sp.,'' Acetobacter pasteurianus'', ''[[Acetobacter aceti]]'' i ''Gluconobacter oxydans''.<ref>{{Cite journal |last1=Jayabalan |first1=Rasu |last2=Malbaša |first2=Radomir V. |last3=Lončar |first3=Eva S. |last4=Vitas |first4=Jasmina S. |last5=Sathishkumar |first5=Muthuswamy |year=2014 |title=A Review on Kombucha Tea – Microbiology, Composition, Fermentation, Beneficial Effects, Toxicity, and Tea Fungus |journal=Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety |volume=13 |issue=4 |pages=538–550 |doi=10.1111/1541-4337.12073 |pmid=33412713 |doi-access=free |bibcode=2014CRFSF..13..538J }}</ref> == Doziranje == Probiotici se mjere u [[jedinice koje formiraju kolonije|jedinicama koje formiraju kolonije (CFU)]], što označava broj održivih mikroorganizama u proizvodu. Efektivna doza zavisi od namjeravane upotrebe, a tipične količine se kreću od 1 – 10 milijardi CFU/dozi.<ref name="guarner" /><ref>{{Cite web |title=Office of Dietary Supplements - Probiotics |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Probiotics-HealthProfessional/ |access-date=2025-11-20 |website=ods.od.nih.gov |language=en}}</ref> == Nuspojave == Manipulacija crijevnom mikrobiotom je složena i može uzrokovati interakcije bakterija i domaćina.<ref name="DurchscheinPetritsch2016">{{Cite journal |vauthors=Durchschein F, Petritsch W, Hammer HF |year=2016 |title=Diet therapy for inflammatory bowel diseases: The established and the new. |journal=World J Gastroenterol |type=Review |volume=22 |issue=7 |pages=2179–2194 |doi=10.3748/wjg.v22.i7.2179 |pmc=4734995 |pmid=26900283 |doi-access=free}}</ref> Iako se probiotici smatraju sigurnima, neki imaju zabrinutosti u vezi s njihovom sigurnošću u određenim slučajevima.<ref name="DurchscheinPetritsch2016" /><ref name="BoyleRobinsBrowne2006">{{Cite journal |vauthors=Boyle RJ, Robins-Browne RM, Tang ML |year=2006 |title=Probiotic use in clinical practice: what are the risks? |journal=Am J Clin Nutr |type=Review |volume=83 |issue=6 |pages=1256–1264; quiz 1446–1447 |doi=10.1093/ajcn/83.6.1256 |pmid=16762934 |doi-access=free}}</ref> Neke osobe, poput onih s [[imunodeficijencija|imunodeficijencijom]], [[sindrom kratkog crijeva|sindromom kratkog crijeva]], [[centralni venski kateter|centralnim venskim kateterom]] i [[bolest srčanih zalistaka|bolešću srčanih zalistaka]], te prijevremeno rođena djeca, mogu biti izloženi većem riziku od neželjenih događaja. Kod teško bolesnih osoba s [[upalna bolest crijeva|upalnom bolešću crijeva]] postoji rizik od prelaska održivih bakterija iz [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] u unutrašnje organe (bakterijska translokacija) kao posljedica [[bakterijemija|bakterijemije]], što može uzrokovati neželjene zdravstvene posljedice. Rijetko, konzumacija probiotika kod djece sa smanjenom funkcijom imunskog sistema ili koja su već kritično bolesna može rezultirati bakterijemijom ili [[fungemija|fungemijom]] (tj. bakterijama ili gljivicama u krvi), što može dovesti do [[sepsa|sepse]], potencijalno fatalne bolesti.<ref name="SinghiKumar2016">{{Cite journal |vauthors=Singhi SC, Kumar S |year=2016 |title=Probiotics in critically ill children. |journal=F1000Res |type=Review |volume=5 |page=407 |doi=10.12688/f1000research.7630.1 |pmc=4813632 |pmid=27081478 |doi-access=free}}</ref> Probiotički suplementi obično sadrže između jedne i deset milijardi jedinica koje formiraju kolonije po dozi.[<ref name=aleman/> Veći broj CFU-a ne pruža dodatne probiotičke efekte, ali može imati neželjene posljedice izazivanja probavnih tegoba, kao što su nadutost, plinovi i [[dijareja]].<ref name="aleman">{{Cite journal |last1=Aleman |first1=Ricardo S. |last2=Yadav |first2=Ajitesh |date=2023-12-26 |title=Systematic Review of Probiotics and Their Potential for Developing Functional Nondairy Foods |journal=Applied Microbiology |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=47–69 |doi=10.3390/applmicrobiol4010004 |doi-access=free |issn=2673-8007}}</ref> Pretpostavlja se da vrste ''[[Lactobacillus]]'' doprinose [[gojaznost]]i kod ljudi, ali nisu pronađeni dokazi o toj vezi.<ref name="LahtinenDavis2012">{{Cite journal |vauthors=Lahtinen SJ, Davis E, Ouwehand AC |year=2012 |title=Lactobacillus species causing obesity in humans: where is the evidence? |url=https://zenodo.org/record/895849 |journal=Beneficial Microbes |type=Review |volume=3 |issue=3 |pages=171–174 |doi=10.3920/BM2012.0041 |pmid=22968407 |access-date=2020-07-01 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618204308/https://zenodo.org/record/895849 |url-status=live }}</ref> ==Potrošnja== U 2015. godini, vrijednost globalnog maloprodajnog tržišta probiotika iznosila je 41 milijardu američkih dolara, uključujući prodaju probiotika [[dodatak prehrani|suplemenata]], fermentiranih mliječnih proizvoda i jogurta, koji su sami po sebi činili 75% ukupne potrošnje.<ref name="npi">{{Cite web |last=Feldman |first=Monica |date=22 September 2016 |title=The New Market Profile of Probiotics Consumption |url=https://www.naturalproductsinsider.com/digestive-health/new-market-profile-probiotics-consumption |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215114/https://www.naturalproductsinsider.com/digestive-health/new-market-profile-probiotics-consumption |archive-date=5 September 2018 |access-date=5 September 2018 |publisher=Natural Products Insider |df=dmy-all}}</ref> Inovacije u probiotičkim proizvodima u 2015. uglavnom su dolazile od dodataka prehrani, koji su proizveli četiri milijarde američkih dolara i predviđa se da će do 2020. godine globalno porasti za 37%.<ref name="npi"/> Potrošnja jogurta u Kini povećava se za 20% godišnje od 2014. godine.<ref>{{Cite news |last=Meiling |first=Chen |date=21 June 2018 |title=Yogurt ferments the dairy segment |work=The Daily Telegraph and China Daily |url=https://www.telegraph.co.uk/news/world/china-watch/business/dairy-industry-in-china/ |access-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906014116/https://www.telegraph.co.uk/news/world/china-watch/business/dairy-industry-in-china/ |archive-date=6 September 2018 |df=dmy-all}}</ref> == Regulativa == Od 2019. godine, [[Evropska agencija za sigurnost hrane]] odbacila je sve peticije komercijalnih proizvođača u vezi sa zdravstvenim tvrdnjama o probiotičkim proizvodima u Evropi zbog nedovoljnih dokaza o [[uzročnost|mehanizmu uzroka i posljedice]] koristi, te stoga neuvjerljivom dokazu o efikasnosti.<ref name="bridging"/><ref name=efsa-heinz/><ref name=heinz/> [[Evropska komisija]] zabranila je stavljanje riječi "probiotik" na ambalažu proizvoda jer takvo označavanje navodi potrošače da vjeruju da proizvod pruža zdravstvenu korist kada ne postoji naučni dokaz koji bi pokazao taj zdravstveni učinak.<ref name="bridging" /><ref>{{Cite report |url=http://www.ylfa.org/images/file/Probiotics%20generic%20descriptors-2012.pdf |title='Probiotic' As A General Descriptor |publisher=Yogurt & Live Fermented Milks Association (YLFA) |access-date=12 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213035214/http://www.ylfa.org/images/file/Probiotics%20generic%20descriptors-2012.pdf |archive-date=13 December 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="ireland">{{Cite web |date=2014 |title=Probiotic health claims |url=https://www.fsai.ie/faq/probiotic_health_claims.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710214129/https://www.fsai.ie/faq/probiotic_health_claims.html |archive-date=10 July 2017 |access-date=13 December 2014 |publisher=Food Safety Authority of Ireland, Dublin |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006 |title=Regulation (EC) No 1924/2006 of the European Parliament and of the Council on 20 December 2006 on nutrition and health claims made on foods |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:2006R1924:20080304:EN:PDF |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202203417/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:2006R1924:20080304:EN:PDF |archive-date=2 February 2016 |access-date=13 December 2014 |publisher=European Commission, Brussels |df=dmy-all}}</ref> Za označavanje hrane u Kanadi, savezna vlada zahtijeva da etikete proizvoda koje koriste termin "probiotik" sadrže zdravstvenu tvrdnju odobrenu od strane vlade o živom specifičnom mikroorganizmu (mikroorganizmima) koji se nalazi u hrani.<ref name="canada-reg">{{cite web |title=Health claims about microorganisms and use of the term "probiotic" |url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/food-labelling/health-claims/microorganisms-term-probiotic.html |publisher=Government of Canada |access-date=7 August 2025 |date=23 December 2024}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama, [[Administracija za hranu i lijekove]] (FDA) i [[Federalna trgovinska komisija]] (FTC) izdale su upozorenja i nametnule kazne raznim proizvođačima probiotičkih proizvoda čije etikete tvrde da liječe bolest ili stanje.<ref name="fda" /><ref name="ftc2010">{{Cite web |date=15 December 2010 |title=Dannon Agrees to Drop Exaggerated Health Claims for Activia Yogurt and DanActive Dairy Drink FTC Charges that Evidence Supporting Benefits of Probiotics Falls Short |url=https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2010/12/dannon-agrees-drop-exaggerated-health-claims-activia-yogurt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514073358/https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2010/12/dannon-agrees-drop-exaggerated-health-claims-activia-yogurt |archive-date=14 May 2017 |access-date=9 May 2017 |publisher=Federal Trade Commission, US Government |df=dmy-all}}</ref><ref name="schmidt" /> [[Etiketa na hrani|Označavanje prehrambenih proizvoda]] zahtijeva jezik odobren od strane FDA, pa su proizvođači probiotika primili upozorenja zbog tvrdnji o bolestima ili liječenju.<ref name="fda" /><ref name="schmidt">{{Cite web |last=Schmidt |first=Nancy |date=30 July 2014 |title=Warning letter to Plexus Worldwide Inc. |url=https://www.fda.gov/iceci/enforcementactions/warningletters/2014/ucm411287.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508043647/https://www.fda.gov/ICECI/EnforcementActions/WarningLetters/2014/ucm411287.htm |archive-date=8 May 2017 |access-date=9 May 2017 |publisher=Compliance Branch, Inspections, Compliance, Enforcement, and Criminal Investigations, US Food and Drug Administration |df=dmy-all}}</ref> Federalna trgovinska komisija (FTC) poduzela je kaznene mjere, uključujući kaznu od 21 milion američkih dolara, koju su koordinirale vlade 39 različitih država, protiv velikog proizvođača probiotika zbog obmanjujućeg oglašavanja i pretjeranih tvrdnji o zdravstvenim prednostima jogurta i probiotičkog mliječnog napitka. U [[Vijetnam]]u, Vijetnamska uprava za hranu (VFA) pod [[Ministarstvo zdravstva (Vijetnam)|Ministarstvom zdravstva]], u saradnji s drugim relevantnim organima, nadgleda i rješava prekršaje vezane za probiotičke proizvode. To uključuje izdavanje upozorenja i nametanje administrativnih kazni,<ref>{{Cite web |date=2018-07-28 |title=Phạt 257 triệu đồng với 7 cơ sở vi phạm về an toàn thực phẩm |url=https://giaoduc.net.vn/phat-257-trieu-dong-voi-7-co-so-vi-pham-ve-an-toan-thuc-pham-post188367.gd |access-date=2024-09-24 |website=Giáo dục Việt Nam |language=vi}}</ref> zahtjev za povlačenje proizvoda <ref>{{Cite web |date=2017-01-03 |title=Thu hồi thuốc Men vi sinh sống Biolac |url=https://baochinhphu.vn/thu-hoi-thuoc-men-vi-sinh-song-biolac-102214858.htm |access-date=2024-09-24 |website=baochinhphu.vn |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bioamicus complete |url=https://bioamicus.vn/men-vi-sinh-bioamicus-complete |access-date=2024-09-24 |website=Bioamicus |language=vi}}</ref> i koordinaciju s drugim agencijama.<ref>{{Cite web |date=2013-01-01 |title=Siết chặt quản lý thực phẩm chức năng |url=https://nhandan.vn/siet-chat-quan-ly-thuc-pham-chuc-nang-post384951.html |access-date=2024-09-24 |website=Báo Nhân Dân điện tử |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-01-05 |title=Đình chỉ lưu hành men vi sinh sống Biolac do không đạt chất lượng |url=https://baotainguyenmoitruong.vn/dinh-chi-luu-hanh-men-vi-sinh-song-biolac-do-khong-dat-chat-luong-272047.html |access-date=2024-09-24 |website=baotainguyenmoitruong.vn |language=vi}}</ref> === Označavanje jogurta === [[Nacionalno udruženje proizvođača jogurta]] (NYA) Sjedinjenih Američkih Država dodjeljuje "pečat živih i aktivnih kultura" rashlađenim jogurt proizvodima koji sadrže 100 miliona ćelija po gramu ili smrznutim jogurt proizvodima koji sadrže 10 miliona ćelija po gramu u trenutku proizvodnje.<ref>{{Cite web |title=Live & Active Culture Yogurt |url=http://aboutyogurt.com/index.asp?bid=5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208022547/http://www.aboutyogurt.com/index.asp?bid=5 |archive-date=8 December 2014 |access-date=12 December 2014 |publisher=National Yogurt Association |df=dmy-all}}</ref> In 2002, the FDA and WHO recommended that "the minimum viable numbers of each probiotic strain at the end of the shelf-life" be reported on labeling,<ref>{{Cite report |url=https://www.fda.gov/ohrms/dockets/dockets/95s0316/95s-0316-rpt0282-tab-03-ref-19-joint-faowho-vol219.pdf |title=Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food, Report of a Joint FAO/WHO Working Group on Drafting Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food |date=April 2002 |publisher=Food and Agriculture Organization and World Health Organization |location=London, Ontario, Canada |access-date=12 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801074333/https://www.fda.gov/ohrms/dockets/dockets/95s0316/95s-0316-rpt0282-tab-03-ref-19-joint-faowho-vol219.pdf |archive-date=1 August 2014 |df=dmy-all}}</ref> ali većina kompanija koje navode broj prijavljuju broj održivih ćelija na dan proizvodnje, broj koji može biti mnogo veći od onog koji postoji prilikom konzumacije.<ref>{{Cite journal |last=Sanders |first=ME |date=2000 |title=Considerations for Use of Probiotic Bacteria to Modulate Human Health |journal=The Journal of Nutrition |volume=130 |issue=2S Suppl |pages=384S–390S |doi=10.1093/jn/130.2.384S |pmid=10721912 |doi-access=free |df=dmy-all}}</ref> Zbog varijabilnosti u uslovima skladištenja i vremenu prije konzumiranja, teško je tačno utvrditi koliko aktivnih ćelija kulture ostaje u trenutku konzumiranja. Preživljavanje probiotika snažno je zavisilo od temperature skladištenja, a značajan gubitak održivosti dogodio se na sobnoj temperaturi u poređenju sa skladištenjem u frižideru.<ref>{{Cite journal |last1=Ferdousi |first1=Rohollah |last2=Rouhi |first2=Millad |last3=Mohammadi |first3=Reza |last4=Mortazavian |first4=Amir Mohamad |last5=Khosravi-Darani |first5=Kianosh |last6=Rad |first6=Aziz Homayouni |date=Winter 2013 |title=Evaluation of probiotic survivability in yogurt exposed to cold chain interruption |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |language=en |volume=12 |issue=Suppl |pages=139–144 |issn=1735-0328 |pmc=3813376 |pmid=24250681}}</ref> == Historija == Probiotici su ponovo dobili pažnju u 21. stoljeću od strane proizvođača probiotika, istraživačkih studija i potrošača. Historija probiotika datira iz davnih vremena, a konzumiranje fermentirane hrane bila je uobičajena praksa u raznim civilizacijama. Različite vrste fermentiranih mliječnih proizvoda izumljene su u različitim generacijama, kao što su kefir 5000. godine prije nove ere i upotreba [[kvasac|kvasca]] 5000. godine prije nove ere. Njihova historija se može pratiti do prve upotrebe sira i fermentiranih proizvoda, koji su bili dobro poznati drevnim Grcima i Rimljanima koji su preporučivali njihovu konzumaciju.<ref name="pmid10493604">{{Cite journal |vauthors=Gismondo MR, Drago L, Lombardi A |year=1999 |title=Review of probiotics available to modify gastrointestinal flora |journal=Int. J. Antimicrob. Agents |volume=12 |issue=4 |pages=287–292 |doi=10.1016/s0924-8579(99)00050-3 |pmid=10493604}}</ref> [[Fermentacija]] mliječnih proizvoda predstavlja jednu od najstarijih tehnika za [[konzerviranje hrane]].<ref>{{Cite book |last1=Tortora |first1=Gerard J. |url=https://archive.org/details/microbiologyintr00tort_505 |title=Microbiology An Introduction |last2=Funke |first2=Berdell R. |last3=Case |first3=Christine L. |date=2010 |publisher=Pearson Benjamin Cummings |isbn=978-0-321-58202-7 |edition=10th |location=San Francisco, CA |page=[https://archive.org/details/microbiologyintr00tort_505/page/n167 135] |chapter=5 |ref=31 |url-access=limited}}<!--|access-date=9 December 2014--></ref> [[File:Ilya Ilyich Mechnikov 1913.jpg|thumb|upright|[[Élie Metchnikoff]] prvi je predložio mogućnost kolonizacije crijeva korisnim bakterijama početkom 20. stoljeća.]] Originalnu modernu hipotezu o pozitivnoj ulozi određenih bakterija prvi je predstavio ruski naučnik i dobitnik Nobelove nagrade Eli Mečnikov, koji je 1907. godine predložio da bi bilo moguće modificirati crijevnu mikrobiotu i zamijeniti štetne mikrobe korisnim mikrobima.<ref name="Metchnikoff">{{Cite book |last=Metchnikoff |first=Elie |title=The prolongation of life: optimistic studies |date=2004 |publisher=Springer Pub |others=P. Chalmers, Sir Mitchell |isbn=978-0-8261-1877-6 |location=New York |oclc=287028845 }}{{page needed|date=January 2024}}</ref> Mečnikov je pretpostavio da bi konzumiranje fermentiranog mlijeka "zasipilo" crijeva bezopasnim bakterijama mliječne kiseline i smanjilo pH crijeva, te da bi to suzbilo rast proteolitskih bakterija.<ref name="Vaughan">{{Cite journal |last=Vaughan |first=RB |date=July 1965 |title=The romantic rationalist: A study of Elie Metchnikoff |journal=Medical History |volume=9 |issue=3 |pages=201–215 |doi=10.1017/S0025727300030702 |pmc=1033501 |pmid=14321564}}</ref> [[Bifidobakterije]] prvi put su izolovane iz dojenčeta od strane Henryja Tissiera, koji je također radio u Pasteurovom institutu. Izolovana bakterija nazvana ''Bacillus bifidus communis''<ref name="Tissier">Tissier, H. 1900. Recherchers sur la flora intestinale normale et pathologique du nourisson. Thesis, University of Paris, Paris, France.</ref> kasnije je preimenovan u [[rod (biologija)| rod]] ''Bifidobacterium''.<ref>{{Cite journal |title=Probiotic Mechanisms of Action |year=2012 |doi=10.1159/000342079 |pmid=23037511 |url=https://www.karger.com/article/fulltext/342079 |access-date=29 December 2020 |last1=Bermudez-Brito |first1=Miriam |last2=Plaza-Díaz |first2=Julio |last3=Muñoz-Quezada |first3=Sergio |last4=Gómez-Llorente |first4=Carolina |last5=Gil |first5=Angel |journal=Annals of Nutrition and Metabolism |volume=61 |issue=2 |pages=160–174 |s2cid=1295886 |doi-access=free |archive-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525180409/https://www.karger.com/Article/FullText/342079 |url-status=live }}</ref> Tissier je otkrio da su bifidobakterije dominantne u crijevnoj mikrobioti dojenčadi i uočio je kliničke koristi od liječenja proljeva kod dojenčadi bifidobakterijama. Tokom izbijanja šigeloze 1917. godine, njemački profesor Alfred Nissle izolovao je soj ''[[Escherichia coli]]'' iz izmeta vojnika koji nije bio pogođen bolešću.<ref name="Nissle1918">{{Cite journal |last=Nißle |first=Alfred |year=1918 |title=Die antagonistische Behandlung chronischer Darmstörungen mit Colibakterien |journal=Medizinische Klinik |volume=1918 |issue=2 |pages=29–33}}</ref> Metode liječenja zaraznih bolesti bile su potrebne u to vrijeme kada antibiotici još nisu bili dostupni, a Nissle je koristio soj *Escherichia coli Nissle 1917* kod akutne gastrointestinalne infektivne [[salmoneloza|salmoneloze]] i [[šigeloza|šigeloze]].<ref>{{Cite journal |last1=Altenhoefer |first1=Artur |last2=Oswald |first2=Sibylle |last3=Sonnenborn |first3=Ulrich |last4=Enders |first4=Corinne |last5=Schulze |first5=Juergen |last6=Hacker |first6=Joerg |last7=Oelschlaeger |first7=Tobias A |date=April 2004 |title=The probiotic Escherichia coli strain Nissle 1917 interferes with invasion of human intestinal epithelial cells by different enteroinvasive bacterial pathogens |journal=FEMS Immunology & Medical Microbiology |language=en |volume=40 |issue=3 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0928-8244(03)00368-7 |pmid=15039098 |doi-access=free}}</ref> U 1920., Rettger i Cheplin izvijestili su o Mečnikovljevom „bugarskom bacilu”, kasnije nazvanom ''Lactobacillus delbrueckii'' subsp. ''bulgaricus'' da nije mogao živjeti u ljudskim crijevima.<ref>{{Cite book |last=Whorton |first=James C. |url=https://books.google.com/books?id=8LlqUC4uVm4C&dq=%22Bulgarian+Bacillus%22+1920+intestine&pg=RA1-PA179 |title=Inner Hygiene: Constipation and the Pursuit of Health in Modern Society |date=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-513581-7 |language=en}}</ref> Proveli su eksperimente na pacovima i ljudima dobrovoljcima, dajući im ''Lactobacillus acidophilus''. Uočili su nestanak patogenog protista ''Balantidium coli'', kao i drugih bakterija koje proizvode plin.<ref name="Cheplin">{{Cite journal |vauthors=Cheplin HA, Rettger LF |date=December 1920 |title=Studies on the Transformation of the Intestinal Flora, with Special Reference to the Implantation of Bacillus Acidophilus: II. Feeding Experiments on Man |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=6 |issue=12 |pages=704–705 |bibcode=1920PNAS....6..704C |doi=10.1073/pnas.6.12.704 |pmc=1084701 |pmid=16576567 |doi-access=free}}</ref> Rettger je dalje istraživao mogućnosti bakterije ''L. acidophilus'' i zaključio da bakterije koje potiču iz crijeva imaju veću vjerovatnoću da proizvedu željeni efekat u ovom okruženju. Godine 1935., određeni sojevi ''L. acidophilus'' su se pokazali vrlo aktivnim kada su implantirani u ljudski [[probavni trakt]].<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=-0l2kA62puIC&dq=1935+L.+acidophilus+human+digestive+tract&pg=PA147 |title=Macrobiotics for Life: A Practical Guide to Healing for Body, Mind, and Heart |date=2011-08-30 |publisher=North Atlantic Books |isbn=978-1-58394-470-7 |language=en}}</ref> Za razliku od [[antibiotik]]a, probiotici su definirani kao faktori [[mikrob]]nog porijekla koji stimuliraju rast drugih [[mikroorganizam]]a. Godine 1989. Roy Fuller predložio je definiciju probiotika koja se široko koristi: "Dodatak živih mikroba hrani koji blagotvorno utječe na životinju domaćina, poboljšavajući njenu crijevnu mikrobnu ravnotežu.".<ref name="Fuller_1989">{{Cite journal |last=Fuller |first=R |date=May 1989 |title=Probiotics in man and animals |journal=The Journal of Applied Bacteriology |volume=66 |issue=5 |pages=365–378 |doi=10.1111/j.1365-2672.1989.tb05105.x |pmid=2666378 |doi-access=free}}</ref> Fullerova definicija naglašava zahtjev za održivošću probiotika i uvodi aspekt blagotvornog djelovanja na domaćina. Termin "probiotik" prvobitno se odnosio na mikroorganizme koji imaju učinke na druge mikroorganizme.<ref name="lilly1965">{{Cite journal |vauthors=Lilly DM, Stillwell RH |year=1965 |title=Probiotics: Growth-promoting factors produced by microorganisms |journal=Science |volume=147 |issue=3659 |pages=747–748 |bibcode=1965Sci...147..747L |doi=10.1126/science.147.3659.747 |pmid=14242024 |s2cid=26826201}}</ref> Koncept probiotika podrazumijevao je ideju da supstance koje luči jedan mikroorganizam stimulišu rast drugog mikroorganizma. Termin je ponovo korišten <ref>{{Cite book |last=Sperti |first=G. S. |title=Probiotics |publisher=AVI Publishing Co. |year=1971 |isbn=978-0-87055-099-7 |location=West Point, CT}}{{page needed|date=January 2024}}</ref> za opisivanje ekstrakata tkiva koji su stimulirali rast mikroba. Termin probiotici preuzeo je Parker,<ref>{{Cite journal |last=Parker |first=R. B. |year=1974 |title=Probiotics, the other half of the antibiotic story |journal=Animal Nutrition and Health |volume=29 |pages=4–8}}</ref> koji je definirao koncept kao "Organizmi i tvari koje imaju blagotvoran učinak na životinju domaćina, doprinoseći ravnoteži njenih crijevnih mikroba." Kasnije je definiciju poboljšao Fuller,<ref name="Fuller_1989"/> čije je objašnjenje bilo slično Fullerovom opisu probiotika kao "živog mikrobnog dodatka hrani koji blagotvorno utječe na životinju domaćina, poboljšavajući ravnotežu njenih crijevnih mikroba". Naglasio je dvije važne tvrdnje za probiotike: održivu prirodu probiotika i sposobnost da pomognu u održavanju ravnoteže crijeva. U narednim decenijama, crijevne vrste mliječno-kiselinskih bakterija s navodnim zdravstveno korisnim svojstvima uvedene su kao probiotici, uključujući ''[[Lactobacillus rhamnosus]]'', ''[[Lactobacillus casei]]'' i ''[[Lactobacillus johnsonii]]''.<ref name="Tannock">{{Cite journal |last=Tannock |first=GW |date=September 2003 |title=Probiotics: time for a dose of realism |journal=Current Issues in Intestinal Microbiology |volume=4 |issue=2 |pages=33–42 |pmid=14503687}}</ref> === Etimologija === U nekim primjerima literature riječ ima grčki [[etimologija|etimološki]],<ref>{{Cite book |last=Fuller |first=Roy |title=Probiotics: the scientific basis. |date=2012 |publisher=Springer Netherlands |isbn=978-94-011-2364-8 |oclc=958540533 }}</ref><ref name="pmid11340528">{{Cite journal |vauthors=Alvarez-Olmos MI, Oberhelman RA |year=2001 |title=Probiotic agents and infectious diseases: a modern perspective on a traditional therapy |journal=Clin. Infect. Dis. |volume=32 |issue=11 |pages=1567–1576 |doi=10.1086/320518 |pmid=11340528 |doi-access=free}}</ref> kontekst, ali čini se da je složenica latinskog prijedloga ''pro'', što znači 'za', i grčkog pridjeva βιωτικός (''biōtikos''), što znači 'sposoban za život, živahan',<ref>{{Cite book |title=A Greek-English Lexicon |editor-last=Liddell |editor-first=Henry George |chapter=βιωτικός |editor-last2=Scott |editor-first2=Robert |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbiwtiko%2Fs |via=Perseus Project|access-date=2021-02-21 |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425182154/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry%3Dbiwtiko/s |url-status=live }}</ref> ovo drugo potiče od imenice βίος (''bios''), što znači 'život'.<ref name="Hamilton-Miller_2003">{{Cite journal |vauthors=Hamilton-Miller JM, Gibson GR, Bruck W |date=October 2003 |title=Some insights into the derivation and early uses of the word 'probiotic' |journal=Br. J. Nutr. |volume=90 |issue=4 |page=845 |doi=10.1079/BJN2003954 |pmid=14552330 |doi-access=free}}</ref> == Istraživanje == Kao prehrambeni proizvodi ili dodaci prehrani, probiotici su u fazi preliminarnih istraživanja kako bi se procijenilo da li imaju ikakav učinak na zdravlje.<ref name="nccih">{{Cite web |date=July 2019 |title=Probiotics: What You Need To Know |url=https://www.nccih.nih.gov/health/probiotics/introduction.htm |access-date=7 August 2025 |publisher=National Center for Complementary and Integrative Health, US National Institutes of Health}}</ref><ref name="bridging" /><ref>{{Cite journal |vauthors=Salminen S, van Loveren H |year=2012 |title=Probiotics and prebiotics: health claim substantiation |journal=Microb Ecol Health Dis |volume=23 |doi=10.3402/mehd.v23i0.18568 |pmc=3747744 |pmid=23990821}}</ref> U svim slučajevima koji su predloženi kao zdravstvene tvrdnje [[Evropska agencija za sigurnost hrane| Evropskoj agenciji za sigurnost hrane]], naučni dokazi i dalje nisu dovoljni da bi se dokazala uzročno-posljedična veza između konzumiranja probiotičkih proizvoda i bilo kakve zdravstvene koristi.<ref name="bridging" /><ref name="EFSA">{{Cite journal |year=2013 |title=Scientific Opinion on the substantiation of a health claim related to a combination of ''Bifidobacterium longum'' LA 101, ''Lactobacillus helveticus'' LA 102, ''Lactococcus lactis'' LA 103 and ''Streptococcus thermophillus'' LA 104 and reducing intestinal discomfort pursuant to Article 13(5) of Regulation (EC) No 1924/2006 (example, search EFSA for other opinion reports on probiotics |journal=EFSA Journal |volume=11 |issue=2 |page=3085 |doi=10.2903/j.efsa.2013.3085 |doi-access=free}}</ref> Ne postoji naučna osnova za ekstrapolaciju efekta sa testiranog soja na netestirani soj.<ref name=nccih/><ref>{{Cite web |date=October 2001 |title=Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria |url=https://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514105145/http://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-date=May 14, 2012 |access-date=May 14, 2012 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Rowland I, Capurso L, Collins K, Cummings J, Delzenne N, Goulet O, Guarner F, Marteau P, Meier R |year=2010 |title=Current level of consensus on probiotic science: Report of an expert meeting – London, 23 November 2009 |journal=Gut Microbes |volume=1 |issue=6 |pages=436–439 |doi=10.4161/gmic.1.6.13610 |pmc=3056112 |pmid=21637035}}</ref> Poboljšano zdravlje modulacijom crijevne mikrobiote čini se da je direktno povezano s dugoročnim promjenama u ishrani.<ref name="bridging"/><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=G. D. |last2=Chen |first2=J. |last3=Hoffmann |first3=C. |last4=Bittinger |first4=K. |last5=Chen |first5=Y.-Y. |last6=Keilbaugh |first6=S. A. |last7=Bewtra |first7=M. |last8=Knights |first8=D. |last9=Walters |first9=W. A. |last10=Knight |first10=R. |last11=Sinha |first11=R. |last12=Gilroy |first12=E. |last13=Gupta |first13=K. |last14=Baldassano |first14=R. |last15=Nessel |first15=L. |year=2011 |title=Linking Long-Term Dietary Patterns with Gut Microbial Enterotypes |journal=[[Science]] |volume=334 |issue=6052 |pages=1051–1108 |bibcode=2011Sci...334..105W |doi=10.1126/science.1208344 |pmc=3368382 |pmid=21885731 |last16=Li |first16=H. |last17=Bushman |first17=F. D. |last18=Lewis |first18=J. D.}}</ref> Tvrdnje da neki laktobacili mogu doprinijeti [[gojaznost|debljanju]] kod nekih ljudi <ref name="pmid23332210">{{Cite journal |vauthors=Million M, Raoult D |date=February 2013 |title=Species and strain specificity of Lactobacillus probiotics effect on weight regulation |journal=Microbial Pathogenesis |volume=55 |pages=52–54 |doi=10.1016/j.micpath.2012.09.013 |pmid=23332210}}</ref><ref name="pmid22634320">{{Cite journal |vauthors=Million M, Angelakis E, Paul M, Armougom F, Leibovici L, Raoult D |date=August 2012 |title=Comparative meta-analysis of the effect of Lactobacillus species on weight gain in humans and animals |journal=Microbial Pathogenesis |volume=53 |issue=2 |pages=100–108 |doi=10.1016/j.micpath.2012.05.007 |pmid=22634320 |doi-access=free}}</ref> ostaju kontroverzne.<ref name="pmid22968407">{{Cite journal |vauthors=Lahtinen SJ, Davis E, Ouwehand AC |date=September 2012 |title=Lactobacillus species causing obesity in humans: where is the evidence? |url=https://zenodo.org/record/895849 |journal=Beneficial Microbes |volume=3 |issue=3 |pages=171–174 |doi=10.3920/BM2012.0041 |pmid=22968407 |access-date=2020-07-01 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618204308/https://zenodo.org/record/895849 |url-status=live }}</ref> === Akutni ''otitis media'' === Postoje nedosljednosti u rezultatima različitih grupa od 3488 djece, kako je navedeno u Cochraneovom pregledu.<ref name="aom">{{Cite journal |last1=Scott |first1=Anna M |last2=Clark |first2=Justin |last3=Julien |first3=Blair |last4=Islam |first4=Farhana |last5=Roos |first5=Kristian |last6=Grimwood |first6=Keith |last7=Little |first7=Paul |last8=Del Mar |first8=Chris B |date=18 June 2019 |title=Probiotics for preventing acute otitis media in children |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.CD012941.pub2 |pmc=6580359 |pmid=31210358}}</ref> Također, ne pokazuje značajnu razliku u pogledu neželjenih efekata između probiotika i drugih komparatora.<ref name="aom"/> === Alergije === Postoje samo ograničeni, niskokvalitetni dokazi koji ukazuju na to da su probiotici korisni za liječenje osoba s [[alergija na mlijeko|alergijom na mlijeko]].<ref name="milk">{{Cite journal |vauthors=Qamer S, Deshmukh M, Patole S |date=August 2019 |title=Probiotics for cow's milk protein allergy: a systematic review of randomized controlled trials |journal=Eur. J. Pediatr. |type=Review |volume=178 |issue=8 |pages=1139–1149 |doi=10.1007/s00431-019-03397-6 |pmid=31230196 |s2cid=195259677}}</ref> Pregled iz 2015. godine pokazao je dokaze niskog kvaliteta da probiotici koji se daju direktno dojenčadi s [[ekcem]]om ili dojenčadi čije su majke koristile probiotike tokom posljednjeg tromjesečja trudnoće i dojenja imaju manji rizik od ekcema.<ref name="Cuello">{{Cite journal |last1=Cuello-Garcia |first1=Carlos A. |last2=Brożek |first2=Jan L. |last3=Fiocchi |first3=Alessandro |last4=Pawankar |first4=Ruby |last5=Yepes-Nuñez |first5=Juan José |last6=Terracciano |first6=Luigi |last7=Gandhi |first7=Shreyas |last8=Agarwal |first8=Arnav |last9=Zhang |first9=Yuan |last10=Schünemann |first10=Holger J. |year=2015 |title=Probiotics for the prevention of allergy: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |url=https://www.jacionline.org/article/S0091-6749(15)00636-3/fulltext |journal=Journal of Allergy and Clinical Immunology |volume=136 |issue=4 |pages=952–961 |doi=10.1016/j.jaci.2015.04.031 |issn=0091-6749 |pmid=26044853 |access-date=2019-12-12 |archive-date=2022-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316222456/https://www.jacionline.org/article/S0091-6749(15)00636-3/fulltext |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> === Astma === Nije jasno da li suplementacija probioticima pomaže kod [[astma|astme]] u djetinjstvu, jer je kvalitet istraživačkih dokaza nizak.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lin J, Zhang Y, He C, Dai J |date=September 2018 |title=Probiotics supplementation in children with asthma: A systematic review and meta-analysis |journal=J Paediatr Child Health |type=Systematic review |volume=54 |issue=9 |pages=953–961 |doi=10.1111/jpc.14126 |pmid=30051941 |s2cid=51723667}}</ref> === Dijareja povezana s antibioticima === Antibiotici su uobičajen tretman za djecu, pri čemu 11% do 40% djece liječene antibioticima razvija [[dijareja|dijareju]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Guo |first1=Qin |last2=Goldenberg |first2=Joshua Z. |last3=Humphrey |first3=Claire |last4=El Dib |first4=Regina |last5=Johnston |first5=Bradley C. |date=30 April 2019 |title=Probiotics for the prevention of pediatric antibiotic-associated diarrhea |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=4 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD004827.pub5 |issn=1469-493X |pmc=6490796 |pmid=31039287}}</ref> [[Dijareja povezana s antibioticima]] (AAD) nastaje zbog neravnoteže u mikrobioti [[debelo crijevo|debelog crijeva]], uzrokovane terapijom antibioticima.<ref name=":0"/> Ove promjene u mikrobnoj zajednici rezultiraju promjenama u [[metabolizam ugljikohidrata|metabolizmu ugljikohidrata]], sa smanjenom apsorpcijom [[masne kiseline kratkog lanca| masnih kiselina kratkog lanca]] i osmotskom dijarejom kao rezultat toga. U [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2015. godine zaključeno je da postoji zaštitni učinak nekih probiotika za AAD kod djece.<ref name=":0"/> Poznati rizici korištenja probiotika za liječenje ''Clostridioides difficile'' nadmašuju neizvjesne koristi.<ref name="aga2020">{{Cite journal |vauthors=Su GL, Ko CW, Bercik P, Falck-Ytter Y, Sultan S, Weizman AV, Morgan RL |date=June 2020 |title=AGA Clinical Practice Guidelines on the Role of Probiotics in the Management of Gastrointestinal Disorders |journal=Gastroenterology |type=Clinical guideline |volume=159 |issue=2 |pages=697–705 |doi=10.1053/j.gastro.2020.05.059 |pmid=32531291 |doi-access=free}}</ref> Liječenje probioticima moglo bi smanjiti učestalost i težinu AAD-a, kao što je naznačeno u nekoliko [[meta-analiza]].<ref name="pmid16635227">{{Cite journal |last=McFarlandfirst=LV |year=2006 |title=Meta-analysis of probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhea and the treatment of Clostridium difficile disease |url=https://zenodo.org/record/1230694 |journal=Am. J. Gastroenterol. |volume=101 |issue=4 |pages=812–822 |doi=10.1111/j.1572-0241.2006.00465.x |pmid=16635227 |s2cid=7557917 |access-date=2019-06-30 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728163339/https://zenodo.org/record/1230694 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Szajewska H, Ruszczyński M, Radzikowski A |date=September 2006 |title=Probiotics in the prevention of antibiotic-associated diarrhea in children: a meta-analysis of randomized controlled trials |journal=J Pediatr |volume=149 |issue=3 |pages=367–372 |doi=10.1016/j.jpeds.2006.04.053 |pmid=16939749 |s2cid=28439228}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sazawal S, Hiremath G, Dhingra U, Malik P, Deb S, Black RE |date=June 2006 |title=Efficacy of probiotics in prevention of acute diarrhoea: a meta-analysis of masked, randomised, placebo-controlled trials |journal=Lancet Infect Dis |volume=6 |issue=6 |pages=374–382 |doi=10.1016/S1473-3099(06)70495-9 |pmid=16728323}}</ref> Naprimjer, liječenje probiotičkim formulacijama, uključujući ''L. rhamnosus'', može smanjiti rizik od AAD-a, poboljšati konzistenciju stolice tokom terapije antibioticima i poboljšati [[imunski odgovor]] nakon vakcinacije.<ref>{{Cite journal |vauthors=Arvola T, Laiho K, Torkkeli S, Mykkänen H, Salminen S, Maunula L, Isolauri E |year=1999 |title=Prophylactic Lactobacillus GG reduces antibiotic-associated diarrhea in children with respiratory infections: A randomized study |journal=Pediatrics |volume=104 |issue=5|doi=10.1542/peds.104.5.e64 |pmid=10545590 |doi-access=free}}</ref> Potencijalna efikasnost probiotika u liječenju AAD-a zavisi od sojeva probiotika i doze..<ref name="Doron">{{Cite journal |vauthors=Doron SI, Hibberd PL, Gorbach SL |date=July 2008 |title=Probiotics for prevention of antibiotic-associated diarrhea |journal=J Clin Gastroenterol |volume=42 |issue=Suppl 2 |pages=S58–63 |doi=10.1097/MCG.0b013e3181618ab7 |pmid=18542041 |s2cid=2070623}}</ref><ref name="Surawicz">{{Cite journal |last=Surawicz |first=CM |date=July 2008 |title=Role of probiotics in antibiotic-associated diarrhea, Clostridium difficile-associated diarrhea, and recurrent Clostridium difficile-associated diarrhea |journal=J Clin Gastroenterol |volume=42 |issue=Suppl 2 |pages=S64–70 |doi=10.1097/MCG.0b013e3181646d09 |pmid=18545161 |s2cid=37993276}}</ref> Jedna recenzija preporučila je za djecu ''L. rhamnosus'' ili ''[[Saccharomyces boulardii]]'' u dozi od pet do 40 milijardi jedinica koje formiraju kolonije/dan, s obzirom na skroman broj potreban za liječenje i vjerovatnoću da su neželjeni događaji vrlo rijetki.<ref name=":0" /> Ista recenzija je navela da upotrebu probiotika treba izbjegavati kod pedijatrijskih populacija koje su u riziku od neželjenih događaja, kao što su teško oslabljena ili djeca s oslabljenim imunološkim sistemom. === Bakterijska vaginoza === Probiotički tretman bakterijske vaginoze je primjena ili gutanje bakterijskih vrsta koje se nalaze u zdravoj [[vagina|vagini]], kako bi se izliječila infekcija bakterijama koje uzrokuju bakterijsku vaginozu. Ovaj tretman se zasniva na zapažanju da 70% zdravih žena ima grupu bakterija iz roda ''Lactobacillus'' koje dominiraju populacijom organizama u vagini. Specifični sojevi laktobacila inhibiraju rast bakterija koje uzrokuju BV proizvodnjom H<sub>2</sub>O<sub>2</sub>, [[mliječna kiselina|mliječne kiseline]] i/ili [[bakteriocin]]a, i/ili inhibiraju prianjanje ''[[Gardnerella vaginalis]]'' na vaginski [[epitel]], što sprječava pojavu infekcije u vagini.<ref>{{Cite journal |last1=Falagas |first1=M.E. |last2=Betsi |first2=G.I. |last3=Athanasiou |first3=S. |date=2007-07-01 |title=Probiotics for the treatment of women with bacterial vaginosis |journal=Clinical Microbiology and Infection |language=en |volume=13 |issue=7 |pages=657–664 |doi=10.1111/j.1469-0691.2007.01688.x |issn=1198-743X |pmid=17633390 |doi-access=free}}</ref> Dosadašnji je uspjeh probiotskog liječenja mješovit, budući da upotreba probiotika za obnavljanje zdravih populacija laktobacila nije standardizirana. Često se standardni antibiotski tretman koristi istovremeno s testiranjem probiotika. Osim toga, neke grupe žena reaguju na liječenje na osnovu etničke pripadnosti, dobi, broja seksualnih partnera, trudnoće i [[patogen]]a koji uzrokuju bakterijsku vaginozu.<ref name="PetrovaLievens2015">{{Cite journal |last1=Petrova |first1=Mariya I. |last2=Lievens |first2=Elke |last3=Malik |first3=Shweta |last4=Imholz |first4=Nicole |last5=Lebeer |first5=Sarah |year=2015 |title=Lactobacillus species as biomarkers and agents that can promote various aspects of vaginal health |journal=Frontiers in Physiology |volume=6 |page=81 |doi=10.3389/fphys.2015.00081 |issn=1664-042X |pmc=4373506 |pmid=25859220 |doi-access=free}}</ref> Istraživači su 2013. godine otkrili da je primjena sojeva koji proizvode [[vodik-peroksid]], kao što su ''L. acidophilus'' i ''L. rhamnosus'', uspjela normalizirati vaginski pH i rebalansirati vaginski [[mikrobiom]], sprječavajući i ublažavajući bakterijsku vaginozu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Borges S, Silva J, Teixeira P |date=March 2014 |title=The role of lactobacilli and probiotics in maintaining vaginal health |journal=Arch. Gynecol. Obstet. |type=Review |volume=289 |issue=3 |pages=479–489 |doi=10.1007/s00404-013-3064-9 |pmid=24170161 |s2cid=23954527}}</ref> === Krvni pritisak === Od 2017., samo ograničeni dokazi ukazuju na bilo kakvu direktnu vezu između [[hipertenzija|visokog krvnog pritiska]] i crijevne mikrobiote.<ref name="blood-pressure">{{Cite journal |vauthors=Robles-Vera I, Toral M, Romero M, Jiménez R, Sánchez M, Pérez-Vizcaíno F, Duarte J |date=April 2017 |title=Antihypertensive Effects of Probiotics |journal=Curr. Hypertens. Rep. |type=Review |volume=19 |issue=4 |doi=10.1007/s11906-017-0723-4 |pmid=28315049 |s2cid=3834130}}</ref> ===Holesterol=== Meta-analiza iz 2002. godine koja je obuhvatila pet dvostruko slijepih ispitivanja koja su ispitivala kratkoročne (2–8 sedmica) efekte jogurta s probiotskim sojevima na nivo []holesterol]]a u serumu otkrila je mali efekat od 8,5 mg/dL (0,22 mmol/L) (smanjenje od 4%) koncentracije [[ukupni holesterol|ukupnog holesterola]] i smanjenje od 7,7 mg/dL (0,2 mmol/L) (smanjenje od 5%) koncentracije [[LDL]] u [[krvni serum|serumu]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Agerholm-Larsen L, Bell ML, Grunwald GK, Astrup A |year=2002 |title=The effect of a probiotic milk product on plasma cholesterol: a meta-analysis of short term intervention studies |journal=European Journal of Clinical Nutrition |volume=54 |issue=11 |pages=856–860 |doi=10.1038/sj.ejcn.1601104 |pmid=11114681 |doi-access=free}}</ref> === Depresija i anksioznost === Meta-analiza iz 2019. godine pronašla je dokaze niskog kvaliteta da probiotici imaju malo poboljšanje kod [[depresija (raspoloženje)|depresije]] i [[anksioznost]]i.<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Richard T. |last2=Walsh |first2=Rachel F. L. |last3=Sheehan |first3=Ana E. |date=2019-07-01 |title=Prebiotics and probiotics for depression and anxiety: A systematic review and meta-analysis of controlled clinical trials |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=102 |pages=13–23 |doi=10.1016/j.neubiorev.2019.03.023 |issn=1873-7528 |pmc=6584030 |pmid=31004628}}</ref> Pregled iz 2020. godine pokazao je da probiotici mogu poboljšati depresiju, ali potrebna su dodatna istraživanja.<ref>{{Cite journal |last1=Ansari |first1=Fereshteh |last2=Pourjafar |first2=Hadi |last3=Tabrizi |first3=Aydin |last4=Homayouni |first4=Aziz |date=2020 |title=The effects of probiotics and prebiotics on mental disorders: A review on depression, anxiety, Alzheimer, and autism spectrum disorders |journal=Current Pharmaceutical Biotechnology |volume=21 |issue=7 |pages=555–565 |doi=10.2174/1389201021666200107113812 |issn=1873-4316 |pmid=31914909 |s2cid=210121155}}</ref> === Dijareja === Neki probiotici se predlažu kao mogući tretman za različite oblike [[gastroenteritis]]a.<ref name="MMWR2003">{{Cite journal |vauthors=King CK, Glass R, Bresee JS, Duggan C |date=November 2003 |title=Managing acute gastroenteritis among children: oral rehydration, maintenance, and nutritional therapy |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5216a1.htm |url-status=live |journal=MMWR Recomm Rep |volume=52 |issue=RR–16 |pages=1–16 |pmid=14627948 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028174056/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5216a1.htm |archive-date=2014-10-28 |access-date=2017-09-08}}</ref> Kao tretman za infektivni proljev, probiotici nisu korisni za ljude koji imaju ovo stanje duže od dva dana, a nema ni dokaza da smanjuju ukupno trajanje dijareje.<ref>{{Cite journal |vauthors=Collinson S, Deans A, Padua-Zamora A, Gregorio GV, Li C, Dans LF, Allen SJ |date=December 18, 2020 |title=Probiotics for treating acute infectious diarrhea |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=2020 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003048.pub4 |pmc=8166250 |pmid=33295643}}</ref> === Dermatitis === Probiotici se obično daju dojiljama i njihovoj maloj djeci kako bi se spriječio ekcem ([[dermatitis]]), ali ne postoje dobri dokazi koji pokazuju efikasnost u tu svrhu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Cuello-Garcia CA, Brożek JL, Fiocchi A, Pawankar R, Yepes-Nuñez JJ, Terracciano L, Gandhi S, Agarwal A, Zhang Y, Schünemann HJ |year=2015 |title=Probiotics for the prevention of allergy: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |type=Systematic review & meta-analysis |volume=136 |issue=4 |pages=952–961 |doi=10.1016/j.jaci.2015.04.031 |pmid=26044853}}</ref> Postoji malo dokaza koji podržavaju upotrebu probiotika za liječenje [[atopijski dermatitis|atopijskog dermatitisa]], a postoji i određeni rizik od neželjenih efekata.<ref>{{Cite journal |last1=Szeto |first1=Mindy D. |last2=Hassan |first2=Shahzeb |last3=Hamp |first3=Austin |last4=Anderson |first4=Jarett |last5=Sivesind |first5=Torunn E. |last6=Anderson |first6=Jaclyn B. |last7=Laughter |first7=Melissa R. |last8=Makrygeorgou |first8=Areti |last9=Boyle |first9=Robert J. |last10=Dellavalle |first10=Robert P. |date=2021-11-01 |title=From the Cochrane Library: Probiotics for treating eczema |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |language=en |volume=86 |issue=3 |pages=e127–e132 |doi=10.1016/j.jaad.2021.10.032 |pmid=34748863 |s2cid=243825695|doi-access=free }}</ref> [[Američka akademija za dermatologiju]] izjavila je: "Upotreba probiotika/prebiotika za liječenje pacijenata s utvrđenim atopijskim dermatitisom se ne preporučuje zbog nedosljednih dokaza."<ref>{{Cite journal |vauthors=Fenner J, Silverberg NB |date=2018 |title=Oral supplements in atopic dermatitis |journal=Clin. Dermatol. |type=Review |volume=36 |issue=5 |pages=653–658 |doi=10.1016/j.clindermatol.2018.05.010 |pmid=30217278 |s2cid=52278259}}</ref> === Akne === Pregled probiotika i sinbiotika kod [[akna|akni]] ukazuje na to da se nekoliko preparata za smanjenje upalnih [[lezija]] akni nalazi u preliminarnim istraživanjima, pokazujući potencijal za smanjenje lezija akni, poboljšanje funkcije kožne barijere i smanjenje upalnih markera.<ref>{{Cite journal |last1=Sutema |first1=Ida Ayu Manik Partha |last2=Latarissa |first2=Irma Rahayu |last3=Widowati |first3=I. Gusti Ayu Rai |last4=Sartika |first4=Cynthia Retna |last5=Ciptasari |first5=Ni Wayan Eka |last6=Lestari |first6=Keri |date=2025-01-09 |title=Efficacy of Probiotic Supplements and Topical Applications in the Treatment of Acne: A Scoping Review of Current Results |journal=Journal of Experimental Pharmacology |language=English |volume=17 |pages=1–14 |doi=10.2147/JEP.S498769|pmid=39810881|pmc=11727500|doi-access=free}}</ref> === Glikemijska kontrola === Prema sveobuhvatnom pregledu meta-analiza randomiziranih kontroliranih ispitivanja, suplementacija probioticima smanjuje homeostazu glukoze. Ovo može biti učinkovita terapija za snižavanje visokog nivoa šećera u krvi, osim ako tijelo ne postane [[Hipoglikemija|hipoglikemijsko]]; oprez i praćenje glukoze su neophodni kako bi se to izbjeglo.<ref>{{Cite journal |title=Role of probiotics/synbiotic supplementation in glycemic control: A critical umbrella review of meta-analyses of randomized controlled trials |year=2022 |doi=10.1080/10408398.2022.2117783|last1=Xu |first1=Dengfeng |last2=Fu |first2=Lingmeng |last3=Pan |first3=Da |last4=Chu |first4=Yifang |last5=Feng |first5=Meiyuan |last6=Lu |first6=Yifei |last7=Yang |first7=Chao |last8=Wang |first8=Yuanyuan |last9=Xia |first9=Jiayue |last10=Sun |first10=Guiju |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |volume=64 |issue=6 |pages=1–19 |pmid=36052685 |s2cid=252009294 }}</ref> === ''Helicobacter pylori'' === Neki sojevi bakterija mliječne kiseline (LAB) mogu utjecati na infekcije ''[[Helicobacter pylori]]'' (koje mogu uzrokovati [[peptički ulkus]]) kod odraslih kada se koriste u kombinaciji sa standardnim medicinskim tretmanima, ali ne postoji standard u medicinskoj praksi ili regulatorno odobrenje za takav tretman.<ref name="pmid14522098">{{Cite journal |last=Hamilton-Miller |first=JM |date=October 2003 |title=The role of probiotics in the treatment and prevention of ''Helicobacter pylori'' infection |journal=International Journal of Antimicrobial Agents |volume=22 |issue=4 |pages=360–366 |doi=10.1016/S0924-8579(03)00153-5 |pmid=14522098}}</ref> Jedini do danas recenzirani tretmani za ''H. pylori'' uključuju različite antibiotske režime.<ref>{{Cite web |title=H Pylori Facts |url=https://www.cdc.gov/ulcer/files/hpfacts.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112203116/https://www.cdc.gov/ulcer/files/hpfacts.PDF |archive-date=2019-01-12 |website=CDC.gov}}</ref> === Imunost i infekcije === Neki sojevi LAB mogu uticati na [[patogen]]e putem [[kompetitivna inhibicija|kompetitivne inhibicije]] (tj. takmičenjem za rast) i neki dokazi ukazuju na to da mogu poboljšati imunsku funkciju povećanjem broja plazma-ćelija koje proizvode [[IgA]] i povećanjem ili poboljšanjem [[fagocitoza| fagocitoze]], kao i povećanjem udjela [[T-limfocit]]a i prirodnih [[ćelija ubica]].<ref name="Reid_Jass_Sebulsky">{{Cite journal |vauthors=Reid G, Jass J, Sebulsky MT, McCormick JK |date=October 2003 |title=Potential uses of probiotics in clinical practice |journal=Clin. Microbiol. Rev. |volume=16 |issue=4 |pages=658–672 |doi=10.1128/CMR.16.4.658-672.2003 |pmc=207122 |pmid=14557292 |bibcode=2003CliMR..16..658R }}</ref><ref name="Ouwehand_Salminen_Isolauri">{{Cite journal |vauthors=Ouwehand AC, Salminen S, Isolauri E |date=August 2002 |title=Probiotics: an overview of beneficial effects |url=https://link.springer.com/article/10.1023/A:1020620607611 |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=82 |issue=1–4 |pages=279–289 |doi=10.1023/A:1020620607611 |pmid=12369194 |access-date=2022-12-01 |url-access=subscription |s2cid=1870018 |archive-date=2022-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202022802/https://link.springer.com/article/10.1023/A:1020620607611 |url-status=live }}</ref> LAB proizvodi mogu pomoći u liječenju akutne dijareje i moguće uticati na rotavirusne infekcije kod djece i putničku dijareju kod odraslih,<ref name="Reid_Jass_Sebulsky" /><ref name="Ouwehand_Salminen_Isolauri"/> ali nijedan proizvod nije odobren za takve indikacije. Postoje slabi dokazi da probiotici mogu smanjiti učestalost akutnih infekcija gornjih disajnih puteva kod odraslih, bili su bolji od [[placebo| placeba]] ili bez tretmana.<ref>{{Cite journal |last1=Zhao |first1=Yunli |last2=Dong |first2=Bi Rong |last3=Hao |first3=Qiukui |date=2022-08-24 |title=Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=8|doi=10.1002/14651858.CD006895.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9400717 |pmid=36001877}}</ref> Probiotici izgleda ne mijenjaju rizik od infekcije kod starijih osoba.<ref>{{Cite journal |last1=Wachholz |first1=PA |last2=Nunes |first2=VDS |last3=Polachini do Valle |first3=A |last4=Jacinto |first4=AF |last5=Villas-Boas |first5=PJF |date=3 February 2018 |title=Effectiveness of probiotics on the occurrence of infections in older people: systematic review and meta-analysis. |journal=Age and Ageing |volume=47 |issue=4 |pages=527–536 |doi=10.1093/ageing/afy006 |pmid=29415116 |doi-access=free |hdl=11449/164454|hdl-access=free }}</ref> === Upalna bolest crijeva === Upotreba oralnih probiotičkih dodataka za promjenu sastava i ponašanja mikrobioma razmatrana je kao moguća terapija za indukciju i održavanje remisije kod osoba sa [[Crohnova boleat| Crohnovom bolešću]] i [[ulcerozni kolitis|ulceroznim kolitisom]]. Cochraneov pregled iz 2020. godine nije pronašao jasne dokaze o poboljšanoj vjerovatnoći remisije, niti o smanjenju neželjenih događaja kod osoba sa Crohnovom bolešću nakon liječenja probioticima.<ref>{{Cite journal |last1=Limketkai |first1=Berkeley N |last2=Akobeng |first2=Anthony K |last3=Gordon |first3=Morris |last4=Adepoju |first4=Akinlolu Adedayo |date=2020-07-17 |editor-last=Cochrane Gut Group |title=Probiotics for induction of remission in Crohn's disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=2020 |issue=7|doi=10.1002/14651858.CD006634.pub3 |pmc=7389339 |pmid=32678465}}</ref> Za ulcerozni kolitis postoje dokazi niske sigurnosti da probiotički suplementi mogu povećati vjerovatnoću kliničke remisije.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Kaur |first1=Lakhbir |last2=Gordon |first2=Morris |last3=Baines |first3=Patricia Anne |last4=Iheozor-Ejiofor |first4=Zipporah |last5=Sinopoulou |first5=Vasiliki |last6=Akobeng |first6=Anthony K |date=2020-03-04 |editor-last=Cochrane IBD Group |title=Probiotics for induction of remission in ulcerative colitis |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=3 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD005573.pub3 |pmc=7059959 |pmid=32128795}}</ref> Osobe koje su primale probiotike imale su 73% veću vjerovatnoću da dožive remisiju bolesti i preko dva puta veću vjerovatnoću da prijave poboljšanje simptoma u poređenju sa onima koji su primali placebo, bez jasne razlike u manjim ili ozbiljnim neželjenim efektima.<ref name=":5"/> Iako nije bilo jasnih dokaza o većoj remisiji kada su probiotički suplementi upoređeni sa tretmanom [[mesalazin|5‐aminosalicilnom kiselinom]] kao [[monoterapija|monoterapijom]], [[vjerovatnoća]] remisije bila je 22% veća ako su probiotici korišteni u kombinaciji sa terapijom 5-aminosalicilnom kiselinom.<ref name=":5"/> Dok kod osoba koje su već u remisiji nije jasno da li probiotici pomažu u sprečavanju budućeg relapsa, bilo kao monoterapija ili [[kombinovana terapija]].<ref>{{Cite journal |last1=Iheozor-Ejiofor |first1=Zipporah |last2=Kaur |first2=Lakhbir |last3=Gordon |first3=Morris |last4=Baines |first4=Patricia Anne |last5=Sinopoulou |first5=Vasiliki |last6=Akobeng |first6=Anthony K |date=2020-03-04 |editor-last=Cochrane IBD Group |title=Probiotics for maintenance of remission in ulcerative colitis |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=3 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD007443.pub3 |pmc=7059960 |pmid=32128794}}</ref> === Sindrom iritabilnog crijeva === Probiotici se istražuju zbog svog potencijala da utiču na [[sindrom iritabilnog crijeva]], iako ostaje neizvjesnost oko toga koja vrsta probiotika najbolje djeluje i oko veličine mogućeg efekta.<ref name="SaezLaraGomezLlorente2015">{{Cite journal |last1=Saez-Lara |first1=Maria Jos |last2=Carolina Gomez-Llorente |last3=Julio Plaza-Diaz |last4=Angel Gil |year=2015 |title=The Role of Probiotic Lactic Acid Bacteria and Bifidobacteria in the Prevention and Treatment of Inflammatory Bowel Disease and Other Related Diseases: A Systematic Review of Randomized Human Clinical Trials |journal=Biomed Res Int |type=Systematic review |volume=2015 |pages=1–15 |doi=10.1155/2015/505878 |pmc=4352483 |pmid=25793197 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moayyedi P, Ford AC, Talley NJ, Cremonini F, Foxx-Orenstein AE, Brandt LJ, Quigley EM |date=March 2010 |title=The efficacy of probiotics in the treatment of irritable bowel syndrome: a systematic review |journal=Gut |type=Systematic review |volume=59 |issue=3 |pages=3253–3232 |doi=10.1136/gut.2008.167270 |pmid=19091823 |s2cid=18281136}}</ref> === Nekrotizirajući enterokolitis === Nekoliko kliničkih studija pruža dokaze o potencijalu probiotika da smanje rizik od [[nekrotizirajući enterokolitis|nekrotizirajućeg enterokolitisa]] i [[smrtnost]]i kod prijevremeno rođene djece. Jedna meta-analiza je pokazala da probiotici smanjuju ove rizike za više od 50% u poređenju s kontrolama, ali da su potrebna daljnja velika, visokokvalitetna ispitivanja kako bi se informirala politika i praksa.<ref>{{Cite journal |last1=Sharif |first1=Sahar |last2=Meader |first2=Nicholas |last3=Oddie |first3=Sam J. |last4=Rojas-Reyes |first4=Maria Ximena |last5=McGuire |first5=William |date=October 15, 2020 |title=Probiotics to prevent necrotising enterocolitis in very preterm or very low birth weight infants |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2020 |issue=10|doi=10.1002/14651858.CD005496.pub5 |issn=1469-493X |pmc=8094746 |pmid=33058137}}</ref> ===Trudnoća=== Cochraneov sistematski pregled nije pronašao dobre dokaze da su probiotici korisni u smanjenju rizika od [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]], ali je pronašao dobre dokaze da povećavaju rizik od [[preeklampsija| preeklampsije]]. Iz tog razloga, upotreba probiotika u trudnoći se nije savjetovala.<ref>{{Cite journal |vauthors=Davidson SJ, Barrett HL, Price SA, Callaway LK, Dekker Nitert M |year=2021 |title=Probiotics for preventing gestational diabetes |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD009951.pub3 |issn=1465-1858 |pmc=8094741 |pmid=33870484}}</ref> === Ponavljajući trbušni bol === Pregled iz 2017. godine, zasnovan na dokazima umjerenog do niskog kvaliteta, sugerira da probiotici mogu biti korisni u ublažavanju boli u kratkom roku kod djece s ponavljajućim bolovima u trbuhu, ali odgovarajući soj i doza nisu poznati.<ref name="NewloveDelgadoMartin2017">{{Cite journal |vauthors=Newlove-Delgado TV, Martin AE, Abbott RA, Bethel A, Thompson-Coon J, Whear R et al. |year=2017 |title=Dietary interventions for recurrent abdominal pain in childhood. |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=2017 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD010972.pub2 |pmc=6464236 |pmid=28334433 |quote=Overall, there is some evidence to suggest that probiotics may be effective in the treatment of RAP, in terms of improving pain in the shorter term. Clinicians may therefore consider probiotic interventions as part of the management strategy for children with RAP ''(Recurrent Abdominal Pain)''. However, we were unable to recommend the optimum strain and dosage of probiotics based on this review. The evidence for the effectiveness of probiotics was based largely on shorter-term outcomes. Further trials are required to assess whether improvements in pain are maintained over the longer term; these trials should also consider the importance of using validated and consistent scales to measure pain and other outcomes.}}</ref> ===Suho oko=== Klinička studija koja je istraživala utjecaj probiotika na ublažavanje znakova i simptoma [[sindrom suhog oka|suhog oka]] otkrila je obećavajuće rezultate za oftalmičku formulaciju ''[[Latilactobacillus sakei]]'', dok oralni probiotik nije pokazao nikakve primjetne koristi.<ref>{{cite journal |title=The Effect of Ophthalmic and Systemic Formulations of Latilactobacillus sakei on Clinical and Immunological Outcomes of Patients With Dry Eye Disease: A Factorial, Randomized, Placebo-controlled, and Triple-masking Clinical Trial |journal=Probiotics Antimicrob Proteins |date=2023 |doi=10.1007/s12602-023-10079-1 |pmid=37256485 |last1=Heydari |first1=Mojtaba |last2=Kalani |first2=Mehdi |last3=Ghasemi |first3=Younes |last4=Nejabat |first4=Mahmood |volume=16 |issue=3 |pages=1026–1035 |s2cid=258989191 }}</ref> === Urinarni trakt === Postoje ograničeni dokazi koji ukazuju na to da su probiotici korisni u liječenju infekcije ili upale [[urinarni trakt| urinarnog trakta]].<ref name="uro">{{Cite book |last=Shortliffe |first=LMD |chapter=Chapter 116: Infection and Inflammation of the Pediatric Genitourinary Tract |title=Campbell-Walsh Urology |publisher=Saunders Elsevier |editor-last=Wein |editor-first=AJ |edition=10th |volume=4 |page=3121 | isbn = 978-1-4160-6911-9 | date=2011}}</ref> Jedan pregled literature otkrio je da probiotički suplementi „Lactobacillus“ izgleda povećavaju nivoe vaginskih laktobacila, čime se smanjuje učestalost vaginskih infekcija kod inače zdravih odraslih žena.<ref name="Khalesi">{{Cite journal |last=Khalesi |first=Saman |date=2019 |title=A review of probiotic supplementation in healthy adults: helpful or hype? |journal=European Journal of Clinical Nutrition |volume=73 |issue=73 |pages=24–37 |doi=10.1038/s41430-018-0135-9 |pmid=29581563 |hdl-access=free |hdl=10072/381737 |s2cid=4362284}}</ref> == Opća istraživanja == === Formulacije === Dodaci prehrani poput tableta, kapsula, praškova i vrećica koji sadrže bakterije su proučavani. Međutim, probiotici koji se uzimaju oralno mogu biti uništeni kiselim uslovima želuca. Od 2010. godine, razvijen je niz tehnika [[mikroinkapsulacija]], kako bi se riješio ovaj problem.<ref>{{Cite journal |vauthors=Islam MA, Yun CH, Choi YJ, Cho CS |year=2010 |title=Microencapsulation of live probiotic bacteria. |url=http://www.jmb.or.kr/submission/Journal/020/JMB020-10-01_FDOC_1.pdf |url-status=live |journal=Journal of Microbiology and Biotechnology |volume=20 |issue=1367–1377 |pages=1367–1377 |doi=10.4014/jmb.1003.03020 |pmid=21030820 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506083823/http://www.jmb.or.kr/submission/Journal/020/JMB020-10-01_FDOC_1.pdf |archive-date=2011-05-06 |access-date=2011-01-28}}</ref> === Multipli probiotici === Preliminarna istraživanja procjenjuju potencijalne [[fiziologija|fiziološke]] efekte višestrukih probiotičkih sojeva, za razliku od jednog soja.<ref name="pmid15454313">{{Cite journal |vauthors=Timmerman HM, Koning CJ, Mulder L, Rombouts FM, Beynen AC |date=November 2004 |title=Monostrain, multistrain and multispecies probiotics – A comparison of functionality and efficacy |journal=Int. J. Food Microbiol. |volume=96 |issue=3 |pages=219–233 |doi=10.1016/j.ijfoodmicro.2004.05.012 |pmid=15454313}}</ref><ref name="pmid18785988">{{Cite journal |vauthors=Williams EA, Stimpson J, Wang D, Plummer S, Garaiova I, Barker ME, Corfe BM |date=September 2008 |title=Clinical trial: a multistrain probiotic preparation significantly reduces symptoms of irritable bowel syndrome in a double-blind placebo-controlled study |journal=Aliment. Pharmacol. Ther. |volume=29 |issue=1 |pages=97–103 |doi=10.1111/j.1365-2036.2008.03848.x |pmid=18785988 |doi-access=free |s2cid=12217513}}</ref> Budući da ljudska crijeva mogu sadržavati desetine hiljada mikrobnih vrsta, jedna teorija ukazuje na to da bi ovo raznoliko okruženje moglo imati koristi od konzumiranja više probiotičkih sojeva, efekat koji ostaje naučno nepotvrđen. === Sojevi === Postoje samo preliminarni dokazi za većinu probiotičkih zdravstvenih tvrdnji. Čak i za najproučavanije probiotičke [[Soj (biologija)|sojevi]], malo ih je dovoljno razvijeno u osnovnim i kliničkim istraživanjima da bi opravdalo odobrenje za status [[zdravstvena tvrdnja| zdravstvene tvrdnje]] od strane regulatorne agencije kao što su FDA ili EFSA, a od 2010., nijedna tvrdnja nije odobrena od strane te dvije agencije.<ref name="bridging"/> Neki stručnjaci su skeptični u pogledu efikasnosti različitih probiotičkih sojeva i vjeruju da nemaju svi subjekti koristi od probiotika.<ref name="bridging" /><ref>{{Cite news |last=Bee |first=Peta |date=November 10, 2008 |title=Probiotics, not so friendly after all? |work=The Times|location=London |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/health/article1788597.ece |url-status=live |access-date=18 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112331/http://www.thetimes.co.uk/tto/health/article1788597.ece |archive-date=11 May 2015 |df=dmy-all}}</ref> ===Temperatura skladištenja=== Višestruke studije su pokazale da postoji značajna razlika u stopi preživljavanja Lactobacillus i Bifidobacterium u uslovima skladištenja u frižideru (4°C) i na sobnoj temperaturi (25°C). Na sobnoj temperaturi (25±1°C), broj probiotika se smanjio za 5–6 logaritamskih jedinica (do 1/100.000) nakon 90 dana skladištenja. Nasuprot tome, nije uočena značajna promjena u broju probiotika u uslovima skladištenja u frižideru (4 ± 1°C).<ref>{{Cite journal |last1=Dhewa |first1=T. |last2=Pant |first2=S. |last3=Mishra |first3=Vijendra |date=January 2014 |title=Development of freeze dried synbiotic formulation using a probiotic strain of Lactobacillus plantarum |journal=Journal of Food Science and Technology |language=en |volume=51 |issue=1 |pages=83–89 |doi=10.1007/s13197-011-0457-2 |issn=0022-1155 |pmc=3857416 |pmid=24426051}}</ref> == Naučne smjernice za testiranje == Prvo, probiotici moraju biti živi kada se daju.<ref name="Fuller_1989" /><ref name="ReferenceA">{{Cite journal |last=Fuller |first=R |year=1991 |title=Probiotics in human medicine |journal=Gut |volume=32 |issue=4 |pages=439–442 |doi=10.1136/gut.32.4.439 |pmc=1379087 |pmid=1902810}}</ref><ref>Fuller R. ''Probiotics, the Scientific Thesis''. London: Chapman & Hall, 1992 {{ISBN?}}</ref> Jedna od briga u naučnoj literaturi leži u održivosti i reproducibilnosti rezultata dobijenih u specifičnim studijama na velikoj skali, kao i u održivosti i stabilnosti tokom upotrebe i skladištenja, te konačno u sposobnosti preživljavanja u želučanim kiselinama, a zatim i u crijevnom [[ekosistem]]u.<ref name="bridging"/> Drugo, probiotici moraju proći kontroliranu evaluaciju kako bi se dokumentirale „zdravstvene koristi“ kod ciljanog domaćina. Samo proizvodi koji sadrže žive organizme za koje je u reproducibilnim studijama na ljudima dokazano da pružaju zdravstvene koristi mogu se smatrati probioticima.<ref name="bridging" /><ref name="pmid21637034">{{Cite journal |vauthors=Reid G, Gaudier E, Guarner F, Huffnagle GB, Macklaim JM, Munoz AM, Martini M, Ringel-Kulka T, Sartor B, Unal R, Verbeke K, Walter J |year=2010 |title=Responders and non-responders to probiotic interventions: how can we improve the odds? |journal=Gut Microbes |volume=1 |issue=3 |pages=200–204 |doi=10.4161/gmic.1.3.12013 |pmc=3023600 |pmid=21637034}}</ref><ref name="pmid16771855">{{Cite journal |vauthors=O'Hara AM, O'Regan P, Fanning A, O'Mahony C, Macsharry J, Lyons A, Bienenstock J, O'Mahony L, Shanahan F |year=2006 |title=Functional modulation of human intestinal epithelial cell responses by Bifidobacterium infantis and Lactobacillus salivarius |journal=Immunology |volume=118 |issue=2 |pages=202–215 |doi=10.1111/j.1365-2567.2006.02358.x |pmc=1782284 |pmid=16771855}}</ref> Ispravna definicija zdravstvene koristi, potkrijepljena čvrstim naučnim dokazima, snažan je element za pravilnu identifikaciju i procjenu učinka probiotika. Ovaj aspekt predstavlja izazov za naučna i industrijska istraživanja jer se javlja nekoliko poteškoća, kao što je varijabilnost u mjestu upotrebe probiotika (oralna, vaginska, crijevna) i načinu primjene.<ref name="Fuller_1989"/> Treće, kandidat za probiotik mora biti taksonomski definiran mikrob ili kombinacija mikroba ([[rod (biologija)|rod]], [[vrsta]] i nivo soja). Općenito je priznato da je većina učinaka probiotika specifična za soj i ne može se proširiti na druge probiotike istog roda ili vrste.<ref name="ReferenceA"/> Ovo zahtijeva preciznu identifikaciju soja, tj. [[genotip]]sku i [[fenotip]]sku karakterizaciju testiranog mikroorganizma.<ref name="Rijkers_2010"/> Četvrto, probiotici moraju biti sigurni za svoju namjeravanu upotrebu. Smjernice [[FAO[[/[[WHO]] iz 2002. preporučuju da se, iako se bakterije mogu općenito prepoznati kao sigurne (GRAS), sigurnost potencijalnog probiotika procijeni „minimalno“ potrebnim testovima:<ref>{{Cite journal |last1=Huys |first1=G |last2=Botteldoorn |first2=N |last3=Delvigne |first3=F |last4=Vuyst |first4=L. D. |last5=Heyndrickx |first5=M |last6=Pot |first6=B |last7=Dubois |first7=J. J. |last8=Daube |first8=G |year=2013 |title=Microbial characterization of probiotics – Advisory report of the Working Group "8651 Probiotics" of the Belgian Superior Health Council (SHC) |journal=Molecular Nutrition & Food Research |volume=57 |issue=8 |pages=1479–1504 |doi=10.1002/mnfr.201300065 |pmc=3910143 |pmid=23801655}}</ref> * Procjena određenih metaboličkih aktivnosti (npr. proizvodnja D-laktata, dekonjugacija žučnih soli) * Procjena nuspojava u studijama na ljudima * Određivanje obrazaca otpornosti na antibiotike * Epidemiološki nadzor neželjenih incidenata kod potrošača (aftermarket) * Ako soj koji se procjenjuje pripada vrsti za koju se zna da proizvodi toksine kod sisara, mora se testirati na proizvodnju toksina. Jedan mogući program za testiranje proizvodnje toksina preporučio je Naučni odbor [[EU]] za ishranu životinja.<ref>{{Cite web |date=December 2001 |title=Commentary by the Scientific Committee on Animal Nutrition on Data Relating to Toxin Production |url=http://ec.europa.eu/food/fs/sc/scan/out73_en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629162223/http://ec.europa.eu/food/fs/sc/scan/out73_en.pdf |archive-date=29 June 2016 |access-date=5 June 2016 |website=Scientific Opinion |publisher=European Commission, Health & Consumer Protection Directorate-General |df=dmy-all}}</ref> * Ako soj koji se procjenjuje pripada vrsti s poznatim [[hemoliza|hemolitskim]] potencijalom, potrebno je određivanje hemolitičke aktivnosti. U Evropi je EFSA usvojila predtržišni sistem za procjenu sigurnosti mikrobnih vrsta koje se koriste u proizvodnji hrane i stočne hrane kako bi postavila prioritete za potrebu procjene rizika. Procjena se vrši za određene mikroorganizme; ako je rezultat povoljan, to vodi do statusa "Kvalificirana pretpostavka sigurnosti" <!-- (QPS) -->.<ref>{{Cite journal |year=2007 |title=Introduction of a Qualified Presumption of Safety (QPS) approach for assessment of selected microorganisms referred to EFSA |journal=EFSA Journal |volume=587 |issue=12 |pages=1–16 |doi=10.2903/j.efsa.2007.587 |doi-access=free}}</ref> == Također pogledajte == * [[Disbioza]] * [[Fekalna bakterioterapija]] * [[Funkcionalna hrana]] * [[Mikrobne kulture hrane]] * [[Postbiotik]] * [[Probiotici u pedijatriji]] * [[Proteobiotici]] * [[Psihobiotik]] * [[Sinbiotici]] == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Hrana}} {{Dodatak prehrani}} {{Sindrom iritabilnog crijeva}} {{Authority control}} [[Kategorija:Bakteriologija]] [[Kategorija:Probavni sistem]] [[Kategorija:Probiotici| ]] igab3xxwmacdffybhb773grniaigyu8 3932267 3932246 2026-09-30T20:18:27Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Probiotik]]" ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3932246 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Prebiotik}} [[File:Yogurt, Samoa, Yoggi original.JPG|thumb| Jogurt, fermentirana hrana koja se koristi kao probiotik]] '''Probiotici''' su živi [[mikroorganizmi]] koji su namijenjeni podršci ili poboljšanju zdravlja i dobrobiti organizma domaćina.<ref name="Expert"/> Često se koriste i kod ljudi i kod životinja. Iako se termin odnosi na same mikroorganizme, probiotici se mogu konzumirati putem niza proizvoda, uključujući [[jogurt]], [[sir]], određenu [[Fermentacija u preradi hrane|fermentiranu hranu]] (kao što je [[nattō]]), kao i [[Kapsula (farmacija)|kapsule]] koje sadrže jedan soj ili definiranu mješavinu sojeva. Probiotici se smatraju općenito priznatim kao sigurni (GRAS) od strane [[Uprava za hranu i lijekove|Američke uprave za hranu i lijekove]] (FDA), što podržava njihovu sigurnost kada se koriste prema namjeni, iako ova oznaka ne utvrđuje njihovu učinkovitost ili specifične zdravstvene koristi.<ref>{{Cite web |last=Program |first=Human Foods |date=2024-09-09 |title=Microorganisms & Microbial-Derived Ingredients Used in Food (Partial List) |url=https://www.fda.gov/food/generally-recognized-safe-gras/microorganisms-microbial-derived-ingredients-used-food-partial-list |access-date=2025-11-18 |website=FDA |language=en}}</ref><ref name="guarner">{{Cite journal |last1=Guarner |first1=Francisco |last2=Sanders |first2=Mary Ellen |last3=Szajewska |first3=Hania |last4=Cohen |first4=Henry |last5=Eliakim |first5=Rami |last6=Herrera-deGuise |first6=Claudia |last7=Karakan |first7=Tarkan |last8=Merenstein |first8=Dan |last9=Piscoya |first9=Alejandro |last10=Ramakrishna |first10=Balakrishnan |last11=Salminen |first11=Seppo |last12=Melberg |first12=Jim |date=July 2024 |title=World Gastroenterology Organisation Global Guidelines: Probiotics and Prebiotics |journal=Journal of Clinical Gastroenterology |language=en-US |volume=58 |issue=6 |pages=533–553 |doi=10.1097/MCG.0000000000002002 |issn=0192-0790 |pmid=38885083 |doi-access=free}}</ref><ref name="DoronSnydman2015">{{Cite journal |vauthors=Doron S, Snydman DR |year=2015 |title=Risk and safety of probiotics. |journal=Clin Infect Dis |type=Review |volume=60 |issue=Suppl 2 |pages=S129–234 |doi=10.1093/cid/civ085 |pmc=4490230 |pmid=25922398}}</ref> Mnoge navodne zdravstvene koristi, poput liječenja [[ekcem]]a ili [[vaginska infekcija|vaginskih infekcija]], nemaju značajnu naučnu potporu.<ref name="nhs">{{Cite web |date=24 November 2022 |title=Probiotics |url=https://www.nhs.uk/conditions/probiotics/ |access-date=7 August 2025 |publisher=National Health Service}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=France |first1=Michael |last2=Alizadeh |first2=Madeline |last3=Brown |first3=Sarah |last4=Ma |first4=Bing |last5=Ravel |first5=Jacques |date=March 2022 |title=Towards a deeper understanding of the vaginal microbiota |journal=Nature Microbiology |language=en |volume=7 |issue=3 |pages=367–378 |doi=10.1038/s41564-022-01083-2 |issn=2058-5276 |pmc=8910585 |pmid=35246662}}</ref> Prvi otkriveni probiotik bio je određeni soj [[bacil]]a u bugarskom jogurtu, nazvan ''[[Lactobacillus bulgaricus]]''. Otkriće je 1905. godine napravio bugarski ljekar i mikrobiolog Stamen Grigorov. Savremena teorija pripisuje se uglavnom ruskom dobitniku Nobelove nagrade Eliju Mečnikovu, koji je oko 1907. godine pretpostavio da bugarski seljaci koji konzumiraju jogurt žive duže.<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Amy C. |last2=Valiere |first2=Ana |date=2004-01-01 |title=Probiotics and Medical Nutrition Therapy |journal=Nutrition in Clinical Care |volume=7 |issue=2 |pages=56–68 |issn=1096-6781 |pmc=1482314 |pmid=15481739}}</ref> Rastuće tržište probiotika dovelo je do potrebe za strožijim zahtjevima za [[medicina zasnovana na dokazima|naučno potkrepljivanje]] navodnih koristi koje pružaju mikroorganizmi za koje se tvrdi da su probiotici.<ref name="bridging">{{Cite journal |vauthors=Rijkers GT, de Vos WM, Brummer RJ, Morelli L, Corthier G, Marteau P |year=2011 |title=Health benefits and health claims of probiotics: Bridging science and marketing |journal=British Journal of Nutrition |volume=106 |issue=9 |pages=1291–1296 |doi=10.1017/S000711451100287X |pmid=21861940 |doi-access=free}}</ref> Iako se neki dokazi o koristima probiotika reklamiraju kao smanjenje gastrointestinalnih tegoba, poboljšanje i zdravlja [[imunski sistem|imunskog sistema]],<ref name="efsa-heinz">{{Cite journal |last1=Turck |first1=Dominique |last2=Castenmiller |first2=Jacqueline |last3=De Henauw |first3=Stefaan |last4=Hirsch-Ernst |first4=Karen Ildico |last5=Kearney |first5=John |last6=Knutsen |first6=Helle Katrine |last7=MacIuk |first7=Alexandre |last8=Mangelsdorf |first8=Inge |last9=McArdle |first9=Harry J. |last10=Naska |first10=Androniki |last11=Pelaez |first11=Carmen |last12=Pentieva |first12=Kristina |last13=Thies |first13=Frank |last14=Tsabouri |first14=Sophia |last15=Vinceti |first15=Marco |date=15 April 2019 |title=Nutrimune and immune defence against pathogens in the gastrointestinal and upper respiratory tracts: evaluation of a health claim pursuant to Article 14 of Regulation (EC) No 1924/2006 |journal=EFSA Journal |publisher=European Food Safety Authority, Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens |volume=17 |issue=4 |pages=e05656 |doi=10.2903/j.efsa.2019.5656 |pmc=7009160 |pmid=32626282 |doi-access=free |last16=Bresson |first16=Jean-Louis |last17=Siani |first17=Alfonso}}</ref> ublažavanje [[zatvor (probava)|zatvora]] ili izbjegavanje [[prehlada]], takve tvrdnje su specifične za soj i ne mogu se ekstrapolirati na druge sojeve.<ref name="bridging" /><ref name="snake">{{Cite journal |vauthors=Slashinski MJ, McCurdy SA, Achenbaum LS, Whitney SN, McGuire AL |year=2012 |title='Snake-oil,' 'quack medicine,' and 'industrially cultured organisms:' biovalue and the commercialization of human microbiome research |journal=BMC Medical Ethics |volume=13 |doi=10.1186/1472-6939-13-28 |pmc=3512494 |pmid=23110633 |doi-access=free }}</ref><ref name="fda">{{Cite web |date=5 August 2025 |title=FDA warning letters 2020-2023 (search "probiotics") |url=https://www.fda.gov/inspections-compliance-enforcement-and-criminal-investigations/compliance-actions-and-activities/warning-letters |access-date=7 August 2025 |publisher=Compliance Branch, Inspections, Compliance, Enforcement, and Criminal Investigations, US Food and Drug Administration}}</ref> Od 2019. godine, brojne zahtjeve za odobrenje zdravstvenih tvrdnji evropskih proizvođača probiotičkih dodataka prehrani odbila je Evropska agencija za sigurnost hrane zbog nedovoljnih dokaza o korisnom mehanizmu ili efikasnosti.<ref name=efsa-heinz/><ref name="heinz">{{Cite web |last=Chu |first=Will |date=18 April 2019 |title=Heinz reels from latest probiotic health claim rejection by EFSA |url=https://www.nutraingredients.com/Article/2019/04/18/Heinz-reels-from-latest-probiotic-health-claim-rejection-by-EFSA |access-date=11 May 2019 |publisher=NutraIngredients.com, William Reed Business Media Ltd |archive-date=20 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020081340/https://www.nutraingredients.com/Article/2019/04/18/Heinz-reels-from-latest-probiotic-health-claim-rejection-by-EFSA |url-status=live }}</ref> == Definicija == Izvještaj [[SZO|Svjetske zdravstvene organizacije]] (SZO) iz oktobra 2001. godine definiše probiotike kao "žive mikroorganizme koji, kada se primjenjuju u odgovarajućim količinama, pružaju zdravstvenu korist domaćinu."<ref name="who">{{Cite web |last=Schlundt |first=Jorgen |title=Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria |url=https://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022161702/http://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-date=October 22, 2012 |access-date=17 December 2012 |website=Report of a Joint FAO/WHO Expert Consultation on Evaluation of Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food Including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria |publisher=FAO / WHO}}</ref><ref name="who.int">{{Cite book |title=Probiotics in food: health and nutritional properties and guidelines for evaluation. |date=2006 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn=92-5-105513-0 |location=Rome |oclc=70928765}}</ref> Slijedeći ovu definiciju, [[radna grupa]] koju je sazvala [[Organizacija za hranu i poljoprivredu]] (FAO)/WHO u maju 2002. godine izdala je „Smjernice za evaluaciju probiotika u hrani“.<ref>{{Cite web |date=1 May 2002 |title=Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food |url=ftp://ftp.fao.org/es/esn/food/wgreport2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518131130/ftp://ftp.fao.org/es/esn/food/wgreport2.pdf |archive-date=2017-05-18 |publisher=Joint FAO/WHO Working Group on Drafting Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food, London, Ontario, Canada}}</ref> Konsenzusna definicija termina „probiotici“, zasnovana na dostupnim informacijama i naučnim dokazima, usvojena je nakon prethodno spomenutih zajedničkih stručnih konsultacija između [[Organizacija za hranu i poljoprivredu|FAO]] Ujedinjenih nacija [[UN|Ujedinjenih nacija]] i [[SZO]]. Ovaj napor su pratili zahtjevi lokalnih vladinih i nadvladinih regulatornih tijela za boljom karakterizacijom opravdanosti zdravstvenih tvrdnji. Taj prvi globalni napor je dalje razvijen 2010. godine; dvije stručne grupe akademskih naučnika i predstavnika industrije dale su preporuke za evaluaciju i validaciju zdravstvenih tvrdnji o probioticima.<ref name="Rijkers_2010">{{Cite journal |vauthors=Rijkers GT, Bengmark S, Enck P, Haller D, Herz U, Kalliomaki M, Kudo S, Lenoir-Wijnkoop I, Mercenier A, Myllyluoma E, Rabot S, Rafter J, Szajewska H, Watzl B, Wells J, Wolvers D, Antoine JM |year=2010 |title=Guidance for substantiating the evidence for beneficial effects of probiotics: current status and recommendations for future research |journal=J. Nutr. |volume=140 |issue=3 |pages=671S–676S |doi=10.3945/jn.109.113779 |pmid=20130080 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Shane AL, Cabana MD, Vidry S, Merenstein D, Hummelen R, Ellis CL, Heimbach JT, Hempel S, Lynch SV, Sanders ME |year=2010 |title=Guide to designing, conducting, publishing and communicating results of clinical studies involving probiotic applications in human participants |journal=Gut Microbes |volume=1 |issue=4 |pages=243–253 |doi=10.4161/gmic.1.4.12707 |pmc=3023606 |pmid=21327031}}</ref> Isti principi proizašli su iz te dvije grupe kao što su izraženi u "Smjernicama" FAO/WHO iz 2002. godine. Ova definicija, iako široko prihvaćena, nije prihvatljiva za [[Evropska agencija za sigurnost hrane|Evropsku agenciju za sigurnost hrane]] jer sadrži zdravstvenu tvrdnju koja nije mjerljiva.<ref name="bridging"/> Grupa naučnih stručnjaka okupila se u Kanadi u oktobru 2013. godine, kako bi razgovarala o obimu i odgovarajućoj upotrebi termina "probiotik", prilagođavajući definiciju na "živi mikroorganizmi koji, kada se primjenjuju u odgovarajućim količinama, pružaju zdravstvenu korist domaćinu".<ref name="Expert">{{Cite journal |last1=Hill |first1=C |last2=Guarner |first2=F |last3=Reid |first3=G |last4=Gibson |first4=GR |last5=Merenstein |first5=DJ |last6=Pot |first6=B |last7=Morelli |first7=L |last8=Canani |first8=RB |last9=Flint |first9=HJ |last10=Salminen |first10=S |last11=Calder |first11=PC |last12=Sanders |first12=ME |date=August 2014 |title=Expert consensus document. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=11 |issue=8 |pages=506–514 |doi=10.1038/nrgastro.2014.66 |pmid=24912386 |doi-access=free|hdl=2164/4189 |hdl-access=free }}</ref> == U hrani == Živi probiotici [[Mikrobiološka kultura|kulture]] dio su [[fermentirani mliječni proizvod| fermentiranih mliječnih proizvoda]], druge [[fermentacija| fermentirane]] hrane i hrane obogaćene probioticima.<ref>{{Cite journal |last1=Mattila-Sandholm |first1=T. |last2=Myllärinen |first2=P. |last3=Crittenden |first3=R. |last4=Mogensen |first4=G. |last5=Fondén |first5=R. |last6=Saarela |first6=M. |year=2002 |title=Technological challenges for future probiotic foods |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0958694601000991 |journal=International Dairy Journal |volume=12 |issue=2–3 |pages=173–182 |doi=10.1016/S0958-6946(01)00099-1 |bibcode=2002IntDJ..12..173M |access-date=29 December 2020 |archive-date=16 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616074831/http://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0958694601000991 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[Mliječnokiselinske bakterije]], koje fermentiraju hranu, imaju sposobnost sprječavanja kvarenja hrane i mogu poboljšati nutritivnu vrijednost namirnica u kojima se nalaze. Kisela fermentacija (kao i soljenje) ostaje jedna od najpraktičnijih metoda konzerviranja svježeg povrća, kaša od žitarica i mješavina mlijeka i žitarica zbog niskih troškova i energetskih potreba.<ref name="Foods 1992">{{Cite book |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK234703/ |title=Lactic Acid Fermentations |date=1992 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |access-date=2021-03-30 |archive-date=2015-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150401052540/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK234703/ |url-status=live }}</ref> [[Spisak fermentirane hrane|Fermentirani proizvodi]] koji sadrže mliječnokiselinske bakterije uključuje [[povrće]] kao što je [[Kiseljenje|ukiseljeno povrće]],<ref name="fv">{{Cite book |title=Fermented Vegetables; In: Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers, 4th Ed |vauthors=Breidt F, McFeeters RF, Perez-Diaz I, Lee CH |publisher=ASM Press |year=2013 |isbn=978-1-55581-626-1 |location=Washington, DC |pages=841–855 |chapter=Fermented Vegetables |doi=10.1128/9781555818463.ch33 |access-date=19 May 2016 |chapter-url=https://fbns.ncsu.edu/USDAARS/Acrobatpubs/P376-400/p380.pdf |archive-date=28 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528190455/http://fbns.ncsu.edu/USDAARS/Acrobatpubs/P376-400/p380.pdf |url-status=live }}</ref> [[kimči]],<ref name="fv" /><ref name="dsnlab">{{Cite journal |vauthors=Oh CK, Oh MC, Kim SH |year=2004 |title=The Depletion of Sodium Nitrite by Lactic Acid Bacteria Isolated from Kimchi |journal=Journal of Medicinal Food |volume=7 |issue=1 |pages=38–44 |doi=10.1089/109662004322984680 |pmid=15117551}}</ref> [[Kiseli krastavac]],<ref>{{Cite journal |vauthors=Pederson CS, Niketic G, Albury MN |year=1962 |title=Fermentation of the Yugoslavian pickled cabbage |journal=Applied Microbiology |volume=10 |issue=1 |pages=86–89 |doi=10.1128/AEM.10.1.86-89.1962 |pmc=1057814 |pmid=14484853}}</ref> i [[kiseli kupus]];<ref name="sugm">{{Cite journal |last1=Friedman |first1=Y |last2=Hugenholtz |first2=Jeroen |last3=De Vos |first3=Willem M. |last4=Smid |first4=Eddy J. |year=2006 |title=Safe use of genetically modified lactic acid bacteria in food. Bridging the gap between consumers, green groups, and industry |url=http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0717-34582006000400011&tlng=&lng=en&nrm=iso |url-status=live |journal=Electronic Journal of Biotechnology |volume=9 |issue=4 |pages=E49–55 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130814122022/http://www.scielo.cl/scielo.php?[[script=sci_arttext&pid=S0717-34582006000400011&tlng=&lng=en&nrm=iso |archive-date=14 August 2013 |access-date=7 November 2007 |df=dmy-all}}</ref> [[Kiseli hljeb|kiseli hljeb]] ili proizvodi slični hljebu napravljeni bez [[pšenica|pšenice]] ili [[raž|raženog brašna]], umaci i paste s okusom mesa s [[aminokiselina]]ma/[[peptid]]ima proizvedeni fermentacijom [[žitarica]] i [[Fabaceae|mahunarki]]; fermentirane mješavine žitarica, ribe i škampa i fermentirano meso;<ref name="Foods 1992" /> proizvodi od [[soja|soje]], kao što je [[tempeh]],<ref name="mamt">{{Cite journal |vauthors=Moreno MR, Leisner JJ, Tee LK, Ley C, Radu S, Rusul G, Vancanneyt M, De Vuyst L |year=2002 |title=Microbial analysis of Malaysian tempeh, and characterization of two bacteriocins produced by isolates of Enterococcus faecium |journal=Journal of Applied Microbiology |volume=92 |issue=1 |pages=147–157 |doi=10.1046/j.1365-2672.2002.01509.x |pmid=11849339 |doi-access=free |s2cid=20756449}}</ref> [[miso]],<ref>{{Cite web |last=Ehrlich |first=Steven D. |date=2011-05-24 |title=Lactobacillus acidophilus |url=http://umm.edu/health/medical/altmed/supplement/lactobacillus-acidophilus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911233110/http://umm.edu/health/medical/altmed/supplement/lactobacillus-acidophilus |archive-date=2015-09-11 |access-date=2015-09-17 |publisher=University of Maryland Medical Center (UMMC)}}</ref> i [[soja sos]];<ref name="labi">{{Cite journal |vauthors=Tanasupawat S, Thongsanit J, Okada S, Komagata K |year=2002 |title=Lactic acid bacteria isolated from soy sauce mash in Thailand |journal=Journal of General and Applied Microbiology |volume=48 |issue=4 |pages=201–209 |doi=10.2323/jgam.48.201 |pmid=12469319 |doi-access=free}}</ref> mliječni proizvodi kao što su [[jogurt]], [[kefir]],<ref>{{Cite journal |vauthors=Plessas S, Alexopoulos A, Voidarou C, Stavropoulou E, Bezirtzoglou E |year=2011 |title=Microbial ecology and quality assurance in food fermentation systems. The case of kefir grains application |journal=Anaerobe |volume=17 |issue=6 |pages=483–485 |doi=10.1016/j.anaerobe.2011.03.014 |pmid=21497663}}</ref> [[mlaćenica]];<ref>{{Cite journal |vauthors=Shiby VK, Mishra HN |year=2013 |title=Fermented milks and milk products as functional foods – a review |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |volume=53 |issue=5 |pages=482–496 |doi=10.1080/10408398.2010.547398 |pmid=23391015 |s2cid=3059150}}</ref> i nemliječni proizvodi poput [[pčelinji polen| pčelinjeg polena]].<ref>{{Cite journal |last1=Mohammad |first1=Salma Malihah |last2=Mahmud-Ab-Rashid |first2=Nor-Khaizura |last3=Zawawi |first3=Norhasnida |date=2020-08-25 |title=Probiotic properties of bacteria isolated from bee bread of stingless bee Heterotrigona itama |url=http://psasir.upm.edu.my/id/eprint/87300/1/Probiotic%20properties%20of%20bacteria%20isolated%20from%20bee%20bread.pdf |journal=Journal of Apicultural Research |volume=60 |pages=172–187 |doi=10.1080/00218839.2020.1801152 |issn=0021-8839 |s2cid=225208290 |access-date=2022-04-21 |archive-date=2023-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163325/http://psasir.upm.edu.my/id/eprint/87300/1/Probiotic%20properties%20of%20bacteria%20isolated%20from%20bee%20bread.pdf |url-status=live }}</ref> Preciznije, kiseli kupus sadrži bakterije ''[[Leuconostoc mesenteroides]]'', ''[[Lactobacillus plantarum]]'', ''Pediococcus pentosaceus'', ''[[Lactobacillus brevis]]'', ''Leuconostoc citreum'', ''Leuconostoc argentinum'', ''[[Lactobacillus paraplantarum]]'', ''Lactobacillus coryniformis'' i ''Weissella'' spp.<ref>{{Cite journal |last1=Plengvidhya |first1=V. |last2=Breidt |first2=F. Jr. |last3=Lu |first3=Z. |last4=Fleming |first4=H. P. |year=2007 |title=DNA Fingerprinting of Lactic Acid Bacteria in Sauerkraut Fermentations |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=73 |issue=23 |pages=7697–7702 |bibcode=2007ApEnM..73.7697P |doi=10.1128/AEM.01342-07 |pmc=2168044 |pmid=17921264}}</ref> Kimchi sadrži bakterije ''Leuconostoc'' spp., ''Weissella'' spp. i ''Lactobacillus'' spp. Pao cai sadrži ''L. pentosus'', ''L. plantarum'' , ''Leuconostoc mesenteroides'' , ''L. brevis, L. lactis'' i ''L. fermentum''.<ref>{{Cite journal |last1=Swain |first1=Manas Ranjan |last2=Anandharaj |first2=Marimuthu |last3=Ray |first3=Ramesh Chandra |last4=Parveen Rani |first4=Rizwana |year=2014 |title=Fermented Fruits and Vegetables of Asia: A Potential Source of Probiotics |journal=Biotechnology Research International |volume=2014 |pages=1–19 |doi=10.1155/2014/250424 |pmc=4058509 |pmid=25343046 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Table 1: Examples of traditional fermented fruits and vegetables, which are used in various parts of Asian subcontinent |date=2014 |doi=10.1155/2014/250424 |pmid=25343046 |url=https://www.hindawi.com/journals/btri/2014/250424/tab1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216153544/https://www.hindawi.com/journals/btri/2014/250424/tab1/ |archive-date=2019-02-16 |access-date=2019-02-16 |journal=Biotechnology Research International |pmc=4058509 | vauthors = Swain MR, Anandharaj M, Ray RC, Parveen Rani R |doi-access=free }}</ref> Kefir sadrži ''[[Lactobacillus acidophilus]]'', ''[[Bifidobacterium bifidum]]'', ''[[Streptococcus thermophilus]]'', ''[[Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus|Lactobacillus delbrueckii]]'' subsp. ''bulgaricus, ''Lactobacillus helveticus'', ''[[Lactobacillus kefiranofaciens]]'', ''Lactococcus lactis'' i vrste roda ''Leuconostoc''.<ref name="Guzel2011">{{Cite journal |vauthors=Guzel-Seydim ZB, Kok-Tas T, Greene AK, Seydim AC |date=March 2011 |title=Review: functional properties of kefir |journal=Crit Rev Food Sci Nutr |volume=51 |issue=3 |pages=261–268 |doi=10.1080/10408390903579029 |pmid=21390946 |s2cid=19963871}}</ref><ref name="Farnworth2005">{{Cite periodical |last=Farnworth |first=Edward R |date=4 April 2005 |title=Kefir-a complex probiotic |url=http://kefir.it/kefir_probiotic.pdf |periodical=Food Science and Technology Bulletin: Functional Foods |volume=2 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1616/1476-2137.13938 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514095454/http://www.kefir.it/kefir_probiotic.pdf |archive-date=14 May 2014 |access-date=20 December 2014}}</ref> Mlaćenica sadrži ili ''[[Lactococcus lactis]]'' ili ''L. bulgaricus''. Druge kiselinske bakterije, za koje se kaže da su probiotici,<ref name="bauer">{{Cite news |last=Bauer |first=Brent |date=July 8, 2017 |title=What is kombucha tea? Does it have any health benefits? |work=Mayo Clinic |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/consumer-health/expert-answers/kombucha-tea/faq-20058126 |url-status=live |access-date=2018-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809045554/https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/consumer-health/expert-answers/kombucha-tea/faq-20058126 |archive-date=August 9, 2018 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Wollan |first=Malia |title=Kombucha Tea Attracts a Following and Doubters |newspaper=The New York Times |date=24 March 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/03/25/fashion/25Tea.html |url-status=live |access-date=2018-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712093540/https://www.nytimes.com/2010/03/25/fashion/25Tea.html |archive-date=2018-07-12}}</ref> se može naći u [[kombuča| kombuči]], uključujući ''[[Gluconacetobacter xylinus]]'',<ref name="myc">{{Cite journal |vauthors=Jarrell J, Cal T, Bennett JW |year=2000 |title=The Kombucha Consortia of yeasts and bacteria |journal=Mycologist |volume=14 |issue=4 |pages=166–170 |doi=10.1016/S0269-915X(00)80034-8}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jonas |first1=Rainer |last2=Farah |first2=Luiz F. |year=1998 |title=Production and application of microbial cellulose |journal=Polymer Degradation and Stability |volume=59 |issue=1–3 |pages=101–106 |doi=10.1016/s0141-3910(97)00197-3}}</ref> ''[[Zygosaccharomyces bailii|Zygosaccharomyces]]'' sp.,'' Acetobacter pasteurianus'', ''[[Acetobacter aceti]]'' i ''Gluconobacter oxydans''.<ref>{{Cite journal |last1=Jayabalan |first1=Rasu |last2=Malbaša |first2=Radomir V. |last3=Lončar |first3=Eva S. |last4=Vitas |first4=Jasmina S. |last5=Sathishkumar |first5=Muthuswamy |year=2014 |title=A Review on Kombucha Tea – Microbiology, Composition, Fermentation, Beneficial Effects, Toxicity, and Tea Fungus |journal=Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety |volume=13 |issue=4 |pages=538–550 |doi=10.1111/1541-4337.12073 |pmid=33412713 |doi-access=free |bibcode=2014CRFSF..13..538J }}</ref> == Doziranje == Probiotici se mjere u [[jedinice koje formiraju kolonije|jedinicama koje formiraju kolonije (CFU)]], što označava broj održivih mikroorganizama u proizvodu. Efektivna doza zavisi od namjeravane upotrebe, a tipične količine se kreću od 1 – 10 milijardi CFU/dozi.<ref name="guarner" /><ref>{{Cite web |title=Office of Dietary Supplements - Probiotics |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Probiotics-HealthProfessional/ |access-date=2025-11-20 |website=ods.od.nih.gov |language=en}}</ref> == Nuspojave == Manipulacija crijevnom mikrobiotom je složena i može uzrokovati interakcije bakterija i domaćina.<ref name="DurchscheinPetritsch2016">{{Cite journal |vauthors=Durchschein F, Petritsch W, Hammer HF |year=2016 |title=Diet therapy for inflammatory bowel diseases: The established and the new. |journal=World J Gastroenterol |type=Review |volume=22 |issue=7 |pages=2179–2194 |doi=10.3748/wjg.v22.i7.2179 |pmc=4734995 |pmid=26900283 |doi-access=free}}</ref> Iako se probiotici smatraju sigurnima, neki imaju zabrinutosti u vezi s njihovom sigurnošću u određenim slučajevima.<ref name="DurchscheinPetritsch2016" /><ref name="BoyleRobinsBrowne2006">{{Cite journal |vauthors=Boyle RJ, Robins-Browne RM, Tang ML |year=2006 |title=Probiotic use in clinical practice: what are the risks? |journal=Am J Clin Nutr |type=Review |volume=83 |issue=6 |pages=1256–1264; quiz 1446–1447 |doi=10.1093/ajcn/83.6.1256 |pmid=16762934 |doi-access=free}}</ref> Neke osobe, poput onih s [[imunodeficijencija|imunodeficijencijom]], [[sindrom kratkog crijeva|sindromom kratkog crijeva]], [[centralni venski kateter|centralnim venskim kateterom]] i [[bolest srčanih zalistaka|bolešću srčanih zalistaka]], te prijevremeno rođena djeca, mogu biti izloženi većem riziku od neželjenih događaja. Kod teško bolesnih osoba s [[upalna bolest crijeva|upalnom bolešću crijeva]] postoji rizik od prelaska održivih bakterija iz [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] u unutrašnje organe (bakterijska translokacija) kao posljedica [[bakterijemija|bakterijemije]], što može uzrokovati neželjene zdravstvene posljedice. Rijetko, konzumacija probiotika kod djece sa smanjenom funkcijom imunskog sistema ili koja su već kritično bolesna može rezultirati bakterijemijom ili [[fungemija|fungemijom]] (tj. bakterijama ili gljivicama u krvi), što može dovesti do [[sepsa|sepse]], potencijalno fatalne bolesti.<ref name="SinghiKumar2016">{{Cite journal |vauthors=Singhi SC, Kumar S |year=2016 |title=Probiotics in critically ill children. |journal=F1000Res |type=Review |volume=5 |page=407 |doi=10.12688/f1000research.7630.1 |pmc=4813632 |pmid=27081478 |doi-access=free}}</ref> Probiotički suplementi obično sadrže između jedne i deset milijardi jedinica koje formiraju kolonije po dozi.[<ref name=aleman/> Veći broj CFU-a ne pruža dodatne probiotičke efekte, ali može imati neželjene posljedice izazivanja probavnih tegoba, kao što su nadutost, plinovi i [[dijareja]].<ref name="aleman">{{Cite journal |last1=Aleman |first1=Ricardo S. |last2=Yadav |first2=Ajitesh |date=2023-12-26 |title=Systematic Review of Probiotics and Their Potential for Developing Functional Nondairy Foods |journal=Applied Microbiology |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=47–69 |doi=10.3390/applmicrobiol4010004 |doi-access=free |issn=2673-8007}}</ref> Pretpostavlja se da vrste ''[[Lactobacillus]]'' doprinose [[gojaznost]]i kod ljudi, ali nisu pronađeni dokazi o toj vezi.<ref name="LahtinenDavis2012">{{Cite journal |vauthors=Lahtinen SJ, Davis E, Ouwehand AC |year=2012 |title=Lactobacillus species causing obesity in humans: where is the evidence? |url=https://zenodo.org/record/895849 |journal=Beneficial Microbes |type=Review |volume=3 |issue=3 |pages=171–174 |doi=10.3920/BM2012.0041 |pmid=22968407 |access-date=2020-07-01 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618204308/https://zenodo.org/record/895849 |url-status=live }}</ref> ==Potrošnja== U 2015. godini, vrijednost globalnog maloprodajnog tržišta probiotika iznosila je 41 milijardu američkih dolara, uključujući prodaju probiotika [[dodatak prehrani|suplemenata]], fermentiranih mliječnih proizvoda i jogurta, koji su sami po sebi činili 75% ukupne potrošnje.<ref name="npi">{{Cite web |last=Feldman |first=Monica |date=22 September 2016 |title=The New Market Profile of Probiotics Consumption |url=https://www.naturalproductsinsider.com/digestive-health/new-market-profile-probiotics-consumption |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215114/https://www.naturalproductsinsider.com/digestive-health/new-market-profile-probiotics-consumption |archive-date=5 September 2018 |access-date=5 September 2018 |publisher=Natural Products Insider |df=dmy-all}}</ref> Inovacije u probiotičkim proizvodima u 2015. uglavnom su dolazile od dodataka prehrani, koji su proizveli četiri milijarde američkih dolara i predviđa se da će do 2020. godine globalno porasti za 37%.<ref name="npi"/> Potrošnja jogurta u Kini povećava se za 20% godišnje od 2014. godine.<ref>{{Cite news |last=Meiling |first=Chen |date=21 June 2018 |title=Yogurt ferments the dairy segment |work=The Daily Telegraph and China Daily |url=https://www.telegraph.co.uk/news/world/china-watch/business/dairy-industry-in-china/ |access-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906014116/https://www.telegraph.co.uk/news/world/china-watch/business/dairy-industry-in-china/ |archive-date=6 September 2018 |df=dmy-all}}</ref> == Regulativa == Od 2019. godine, [[Evropska agencija za sigurnost hrane]] odbacila je sve peticije komercijalnih proizvođača u vezi sa zdravstvenim tvrdnjama o probiotičkim proizvodima u Evropi zbog nedovoljnih dokaza o [[uzročnost|mehanizmu uzroka i posljedice]] koristi, te stoga neuvjerljivom dokazu o efikasnosti.<ref name="bridging"/><ref name=efsa-heinz/><ref name=heinz/> [[Evropska komisija]] zabranila je stavljanje riječi "probiotik" na ambalažu proizvoda jer takvo označavanje navodi potrošače da vjeruju da proizvod pruža zdravstvenu korist kada ne postoji naučni dokaz koji bi pokazao taj zdravstveni učinak.<ref name="bridging" /><ref>{{Cite report |url=http://www.ylfa.org/images/file/Probiotics%20generic%20descriptors-2012.pdf |title='Probiotic' As A General Descriptor |publisher=Yogurt & Live Fermented Milks Association (YLFA) |access-date=12 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213035214/http://www.ylfa.org/images/file/Probiotics%20generic%20descriptors-2012.pdf |archive-date=13 December 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="ireland">{{Cite web |date=2014 |title=Probiotic health claims |url=https://www.fsai.ie/faq/probiotic_health_claims.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710214129/https://www.fsai.ie/faq/probiotic_health_claims.html |archive-date=10 July 2017 |access-date=13 December 2014 |publisher=Food Safety Authority of Ireland, Dublin |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006 |title=Regulation (EC) No 1924/2006 of the European Parliament and of the Council on 20 December 2006 on nutrition and health claims made on foods |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:2006R1924:20080304:EN:PDF |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202203417/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:2006R1924:20080304:EN:PDF |archive-date=2 February 2016 |access-date=13 December 2014 |publisher=European Commission, Brussels |df=dmy-all}}</ref> Za označavanje hrane u Kanadi, savezna vlada zahtijeva da etikete proizvoda koje koriste termin "probiotik" sadrže zdravstvenu tvrdnju odobrenu od strane vlade o živom specifičnom mikroorganizmu (mikroorganizmima) koji se nalazi u hrani.<ref name="canada-reg">{{cite web |title=Health claims about microorganisms and use of the term "probiotic" |url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/food-labelling/health-claims/microorganisms-term-probiotic.html |publisher=Government of Canada |access-date=7 August 2025 |date=23 December 2024}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama, [[Administracija za hranu i lijekove]] (FDA) i [[Federalna trgovinska komisija]] (FTC) izdale su upozorenja i nametnule kazne raznim proizvođačima probiotičkih proizvoda čije etikete tvrde da liječe bolest ili stanje.<ref name="fda" /><ref name="ftc2010">{{Cite web |date=15 December 2010 |title=Dannon Agrees to Drop Exaggerated Health Claims for Activia Yogurt and DanActive Dairy Drink FTC Charges that Evidence Supporting Benefits of Probiotics Falls Short |url=https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2010/12/dannon-agrees-drop-exaggerated-health-claims-activia-yogurt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514073358/https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2010/12/dannon-agrees-drop-exaggerated-health-claims-activia-yogurt |archive-date=14 May 2017 |access-date=9 May 2017 |publisher=Federal Trade Commission, US Government |df=dmy-all}}</ref><ref name="schmidt" /> [[Etiketa na hrani|Označavanje prehrambenih proizvoda]] zahtijeva jezik odobren od strane FDA, pa su proizvođači probiotika primili upozorenja zbog tvrdnji o bolestima ili liječenju.<ref name="fda" /><ref name="schmidt">{{Cite web |last=Schmidt |first=Nancy |date=30 July 2014 |title=Warning letter to Plexus Worldwide Inc. |url=https://www.fda.gov/iceci/enforcementactions/warningletters/2014/ucm411287.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508043647/https://www.fda.gov/ICECI/EnforcementActions/WarningLetters/2014/ucm411287.htm |archive-date=8 May 2017 |access-date=9 May 2017 |publisher=Compliance Branch, Inspections, Compliance, Enforcement, and Criminal Investigations, US Food and Drug Administration |df=dmy-all}}</ref> Federalna trgovinska komisija (FTC) poduzela je kaznene mjere, uključujući kaznu od 21 milion američkih dolara, koju su koordinirale vlade 39 različitih država, protiv velikog proizvođača probiotika zbog obmanjujućeg oglašavanja i pretjeranih tvrdnji o zdravstvenim prednostima jogurta i probiotičkog mliječnog napitka. U [[Vijetnam]]u, Vijetnamska uprava za hranu (VFA) pod [[Ministarstvo zdravstva (Vijetnam)|Ministarstvom zdravstva]], u saradnji s drugim relevantnim organima, nadgleda i rješava prekršaje vezane za probiotičke proizvode. To uključuje izdavanje upozorenja i nametanje administrativnih kazni,<ref>{{Cite web |date=2018-07-28 |title=Phạt 257 triệu đồng với 7 cơ sở vi phạm về an toàn thực phẩm |url=https://giaoduc.net.vn/phat-257-trieu-dong-voi-7-co-so-vi-pham-ve-an-toan-thuc-pham-post188367.gd |access-date=2024-09-24 |website=Giáo dục Việt Nam |language=vi}}</ref> zahtjev za povlačenje proizvoda <ref>{{Cite web |date=2017-01-03 |title=Thu hồi thuốc Men vi sinh sống Biolac |url=https://baochinhphu.vn/thu-hoi-thuoc-men-vi-sinh-song-biolac-102214858.htm |access-date=2024-09-24 |website=baochinhphu.vn |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bioamicus complete |url=https://bioamicus.vn/men-vi-sinh-bioamicus-complete |access-date=2024-09-24 |website=Bioamicus |language=vi}}</ref> i koordinaciju s drugim agencijama.<ref>{{Cite web |date=2013-01-01 |title=Siết chặt quản lý thực phẩm chức năng |url=https://nhandan.vn/siet-chat-quan-ly-thuc-pham-chuc-nang-post384951.html |access-date=2024-09-24 |website=Báo Nhân Dân điện tử |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-01-05 |title=Đình chỉ lưu hành men vi sinh sống Biolac do không đạt chất lượng |url=https://baotainguyenmoitruong.vn/dinh-chi-luu-hanh-men-vi-sinh-song-biolac-do-khong-dat-chat-luong-272047.html |access-date=2024-09-24 |website=baotainguyenmoitruong.vn |language=vi}}</ref> === Označavanje jogurta === [[Nacionalno udruženje proizvođača jogurta]] (NYA) Sjedinjenih Američkih Država dodjeljuje "pečat živih i aktivnih kultura" rashlađenim jogurt proizvodima koji sadrže 100 miliona ćelija po gramu ili smrznutim jogurt proizvodima koji sadrže 10 miliona ćelija po gramu u trenutku proizvodnje.<ref>{{Cite web |title=Live & Active Culture Yogurt |url=http://aboutyogurt.com/index.asp?bid=5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208022547/http://www.aboutyogurt.com/index.asp?bid=5 |archive-date=8 December 2014 |access-date=12 December 2014 |publisher=National Yogurt Association |df=dmy-all}}</ref> In 2002, the FDA and WHO recommended that "the minimum viable numbers of each probiotic strain at the end of the shelf-life" be reported on labeling,<ref>{{Cite report |url=https://www.fda.gov/ohrms/dockets/dockets/95s0316/95s-0316-rpt0282-tab-03-ref-19-joint-faowho-vol219.pdf |title=Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food, Report of a Joint FAO/WHO Working Group on Drafting Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food |date=April 2002 |publisher=Food and Agriculture Organization and World Health Organization |location=London, Ontario, Canada |access-date=12 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801074333/https://www.fda.gov/ohrms/dockets/dockets/95s0316/95s-0316-rpt0282-tab-03-ref-19-joint-faowho-vol219.pdf |archive-date=1 August 2014 |df=dmy-all}}</ref> ali većina kompanija koje navode broj prijavljuju broj održivih ćelija na dan proizvodnje, broj koji može biti mnogo veći od onog koji postoji prilikom konzumacije.<ref>{{Cite journal |last=Sanders |first=ME |date=2000 |title=Considerations for Use of Probiotic Bacteria to Modulate Human Health |journal=The Journal of Nutrition |volume=130 |issue=2S Suppl |pages=384S–390S |doi=10.1093/jn/130.2.384S |pmid=10721912 |doi-access=free |df=dmy-all}}</ref> Zbog varijabilnosti u uslovima skladištenja i vremenu prije konzumiranja, teško je tačno utvrditi koliko aktivnih ćelija kulture ostaje u trenutku konzumiranja. Preživljavanje probiotika snažno je zavisilo od temperature skladištenja, a značajan gubitak održivosti dogodio se na sobnoj temperaturi u poređenju sa skladištenjem u frižideru.<ref>{{Cite journal |last1=Ferdousi |first1=Rohollah |last2=Rouhi |first2=Millad |last3=Mohammadi |first3=Reza |last4=Mortazavian |first4=Amir Mohamad |last5=Khosravi-Darani |first5=Kianosh |last6=Rad |first6=Aziz Homayouni |date=Winter 2013 |title=Evaluation of probiotic survivability in yogurt exposed to cold chain interruption |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |language=en |volume=12 |issue=Suppl |pages=139–144 |issn=1735-0328 |pmc=3813376 |pmid=24250681}}</ref> == Historija == Probiotici su ponovo dobili pažnju u 21. stoljeću od strane proizvođača probiotika, istraživačkih studija i potrošača. Historija probiotika datira iz davnih vremena, a konzumiranje fermentirane hrane bila je uobičajena praksa u raznim civilizacijama. Različite vrste fermentiranih mliječnih proizvoda izumljene su u različitim generacijama, kao što su kefir 5000. godine prije nove ere i upotreba [[kvasac|kvasca]] 5000. godine prije nove ere. Njihova historija se može pratiti do prve upotrebe sira i fermentiranih proizvoda, koji su bili dobro poznati drevnim Grcima i Rimljanima koji su preporučivali njihovu konzumaciju.<ref name="pmid10493604">{{Cite journal |vauthors=Gismondo MR, Drago L, Lombardi A |year=1999 |title=Review of probiotics available to modify gastrointestinal flora |journal=Int. J. Antimicrob. Agents |volume=12 |issue=4 |pages=287–292 |doi=10.1016/s0924-8579(99)00050-3 |pmid=10493604}}</ref> [[Fermentacija]] mliječnih proizvoda predstavlja jednu od najstarijih tehnika za [[konzerviranje hrane]].<ref>{{Cite book |last1=Tortora |first1=Gerard J. |url=https://archive.org/details/microbiologyintr00tort_505 |title=Microbiology An Introduction |last2=Funke |first2=Berdell R. |last3=Case |first3=Christine L. |date=2010 |publisher=Pearson Benjamin Cummings |isbn=978-0-321-58202-7 |edition=10th |location=San Francisco, CA |page=[https://archive.org/details/microbiologyintr00tort_505/page/n167 135] |chapter=5 |ref=31 |url-access=limited}}<!--|access-date=9 December 2014--></ref> [[File:Ilya Ilyich Mechnikov 1913.jpg|thumb|upright|[[Élie Metchnikoff]] prvi je predložio mogućnost kolonizacije crijeva korisnim bakterijama početkom 20. stoljeća.]] Originalnu modernu hipotezu o pozitivnoj ulozi određenih bakterija prvi je predstavio ruski naučnik i dobitnik Nobelove nagrade Eli Mečnikov, koji je 1907. godine predložio da bi bilo moguće modificirati crijevnu mikrobiotu i zamijeniti štetne mikrobe korisnim mikrobima.<ref name="Metchnikoff">{{Cite book |last=Metchnikoff |first=Elie |title=The prolongation of life: optimistic studies |date=2004 |publisher=Springer Pub |others=P. Chalmers, Sir Mitchell |isbn=978-0-8261-1877-6 |location=New York |oclc=287028845 }}{{page needed|date=January 2024}}</ref> Mečnikov je pretpostavio da bi konzumiranje fermentiranog mlijeka "zasipilo" crijeva bezopasnim bakterijama mliječne kiseline i smanjilo pH crijeva, te da bi to suzbilo rast proteolitskih bakterija.<ref name="Vaughan">{{Cite journal |last=Vaughan |first=RB |date=July 1965 |title=The romantic rationalist: A study of Elie Metchnikoff |journal=Medical History |volume=9 |issue=3 |pages=201–215 |doi=10.1017/S0025727300030702 |pmc=1033501 |pmid=14321564}}</ref> [[Bifidobakterije]] prvi put su izolovane iz dojenčeta od strane Henryja Tissiera, koji je također radio u Pasteurovom institutu. Izolovana bakterija nazvana ''Bacillus bifidus communis''<ref name="Tissier">Tissier, H. 1900. Recherchers sur la flora intestinale normale et pathologique du nourisson. Thesis, University of Paris, Paris, France.</ref> kasnije je preimenovan u [[rod (biologija)| rod]] ''Bifidobacterium''.<ref>{{Cite journal |title=Probiotic Mechanisms of Action |year=2012 |doi=10.1159/000342079 |pmid=23037511 |url=https://www.karger.com/article/fulltext/342079 |access-date=29 December 2020 |last1=Bermudez-Brito |first1=Miriam |last2=Plaza-Díaz |first2=Julio |last3=Muñoz-Quezada |first3=Sergio |last4=Gómez-Llorente |first4=Carolina |last5=Gil |first5=Angel |journal=Annals of Nutrition and Metabolism |volume=61 |issue=2 |pages=160–174 |s2cid=1295886 |doi-access=free |archive-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525180409/https://www.karger.com/Article/FullText/342079 |url-status=live }}</ref> Tissier je otkrio da su bifidobakterije dominantne u crijevnoj mikrobioti dojenčadi i uočio je kliničke koristi od liječenja proljeva kod dojenčadi bifidobakterijama. Tokom izbijanja šigeloze 1917. godine, njemački profesor Alfred Nissle izolovao je soj ''[[Escherichia coli]]'' iz izmeta vojnika koji nije bio pogođen bolešću.<ref name="Nissle1918">{{Cite journal |last=Nißle |first=Alfred |year=1918 |title=Die antagonistische Behandlung chronischer Darmstörungen mit Colibakterien |journal=Medizinische Klinik |volume=1918 |issue=2 |pages=29–33}}</ref> Metode liječenja zaraznih bolesti bile su potrebne u to vrijeme kada antibiotici još nisu bili dostupni, a Nissle je koristio soj *Escherichia coli Nissle 1917* kod akutne gastrointestinalne infektivne [[salmoneloza|salmoneloze]] i [[šigeloza|šigeloze]].<ref>{{Cite journal |last1=Altenhoefer |first1=Artur |last2=Oswald |first2=Sibylle |last3=Sonnenborn |first3=Ulrich |last4=Enders |first4=Corinne |last5=Schulze |first5=Juergen |last6=Hacker |first6=Joerg |last7=Oelschlaeger |first7=Tobias A |date=April 2004 |title=The probiotic Escherichia coli strain Nissle 1917 interferes with invasion of human intestinal epithelial cells by different enteroinvasive bacterial pathogens |journal=FEMS Immunology & Medical Microbiology |language=en |volume=40 |issue=3 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0928-8244(03)00368-7 |pmid=15039098 |doi-access=free}}</ref> U 1920., Rettger i Cheplin izvijestili su o Mečnikovljevom „bugarskom bacilu”, kasnije nazvanom ''Lactobacillus delbrueckii'' subsp. ''bulgaricus'' da nije mogao živjeti u ljudskim crijevima.<ref>{{Cite book |last=Whorton |first=James C. |url=https://books.google.com/books?id=8LlqUC4uVm4C&dq=%22Bulgarian+Bacillus%22+1920+intestine&pg=RA1-PA179 |title=Inner Hygiene: Constipation and the Pursuit of Health in Modern Society |date=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-513581-7 |language=en}}</ref> Proveli su eksperimente na pacovima i ljudima dobrovoljcima, dajući im ''Lactobacillus acidophilus''. Uočili su nestanak patogenog protista ''Balantidium coli'', kao i drugih bakterija koje proizvode plin.<ref name="Cheplin">{{Cite journal |vauthors=Cheplin HA, Rettger LF |date=December 1920 |title=Studies on the Transformation of the Intestinal Flora, with Special Reference to the Implantation of Bacillus Acidophilus: II. Feeding Experiments on Man |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=6 |issue=12 |pages=704–705 |bibcode=1920PNAS....6..704C |doi=10.1073/pnas.6.12.704 |pmc=1084701 |pmid=16576567 |doi-access=free}}</ref> Rettger je dalje istraživao mogućnosti bakterije ''L. acidophilus'' i zaključio da bakterije koje potiču iz crijeva imaju veću vjerovatnoću da proizvedu željeni efekat u ovom okruženju. Godine 1935., određeni sojevi ''L. acidophilus'' su se pokazali vrlo aktivnim kada su implantirani u ljudski [[probavni trakt]].<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=-0l2kA62puIC&dq=1935+L.+acidophilus+human+digestive+tract&pg=PA147 |title=Macrobiotics for Life: A Practical Guide to Healing for Body, Mind, and Heart |date=2011-08-30 |publisher=North Atlantic Books |isbn=978-1-58394-470-7 |language=en}}</ref> Za razliku od [[antibiotik]]a, probiotici su definirani kao faktori [[mikrob]]nog porijekla koji stimuliraju rast drugih [[mikroorganizam]]a. Godine 1989. Roy Fuller predložio je definiciju probiotika koja se široko koristi: "Dodatak živih mikroba hrani koji blagotvorno utječe na životinju domaćina, poboljšavajući njenu crijevnu mikrobnu ravnotežu.".<ref name="Fuller_1989">{{Cite journal |last=Fuller |first=R |date=May 1989 |title=Probiotics in man and animals |journal=The Journal of Applied Bacteriology |volume=66 |issue=5 |pages=365–378 |doi=10.1111/j.1365-2672.1989.tb05105.x |pmid=2666378 |doi-access=free}}</ref> Fullerova definicija naglašava zahtjev za održivošću probiotika i uvodi aspekt blagotvornog djelovanja na domaćina. Termin "probiotik" prvobitno se odnosio na mikroorganizme koji imaju učinke na druge mikroorganizme.<ref name="lilly1965">{{Cite journal |vauthors=Lilly DM, Stillwell RH |year=1965 |title=Probiotics: Growth-promoting factors produced by microorganisms |journal=Science |volume=147 |issue=3659 |pages=747–748 |bibcode=1965Sci...147..747L |doi=10.1126/science.147.3659.747 |pmid=14242024 |s2cid=26826201}}</ref> Koncept probiotika podrazumijevao je ideju da supstance koje luči jedan mikroorganizam stimulišu rast drugog mikroorganizma. Termin je ponovo korišten <ref>{{Cite book |last=Sperti |first=G. S. |title=Probiotics |publisher=AVI Publishing Co. |year=1971 |isbn=978-0-87055-099-7 |location=West Point, CT}}{{page needed|date=January 2024}}</ref> za opisivanje ekstrakata tkiva koji su stimulirali rast mikroba. Termin probiotici preuzeo je Parker,<ref>{{Cite journal |last=Parker |first=R. B. |year=1974 |title=Probiotics, the other half of the antibiotic story |journal=Animal Nutrition and Health |volume=29 |pages=4–8}}</ref> koji je definirao koncept kao "Organizmi i tvari koje imaju blagotvoran učinak na životinju domaćina, doprinoseći ravnoteži njenih crijevnih mikroba." Kasnije je definiciju poboljšao Fuller,<ref name="Fuller_1989"/> čije je objašnjenje bilo slično Fullerovom opisu probiotika kao "živog mikrobnog dodatka hrani koji blagotvorno utječe na životinju domaćina, poboljšavajući ravnotežu njenih crijevnih mikroba". Naglasio je dvije važne tvrdnje za probiotike: održivu prirodu probiotika i sposobnost da pomognu u održavanju ravnoteže crijeva. U narednim decenijama, crijevne vrste mliječno-kiselinskih bakterija s navodnim zdravstveno korisnim svojstvima uvedene su kao probiotici, uključujući ''[[Lactobacillus rhamnosus]]'', ''[[Lactobacillus casei]]'' i ''[[Lactobacillus johnsonii]]''.<ref name="Tannock">{{Cite journal |last=Tannock |first=GW |date=September 2003 |title=Probiotics: time for a dose of realism |journal=Current Issues in Intestinal Microbiology |volume=4 |issue=2 |pages=33–42 |pmid=14503687}}</ref> === Etimologija === U nekim primjerima literature riječ ima grčki [[etimologija|etimološki]],<ref>{{Cite book |last=Fuller |first=Roy |title=Probiotics: the scientific basis. |date=2012 |publisher=Springer Netherlands |isbn=978-94-011-2364-8 |oclc=958540533 }}</ref><ref name="pmid11340528">{{Cite journal |vauthors=Alvarez-Olmos MI, Oberhelman RA |year=2001 |title=Probiotic agents and infectious diseases: a modern perspective on a traditional therapy |journal=Clin. Infect. Dis. |volume=32 |issue=11 |pages=1567–1576 |doi=10.1086/320518 |pmid=11340528 |doi-access=free}}</ref> kontekst, ali čini se da je složenica latinskog prijedloga ''pro'', što znači 'za', i grčkog pridjeva βιωτικός (''biōtikos''), što znači 'sposoban za život, živahan',<ref>{{Cite book |title=A Greek-English Lexicon |editor-last=Liddell |editor-first=Henry George |chapter=βιωτικός |editor-last2=Scott |editor-first2=Robert |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbiwtiko%2Fs |via=Perseus Project|access-date=2021-02-21 |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425182154/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry%3Dbiwtiko/s |url-status=live }}</ref> ovo drugo potiče od imenice βίος (''bios''), što znači 'život'.<ref name="Hamilton-Miller_2003">{{Cite journal |vauthors=Hamilton-Miller JM, Gibson GR, Bruck W |date=October 2003 |title=Some insights into the derivation and early uses of the word 'probiotic' |journal=Br. J. Nutr. |volume=90 |issue=4 |page=845 |doi=10.1079/BJN2003954 |pmid=14552330 |doi-access=free}}</ref> == Istraživanje == Kao prehrambeni proizvodi ili dodaci prehrani, probiotici su u fazi preliminarnih istraživanja kako bi se procijenilo da li imaju ikakav učinak na zdravlje.<ref name="nccih">{{Cite web |date=July 2019 |title=Probiotics: What You Need To Know |url=https://www.nccih.nih.gov/health/probiotics/introduction.htm |access-date=7 August 2025 |publisher=National Center for Complementary and Integrative Health, US National Institutes of Health}}</ref><ref name="bridging" /><ref>{{Cite journal |vauthors=Salminen S, van Loveren H |year=2012 |title=Probiotics and prebiotics: health claim substantiation |journal=Microb Ecol Health Dis |volume=23 |doi=10.3402/mehd.v23i0.18568 |pmc=3747744 |pmid=23990821}}</ref> U svim slučajevima koji su predloženi kao zdravstvene tvrdnje [[Evropska agencija za sigurnost hrane| Evropskoj agenciji za sigurnost hrane]], naučni dokazi i dalje nisu dovoljni da bi se dokazala uzročno-posljedična veza između konzumiranja probiotičkih proizvoda i bilo kakve zdravstvene koristi.<ref name="bridging" /><ref name="EFSA">{{Cite journal |year=2013 |title=Scientific Opinion on the substantiation of a health claim related to a combination of ''Bifidobacterium longum'' LA 101, ''Lactobacillus helveticus'' LA 102, ''Lactococcus lactis'' LA 103 and ''Streptococcus thermophillus'' LA 104 and reducing intestinal discomfort pursuant to Article 13(5) of Regulation (EC) No 1924/2006 (example, search EFSA for other opinion reports on probiotics |journal=EFSA Journal |volume=11 |issue=2 |page=3085 |doi=10.2903/j.efsa.2013.3085 |doi-access=free}}</ref> Ne postoji naučna osnova za ekstrapolaciju efekta sa testiranog soja na netestirani soj.<ref name=nccih/><ref>{{Cite web |date=October 2001 |title=Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria |url=https://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514105145/http://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-date=May 14, 2012 |access-date=May 14, 2012 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Rowland I, Capurso L, Collins K, Cummings J, Delzenne N, Goulet O, Guarner F, Marteau P, Meier R |year=2010 |title=Current level of consensus on probiotic science: Report of an expert meeting – London, 23 November 2009 |journal=Gut Microbes |volume=1 |issue=6 |pages=436–439 |doi=10.4161/gmic.1.6.13610 |pmc=3056112 |pmid=21637035}}</ref> Poboljšano zdravlje modulacijom crijevne mikrobiote čini se da je direktno povezano s dugoročnim promjenama u ishrani.<ref name="bridging"/><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=G. D. |last2=Chen |first2=J. |last3=Hoffmann |first3=C. |last4=Bittinger |first4=K. |last5=Chen |first5=Y.-Y. |last6=Keilbaugh |first6=S. A. |last7=Bewtra |first7=M. |last8=Knights |first8=D. |last9=Walters |first9=W. A. |last10=Knight |first10=R. |last11=Sinha |first11=R. |last12=Gilroy |first12=E. |last13=Gupta |first13=K. |last14=Baldassano |first14=R. |last15=Nessel |first15=L. |year=2011 |title=Linking Long-Term Dietary Patterns with Gut Microbial Enterotypes |journal=[[Science]] |volume=334 |issue=6052 |pages=1051–1108 |bibcode=2011Sci...334..105W |doi=10.1126/science.1208344 |pmc=3368382 |pmid=21885731 |last16=Li |first16=H. |last17=Bushman |first17=F. D. |last18=Lewis |first18=J. D.}}</ref> Tvrdnje da neki laktobacili mogu doprinijeti [[gojaznost|debljanju]] kod nekih ljudi <ref name="pmid23332210">{{Cite journal |vauthors=Million M, Raoult D |date=February 2013 |title=Species and strain specificity of Lactobacillus probiotics effect on weight regulation |journal=Microbial Pathogenesis |volume=55 |pages=52–54 |doi=10.1016/j.micpath.2012.09.013 |pmid=23332210}}</ref><ref name="pmid22634320">{{Cite journal |vauthors=Million M, Angelakis E, Paul M, Armougom F, Leibovici L, Raoult D |date=August 2012 |title=Comparative meta-analysis of the effect of Lactobacillus species on weight gain in humans and animals |journal=Microbial Pathogenesis |volume=53 |issue=2 |pages=100–108 |doi=10.1016/j.micpath.2012.05.007 |pmid=22634320 |doi-access=free}}</ref> ostaju kontroverzne.<ref name="pmid22968407">{{Cite journal |vauthors=Lahtinen SJ, Davis E, Ouwehand AC |date=September 2012 |title=Lactobacillus species causing obesity in humans: where is the evidence? |url=https://zenodo.org/record/895849 |journal=Beneficial Microbes |volume=3 |issue=3 |pages=171–174 |doi=10.3920/BM2012.0041 |pmid=22968407 |access-date=2020-07-01 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618204308/https://zenodo.org/record/895849 |url-status=live }}</ref> === Akutni ''otitis media'' === Postoje nedosljednosti u rezultatima različitih grupa od 3488 djece, kako je navedeno u Cochraneovom pregledu.<ref name="aom">{{Cite journal |last1=Scott |first1=Anna M |last2=Clark |first2=Justin |last3=Julien |first3=Blair |last4=Islam |first4=Farhana |last5=Roos |first5=Kristian |last6=Grimwood |first6=Keith |last7=Little |first7=Paul |last8=Del Mar |first8=Chris B |date=18 June 2019 |title=Probiotics for preventing acute otitis media in children |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.CD012941.pub2 |pmc=6580359 |pmid=31210358}}</ref> Također, ne pokazuje značajnu razliku u pogledu neželjenih efekata između probiotika i drugih komparatora.<ref name="aom"/> === Alergije === Postoje samo ograničeni, niskokvalitetni dokazi koji ukazuju na to da su probiotici korisni za liječenje osoba s [[alergija na mlijeko|alergijom na mlijeko]].<ref name="milk">{{Cite journal |vauthors=Qamer S, Deshmukh M, Patole S |date=August 2019 |title=Probiotics for cow's milk protein allergy: a systematic review of randomized controlled trials |journal=Eur. J. Pediatr. |type=Review |volume=178 |issue=8 |pages=1139–1149 |doi=10.1007/s00431-019-03397-6 |pmid=31230196 |s2cid=195259677}}</ref> Pregled iz 2015. godine pokazao je dokaze niskog kvaliteta da probiotici koji se daju direktno dojenčadi s [[ekcem]]om ili dojenčadi čije su majke koristile probiotike tokom posljednjeg tromjesečja trudnoće i dojenja imaju manji rizik od ekcema.<ref name="Cuello">{{Cite journal |last1=Cuello-Garcia |first1=Carlos A. |last2=Brożek |first2=Jan L. |last3=Fiocchi |first3=Alessandro |last4=Pawankar |first4=Ruby |last5=Yepes-Nuñez |first5=Juan José |last6=Terracciano |first6=Luigi |last7=Gandhi |first7=Shreyas |last8=Agarwal |first8=Arnav |last9=Zhang |first9=Yuan |last10=Schünemann |first10=Holger J. |year=2015 |title=Probiotics for the prevention of allergy: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |url=https://www.jacionline.org/article/S0091-6749(15)00636-3/fulltext |journal=Journal of Allergy and Clinical Immunology |volume=136 |issue=4 |pages=952–961 |doi=10.1016/j.jaci.2015.04.031 |issn=0091-6749 |pmid=26044853 |access-date=2019-12-12 |archive-date=2022-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316222456/https://www.jacionline.org/article/S0091-6749(15)00636-3/fulltext |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> === Astma === Nije jasno da li suplementacija probioticima pomaže kod [[astma|astme]] u djetinjstvu, jer je kvalitet istraživačkih dokaza nizak.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lin J, Zhang Y, He C, Dai J |date=September 2018 |title=Probiotics supplementation in children with asthma: A systematic review and meta-analysis |journal=J Paediatr Child Health |type=Systematic review |volume=54 |issue=9 |pages=953–961 |doi=10.1111/jpc.14126 |pmid=30051941 |s2cid=51723667}}</ref> === Dijareja povezana s antibioticima === Antibiotici su uobičajen tretman za djecu, pri čemu 11% do 40% djece liječene antibioticima razvija [[dijareja|dijareju]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Guo |first1=Qin |last2=Goldenberg |first2=Joshua Z. |last3=Humphrey |first3=Claire |last4=El Dib |first4=Regina |last5=Johnston |first5=Bradley C. |date=30 April 2019 |title=Probiotics for the prevention of pediatric antibiotic-associated diarrhea |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=4 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD004827.pub5 |issn=1469-493X |pmc=6490796 |pmid=31039287}}</ref> [[Dijareja povezana s antibioticima]] (AAD) nastaje zbog neravnoteže u mikrobioti [[debelo crijevo|debelog crijeva]], uzrokovane terapijom antibioticima.<ref name=":0"/> Ove promjene u mikrobnoj zajednici rezultiraju promjenama u [[metabolizam ugljikohidrata|metabolizmu ugljikohidrata]], sa smanjenom apsorpcijom [[masne kiseline kratkog lanca| masnih kiselina kratkog lanca]] i osmotskom dijarejom kao rezultat toga. U [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2015. godine zaključeno je da postoji zaštitni učinak nekih probiotika za AAD kod djece.<ref name=":0"/> Poznati rizici korištenja probiotika za liječenje ''Clostridioides difficile'' nadmašuju neizvjesne koristi.<ref name="aga2020">{{Cite journal |vauthors=Su GL, Ko CW, Bercik P, Falck-Ytter Y, Sultan S, Weizman AV, Morgan RL |date=June 2020 |title=AGA Clinical Practice Guidelines on the Role of Probiotics in the Management of Gastrointestinal Disorders |journal=Gastroenterology |type=Clinical guideline |volume=159 |issue=2 |pages=697–705 |doi=10.1053/j.gastro.2020.05.059 |pmid=32531291 |doi-access=free}}</ref> Liječenje probioticima moglo bi smanjiti učestalost i težinu AAD-a, kao što je naznačeno u nekoliko [[meta-analiza]].<ref name="pmid16635227">{{Cite journal |last=McFarlandfirst=LV |year=2006 |title=Meta-analysis of probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhea and the treatment of Clostridium difficile disease |url=https://zenodo.org/record/1230694 |journal=Am. J. Gastroenterol. |volume=101 |issue=4 |pages=812–822 |doi=10.1111/j.1572-0241.2006.00465.x |pmid=16635227 |s2cid=7557917 |access-date=2019-06-30 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728163339/https://zenodo.org/record/1230694 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Szajewska H, Ruszczyński M, Radzikowski A |date=September 2006 |title=Probiotics in the prevention of antibiotic-associated diarrhea in children: a meta-analysis of randomized controlled trials |journal=J Pediatr |volume=149 |issue=3 |pages=367–372 |doi=10.1016/j.jpeds.2006.04.053 |pmid=16939749 |s2cid=28439228}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sazawal S, Hiremath G, Dhingra U, Malik P, Deb S, Black RE |date=June 2006 |title=Efficacy of probiotics in prevention of acute diarrhoea: a meta-analysis of masked, randomised, placebo-controlled trials |journal=Lancet Infect Dis |volume=6 |issue=6 |pages=374–382 |doi=10.1016/S1473-3099(06)70495-9 |pmid=16728323}}</ref> Naprimjer, liječenje probiotičkim formulacijama, uključujući ''L. rhamnosus'', može smanjiti rizik od AAD-a, poboljšati konzistenciju stolice tokom terapije antibioticima i poboljšati [[imunski odgovor]] nakon vakcinacije.<ref>{{Cite journal |vauthors=Arvola T, Laiho K, Torkkeli S, Mykkänen H, Salminen S, Maunula L, Isolauri E |year=1999 |title=Prophylactic Lactobacillus GG reduces antibiotic-associated diarrhea in children with respiratory infections: A randomized study |journal=Pediatrics |volume=104 |issue=5|doi=10.1542/peds.104.5.e64 |pmid=10545590 |doi-access=free}}</ref> Potencijalna efikasnost probiotika u liječenju AAD-a zavisi od sojeva probiotika i doze..<ref name="Doron">{{Cite journal |vauthors=Doron SI, Hibberd PL, Gorbach SL |date=July 2008 |title=Probiotics for prevention of antibiotic-associated diarrhea |journal=J Clin Gastroenterol |volume=42 |issue=Suppl 2 |pages=S58–63 |doi=10.1097/MCG.0b013e3181618ab7 |pmid=18542041 |s2cid=2070623}}</ref><ref name="Surawicz">{{Cite journal |last=Surawicz |first=CM |date=July 2008 |title=Role of probiotics in antibiotic-associated diarrhea, Clostridium difficile-associated diarrhea, and recurrent Clostridium difficile-associated diarrhea |journal=J Clin Gastroenterol |volume=42 |issue=Suppl 2 |pages=S64–70 |doi=10.1097/MCG.0b013e3181646d09 |pmid=18545161 |s2cid=37993276}}</ref> Jedna recenzija preporučila je za djecu ''L. rhamnosus'' ili ''[[Saccharomyces boulardii]]'' u dozi od pet do 40 milijardi jedinica koje formiraju kolonije/dan, s obzirom na skroman broj potreban za liječenje i vjerovatnoću da su neželjeni događaji vrlo rijetki.<ref name=":0" /> Ista recenzija je navela da upotrebu probiotika treba izbjegavati kod pedijatrijskih populacija koje su u riziku od neželjenih događaja, kao što su teško oslabljena ili djeca s oslabljenim imunološkim sistemom. === Bakterijska vaginoza === Probiotički tretman bakterijske vaginoze je primjena ili gutanje bakterijskih vrsta koje se nalaze u zdravoj [[vagina|vagini]], kako bi se izliječila infekcija bakterijama koje uzrokuju bakterijsku vaginozu. Ovaj tretman se zasniva na zapažanju da 70% zdravih žena ima grupu bakterija iz roda ''Lactobacillus'' koje dominiraju populacijom organizama u vagini. Specifični sojevi laktobacila inhibiraju rast bakterija koje uzrokuju BV proizvodnjom H<sub>2</sub>O<sub>2</sub>, [[mliječna kiselina|mliječne kiseline]] i/ili [[bakteriocin]]a, i/ili inhibiraju prianjanje ''[[Gardnerella vaginalis]]'' na vaginski [[epitel]], što sprječava pojavu infekcije u vagini.<ref>{{Cite journal |last1=Falagas |first1=M.E. |last2=Betsi |first2=G.I. |last3=Athanasiou |first3=S. |date=2007-07-01 |title=Probiotics for the treatment of women with bacterial vaginosis |journal=Clinical Microbiology and Infection |language=en |volume=13 |issue=7 |pages=657–664 |doi=10.1111/j.1469-0691.2007.01688.x |issn=1198-743X |pmid=17633390 |doi-access=free}}</ref> Dosadašnji je uspjeh probiotskog liječenja mješovit, budući da upotreba probiotika za obnavljanje zdravih populacija laktobacila nije standardizirana. Često se standardni antibiotski tretman koristi istovremeno s testiranjem probiotika. Osim toga, neke grupe žena reaguju na liječenje na osnovu etničke pripadnosti, dobi, broja seksualnih partnera, trudnoće i [[patogen]]a koji uzrokuju bakterijsku vaginozu.<ref name="PetrovaLievens2015">{{Cite journal |last1=Petrova |first1=Mariya I. |last2=Lievens |first2=Elke |last3=Malik |first3=Shweta |last4=Imholz |first4=Nicole |last5=Lebeer |first5=Sarah |year=2015 |title=Lactobacillus species as biomarkers and agents that can promote various aspects of vaginal health |journal=Frontiers in Physiology |volume=6 |page=81 |doi=10.3389/fphys.2015.00081 |issn=1664-042X |pmc=4373506 |pmid=25859220 |doi-access=free}}</ref> Istraživači su 2013. godine otkrili da je primjena sojeva koji proizvode [[vodik-peroksid]], kao što su ''L. acidophilus'' i ''L. rhamnosus'', uspjela normalizirati vaginski pH i rebalansirati vaginski [[mikrobiom]], sprječavajući i ublažavajući bakterijsku vaginozu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Borges S, Silva J, Teixeira P |date=March 2014 |title=The role of lactobacilli and probiotics in maintaining vaginal health |journal=Arch. Gynecol. Obstet. |type=Review |volume=289 |issue=3 |pages=479–489 |doi=10.1007/s00404-013-3064-9 |pmid=24170161 |s2cid=23954527}}</ref> === Krvni pritisak === Od 2017., samo ograničeni dokazi ukazuju na bilo kakvu direktnu vezu između [[hipertenzija|visokog krvnog pritiska]] i crijevne mikrobiote.<ref name="blood-pressure">{{Cite journal |vauthors=Robles-Vera I, Toral M, Romero M, Jiménez R, Sánchez M, Pérez-Vizcaíno F, Duarte J |date=April 2017 |title=Antihypertensive Effects of Probiotics |journal=Curr. Hypertens. Rep. |type=Review |volume=19 |issue=4 |doi=10.1007/s11906-017-0723-4 |pmid=28315049 |s2cid=3834130}}</ref> ===Holesterol=== Meta-analiza iz 2002. godine koja je obuhvatila pet dvostruko slijepih ispitivanja koja su ispitivala kratkoročne (2–8 sedmica) efekte jogurta s probiotskim sojevima na nivo []holesterol]]a u serumu otkrila je mali efekat od 8,5 mg/dL (0,22 mmol/L) (smanjenje od 4%) koncentracije [[ukupni holesterol|ukupnog holesterola]] i smanjenje od 7,7 mg/dL (0,2 mmol/L) (smanjenje od 5%) koncentracije [[LDL]] u [[krvni serum|serumu]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Agerholm-Larsen L, Bell ML, Grunwald GK, Astrup A |year=2002 |title=The effect of a probiotic milk product on plasma cholesterol: a meta-analysis of short term intervention studies |journal=European Journal of Clinical Nutrition |volume=54 |issue=11 |pages=856–860 |doi=10.1038/sj.ejcn.1601104 |pmid=11114681 |doi-access=free}}</ref> === Depresija i anksioznost === Meta-analiza iz 2019. godine pronašla je dokaze niskog kvaliteta da probiotici imaju malo poboljšanje kod [[depresija (raspoloženje)|depresije]] i [[anksioznost]]i.<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Richard T. |last2=Walsh |first2=Rachel F. L. |last3=Sheehan |first3=Ana E. |date=2019-07-01 |title=Prebiotics and probiotics for depression and anxiety: A systematic review and meta-analysis of controlled clinical trials |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=102 |pages=13–23 |doi=10.1016/j.neubiorev.2019.03.023 |issn=1873-7528 |pmc=6584030 |pmid=31004628}}</ref> Pregled iz 2020. godine pokazao je da probiotici mogu poboljšati depresiju, ali potrebna su dodatna istraživanja.<ref>{{Cite journal |last1=Ansari |first1=Fereshteh |last2=Pourjafar |first2=Hadi |last3=Tabrizi |first3=Aydin |last4=Homayouni |first4=Aziz |date=2020 |title=The effects of probiotics and prebiotics on mental disorders: A review on depression, anxiety, Alzheimer, and autism spectrum disorders |journal=Current Pharmaceutical Biotechnology |volume=21 |issue=7 |pages=555–565 |doi=10.2174/1389201021666200107113812 |issn=1873-4316 |pmid=31914909 |s2cid=210121155}}</ref> === Dijareja === Neki probiotici se predlažu kao mogući tretman za različite oblike [[gastroenteritis]]a.<ref name="MMWR2003">{{Cite journal |vauthors=King CK, Glass R, Bresee JS, Duggan C |date=November 2003 |title=Managing acute gastroenteritis among children: oral rehydration, maintenance, and nutritional therapy |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5216a1.htm |url-status=live |journal=MMWR Recomm Rep |volume=52 |issue=RR–16 |pages=1–16 |pmid=14627948 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028174056/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5216a1.htm |archive-date=2014-10-28 |access-date=2017-09-08}}</ref> Kao tretman za infektivni proljev, probiotici nisu korisni za ljude koji imaju ovo stanje duže od dva dana, a nema ni dokaza da smanjuju ukupno trajanje dijareje.<ref>{{Cite journal |vauthors=Collinson S, Deans A, Padua-Zamora A, Gregorio GV, Li C, Dans LF, Allen SJ |date=December 18, 2020 |title=Probiotics for treating acute infectious diarrhea |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=2020 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003048.pub4 |pmc=8166250 |pmid=33295643}}</ref> === Dermatitis === Probiotici se obično daju dojiljama i njihovoj maloj djeci kako bi se spriječio ekcem ([[dermatitis]]), ali ne postoje dobri dokazi koji pokazuju efikasnost u tu svrhu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Cuello-Garcia CA, Brożek JL, Fiocchi A, Pawankar R, Yepes-Nuñez JJ, Terracciano L, Gandhi S, Agarwal A, Zhang Y, Schünemann HJ |year=2015 |title=Probiotics for the prevention of allergy: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |type=Systematic review & meta-analysis |volume=136 |issue=4 |pages=952–961 |doi=10.1016/j.jaci.2015.04.031 |pmid=26044853}}</ref> Postoji malo dokaza koji podržavaju upotrebu probiotika za liječenje [[atopijski dermatitis|atopijskog dermatitisa]], a postoji i određeni rizik od neželjenih efekata.<ref>{{Cite journal |last1=Szeto |first1=Mindy D. |last2=Hassan |first2=Shahzeb |last3=Hamp |first3=Austin |last4=Anderson |first4=Jarett |last5=Sivesind |first5=Torunn E. |last6=Anderson |first6=Jaclyn B. |last7=Laughter |first7=Melissa R. |last8=Makrygeorgou |first8=Areti |last9=Boyle |first9=Robert J. |last10=Dellavalle |first10=Robert P. |date=2021-11-01 |title=From the Cochrane Library: Probiotics for treating eczema |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |language=en |volume=86 |issue=3 |pages=e127–e132 |doi=10.1016/j.jaad.2021.10.032 |pmid=34748863 |s2cid=243825695|doi-access=free }}</ref> [[Američka akademija za dermatologiju]] izjavila je: "Upotreba probiotika/prebiotika za liječenje pacijenata s utvrđenim atopijskim dermatitisom se ne preporučuje zbog nedosljednih dokaza."<ref>{{Cite journal |vauthors=Fenner J, Silverberg NB |date=2018 |title=Oral supplements in atopic dermatitis |journal=Clin. Dermatol. |type=Review |volume=36 |issue=5 |pages=653–658 |doi=10.1016/j.clindermatol.2018.05.010 |pmid=30217278 |s2cid=52278259}}</ref> === Akne === Pregled probiotika i sinbiotika kod [[akna|akni]] ukazuje na to da se nekoliko preparata za smanjenje upalnih [[lezija]] akni nalazi u preliminarnim istraživanjima, pokazujući potencijal za smanjenje lezija akni, poboljšanje funkcije kožne barijere i smanjenje upalnih markera.<ref>{{Cite journal |last1=Sutema |first1=Ida Ayu Manik Partha |last2=Latarissa |first2=Irma Rahayu |last3=Widowati |first3=I. Gusti Ayu Rai |last4=Sartika |first4=Cynthia Retna |last5=Ciptasari |first5=Ni Wayan Eka |last6=Lestari |first6=Keri |date=2025-01-09 |title=Efficacy of Probiotic Supplements and Topical Applications in the Treatment of Acne: A Scoping Review of Current Results |journal=Journal of Experimental Pharmacology |language=English |volume=17 |pages=1–14 |doi=10.2147/JEP.S498769|pmid=39810881|pmc=11727500|doi-access=free}}</ref> === Glikemijska kontrola === Prema sveobuhvatnom pregledu meta-analiza randomiziranih kontroliranih ispitivanja, suplementacija probioticima smanjuje homeostazu glukoze. Ovo može biti učinkovita terapija za snižavanje visokog nivoa šećera u krvi, osim ako tijelo ne postane [[Hipoglikemija|hipoglikemijsko]]; oprez i praćenje glukoze su neophodni kako bi se to izbjeglo.<ref>{{Cite journal |title=Role of probiotics/synbiotic supplementation in glycemic control: A critical umbrella review of meta-analyses of randomized controlled trials |year=2022 |doi=10.1080/10408398.2022.2117783|last1=Xu |first1=Dengfeng |last2=Fu |first2=Lingmeng |last3=Pan |first3=Da |last4=Chu |first4=Yifang |last5=Feng |first5=Meiyuan |last6=Lu |first6=Yifei |last7=Yang |first7=Chao |last8=Wang |first8=Yuanyuan |last9=Xia |first9=Jiayue |last10=Sun |first10=Guiju |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |volume=64 |issue=6 |pages=1–19 |pmid=36052685 |s2cid=252009294 }}</ref> === ''Helicobacter pylori'' === Neki sojevi bakterija mliječne kiseline (LAB) mogu utjecati na infekcije ''[[Helicobacter pylori]]'' (koje mogu uzrokovati [[peptički ulkus]]) kod odraslih kada se koriste u kombinaciji sa standardnim medicinskim tretmanima, ali ne postoji standard u medicinskoj praksi ili regulatorno odobrenje za takav tretman.<ref name="pmid14522098">{{Cite journal |last=Hamilton-Miller |first=JM |date=October 2003 |title=The role of probiotics in the treatment and prevention of ''Helicobacter pylori'' infection |journal=International Journal of Antimicrobial Agents |volume=22 |issue=4 |pages=360–366 |doi=10.1016/S0924-8579(03)00153-5 |pmid=14522098}}</ref> Jedini do danas recenzirani tretmani za ''H. pylori'' uključuju različite antibiotske režime.<ref>{{Cite web |title=H Pylori Facts |url=https://www.cdc.gov/ulcer/files/hpfacts.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112203116/https://www.cdc.gov/ulcer/files/hpfacts.PDF |archive-date=2019-01-12 |website=CDC.gov}}</ref> === Imunost i infekcije === Neki sojevi LAB mogu uticati na [[patogen]]e putem [[kompetitivna inhibicija|kompetitivne inhibicije]] (tj. takmičenjem za rast) i neki dokazi ukazuju na to da mogu poboljšati imunsku funkciju povećanjem broja plazma-ćelija koje proizvode [[IgA]] i povećanjem ili poboljšanjem [[fagocitoza| fagocitoze]], kao i povećanjem udjela [[T-limfocit]]a i prirodnih [[ćelija ubica]].<ref name="Reid_Jass_Sebulsky">{{Cite journal |vauthors=Reid G, Jass J, Sebulsky MT, McCormick JK |date=October 2003 |title=Potential uses of probiotics in clinical practice |journal=Clin. Microbiol. Rev. |volume=16 |issue=4 |pages=658–672 |doi=10.1128/CMR.16.4.658-672.2003 |pmc=207122 |pmid=14557292 |bibcode=2003CliMR..16..658R }}</ref><ref name="Ouwehand_Salminen_Isolauri">{{Cite journal |vauthors=Ouwehand AC, Salminen S, Isolauri E |date=August 2002 |title=Probiotics: an overview of beneficial effects |url=https://link.springer.com/article/10.1023/A:1020620607611 |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=82 |issue=1–4 |pages=279–289 |doi=10.1023/A:1020620607611 |pmid=12369194 |access-date=2022-12-01 |url-access=subscription |s2cid=1870018 |archive-date=2022-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202022802/https://link.springer.com/article/10.1023/A:1020620607611 |url-status=live }}</ref> LAB proizvodi mogu pomoći u liječenju akutne dijareje i moguće uticati na rotavirusne infekcije kod djece i putničku dijareju kod odraslih,<ref name="Reid_Jass_Sebulsky" /><ref name="Ouwehand_Salminen_Isolauri"/> ali nijedan proizvod nije odobren za takve indikacije. Postoje slabi dokazi da probiotici mogu smanjiti učestalost akutnih infekcija gornjih disajnih puteva kod odraslih, bili su bolji od [[placebo| placeba]] ili bez tretmana.<ref>{{Cite journal |last1=Zhao |first1=Yunli |last2=Dong |first2=Bi Rong |last3=Hao |first3=Qiukui |date=2022-08-24 |title=Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=8|doi=10.1002/14651858.CD006895.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9400717 |pmid=36001877}}</ref> Probiotici izgleda ne mijenjaju rizik od infekcije kod starijih osoba.<ref>{{Cite journal |last1=Wachholz |first1=PA |last2=Nunes |first2=VDS |last3=Polachini do Valle |first3=A |last4=Jacinto |first4=AF |last5=Villas-Boas |first5=PJF |date=3 February 2018 |title=Effectiveness of probiotics on the occurrence of infections in older people: systematic review and meta-analysis. |journal=Age and Ageing |volume=47 |issue=4 |pages=527–536 |doi=10.1093/ageing/afy006 |pmid=29415116 |doi-access=free |hdl=11449/164454|hdl-access=free }}</ref> === Upalna bolest crijeva === Upotreba oralnih probiotičkih dodataka za promjenu sastava i ponašanja mikrobioma razmatrana je kao moguća terapija za indukciju i održavanje remisije kod osoba sa [[Crohnova boleat| Crohnovom bolešću]] i [[ulcerozni kolitis|ulceroznim kolitisom]]. Cochraneov pregled iz 2020. godine nije pronašao jasne dokaze o poboljšanoj vjerovatnoći remisije, niti o smanjenju neželjenih događaja kod osoba sa Crohnovom bolešću nakon liječenja probioticima.<ref>{{Cite journal |last1=Limketkai |first1=Berkeley N |last2=Akobeng |first2=Anthony K |last3=Gordon |first3=Morris |last4=Adepoju |first4=Akinlolu Adedayo |date=2020-07-17 |editor-last=Cochrane Gut Group |title=Probiotics for induction of remission in Crohn's disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=2020 |issue=7|doi=10.1002/14651858.CD006634.pub3 |pmc=7389339 |pmid=32678465}}</ref> Za ulcerozni kolitis postoje dokazi niske sigurnosti da probiotički suplementi mogu povećati vjerovatnoću kliničke remisije.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Kaur |first1=Lakhbir |last2=Gordon |first2=Morris |last3=Baines |first3=Patricia Anne |last4=Iheozor-Ejiofor |first4=Zipporah |last5=Sinopoulou |first5=Vasiliki |last6=Akobeng |first6=Anthony K |date=2020-03-04 |editor-last=Cochrane IBD Group |title=Probiotics for induction of remission in ulcerative colitis |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=3 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD005573.pub3 |pmc=7059959 |pmid=32128795}}</ref> Osobe koje su primale probiotike imale su 73% veću vjerovatnoću da dožive remisiju bolesti i preko dva puta veću vjerovatnoću da prijave poboljšanje simptoma u poređenju sa onima koji su primali placebo, bez jasne razlike u manjim ili ozbiljnim neželjenim efektima.<ref name=":5"/> Iako nije bilo jasnih dokaza o većoj remisiji kada su probiotički suplementi upoređeni sa tretmanom [[mesalazin|5‐aminosalicilnom kiselinom]] kao [[monoterapija|monoterapijom]], [[vjerovatnoća]] remisije bila je 22% veća ako su probiotici korišteni u kombinaciji sa terapijom 5-aminosalicilnom kiselinom.<ref name=":5"/> Dok kod osoba koje su već u remisiji nije jasno da li probiotici pomažu u sprečavanju budućeg relapsa, bilo kao monoterapija ili [[kombinovana terapija]].<ref>{{Cite journal |last1=Iheozor-Ejiofor |first1=Zipporah |last2=Kaur |first2=Lakhbir |last3=Gordon |first3=Morris |last4=Baines |first4=Patricia Anne |last5=Sinopoulou |first5=Vasiliki |last6=Akobeng |first6=Anthony K |date=2020-03-04 |editor-last=Cochrane IBD Group |title=Probiotics for maintenance of remission in ulcerative colitis |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=3 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD007443.pub3 |pmc=7059960 |pmid=32128794}}</ref> === Sindrom iritabilnog crijeva === Probiotici se istražuju zbog svog potencijala da utiču na [[sindrom iritabilnog crijeva]], iako ostaje neizvjesnost oko toga koja vrsta probiotika najbolje djeluje i oko veličine mogućeg efekta.<ref name="SaezLaraGomezLlorente2015">{{Cite journal |last1=Saez-Lara |first1=Maria Jos |last2=Carolina Gomez-Llorente |last3=Julio Plaza-Diaz |last4=Angel Gil |year=2015 |title=The Role of Probiotic Lactic Acid Bacteria and Bifidobacteria in the Prevention and Treatment of Inflammatory Bowel Disease and Other Related Diseases: A Systematic Review of Randomized Human Clinical Trials |journal=Biomed Res Int |type=Systematic review |volume=2015 |pages=1–15 |doi=10.1155/2015/505878 |pmc=4352483 |pmid=25793197 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moayyedi P, Ford AC, Talley NJ, Cremonini F, Foxx-Orenstein AE, Brandt LJ, Quigley EM |date=March 2010 |title=The efficacy of probiotics in the treatment of irritable bowel syndrome: a systematic review |journal=Gut |type=Systematic review |volume=59 |issue=3 |pages=3253–3232 |doi=10.1136/gut.2008.167270 |pmid=19091823 |s2cid=18281136}}</ref> === Nekrotizirajući enterokolitis === Nekoliko kliničkih studija pruža dokaze o potencijalu probiotika da smanje rizik od [[nekrotizirajući enterokolitis|nekrotizirajućeg enterokolitisa]] i [[smrtnost]]i kod prijevremeno rođene djece. Jedna meta-analiza je pokazala da probiotici smanjuju ove rizike za više od 50% u poređenju s kontrolama, ali da su potrebna daljnja velika, visokokvalitetna ispitivanja kako bi se informirala politika i praksa.<ref>{{Cite journal |last1=Sharif |first1=Sahar |last2=Meader |first2=Nicholas |last3=Oddie |first3=Sam J. |last4=Rojas-Reyes |first4=Maria Ximena |last5=McGuire |first5=William |date=October 15, 2020 |title=Probiotics to prevent necrotising enterocolitis in very preterm or very low birth weight infants |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2020 |issue=10|doi=10.1002/14651858.CD005496.pub5 |issn=1469-493X |pmc=8094746 |pmid=33058137}}</ref> ===Trudnoća=== Cochraneov sistematski pregled nije pronašao dobre dokaze da su probiotici korisni u smanjenju rizika od [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]], ali je pronašao dobre dokaze da povećavaju rizik od [[preeklampsija| preeklampsije]]. Iz tog razloga, upotreba probiotika u trudnoći se nije savjetovala.<ref>{{Cite journal |vauthors=Davidson SJ, Barrett HL, Price SA, Callaway LK, Dekker Nitert M |year=2021 |title=Probiotics for preventing gestational diabetes |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD009951.pub3 |issn=1465-1858 |pmc=8094741 |pmid=33870484}}</ref> === Ponavljajući trbušni bol === Pregled iz 2017. godine, zasnovan na dokazima umjerenog do niskog kvaliteta, sugerira da probiotici mogu biti korisni u ublažavanju boli u kratkom roku kod djece s ponavljajućim bolovima u trbuhu, ali odgovarajući soj i doza nisu poznati.<ref name="NewloveDelgadoMartin2017">{{Cite journal |vauthors=Newlove-Delgado TV, Martin AE, Abbott RA, Bethel A, Thompson-Coon J, Whear R et al. |year=2017 |title=Dietary interventions for recurrent abdominal pain in childhood. |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=2017 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD010972.pub2 |pmc=6464236 |pmid=28334433 |quote=Overall, there is some evidence to suggest that probiotics may be effective in the treatment of RAP, in terms of improving pain in the shorter term. Clinicians may therefore consider probiotic interventions as part of the management strategy for children with RAP ''(Recurrent Abdominal Pain)''. However, we were unable to recommend the optimum strain and dosage of probiotics based on this review. The evidence for the effectiveness of probiotics was based largely on shorter-term outcomes. Further trials are required to assess whether improvements in pain are maintained over the longer term; these trials should also consider the importance of using validated and consistent scales to measure pain and other outcomes.}}</ref> ===Suho oko=== Klinička studija koja je istraživala utjecaj probiotika na ublažavanje znakova i simptoma [[sindrom suhog oka|suhog oka]] otkrila je obećavajuće rezultate za oftalmičku formulaciju ''[[Latilactobacillus sakei]]'', dok oralni probiotik nije pokazao nikakve primjetne koristi.<ref>{{cite journal |title=The Effect of Ophthalmic and Systemic Formulations of Latilactobacillus sakei on Clinical and Immunological Outcomes of Patients With Dry Eye Disease: A Factorial, Randomized, Placebo-controlled, and Triple-masking Clinical Trial |journal=Probiotics Antimicrob Proteins |date=2023 |doi=10.1007/s12602-023-10079-1 |pmid=37256485 |last1=Heydari |first1=Mojtaba |last2=Kalani |first2=Mehdi |last3=Ghasemi |first3=Younes |last4=Nejabat |first4=Mahmood |volume=16 |issue=3 |pages=1026–1035 |s2cid=258989191 }}</ref> === Urinarni trakt === Postoje ograničeni dokazi koji ukazuju na to da su probiotici korisni u liječenju infekcije ili upale [[urinarni trakt| urinarnog trakta]].<ref name="uro">{{Cite book |last=Shortliffe |first=LMD |chapter=Chapter 116: Infection and Inflammation of the Pediatric Genitourinary Tract |title=Campbell-Walsh Urology |publisher=Saunders Elsevier |editor-last=Wein |editor-first=AJ |edition=10th |volume=4 |page=3121 | isbn = 978-1-4160-6911-9 | date=2011}}</ref> Jedan pregled literature otkrio je da probiotički suplementi „Lactobacillus“ izgleda povećavaju nivoe vaginskih laktobacila, čime se smanjuje učestalost vaginskih infekcija kod inače zdravih odraslih žena.<ref name="Khalesi">{{Cite journal |last=Khalesi |first=Saman |date=2019 |title=A review of probiotic supplementation in healthy adults: helpful or hype? |journal=European Journal of Clinical Nutrition |volume=73 |issue=73 |pages=24–37 |doi=10.1038/s41430-018-0135-9 |pmid=29581563 |hdl-access=free |hdl=10072/381737 |s2cid=4362284}}</ref> == Opća istraživanja == === Formulacije === Dodaci prehrani poput tableta, kapsula, praškova i vrećica koji sadrže bakterije su proučavani. Međutim, probiotici koji se uzimaju oralno mogu biti uništeni kiselim uslovima želuca. Od 2010. godine, razvijen je niz tehnika [[mikroinkapsulacija]], kako bi se riješio ovaj problem.<ref>{{Cite journal |vauthors=Islam MA, Yun CH, Choi YJ, Cho CS |year=2010 |title=Microencapsulation of live probiotic bacteria. |url=http://www.jmb.or.kr/submission/Journal/020/JMB020-10-01_FDOC_1.pdf |url-status=live |journal=Journal of Microbiology and Biotechnology |volume=20 |issue=1367–1377 |pages=1367–1377 |doi=10.4014/jmb.1003.03020 |pmid=21030820 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506083823/http://www.jmb.or.kr/submission/Journal/020/JMB020-10-01_FDOC_1.pdf |archive-date=2011-05-06 |access-date=2011-01-28}}</ref> === Multipli probiotici === Preliminarna istraživanja procjenjuju potencijalne [[fiziologija|fiziološke]] efekte višestrukih probiotičkih sojeva, za razliku od jednog soja.<ref name="pmid15454313">{{Cite journal |vauthors=Timmerman HM, Koning CJ, Mulder L, Rombouts FM, Beynen AC |date=November 2004 |title=Monostrain, multistrain and multispecies probiotics – A comparison of functionality and efficacy |journal=Int. J. Food Microbiol. |volume=96 |issue=3 |pages=219–233 |doi=10.1016/j.ijfoodmicro.2004.05.012 |pmid=15454313}}</ref><ref name="pmid18785988">{{Cite journal |vauthors=Williams EA, Stimpson J, Wang D, Plummer S, Garaiova I, Barker ME, Corfe BM |date=September 2008 |title=Clinical trial: a multistrain probiotic preparation significantly reduces symptoms of irritable bowel syndrome in a double-blind placebo-controlled study |journal=Aliment. Pharmacol. Ther. |volume=29 |issue=1 |pages=97–103 |doi=10.1111/j.1365-2036.2008.03848.x |pmid=18785988 |doi-access=free |s2cid=12217513}}</ref> Budući da ljudska crijeva mogu sadržavati desetine hiljada mikrobnih vrsta, jedna teorija ukazuje na to da bi ovo raznoliko okruženje moglo imati koristi od konzumiranja više probiotičkih sojeva, efekat koji ostaje naučno nepotvrđen. === Sojevi === Postoje samo preliminarni dokazi za većinu probiotičkih zdravstvenih tvrdnji. Čak i za najproučavanije probiotičke [[Soj (biologija)|sojevi]], malo ih je dovoljno razvijeno u osnovnim i kliničkim istraživanjima da bi opravdalo odobrenje za status [[zdravstvena tvrdnja| zdravstvene tvrdnje]] od strane regulatorne agencije kao što su FDA ili EFSA, a od 2010., nijedna tvrdnja nije odobrena od strane te dvije agencije.<ref name="bridging"/> Neki stručnjaci su skeptični u pogledu efikasnosti različitih probiotičkih sojeva i vjeruju da nemaju svi subjekti koristi od probiotika.<ref name="bridging" /><ref>{{Cite news |last=Bee |first=Peta |date=November 10, 2008 |title=Probiotics, not so friendly after all? |work=The Times|location=London |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/health/article1788597.ece |url-status=live |access-date=18 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112331/http://www.thetimes.co.uk/tto/health/article1788597.ece |archive-date=11 May 2015 |df=dmy-all}}</ref> ===Temperatura skladištenja=== Višestruke studije su pokazale da postoji značajna razlika u stopi preživljavanja Lactobacillus i Bifidobacterium u uslovima skladištenja u frižideru (4°C) i na sobnoj temperaturi (25°C). Na sobnoj temperaturi (25±1°C), broj probiotika se smanjio za 5–6 logaritamskih jedinica (do 1/100.000) nakon 90 dana skladištenja. Nasuprot tome, nije uočena značajna promjena u broju probiotika u uslovima skladištenja u frižideru (4 ± 1°C).<ref>{{Cite journal |last1=Dhewa |first1=T. |last2=Pant |first2=S. |last3=Mishra |first3=Vijendra |date=January 2014 |title=Development of freeze dried synbiotic formulation using a probiotic strain of Lactobacillus plantarum |journal=Journal of Food Science and Technology |language=en |volume=51 |issue=1 |pages=83–89 |doi=10.1007/s13197-011-0457-2 |issn=0022-1155 |pmc=3857416 |pmid=24426051}}</ref> == Naučne smjernice za testiranje == Prvo, probiotici moraju biti živi kada se daju.<ref name="Fuller_1989" /><ref name="ReferenceA">{{Cite journal |last=Fuller |first=R |year=1991 |title=Probiotics in human medicine |journal=Gut |volume=32 |issue=4 |pages=439–442 |doi=10.1136/gut.32.4.439 |pmc=1379087 |pmid=1902810}}</ref><ref>Fuller R. ''Probiotics, the Scientific Thesis''. London: Chapman & Hall, 1992 {{ISBN?}}</ref> Jedna od briga u naučnoj literaturi leži u održivosti i reproducibilnosti rezultata dobijenih u specifičnim studijama na velikoj skali, kao i u održivosti i stabilnosti tokom upotrebe i skladištenja, te konačno u sposobnosti preživljavanja u želučanim kiselinama, a zatim i u crijevnom [[ekosistem]]u.<ref name="bridging"/> Drugo, probiotici moraju proći kontroliranu evaluaciju kako bi se dokumentirale „zdravstvene koristi“ kod ciljanog domaćina. Samo proizvodi koji sadrže žive organizme za koje je u reproducibilnim studijama na ljudima dokazano da pružaju zdravstvene koristi mogu se smatrati probioticima.<ref name="bridging" /><ref name="pmid21637034">{{Cite journal |vauthors=Reid G, Gaudier E, Guarner F, Huffnagle GB, Macklaim JM, Munoz AM, Martini M, Ringel-Kulka T, Sartor B, Unal R, Verbeke K, Walter J |year=2010 |title=Responders and non-responders to probiotic interventions: how can we improve the odds? |journal=Gut Microbes |volume=1 |issue=3 |pages=200–204 |doi=10.4161/gmic.1.3.12013 |pmc=3023600 |pmid=21637034}}</ref><ref name="pmid16771855">{{Cite journal |vauthors=O'Hara AM, O'Regan P, Fanning A, O'Mahony C, Macsharry J, Lyons A, Bienenstock J, O'Mahony L, Shanahan F |year=2006 |title=Functional modulation of human intestinal epithelial cell responses by Bifidobacterium infantis and Lactobacillus salivarius |journal=Immunology |volume=118 |issue=2 |pages=202–215 |doi=10.1111/j.1365-2567.2006.02358.x |pmc=1782284 |pmid=16771855}}</ref> Ispravna definicija zdravstvene koristi, potkrijepljena čvrstim naučnim dokazima, snažan je element za pravilnu identifikaciju i procjenu učinka probiotika. Ovaj aspekt predstavlja izazov za naučna i industrijska istraživanja jer se javlja nekoliko poteškoća, kao što je varijabilnost u mjestu upotrebe probiotika (oralna, vaginska, crijevna) i načinu primjene.<ref name="Fuller_1989"/> Treće, kandidat za probiotik mora biti taksonomski definiran mikrob ili kombinacija mikroba ([[rod (biologija)|rod]], [[vrsta]] i nivo soja). Općenito je priznato da je većina učinaka probiotika specifična za soj i ne može se proširiti na druge probiotike istog roda ili vrste.<ref name="ReferenceA"/> Ovo zahtijeva preciznu identifikaciju soja, tj. [[genotip]]sku i [[fenotip]]sku karakterizaciju testiranog mikroorganizma.<ref name="Rijkers_2010"/> Četvrto, probiotici moraju biti sigurni za svoju namjeravanu upotrebu. Smjernice [[FAO[[/[[WHO]] iz 2002. preporučuju da se, iako se bakterije mogu općenito prepoznati kao sigurne (GRAS), sigurnost potencijalnog probiotika procijeni „minimalno“ potrebnim testovima:<ref>{{Cite journal |last1=Huys |first1=G |last2=Botteldoorn |first2=N |last3=Delvigne |first3=F |last4=Vuyst |first4=L. D. |last5=Heyndrickx |first5=M |last6=Pot |first6=B |last7=Dubois |first7=J. J. |last8=Daube |first8=G |year=2013 |title=Microbial characterization of probiotics – Advisory report of the Working Group "8651 Probiotics" of the Belgian Superior Health Council (SHC) |journal=Molecular Nutrition & Food Research |volume=57 |issue=8 |pages=1479–1504 |doi=10.1002/mnfr.201300065 |pmc=3910143 |pmid=23801655}}</ref> * Procjena određenih metaboličkih aktivnosti (npr. proizvodnja D-laktata, dekonjugacija žučnih soli) * Procjena nuspojava u studijama na ljudima * Određivanje obrazaca otpornosti na antibiotike * Epidemiološki nadzor neželjenih incidenata kod potrošača (aftermarket) * Ako soj koji se procjenjuje pripada vrsti za koju se zna da proizvodi toksine kod sisara, mora se testirati na proizvodnju toksina. Jedan mogući program za testiranje proizvodnje toksina preporučio je Naučni odbor [[EU]] za ishranu životinja.<ref>{{Cite web |date=December 2001 |title=Commentary by the Scientific Committee on Animal Nutrition on Data Relating to Toxin Production |url=http://ec.europa.eu/food/fs/sc/scan/out73_en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629162223/http://ec.europa.eu/food/fs/sc/scan/out73_en.pdf |archive-date=29 June 2016 |access-date=5 June 2016 |website=Scientific Opinion |publisher=European Commission, Health & Consumer Protection Directorate-General |df=dmy-all}}</ref> * Ako soj koji se procjenjuje pripada vrsti s poznatim [[hemoliza|hemolitskim]] potencijalom, potrebno je određivanje hemolitičke aktivnosti. U Evropi je EFSA usvojila predtržišni sistem za procjenu sigurnosti mikrobnih vrsta koje se koriste u proizvodnji hrane i stočne hrane kako bi postavila prioritete za potrebu procjene rizika. Procjena se vrši za određene mikroorganizme; ako je rezultat povoljan, to vodi do statusa "Kvalificirana pretpostavka sigurnosti" <!-- (QPS) -->.<ref>{{Cite journal |year=2007 |title=Introduction of a Qualified Presumption of Safety (QPS) approach for assessment of selected microorganisms referred to EFSA |journal=EFSA Journal |volume=587 |issue=12 |pages=1–16 |doi=10.2903/j.efsa.2007.587 |doi-access=free}}</ref> == Također pogledajte == * [[Disbioza]] * [[Fekalna bakterioterapija]] * [[Funkcionalna hrana]] * [[Mikrobne kulture hrane]] * [[Postbiotik]] * [[Probiotici u pedijatriji]] * [[Proteobiotici]] * [[Psihobiotik]] * [[Sinbiotici]] == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Hrana}} {{Dodatak prehrani}} {{Sindrom iritabilnog crijeva}} {{Authority control}} [[Kategorija:Bakteriologija]] [[Kategorija:Probavni sistem]] [[Kategorija:Probiotici| ]] igab3xxwmacdffybhb773grniaigyu8 3932268 3932267 2026-09-30T20:19:46Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Probiotik]] na [[Wikipedia:Igralište/Probiotik]] bez ostavljanja preusmjerenja 3932246 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Prebiotik}} [[File:Yogurt, Samoa, Yoggi original.JPG|thumb| Jogurt, fermentirana hrana koja se koristi kao probiotik]] '''Probiotici''' su živi [[mikroorganizmi]] koji su namijenjeni podršci ili poboljšanju zdravlja i dobrobiti organizma domaćina.<ref name="Expert"/> Često se koriste i kod ljudi i kod životinja. Iako se termin odnosi na same mikroorganizme, probiotici se mogu konzumirati putem niza proizvoda, uključujući [[jogurt]], [[sir]], određenu [[Fermentacija u preradi hrane|fermentiranu hranu]] (kao što je [[nattō]]), kao i [[Kapsula (farmacija)|kapsule]] koje sadrže jedan soj ili definiranu mješavinu sojeva. Probiotici se smatraju općenito priznatim kao sigurni (GRAS) od strane [[Uprava za hranu i lijekove|Američke uprave za hranu i lijekove]] (FDA), što podržava njihovu sigurnost kada se koriste prema namjeni, iako ova oznaka ne utvrđuje njihovu učinkovitost ili specifične zdravstvene koristi.<ref>{{Cite web |last=Program |first=Human Foods |date=2024-09-09 |title=Microorganisms & Microbial-Derived Ingredients Used in Food (Partial List) |url=https://www.fda.gov/food/generally-recognized-safe-gras/microorganisms-microbial-derived-ingredients-used-food-partial-list |access-date=2025-11-18 |website=FDA |language=en}}</ref><ref name="guarner">{{Cite journal |last1=Guarner |first1=Francisco |last2=Sanders |first2=Mary Ellen |last3=Szajewska |first3=Hania |last4=Cohen |first4=Henry |last5=Eliakim |first5=Rami |last6=Herrera-deGuise |first6=Claudia |last7=Karakan |first7=Tarkan |last8=Merenstein |first8=Dan |last9=Piscoya |first9=Alejandro |last10=Ramakrishna |first10=Balakrishnan |last11=Salminen |first11=Seppo |last12=Melberg |first12=Jim |date=July 2024 |title=World Gastroenterology Organisation Global Guidelines: Probiotics and Prebiotics |journal=Journal of Clinical Gastroenterology |language=en-US |volume=58 |issue=6 |pages=533–553 |doi=10.1097/MCG.0000000000002002 |issn=0192-0790 |pmid=38885083 |doi-access=free}}</ref><ref name="DoronSnydman2015">{{Cite journal |vauthors=Doron S, Snydman DR |year=2015 |title=Risk and safety of probiotics. |journal=Clin Infect Dis |type=Review |volume=60 |issue=Suppl 2 |pages=S129–234 |doi=10.1093/cid/civ085 |pmc=4490230 |pmid=25922398}}</ref> Mnoge navodne zdravstvene koristi, poput liječenja [[ekcem]]a ili [[vaginska infekcija|vaginskih infekcija]], nemaju značajnu naučnu potporu.<ref name="nhs">{{Cite web |date=24 November 2022 |title=Probiotics |url=https://www.nhs.uk/conditions/probiotics/ |access-date=7 August 2025 |publisher=National Health Service}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=France |first1=Michael |last2=Alizadeh |first2=Madeline |last3=Brown |first3=Sarah |last4=Ma |first4=Bing |last5=Ravel |first5=Jacques |date=March 2022 |title=Towards a deeper understanding of the vaginal microbiota |journal=Nature Microbiology |language=en |volume=7 |issue=3 |pages=367–378 |doi=10.1038/s41564-022-01083-2 |issn=2058-5276 |pmc=8910585 |pmid=35246662}}</ref> Prvi otkriveni probiotik bio je određeni soj [[bacil]]a u bugarskom jogurtu, nazvan ''[[Lactobacillus bulgaricus]]''. Otkriće je 1905. godine napravio bugarski ljekar i mikrobiolog Stamen Grigorov. Savremena teorija pripisuje se uglavnom ruskom dobitniku Nobelove nagrade Eliju Mečnikovu, koji je oko 1907. godine pretpostavio da bugarski seljaci koji konzumiraju jogurt žive duže.<ref>{{Cite journal |last1=Brown |first1=Amy C. |last2=Valiere |first2=Ana |date=2004-01-01 |title=Probiotics and Medical Nutrition Therapy |journal=Nutrition in Clinical Care |volume=7 |issue=2 |pages=56–68 |issn=1096-6781 |pmc=1482314 |pmid=15481739}}</ref> Rastuće tržište probiotika dovelo je do potrebe za strožijim zahtjevima za [[medicina zasnovana na dokazima|naučno potkrepljivanje]] navodnih koristi koje pružaju mikroorganizmi za koje se tvrdi da su probiotici.<ref name="bridging">{{Cite journal |vauthors=Rijkers GT, de Vos WM, Brummer RJ, Morelli L, Corthier G, Marteau P |year=2011 |title=Health benefits and health claims of probiotics: Bridging science and marketing |journal=British Journal of Nutrition |volume=106 |issue=9 |pages=1291–1296 |doi=10.1017/S000711451100287X |pmid=21861940 |doi-access=free}}</ref> Iako se neki dokazi o koristima probiotika reklamiraju kao smanjenje gastrointestinalnih tegoba, poboljšanje i zdravlja [[imunski sistem|imunskog sistema]],<ref name="efsa-heinz">{{Cite journal |last1=Turck |first1=Dominique |last2=Castenmiller |first2=Jacqueline |last3=De Henauw |first3=Stefaan |last4=Hirsch-Ernst |first4=Karen Ildico |last5=Kearney |first5=John |last6=Knutsen |first6=Helle Katrine |last7=MacIuk |first7=Alexandre |last8=Mangelsdorf |first8=Inge |last9=McArdle |first9=Harry J. |last10=Naska |first10=Androniki |last11=Pelaez |first11=Carmen |last12=Pentieva |first12=Kristina |last13=Thies |first13=Frank |last14=Tsabouri |first14=Sophia |last15=Vinceti |first15=Marco |date=15 April 2019 |title=Nutrimune and immune defence against pathogens in the gastrointestinal and upper respiratory tracts: evaluation of a health claim pursuant to Article 14 of Regulation (EC) No 1924/2006 |journal=EFSA Journal |publisher=European Food Safety Authority, Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens |volume=17 |issue=4 |pages=e05656 |doi=10.2903/j.efsa.2019.5656 |pmc=7009160 |pmid=32626282 |doi-access=free |last16=Bresson |first16=Jean-Louis |last17=Siani |first17=Alfonso}}</ref> ublažavanje [[zatvor (probava)|zatvora]] ili izbjegavanje [[prehlada]], takve tvrdnje su specifične za soj i ne mogu se ekstrapolirati na druge sojeve.<ref name="bridging" /><ref name="snake">{{Cite journal |vauthors=Slashinski MJ, McCurdy SA, Achenbaum LS, Whitney SN, McGuire AL |year=2012 |title='Snake-oil,' 'quack medicine,' and 'industrially cultured organisms:' biovalue and the commercialization of human microbiome research |journal=BMC Medical Ethics |volume=13 |doi=10.1186/1472-6939-13-28 |pmc=3512494 |pmid=23110633 |doi-access=free }}</ref><ref name="fda">{{Cite web |date=5 August 2025 |title=FDA warning letters 2020-2023 (search "probiotics") |url=https://www.fda.gov/inspections-compliance-enforcement-and-criminal-investigations/compliance-actions-and-activities/warning-letters |access-date=7 August 2025 |publisher=Compliance Branch, Inspections, Compliance, Enforcement, and Criminal Investigations, US Food and Drug Administration}}</ref> Od 2019. godine, brojne zahtjeve za odobrenje zdravstvenih tvrdnji evropskih proizvođača probiotičkih dodataka prehrani odbila je Evropska agencija za sigurnost hrane zbog nedovoljnih dokaza o korisnom mehanizmu ili efikasnosti.<ref name=efsa-heinz/><ref name="heinz">{{Cite web |last=Chu |first=Will |date=18 April 2019 |title=Heinz reels from latest probiotic health claim rejection by EFSA |url=https://www.nutraingredients.com/Article/2019/04/18/Heinz-reels-from-latest-probiotic-health-claim-rejection-by-EFSA |access-date=11 May 2019 |publisher=NutraIngredients.com, William Reed Business Media Ltd |archive-date=20 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020081340/https://www.nutraingredients.com/Article/2019/04/18/Heinz-reels-from-latest-probiotic-health-claim-rejection-by-EFSA |url-status=live }}</ref> == Definicija == Izvještaj [[SZO|Svjetske zdravstvene organizacije]] (SZO) iz oktobra 2001. godine definiše probiotike kao "žive mikroorganizme koji, kada se primjenjuju u odgovarajućim količinama, pružaju zdravstvenu korist domaćinu."<ref name="who">{{Cite web |last=Schlundt |first=Jorgen |title=Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria |url=https://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022161702/http://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-date=October 22, 2012 |access-date=17 December 2012 |website=Report of a Joint FAO/WHO Expert Consultation on Evaluation of Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food Including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria |publisher=FAO / WHO}}</ref><ref name="who.int">{{Cite book |title=Probiotics in food: health and nutritional properties and guidelines for evaluation. |date=2006 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn=92-5-105513-0 |location=Rome |oclc=70928765}}</ref> Slijedeći ovu definiciju, [[radna grupa]] koju je sazvala [[Organizacija za hranu i poljoprivredu]] (FAO)/WHO u maju 2002. godine izdala je „Smjernice za evaluaciju probiotika u hrani“.<ref>{{Cite web |date=1 May 2002 |title=Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food |url=ftp://ftp.fao.org/es/esn/food/wgreport2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518131130/ftp://ftp.fao.org/es/esn/food/wgreport2.pdf |archive-date=2017-05-18 |publisher=Joint FAO/WHO Working Group on Drafting Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food, London, Ontario, Canada}}</ref> Konsenzusna definicija termina „probiotici“, zasnovana na dostupnim informacijama i naučnim dokazima, usvojena je nakon prethodno spomenutih zajedničkih stručnih konsultacija između [[Organizacija za hranu i poljoprivredu|FAO]] Ujedinjenih nacija [[UN|Ujedinjenih nacija]] i [[SZO]]. Ovaj napor su pratili zahtjevi lokalnih vladinih i nadvladinih regulatornih tijela za boljom karakterizacijom opravdanosti zdravstvenih tvrdnji. Taj prvi globalni napor je dalje razvijen 2010. godine; dvije stručne grupe akademskih naučnika i predstavnika industrije dale su preporuke za evaluaciju i validaciju zdravstvenih tvrdnji o probioticima.<ref name="Rijkers_2010">{{Cite journal |vauthors=Rijkers GT, Bengmark S, Enck P, Haller D, Herz U, Kalliomaki M, Kudo S, Lenoir-Wijnkoop I, Mercenier A, Myllyluoma E, Rabot S, Rafter J, Szajewska H, Watzl B, Wells J, Wolvers D, Antoine JM |year=2010 |title=Guidance for substantiating the evidence for beneficial effects of probiotics: current status and recommendations for future research |journal=J. Nutr. |volume=140 |issue=3 |pages=671S–676S |doi=10.3945/jn.109.113779 |pmid=20130080 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Shane AL, Cabana MD, Vidry S, Merenstein D, Hummelen R, Ellis CL, Heimbach JT, Hempel S, Lynch SV, Sanders ME |year=2010 |title=Guide to designing, conducting, publishing and communicating results of clinical studies involving probiotic applications in human participants |journal=Gut Microbes |volume=1 |issue=4 |pages=243–253 |doi=10.4161/gmic.1.4.12707 |pmc=3023606 |pmid=21327031}}</ref> Isti principi proizašli su iz te dvije grupe kao što su izraženi u "Smjernicama" FAO/WHO iz 2002. godine. Ova definicija, iako široko prihvaćena, nije prihvatljiva za [[Evropska agencija za sigurnost hrane|Evropsku agenciju za sigurnost hrane]] jer sadrži zdravstvenu tvrdnju koja nije mjerljiva.<ref name="bridging"/> Grupa naučnih stručnjaka okupila se u Kanadi u oktobru 2013. godine, kako bi razgovarala o obimu i odgovarajućoj upotrebi termina "probiotik", prilagođavajući definiciju na "živi mikroorganizmi koji, kada se primjenjuju u odgovarajućim količinama, pružaju zdravstvenu korist domaćinu".<ref name="Expert">{{Cite journal |last1=Hill |first1=C |last2=Guarner |first2=F |last3=Reid |first3=G |last4=Gibson |first4=GR |last5=Merenstein |first5=DJ |last6=Pot |first6=B |last7=Morelli |first7=L |last8=Canani |first8=RB |last9=Flint |first9=HJ |last10=Salminen |first10=S |last11=Calder |first11=PC |last12=Sanders |first12=ME |date=August 2014 |title=Expert consensus document. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic. |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=11 |issue=8 |pages=506–514 |doi=10.1038/nrgastro.2014.66 |pmid=24912386 |doi-access=free|hdl=2164/4189 |hdl-access=free }}</ref> == U hrani == Živi probiotici [[Mikrobiološka kultura|kulture]] dio su [[fermentirani mliječni proizvod| fermentiranih mliječnih proizvoda]], druge [[fermentacija| fermentirane]] hrane i hrane obogaćene probioticima.<ref>{{Cite journal |last1=Mattila-Sandholm |first1=T. |last2=Myllärinen |first2=P. |last3=Crittenden |first3=R. |last4=Mogensen |first4=G. |last5=Fondén |first5=R. |last6=Saarela |first6=M. |year=2002 |title=Technological challenges for future probiotic foods |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0958694601000991 |journal=International Dairy Journal |volume=12 |issue=2–3 |pages=173–182 |doi=10.1016/S0958-6946(01)00099-1 |bibcode=2002IntDJ..12..173M |access-date=29 December 2020 |archive-date=16 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616074831/http://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0958694601000991 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> [[Mliječnokiselinske bakterije]], koje fermentiraju hranu, imaju sposobnost sprječavanja kvarenja hrane i mogu poboljšati nutritivnu vrijednost namirnica u kojima se nalaze. Kisela fermentacija (kao i soljenje) ostaje jedna od najpraktičnijih metoda konzerviranja svježeg povrća, kaša od žitarica i mješavina mlijeka i žitarica zbog niskih troškova i energetskih potreba.<ref name="Foods 1992">{{Cite book |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK234703/ |title=Lactic Acid Fermentations |date=1992 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |access-date=2021-03-30 |archive-date=2015-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150401052540/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK234703/ |url-status=live }}</ref> [[Spisak fermentirane hrane|Fermentirani proizvodi]] koji sadrže mliječnokiselinske bakterije uključuje [[povrće]] kao što je [[Kiseljenje|ukiseljeno povrće]],<ref name="fv">{{Cite book |title=Fermented Vegetables; In: Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers, 4th Ed |vauthors=Breidt F, McFeeters RF, Perez-Diaz I, Lee CH |publisher=ASM Press |year=2013 |isbn=978-1-55581-626-1 |location=Washington, DC |pages=841–855 |chapter=Fermented Vegetables |doi=10.1128/9781555818463.ch33 |access-date=19 May 2016 |chapter-url=https://fbns.ncsu.edu/USDAARS/Acrobatpubs/P376-400/p380.pdf |archive-date=28 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150528190455/http://fbns.ncsu.edu/USDAARS/Acrobatpubs/P376-400/p380.pdf |url-status=live }}</ref> [[kimči]],<ref name="fv" /><ref name="dsnlab">{{Cite journal |vauthors=Oh CK, Oh MC, Kim SH |year=2004 |title=The Depletion of Sodium Nitrite by Lactic Acid Bacteria Isolated from Kimchi |journal=Journal of Medicinal Food |volume=7 |issue=1 |pages=38–44 |doi=10.1089/109662004322984680 |pmid=15117551}}</ref> [[Kiseli krastavac]],<ref>{{Cite journal |vauthors=Pederson CS, Niketic G, Albury MN |year=1962 |title=Fermentation of the Yugoslavian pickled cabbage |journal=Applied Microbiology |volume=10 |issue=1 |pages=86–89 |doi=10.1128/AEM.10.1.86-89.1962 |pmc=1057814 |pmid=14484853}}</ref> i [[kiseli kupus]];<ref name="sugm">{{Cite journal |last1=Friedman |first1=Y |last2=Hugenholtz |first2=Jeroen |last3=De Vos |first3=Willem M. |last4=Smid |first4=Eddy J. |year=2006 |title=Safe use of genetically modified lactic acid bacteria in food. Bridging the gap between consumers, green groups, and industry |url=http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0717-34582006000400011&tlng=&lng=en&nrm=iso |url-status=live |journal=Electronic Journal of Biotechnology |volume=9 |issue=4 |pages=E49–55 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130814122022/http://www.scielo.cl/scielo.php?[[script=sci_arttext&pid=S0717-34582006000400011&tlng=&lng=en&nrm=iso |archive-date=14 August 2013 |access-date=7 November 2007 |df=dmy-all}}</ref> [[Kiseli hljeb|kiseli hljeb]] ili proizvodi slični hljebu napravljeni bez [[pšenica|pšenice]] ili [[raž|raženog brašna]], umaci i paste s okusom mesa s [[aminokiselina]]ma/[[peptid]]ima proizvedeni fermentacijom [[žitarica]] i [[Fabaceae|mahunarki]]; fermentirane mješavine žitarica, ribe i škampa i fermentirano meso;<ref name="Foods 1992" /> proizvodi od [[soja|soje]], kao što je [[tempeh]],<ref name="mamt">{{Cite journal |vauthors=Moreno MR, Leisner JJ, Tee LK, Ley C, Radu S, Rusul G, Vancanneyt M, De Vuyst L |year=2002 |title=Microbial analysis of Malaysian tempeh, and characterization of two bacteriocins produced by isolates of Enterococcus faecium |journal=Journal of Applied Microbiology |volume=92 |issue=1 |pages=147–157 |doi=10.1046/j.1365-2672.2002.01509.x |pmid=11849339 |doi-access=free |s2cid=20756449}}</ref> [[miso]],<ref>{{Cite web |last=Ehrlich |first=Steven D. |date=2011-05-24 |title=Lactobacillus acidophilus |url=http://umm.edu/health/medical/altmed/supplement/lactobacillus-acidophilus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911233110/http://umm.edu/health/medical/altmed/supplement/lactobacillus-acidophilus |archive-date=2015-09-11 |access-date=2015-09-17 |publisher=University of Maryland Medical Center (UMMC)}}</ref> i [[soja sos]];<ref name="labi">{{Cite journal |vauthors=Tanasupawat S, Thongsanit J, Okada S, Komagata K |year=2002 |title=Lactic acid bacteria isolated from soy sauce mash in Thailand |journal=Journal of General and Applied Microbiology |volume=48 |issue=4 |pages=201–209 |doi=10.2323/jgam.48.201 |pmid=12469319 |doi-access=free}}</ref> mliječni proizvodi kao što su [[jogurt]], [[kefir]],<ref>{{Cite journal |vauthors=Plessas S, Alexopoulos A, Voidarou C, Stavropoulou E, Bezirtzoglou E |year=2011 |title=Microbial ecology and quality assurance in food fermentation systems. The case of kefir grains application |journal=Anaerobe |volume=17 |issue=6 |pages=483–485 |doi=10.1016/j.anaerobe.2011.03.014 |pmid=21497663}}</ref> [[mlaćenica]];<ref>{{Cite journal |vauthors=Shiby VK, Mishra HN |year=2013 |title=Fermented milks and milk products as functional foods – a review |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |volume=53 |issue=5 |pages=482–496 |doi=10.1080/10408398.2010.547398 |pmid=23391015 |s2cid=3059150}}</ref> i nemliječni proizvodi poput [[pčelinji polen| pčelinjeg polena]].<ref>{{Cite journal |last1=Mohammad |first1=Salma Malihah |last2=Mahmud-Ab-Rashid |first2=Nor-Khaizura |last3=Zawawi |first3=Norhasnida |date=2020-08-25 |title=Probiotic properties of bacteria isolated from bee bread of stingless bee Heterotrigona itama |url=http://psasir.upm.edu.my/id/eprint/87300/1/Probiotic%20properties%20of%20bacteria%20isolated%20from%20bee%20bread.pdf |journal=Journal of Apicultural Research |volume=60 |pages=172–187 |doi=10.1080/00218839.2020.1801152 |issn=0021-8839 |s2cid=225208290 |access-date=2022-04-21 |archive-date=2023-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163325/http://psasir.upm.edu.my/id/eprint/87300/1/Probiotic%20properties%20of%20bacteria%20isolated%20from%20bee%20bread.pdf |url-status=live }}</ref> Preciznije, kiseli kupus sadrži bakterije ''[[Leuconostoc mesenteroides]]'', ''[[Lactobacillus plantarum]]'', ''Pediococcus pentosaceus'', ''[[Lactobacillus brevis]]'', ''Leuconostoc citreum'', ''Leuconostoc argentinum'', ''[[Lactobacillus paraplantarum]]'', ''Lactobacillus coryniformis'' i ''Weissella'' spp.<ref>{{Cite journal |last1=Plengvidhya |first1=V. |last2=Breidt |first2=F. Jr. |last3=Lu |first3=Z. |last4=Fleming |first4=H. P. |year=2007 |title=DNA Fingerprinting of Lactic Acid Bacteria in Sauerkraut Fermentations |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=73 |issue=23 |pages=7697–7702 |bibcode=2007ApEnM..73.7697P |doi=10.1128/AEM.01342-07 |pmc=2168044 |pmid=17921264}}</ref> Kimchi sadrži bakterije ''Leuconostoc'' spp., ''Weissella'' spp. i ''Lactobacillus'' spp. Pao cai sadrži ''L. pentosus'', ''L. plantarum'' , ''Leuconostoc mesenteroides'' , ''L. brevis, L. lactis'' i ''L. fermentum''.<ref>{{Cite journal |last1=Swain |first1=Manas Ranjan |last2=Anandharaj |first2=Marimuthu |last3=Ray |first3=Ramesh Chandra |last4=Parveen Rani |first4=Rizwana |year=2014 |title=Fermented Fruits and Vegetables of Asia: A Potential Source of Probiotics |journal=Biotechnology Research International |volume=2014 |pages=1–19 |doi=10.1155/2014/250424 |pmc=4058509 |pmid=25343046 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |title=Table 1: Examples of traditional fermented fruits and vegetables, which are used in various parts of Asian subcontinent |date=2014 |doi=10.1155/2014/250424 |pmid=25343046 |url=https://www.hindawi.com/journals/btri/2014/250424/tab1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216153544/https://www.hindawi.com/journals/btri/2014/250424/tab1/ |archive-date=2019-02-16 |access-date=2019-02-16 |journal=Biotechnology Research International |pmc=4058509 | vauthors = Swain MR, Anandharaj M, Ray RC, Parveen Rani R |doi-access=free }}</ref> Kefir sadrži ''[[Lactobacillus acidophilus]]'', ''[[Bifidobacterium bifidum]]'', ''[[Streptococcus thermophilus]]'', ''[[Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus|Lactobacillus delbrueckii]]'' subsp. ''bulgaricus, ''Lactobacillus helveticus'', ''[[Lactobacillus kefiranofaciens]]'', ''Lactococcus lactis'' i vrste roda ''Leuconostoc''.<ref name="Guzel2011">{{Cite journal |vauthors=Guzel-Seydim ZB, Kok-Tas T, Greene AK, Seydim AC |date=March 2011 |title=Review: functional properties of kefir |journal=Crit Rev Food Sci Nutr |volume=51 |issue=3 |pages=261–268 |doi=10.1080/10408390903579029 |pmid=21390946 |s2cid=19963871}}</ref><ref name="Farnworth2005">{{Cite periodical |last=Farnworth |first=Edward R |date=4 April 2005 |title=Kefir-a complex probiotic |url=http://kefir.it/kefir_probiotic.pdf |periodical=Food Science and Technology Bulletin: Functional Foods |volume=2 |issue=1 |pages=1–17 |doi=10.1616/1476-2137.13938 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514095454/http://www.kefir.it/kefir_probiotic.pdf |archive-date=14 May 2014 |access-date=20 December 2014}}</ref> Mlaćenica sadrži ili ''[[Lactococcus lactis]]'' ili ''L. bulgaricus''. Druge kiselinske bakterije, za koje se kaže da su probiotici,<ref name="bauer">{{Cite news |last=Bauer |first=Brent |date=July 8, 2017 |title=What is kombucha tea? Does it have any health benefits? |work=Mayo Clinic |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/consumer-health/expert-answers/kombucha-tea/faq-20058126 |url-status=live |access-date=2018-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809045554/https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/consumer-health/expert-answers/kombucha-tea/faq-20058126 |archive-date=August 9, 2018 }}</ref><ref>{{Cite news |last=Wollan |first=Malia |title=Kombucha Tea Attracts a Following and Doubters |newspaper=The New York Times |date=24 March 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/03/25/fashion/25Tea.html |url-status=live |access-date=2018-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712093540/https://www.nytimes.com/2010/03/25/fashion/25Tea.html |archive-date=2018-07-12}}</ref> se može naći u [[kombuča| kombuči]], uključujući ''[[Gluconacetobacter xylinus]]'',<ref name="myc">{{Cite journal |vauthors=Jarrell J, Cal T, Bennett JW |year=2000 |title=The Kombucha Consortia of yeasts and bacteria |journal=Mycologist |volume=14 |issue=4 |pages=166–170 |doi=10.1016/S0269-915X(00)80034-8}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jonas |first1=Rainer |last2=Farah |first2=Luiz F. |year=1998 |title=Production and application of microbial cellulose |journal=Polymer Degradation and Stability |volume=59 |issue=1–3 |pages=101–106 |doi=10.1016/s0141-3910(97)00197-3}}</ref> ''[[Zygosaccharomyces bailii|Zygosaccharomyces]]'' sp.,'' Acetobacter pasteurianus'', ''[[Acetobacter aceti]]'' i ''Gluconobacter oxydans''.<ref>{{Cite journal |last1=Jayabalan |first1=Rasu |last2=Malbaša |first2=Radomir V. |last3=Lončar |first3=Eva S. |last4=Vitas |first4=Jasmina S. |last5=Sathishkumar |first5=Muthuswamy |year=2014 |title=A Review on Kombucha Tea – Microbiology, Composition, Fermentation, Beneficial Effects, Toxicity, and Tea Fungus |journal=Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety |volume=13 |issue=4 |pages=538–550 |doi=10.1111/1541-4337.12073 |pmid=33412713 |doi-access=free |bibcode=2014CRFSF..13..538J }}</ref> == Doziranje == Probiotici se mjere u [[jedinice koje formiraju kolonije|jedinicama koje formiraju kolonije (CFU)]], što označava broj održivih mikroorganizama u proizvodu. Efektivna doza zavisi od namjeravane upotrebe, a tipične količine se kreću od 1 – 10 milijardi CFU/dozi.<ref name="guarner" /><ref>{{Cite web |title=Office of Dietary Supplements - Probiotics |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Probiotics-HealthProfessional/ |access-date=2025-11-20 |website=ods.od.nih.gov |language=en}}</ref> == Nuspojave == Manipulacija crijevnom mikrobiotom je složena i može uzrokovati interakcije bakterija i domaćina.<ref name="DurchscheinPetritsch2016">{{Cite journal |vauthors=Durchschein F, Petritsch W, Hammer HF |year=2016 |title=Diet therapy for inflammatory bowel diseases: The established and the new. |journal=World J Gastroenterol |type=Review |volume=22 |issue=7 |pages=2179–2194 |doi=10.3748/wjg.v22.i7.2179 |pmc=4734995 |pmid=26900283 |doi-access=free}}</ref> Iako se probiotici smatraju sigurnima, neki imaju zabrinutosti u vezi s njihovom sigurnošću u određenim slučajevima.<ref name="DurchscheinPetritsch2016" /><ref name="BoyleRobinsBrowne2006">{{Cite journal |vauthors=Boyle RJ, Robins-Browne RM, Tang ML |year=2006 |title=Probiotic use in clinical practice: what are the risks? |journal=Am J Clin Nutr |type=Review |volume=83 |issue=6 |pages=1256–1264; quiz 1446–1447 |doi=10.1093/ajcn/83.6.1256 |pmid=16762934 |doi-access=free}}</ref> Neke osobe, poput onih s [[imunodeficijencija|imunodeficijencijom]], [[sindrom kratkog crijeva|sindromom kratkog crijeva]], [[centralni venski kateter|centralnim venskim kateterom]] i [[bolest srčanih zalistaka|bolešću srčanih zalistaka]], te prijevremeno rođena djeca, mogu biti izloženi većem riziku od neželjenih događaja. Kod teško bolesnih osoba s [[upalna bolest crijeva|upalnom bolešću crijeva]] postoji rizik od prelaska održivih bakterija iz [[gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnog trakta]] u unutrašnje organe (bakterijska translokacija) kao posljedica [[bakterijemija|bakterijemije]], što može uzrokovati neželjene zdravstvene posljedice. Rijetko, konzumacija probiotika kod djece sa smanjenom funkcijom imunskog sistema ili koja su već kritično bolesna može rezultirati bakterijemijom ili [[fungemija|fungemijom]] (tj. bakterijama ili gljivicama u krvi), što može dovesti do [[sepsa|sepse]], potencijalno fatalne bolesti.<ref name="SinghiKumar2016">{{Cite journal |vauthors=Singhi SC, Kumar S |year=2016 |title=Probiotics in critically ill children. |journal=F1000Res |type=Review |volume=5 |page=407 |doi=10.12688/f1000research.7630.1 |pmc=4813632 |pmid=27081478 |doi-access=free}}</ref> Probiotički suplementi obično sadrže između jedne i deset milijardi jedinica koje formiraju kolonije po dozi.[<ref name=aleman/> Veći broj CFU-a ne pruža dodatne probiotičke efekte, ali može imati neželjene posljedice izazivanja probavnih tegoba, kao što su nadutost, plinovi i [[dijareja]].<ref name="aleman">{{Cite journal |last1=Aleman |first1=Ricardo S. |last2=Yadav |first2=Ajitesh |date=2023-12-26 |title=Systematic Review of Probiotics and Their Potential for Developing Functional Nondairy Foods |journal=Applied Microbiology |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=47–69 |doi=10.3390/applmicrobiol4010004 |doi-access=free |issn=2673-8007}}</ref> Pretpostavlja se da vrste ''[[Lactobacillus]]'' doprinose [[gojaznost]]i kod ljudi, ali nisu pronađeni dokazi o toj vezi.<ref name="LahtinenDavis2012">{{Cite journal |vauthors=Lahtinen SJ, Davis E, Ouwehand AC |year=2012 |title=Lactobacillus species causing obesity in humans: where is the evidence? |url=https://zenodo.org/record/895849 |journal=Beneficial Microbes |type=Review |volume=3 |issue=3 |pages=171–174 |doi=10.3920/BM2012.0041 |pmid=22968407 |access-date=2020-07-01 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618204308/https://zenodo.org/record/895849 |url-status=live }}</ref> ==Potrošnja== U 2015. godini, vrijednost globalnog maloprodajnog tržišta probiotika iznosila je 41 milijardu američkih dolara, uključujući prodaju probiotika [[dodatak prehrani|suplemenata]], fermentiranih mliječnih proizvoda i jogurta, koji su sami po sebi činili 75% ukupne potrošnje.<ref name="npi">{{Cite web |last=Feldman |first=Monica |date=22 September 2016 |title=The New Market Profile of Probiotics Consumption |url=https://www.naturalproductsinsider.com/digestive-health/new-market-profile-probiotics-consumption |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905215114/https://www.naturalproductsinsider.com/digestive-health/new-market-profile-probiotics-consumption |archive-date=5 September 2018 |access-date=5 September 2018 |publisher=Natural Products Insider |df=dmy-all}}</ref> Inovacije u probiotičkim proizvodima u 2015. uglavnom su dolazile od dodataka prehrani, koji su proizveli četiri milijarde američkih dolara i predviđa se da će do 2020. godine globalno porasti za 37%.<ref name="npi"/> Potrošnja jogurta u Kini povećava se za 20% godišnje od 2014. godine.<ref>{{Cite news |last=Meiling |first=Chen |date=21 June 2018 |title=Yogurt ferments the dairy segment |work=The Daily Telegraph and China Daily |url=https://www.telegraph.co.uk/news/world/china-watch/business/dairy-industry-in-china/ |access-date=5 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180906014116/https://www.telegraph.co.uk/news/world/china-watch/business/dairy-industry-in-china/ |archive-date=6 September 2018 |df=dmy-all}}</ref> == Regulativa == Od 2019. godine, [[Evropska agencija za sigurnost hrane]] odbacila je sve peticije komercijalnih proizvođača u vezi sa zdravstvenim tvrdnjama o probiotičkim proizvodima u Evropi zbog nedovoljnih dokaza o [[uzročnost|mehanizmu uzroka i posljedice]] koristi, te stoga neuvjerljivom dokazu o efikasnosti.<ref name="bridging"/><ref name=efsa-heinz/><ref name=heinz/> [[Evropska komisija]] zabranila je stavljanje riječi "probiotik" na ambalažu proizvoda jer takvo označavanje navodi potrošače da vjeruju da proizvod pruža zdravstvenu korist kada ne postoji naučni dokaz koji bi pokazao taj zdravstveni učinak.<ref name="bridging" /><ref>{{Cite report |url=http://www.ylfa.org/images/file/Probiotics%20generic%20descriptors-2012.pdf |title='Probiotic' As A General Descriptor |publisher=Yogurt & Live Fermented Milks Association (YLFA) |access-date=12 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213035214/http://www.ylfa.org/images/file/Probiotics%20generic%20descriptors-2012.pdf |archive-date=13 December 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="ireland">{{Cite web |date=2014 |title=Probiotic health claims |url=https://www.fsai.ie/faq/probiotic_health_claims.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170710214129/https://www.fsai.ie/faq/probiotic_health_claims.html |archive-date=10 July 2017 |access-date=13 December 2014 |publisher=Food Safety Authority of Ireland, Dublin |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006 |title=Regulation (EC) No 1924/2006 of the European Parliament and of the Council on 20 December 2006 on nutrition and health claims made on foods |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:2006R1924:20080304:EN:PDF |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202203417/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:2006R1924:20080304:EN:PDF |archive-date=2 February 2016 |access-date=13 December 2014 |publisher=European Commission, Brussels |df=dmy-all}}</ref> Za označavanje hrane u Kanadi, savezna vlada zahtijeva da etikete proizvoda koje koriste termin "probiotik" sadrže zdravstvenu tvrdnju odobrenu od strane vlade o živom specifičnom mikroorganizmu (mikroorganizmima) koji se nalazi u hrani.<ref name="canada-reg">{{cite web |title=Health claims about microorganisms and use of the term "probiotic" |url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/food-nutrition/food-labelling/health-claims/microorganisms-term-probiotic.html |publisher=Government of Canada |access-date=7 August 2025 |date=23 December 2024}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama, [[Administracija za hranu i lijekove]] (FDA) i [[Federalna trgovinska komisija]] (FTC) izdale su upozorenja i nametnule kazne raznim proizvođačima probiotičkih proizvoda čije etikete tvrde da liječe bolest ili stanje.<ref name="fda" /><ref name="ftc2010">{{Cite web |date=15 December 2010 |title=Dannon Agrees to Drop Exaggerated Health Claims for Activia Yogurt and DanActive Dairy Drink FTC Charges that Evidence Supporting Benefits of Probiotics Falls Short |url=https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2010/12/dannon-agrees-drop-exaggerated-health-claims-activia-yogurt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514073358/https://www.ftc.gov/news-events/press-releases/2010/12/dannon-agrees-drop-exaggerated-health-claims-activia-yogurt |archive-date=14 May 2017 |access-date=9 May 2017 |publisher=Federal Trade Commission, US Government |df=dmy-all}}</ref><ref name="schmidt" /> [[Etiketa na hrani|Označavanje prehrambenih proizvoda]] zahtijeva jezik odobren od strane FDA, pa su proizvođači probiotika primili upozorenja zbog tvrdnji o bolestima ili liječenju.<ref name="fda" /><ref name="schmidt">{{Cite web |last=Schmidt |first=Nancy |date=30 July 2014 |title=Warning letter to Plexus Worldwide Inc. |url=https://www.fda.gov/iceci/enforcementactions/warningletters/2014/ucm411287.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508043647/https://www.fda.gov/ICECI/EnforcementActions/WarningLetters/2014/ucm411287.htm |archive-date=8 May 2017 |access-date=9 May 2017 |publisher=Compliance Branch, Inspections, Compliance, Enforcement, and Criminal Investigations, US Food and Drug Administration |df=dmy-all}}</ref> Federalna trgovinska komisija (FTC) poduzela je kaznene mjere, uključujući kaznu od 21 milion američkih dolara, koju su koordinirale vlade 39 različitih država, protiv velikog proizvođača probiotika zbog obmanjujućeg oglašavanja i pretjeranih tvrdnji o zdravstvenim prednostima jogurta i probiotičkog mliječnog napitka. U [[Vijetnam]]u, Vijetnamska uprava za hranu (VFA) pod [[Ministarstvo zdravstva (Vijetnam)|Ministarstvom zdravstva]], u saradnji s drugim relevantnim organima, nadgleda i rješava prekršaje vezane za probiotičke proizvode. To uključuje izdavanje upozorenja i nametanje administrativnih kazni,<ref>{{Cite web |date=2018-07-28 |title=Phạt 257 triệu đồng với 7 cơ sở vi phạm về an toàn thực phẩm |url=https://giaoduc.net.vn/phat-257-trieu-dong-voi-7-co-so-vi-pham-ve-an-toan-thuc-pham-post188367.gd |access-date=2024-09-24 |website=Giáo dục Việt Nam |language=vi}}</ref> zahtjev za povlačenje proizvoda <ref>{{Cite web |date=2017-01-03 |title=Thu hồi thuốc Men vi sinh sống Biolac |url=https://baochinhphu.vn/thu-hoi-thuoc-men-vi-sinh-song-biolac-102214858.htm |access-date=2024-09-24 |website=baochinhphu.vn |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bioamicus complete |url=https://bioamicus.vn/men-vi-sinh-bioamicus-complete |access-date=2024-09-24 |website=Bioamicus |language=vi}}</ref> i koordinaciju s drugim agencijama.<ref>{{Cite web |date=2013-01-01 |title=Siết chặt quản lý thực phẩm chức năng |url=https://nhandan.vn/siet-chat-quan-ly-thuc-pham-chuc-nang-post384951.html |access-date=2024-09-24 |website=Báo Nhân Dân điện tử |language=vi}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-01-05 |title=Đình chỉ lưu hành men vi sinh sống Biolac do không đạt chất lượng |url=https://baotainguyenmoitruong.vn/dinh-chi-luu-hanh-men-vi-sinh-song-biolac-do-khong-dat-chat-luong-272047.html |access-date=2024-09-24 |website=baotainguyenmoitruong.vn |language=vi}}</ref> === Označavanje jogurta === [[Nacionalno udruženje proizvođača jogurta]] (NYA) Sjedinjenih Američkih Država dodjeljuje "pečat živih i aktivnih kultura" rashlađenim jogurt proizvodima koji sadrže 100 miliona ćelija po gramu ili smrznutim jogurt proizvodima koji sadrže 10 miliona ćelija po gramu u trenutku proizvodnje.<ref>{{Cite web |title=Live & Active Culture Yogurt |url=http://aboutyogurt.com/index.asp?bid=5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141208022547/http://www.aboutyogurt.com/index.asp?bid=5 |archive-date=8 December 2014 |access-date=12 December 2014 |publisher=National Yogurt Association |df=dmy-all}}</ref> In 2002, the FDA and WHO recommended that "the minimum viable numbers of each probiotic strain at the end of the shelf-life" be reported on labeling,<ref>{{Cite report |url=https://www.fda.gov/ohrms/dockets/dockets/95s0316/95s-0316-rpt0282-tab-03-ref-19-joint-faowho-vol219.pdf |title=Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food, Report of a Joint FAO/WHO Working Group on Drafting Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food |date=April 2002 |publisher=Food and Agriculture Organization and World Health Organization |location=London, Ontario, Canada |access-date=12 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801074333/https://www.fda.gov/ohrms/dockets/dockets/95s0316/95s-0316-rpt0282-tab-03-ref-19-joint-faowho-vol219.pdf |archive-date=1 August 2014 |df=dmy-all}}</ref> ali većina kompanija koje navode broj prijavljuju broj održivih ćelija na dan proizvodnje, broj koji može biti mnogo veći od onog koji postoji prilikom konzumacije.<ref>{{Cite journal |last=Sanders |first=ME |date=2000 |title=Considerations for Use of Probiotic Bacteria to Modulate Human Health |journal=The Journal of Nutrition |volume=130 |issue=2S Suppl |pages=384S–390S |doi=10.1093/jn/130.2.384S |pmid=10721912 |doi-access=free |df=dmy-all}}</ref> Zbog varijabilnosti u uslovima skladištenja i vremenu prije konzumiranja, teško je tačno utvrditi koliko aktivnih ćelija kulture ostaje u trenutku konzumiranja. Preživljavanje probiotika snažno je zavisilo od temperature skladištenja, a značajan gubitak održivosti dogodio se na sobnoj temperaturi u poređenju sa skladištenjem u frižideru.<ref>{{Cite journal |last1=Ferdousi |first1=Rohollah |last2=Rouhi |first2=Millad |last3=Mohammadi |first3=Reza |last4=Mortazavian |first4=Amir Mohamad |last5=Khosravi-Darani |first5=Kianosh |last6=Rad |first6=Aziz Homayouni |date=Winter 2013 |title=Evaluation of probiotic survivability in yogurt exposed to cold chain interruption |journal=Iranian Journal of Pharmaceutical Research |language=en |volume=12 |issue=Suppl |pages=139–144 |issn=1735-0328 |pmc=3813376 |pmid=24250681}}</ref> == Historija == Probiotici su ponovo dobili pažnju u 21. stoljeću od strane proizvođača probiotika, istraživačkih studija i potrošača. Historija probiotika datira iz davnih vremena, a konzumiranje fermentirane hrane bila je uobičajena praksa u raznim civilizacijama. Različite vrste fermentiranih mliječnih proizvoda izumljene su u različitim generacijama, kao što su kefir 5000. godine prije nove ere i upotreba [[kvasac|kvasca]] 5000. godine prije nove ere. Njihova historija se može pratiti do prve upotrebe sira i fermentiranih proizvoda, koji su bili dobro poznati drevnim Grcima i Rimljanima koji su preporučivali njihovu konzumaciju.<ref name="pmid10493604">{{Cite journal |vauthors=Gismondo MR, Drago L, Lombardi A |year=1999 |title=Review of probiotics available to modify gastrointestinal flora |journal=Int. J. Antimicrob. Agents |volume=12 |issue=4 |pages=287–292 |doi=10.1016/s0924-8579(99)00050-3 |pmid=10493604}}</ref> [[Fermentacija]] mliječnih proizvoda predstavlja jednu od najstarijih tehnika za [[konzerviranje hrane]].<ref>{{Cite book |last1=Tortora |first1=Gerard J. |url=https://archive.org/details/microbiologyintr00tort_505 |title=Microbiology An Introduction |last2=Funke |first2=Berdell R. |last3=Case |first3=Christine L. |date=2010 |publisher=Pearson Benjamin Cummings |isbn=978-0-321-58202-7 |edition=10th |location=San Francisco, CA |page=[https://archive.org/details/microbiologyintr00tort_505/page/n167 135] |chapter=5 |ref=31 |url-access=limited}}<!--|access-date=9 December 2014--></ref> [[File:Ilya Ilyich Mechnikov 1913.jpg|thumb|upright|[[Élie Metchnikoff]] prvi je predložio mogućnost kolonizacije crijeva korisnim bakterijama početkom 20. stoljeća.]] Originalnu modernu hipotezu o pozitivnoj ulozi određenih bakterija prvi je predstavio ruski naučnik i dobitnik Nobelove nagrade Eli Mečnikov, koji je 1907. godine predložio da bi bilo moguće modificirati crijevnu mikrobiotu i zamijeniti štetne mikrobe korisnim mikrobima.<ref name="Metchnikoff">{{Cite book |last=Metchnikoff |first=Elie |title=The prolongation of life: optimistic studies |date=2004 |publisher=Springer Pub |others=P. Chalmers, Sir Mitchell |isbn=978-0-8261-1877-6 |location=New York |oclc=287028845 }}{{page needed|date=January 2024}}</ref> Mečnikov je pretpostavio da bi konzumiranje fermentiranog mlijeka "zasipilo" crijeva bezopasnim bakterijama mliječne kiseline i smanjilo pH crijeva, te da bi to suzbilo rast proteolitskih bakterija.<ref name="Vaughan">{{Cite journal |last=Vaughan |first=RB |date=July 1965 |title=The romantic rationalist: A study of Elie Metchnikoff |journal=Medical History |volume=9 |issue=3 |pages=201–215 |doi=10.1017/S0025727300030702 |pmc=1033501 |pmid=14321564}}</ref> [[Bifidobakterije]] prvi put su izolovane iz dojenčeta od strane Henryja Tissiera, koji je također radio u Pasteurovom institutu. Izolovana bakterija nazvana ''Bacillus bifidus communis''<ref name="Tissier">Tissier, H. 1900. Recherchers sur la flora intestinale normale et pathologique du nourisson. Thesis, University of Paris, Paris, France.</ref> kasnije je preimenovan u [[rod (biologija)| rod]] ''Bifidobacterium''.<ref>{{Cite journal |title=Probiotic Mechanisms of Action |year=2012 |doi=10.1159/000342079 |pmid=23037511 |url=https://www.karger.com/article/fulltext/342079 |access-date=29 December 2020 |last1=Bermudez-Brito |first1=Miriam |last2=Plaza-Díaz |first2=Julio |last3=Muñoz-Quezada |first3=Sergio |last4=Gómez-Llorente |first4=Carolina |last5=Gil |first5=Angel |journal=Annals of Nutrition and Metabolism |volume=61 |issue=2 |pages=160–174 |s2cid=1295886 |doi-access=free |archive-date=25 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525180409/https://www.karger.com/Article/FullText/342079 |url-status=live }}</ref> Tissier je otkrio da su bifidobakterije dominantne u crijevnoj mikrobioti dojenčadi i uočio je kliničke koristi od liječenja proljeva kod dojenčadi bifidobakterijama. Tokom izbijanja šigeloze 1917. godine, njemački profesor Alfred Nissle izolovao je soj ''[[Escherichia coli]]'' iz izmeta vojnika koji nije bio pogođen bolešću.<ref name="Nissle1918">{{Cite journal |last=Nißle |first=Alfred |year=1918 |title=Die antagonistische Behandlung chronischer Darmstörungen mit Colibakterien |journal=Medizinische Klinik |volume=1918 |issue=2 |pages=29–33}}</ref> Metode liječenja zaraznih bolesti bile su potrebne u to vrijeme kada antibiotici još nisu bili dostupni, a Nissle je koristio soj *Escherichia coli Nissle 1917* kod akutne gastrointestinalne infektivne [[salmoneloza|salmoneloze]] i [[šigeloza|šigeloze]].<ref>{{Cite journal |last1=Altenhoefer |first1=Artur |last2=Oswald |first2=Sibylle |last3=Sonnenborn |first3=Ulrich |last4=Enders |first4=Corinne |last5=Schulze |first5=Juergen |last6=Hacker |first6=Joerg |last7=Oelschlaeger |first7=Tobias A |date=April 2004 |title=The probiotic Escherichia coli strain Nissle 1917 interferes with invasion of human intestinal epithelial cells by different enteroinvasive bacterial pathogens |journal=FEMS Immunology & Medical Microbiology |language=en |volume=40 |issue=3 |pages=223–229 |doi=10.1016/S0928-8244(03)00368-7 |pmid=15039098 |doi-access=free}}</ref> U 1920., Rettger i Cheplin izvijestili su o Mečnikovljevom „bugarskom bacilu”, kasnije nazvanom ''Lactobacillus delbrueckii'' subsp. ''bulgaricus'' da nije mogao živjeti u ljudskim crijevima.<ref>{{Cite book |last=Whorton |first=James C. |url=https://books.google.com/books?id=8LlqUC4uVm4C&dq=%22Bulgarian+Bacillus%22+1920+intestine&pg=RA1-PA179 |title=Inner Hygiene: Constipation and the Pursuit of Health in Modern Society |date=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-513581-7 |language=en}}</ref> Proveli su eksperimente na pacovima i ljudima dobrovoljcima, dajući im ''Lactobacillus acidophilus''. Uočili su nestanak patogenog protista ''Balantidium coli'', kao i drugih bakterija koje proizvode plin.<ref name="Cheplin">{{Cite journal |vauthors=Cheplin HA, Rettger LF |date=December 1920 |title=Studies on the Transformation of the Intestinal Flora, with Special Reference to the Implantation of Bacillus Acidophilus: II. Feeding Experiments on Man |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=6 |issue=12 |pages=704–705 |bibcode=1920PNAS....6..704C |doi=10.1073/pnas.6.12.704 |pmc=1084701 |pmid=16576567 |doi-access=free}}</ref> Rettger je dalje istraživao mogućnosti bakterije ''L. acidophilus'' i zaključio da bakterije koje potiču iz crijeva imaju veću vjerovatnoću da proizvedu željeni efekat u ovom okruženju. Godine 1935., određeni sojevi ''L. acidophilus'' su se pokazali vrlo aktivnim kada su implantirani u ljudski [[probavni trakt]].<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=-0l2kA62puIC&dq=1935+L.+acidophilus+human+digestive+tract&pg=PA147 |title=Macrobiotics for Life: A Practical Guide to Healing for Body, Mind, and Heart |date=2011-08-30 |publisher=North Atlantic Books |isbn=978-1-58394-470-7 |language=en}}</ref> Za razliku od [[antibiotik]]a, probiotici su definirani kao faktori [[mikrob]]nog porijekla koji stimuliraju rast drugih [[mikroorganizam]]a. Godine 1989. Roy Fuller predložio je definiciju probiotika koja se široko koristi: "Dodatak živih mikroba hrani koji blagotvorno utječe na životinju domaćina, poboljšavajući njenu crijevnu mikrobnu ravnotežu.".<ref name="Fuller_1989">{{Cite journal |last=Fuller |first=R |date=May 1989 |title=Probiotics in man and animals |journal=The Journal of Applied Bacteriology |volume=66 |issue=5 |pages=365–378 |doi=10.1111/j.1365-2672.1989.tb05105.x |pmid=2666378 |doi-access=free}}</ref> Fullerova definicija naglašava zahtjev za održivošću probiotika i uvodi aspekt blagotvornog djelovanja na domaćina. Termin "probiotik" prvobitno se odnosio na mikroorganizme koji imaju učinke na druge mikroorganizme.<ref name="lilly1965">{{Cite journal |vauthors=Lilly DM, Stillwell RH |year=1965 |title=Probiotics: Growth-promoting factors produced by microorganisms |journal=Science |volume=147 |issue=3659 |pages=747–748 |bibcode=1965Sci...147..747L |doi=10.1126/science.147.3659.747 |pmid=14242024 |s2cid=26826201}}</ref> Koncept probiotika podrazumijevao je ideju da supstance koje luči jedan mikroorganizam stimulišu rast drugog mikroorganizma. Termin je ponovo korišten <ref>{{Cite book |last=Sperti |first=G. S. |title=Probiotics |publisher=AVI Publishing Co. |year=1971 |isbn=978-0-87055-099-7 |location=West Point, CT}}{{page needed|date=January 2024}}</ref> za opisivanje ekstrakata tkiva koji su stimulirali rast mikroba. Termin probiotici preuzeo je Parker,<ref>{{Cite journal |last=Parker |first=R. B. |year=1974 |title=Probiotics, the other half of the antibiotic story |journal=Animal Nutrition and Health |volume=29 |pages=4–8}}</ref> koji je definirao koncept kao "Organizmi i tvari koje imaju blagotvoran učinak na životinju domaćina, doprinoseći ravnoteži njenih crijevnih mikroba." Kasnije je definiciju poboljšao Fuller,<ref name="Fuller_1989"/> čije je objašnjenje bilo slično Fullerovom opisu probiotika kao "živog mikrobnog dodatka hrani koji blagotvorno utječe na životinju domaćina, poboljšavajući ravnotežu njenih crijevnih mikroba". Naglasio je dvije važne tvrdnje za probiotike: održivu prirodu probiotika i sposobnost da pomognu u održavanju ravnoteže crijeva. U narednim decenijama, crijevne vrste mliječno-kiselinskih bakterija s navodnim zdravstveno korisnim svojstvima uvedene su kao probiotici, uključujući ''[[Lactobacillus rhamnosus]]'', ''[[Lactobacillus casei]]'' i ''[[Lactobacillus johnsonii]]''.<ref name="Tannock">{{Cite journal |last=Tannock |first=GW |date=September 2003 |title=Probiotics: time for a dose of realism |journal=Current Issues in Intestinal Microbiology |volume=4 |issue=2 |pages=33–42 |pmid=14503687}}</ref> === Etimologija === U nekim primjerima literature riječ ima grčki [[etimologija|etimološki]],<ref>{{Cite book |last=Fuller |first=Roy |title=Probiotics: the scientific basis. |date=2012 |publisher=Springer Netherlands |isbn=978-94-011-2364-8 |oclc=958540533 }}</ref><ref name="pmid11340528">{{Cite journal |vauthors=Alvarez-Olmos MI, Oberhelman RA |year=2001 |title=Probiotic agents and infectious diseases: a modern perspective on a traditional therapy |journal=Clin. Infect. Dis. |volume=32 |issue=11 |pages=1567–1576 |doi=10.1086/320518 |pmid=11340528 |doi-access=free}}</ref> kontekst, ali čini se da je složenica latinskog prijedloga ''pro'', što znači 'za', i grčkog pridjeva βιωτικός (''biōtikos''), što znači 'sposoban za život, živahan',<ref>{{Cite book |title=A Greek-English Lexicon |editor-last=Liddell |editor-first=Henry George |chapter=βιωτικός |editor-last2=Scott |editor-first2=Robert |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbiwtiko%2Fs |via=Perseus Project|access-date=2021-02-21 |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425182154/https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry%3Dbiwtiko/s |url-status=live }}</ref> ovo drugo potiče od imenice βίος (''bios''), što znači 'život'.<ref name="Hamilton-Miller_2003">{{Cite journal |vauthors=Hamilton-Miller JM, Gibson GR, Bruck W |date=October 2003 |title=Some insights into the derivation and early uses of the word 'probiotic' |journal=Br. J. Nutr. |volume=90 |issue=4 |page=845 |doi=10.1079/BJN2003954 |pmid=14552330 |doi-access=free}}</ref> == Istraživanje == Kao prehrambeni proizvodi ili dodaci prehrani, probiotici su u fazi preliminarnih istraživanja kako bi se procijenilo da li imaju ikakav učinak na zdravlje.<ref name="nccih">{{Cite web |date=July 2019 |title=Probiotics: What You Need To Know |url=https://www.nccih.nih.gov/health/probiotics/introduction.htm |access-date=7 August 2025 |publisher=National Center for Complementary and Integrative Health, US National Institutes of Health}}</ref><ref name="bridging" /><ref>{{Cite journal |vauthors=Salminen S, van Loveren H |year=2012 |title=Probiotics and prebiotics: health claim substantiation |journal=Microb Ecol Health Dis |volume=23 |doi=10.3402/mehd.v23i0.18568 |pmc=3747744 |pmid=23990821}}</ref> U svim slučajevima koji su predloženi kao zdravstvene tvrdnje [[Evropska agencija za sigurnost hrane| Evropskoj agenciji za sigurnost hrane]], naučni dokazi i dalje nisu dovoljni da bi se dokazala uzročno-posljedična veza između konzumiranja probiotičkih proizvoda i bilo kakve zdravstvene koristi.<ref name="bridging" /><ref name="EFSA">{{Cite journal |year=2013 |title=Scientific Opinion on the substantiation of a health claim related to a combination of ''Bifidobacterium longum'' LA 101, ''Lactobacillus helveticus'' LA 102, ''Lactococcus lactis'' LA 103 and ''Streptococcus thermophillus'' LA 104 and reducing intestinal discomfort pursuant to Article 13(5) of Regulation (EC) No 1924/2006 (example, search EFSA for other opinion reports on probiotics |journal=EFSA Journal |volume=11 |issue=2 |page=3085 |doi=10.2903/j.efsa.2013.3085 |doi-access=free}}</ref> Ne postoji naučna osnova za ekstrapolaciju efekta sa testiranog soja na netestirani soj.<ref name=nccih/><ref>{{Cite web |date=October 2001 |title=Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria |url=https://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514105145/http://www.who.int/foodsafety/publications/fs_management/en/probiotics.pdf |archive-date=May 14, 2012 |access-date=May 14, 2012 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Rowland I, Capurso L, Collins K, Cummings J, Delzenne N, Goulet O, Guarner F, Marteau P, Meier R |year=2010 |title=Current level of consensus on probiotic science: Report of an expert meeting – London, 23 November 2009 |journal=Gut Microbes |volume=1 |issue=6 |pages=436–439 |doi=10.4161/gmic.1.6.13610 |pmc=3056112 |pmid=21637035}}</ref> Poboljšano zdravlje modulacijom crijevne mikrobiote čini se da je direktno povezano s dugoročnim promjenama u ishrani.<ref name="bridging"/><ref>{{Cite journal |last1=Wu |first1=G. D. |last2=Chen |first2=J. |last3=Hoffmann |first3=C. |last4=Bittinger |first4=K. |last5=Chen |first5=Y.-Y. |last6=Keilbaugh |first6=S. A. |last7=Bewtra |first7=M. |last8=Knights |first8=D. |last9=Walters |first9=W. A. |last10=Knight |first10=R. |last11=Sinha |first11=R. |last12=Gilroy |first12=E. |last13=Gupta |first13=K. |last14=Baldassano |first14=R. |last15=Nessel |first15=L. |year=2011 |title=Linking Long-Term Dietary Patterns with Gut Microbial Enterotypes |journal=[[Science]] |volume=334 |issue=6052 |pages=1051–1108 |bibcode=2011Sci...334..105W |doi=10.1126/science.1208344 |pmc=3368382 |pmid=21885731 |last16=Li |first16=H. |last17=Bushman |first17=F. D. |last18=Lewis |first18=J. D.}}</ref> Tvrdnje da neki laktobacili mogu doprinijeti [[gojaznost|debljanju]] kod nekih ljudi <ref name="pmid23332210">{{Cite journal |vauthors=Million M, Raoult D |date=February 2013 |title=Species and strain specificity of Lactobacillus probiotics effect on weight regulation |journal=Microbial Pathogenesis |volume=55 |pages=52–54 |doi=10.1016/j.micpath.2012.09.013 |pmid=23332210}}</ref><ref name="pmid22634320">{{Cite journal |vauthors=Million M, Angelakis E, Paul M, Armougom F, Leibovici L, Raoult D |date=August 2012 |title=Comparative meta-analysis of the effect of Lactobacillus species on weight gain in humans and animals |journal=Microbial Pathogenesis |volume=53 |issue=2 |pages=100–108 |doi=10.1016/j.micpath.2012.05.007 |pmid=22634320 |doi-access=free}}</ref> ostaju kontroverzne.<ref name="pmid22968407">{{Cite journal |vauthors=Lahtinen SJ, Davis E, Ouwehand AC |date=September 2012 |title=Lactobacillus species causing obesity in humans: where is the evidence? |url=https://zenodo.org/record/895849 |journal=Beneficial Microbes |volume=3 |issue=3 |pages=171–174 |doi=10.3920/BM2012.0041 |pmid=22968407 |access-date=2020-07-01 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618204308/https://zenodo.org/record/895849 |url-status=live }}</ref> === Akutni ''otitis media'' === Postoje nedosljednosti u rezultatima različitih grupa od 3488 djece, kako je navedeno u Cochraneovom pregledu.<ref name="aom">{{Cite journal |last1=Scott |first1=Anna M |last2=Clark |first2=Justin |last3=Julien |first3=Blair |last4=Islam |first4=Farhana |last5=Roos |first5=Kristian |last6=Grimwood |first6=Keith |last7=Little |first7=Paul |last8=Del Mar |first8=Chris B |date=18 June 2019 |title=Probiotics for preventing acute otitis media in children |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.CD012941.pub2 |pmc=6580359 |pmid=31210358}}</ref> Također, ne pokazuje značajnu razliku u pogledu neželjenih efekata između probiotika i drugih komparatora.<ref name="aom"/> === Alergije === Postoje samo ograničeni, niskokvalitetni dokazi koji ukazuju na to da su probiotici korisni za liječenje osoba s [[alergija na mlijeko|alergijom na mlijeko]].<ref name="milk">{{Cite journal |vauthors=Qamer S, Deshmukh M, Patole S |date=August 2019 |title=Probiotics for cow's milk protein allergy: a systematic review of randomized controlled trials |journal=Eur. J. Pediatr. |type=Review |volume=178 |issue=8 |pages=1139–1149 |doi=10.1007/s00431-019-03397-6 |pmid=31230196 |s2cid=195259677}}</ref> Pregled iz 2015. godine pokazao je dokaze niskog kvaliteta da probiotici koji se daju direktno dojenčadi s [[ekcem]]om ili dojenčadi čije su majke koristile probiotike tokom posljednjeg tromjesečja trudnoće i dojenja imaju manji rizik od ekcema.<ref name="Cuello">{{Cite journal |last1=Cuello-Garcia |first1=Carlos A. |last2=Brożek |first2=Jan L. |last3=Fiocchi |first3=Alessandro |last4=Pawankar |first4=Ruby |last5=Yepes-Nuñez |first5=Juan José |last6=Terracciano |first6=Luigi |last7=Gandhi |first7=Shreyas |last8=Agarwal |first8=Arnav |last9=Zhang |first9=Yuan |last10=Schünemann |first10=Holger J. |year=2015 |title=Probiotics for the prevention of allergy: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |url=https://www.jacionline.org/article/S0091-6749(15)00636-3/fulltext |journal=Journal of Allergy and Clinical Immunology |volume=136 |issue=4 |pages=952–961 |doi=10.1016/j.jaci.2015.04.031 |issn=0091-6749 |pmid=26044853 |access-date=2019-12-12 |archive-date=2022-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316222456/https://www.jacionline.org/article/S0091-6749(15)00636-3/fulltext |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> === Astma === Nije jasno da li suplementacija probioticima pomaže kod [[astma|astme]] u djetinjstvu, jer je kvalitet istraživačkih dokaza nizak.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lin J, Zhang Y, He C, Dai J |date=September 2018 |title=Probiotics supplementation in children with asthma: A systematic review and meta-analysis |journal=J Paediatr Child Health |type=Systematic review |volume=54 |issue=9 |pages=953–961 |doi=10.1111/jpc.14126 |pmid=30051941 |s2cid=51723667}}</ref> === Dijareja povezana s antibioticima === Antibiotici su uobičajen tretman za djecu, pri čemu 11% do 40% djece liječene antibioticima razvija [[dijareja|dijareju]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Guo |first1=Qin |last2=Goldenberg |first2=Joshua Z. |last3=Humphrey |first3=Claire |last4=El Dib |first4=Regina |last5=Johnston |first5=Bradley C. |date=30 April 2019 |title=Probiotics for the prevention of pediatric antibiotic-associated diarrhea |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=4 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD004827.pub5 |issn=1469-493X |pmc=6490796 |pmid=31039287}}</ref> [[Dijareja povezana s antibioticima]] (AAD) nastaje zbog neravnoteže u mikrobioti [[debelo crijevo|debelog crijeva]], uzrokovane terapijom antibioticima.<ref name=":0"/> Ove promjene u mikrobnoj zajednici rezultiraju promjenama u [[metabolizam ugljikohidrata|metabolizmu ugljikohidrata]], sa smanjenom apsorpcijom [[masne kiseline kratkog lanca| masnih kiselina kratkog lanca]] i osmotskom dijarejom kao rezultat toga. U [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2015. godine zaključeno je da postoji zaštitni učinak nekih probiotika za AAD kod djece.<ref name=":0"/> Poznati rizici korištenja probiotika za liječenje ''Clostridioides difficile'' nadmašuju neizvjesne koristi.<ref name="aga2020">{{Cite journal |vauthors=Su GL, Ko CW, Bercik P, Falck-Ytter Y, Sultan S, Weizman AV, Morgan RL |date=June 2020 |title=AGA Clinical Practice Guidelines on the Role of Probiotics in the Management of Gastrointestinal Disorders |journal=Gastroenterology |type=Clinical guideline |volume=159 |issue=2 |pages=697–705 |doi=10.1053/j.gastro.2020.05.059 |pmid=32531291 |doi-access=free}}</ref> Liječenje probioticima moglo bi smanjiti učestalost i težinu AAD-a, kao što je naznačeno u nekoliko [[meta-analiza]].<ref name="pmid16635227">{{Cite journal |last=McFarlandfirst=LV |year=2006 |title=Meta-analysis of probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhea and the treatment of Clostridium difficile disease |url=https://zenodo.org/record/1230694 |journal=Am. J. Gastroenterol. |volume=101 |issue=4 |pages=812–822 |doi=10.1111/j.1572-0241.2006.00465.x |pmid=16635227 |s2cid=7557917 |access-date=2019-06-30 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728163339/https://zenodo.org/record/1230694 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Szajewska H, Ruszczyński M, Radzikowski A |date=September 2006 |title=Probiotics in the prevention of antibiotic-associated diarrhea in children: a meta-analysis of randomized controlled trials |journal=J Pediatr |volume=149 |issue=3 |pages=367–372 |doi=10.1016/j.jpeds.2006.04.053 |pmid=16939749 |s2cid=28439228}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Sazawal S, Hiremath G, Dhingra U, Malik P, Deb S, Black RE |date=June 2006 |title=Efficacy of probiotics in prevention of acute diarrhoea: a meta-analysis of masked, randomised, placebo-controlled trials |journal=Lancet Infect Dis |volume=6 |issue=6 |pages=374–382 |doi=10.1016/S1473-3099(06)70495-9 |pmid=16728323}}</ref> Naprimjer, liječenje probiotičkim formulacijama, uključujući ''L. rhamnosus'', može smanjiti rizik od AAD-a, poboljšati konzistenciju stolice tokom terapije antibioticima i poboljšati [[imunski odgovor]] nakon vakcinacije.<ref>{{Cite journal |vauthors=Arvola T, Laiho K, Torkkeli S, Mykkänen H, Salminen S, Maunula L, Isolauri E |year=1999 |title=Prophylactic Lactobacillus GG reduces antibiotic-associated diarrhea in children with respiratory infections: A randomized study |journal=Pediatrics |volume=104 |issue=5|doi=10.1542/peds.104.5.e64 |pmid=10545590 |doi-access=free}}</ref> Potencijalna efikasnost probiotika u liječenju AAD-a zavisi od sojeva probiotika i doze..<ref name="Doron">{{Cite journal |vauthors=Doron SI, Hibberd PL, Gorbach SL |date=July 2008 |title=Probiotics for prevention of antibiotic-associated diarrhea |journal=J Clin Gastroenterol |volume=42 |issue=Suppl 2 |pages=S58–63 |doi=10.1097/MCG.0b013e3181618ab7 |pmid=18542041 |s2cid=2070623}}</ref><ref name="Surawicz">{{Cite journal |last=Surawicz |first=CM |date=July 2008 |title=Role of probiotics in antibiotic-associated diarrhea, Clostridium difficile-associated diarrhea, and recurrent Clostridium difficile-associated diarrhea |journal=J Clin Gastroenterol |volume=42 |issue=Suppl 2 |pages=S64–70 |doi=10.1097/MCG.0b013e3181646d09 |pmid=18545161 |s2cid=37993276}}</ref> Jedna recenzija preporučila je za djecu ''L. rhamnosus'' ili ''[[Saccharomyces boulardii]]'' u dozi od pet do 40 milijardi jedinica koje formiraju kolonije/dan, s obzirom na skroman broj potreban za liječenje i vjerovatnoću da su neželjeni događaji vrlo rijetki.<ref name=":0" /> Ista recenzija je navela da upotrebu probiotika treba izbjegavati kod pedijatrijskih populacija koje su u riziku od neželjenih događaja, kao što su teško oslabljena ili djeca s oslabljenim imunološkim sistemom. === Bakterijska vaginoza === Probiotički tretman bakterijske vaginoze je primjena ili gutanje bakterijskih vrsta koje se nalaze u zdravoj [[vagina|vagini]], kako bi se izliječila infekcija bakterijama koje uzrokuju bakterijsku vaginozu. Ovaj tretman se zasniva na zapažanju da 70% zdravih žena ima grupu bakterija iz roda ''Lactobacillus'' koje dominiraju populacijom organizama u vagini. Specifični sojevi laktobacila inhibiraju rast bakterija koje uzrokuju BV proizvodnjom H<sub>2</sub>O<sub>2</sub>, [[mliječna kiselina|mliječne kiseline]] i/ili [[bakteriocin]]a, i/ili inhibiraju prianjanje ''[[Gardnerella vaginalis]]'' na vaginski [[epitel]], što sprječava pojavu infekcije u vagini.<ref>{{Cite journal |last1=Falagas |first1=M.E. |last2=Betsi |first2=G.I. |last3=Athanasiou |first3=S. |date=2007-07-01 |title=Probiotics for the treatment of women with bacterial vaginosis |journal=Clinical Microbiology and Infection |language=en |volume=13 |issue=7 |pages=657–664 |doi=10.1111/j.1469-0691.2007.01688.x |issn=1198-743X |pmid=17633390 |doi-access=free}}</ref> Dosadašnji je uspjeh probiotskog liječenja mješovit, budući da upotreba probiotika za obnavljanje zdravih populacija laktobacila nije standardizirana. Često se standardni antibiotski tretman koristi istovremeno s testiranjem probiotika. Osim toga, neke grupe žena reaguju na liječenje na osnovu etničke pripadnosti, dobi, broja seksualnih partnera, trudnoće i [[patogen]]a koji uzrokuju bakterijsku vaginozu.<ref name="PetrovaLievens2015">{{Cite journal |last1=Petrova |first1=Mariya I. |last2=Lievens |first2=Elke |last3=Malik |first3=Shweta |last4=Imholz |first4=Nicole |last5=Lebeer |first5=Sarah |year=2015 |title=Lactobacillus species as biomarkers and agents that can promote various aspects of vaginal health |journal=Frontiers in Physiology |volume=6 |page=81 |doi=10.3389/fphys.2015.00081 |issn=1664-042X |pmc=4373506 |pmid=25859220 |doi-access=free}}</ref> Istraživači su 2013. godine otkrili da je primjena sojeva koji proizvode [[vodik-peroksid]], kao što su ''L. acidophilus'' i ''L. rhamnosus'', uspjela normalizirati vaginski pH i rebalansirati vaginski [[mikrobiom]], sprječavajući i ublažavajući bakterijsku vaginozu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Borges S, Silva J, Teixeira P |date=March 2014 |title=The role of lactobacilli and probiotics in maintaining vaginal health |journal=Arch. Gynecol. Obstet. |type=Review |volume=289 |issue=3 |pages=479–489 |doi=10.1007/s00404-013-3064-9 |pmid=24170161 |s2cid=23954527}}</ref> === Krvni pritisak === Od 2017., samo ograničeni dokazi ukazuju na bilo kakvu direktnu vezu između [[hipertenzija|visokog krvnog pritiska]] i crijevne mikrobiote.<ref name="blood-pressure">{{Cite journal |vauthors=Robles-Vera I, Toral M, Romero M, Jiménez R, Sánchez M, Pérez-Vizcaíno F, Duarte J |date=April 2017 |title=Antihypertensive Effects of Probiotics |journal=Curr. Hypertens. Rep. |type=Review |volume=19 |issue=4 |doi=10.1007/s11906-017-0723-4 |pmid=28315049 |s2cid=3834130}}</ref> ===Holesterol=== Meta-analiza iz 2002. godine koja je obuhvatila pet dvostruko slijepih ispitivanja koja su ispitivala kratkoročne (2–8 sedmica) efekte jogurta s probiotskim sojevima na nivo []holesterol]]a u serumu otkrila je mali efekat od 8,5 mg/dL (0,22 mmol/L) (smanjenje od 4%) koncentracije [[ukupni holesterol|ukupnog holesterola]] i smanjenje od 7,7 mg/dL (0,2 mmol/L) (smanjenje od 5%) koncentracije [[LDL]] u [[krvni serum|serumu]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Agerholm-Larsen L, Bell ML, Grunwald GK, Astrup A |year=2002 |title=The effect of a probiotic milk product on plasma cholesterol: a meta-analysis of short term intervention studies |journal=European Journal of Clinical Nutrition |volume=54 |issue=11 |pages=856–860 |doi=10.1038/sj.ejcn.1601104 |pmid=11114681 |doi-access=free}}</ref> === Depresija i anksioznost === Meta-analiza iz 2019. godine pronašla je dokaze niskog kvaliteta da probiotici imaju malo poboljšanje kod [[depresija (raspoloženje)|depresije]] i [[anksioznost]]i.<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Richard T. |last2=Walsh |first2=Rachel F. L. |last3=Sheehan |first3=Ana E. |date=2019-07-01 |title=Prebiotics and probiotics for depression and anxiety: A systematic review and meta-analysis of controlled clinical trials |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=102 |pages=13–23 |doi=10.1016/j.neubiorev.2019.03.023 |issn=1873-7528 |pmc=6584030 |pmid=31004628}}</ref> Pregled iz 2020. godine pokazao je da probiotici mogu poboljšati depresiju, ali potrebna su dodatna istraživanja.<ref>{{Cite journal |last1=Ansari |first1=Fereshteh |last2=Pourjafar |first2=Hadi |last3=Tabrizi |first3=Aydin |last4=Homayouni |first4=Aziz |date=2020 |title=The effects of probiotics and prebiotics on mental disorders: A review on depression, anxiety, Alzheimer, and autism spectrum disorders |journal=Current Pharmaceutical Biotechnology |volume=21 |issue=7 |pages=555–565 |doi=10.2174/1389201021666200107113812 |issn=1873-4316 |pmid=31914909 |s2cid=210121155}}</ref> === Dijareja === Neki probiotici se predlažu kao mogući tretman za različite oblike [[gastroenteritis]]a.<ref name="MMWR2003">{{Cite journal |vauthors=King CK, Glass R, Bresee JS, Duggan C |date=November 2003 |title=Managing acute gastroenteritis among children: oral rehydration, maintenance, and nutritional therapy |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5216a1.htm |url-status=live |journal=MMWR Recomm Rep |volume=52 |issue=RR–16 |pages=1–16 |pmid=14627948 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141028174056/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5216a1.htm |archive-date=2014-10-28 |access-date=2017-09-08}}</ref> Kao tretman za infektivni proljev, probiotici nisu korisni za ljude koji imaju ovo stanje duže od dva dana, a nema ni dokaza da smanjuju ukupno trajanje dijareje.<ref>{{Cite journal |vauthors=Collinson S, Deans A, Padua-Zamora A, Gregorio GV, Li C, Dans LF, Allen SJ |date=December 18, 2020 |title=Probiotics for treating acute infectious diarrhea |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=2020 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD003048.pub4 |pmc=8166250 |pmid=33295643}}</ref> === Dermatitis === Probiotici se obično daju dojiljama i njihovoj maloj djeci kako bi se spriječio ekcem ([[dermatitis]]), ali ne postoje dobri dokazi koji pokazuju efikasnost u tu svrhu.<ref>{{Cite journal |vauthors=Cuello-Garcia CA, Brożek JL, Fiocchi A, Pawankar R, Yepes-Nuñez JJ, Terracciano L, Gandhi S, Agarwal A, Zhang Y, Schünemann HJ |year=2015 |title=Probiotics for the prevention of allergy: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials |journal=J. Allergy Clin. Immunol. |type=Systematic review & meta-analysis |volume=136 |issue=4 |pages=952–961 |doi=10.1016/j.jaci.2015.04.031 |pmid=26044853}}</ref> Postoji malo dokaza koji podržavaju upotrebu probiotika za liječenje [[atopijski dermatitis|atopijskog dermatitisa]], a postoji i određeni rizik od neželjenih efekata.<ref>{{Cite journal |last1=Szeto |first1=Mindy D. |last2=Hassan |first2=Shahzeb |last3=Hamp |first3=Austin |last4=Anderson |first4=Jarett |last5=Sivesind |first5=Torunn E. |last6=Anderson |first6=Jaclyn B. |last7=Laughter |first7=Melissa R. |last8=Makrygeorgou |first8=Areti |last9=Boyle |first9=Robert J. |last10=Dellavalle |first10=Robert P. |date=2021-11-01 |title=From the Cochrane Library: Probiotics for treating eczema |journal=Journal of the American Academy of Dermatology |language=en |volume=86 |issue=3 |pages=e127–e132 |doi=10.1016/j.jaad.2021.10.032 |pmid=34748863 |s2cid=243825695|doi-access=free }}</ref> [[Američka akademija za dermatologiju]] izjavila je: "Upotreba probiotika/prebiotika za liječenje pacijenata s utvrđenim atopijskim dermatitisom se ne preporučuje zbog nedosljednih dokaza."<ref>{{Cite journal |vauthors=Fenner J, Silverberg NB |date=2018 |title=Oral supplements in atopic dermatitis |journal=Clin. Dermatol. |type=Review |volume=36 |issue=5 |pages=653–658 |doi=10.1016/j.clindermatol.2018.05.010 |pmid=30217278 |s2cid=52278259}}</ref> === Akne === Pregled probiotika i sinbiotika kod [[akna|akni]] ukazuje na to da se nekoliko preparata za smanjenje upalnih [[lezija]] akni nalazi u preliminarnim istraživanjima, pokazujući potencijal za smanjenje lezija akni, poboljšanje funkcije kožne barijere i smanjenje upalnih markera.<ref>{{Cite journal |last1=Sutema |first1=Ida Ayu Manik Partha |last2=Latarissa |first2=Irma Rahayu |last3=Widowati |first3=I. Gusti Ayu Rai |last4=Sartika |first4=Cynthia Retna |last5=Ciptasari |first5=Ni Wayan Eka |last6=Lestari |first6=Keri |date=2025-01-09 |title=Efficacy of Probiotic Supplements and Topical Applications in the Treatment of Acne: A Scoping Review of Current Results |journal=Journal of Experimental Pharmacology |language=English |volume=17 |pages=1–14 |doi=10.2147/JEP.S498769|pmid=39810881|pmc=11727500|doi-access=free}}</ref> === Glikemijska kontrola === Prema sveobuhvatnom pregledu meta-analiza randomiziranih kontroliranih ispitivanja, suplementacija probioticima smanjuje homeostazu glukoze. Ovo može biti učinkovita terapija za snižavanje visokog nivoa šećera u krvi, osim ako tijelo ne postane [[Hipoglikemija|hipoglikemijsko]]; oprez i praćenje glukoze su neophodni kako bi se to izbjeglo.<ref>{{Cite journal |title=Role of probiotics/synbiotic supplementation in glycemic control: A critical umbrella review of meta-analyses of randomized controlled trials |year=2022 |doi=10.1080/10408398.2022.2117783|last1=Xu |first1=Dengfeng |last2=Fu |first2=Lingmeng |last3=Pan |first3=Da |last4=Chu |first4=Yifang |last5=Feng |first5=Meiyuan |last6=Lu |first6=Yifei |last7=Yang |first7=Chao |last8=Wang |first8=Yuanyuan |last9=Xia |first9=Jiayue |last10=Sun |first10=Guiju |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |volume=64 |issue=6 |pages=1–19 |pmid=36052685 |s2cid=252009294 }}</ref> === ''Helicobacter pylori'' === Neki sojevi bakterija mliječne kiseline (LAB) mogu utjecati na infekcije ''[[Helicobacter pylori]]'' (koje mogu uzrokovati [[peptički ulkus]]) kod odraslih kada se koriste u kombinaciji sa standardnim medicinskim tretmanima, ali ne postoji standard u medicinskoj praksi ili regulatorno odobrenje za takav tretman.<ref name="pmid14522098">{{Cite journal |last=Hamilton-Miller |first=JM |date=October 2003 |title=The role of probiotics in the treatment and prevention of ''Helicobacter pylori'' infection |journal=International Journal of Antimicrobial Agents |volume=22 |issue=4 |pages=360–366 |doi=10.1016/S0924-8579(03)00153-5 |pmid=14522098}}</ref> Jedini do danas recenzirani tretmani za ''H. pylori'' uključuju različite antibiotske režime.<ref>{{Cite web |title=H Pylori Facts |url=https://www.cdc.gov/ulcer/files/hpfacts.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112203116/https://www.cdc.gov/ulcer/files/hpfacts.PDF |archive-date=2019-01-12 |website=CDC.gov}}</ref> === Imunost i infekcije === Neki sojevi LAB mogu uticati na [[patogen]]e putem [[kompetitivna inhibicija|kompetitivne inhibicije]] (tj. takmičenjem za rast) i neki dokazi ukazuju na to da mogu poboljšati imunsku funkciju povećanjem broja plazma-ćelija koje proizvode [[IgA]] i povećanjem ili poboljšanjem [[fagocitoza| fagocitoze]], kao i povećanjem udjela [[T-limfocit]]a i prirodnih [[ćelija ubica]].<ref name="Reid_Jass_Sebulsky">{{Cite journal |vauthors=Reid G, Jass J, Sebulsky MT, McCormick JK |date=October 2003 |title=Potential uses of probiotics in clinical practice |journal=Clin. Microbiol. Rev. |volume=16 |issue=4 |pages=658–672 |doi=10.1128/CMR.16.4.658-672.2003 |pmc=207122 |pmid=14557292 |bibcode=2003CliMR..16..658R }}</ref><ref name="Ouwehand_Salminen_Isolauri">{{Cite journal |vauthors=Ouwehand AC, Salminen S, Isolauri E |date=August 2002 |title=Probiotics: an overview of beneficial effects |url=https://link.springer.com/article/10.1023/A:1020620607611 |journal=Antonie van Leeuwenhoek |volume=82 |issue=1–4 |pages=279–289 |doi=10.1023/A:1020620607611 |pmid=12369194 |access-date=2022-12-01 |url-access=subscription |s2cid=1870018 |archive-date=2022-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202022802/https://link.springer.com/article/10.1023/A:1020620607611 |url-status=live }}</ref> LAB proizvodi mogu pomoći u liječenju akutne dijareje i moguće uticati na rotavirusne infekcije kod djece i putničku dijareju kod odraslih,<ref name="Reid_Jass_Sebulsky" /><ref name="Ouwehand_Salminen_Isolauri"/> ali nijedan proizvod nije odobren za takve indikacije. Postoje slabi dokazi da probiotici mogu smanjiti učestalost akutnih infekcija gornjih disajnih puteva kod odraslih, bili su bolji od [[placebo| placeba]] ili bez tretmana.<ref>{{Cite journal |last1=Zhao |first1=Yunli |last2=Dong |first2=Bi Rong |last3=Hao |first3=Qiukui |date=2022-08-24 |title=Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=8|doi=10.1002/14651858.CD006895.pub4 |issn=1469-493X |pmc=9400717 |pmid=36001877}}</ref> Probiotici izgleda ne mijenjaju rizik od infekcije kod starijih osoba.<ref>{{Cite journal |last1=Wachholz |first1=PA |last2=Nunes |first2=VDS |last3=Polachini do Valle |first3=A |last4=Jacinto |first4=AF |last5=Villas-Boas |first5=PJF |date=3 February 2018 |title=Effectiveness of probiotics on the occurrence of infections in older people: systematic review and meta-analysis. |journal=Age and Ageing |volume=47 |issue=4 |pages=527–536 |doi=10.1093/ageing/afy006 |pmid=29415116 |doi-access=free |hdl=11449/164454|hdl-access=free }}</ref> === Upalna bolest crijeva === Upotreba oralnih probiotičkih dodataka za promjenu sastava i ponašanja mikrobioma razmatrana je kao moguća terapija za indukciju i održavanje remisije kod osoba sa [[Crohnova boleat| Crohnovom bolešću]] i [[ulcerozni kolitis|ulceroznim kolitisom]]. Cochraneov pregled iz 2020. godine nije pronašao jasne dokaze o poboljšanoj vjerovatnoći remisije, niti o smanjenju neželjenih događaja kod osoba sa Crohnovom bolešću nakon liječenja probioticima.<ref>{{Cite journal |last1=Limketkai |first1=Berkeley N |last2=Akobeng |first2=Anthony K |last3=Gordon |first3=Morris |last4=Adepoju |first4=Akinlolu Adedayo |date=2020-07-17 |editor-last=Cochrane Gut Group |title=Probiotics for induction of remission in Crohn's disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=2020 |issue=7|doi=10.1002/14651858.CD006634.pub3 |pmc=7389339 |pmid=32678465}}</ref> Za ulcerozni kolitis postoje dokazi niske sigurnosti da probiotički suplementi mogu povećati vjerovatnoću kliničke remisije.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Kaur |first1=Lakhbir |last2=Gordon |first2=Morris |last3=Baines |first3=Patricia Anne |last4=Iheozor-Ejiofor |first4=Zipporah |last5=Sinopoulou |first5=Vasiliki |last6=Akobeng |first6=Anthony K |date=2020-03-04 |editor-last=Cochrane IBD Group |title=Probiotics for induction of remission in ulcerative colitis |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=3 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD005573.pub3 |pmc=7059959 |pmid=32128795}}</ref> Osobe koje su primale probiotike imale su 73% veću vjerovatnoću da dožive remisiju bolesti i preko dva puta veću vjerovatnoću da prijave poboljšanje simptoma u poređenju sa onima koji su primali placebo, bez jasne razlike u manjim ili ozbiljnim neželjenim efektima.<ref name=":5"/> Iako nije bilo jasnih dokaza o većoj remisiji kada su probiotički suplementi upoređeni sa tretmanom [[mesalazin|5‐aminosalicilnom kiselinom]] kao [[monoterapija|monoterapijom]], [[vjerovatnoća]] remisije bila je 22% veća ako su probiotici korišteni u kombinaciji sa terapijom 5-aminosalicilnom kiselinom.<ref name=":5"/> Dok kod osoba koje su već u remisiji nije jasno da li probiotici pomažu u sprečavanju budućeg relapsa, bilo kao monoterapija ili [[kombinovana terapija]].<ref>{{Cite journal |last1=Iheozor-Ejiofor |first1=Zipporah |last2=Kaur |first2=Lakhbir |last3=Gordon |first3=Morris |last4=Baines |first4=Patricia Anne |last5=Sinopoulou |first5=Vasiliki |last6=Akobeng |first6=Anthony K |date=2020-03-04 |editor-last=Cochrane IBD Group |title=Probiotics for maintenance of remission in ulcerative colitis |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |language=en |volume=3 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD007443.pub3 |pmc=7059960 |pmid=32128794}}</ref> === Sindrom iritabilnog crijeva === Probiotici se istražuju zbog svog potencijala da utiču na [[sindrom iritabilnog crijeva]], iako ostaje neizvjesnost oko toga koja vrsta probiotika najbolje djeluje i oko veličine mogućeg efekta.<ref name="SaezLaraGomezLlorente2015">{{Cite journal |last1=Saez-Lara |first1=Maria Jos |last2=Carolina Gomez-Llorente |last3=Julio Plaza-Diaz |last4=Angel Gil |year=2015 |title=The Role of Probiotic Lactic Acid Bacteria and Bifidobacteria in the Prevention and Treatment of Inflammatory Bowel Disease and Other Related Diseases: A Systematic Review of Randomized Human Clinical Trials |journal=Biomed Res Int |type=Systematic review |volume=2015 |pages=1–15 |doi=10.1155/2015/505878 |pmc=4352483 |pmid=25793197 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Moayyedi P, Ford AC, Talley NJ, Cremonini F, Foxx-Orenstein AE, Brandt LJ, Quigley EM |date=March 2010 |title=The efficacy of probiotics in the treatment of irritable bowel syndrome: a systematic review |journal=Gut |type=Systematic review |volume=59 |issue=3 |pages=3253–3232 |doi=10.1136/gut.2008.167270 |pmid=19091823 |s2cid=18281136}}</ref> === Nekrotizirajući enterokolitis === Nekoliko kliničkih studija pruža dokaze o potencijalu probiotika da smanje rizik od [[nekrotizirajući enterokolitis|nekrotizirajućeg enterokolitisa]] i [[smrtnost]]i kod prijevremeno rođene djece. Jedna meta-analiza je pokazala da probiotici smanjuju ove rizike za više od 50% u poređenju s kontrolama, ali da su potrebna daljnja velika, visokokvalitetna ispitivanja kako bi se informirala politika i praksa.<ref>{{Cite journal |last1=Sharif |first1=Sahar |last2=Meader |first2=Nicholas |last3=Oddie |first3=Sam J. |last4=Rojas-Reyes |first4=Maria Ximena |last5=McGuire |first5=William |date=October 15, 2020 |title=Probiotics to prevent necrotising enterocolitis in very preterm or very low birth weight infants |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2020 |issue=10|doi=10.1002/14651858.CD005496.pub5 |issn=1469-493X |pmc=8094746 |pmid=33058137}}</ref> ===Trudnoća=== Cochraneov sistematski pregled nije pronašao dobre dokaze da su probiotici korisni u smanjenju rizika od [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]], ali je pronašao dobre dokaze da povećavaju rizik od [[preeklampsija| preeklampsije]]. Iz tog razloga, upotreba probiotika u trudnoći se nije savjetovala.<ref>{{Cite journal |vauthors=Davidson SJ, Barrett HL, Price SA, Callaway LK, Dekker Nitert M |year=2021 |title=Probiotics for preventing gestational diabetes |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2021 |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD009951.pub3 |issn=1465-1858 |pmc=8094741 |pmid=33870484}}</ref> === Ponavljajući trbušni bol === Pregled iz 2017. godine, zasnovan na dokazima umjerenog do niskog kvaliteta, sugerira da probiotici mogu biti korisni u ublažavanju boli u kratkom roku kod djece s ponavljajućim bolovima u trbuhu, ali odgovarajući soj i doza nisu poznati.<ref name="NewloveDelgadoMartin2017">{{Cite journal |vauthors=Newlove-Delgado TV, Martin AE, Abbott RA, Bethel A, Thompson-Coon J, Whear R et al. |year=2017 |title=Dietary interventions for recurrent abdominal pain in childhood. |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=2017 |issue=3 |doi=10.1002/14651858.CD010972.pub2 |pmc=6464236 |pmid=28334433 |quote=Overall, there is some evidence to suggest that probiotics may be effective in the treatment of RAP, in terms of improving pain in the shorter term. Clinicians may therefore consider probiotic interventions as part of the management strategy for children with RAP ''(Recurrent Abdominal Pain)''. However, we were unable to recommend the optimum strain and dosage of probiotics based on this review. The evidence for the effectiveness of probiotics was based largely on shorter-term outcomes. Further trials are required to assess whether improvements in pain are maintained over the longer term; these trials should also consider the importance of using validated and consistent scales to measure pain and other outcomes.}}</ref> ===Suho oko=== Klinička studija koja je istraživala utjecaj probiotika na ublažavanje znakova i simptoma [[sindrom suhog oka|suhog oka]] otkrila je obećavajuće rezultate za oftalmičku formulaciju ''[[Latilactobacillus sakei]]'', dok oralni probiotik nije pokazao nikakve primjetne koristi.<ref>{{cite journal |title=The Effect of Ophthalmic and Systemic Formulations of Latilactobacillus sakei on Clinical and Immunological Outcomes of Patients With Dry Eye Disease: A Factorial, Randomized, Placebo-controlled, and Triple-masking Clinical Trial |journal=Probiotics Antimicrob Proteins |date=2023 |doi=10.1007/s12602-023-10079-1 |pmid=37256485 |last1=Heydari |first1=Mojtaba |last2=Kalani |first2=Mehdi |last3=Ghasemi |first3=Younes |last4=Nejabat |first4=Mahmood |volume=16 |issue=3 |pages=1026–1035 |s2cid=258989191 }}</ref> === Urinarni trakt === Postoje ograničeni dokazi koji ukazuju na to da su probiotici korisni u liječenju infekcije ili upale [[urinarni trakt| urinarnog trakta]].<ref name="uro">{{Cite book |last=Shortliffe |first=LMD |chapter=Chapter 116: Infection and Inflammation of the Pediatric Genitourinary Tract |title=Campbell-Walsh Urology |publisher=Saunders Elsevier |editor-last=Wein |editor-first=AJ |edition=10th |volume=4 |page=3121 | isbn = 978-1-4160-6911-9 | date=2011}}</ref> Jedan pregled literature otkrio je da probiotički suplementi „Lactobacillus“ izgleda povećavaju nivoe vaginskih laktobacila, čime se smanjuje učestalost vaginskih infekcija kod inače zdravih odraslih žena.<ref name="Khalesi">{{Cite journal |last=Khalesi |first=Saman |date=2019 |title=A review of probiotic supplementation in healthy adults: helpful or hype? |journal=European Journal of Clinical Nutrition |volume=73 |issue=73 |pages=24–37 |doi=10.1038/s41430-018-0135-9 |pmid=29581563 |hdl-access=free |hdl=10072/381737 |s2cid=4362284}}</ref> == Opća istraživanja == === Formulacije === Dodaci prehrani poput tableta, kapsula, praškova i vrećica koji sadrže bakterije su proučavani. Međutim, probiotici koji se uzimaju oralno mogu biti uništeni kiselim uslovima želuca. Od 2010. godine, razvijen je niz tehnika [[mikroinkapsulacija]], kako bi se riješio ovaj problem.<ref>{{Cite journal |vauthors=Islam MA, Yun CH, Choi YJ, Cho CS |year=2010 |title=Microencapsulation of live probiotic bacteria. |url=http://www.jmb.or.kr/submission/Journal/020/JMB020-10-01_FDOC_1.pdf |url-status=live |journal=Journal of Microbiology and Biotechnology |volume=20 |issue=1367–1377 |pages=1367–1377 |doi=10.4014/jmb.1003.03020 |pmid=21030820 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506083823/http://www.jmb.or.kr/submission/Journal/020/JMB020-10-01_FDOC_1.pdf |archive-date=2011-05-06 |access-date=2011-01-28}}</ref> === Multipli probiotici === Preliminarna istraživanja procjenjuju potencijalne [[fiziologija|fiziološke]] efekte višestrukih probiotičkih sojeva, za razliku od jednog soja.<ref name="pmid15454313">{{Cite journal |vauthors=Timmerman HM, Koning CJ, Mulder L, Rombouts FM, Beynen AC |date=November 2004 |title=Monostrain, multistrain and multispecies probiotics – A comparison of functionality and efficacy |journal=Int. J. Food Microbiol. |volume=96 |issue=3 |pages=219–233 |doi=10.1016/j.ijfoodmicro.2004.05.012 |pmid=15454313}}</ref><ref name="pmid18785988">{{Cite journal |vauthors=Williams EA, Stimpson J, Wang D, Plummer S, Garaiova I, Barker ME, Corfe BM |date=September 2008 |title=Clinical trial: a multistrain probiotic preparation significantly reduces symptoms of irritable bowel syndrome in a double-blind placebo-controlled study |journal=Aliment. Pharmacol. Ther. |volume=29 |issue=1 |pages=97–103 |doi=10.1111/j.1365-2036.2008.03848.x |pmid=18785988 |doi-access=free |s2cid=12217513}}</ref> Budući da ljudska crijeva mogu sadržavati desetine hiljada mikrobnih vrsta, jedna teorija ukazuje na to da bi ovo raznoliko okruženje moglo imati koristi od konzumiranja više probiotičkih sojeva, efekat koji ostaje naučno nepotvrđen. === Sojevi === Postoje samo preliminarni dokazi za većinu probiotičkih zdravstvenih tvrdnji. Čak i za najproučavanije probiotičke [[Soj (biologija)|sojevi]], malo ih je dovoljno razvijeno u osnovnim i kliničkim istraživanjima da bi opravdalo odobrenje za status [[zdravstvena tvrdnja| zdravstvene tvrdnje]] od strane regulatorne agencije kao što su FDA ili EFSA, a od 2010., nijedna tvrdnja nije odobrena od strane te dvije agencije.<ref name="bridging"/> Neki stručnjaci su skeptični u pogledu efikasnosti različitih probiotičkih sojeva i vjeruju da nemaju svi subjekti koristi od probiotika.<ref name="bridging" /><ref>{{Cite news |last=Bee |first=Peta |date=November 10, 2008 |title=Probiotics, not so friendly after all? |work=The Times|location=London |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/health/article1788597.ece |url-status=live |access-date=18 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112331/http://www.thetimes.co.uk/tto/health/article1788597.ece |archive-date=11 May 2015 |df=dmy-all}}</ref> ===Temperatura skladištenja=== Višestruke studije su pokazale da postoji značajna razlika u stopi preživljavanja Lactobacillus i Bifidobacterium u uslovima skladištenja u frižideru (4°C) i na sobnoj temperaturi (25°C). Na sobnoj temperaturi (25±1°C), broj probiotika se smanjio za 5–6 logaritamskih jedinica (do 1/100.000) nakon 90 dana skladištenja. Nasuprot tome, nije uočena značajna promjena u broju probiotika u uslovima skladištenja u frižideru (4 ± 1°C).<ref>{{Cite journal |last1=Dhewa |first1=T. |last2=Pant |first2=S. |last3=Mishra |first3=Vijendra |date=January 2014 |title=Development of freeze dried synbiotic formulation using a probiotic strain of Lactobacillus plantarum |journal=Journal of Food Science and Technology |language=en |volume=51 |issue=1 |pages=83–89 |doi=10.1007/s13197-011-0457-2 |issn=0022-1155 |pmc=3857416 |pmid=24426051}}</ref> == Naučne smjernice za testiranje == Prvo, probiotici moraju biti živi kada se daju.<ref name="Fuller_1989" /><ref name="ReferenceA">{{Cite journal |last=Fuller |first=R |year=1991 |title=Probiotics in human medicine |journal=Gut |volume=32 |issue=4 |pages=439–442 |doi=10.1136/gut.32.4.439 |pmc=1379087 |pmid=1902810}}</ref><ref>Fuller R. ''Probiotics, the Scientific Thesis''. London: Chapman & Hall, 1992 {{ISBN?}}</ref> Jedna od briga u naučnoj literaturi leži u održivosti i reproducibilnosti rezultata dobijenih u specifičnim studijama na velikoj skali, kao i u održivosti i stabilnosti tokom upotrebe i skladištenja, te konačno u sposobnosti preživljavanja u želučanim kiselinama, a zatim i u crijevnom [[ekosistem]]u.<ref name="bridging"/> Drugo, probiotici moraju proći kontroliranu evaluaciju kako bi se dokumentirale „zdravstvene koristi“ kod ciljanog domaćina. Samo proizvodi koji sadrže žive organizme za koje je u reproducibilnim studijama na ljudima dokazano da pružaju zdravstvene koristi mogu se smatrati probioticima.<ref name="bridging" /><ref name="pmid21637034">{{Cite journal |vauthors=Reid G, Gaudier E, Guarner F, Huffnagle GB, Macklaim JM, Munoz AM, Martini M, Ringel-Kulka T, Sartor B, Unal R, Verbeke K, Walter J |year=2010 |title=Responders and non-responders to probiotic interventions: how can we improve the odds? |journal=Gut Microbes |volume=1 |issue=3 |pages=200–204 |doi=10.4161/gmic.1.3.12013 |pmc=3023600 |pmid=21637034}}</ref><ref name="pmid16771855">{{Cite journal |vauthors=O'Hara AM, O'Regan P, Fanning A, O'Mahony C, Macsharry J, Lyons A, Bienenstock J, O'Mahony L, Shanahan F |year=2006 |title=Functional modulation of human intestinal epithelial cell responses by Bifidobacterium infantis and Lactobacillus salivarius |journal=Immunology |volume=118 |issue=2 |pages=202–215 |doi=10.1111/j.1365-2567.2006.02358.x |pmc=1782284 |pmid=16771855}}</ref> Ispravna definicija zdravstvene koristi, potkrijepljena čvrstim naučnim dokazima, snažan je element za pravilnu identifikaciju i procjenu učinka probiotika. Ovaj aspekt predstavlja izazov za naučna i industrijska istraživanja jer se javlja nekoliko poteškoća, kao što je varijabilnost u mjestu upotrebe probiotika (oralna, vaginska, crijevna) i načinu primjene.<ref name="Fuller_1989"/> Treće, kandidat za probiotik mora biti taksonomski definiran mikrob ili kombinacija mikroba ([[rod (biologija)|rod]], [[vrsta]] i nivo soja). Općenito je priznato da je većina učinaka probiotika specifična za soj i ne može se proširiti na druge probiotike istog roda ili vrste.<ref name="ReferenceA"/> Ovo zahtijeva preciznu identifikaciju soja, tj. [[genotip]]sku i [[fenotip]]sku karakterizaciju testiranog mikroorganizma.<ref name="Rijkers_2010"/> Četvrto, probiotici moraju biti sigurni za svoju namjeravanu upotrebu. Smjernice [[FAO[[/[[WHO]] iz 2002. preporučuju da se, iako se bakterije mogu općenito prepoznati kao sigurne (GRAS), sigurnost potencijalnog probiotika procijeni „minimalno“ potrebnim testovima:<ref>{{Cite journal |last1=Huys |first1=G |last2=Botteldoorn |first2=N |last3=Delvigne |first3=F |last4=Vuyst |first4=L. D. |last5=Heyndrickx |first5=M |last6=Pot |first6=B |last7=Dubois |first7=J. J. |last8=Daube |first8=G |year=2013 |title=Microbial characterization of probiotics – Advisory report of the Working Group "8651 Probiotics" of the Belgian Superior Health Council (SHC) |journal=Molecular Nutrition & Food Research |volume=57 |issue=8 |pages=1479–1504 |doi=10.1002/mnfr.201300065 |pmc=3910143 |pmid=23801655}}</ref> * Procjena određenih metaboličkih aktivnosti (npr. proizvodnja D-laktata, dekonjugacija žučnih soli) * Procjena nuspojava u studijama na ljudima * Određivanje obrazaca otpornosti na antibiotike * Epidemiološki nadzor neželjenih incidenata kod potrošača (aftermarket) * Ako soj koji se procjenjuje pripada vrsti za koju se zna da proizvodi toksine kod sisara, mora se testirati na proizvodnju toksina. Jedan mogući program za testiranje proizvodnje toksina preporučio je Naučni odbor [[EU]] za ishranu životinja.<ref>{{Cite web |date=December 2001 |title=Commentary by the Scientific Committee on Animal Nutrition on Data Relating to Toxin Production |url=http://ec.europa.eu/food/fs/sc/scan/out73_en.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629162223/http://ec.europa.eu/food/fs/sc/scan/out73_en.pdf |archive-date=29 June 2016 |access-date=5 June 2016 |website=Scientific Opinion |publisher=European Commission, Health & Consumer Protection Directorate-General |df=dmy-all}}</ref> * Ako soj koji se procjenjuje pripada vrsti s poznatim [[hemoliza|hemolitskim]] potencijalom, potrebno je određivanje hemolitičke aktivnosti. U Evropi je EFSA usvojila predtržišni sistem za procjenu sigurnosti mikrobnih vrsta koje se koriste u proizvodnji hrane i stočne hrane kako bi postavila prioritete za potrebu procjene rizika. Procjena se vrši za određene mikroorganizme; ako je rezultat povoljan, to vodi do statusa "Kvalificirana pretpostavka sigurnosti" <!-- (QPS) -->.<ref>{{Cite journal |year=2007 |title=Introduction of a Qualified Presumption of Safety (QPS) approach for assessment of selected microorganisms referred to EFSA |journal=EFSA Journal |volume=587 |issue=12 |pages=1–16 |doi=10.2903/j.efsa.2007.587 |doi-access=free}}</ref> == Također pogledajte == * [[Disbioza]] * [[Fekalna bakterioterapija]] * [[Funkcionalna hrana]] * [[Mikrobne kulture hrane]] * [[Postbiotik]] * [[Probiotici u pedijatriji]] * [[Proteobiotici]] * [[Psihobiotik]] * [[Sinbiotici]] == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Portal|Hrana}} {{Dodatak prehrani}} {{Sindrom iritabilnog crijeva}} {{Authority control}} [[Kategorija:Bakteriologija]] [[Kategorija:Probavni sistem]] [[Kategorija:Probiotici| ]] igab3xxwmacdffybhb773grniaigyu8 Esma Drkenda 0 537182 3932248 2026-09-30T15:02:35Z Mir.u.Svijetu 185090 stilske i gramatičke greške 3932248 wikitext text/x-wiki '''Esma Drkenda''' (rođena 1964. u [[Goražde|Goraždu]]) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je [[aktivistica]] za ljudska prava, rodnu ravnopravnost i izgradnju mira.<ref>{{Cite web|url=https://6yka.com/intervju/esma-drkenda-kad-prodjes-rat-svaki-moment-koristis-da-se-zalazes-za-izgradnju-mira/|title=Esma Drkenda: Kad prođeš rat, svaki moment koristiš da se zalažeš za izgradnju mira {{!}} 6yka|last=Jokanovic|first=Svjetlana|date=2025-07-29|language=bs-BA|access-date=2026-09-30}}</ref> Diplomirala je na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], a prije početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] radila kao mašinska tehničarka u [[RO Pobjeda Goražde]]. Sa nepunih devetnaest godina, 1983. počela je sa služenjem dobrovoljnog vojnog roka za žene u [[Beograd|Beogradu]], potaknuto njenim interesom za pitanja rodne neravnopravnosti i izgradnje mira.<ref>{{Cite web|url=https://fondacijacure.org/wp-content/uploads/2024/12/Publikacija-Feministicko-putovanje.pdf|title=Feminističko putovanje kroz vrijeme u BiH|date=2024|website=Fondacija CURE|publisher=Fondacija CURE|access-date=30.9.2026}}</ref> == Vojni angažman == Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] bila je pripadnica interventnog voda [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije BiH]], pomoćnica [[Komandir|komandira]] specijalne borbene jedinice MUP-a Goražde te obnašala mnoge druge dužnosti. Od potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] do 2007. obavljala je dužnost [[Kapetan|kapetanice]] sa radnim mjestom podoficirskog ranga, a zbog rodne diskriminacije nije uspjela vratiti taj čin, niti dobiti oficirsko radno mjesto uprkos njenom predanom angažmanu. == Udruženje žena SEKA == Zbog razvitka [[Posttraumatski stresni poremećaj|PTSP-a]] i [[Moždani udar|moždanog udara]] nastalih kao posljedica stresa, jedno vrijeme bila je teško nepokretna. Ipak, nakon psiho-edukativnog odmora za žene i djecu u [[Kuća SEKA|Kući SEKA]] na [[Brač|Braču]], ulazi u aktivizam i gradi svijest o sopstvenom djelovanju. Odlaskom u penziju, 2007. zajedno sa Gabrielom Müller osniva [[Udruženje žena SEKA]] Goražde s ciljem da se projekat [[SEKA]], Centar za edukaciju, terapiju i rekreaciju, preseli s otoka [[Brač|Brača]] u [[Goražde]]. Vizija udruženja od njegovog osnivanja se temelji na humanističkoj i feminističkoj filozofiji kao osnovi za rad.<ref>{{Cite web|url=https://sekagorazde.wordpress.com/about/|title=O nama|date=2022-08-02|website=udruženje žena|language=bs-BA|access-date=2026-09-30}}</ref> Na svečanoj sjednici Gradskog vijeća Goražde dodijeljeno joj je priznanje [[Zlatna plaketa]] „za kontinuiran, dugogodišnji rad u nevladinom sektoru i izuzetne akcije u oblasti borbe za rodnu ravnopravnost” nakon jedanaest godina predanog rada. Ovo priznanje treće je po redu koje je dodijeljeno članicama udruženja od njegovog osnivanja, dok je [[SEKA]] jedina organizacija koja je nagradu ovog karaktera dobila van granica [[Austrija|Austrije]].<ref>{{Cite web|url=https://arsbih.gov.ba/esma-drkenda-dobitnica-zlatne-plakete-grada-gorazda-kuca-seka-je-kuca-u-kojoj-radimo-srcem/|title=Esma Drkenda, dobitnica Zlatne plakete Grada Goražda: KUĆA „SEKA“ JE KUĆA U KOJOJ RADIMO SRCEM|last=Slobodan|date=2018-11-09|website=ARS BiH|language=bs-BA|access-date=2026-09-30}}</ref> == Književni rad == Nakon što je Drkenda u neformalnom razgovoru sa ženama iz [[Organizacija Filia|organizacije Filia]] iz [[Hamburg|Hamburga]] izrazila želju za pisanjem knjige, njena ideja podržana je od strane Carolin Boyd Tomašević, direktorice Ekumenske inicijative žena [[Omiš]] iz [[Hrvatska|Hrvatske]]. Njenom, kao i podrškom ostalih žena, djelo ''[[Život jedne žene]]'' ugledalo je svjetlo dana. Esmina knjiga nastala je kao rezultat potrebe da svoju priču ostavi zabilježenu kako bi drugim ljudima ukazala na značaj rada na sebi za porodicu i društvo. Namijenjena je najprije mladim ljudima koji nisu proživjeli rat, kako bi iz istinitog svjedočanstva mogli razumjeti stanje ranijih generacija tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. == Izvori == <references /> [[Kategorija:Feminizam]] [[Kategorija:Armija Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Aktivisti]] [[Kategorija:Žene u Bosni i Hercegovini]] rp06vfbgz7qnxz7hqy2tjz0tpquakpo 3932249 3932248 2026-09-30T15:16:59Z Mir.u.Svijetu 185090 /* Književni rad */ 3932249 wikitext text/x-wiki '''Esma Drkenda''' (rođena 1964. u [[Goražde|Goraždu]]) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je [[aktivistica]] za ljudska prava, rodnu ravnopravnost i izgradnju mira.<ref>{{Cite web|url=https://6yka.com/intervju/esma-drkenda-kad-prodjes-rat-svaki-moment-koristis-da-se-zalazes-za-izgradnju-mira/|title=Esma Drkenda: Kad prođeš rat, svaki moment koristiš da se zalažeš za izgradnju mira {{!}} 6yka|last=Jokanovic|first=Svjetlana|date=2025-07-29|language=bs-BA|access-date=2026-09-30}}</ref> Diplomirala je na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], a prije početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] radila kao mašinska tehničarka u [[RO Pobjeda Goražde]]. Sa nepunih devetnaest godina, 1983. počela je sa služenjem dobrovoljnog vojnog roka za žene u [[Beograd|Beogradu]], potaknuto njenim interesom za pitanja rodne neravnopravnosti i izgradnje mira.<ref>{{Cite web|url=https://fondacijacure.org/wp-content/uploads/2024/12/Publikacija-Feministicko-putovanje.pdf|title=Feminističko putovanje kroz vrijeme u BiH|date=2024|website=Fondacija CURE|publisher=Fondacija CURE|access-date=30.9.2026}}</ref> == Vojni angažman == Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] bila je pripadnica interventnog voda [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije BiH]], pomoćnica [[Komandir|komandira]] specijalne borbene jedinice MUP-a Goražde te obnašala mnoge druge dužnosti. Od potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] do 2007. obavljala je dužnost [[Kapetan|kapetanice]] sa radnim mjestom podoficirskog ranga, a zbog rodne diskriminacije nije uspjela vratiti taj čin, niti dobiti oficirsko radno mjesto uprkos njenom predanom angažmanu. == Udruženje žena SEKA == Zbog razvitka [[Posttraumatski stresni poremećaj|PTSP-a]] i [[Moždani udar|moždanog udara]] nastalih kao posljedica stresa, jedno vrijeme bila je teško nepokretna. Ipak, nakon psiho-edukativnog odmora za žene i djecu u [[Kuća SEKA|Kući SEKA]] na [[Brač|Braču]], ulazi u aktivizam i gradi svijest o sopstvenom djelovanju. Odlaskom u penziju, 2007. zajedno sa Gabrielom Müller osniva [[Udruženje žena SEKA]] Goražde s ciljem da se projekat [[SEKA]], Centar za edukaciju, terapiju i rekreaciju, preseli s otoka [[Brač|Brača]] u [[Goražde]]. Vizija udruženja od njegovog osnivanja se temelji na humanističkoj i feminističkoj filozofiji kao osnovi za rad.<ref>{{Cite web|url=https://sekagorazde.wordpress.com/about/|title=O nama|date=2022-08-02|website=udruženje žena|language=bs-BA|access-date=2026-09-30}}</ref> Na svečanoj sjednici Gradskog vijeća Goražde dodijeljeno joj je priznanje [[Zlatna plaketa]] „za kontinuiran, dugogodišnji rad u nevladinom sektoru i izuzetne akcije u oblasti borbe za rodnu ravnopravnost” nakon jedanaest godina predanog rada. Ovo priznanje treće je po redu koje je dodijeljeno članicama udruženja od njegovog osnivanja, dok je [[SEKA]] jedina organizacija koja je nagradu ovog karaktera dobila van granica [[Austrija|Austrije]].<ref>{{Cite web|url=https://arsbih.gov.ba/esma-drkenda-dobitnica-zlatne-plakete-grada-gorazda-kuca-seka-je-kuca-u-kojoj-radimo-srcem/|title=Esma Drkenda, dobitnica Zlatne plakete Grada Goražda: KUĆA „SEKA“ JE KUĆA U KOJOJ RADIMO SRCEM|last=Slobodan|date=2018-11-09|website=ARS BiH|language=bs-BA|access-date=2026-09-30}}</ref> == Književni rad == Nakon što je Drkenda u neformalnom razgovoru sa ženama iz [[Organizacija Filia|organizacije Filia]] iz [[Hamburg|Hamburga]] izrazila želju za pisanjem knjige, njena ideja podržana je od strane Carolin Boyd Tomašević, direktorice Ekumenske inicijative žena [[Omiš]] iz [[Hrvatska|Hrvatske]]. Njenom, kao i podrškom ostalih žena, djelo ''[[Život jedne žene|Esma]]''ugledalo je svjetlo dana. Esmina knjiga nastala je kao rezultat potrebe da svoju priču ostavi zabilježenu kako bi drugim ljudima ukazala na značaj rada na sebi za porodicu i društvo. Namijenjena je najprije mladim ljudima koji nisu proživjeli rat, kako bi iz istinitog svjedočanstva mogli razumjeti stanje ranijih generacija tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. == Izvori == <references /> [[Kategorija:Feminizam]] [[Kategorija:Armija Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Aktivisti]] [[Kategorija:Žene u Bosni i Hercegovini]] jcgggcfjqp45akgj05lf2i9vqmkjl2d 3932250 3932249 2026-09-30T15:17:13Z Mir.u.Svijetu 185090 /* Književni rad */ 3932250 wikitext text/x-wiki '''Esma Drkenda''' (rođena 1964. u [[Goražde|Goraždu]]) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je [[aktivistica]] za ljudska prava, rodnu ravnopravnost i izgradnju mira.<ref>{{Cite web|url=https://6yka.com/intervju/esma-drkenda-kad-prodjes-rat-svaki-moment-koristis-da-se-zalazes-za-izgradnju-mira/|title=Esma Drkenda: Kad prođeš rat, svaki moment koristiš da se zalažeš za izgradnju mira {{!}} 6yka|last=Jokanovic|first=Svjetlana|date=2025-07-29|language=bs-BA|access-date=2026-09-30}}</ref> Diplomirala je na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], a prije početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] radila kao mašinska tehničarka u [[RO Pobjeda Goražde]]. Sa nepunih devetnaest godina, 1983. počela je sa služenjem dobrovoljnog vojnog roka za žene u [[Beograd|Beogradu]], potaknuto njenim interesom za pitanja rodne neravnopravnosti i izgradnje mira.<ref>{{Cite web|url=https://fondacijacure.org/wp-content/uploads/2024/12/Publikacija-Feministicko-putovanje.pdf|title=Feminističko putovanje kroz vrijeme u BiH|date=2024|website=Fondacija CURE|publisher=Fondacija CURE|access-date=30.9.2026}}</ref> == Vojni angažman == Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] bila je pripadnica interventnog voda [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije BiH]], pomoćnica [[Komandir|komandira]] specijalne borbene jedinice MUP-a Goražde te obnašala mnoge druge dužnosti. Od potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] do 2007. obavljala je dužnost [[Kapetan|kapetanice]] sa radnim mjestom podoficirskog ranga, a zbog rodne diskriminacije nije uspjela vratiti taj čin, niti dobiti oficirsko radno mjesto uprkos njenom predanom angažmanu. == Udruženje žena SEKA == Zbog razvitka [[Posttraumatski stresni poremećaj|PTSP-a]] i [[Moždani udar|moždanog udara]] nastalih kao posljedica stresa, jedno vrijeme bila je teško nepokretna. Ipak, nakon psiho-edukativnog odmora za žene i djecu u [[Kuća SEKA|Kući SEKA]] na [[Brač|Braču]], ulazi u aktivizam i gradi svijest o sopstvenom djelovanju. Odlaskom u penziju, 2007. zajedno sa Gabrielom Müller osniva [[Udruženje žena SEKA]] Goražde s ciljem da se projekat [[SEKA]], Centar za edukaciju, terapiju i rekreaciju, preseli s otoka [[Brač|Brača]] u [[Goražde]]. Vizija udruženja od njegovog osnivanja se temelji na humanističkoj i feminističkoj filozofiji kao osnovi za rad.<ref>{{Cite web|url=https://sekagorazde.wordpress.com/about/|title=O nama|date=2022-08-02|website=udruženje žena|language=bs-BA|access-date=2026-09-30}}</ref> Na svečanoj sjednici Gradskog vijeća Goražde dodijeljeno joj je priznanje [[Zlatna plaketa]] „za kontinuiran, dugogodišnji rad u nevladinom sektoru i izuzetne akcije u oblasti borbe za rodnu ravnopravnost” nakon jedanaest godina predanog rada. Ovo priznanje treće je po redu koje je dodijeljeno članicama udruženja od njegovog osnivanja, dok je [[SEKA]] jedina organizacija koja je nagradu ovog karaktera dobila van granica [[Austrija|Austrije]].<ref>{{Cite web|url=https://arsbih.gov.ba/esma-drkenda-dobitnica-zlatne-plakete-grada-gorazda-kuca-seka-je-kuca-u-kojoj-radimo-srcem/|title=Esma Drkenda, dobitnica Zlatne plakete Grada Goražda: KUĆA „SEKA“ JE KUĆA U KOJOJ RADIMO SRCEM|last=Slobodan|date=2018-11-09|website=ARS BiH|language=bs-BA|access-date=2026-09-30}}</ref> == Književni rad == Nakon što je Drkenda u neformalnom razgovoru sa ženama iz [[Organizacija Filia|organizacije Filia]] iz [[Hamburg|Hamburga]] izrazila želju za pisanjem knjige, njena ideja podržana je od strane Carolin Boyd Tomašević, direktorice Ekumenske inicijative žena [[Omiš]] iz [[Hrvatska|Hrvatske]]. Njenom, kao i podrškom ostalih žena, djelo ''[[Život jedne žene|Esma]]'' ugledalo je svjetlo dana. Esmina knjiga nastala je kao rezultat potrebe da svoju priču ostavi zabilježenu kako bi drugim ljudima ukazala na značaj rada na sebi za porodicu i društvo. Namijenjena je najprije mladim ljudima koji nisu proživjeli rat, kako bi iz istinitog svjedočanstva mogli razumjeti stanje ranijih generacija tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. == Izvori == <references /> [[Kategorija:Feminizam]] [[Kategorija:Armija Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Aktivisti]] [[Kategorija:Žene u Bosni i Hercegovini]] ju58xt7oax64m6497dfh5st5evoupgh 3932390 3932250 2026-09-30T22:24:27Z Mir.u.Svijetu 185090 /* */ 3932390 wikitext text/x-wiki '''Esma Drkenda''' (rođena 1964. u [[Goražde|Goraždu]]) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je [[aktivistica]] za ljudska prava, rodnu ravnopravnost i izgradnju mira.<ref>{{Cite web|url=https://6yka.com/intervju/esma-drkenda-kad-prodjes-rat-svaki-moment-koristis-da-se-zalazes-za-izgradnju-mira/|title=Esma Drkenda: Kad prođeš rat, svaki moment koristiš da se zalažeš za izgradnju mira {{!}} 6yka|last=Jokanovic|first=Svjetlana|date=2025-07-29|language=bs-BA|access-date=2026-09-30}}</ref> Diplomirala je na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], a prije početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] radila kao mašinska tehničarka u [[RO Pobjeda Goražde]]. Sa nepunih devetnaest godina, 1983. počela je sa služenjem dobrovoljnog vojnog roka za žene u [[Beograd|Beogradu]], što je potaknuto njenim interesom za pitanja rodne neravnopravnosti i izgradnje mira.<ref>{{Cite web|url=https://fondacijacure.org/wp-content/uploads/2024/12/Publikacija-Feministicko-putovanje.pdf|title=Feminističko putovanje kroz vrijeme u BiH|date=2024|website=Fondacija CURE|publisher=Fondacija CURE|access-date=30.9.2026}}</ref> == Vojni angažman == Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] bila je pripadnica interventnog voda [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije BiH]], pomoćnica [[Komandir|komandira]] specijalne borbene jedinice MUP-a Goražde te obnašala mnoge druge dužnosti. Od potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] do 2007. obavljala je dužnost [[Kapetan|kapetanice]] sa radnim mjestom podoficirskog ranga, a zbog rodne diskriminacije nije uspjela vratiti taj čin, niti dobiti oficirsko radno mjesto uprkos njenom predanom angažmanu. == Udruženje žena SEKA == Zbog razvitka [[Posttraumatski stresni poremećaj|PTSP-a]] i [[Moždani udar|moždanog udara]] nastalih kao posljedica stresa, jedno vrijeme bila je teško nepokretna. Ipak, nakon psiho-edukativnog odmora za žene i djecu u [[Kuća SEKA|Kući SEKA]] na [[Brač|Braču]], ulazi u aktivizam i gradi svijest o sopstvenom djelovanju. Odlaskom u penziju, 2007. zajedno sa Gabrielom Müller osniva [[Udruženje žena SEKA]] Goražde s ciljem da se projekat [[SEKA]], Centar za edukaciju, terapiju i rekreaciju, preseli s otoka [[Brač|Brača]] u [[Goražde]]. Vizija udruženja od njegovog osnivanja se temelji na humanističkoj i feminističkoj filozofiji kao osnovi za rad.<ref>{{Cite web|url=https://sekagorazde.wordpress.com/about/|title=O nama|date=2022-08-02|website=udruženje žena|language=bs-BA|access-date=2026-09-30}}</ref> Na svečanoj sjednici Gradskog vijeća Goražde dodijeljeno joj je priznanje [[Zlatna plaketa]] „za kontinuiran, dugogodišnji rad u nevladinom sektoru i izuzetne akcije u oblasti borbe za rodnu ravnopravnost” nakon jedanaest godina predanog rada. Ovo priznanje treće je po redu koje je dodijeljeno članicama udruženja od njegovog osnivanja, dok je [[SEKA]] jedina organizacija koja je nagradu ovog karaktera dobila van granica [[Austrija|Austrije]].<ref>{{Cite web|url=https://arsbih.gov.ba/esma-drkenda-dobitnica-zlatne-plakete-grada-gorazda-kuca-seka-je-kuca-u-kojoj-radimo-srcem/|title=Esma Drkenda, dobitnica Zlatne plakete Grada Goražda: KUĆA „SEKA“ JE KUĆA U KOJOJ RADIMO SRCEM|last=Slobodan|date=2018-11-09|website=ARS BiH|language=bs-BA|access-date=2026-09-30}}</ref> == Književni rad == Nakon što je Drkenda u neformalnom razgovoru sa ženama iz [[Organizacija Filia|organizacije Filia]] iz [[Hamburg|Hamburga]] izrazila želju za pisanjem knjige, njena ideja podržana je od strane Carolin Boyd Tomašević, direktorice Ekumenske inicijative žena [[Omiš]] iz [[Hrvatska|Hrvatske]]. Njenom, kao i podrškom ostalih žena, djelo ''[[Život jedne žene|Esma]]'' ugledalo je svjetlo dana. Esmina knjiga nastala je kao rezultat potrebe da svoju priču ostavi zabilježenu kako bi drugim ljudima ukazala na značaj rada na sebi za porodicu i društvo. Namijenjena je najprije mladim ljudima koji nisu proživjeli rat, kako bi iz istinitog svjedočanstva mogli razumjeti stanje ranijih generacija tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. == Izvori == <references /> [[Kategorija:Feminizam]] [[Kategorija:Armija Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Aktivisti]] [[Kategorija:Žene u Bosni i Hercegovini]] pe5w81g90gd8fiiih73zsgy6syjlojq Barry Marshall 0 537184 3932261 2026-09-30T20:01:37Z Palapa 383 Napravljeno prevođenjem stranice "[[:en:Special:Redirect/revision/1372484595|Barry Marshall]]" 3932261 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | datum_rođenja = {{datum_rođenja|df=yes|1951|9|30}}<ref name=barryswho>{{Who's Who |title=Marshall, Prof. Barry James |id=U26713 |volume=2015 |publisher=Online [[Oxford University Press]]}} {{doi|10.1093/ww/9780199540884.013.U26713}}</ref> | akademski_savjetnici = | doktorski_studenti = | nagrade = {{Plainlist| * [[Nagrada Lasker-DeBakey za klinička medicinska istraživanja|Nagrada Lasker]] {{small|(1995)}} * [[Nagrada Paul Ehrlich i Ludwig Darmstaedter]] {{small|(1997)}} * [[Buchanan medalja]] {{small|(1998)}} * [[Nagrada Princa Mahidola]] <small>(2001)</small> * [[Nagrada Keio za medicinske nauke]] {{small|(2002)}} * [[Nobelova nagrada za fiziologiju]] {{small|(2005)}} * [[Nagrade Zapadne Australije godine]] {{small|(2006)}} * Pratitelj [[Reda Australije]] {{small|(2007)}}}} | religija = | slika = Barry J Marshall.jpg }} '''Barry James Marshall''' (rođen 30. septembra 1951.) je australijski ljekar, [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|dobitnik Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]], profesor kliničke [[Mikrobiologija|mikrobiologije]] i kodirektor Marshall Centra<ref>{{Cite web|url=https://www.uwa.edu.au/marshall-centre|title=The Marshall Centre|website=The Marshall Centre|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331050948/https://www.uwa.edu.au/marshall-centre|archive-date=31 March 2021|url-status=live|access-date=3 May 2021}}</ref> na Univerzitetu Zapadne Australije.<ref>{{Cite web|url=https://www.uwa.edu.au/home|title=The University of Western Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013034428/http://www.uwa.edu.au:80/home/?|archive-date=13 October 2008|url-status=live}}</ref> Marshall i Robin Warren pokazali su da bakterija ''[[Helicobacter pylori]]'' (''H. pylori'') igra glavnu ulogu u nastanku mnogih [[Peptični ulkus|peptičkih ulkusa]], osporavajući višedecenijsku medicinsku doktrinu koja je smatrala da su ulkusi prvenstveno uzrokovani stresom, začinjenom hranom i previše kiseline. Ovo otkriće je omogućilo napredak u razumijevanju uzročne veze između infekcije ''[[Helicobacter pylori]]'' i [[Rak želuca|raka želuca]].<ref>{{Cite journal|last=Marshall BJ, Warren JR|date=June 1983|title=Unidentified curved bacilli on gastric epithelium in active chronic gastritis|journal=[[The Lancet]]|volume=321|issue=8336|pages=1273–5|doi=10.1016/S0140-6736(83)92719-8|pmid=6134060}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Marshall BJ, Warren JR|date=June 1984|title=Unidentified curved bacilli in the stomach of patients with gastritis and peptic ulceration|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2884%2991816-6/abstract|journal=The Lancet|volume=323|issue=8390|pages=1311–5|doi=10.1016/S0140-6736(84)91816-6|pmid=6145023}}</ref><ref>{{Cite news|last=Sweet|first=Melissa|title=Smug as a bug|publisher=[[The Sydney Morning Herald]]|date=2 August 1997|url=http://www.vianet.net.au/~bjmrshll/features2.html|access-date=28 January 2007|archive-date=18 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718150637/http://www.vianet.net.au/~bjmrshll/features2.html}}</ref> On je istaknut primjer, u tradiciji Johna Scotta Haldanea, JBS Haldanea i, mnogo kasnije, [[Jonas Salk|Jonasa Salka]], testiranja medicinske hipoteze samostalnom primjenom.<ref>{{Cite journal|last=Lakhtakia|first=R.|last2=Burney|first2=I.|date=23 November 2015|title=Self-Experimenting Physicians: Mavericks or martyrs?|journal=Sultan Qaboos Univ Med J|volume=15|issue=4|pages=e452–e455|doi=10.18295/squmj.2015.15.04.002|pmc=4664087|pmid=26629369}}</ref> == Reference == {{Refspisak|30em}}{{Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] [[Kategorija:Inozemni članovi Nacionalne akademije nauka Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1951.]] [[Kategorija:Članci koji koriste mikroformat hCard]] kla1l8zrwhb46tsu24upyhj8h0834g0 Datoteka:Images.jpg 6 538441 3933571 2026-10-01T05:09:38Z Selim Huskic Sa 167835 Source: https://www.researchgate.net/figure/Analyzed-configuration-of-the-Sarafix-external-fixation-system_fig1_320466822 3933571 wikitext text/x-wiki == Sažetak == Source: https://www.researchgate.net/figure/Analyzed-configuration-of-the-Sarafix-external-fixation-system_fig1_320466822 lgmmj70dgtss6se09823pumd4bkudq5 Sarafix 0 538442 3933572 2026-10-01T05:14:22Z Selim Huskic Sa 167835 Sarafix initial 3933572 wikitext text/x-wiki '''Sarafix''' (poznat i kao '''sarajevski ratni fiksator''') je vanjski medicinski fiksator namijenjen liječenju teških otvorenih preloma dugih kostiju ekstremiteta, koji je razvijen i primjenjivan tokom [[Opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]] u [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratu u Bosni i Hercegovini]]. Izum se smatra jednim od najznačajnijih simbola medicinske domišljatosti i tehnološkog otpora u ekstremnim kriznim situacijama, jer je u uslovima potpune blokade grada spasio hiljade pacijenata od trajnog invaliditeta i amputacije. == Istorija i razvoj == Na samom početku opsade Sarajeva u proljeće 1992. godine, zdravstvene ustanove u gradu suočile su se s masovnim prilivom teških ranjenika. Oko 70% svih ratnih povreda činile su povrede ekstremiteta uzrokovane gelerima i mecima. Kako su predratne zalihe standardnih fabričkih vanjskih fiksatora (poput sistema Hoffman ili Ilizarov) u tadašnjoj Vojnoj bolnici (danas [[Opća bolnica "Prim. dr. Abdulah Nakaš"]]) potrošene u prvim sedmicama sukoba, ortopedski hirurzi su morali pronaći alternativu.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/sarajevski-ratni-fiksator-sarafix-jednostavan-izum-koji-je-spasio-hiljade-zivota/230418045|title=Sarajevski ratni fiksator (Sarafix): Kako je u ratu nastao genijalan izum koji je spasio hiljade života|date=2023-04-21|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-10-01}}</ref> U maju 1992. godine, ljekari specijalisti ortopedske hirurgije i traumatologije prim. dr. Šukrija Đozić i prim. dr. Raib Salihefendić došli su na ideju o modifikaciji postojećih ortopedskih sistema. Svoju zamisao su podijelili sa diplomiranim inženjerom mašinstva Enesom Baralićem, koji je u to vrijeme bio direktor jednog od proizvodnih pogona u sarajevskom gigantu [[Energoinvest]] (fabrika Etas-Valves).<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/umro-enes-baralic-jedan-od-tvoraca-izuma-koji-je-spasavao-povrijedene-sarajlije/|title=Umro Enes Baralić, jedan od tvoraca izuma koji je spašavao povrijeđene Sarajlije|last=DŽ|first=E.|date=2026-09-30|website=Oslobođenje|language=bs|access-date=2026-10-01}}</ref> Prvi funkcionalni prototip fiksatora izrađen je početkom juna 1992. godine. Proizvodnja se odvijala u nemogućim uslovima — pod stalnim granatiranjem, bez redovnog snabdijevanja električnom energijom i uz hronični nedostatak adekvatnog medicinskog čelika.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/Analyzed-configuration-of-the-Sarafix-external-fixation-system_fig1_320466822|title=Fig. 1 Analyzed configuration of the Sarafix external fixation system|website=ResearchGate|language=en|access-date=2026-10-01}}</ref> == Dizajn i tehničke karakteristike == Glavna prednost Sarafixa bila je njegova izuzetna konstruktivna jednostavnost. Sastojao se od samo četiri osnovna elementa: # '''Klinovi (Šancovi vijci)''' – koji se uvode direktno u kost kroz kožu pacijenta. # '''Uzdužne šipke (poveznice)''' – koje osiguravaju krutost i stabilnost konstrukcije. # '''Stege (spojnice)''' – koje povezuju klinove sa šipkama. # '''Navrtke''' – kojima se vrši stezanje i fiksiranje sistema. Kombinovanjem ovih elemenata, fiksator je pružao maksimalnu trodimenzionalnu biomehaničku stabilnost prelomljenih kostiju, dok je istovremeno ostavljao otvoren i slobodan prostor oko rane. To je hirurzima omogućavalo svakodnevno previjanje, čišćenje i tretiranje teških inficiranih mekotkivnih ratnih rana bez pomjeranja pacijenta ili ugrožavanja stabilnosti samog preloma. == Proizvodnja i distribucija == Tokom opsade u pogonima Energoinvesta proizvedeno je preko 4.000 komada Sarafixa. Sistem nije bio namijenjen samo za jednokratnu upotrebu; nakon što bi prijelom kod jednog pacijenta zaraso, fiksator se demontirao, sterilizovao i ponovo ugrađivao novom ranjeniku.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/Analyzed-configuration-of-the-Sarafix-external-fixation-system_fig1_320466822|title=Fig. 1 Analyzed configuration of the Sarafix external fixation system|website=ResearchGate|language=en|access-date=2026-10-01}}</ref> Iz Sarajeva je, zahvaljujući [[Sarajevski tunel|Tunelu spasa]], fiksator uspješno distribuiran i u druge opkoljene bosanskohercegovačke gradove i ratne bolnice, uključujući [[Goražde]], [[Mostar]] i [[Zenica|Zenicu]]. == Priznanja i naslijeđe == Značaj ovog izuma prepoznat je odmah po završetku rata na međunarodnom nivou. Autorski tim (Đozić, Salihefendić i Baralić) nagrađen je zlatnim medaljama na svjetskim izložbama inovacija:<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/Analyzed-configuration-of-the-Sarafix-external-fixation-system_fig1_320466822|title=Fig. 1 Analyzed configuration of the Sarafix external fixation system|website=ResearchGate|language=en|access-date=2026-10-01}}</ref> * Zlatna medalja na Svjetskom salonu inovacija i pronalazaka "Eureka" u [[Brisel|Briselu]] (1995.) * Zlatna medalja na Međunarodnom sajmu inovacija u [[Ženeva|Ženevi]] (1996.) U Bosni i Hercegovini, autori su 2001. godine odlikovani [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva|Šestoaprilskom nagradom Grada Sarajeva]] za poseban doprinos u oblasti nauke i tehnike. Originalni primjerci fiksatora Sarafix, zajedno sa pratećom medicinskom dokumentacijom i ratnim hirurškim alatima, danas predstavljaju dio stalne postavke u [[Istorijski muzej Bosne i Hercegovine|Istorijskom muzeju Bosne i Hercegovine]] u Sarajevu, kao i u prestižnom Hunterian muzeju Kraljevskog koledža hirurga (Royal College of Surgeons) u [[London|Londonu]]. Nakon rata, sistem Sarafix je analiziran i kroz moderne biomehaničke računarske CAD i FEM simulacije, gdje je dokazana njegova visoka mirnodopska pouzdanost i stabilnost u traumatologiji. == Vidi još == * [[Opsada Sarajeva]] * [[Kultura u opkoljenom Sarajevu]] * [[Opća bolnica "Prim. dr. Abdulah Nakaš"]] == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == * [https://www.klix.ba/vijesti/bih/sarajevski-ratni-fiksator-sarafix-jednostavan-izum-koji-je-spasio-hiljade-zivota/230418045 Sarajevski ratni fiksator (Sarafix): Jednostavan izum koji je spasio hiljade života] na portalu Klix.ba * [https://www.researchgate.net/figure/Sarafix-external-fixator_fig1_273479839 Biomehanički prikaz fiksatora Sarafix] na platformi ResearchGate (engleski jezik) 9fbt0ypqi545z9d2ew7xjsbtl7bvazz 3933573 3933572 2026-10-01T05:23:08Z Selim Huskic Sa 167835 /* Istorija i razvoj */ 3933573 wikitext text/x-wiki '''Sarafix''' (poznat i kao '''sarajevski ratni fiksator''') je vanjski medicinski fiksator namijenjen liječenju teških otvorenih preloma dugih kostiju ekstremiteta, koji je razvijen i primjenjivan tokom [[Opsada Sarajeva|opsade Sarajeva]] u [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratu u Bosni i Hercegovini]]. Izum se smatra jednim od najznačajnijih simbola medicinske domišljatosti i tehnološkog otpora u ekstremnim kriznim situacijama, jer je u uslovima potpune blokade grada spasio hiljade pacijenata od trajnog invaliditeta i amputacije. == Historija i razvoj == Na samom početku opsade Sarajeva u proljeće 1992. godine, zdravstvene ustanove u gradu suočile su se s masovnim prilivom teških ranjenika. Oko 70% svih ratnih povreda činile su povrede ekstremiteta uzrokovane gelerima i mecima. Kako su predratne zalihe standardnih fabričkih vanjskih fiksatora (poput sistema Hoffman ili Ilizarov) u tadašnjoj Vojnoj bolnici (danas [[Opća bolnica "Prim. dr. Abdulah Nakaš"]]) potrošene u prvim sedmicama sukoba, ortopedski hirurzi su morali pronaći alternativu.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/sarajevski-ratni-fiksator-sarafix-jednostavan-izum-koji-je-spasio-hiljade-zivota/230418045|title=Sarajevski ratni fiksator (Sarafix): Kako je u ratu nastao genijalan izum koji je spasio hiljade života|date=2023-04-21|website=Klix.ba|language=hr|access-date=2026-10-01}}</ref> U maju 1992. godine, ljekari specijalisti ortopedske hirurgije i traumatologije prim. dr. Šukrija Đozić i prim. dr. Raib Salihefendić došli su na ideju o modifikaciji postojećih ortopedskih sistema. Svoju zamisao su podijelili sa diplomiranim inženjerom mašinstva Enesom Baralićem, koji je u to vrijeme bio direktor jednog od proizvodnih pogona u sarajevskom gigantu [[Energoinvest]] (fabrika Etas-Valves).<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/umro-enes-baralic-jedan-od-tvoraca-izuma-koji-je-spasavao-povrijedene-sarajlije/|title=Umro Enes Baralić, jedan od tvoraca izuma koji je spašavao povrijeđene Sarajlije|last=DŽ|first=E.|date=2026-09-30|website=Oslobođenje|language=bs|access-date=2026-10-01}}</ref> Prvi funkcionalni prototip fiksatora izrađen je početkom juna 1992. godine. Proizvodnja se odvijala u nemogućim uslovima — pod stalnim granatiranjem, bez redovnog snabdijevanja električnom energijom i uz hronični nedostatak adekvatnog medicinskog čelika.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/Analyzed-configuration-of-the-Sarafix-external-fixation-system_fig1_320466822|title=Fig. 1 Analyzed configuration of the Sarafix external fixation system|website=ResearchGate|language=en|access-date=2026-10-01}}</ref> == Dizajn i tehničke karakteristike == Glavna prednost Sarafixa bila je njegova izuzetna konstruktivna jednostavnost. Sastojao se od samo četiri osnovna elementa: # '''Klinovi (Šancovi vijci)''' – koji se uvode direktno u kost kroz kožu pacijenta. # '''Uzdužne šipke (poveznice)''' – koje osiguravaju krutost i stabilnost konstrukcije. # '''Stege (spojnice)''' – koje povezuju klinove sa šipkama. # '''Navrtke''' – kojima se vrši stezanje i fiksiranje sistema. Kombinovanjem ovih elemenata, fiksator je pružao maksimalnu trodimenzionalnu biomehaničku stabilnost prelomljenih kostiju, dok je istovremeno ostavljao otvoren i slobodan prostor oko rane. To je hirurzima omogućavalo svakodnevno previjanje, čišćenje i tretiranje teških inficiranih mekotkivnih ratnih rana bez pomjeranja pacijenta ili ugrožavanja stabilnosti samog preloma. == Proizvodnja i distribucija == Tokom opsade u pogonima Energoinvesta proizvedeno je preko 4.000 komada Sarafixa. Sistem nije bio namijenjen samo za jednokratnu upotrebu; nakon što bi prijelom kod jednog pacijenta zaraso, fiksator se demontirao, sterilizovao i ponovo ugrađivao novom ranjeniku.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/Analyzed-configuration-of-the-Sarafix-external-fixation-system_fig1_320466822|title=Fig. 1 Analyzed configuration of the Sarafix external fixation system|website=ResearchGate|language=en|access-date=2026-10-01}}</ref> Iz Sarajeva je, zahvaljujući [[Sarajevski tunel|Tunelu spasa]], fiksator uspješno distribuiran i u druge opkoljene bosanskohercegovačke gradove i ratne bolnice, uključujući [[Goražde]], [[Mostar]] i [[Zenica|Zenicu]]. == Priznanja i naslijeđe == Značaj ovog izuma prepoznat je odmah po završetku rata na međunarodnom nivou. Autorski tim (Đozić, Salihefendić i Baralić) nagrađen je zlatnim medaljama na svjetskim izložbama inovacija:<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/Analyzed-configuration-of-the-Sarafix-external-fixation-system_fig1_320466822|title=Fig. 1 Analyzed configuration of the Sarafix external fixation system|website=ResearchGate|language=en|access-date=2026-10-01}}</ref> * Zlatna medalja na Svjetskom salonu inovacija i pronalazaka "Eureka" u [[Brisel|Briselu]] (1995.) * Zlatna medalja na Međunarodnom sajmu inovacija u [[Ženeva|Ženevi]] (1996.) U Bosni i Hercegovini, autori su 2001. godine odlikovani [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva|Šestoaprilskom nagradom Grada Sarajeva]] za poseban doprinos u oblasti nauke i tehnike. Originalni primjerci fiksatora Sarafix, zajedno sa pratećom medicinskom dokumentacijom i ratnim hirurškim alatima, danas predstavljaju dio stalne postavke u [[Istorijski muzej Bosne i Hercegovine|Istorijskom muzeju Bosne i Hercegovine]] u Sarajevu, kao i u prestižnom Hunterian muzeju Kraljevskog koledža hirurga (Royal College of Surgeons) u [[London|Londonu]]. Nakon rata, sistem Sarafix je analiziran i kroz moderne biomehaničke računarske CAD i FEM simulacije, gdje je dokazana njegova visoka mirnodopska pouzdanost i stabilnost u traumatologiji. == Vidi još == * [[Opsada Sarajeva]] * [[Kultura u opkoljenom Sarajevu]] * [[Opća bolnica "Prim. dr. Abdulah Nakaš"]] == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == * [https://www.klix.ba/vijesti/bih/sarajevski-ratni-fiksator-sarafix-jednostavan-izum-koji-je-spasio-hiljade-zivota/230418045 Sarajevski ratni fiksator (Sarafix): Jednostavan izum koji je spasio hiljade života] na portalu Klix.ba * [https://www.researchgate.net/figure/Sarafix-external-fixator_fig1_273479839 Biomehanički prikaz fiksatora Sarafix] na platformi ResearchGate (engleski jezik) tggltosfo6l9xf8t4n4di9hw77ayqtv Kategorija:Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine 14 538443 3933578 2026-10-01T07:31:59Z Z1KA 87045 Z1KA premjestio je stranicu [[Kategorija:Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] na [[Kategorija:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)]]: Uobičajen naziv 3933578 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[:Kategorija:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)]] dtg6m3exmrmfrs82xx3n7e4tfib3c65 Kategorija:Političari Građanske demokratske stranke Bosne i Hercegovine 14 538444 3933582 2026-10-01T07:32:37Z Z1KA 87045 Z1KA premjestio je stranicu [[Kategorija:Političari Građanske demokratske stranke Bosne i Hercegovine]] na [[Kategorija:Političari Građanske demokratske stranke (Bosna i Hercegovina)]]: Uobičajen naziv 3933582 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[:Kategorija:Političari Građanske demokratske stranke (Bosna i Hercegovina)]] hz0mr8o8e2ekkaapw486a4hpz3e4n54 Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu 0 538445 3933591 2026-10-01T08:11:44Z Z1KA 87045 Nova stranica: {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Koalicija za cjelovitu i demokratsku | izvorno_ime = Bosnu i Hercegovinu | logo = | teskt = | skraćenica = KCD BiH | predsjednik = [[Kolektivno vodstvo]] | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = [[Halid Genjac]] | predsjedavajući = | generalni_sekretar = | sekretar = | glasnogovornik... 3933591 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Koalicija za cjelovitu i demokratsku | izvorno_ime = Bosnu i Hercegovinu | logo = | teskt = | skraćenica = KCD BiH | predsjednik = [[Kolektivno vodstvo]] | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = [[Halid Genjac]] | predsjedavajući = | generalni_sekretar = | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = | osnovana = 1997. | raspuštena = 2000. | prethodnik = <!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--> | nastala_iz = <!--U slučaju da se odvojila iz neke stranke--> | nasljednik = <!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--> | spojena_u = <!--U slučaju da se spojila u novu stranku--> | slogan = | himna = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = | novine = | mladi_ogranak = | ženski_ogranak = | seniorski_ogranak = | broj članova = | politička_pozicija = | ideologija = | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = Članovi | prazni_podaci1 = [[Stranka demokratske akcije|SDA]], [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]], [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|LBiH]] i [[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|GDS]] | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}}} zelena, {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|GDS BiH|tamno|BS}}}} plava, {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} žuta | sestrinske_stranke = | skupština1 = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|17|42|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština2 = [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda BiH]] | broj_mandata2 = {{Infokutija stranka/mandati|4|15|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština3 = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom FBiH]] | broj_mandata3 = {{Infokutija stranka/mandati|68|140|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština4 = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]] | broj_mandata4 = {{Infokutija stranka/mandati|26|72|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština5 = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | broj_mandata5 = {{Infokutija stranka/mandati|15|83|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština6 = [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona FBiH]] | broj_mandata6 = {{Infokutija stranka/mandati|182|417|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | zastava = | veb-sajt = {{Hlist|{{URL|sda.ba}}|{{URL|sbih.ba}}|{{URL|lds.ba}}|{{URL|gds.ba}}}} }} '''Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu''' ('''KCD BiH''') bila je [[Koalicija|politička koalicija]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] formirana 1997. Koaliciju su činile četiri stranke: [[Stranka demokratske akcije]] (SDA), [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] (SBiH) i [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] (LBiH) i [[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Građanska demokratska stranka]] (GDS). Koalicija je prvi put nastupila na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|lokalnim izborima 1997]], a iste godine osvojila je 16 mandata na [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|prijevremenim izborima]] za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] (NSRS). Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.|općim izborima 1998.]] osvojila je 17 od 42 mandata u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]], 68 od 140 mandata u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] i 15 od 83 mandata u Narodnoj skupštini RS. Kandidat koalicije [[Alija Izetbegović]] izabran je za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva BiH]] iz reda [[Bošnjaci|bošnjačkog naroda]].<ref>{{Cite web|url=https://izbori.ba/Default.aspx?CategoryID=223&Lang=3|title=Opći izbori 1998.|date=24. 4. 2012|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=1. 10. 2026}}</ref> == Članstvo == {| class="wikitable" ! colspan="2" |Politička stranka !Skraćeno !Predsjednik !Politička pozicija !Ideologija |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |SDA |[[Alija Izetbegović]] |[[Desni centar]] |[[Bošnjački nacionalizam]]<br>[[Konzervativizam]]<br>[[Proevropejstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |SBiH |[[Haris Silajdžić]] |[[Politički centar|Centar]] |[[Socijalni konzervativizam]]<br>[[Unitarizam]]<br>[[Proevropejstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|LDS BiH|tamno|BS}};" | |[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] |LBiH |[[Rasim Kadić]] |[[Politički centar|Centar]] - [[Lijevi centar]] |[[Liberalizam]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|GDS BiH|tamno|BS}};" | |[[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Građanska demokratska stranka]] |GDS |[[Ibrahim Spahić]] |[[Politički centar|Centar]] - [[Lijevi centar]] |[[Socijalni liberalizam]] |} == Izbori == === Opći izbori === ==== Državni nivo ==== ===== Predsjednišvo ===== {| class="wikitable" |+[[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] !Izbori ! # ! Kandidat ! Glasovi !% !Konstitutivni narod ! Izabran? |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1998.]] | 1. | [[Alija Izetbegović]] | 511.541 | 86,80 | [[Bošnjaci]] | style="text-align:center;background-color:limegreen;" |Da |} ===== Parlamentarna skupština ===== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] ! Izbori !Glasovi !% ! [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] ! [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda]] ! Vlada |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1998.]] | align="center" | 583.945 | 33,83 |{{Composition bar|17|42|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} |{{Composition bar|4|15|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:limegreen;" |Vlast |} ==== Entitetski nivo ==== ===== Parlament Federacije Bosne i Hercegovine ===== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] !Izbori !Glasovi !% ! [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] ! [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda]] ! Vlada |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|1998.]] | align="center" | 456.657 | 49,20 |{{Composition bar|68|140|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} |{{Composition bar|26|72|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:limegreen;" |Vlast |} ===== Narodna skupština Republike Srpske ===== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Narodna skupština Republike Srpske]] !Izbori ! # !Glasovi !% ! Mandati ! Vlada |- ![[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|1997.]] |2. | align="center" |136.801 |17,25 |{{Composition bar|16|83|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Republika Srpska#Narodna skupština|1998.]] | 2. | align="center" | 125.546 | 16,93 |{{Composition bar|15|83|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |} ==== Kantonalni nivo ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:72%; line-height:126%; margin-bottom:0" ! rowspan="2" |Godina ! colspan="11" |[[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] |- ![[Datoteka:Coat of arms of Una – Sana Canton (1997 – 1999).png|28x28piksel]] [[Skupština Unsko-sanskog kantona|USK]] ![[Datoteka:No coats of arms.svg|28x28piksel]] [[Skupština Posavskog kantona|PK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Tuzla Canton (1996-1999, variant).png|31x31piksel]] [[Skupština Tuzlanskog kantona|TPK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Zenica – Doboj Canton (1997 – 2000).png|31x31piksel]] [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|ZDK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Bosnian Podrinje Canton Goražde (1997 – 2001).png|33x33piksel]] [[Skupština Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|BPK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Central Bosnia.svg|33x33piksel]] [[Skupština Srednjobosanskog kantona|SBK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Herzegovina-Neretva.svg|28x28piksel]] [[Skupština Hercegovačko-neretvanskog kantona|HNK]] ![[Datoteka:No coats of arms.svg|28x28piksel]] [[Skupština Zapadnohercegovačkog kantona|ZHK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Sarajevo Canton (1998 – 1999).png|28x28piksel]] [[Skupština Kantona Sarajevo|KS]] ![[Datoteka:No coats of arms.svg|28x28piksel]] [[Skupština Kantona 10|K10]] !Ukupno |- ![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona|1998.]] | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|33|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|5|30|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|26|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|28|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|21|31|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|22|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|18|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|31|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|25|45|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|4|30|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|182|417|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} |} == Također pogledajte == * [[Združena lista]] * [[Stranka demokratske akcije]] * [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] * [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] * [[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Građanska demokratska stranka]] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1997.]] [[Kategorija:Političke stranke raspuštene 2000.]] [[Kategorija:Savezi političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Stranka demokratske akcije]] [[Kategorija:Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] [[Kategorija:Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)]] [[Kategorija:Liberalizam]] [[Kategorija:Sekularizam]] [[Kategorija:Liberalne političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Proevropske političke stranke u Bosni i Hercegovini]] 4y57zc2ru182h7k0gb59p2jlqij5abl 3933592 3933591 2026-10-01T08:13:10Z Z1KA 87045 3933592 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Koalicija za cjelovitu i demokratsku | izvorno_ime = Bosnu i Hercegovinu | logo = | teskt = | skraćenica = KCD BiH | predsjednik = [[Kolektivno vodstvo]] | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = [[Halid Genjac]] | predsjedavajući = | generalni_sekretar = | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = | osnovana = 1997. | raspuštena = 2000. | prethodnik = <!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--> | nastala_iz = <!--U slučaju da se odvojila iz neke stranke--> | nasljednik = <!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--> | spojena_u = <!--U slučaju da se spojila u novu stranku--> | slogan = | himna = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = | novine = | mladi_ogranak = | ženski_ogranak = | seniorski_ogranak = | broj članova = | politička_pozicija = | ideologija = | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = Članovi | prazni_podaci1 = [[Stranka demokratske akcije|SDA]], [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]], [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali BiH]] i [[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|GDS]] | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}}} zelena, {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|GDS BiH|tamno|BS}}}} plava, {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} žuta | sestrinske_stranke = | skupština1 = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|17|42|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština2 = [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda BiH]] | broj_mandata2 = {{Infokutija stranka/mandati|4|15|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština3 = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom FBiH]] | broj_mandata3 = {{Infokutija stranka/mandati|68|140|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština4 = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]] | broj_mandata4 = {{Infokutija stranka/mandati|26|72|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština5 = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | broj_mandata5 = {{Infokutija stranka/mandati|15|83|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština6 = [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona FBiH]] | broj_mandata6 = {{Infokutija stranka/mandati|182|417|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | zastava = | veb-sajt = {{Hlist|{{URL|sda.ba}}|{{URL|sbih.ba}}|{{URL|lds.ba}}|{{URL|gds.ba}}}} }} '''Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu''' ('''KCD BiH''') bila je [[Koalicija|politička koalicija]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] formirana 1997. Koaliciju su činile četiri stranke: [[Stranka demokratske akcije]] (SDA), [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] (SBiH) i [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] (LBiH) i [[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Građanska demokratska stranka]] (GDS). Koalicija je prvi put nastupila na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|lokalnim izborima 1997]], a iste godine osvojila je 16 mandata na [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|prijevremenim izborima]] za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] (NSRS). Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.|općim izborima 1998.]] osvojila je 17 od 42 mandata u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]], 68 od 140 mandata u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] i 15 od 83 mandata u Narodnoj skupštini RS. Kandidat koalicije [[Alija Izetbegović]] izabran je za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva BiH]] iz reda [[Bošnjaci|bošnjačkog naroda]].<ref>{{Cite web|url=https://izbori.ba/Default.aspx?CategoryID=223&Lang=3|title=Opći izbori 1998.|date=24. 4. 2012|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=1. 10. 2026}}</ref> == Članstvo == {| class="wikitable" ! colspan="2" |Politička stranka !Skraćeno !Predsjednik !Politička pozicija !Ideologija |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |SDA |[[Alija Izetbegović]] |[[Desni centar]] |[[Bošnjački nacionalizam]]<br>[[Konzervativizam]]<br>[[Proevropejstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |SBiH |[[Haris Silajdžić]] |[[Politički centar|Centar]] |[[Socijalni konzervativizam]]<br>[[Unitarizam]]<br>[[Proevropejstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|LDS BiH|tamno|BS}};" | |[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] |LBiH |[[Rasim Kadić]] |[[Politički centar|Centar]] - [[Lijevi centar]] |[[Liberalizam]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|GDS BiH|tamno|BS}};" | |[[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Građanska demokratska stranka]] |GDS |[[Ibrahim Spahić]] |[[Politički centar|Centar]] - [[Lijevi centar]] |[[Socijalni liberalizam]] |} == Izbori == === Opći izbori === ==== Državni nivo ==== ===== Predsjednišvo ===== {| class="wikitable" |+[[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] !Izbori ! # ! Kandidat ! Glasovi !% !Konstitutivni narod ! Izabran? |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1998.]] | 1. | [[Alija Izetbegović]] | 511.541 | 86,80 | [[Bošnjaci]] | style="text-align:center;background-color:limegreen;" |Da |} ===== Parlamentarna skupština ===== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] ! Izbori !Glasovi !% ! [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] ! [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda]] ! Vlada |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1998.]] | align="center" | 583.945 | 33,83 |{{Composition bar|17|42|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} |{{Composition bar|4|15|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:limegreen;" |Vlast |} ==== Entitetski nivo ==== ===== Parlament Federacije Bosne i Hercegovine ===== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] !Izbori !Glasovi !% ! [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] ! [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda]] ! Vlada |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|1998.]] | align="center" | 456.657 | 49,20 |{{Composition bar|68|140|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} |{{Composition bar|26|72|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:limegreen;" |Vlast |} ===== Narodna skupština Republike Srpske ===== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Narodna skupština Republike Srpske]] !Izbori ! # !Glasovi !% ! Mandati ! Vlada |- ![[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|1997.]] |2. | align="center" |136.801 |17,25 |{{Composition bar|16|83|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Republika Srpska#Narodna skupština|1998.]] | 2. | align="center" | 125.546 | 16,93 |{{Composition bar|15|83|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |} ==== Kantonalni nivo ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:72%; line-height:126%; margin-bottom:0" ! rowspan="2" |Godina ! colspan="11" |[[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] |- ![[Datoteka:Coat of arms of Una – Sana Canton (1997 – 1999).png|28x28piksel]] [[Skupština Unsko-sanskog kantona|USK]] ![[Datoteka:No coats of arms.svg|28x28piksel]] [[Skupština Posavskog kantona|PK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Tuzla Canton (1996-1999, variant).png|31x31piksel]] [[Skupština Tuzlanskog kantona|TPK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Zenica – Doboj Canton (1997 – 2000).png|31x31piksel]] [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|ZDK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Bosnian Podrinje Canton Goražde (1997 – 2001).png|33x33piksel]] [[Skupština Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|BPK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Central Bosnia.svg|33x33piksel]] [[Skupština Srednjobosanskog kantona|SBK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Herzegovina-Neretva.svg|28x28piksel]] [[Skupština Hercegovačko-neretvanskog kantona|HNK]] ![[Datoteka:No coats of arms.svg|28x28piksel]] [[Skupština Zapadnohercegovačkog kantona|ZHK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Sarajevo Canton (1998 – 1999).png|28x28piksel]] [[Skupština Kantona Sarajevo|KS]] ![[Datoteka:No coats of arms.svg|28x28piksel]] [[Skupština Kantona 10|K10]] !Ukupno |- ![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona|1998.]] | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|33|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|5|30|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|26|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|28|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|21|31|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|22|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|18|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|31|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|25|45|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|4|30|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|182|417|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} |} == Također pogledajte == * [[Združena lista]] * [[Stranka demokratske akcije]] * [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] * [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] * [[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Građanska demokratska stranka]] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1997.]] [[Kategorija:Političke stranke raspuštene 2000.]] [[Kategorija:Savezi političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Stranka demokratske akcije]] [[Kategorija:Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] [[Kategorija:Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)]] [[Kategorija:Liberalizam]] [[Kategorija:Sekularizam]] [[Kategorija:Liberalne političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Proevropske političke stranke u Bosni i Hercegovini]] 0t38a2fk1lfbpx27i94nqcfudjmnrmv 3933593 3933592 2026-10-01T08:15:21Z Z1KA 87045 3933593 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Koalicija za cjelovitu i demokratsku | izvorno_ime = Bosnu i Hercegovinu | logo = | teskt = | skraćenica = KCD BiH | predsjednik = [[Kolektivno vodstvo]] | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = [[Halid Genjac]] | predsjedavajući = | generalni_sekretar = | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = | osnovana = 1997. | raspuštena = 2000. | prethodnik = <!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--> | nastala_iz = <!--U slučaju da se odvojila iz neke stranke--> | nasljednik = <!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--> | spojena_u = <!--U slučaju da se spojila u novu stranku--> | slogan = | himna = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = | novine = | mladi_ogranak = | ženski_ogranak = | seniorski_ogranak = | broj članova = | politička_pozicija = [[Veliki šator]] | ideologija = [[Unitarizam]]<br>[[Proevropejstvo]] | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = Članovi | prazni_podaci1 = [[Stranka demokratske akcije|SDA]], [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]], [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali BiH]] i [[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|GDS]] | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}}} zelena, {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|GDS BiH|tamno|BS}}}} plava, {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} žuta | sestrinske_stranke = | skupština1 = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|17|42|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština2 = [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda BiH]] | broj_mandata2 = {{Infokutija stranka/mandati|4|15|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština3 = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom FBiH]] | broj_mandata3 = {{Infokutija stranka/mandati|68|140|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština4 = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]] | broj_mandata4 = {{Infokutija stranka/mandati|26|72|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština5 = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | broj_mandata5 = {{Infokutija stranka/mandati|15|83|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština6 = [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona FBiH]] | broj_mandata6 = {{Infokutija stranka/mandati|182|417|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | zastava = | veb-sajt = {{Hlist|{{URL|sda.ba}}|{{URL|sbih.ba}}|{{URL|lds.ba}}|{{URL|gds.ba}}}} }} '''Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu''' ('''KCD BiH''') bila je [[Koalicija|politička koalicija]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] formirana 1997. Koaliciju su činile četiri stranke: [[Stranka demokratske akcije]] (SDA), [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] (SBiH) i [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] (LBiH) i [[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Građanska demokratska stranka]] (GDS). Koalicija je prvi put nastupila na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|lokalnim izborima 1997]], a iste godine osvojila je 16 mandata na [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|prijevremenim izborima]] za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] (NSRS). Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.|općim izborima 1998.]] osvojila je 17 od 42 mandata u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]], 68 od 140 mandata u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] i 15 od 83 mandata u Narodnoj skupštini RS. Kandidat koalicije [[Alija Izetbegović]] izabran je za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva BiH]] iz reda [[Bošnjaci|bošnjačkog naroda]].<ref>{{Cite web|url=https://izbori.ba/Default.aspx?CategoryID=223&Lang=3|title=Opći izbori 1998.|date=24. 4. 2012|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=1. 10. 2026}}</ref> == Članstvo == {| class="wikitable" ! colspan="2" |Politička stranka !Skraćeno !Predsjednik !Politička pozicija !Ideologija |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |SDA |[[Alija Izetbegović]] |[[Desni centar]] |[[Bošnjački nacionalizam]]<br>[[Konzervativizam]]<br>[[Proevropejstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |SBiH |[[Haris Silajdžić]] |[[Politički centar|Centar]] |[[Socijalni konzervativizam]]<br>[[Unitarizam]]<br>[[Proevropejstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|LDS BiH|tamno|BS}};" | |[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] |LBiH |[[Rasim Kadić]] |[[Politički centar|Centar]] - [[Lijevi centar]] |[[Liberalizam]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|GDS BiH|tamno|BS}};" | |[[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Građanska demokratska stranka]] |GDS |[[Ibrahim Spahić]] |[[Politički centar|Centar]] - [[Lijevi centar]] |[[Socijalni liberalizam]] |} == Izbori == === Opći izbori === ==== Državni nivo ==== ===== Predsjednišvo ===== {| class="wikitable" |+[[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] !Izbori ! # ! Kandidat ! Glasovi !% !Konstitutivni narod ! Izabran? |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1998.]] | 1. | [[Alija Izetbegović]] | 511.541 | 86,80 | [[Bošnjaci]] | style="text-align:center;background-color:limegreen;" |Da |} ===== Parlamentarna skupština ===== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] ! Izbori !Glasovi !% ! [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] ! [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda]] ! Vlada |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1998.]] | align="center" | 583.945 | 33,83 |{{Composition bar|17|42|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} |{{Composition bar|4|15|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:limegreen;" |Vlast |} ==== Entitetski nivo ==== ===== Parlament Federacije Bosne i Hercegovine ===== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] !Izbori !Glasovi !% ! [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] ! [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda]] ! Vlada |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|1998.]] | align="center" | 456.657 | 49,20 |{{Composition bar|68|140|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} |{{Composition bar|26|72|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:limegreen;" |Vlast |} ===== Narodna skupština Republike Srpske ===== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Narodna skupština Republike Srpske]] !Izbori ! # !Glasovi !% ! Mandati ! Vlada |- ![[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|1997.]] |2. | align="center" |136.801 |17,25 |{{Composition bar|16|83|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Republika Srpska#Narodna skupština|1998.]] | 2. | align="center" | 125.546 | 16,93 |{{Composition bar|15|83|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |} ==== Kantonalni nivo ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:72%; line-height:126%; margin-bottom:0" ! rowspan="2" |Godina ! colspan="11" |[[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] |- ![[Datoteka:Coat of arms of Una – Sana Canton (1997 – 1999).png|28x28piksel]] [[Skupština Unsko-sanskog kantona|USK]] ![[Datoteka:No coats of arms.svg|28x28piksel]] [[Skupština Posavskog kantona|PK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Tuzla Canton (1996-1999, variant).png|31x31piksel]] [[Skupština Tuzlanskog kantona|TPK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Zenica – Doboj Canton (1997 – 2000).png|31x31piksel]] [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|ZDK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Bosnian Podrinje Canton Goražde (1997 – 2001).png|33x33piksel]] [[Skupština Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|BPK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Central Bosnia.svg|33x33piksel]] [[Skupština Srednjobosanskog kantona|SBK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Herzegovina-Neretva.svg|28x28piksel]] [[Skupština Hercegovačko-neretvanskog kantona|HNK]] ![[Datoteka:No coats of arms.svg|28x28piksel]] [[Skupština Zapadnohercegovačkog kantona|ZHK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Sarajevo Canton (1998 – 1999).png|28x28piksel]] [[Skupština Kantona Sarajevo|KS]] ![[Datoteka:No coats of arms.svg|28x28piksel]] [[Skupština Kantona 10|K10]] !Ukupno |- ![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona|1998.]] | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|33|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|5|30|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|26|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|28|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|21|31|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|22|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|18|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|31|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|25|45|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|4|30|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|182|417|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} |} == Također pogledajte == * [[Združena lista]] * [[Stranka demokratske akcije]] * [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] * [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] * [[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Građanska demokratska stranka]] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1997.]] [[Kategorija:Političke stranke raspuštene 2000.]] [[Kategorija:Savezi političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Stranka demokratske akcije]] [[Kategorija:Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] [[Kategorija:Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)]] [[Kategorija:Liberalizam]] [[Kategorija:Sekularizam]] [[Kategorija:Liberalne političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Proevropske političke stranke u Bosni i Hercegovini]] b055kvkgdbn8vfheqvosv0i160ynf9v 3933594 3933593 2026-10-01T08:17:19Z Z1KA 87045 3933594 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Koalicija za cjelovitu i demokratsku | izvorno_ime = Bosnu i Hercegovinu | logo = | teskt = | skraćenica = KCD BiH | predsjednik = [[Kolektivno vodstvo]] | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = [[Halid Genjac]] | predsjedavajući = | generalni_sekretar = | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = | osnovana = 1997. | raspuštena = 2000. | prethodnik = <!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--> | nastala_iz = <!--U slučaju da se odvojila iz neke stranke--> | nasljednik = <!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--> | spojena_u = <!--U slučaju da se spojila u novu stranku--> | slogan = | himna = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = | novine = | mladi_ogranak = | ženski_ogranak = | seniorski_ogranak = | broj članova = | politička_pozicija = [[Veliki šator]] | ideologija = [[Unitarizam]]<br>[[Proevropejstvo]] | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = Članovi | prazni_podaci1 = [[Stranka demokratske akcije|SDA]], [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]], [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|LDS]] i [[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|GDS]] | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}}} zelena, {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|GDS BiH|tamno|BS}}}} plava, {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} žuta | sestrinske_stranke = | skupština1 = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|17|42|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština2 = [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda BiH]] | broj_mandata2 = {{Infokutija stranka/mandati|4|15|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština3 = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom FBiH]] | broj_mandata3 = {{Infokutija stranka/mandati|68|140|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština4 = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]] | broj_mandata4 = {{Infokutija stranka/mandati|26|72|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština5 = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | broj_mandata5 = {{Infokutija stranka/mandati|15|83|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | skupština6 = [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona FBiH]] | broj_mandata6 = {{Infokutija stranka/mandati|182|417|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | zastava = | veb-sajt = {{Hlist|{{URL|sda.ba}}|{{URL|sbih.ba}}|{{URL|lds.ba}}|{{URL|gds.ba}}}} }} '''Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu''' ('''KCD BiH''') bila je [[Koalicija|politička koalicija]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] formirana 1997. Koaliciju su činile četiri stranke: [[Stranka demokratske akcije]] (SDA), [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] (SBiH) i [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] (LBiH) i [[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Građanska demokratska stranka]] (GDS). Koalicija je prvi put nastupila na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|lokalnim izborima 1997]], a iste godine osvojila je 16 mandata na [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|prijevremenim izborima]] za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] (NSRS). Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.|općim izborima 1998.]] osvojila je 17 od 42 mandata u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]], 68 od 140 mandata u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] i 15 od 83 mandata u Narodnoj skupštini RS. Kandidat koalicije [[Alija Izetbegović]] izabran je za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva BiH]] iz reda [[Bošnjaci|bošnjačkog naroda]].<ref>{{Cite web|url=https://izbori.ba/Default.aspx?CategoryID=223&Lang=3|title=Opći izbori 1998.|date=24. 4. 2012|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=1. 10. 2026}}</ref> == Članstvo == {| class="wikitable" ! colspan="2" |Politička stranka !Skraćeno !Predsjednik !Politička pozicija !Ideologija |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |SDA |[[Alija Izetbegović]] |[[Desni centar]] |[[Bošnjački nacionalizam]]<br>[[Konzervativizam]]<br>[[Proevropejstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |SBiH |[[Haris Silajdžić]] |[[Politički centar|Centar]] |[[Socijalni konzervativizam]]<br>[[Unitarizam]]<br>[[Proevropejstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|LDS BiH|tamno|BS}};" | |[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] |LDS |[[Rasim Kadić]] |[[Politički centar|Centar]] - [[Lijevi centar]] |[[Liberalizam]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|GDS BiH|tamno|BS}};" | |[[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Građanska demokratska stranka]] |GDS |[[Ibrahim Spahić]] |[[Politički centar|Centar]] - [[Lijevi centar]] |[[Socijalni liberalizam]] |} == Izbori == === Opći izbori === ==== Državni nivo ==== ===== Predsjednišvo ===== {| class="wikitable" |+[[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] !Izbori ! # ! Kandidat ! Glasovi !% !Konstitutivni narod ! Izabran? |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1998.]] | 1. | [[Alija Izetbegović]] | 511.541 | 86,80 | [[Bošnjaci]] | style="text-align:center;background-color:limegreen;" |Da |} ===== Parlamentarna skupština ===== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] ! Izbori !Glasovi !% ! [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] ! [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda]] ! Vlada |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1998.]] | align="center" | 583.945 | 33,83 |{{Composition bar|17|42|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} |{{Composition bar|4|15|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:limegreen;" |Vlast |} ==== Entitetski nivo ==== ===== Parlament Federacije Bosne i Hercegovine ===== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] !Izbori !Glasovi !% ! [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] ! [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda]] ! Vlada |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|1998.]] | align="center" | 456.657 | 49,20 |{{Composition bar|68|140|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} |{{Composition bar|26|72|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:limegreen;" |Vlast |} ===== Narodna skupština Republike Srpske ===== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Narodna skupština Republike Srpske]] !Izbori ! # !Glasovi !% ! Mandati ! Vlada |- ![[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|1997.]] |2. | align="center" |136.801 |17,25 |{{Composition bar|16|83|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Republika Srpska#Narodna skupština|1998.]] | 2. | align="center" | 125.546 | 16,93 |{{Composition bar|15|83|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |} ==== Kantonalni nivo ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; width:72%; line-height:126%; margin-bottom:0" ! rowspan="2" |Godina ! colspan="11" |[[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]] |- ![[Datoteka:Coat of arms of Una – Sana Canton (1997 – 1999).png|28x28piksel]] [[Skupština Unsko-sanskog kantona|USK]] ![[Datoteka:No coats of arms.svg|28x28piksel]] [[Skupština Posavskog kantona|PK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Tuzla Canton (1996-1999, variant).png|31x31piksel]] [[Skupština Tuzlanskog kantona|TPK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Zenica – Doboj Canton (1997 – 2000).png|31x31piksel]] [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|ZDK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Bosnian Podrinje Canton Goražde (1997 – 2001).png|33x33piksel]] [[Skupština Bosansko-podrinjskog kantona Goražde|BPK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Central Bosnia.svg|33x33piksel]] [[Skupština Srednjobosanskog kantona|SBK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Herzegovina-Neretva.svg|28x28piksel]] [[Skupština Hercegovačko-neretvanskog kantona|HNK]] ![[Datoteka:No coats of arms.svg|28x28piksel]] [[Skupština Zapadnohercegovačkog kantona|ZHK]] ![[Datoteka:Coat of arms of Sarajevo Canton (1998 – 1999).png|28x28piksel]] [[Skupština Kantona Sarajevo|KS]] ![[Datoteka:No coats of arms.svg|28x28piksel]] [[Skupština Kantona 10|K10]] !Ukupno |- ![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona|1998.]] | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|33|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|5|30|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|26|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|28|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|21|31|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|22|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|18|50|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|31|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|25|45|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|4|30|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|182|417|#{{Izborni dijagram/Partija|KCD BiH|tamno|BS}}}} |} == Također pogledajte == * [[Združena lista]] * [[Stranka demokratske akcije]] * [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] * [[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine|Liberali Bosne i Hercegovine]] * [[Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)|Građanska demokratska stranka]] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1997.]] [[Kategorija:Političke stranke raspuštene 2000.]] [[Kategorija:Savezi političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Stranka demokratske akcije]] [[Kategorija:Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] [[Kategorija:Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Građanska demokratska stranka (Bosna i Hercegovina)]] [[Kategorija:Liberalizam]] [[Kategorija:Sekularizam]] [[Kategorija:Liberalne političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Proevropske političke stranke u Bosni i Hercegovini]] 0sb4l86tp9ceimkecs14ikblsh5gm20 Koalicija za cjelovitu Bosnu i Hercegovinu 0 538446 3933595 2026-10-01T08:17:41Z Z1KA 87045 Preusmjereno na [[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu]] 3933595 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu]] 8hscbl5rgnoxzm0ffa9m0b6sge9o1ky