Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 7131 3934371 3924756 2026-10-07T12:38:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934371 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Molibden | Simbol = Mo | Atomski broj = 42 | Serija = [[Prelazni metal]]i | Grupa = 6 | Perioda = 5 | Blok = d | Slika = [[Datoteka:Molybdenum element.jpg|180px]] | Boja serije = LightCoral | Izgled = sivi metal | Zastupljenost = 1,4 · 10⁻³<ref name="Harry H. Binder"/> | Atomska masa = 95,95(1)<ref name="IUPAC"/><ref name="CIAAW"/> | Atomski radijus = 145 | Atomski radijus izračunat = 190 | Kovalentni radijus = 154 | Van der Waalsov radijus = | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Kripton|Kr]]&#x5D; 5s¹4d⁵ | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 13, 1 | Energija ionizacije_1 = 684,3 | Energija ionizacije_2 = 1560 | Energija ionizacije_3 = 2618 | Energija ionizacije_4 = 4480 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 5,5 | Struktura kristala = kubna prostorno centrirana | Gustoća = 10280<ref name="Greenwood"/> | Gustoća_K = 293,15 | Magnetizam = paramagnetičan<ref name="handbook" /> (<math>\chi_{m}</math> = 1,2 · 10⁻⁴) | Tačka topljenja_K = 2896 | Tačka topljenja_C = 2623 | Tačka ključanja_K = 4885<ref name="Zhang"/> | Tačka ključanja_C = 4612 | Molarni volumen = 9,38 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 617<ref name="Zhang"/> | Toplota topljenja = 36 | Pritisak pare = 10 | Pritisak pare_K = 2994 | Brzina zvuka = 6190 | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 250 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 18,2 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 139 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 2, 3, 4, 5, '''6''' | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -0,152 [[Volt|V]] (MoO₂ + 4e⁻ + 4 H⁺ → Mo + 2 H₂O) | Elektronegativnost = 2,16 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|-}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|-}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|-}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 90 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 5,67 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,489 | Tipraspada1ZP = ⁹⁰Nb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 91 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 15,49 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 4,434 | Tipraspada1ZP = ⁹¹Nb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mo | Maseni broj = 92 | Rasprostranjenost u prirodi = 14,84 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 93 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 4000 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,405 | Tipraspada1ZP = ⁹³Nb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mo | Maseni broj = 94 | Rasprostranjenost u prirodi = 9,25 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mo | Maseni broj = 95 | Rasprostranjenost u prirodi = 15,92 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mo | Maseni broj = 96 | Rasprostranjenost u prirodi = 16,68 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mo | Maseni broj = 97 | Rasprostranjenost u prirodi = 9,55 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Mo | Maseni broj = 98 | Rasprostranjenost u prirodi = 24,13 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 99 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 65,94 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,357 | Tipraspada1ZP = ⁹⁹Tc }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 100 | Rasprostranjenost u prirodi = 9,63 | Vrijeme poluraspada = 7,3 · 10¹⁸ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^- β^-]] | Tipraspada1ZE = 3,034 | Tipraspada1ZP = ¹⁰⁰Ru }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 101 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 14,61 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 2,824 | Tipraspada1ZP = ¹⁰¹Tc }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Mo | Maseni broj = 102 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 11,3 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,010 | Tipraspada1ZP = ¹⁰²Tc }} |}} '''Molibden''' je [[hemijski element]] sa simbolom '''Mo''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 42. Njegovo ime je izvedeno iz [[latinski jezik|novolatinskog]] ''molybdaenum'', odnosno iz [[grčki jezik|grčkog]] Μόλυβδος (''molybdos'') u značenju [[olovo]], jer se za njegove rude često mislilo da su olovne.<ref name="CRCdescription"/> [[Mineral]]i molibdena su bili poznati još iz prahistorije, ali je element otkriven (u smislu da je izdiferenciran kao nepoznata supstanca iz mineralnih soli drugih metala) tek 1778. Otkrio ga je [[Carl Wilhelm Scheele]], ali ga je u elementarnom obliku prvi izdvojio [[Peter Jacob Hjelm]] 1781. godine. Molibden se ne javlja u prirodi u [[samorodni elementi|slobodnom]] (elementarnom) obliku na Zemlji. Umjesto toga, on se javlja u mineralima u raznim [[oksidacijsko stanje|oksidacijskim stanjima]]. Elementarni molibden, izgledom sivi srebrenasti metal, ima šestu najvišu [[tačka topljenja|tačku topljenja]] od svih poznatih elemenata. On vrlo lahko gradi tvrde, stabilne karbide u [[legura]]ma, pa se iz tog razloga najveći dio svjetske proizvodnje elementa (približno 80%) koristi za dobijanje raznih vrsta [[čelik]]a i legura, uključujući legure izrazito velike čvrstoće te superlegure. Većina spojeva molibdena je slabo [[rastvorljivost|rastvorljiva]] u [[voda|vodi]], ali je ion molibdata {{chem|MoO|4|2-}} rastvorljiv, a formira se kada minerali koji sadrže molibden dođu u kontakt sa [[kisik]]om i vodom. U industrijskim količinama, [[hemijski spoj|spojevi]] molibdena (oko 14% svjetske proizvodnje elementa) koriste se u visokotemperaturnim i visokotlačnim aplikacijama, te kao pigmenti i [[katalizator]]i. [[Enzim]]i koji sadrže ovaj element su ubjedljivo najčešći katalizatori koje koriste neke [[bakterija|bakterije]] za razbijanje [[hemijska veza|hemijskih veza]] u atmosferskom molekularnom [[dušik]]u, omogućavajući biološko [[Fiksacija dušika|fiksiranje dušika]]. Poznato je najmanje 50 enzima koji sadrže molibden u bakterijama i životinjama, mada su samo bakterijski i cijanobakterijski enzimi uključeni u fiksiranje dušika. Ove nitrogenaze sadrže molibden u različitim oblicima, koji se razlikuju od drugih molibdenskih enzima. Svi oni sadrže potpuno oksidirani molibden inkorporiran u molibdenski koenzim. Molibden je esencijalni element za život za sve više [[Eukarioti|eukariotske organizme]], ali ne i za sve bakterije, najviše zbog toga što ima raznolike funkcije u različitim enzimima molibdenskih [[koenzim|kofaktora]]. == Historija == [[Molibdenit]], osnovna ruda iz koje se danas dobija molibden, ranije je bio poznat kao ''molibdena''. On se često pogrešno zamjenjivao sa [[grafit]]om, a često se i kao grafit upotrebljavao. Kao i on, molibdenit se također može koristiti za zatamnjivanje površina ili kao čvrsto sredstvo za podmazivanje (lubrikant).<ref name="Lansdown1999"/> Čak i kada su ljudi počeli razlikovati molibdenu od grafita, i dalje su je zamjenjivali sa običnom [[olovo|olovnom]] rudom PbS (danas se ona naziva galena). Pojam molibdena potječe od {{Jez-el|Μόλυβδος}} (''molybdos''), što znači ''olovo''.<ref name="nbb" /> Međutim, sama grčka riječ je, po nekim mišljenjima,<ref name="melchert"/> posuđenica iz anatolskog, luvijskog i lidijskog jezika. Iako postoje naznake da je svjesno legiranje [[čelik]]a molibdenom korišteno u [[Japan]]u u 14. vijeku (približno oko 1330) pri izradi poznatih japanskih [[mač]]eva, ta vještina nikad nije zaživjela niti se raširila, pa je kasnije i zaboravljena.<ref name="imoa"/><ref name="institute"/> Na Zapadu, tek je 1754. godine [[Bengt Andersson Qvist]] proučavajući molibdenit otkrio da on ne sadrži olovo, te ne može biti isto što i ''galena''.<ref name="vanderkrogt"/> Do 1778. godine [[Švedska|švedski]] [[hemičar]] [[Carl Wilhelm Scheele]] pružio je čvrste dokaze da "molibdena" zaista nije niti ''galena'' niti grafit.<ref name="elemental"/><ref name="Wasserbley"/> Umjesto toga, Scheele je u istraživanjima otišao i dalje te tačno zaključio da je "molibdena" zapravo ruda sasvim novog elementa, kojeg je nazvao ''molibden'' prema mineralu u čijem je sastavu pronađen i iz kojeg je kasnije i izdvojen. [[Peter Jacob Hjelm]] je uspio izolirati metalni molibden 1781. koristeći [[ugljik]] i ulje iz [[lan]]enog sjemena.<ref name="nbb" /><ref name="Erde"/> Gotovo cijeli vijek nakon izoliranja, molibden i dalje nije imao nikakve industrijske primjene, uglavnom zbog svoje relativne rijetkosti, poteškoća oko dobijanja čistog metala ali i nerazvijenosti pogodnih [[metalurgija|metalurških]] tehnika.<ref name="Hoyt1921"/><ref name="Krupp1888"/><ref name=Gupta1992/> Prvobitne čelične legure sa molibdenom bile su obećavajućih osobina u pogledu povećanja tvrdoće, ali trud oko njihove masovne proizvodnje je opao zbog nekonzistentnih rezultata i njihove tendencije ka rekristalizaciji i krhkoći. [[William D. Coolidge]] je 1906. prijavio patent za dobijanje [[duktilnost|duktilnog]] molibdena. To je dovelo do korištenja ovog metala za izradu grijnih elemenata za visokotemperaturne peći i kao podrška za [[volfram]]ove niti u sijalicama, mada je formiranje oksida i njegova degradacija zahtijevala da se molibden fizički zapečati ili drži u intertnom gasu.<ref name="ZVkZNyVI4toC"/> [[Frank E. Elmore]] je 1913. razvio proces flotacije pjenom kako bi izdvojio molibdenit iz ruda. Do danas je [[flotacija]] ostala osnovni proces njegovog izdvajanja.<ref name="HT4aAQAAIAAJ"/> Tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] potražnja za molibdenom je snažno porasla. On se koristio za oklopljavanje vozila te kao zamjena za volfram u brzoreznim čelicima. Neki britanski [[tenk]]ovi bili su zaštićeni oplatom od [[mangan]]skog čelika debelog 75&nbsp;mm, ali je ona bila neefikasna. Te ploče od manganskog čelika zamijenjene su pločama od molibdenovog čelika debelim 25&nbsp;mm, što je omogućilo veću brzinu tenkova, bolje manevrisanje i zaštitu.<ref name="nbb" /> Nijemci su također koristili čelik ojačan molibdenom za tešku artiljeriju, kao što je to bio slučaj kod superteške haubice zvane "Debela Bertha".<ref name="lenntech"/> Ovo je bilo iz razloga što se tradicionalni čelik topio pri temperaturama koje je razvijao [[barut]] pri ispaljivanju granate teške jednu tonu.<ref name="Spoon"/> Nakon rata, potražnja je opala sve do vremena kada je napredak u metalurgiji omogućio veći razvitak mirnodopskih aplikacija. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], molibden je ponovno postao strateška sirovina kao zamjena za volfram u čeličnim legurama.<ref name="Millholland1941"/> == Osobine == === Fizičke === U svom elementarnom, čistom obliku, molibden je srebreno-sivi [[metal (hemija)|metal]], koji po [[Mohsova skala tvrdoće|Mohsovoj skali]] ima tvrdoću od 5,5. Njegova [[tačka topljenja]] iznosi 2623&nbsp;°C. Među svim elementima u prirodi, samo [[tantal]], [[osmij]], [[renij]], [[volfram]] i [[ugljik]] imaju višu tačku topljenja od njega.<ref name="CRCdescription" /> Slaba oksidacija molibdena počinje već pri 300&nbsp;°C. On ima jedan od najnižih koeficijenata toplotnog širenja (ekspanzije) među svim komercijalno korištenim metalima.<ref name="nbb"/> Čvrstoća zatezanja molibdenovih žica povećava se oko tri puta, sa oko 10 na 30 GPa, ako se njen promjer smanji sa približno ~50–100 [[nanometar|nm]] na 10&nbsp;nm.<ref name="Inherent"/> === Hemijske === {|class="wikitable" style="float:left; margin-right: 1em;" |- !Oksidacijsko<br />stanje !Primjer<ref name="Schmidt"/> |- | −2||{{chem|Na|2|[Mo|2|(CO)|10|]}} |- | 0||[[Molibden-heksakarbonil|{{chem|Mo(CO)|6|}}]] |- | +1||{{chem|Na[C|6|H|6|Mo]}} |- | +2||[[Molibden(II)-hlorid|{{chem|MoCl|2}}]] |- | +3||{{chem|Na|3|[Mo(CN)]|6}} |- | '''+4'''||[[Molibden-disulfid|{{chem|MoS|2}}]] |- | +5||[[Molibden(V)-hlorid|{{chem|MoCl|5}}]] |- | '''+6'''||[[Molibden(VI)-fluorid|{{chem|MoF|6}}]] |} [[Datoteka:Phosphotungstate-3D-polyhedra.png|thumb|lijevo|[[Kegginova struktura]] fosfomolibdatnog aniona (P[Mo₁₂O₄₀]³⁻), kao primjer polioksometalata]] Molibden je [[prelazni metal]] koji ima [[elektronegativnost]] 2,16 na Paulingovoj skali te standardnu atomsku težinu od 95,95 g/mol.<ref name="CIAAW"/><ref name="Berglund"/> Ne reagira vidljivo sa kisikom ili vodom na sobnoj temperaturi, a vidljiva oksidacija se dešava pri temperaturama iznad 600&nbsp;°C stvarajući [[molibden-trioksid]]: :2 Mo + 3 {{chem|O|2}} → 2 {{chem|MoO|3}} Trioksid je volatilan (isparljiv) i [[Sublimacija (fizika)|sublimira]] pri visokim temperaturama. Time se onemogućava formiranje neprekinutog zaštitnog sloja oksida, koji bi mogao zaustaviti oksidaciju metala.<ref name="JosephRD"/> Molibden ima nekoliko [[oksidacijsko stanje|oksidacijskih stanja]], među kojima su +4 i +6 najstabilnija. Hemija i spojevi molibdena pokazuju više sličnosti [[volfram]]u nego [[hrom]]u. Primjer toga je nestabilnost spojeva molibdena(III) i volframa(III) u usporedbi sa stabilnošću spojeva hroma(III). Najviše oksidacijsko stanje javlja se u spoju [[molibden(VI)-oksid]]u (MoO₃), dok je uobičajenih spoj sa [[sumpor]]om [[molibden-disulfid]] MoS₂.<ref name="Holl"/> [[Molibden(VI)-oksid]] je rastvorljiv u snažnom [[baza (hemija)|alkalnom]] rastvoru, dajući molibdate (MoO₄²⁻). Molibdati su slabiji oksidansi od hromata, ali i oni pokazuju sličnu sklonost da grade kompleksne oksianione pri [[kondenzacija|kondenzaciji]] pri nižim [[pH]] vrijednostima, kao naprimjer [Mo₇O₂₄]⁶⁻ i [Mo₈O₂₆]⁴⁻. Polimolibdati mogu inkorporirati druge [[ion]]e u svoju strukturu dajući [[polioksometalat]]e.<ref name="Angewandte"/> Tamno plavi heteropolimolibdati koji sadrže [[fosfor]] P[Mo₁₂O₄₀]³⁻ koriste se u spektroskopskoj detekciji fosfora.<ref name="Nollet"/> Široki spektar oksidacijskih stanja molibdena se reflektira kroz različitost hlorida koje gradi:<ref name="Holl"/> * [[Molibden(II)-hlorid]] MoCl₂ (žut) * Molibden(III)-hlorid MoCl₃ (tamno crven) * [[Molibden-tetrahlorid|Molibden(IV)-hlorid]] MoCl₄ (crn) * [[Molibden(V)-hlorid]] MoCl₅ (tamno zelen) * Molibden(VI)-hlorid MoCl₆ (smeđ) Struktura MoCl₂ sastoji se iz klastera Mo₆Cl₈⁴⁺ sa četiri hloridna iona zbog kompenzacije naboja.<ref name="Holl"/> Poput [[hrom]]a i nekih drugih prelaznih metala, molibden ima sposobnost formiranja četvorostrukih veza, kao što je to slučaj u spoju Mo₂(CH₃COO)₄. Taj spoj se može transformirati u Mo₂Cl₈⁴⁻, koji također ima četvorostruku vezu.<ref name="Holl"/> Oksidacijsko stanje 0 (nula) moguće je sa [[ugljik-monoksid]]om kao [[ligand]]om, u [[molibden-heksakarbonil]]u, Mo(CO)₆.<ref name="Holl"/> === Izotopi === {{Glavni|Izotopi molibdena}} Postoji 35 poznatih [[izotop]]a molibdena, čije se [[atomska masa|atomske mase]] kreću od 83 do 117, kao i četiri metastabilna [[nuklearni izomer|nuklearna izomera]]. Sedam izotopa se javlja u prirodi s atomskim masama: 92, 94, 95, 96, 97, 98 i 100. Od ovih prirodnih izotopa, samo je molibden-100 nestabilan (slabo radioaktivan).<ref name="Audi"/> Molibden-98 je najrasprostranjeniji izotop, čineći 24,14% udjela. Molibden-100 ima [[vrijeme poluraspada]] od oko 10¹⁹ godina te se raspada dvostrukim beta raspadom na [[rutenij]]-100. Svi izotopi molibdena sa masenim brojevima od 111 do 117 imaju vremena poluraspada od približno 150 ns.<ref name="CRCdescription"/><ref name="Audi"/> Svi nestabilni '''Mo''' izotopi raspadaju se na izotope [[niobij]]a, [[tehnecij]]a i [[rutenij]]a.<ref name="CRCdescription"/> Najčešće izotopske aplikacije molibdena bazirane se na molibdenu-99, koji je proizvod fisije. On je radioizotopski prethodnik kratkoživućeg nuklearnog izomera [[tehnecij-99m|tehnecija-99m]], koji emitira [[Gama zračenje|gama zrake]]. 99m-Tc se koristi u različitim [[medicina|medicinskim]] aplikacijama.<ref name="armstrong"/> Na Tehnološkom univerzitetu Delft u Holandiji je 2008. prijavljen patent za proizvodnju molibdena-99 zasnovanu na izotopu molibdena-98.<ref name="Hubert"/> == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Molly Hill molybdenite.JPG|thumb|[[Molibdenit]] na [[kvarc]]u]] [[Datoteka:Molybdenum world production.svg|thumb|Trend svjetske proizvodnje]] Molibden je 54. element po rasprostranjenosti u Zemljinoj kori, te 25. po rasprostranjenosti u njenim [[okean]]ima, uz prosječni udio od 10 ppb (dijelova na milijardu). U [[svemir]]u je 42. po rasprostranjenosti.<ref name="nbb"/><ref name="Nostrand"/> Ruska misija [[Luna 24]] otkrila je zrnca koja sadrže molibden (1 x 0,6&nbsp;µm) u [[piroksen]]skim fragmentima uzetim sa [[mjesec (satelit)|mjesečevog]] [[Mare Cristium]].<ref name="minsocam"/> Komparativna rijetkost molibdena u Zemljinoj kori u kontrastu je sa njegovom koncentracijom u brojnim rudama rastvorljivim u [[voda|vodi]], često u kombinaciji sa [[sumpor]]om na isti način kao i bakar, sa kojim se također često i nalazi. Iako je molibden nađen u mineralima poput [[vulfenit]]a (PbMoO₄) i [[powellit]]a (CaMoO₄), njegov osnovni komercijalni izvor i dalje je [[molibdenit]] (Mo[[sumpor|S]]₂). Molibden se kopa kao osnovna ruda ali se izdvaja i kao sporedni proizvod u rudarenju bakra i volframa.<ref name="CRCdescription" /> Svjetska proizvodnja molibdena 2011. godine iznosila je 250 hiljada tona. Najveći proizvođači bili su [[Kina]] (94.000 t), [[Sjedinjene Američke Države]] (64.000 t), [[Čile]] (38.000 t), [[Peru]] (18.000 t) i [[Meksiko]] (12.000 t). Ukupne rezerve ovog metala procjenjuju se na oko 10 miliona tona, a pretežno su koncentrirane na Kinu (4,3 miliona t), SAD (2,7 miliona t) i Čile (1,2 miliona t). Po kontinentima, oko 93% svjetske proizvodnje molibdena je približno ravnomjerno raspoređeno između Sjeverne i Južne Amerike te Kine. Evropa i ostatak Azije (uglavnom Armenija, Rusija, Iran i Mongolija) proizvode ostatak.<ref name=USGS/> Pri obradi molibdenita, ruda se prvo prži na [[zrak]]u pri temperaturi od oko 700&nbsp;°C. Pri tome nastaje gasoviti [[sumpor-dioksid]] i [[molibden(VI)-oksid]]:<ref name="Holl"/> :2 MoS₂ + 7 O₂ → 2 MoO₃ + 4 SO₂ Oksidirana ruda se zatim obično izdvaja sa tečnim [[amonijak]]om dajući amonij-molibdat: :MoO₃ + 2 NH₃ + H₂O → (NH₄)₂(MoO₄) + H₂O [[Bakar]], kao nečistoća u molibdenitu, je slabije rastvorljiv u amonijaku. Da bi se on u potpunosti uklonio iz rastvora, taloži se pomoću [[vodik-sulfid]]a.<ref name="Holl"/> Amonij-molibdat se prevodi u [[amonij-dimolibdat]], koji se izdvaja kao čvrsta tvar. Njegovim zagrijavanjem dobija se molibden-trioksid:<ref name=ullmann/> : (NH₄)₂Mo₂O₇ → 2 MoO₃ + 2 NH₃ + H₂O Sirovi trioksid se dalje može pročišćavati sublimiranjem pri 1100&nbsp;°C. Metalni molibden se dobija redukcijom oksida sa [[vodik]]om: :MoO₃ + 3 H₂ → Mo + 3 H₂O Molibden koji se koristi u industriji čelika reducira se aluminotermijskom reakcijom sa dodatkom željeza kako bi se dobio [[feromolibden]]. Uobičajni oblik feromolibdena sadrži oko 60% molibdena.<ref name=Gupta1992/><ref name="Holl"/> Molibden na [[London]]skoj [[berza|berzi]] metala ima cijenu od oko 12.000 US$ po toni (stanje: april 2016).<ref name="londber"/> U periodu od 1997. do 2003. cijena se održavala na nivou od oko 10.000 US$ po toni. Međutim, zbog porasta potražnje, ona je u junu 2005. dostigla vrhunac od 103.000 US$ po toni.<ref name="Charts"/> Londonska berza metala je 2008. objavila da će se molibdenom moći regularno trgovati na berzi počev od druge polovine 2009.<ref name="lmecom"/> === Historija rudarenja === Historijski, rudnik Knaben u južnoj [[Norveška|Norveškoj]], otvoren 1885, bio je prvi rudnik u kojem se namjenski kopala ruda molibdena. Bio je zatvoren u periodu 1973-2007. ali je opet otvoren krajem 2007. godine.<ref name="Langedal"/> Veliki rudnici u američkoj saveznoj državi [[Colorado]] (poput rudnika Henderson i Climax)<ref name="Coffman"/> te u kanadskoj provinciji [[Britanska Kolumbija]] kopaju molibdenit kao svoj osnovni proizvod, dok mnogi porifirni depoziti bakra poput rudnika Bingham Canyon u [[Utah]]u i rudnika Chuquicamata u Čileu proizvode molibden kao sporedni proizvod pri dobijanju bakra. == Upotreba == === Legure === [[Datoteka:Plate of Molybdenum Copper .jpg|thumb|Ploča od legure molibdena i bakra]] [[Datoteka:Phosphomolybdic acid crystals.jpg|thumb|Kristali [[fosfomolibdenska kiselina|fosfomolibdenske kiseline]]]] Oko 86% proizvedenog molibdena koristi se u metalurškim aplikacijama poput [[legura]], dok se ostatak koristi u vidu spojeva za razne hemijske aplikacije. Procjena udjela industrijske upotrebe molibdena u globalnim razmjerama izgleda približno ovako: 35% za proizvodnju strukturalnog čelika, 25% za nehrđajuće čelike, 14% za razne hemikalije, 9% za alatne i brzorezne čelike, 6% za [[liveno gvožđe]], 6% kao elementarni metalni molibden te 5% za superlegure.<ref name="pitac"/> Sposobnost molibdena da izdrži ekstremne temperature bez ikakvog značajnijeg širenja ili omekšavanja čini ga izuzetno korisnim u aplikacijama koje podrazumijevaju visoku temperaturu, kao što je proizvodnja oklopnih vozila, dijelova aviona, električnih kontakta, industrijskih motora i niti u sijalicama.<ref name="nbb"/><ref name="azom" /> Neke od najčvršćih čeličnih legura (naprimjer čelici 41xx) sadrže od 0,25% do 8% molibdena.<ref name="CRCdescription" /> I pored tako malehnog udjela, više od 43 hiljade tona molibdena se svake godine potroši kao sredstvo za legiranje nehrđajućih čelika, alatnih čelika, livenog gvožđa i visokotemperaturnih [[superlegura]].<ref name="Nostrand" /> Molibden se također koristi i u čeličnim legurama zbog svoje velike otpornosti na [[korozija|koroziju]] i lahke zavarivosti.<ref name="Nostrand" /><ref name=USGS/> On dopirnosi većoj otpornosti na koroziju nehrđajućih čelika tipa 300 (naročito tip 316) kao i takozvanih super-[[austenit]]nih nehrđajućih čelika (poput legura [[AL-6XN]], 254SMO ili 1925hMo). Molibden djeluje tako što povećava naprezanje rešetke, pa time i povećava energiju potrebnu da se rastvore atomi [[željezo|željeza]] sa površine. On se može koristiti i za poboljšanje otpornosti na koroziju [[Ferit (željezo)|feritskih]] (naprimjer stepena 444) i [[martenzit]]skih (naprimjer 1,4122 i 1,4418) nehrđajućih čelika. Zbog njegove manje gustoće (u odnosu na volfram) i relativno stabilne cijene, molibden se ponekad koristi umjesto volframa.<ref name="Nostrand" /> Takav primjer su ''M'' serije brzoreznih čelika kao što su M2, M4 i M42 kao zamjena za ''T'' serije čelika, koji sadrže volfram. Molibden se može upotrijebiti i kao legirno sredstvo i zaštitni sloj protiv vatre za druge metale. Iako je njegova tačka topljenja na 2623&nbsp;°C, on se vrlo brzo oksidira na temperaturi iznad 760&nbsp;°C, pa je njegova upotreba pogodnija u [[vakuum]]skom okruženju.<ref name="azom"/> TZM (Mo (~99%), [[Titanij|Ti]] (~0,5%), [[Cirkonij|Zr]] (~0,08%) i nešto C) je superlegura molibdena otporna na koroziju kao i na istopljene [[fluorid]]ne soli pri temperaturama iznad 1300&nbsp;°C. Ona je gotovo dvostruko snažnija od čistog molibdena, više je duktilna i bolje se zavariva. U testovima vršenim 1100 sati pokazala je takvu otpornost prema koroziji od djelovanja standardnih eutektičnih soli (FLiBe) i para soli korištenih u reaktorima sa istopljenim solima, da je nastalo tako malo korozije koju gotovo nije bilo moguće ni izmjeriti.<ref name="Smallwood"/><ref name="energyfromthorium"/> Druge legure na bazi ovog metala, a koje ne sadrže željezo, nemaju značajniji vid primjene. Naprimjer, zbog otpornosti na koroziju protiv istopljenog [[cink]]a, čisti molibden kao i legura Mo/W (70%/30%) se koriste za pravljenje pumpi, cijevi i uređaja za miješanje koji dolaze u dodir s istopljenim cinkom.<ref name="Bakerjian"/> === Druge aplikacije čistog elementa=== * Prah molibdena se koristi u sastavu vještačkih đubriva za neke biljke, kao što je [[karfiol]].<ref name="Nostrand" /> * Elementarni molibden se koristi u analizatorima dušikovih oksida NO, NO₂, NO_x u električnim centralama za kontrolu zagađivanja. Pri temperaturi od 350&nbsp;°C element reagira kao katalizator za NO₂/NO_x gradeći samo NO molekule za konzistentna očitanja pomoću infracrvene svjetlosti.<ref name="Patil"/> * [[Anoda|Anode]] od molibdena zamjenjuju volfram u određenim izvorima x-zraka niskog napona, a specijalizirane su za upotrebu u [[mamografija|mamografiji]].<ref name="Lancaster"/> * Radioaktivni izotop molibden-99 se koristi za dobijanje [[tehnecij-99m|tehnecija-99m]], važnog nuklearnog izomera korištenog u medicinskoj dijagnostici.<ref name="Grayth"/> == Spojevi == * [[Molibden-disulfid]] (MoS₂) koristi se kao čvrsto sredstvo za podmazivanje (lubrikant) i sredstvo protiv habanja pri visokim temperaturama i pritiscima. On sačinjava veoma snažne slojeve na metalnim površinama te je uobičajen dodatak u HPHT podmazivačima. Čak i u slučaju da takvi podmazivači "zakažu", tanki sloj molibdena bi spriječio kontakt podmazanih dijelova.<ref name="fundamental"/> On također ima i poluprovodničke osobine sa posebnim prednostima u odnosu na tradicionalni [[silicij]] ili [[grafen]] u elektroničkim aplikacijama.<ref name="physorg"/> MoS₂ se upotrebljava i kao katalizator pri hidrokrekiranju frakcija [[nafta|nafte]] koje sadrže [[dušik]], [[sumpor]] i [[kisik]].<ref name="Clausent"/> * [[Molibden-disilicid]] (MoSi₂) je električno provodljiva [[keramika]], koja se prvenstveno koristi u grijačim elementima pri radnim temperaturama iznad 1500&nbsp;°C u kontaktu sa zrakom.<ref name="Herbert"/> * [[Molibden-trioksid]] (MoO₃) se koristi kao adheziv između emajliranih predmeta i metala.<ref name="elemental" /> [[Olovo-molibdat]] ([[vulfenit]]) istaložen zajedno sa olovo-hromatom i olovo-sulfatom sačinjava svijetlo narandžasti pigment korišten za keramiku i plastiku.<ref name="imoa"/> * Mješoviti oksidi na bazi molibdena su raznovrsno upotrebljivi katalizatori u hemijskoj industriji. Neki od tih primjera su katalizatori za selektivnu oksidaciju [[propilen]]a u [[akrolein]] i akrilsku kiselinu te amoksidacija propilena do akrilonitrila.<ref name="Fierro"/><ref name="Cavanig"/> Pogodni katalizatori i procesi za direktnu selektivnu oksidaciju [[propan]]a u akrilsku kiselinu još uvijek su u fazi istraživanja.<ref name="Kinetic"/><ref name="jjcat201312008"/><ref name="Multifunctionality"/><ref name="jjcat201109012"/> * [[Amonij-heptamolibdat]] se koristi u biološkim procedurama bojenja. * Krečno-natronsko [[staklo]] obloženo molibdenom korišteno je za proizvodnju CIGS solarnih ćelija. * [[Fosfomolibdenska kiselina]] se koristi u [[tankoslojna hromatografija|tankoslojnoj hromatografiji]] za bojenje uzoraka. * Izotop molibdena-99 je roditeljski radioizotop tehnecija-99m, koji se koristi u mnogim medicinskim procedurama. Izotop se prodaje i skladišti u vidu molibdata.<ref name="Gottschalk"/> == Biološki značaj == === Nitrogenaze === [[Datoteka:Molybdenum cofactor.svg|thumb|Molibdenski koenzim (na slici) sastavljen je od organskog kompleksa bez molibdena zvanog [[molibdopterin]], a koji je spojen sa oksidiranim atomom molibdena(VI) preko susjednih atoma sumpora (ponekad i selena). Svi poznati enzimi na bazi Mo koriste ovaj koenzim, osim drevnih nitrogenaza.]] Najznačajnija uloga molibdena u živim [[Organizam (biologija)|organizmima]] je u vidu metalnog [[heteroatom]]a na aktivnom mjestu u određenim [[enzim]]ima.<ref name="Mendelr"/><ref name="ChiChung"/> Pri fiksiranju [[dušik]]a kod nekih bakterija, enzim [[nitrogenaza]], a koji je uključen u krajnji korak reduciranja molekularnog dušika, obično sadrži molibden na aktivnom mjestu (mada su poznati slučajevi zamjene molibdena sa željezom ili [[vanadij]]em). Struktura katalitičkog centra enzima je slična onoj kod željezo-sumpornih bjelančevina: ona inkorporira Fe₄S₃ i veći broj MoFe₃S₃ klastera.<ref name="Patriciac"/> Reakcija koju izvode enzimi nitrogenaze je sljedeća: :<math> \mathrm{N_2 + 8 \ H^+ + 8 \ e^- + 16 \ ATP + 16 \ H_2O \longrightarrow 2 \ NH_3 + H_2 + 16 \ ADP + 16 \ P_i} </math> Sa [[proton]]ima i elektronima iz transportnog lanca elektrona, dušik se reducira do amonijaka i slobodnog gasovitog vodika. Ovaj proces troši energiju, tako što mu je neophodna [[hidroliza]] [[Adenozin-trifosfat|ATP-a]] do [[Adenozin-difosfat|ADP-a]] plus slobodni fosfat ('''P_i'''). Godine 2008. objavljen je dokaz o "nedostatku" molibdena u prvobitnim [[okean]]ima na Zemlji, a predstavljao je ograničavajući faktor tokom gotovo dvije milijarde godina kasnije [[evolucija|evolucije]] [[eukarioti|eukariotskog života]] (koji uključuje gotovo sve životinje i biljke) iz razloga što eukarioti ne mogu fiksirati dušik pa zato većinu pogodno oksidiranog dušika za dobijanje organskih dušikovih spojeva (između ostalih i bjelančevina) dobijaju od prokariotskih bakterija.<ref name="Scottetal"/><ref name="ito032508"/><ref name="sut032508"/> Nedostatak molibdena rezultat je relativnog nedostatka kisika u prvobitnim okeanima. Većina molibdenovih spojeva ima slabu [[rastvorljivost]] u vodi, ali je molibdatni [[ion]] MoO₄²⁻ rastvorljiv i nastaje kada su molibdenovi minerali u kontaktu sa kisikom i vodom. Kada su prvi životni oblici počeli otpuštati kisik u okeane, on je pomogao rastvarati molibden u rastvorljive molibdate, uzimajući ga iz [[mineral]]a sa dna mora, i čineći ga po prvi put dostupnim bakterijama koje fiksiraju dušik, što im je omogućilo da višim formama života pruže više korisnih dušikovih spojeva. Godine 2013. iznesena je teorija da su [[bor (element)|bor]] i molibden katalizirali proizvodnju [[Ribonukleinska kiselina|RNK]] na [[Mars]]u, a tako nastali život je prenesen na Zemlju pomoću [[meteorit]]a prije 3 milijarde godine.<ref name=mars/> Iako je kisik omogućio [[fiksacija dušika|fiksiranje dušika]] tako što je učinio molibden dostupnim u vodi, on je također i direktno zatrovao enzime nitrogenaze. Zbog toga, u [[Razvoj Zemljine atmosfere|prahistoriji Zemljine atmosfere]], nakon što se kisik pojavio u velikim količinama u zraku i vodi, organizmima koji su nastavili fiksirati dušik u aerobskim uslovima bilo je neophodno da izdvoje i zaštite njihove enzime za fiksiranje u heterocistama ili sličnim strukturama od suviška kisika. Takve reakcije strukturne izolacije fiksacije dušika od utjecaja viška kisika u aerobnim organizmima odvija se i danas. === Kofaktorski enzim === Iako molibden gradi spojeve sa mnogim [[organska hemija|organskim molekulama]], uključujući i [[ugljikohidrati|ugljikohidrate]] i [[aminokiselina|aminokiseline]], on se također transporuje kroz ljudski organizam u vidu MoO₄²⁻.<ref name="IMOAoverview" /> Do 2002. pronađeno je i proučeno najmanje 50 [[enzim]]a koji sadrže molibden, uglavnom u bakterijama, a broj novootkrivenih raste svake godine;<ref name="Analogues"/><ref name="jbbamcr2006"/> ti enzimi uključuju [[aldehid oksidaza|aldehid oksidazu]], [[sulfit oksidaza|sulfit oksidazu]] i [[ksantin oksidaza|ksantin oksidazu]].<ref name="nbb" /> Kod nekih životinja, kao i kod ljudi, oksidacija [[ksantin]]a od [[mokraćna kiselina|urinske kiseline]], koja predstavlja proces [[purin]]skog katabolizma, katalizirana je ksantin oksidazom, enzimom koji u svom sastavu sadrži molibden. Aktivnost ksantin oksidaze je direktno proporcionalna količini molibdena u tijelu. Ipak, ekstremno visoke koncentracije molibdena djeluju suprotno ovom trendu, te mogu djelovati kao inhibitor i za purinski katabolizam i za druge procese. Smatra se da koncentracija molibdena može utjecati na sintezu bjelančevina, [[metabolizam]] i rast.<ref name="IMOAoverview" /> Kod životinja i biljaka, triciklični spoj zvani [[molibdopterin]] (koji ''ne'' sadrži molibden), reagira sa molibdatom te gradi potpuni [[koenzim]] koji sadrži molibden nazvan [[molibdenski kofaktor]]. Pored ranije navedenih filogenetski prastarih molibdenskih nitrogenaza, koje fiksiraju dušik kod nekih bakterija i [[cijanobakterije|cijanobakterija]], svi enzimi koji koriste molibden a koji su pronađeni u prirodi, koriste molibdenski kofaktor, gdje je molibden u oksidacijskom stanju VI, slično kao i molibdati.<ref name="Fischer"/> Molibdenski enzimi kod biljaka i životinja kataliziraju oksidaciju, a ponekad i redukciju određenih malih molekula, kao dio regulacije ciklusâ dušika, sumpora i ugljika.<ref name="comparison"/> == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="Lancaster">{{cite book|title=Physics of Medical X-Ray Imaging|url=http://ric.uthscsa.edu/personalpages/lancaster/DI-II_Chapters/DI_chap4.pdf|chapter=Ch. 4: Physical determinants of contrast|author=Lancaster, Jack L.|publisher=University of Texas Health Science Center|access-date=15. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010172937/http://ric.uthscsa.edu/personalpages/lancaster/DI-II_Chapters/DI_chap4.pdf|archive-date=10. 10. 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name="Grayth">{{Cite book|author=Theodore Gray|title=Elements: A Visual Exploration of Every Known Atom in the Universe|publisher=Black Dog & Leventhal|isbn=978-1579128951|pages=105–107}}</ref> <ref name="fundamental">{{cite journal|doi =10.1016/0043-1648(67)90187-1|title =Molybdenum disulfide as a lubricant: A review of the fundamental knowledge |url =https://archive.org/details/wear_november-december-1967_10_6/page/422|year=1967|author =Winer W.|journal =Wear|volume =10|page=422|issue =6}}</ref> <ref name="physorg">{{cite web|url=http://www.physorg.com/news/2011-01-transistors-alternative-silicon-graphene.html|title=New transistors: An alternative to silicon and better than graphene|publisher=Physorg.com|date= 30. 1. 2011|access-date=15. 4. 2016}}</ref> <ref name="Clausent">{{cite book| author =Topsøe, H.; Clausen, B. S.; Massoth, F. E. | title =Hydrotreating Catalysis, Science and Technology| publisher = Springer-Verlag| location= Berlin|year= 1996}}</ref> <ref name="Herbert">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=FbMfaqSgOxsC&pg=PA141|page=141|title=Electroceramics: materials, properties, applications|author=Moulson, A. J.; Herbert, J. M.|publisher=John Wiley and Sons|year=2003|isbn=0-471-49748-7}}</ref> <ref name="Fierro">{{cite book|author=J. G. L. Fierro (ur.)|title=Metal Oxides, Chemistry and Applications|year=2006|publisher=CRC Press|pages=414–455}}</ref> <ref name="Cavanig">{{cite book|author=G. Centi; F. Cavani; F. Trifiro|title=Selective Oxidation by Heterogeneous Catalysis|year=2001|publisher=Kluwer Academic/Plenum Publishers|pages=363–384}}</ref> <ref name="Kinetic">{{cite web|title=Kinetic studies of propane oxidation on Mo and V based mixed oxide catalysts|url=http://hdl.handle.net/11858/00-001M-0000-0012-3000-A|website=PhD Thesis}}</ref> <ref name="jjcat201312008">{{cite journal|title=The reaction network in propane oxidation over phase-pure MoVTeNb M1 oxide catalysts|journal=Journal of Catalysis|date=1. 3. 2014|volume=311|pages=369–385|doi=10.1016/j.jcat.2013.12.008|url=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/faces/viewItemOverviewPage.jsp?itemId=escidoc:1896844:6}}</ref> <ref name="Multifunctionality">{{cite journal|title=Multifunctionality of Crystalline MoV(TeNb) M1 Oxide Catalysts in Selective Oxidation of Propane and Benzyl Alcohol|journal=ACS Catalysis|date=7. 6. 2013|volume=3|issue=6|pages=1103–1113|doi=10.1021/cs400010q|url=http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/faces/viewItemOverviewPage.jsp?itemId=escidoc:1739887:5}}</ref> <ref name="jjcat201109012">{{cite journal|title=Surface chemistry of phase-pure M1 MoVTeNb oxide during operation in selective oxidation of propane to acrylic acid|journal=Journal of Catalysis|date=1. 1. 2012|volume=285|issue=1|pages=48–60|doi=10.1016/j.jcat.2011.09.012|url=http://hdl.handle.net/11858/00-001M-0000-0012-1BEB-F}}</ref> <ref name="Gottschalk">{{cite journal|doi = 10.1146/annurev.me.20.020169.001023|pmid = 4894500|year= 1969|author = Gottschalk A.|title = Technetium-99m in clinical nuclear medicine|volume = 20|pages = 131–40|journal = Annual Review of Medicine|issue=1}}</ref> <ref name="Mendelr">{{cite book|author=Ralf R. Mendel|editor=Lucia Banci |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=12 |chapter= Chapter 15 Metabolism of Molybdenum|title=Metallomics and the Cell |year=2013 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-5560-4|doi=10.1007/978-94-007-5561-10_15}}</ref> <ref name="ChiChung">{{cite book |author=Lee Chi Chung; Ribbe Markus W.; Hu Yilin |editor=Peter M.H. Kroneck; Martha E. Sosa Torres |title=The Metal-Driven Biogeochemistry of Gaseous Compounds in the Environment |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=14|year=2014|publisher=Springer |chapter=Chapter 7. ''Cleaving the N,N Triple Bond: The Transformation of Dinitrogen to Ammonia by Nitrogenases''|pages=147–174 |doi=10.1007/978-94-017-9269-1_6}}</ref> <ref name="Patriciac">{{cite journal|title = A newly discovered role for iron-sulfur clusters|author = Patricia C.; Dos Santos Dean; Dennis R.| doi = 10.1073/pnas.0805713105| journal=PNAS|year=2008|volume=105|pages=11589–11590 |pmid = 18697949|issue = 33|pmc = 2575256|bibcode = 2008PNAS..10511589D }}</ref> <ref name="Scottetal">{{cite journal|author=Scott C.; T. W. Lyons; A. Bekker; Y. Shen|year=2008| title=Tracing the stepwise oxygenation of the Proterozoic ocean|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-03-27_452_7186/page/456| journal=Nature| volume=452| issue=7186| pages=456–460| doi=10.1038/nature06811| pmid=18368114| bibcode = 2008Natur.452..456S}}</ref> <ref name="ito032508">{{cite web|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-03/asu-ito032508.php|title=International team of scientists discover clue to delay of life on Earth|publisher=Eurekalert.org|access-date=17. 4. 2016|archive-date=6. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506133723/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-03/asu-ito032508.php|url-status=dead}}</ref> <ref name="sut032508">{{cite web|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-03/nu-sut032508.php|title=Scientists uncover the source of an almost 2 billion year delay in animal evolution|publisher=Eurekalert.org|access-date=17. 4. 2016|archive-date=5. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505082043/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-03/nu-sut032508.php|url-status=dead}}</ref> <ref name=mars>{{cite news|url=http://www.newscientist.com/article/dn24120-primordial-broth-of-life-was-a-dry-martian-cupasoup.html?cmpid=RSS%7CNSNS%7C2012-GLOBAL%7Clife#.Uh98K5BwaUk|title=Primordial broth of life was a dry Martian cup-a-soup|work=New Scientist|date=29. 8. 2013|access-date=17. 4. 2016}}</ref> <ref name="IMOAoverview">{{cite web|author= Mitchell Phillip C. H.|title = Overview of Environment Database|publisher = International Molybdenum Association|year = 2003|url = http://hse.imoa.info/Default.asp?Page=110|archive-url = https://web.archive.org/web/20071018005253/http://hse.imoa.info/Default.asp?Page=110|archive-date =18. 10. 2007|access-date =18. 4. 2016}}</ref> <ref name="Analogues">{{cite journal|title=Synthetic Analogues and Reaction Systems Relevant to the Molybdenum and Tungsten Oxotransferases|journal=Chem. Rev.|year=2004|volume=104|pages=1175–1200|doi=10.1021/cr020609d|author=John H. Enemark; J. Jon A. Cooney; Jun-Jieh Wang; R. H. Holm|pmid=14871153|issue=2}}</ref> <ref name="jbbamcr2006">{{cite journal|doi = 10.1016/j.bbamcr.2006.03.013|pages = 621–635|pmid = 16784786|year = 2006|author = Mendel Ralf R.; Bittner Florian|title = Cell biology of molybdenum|volume = 1763|issue = 7|journal = Biochimica et Biophysica Acta}}</ref> <ref name="Fischer">{{cite journal|pmid=9861725|year=1998|author=Fischer B.; Enemark JH; Basu P.|title=A chemical approach to systematically designate the pyranopterin centers of molybdenum and tungsten enzymes and synthetic models|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-inorganic-biochemistry_1998-10_72_1-2/page/13|volume=72|issue=1–2|pages=13–21|journal=Journal of Inorganic Biochemistry|doi=10.1016/S0162-0134(98)10054-5}}. Sumarizirano u: [http://pathway.gramene.org/META/NEW-IMAGE?type=COMPOUND&object=CPD-4 MetaCyc Compound: molybdopterin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604060520/http://pathway.gramene.org/META/NEW-IMAGE?type=COMPOUND&object=CPD-4 |date=4. 6. 2016 }}. Pristupljeno 18. aprila 2016.</ref> <ref name="comparison">{{cite journal|title = A structural comparison of molybdenum cofactor-containing enzymes|journal=FEMS Microbiol. Rev.|year =1999|volume = 22|doi = 10.1111/j.1574-6976.1998.tb00384.x|pmid =9990727|issue = 5|pages = 503–521|author= Kisker C.; Schindelin H.; Baas D.; Rétey J.; Meckenstock R.U; Kroneck P.M.H}}</ref> <ref name="Patil">{{cite journal|doi = 10.1023/A:1010730821844|year= 2001|author= Lal S.; Patil R. S.|journal = Environmental Monitoring and Assessment|volume = 68|pages= 37–50|pmid = 11336410|title = Monitoring of atmospheric behaviour of NO_x from vehicular traffic|url = https://archive.org/details/sim_environmental-monitoring-and-assessment_2001-04_68_1/page/37|issue = 1}}</ref> <ref name="Bakerjian">{{cite book|title =Tool and manufacturing engineers handbook|author = W. H. Cubberly; Bakerjian, Ramon|publisher = Society of Manufacturing Engineers|isbn = 978-0-87263-351-3|url = https://books.google.com/?id=NRXnXmFRjWYC&pg=PT421|page = 421|year=1989}}</ref> <ref name="energyfromthorium">{{cite web|url = http://www.energyfromthorium.com/forum/download/file.php?id=805|title = Compatibility of Molybdenum-Base Alloy TZM, with LiF-BeF₂-ThF₄-UF₄|publisher = Oak Ridge National Laboratory Report|access-date =14. 4. 2016|date =1. 12. 1969}}</ref> <ref name="pitac">[https://web.archive.org/web/20111001060521/http://www.lme.com/minormetals/6782.asp Pie chart of world Mo uses]. Londonska berza metala, pristupljeno 13. aprila 2016.</ref> <ref name="Smallwood">{{cite book|author=Smallwood Robert E.|title=ASTM special technical publication 849: Refractory metals and their industrial applications: a symposium|url=https://books.google.com/?id=agaacIr25KcC&pg=PA9|year=1984|publisher=ASTM International|isbn=9780803102033|page=9|chapter=TZM Moly Alloy}}</ref> <ref name="Coffman">{{cite journal|author=Paul B. Coffman|title = The Rise of a New Metal: The Growth and Success of the Climax Molybdenum Company|journal = The Journal of Business of the University of Chicago|page= 30|year= 1937|volume = 10|doi = 10.1086/232443}}</ref> <ref name="azom">{{cite web|title=Molybdenum|publisher=AZoM.com Pty. Limited|year=2007|url=http://www.azom.com/article.aspx?ArticleID=616|access-date=13. 4. 2016}}</ref> <ref name="londber">[http://www.metalprices.com/historical/database/molybdenum/lme-molybdenum-summary LME Molybdenum Summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822113609/http://www.metalprices.com/historical/database/molybdenum/lme-molybdenum-summary |date=22. 8. 2014 }}, na stranici metalprices.com, pristupljeno 12. aprila 2016.</ref> <ref name="Langedal">{{cite journal|doi = 10.1016/S0375-6742(96)00069-6|title = Dispersion of tailings in the Knabena—Kvina drainage basin, Norway, 1: Evaluation of overbank sediments as sampling medium for regional geochemical mapping|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-geochemical-exploration_1997-04_58_2-3/page/157|year= 1997|author = Langedal M|journal = Journal of Geochemical Exploration|volume = 58|page= 157|issue = 2–3}}</ref> <ref name="Charts">{{cite web|title = Dynamic Prices and Charts for Molybdenum|publisher = InfoMine Inc.|year=2007|url = http://www.infomine.com/investment/charts.aspx?c=molybdenum&u=mt&submit1=Display+Chart&x=usd&r=15y#chart|access-date=12. 4. 2016}}</ref> <ref name="lmecom">{{cite web |title=LME to launch minor metals contracts in H2 2009 |url=http://lme.com/6241.asp |date=4. 9. 2008 |publisher=London Metal Exchange |access-date=12. 4. 2016 |archive-date=19. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090219055148/http://lme.com/6241.asp |url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name=USGS>{{cite web|title = Molybdenum Statistics and Information|publisher = U.S. Geological Survey|date = 10. 5. 2007|url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/molybdenum/|access-date = 11. 4. 2016|archive-date = 19. 5. 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070519151353/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/molybdenum/|url-status = dead}}</ref> <ref name=ullmann>Roger F. Sebenik et al. "Molybdenum and Molybdenum Compounds" u: ''Ullmann's Encyclopedia of Chemical Technology'' 2005; Wiley-VCH, Weinheim. {{doi|10.1002/14356007.a16_655}}</ref> <ref name="Nostrand">{{cite book|contribution = Molybdenum|year = 2005|title = Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry|url = https://archive.org/details/vannostrandsency0036unse|pages = [https://archive.org/details/vannostrandsency0036unse/page/1038 1038]–1040|place= New York|publisher = Wiley-Interscience|isbn=978-0-471-61525-5|editor= Considine, Glenn D.}}</ref> <ref name="minsocam">{{cite journal|url=http://www.minsocam.org/msa/AmMin/TOC/Abstracts/2002_Abstracts/Jan02_Abstracts/Jambor_p181_02.pdf|title=New mineral names|journal=American Mineralogist|volume=87|page=181|year=2002|author=Jambor, J.L.}}</ref> <ref name="Spoon">{{Cite book|author=Sam Kean|title=The Disappearing Spoon|url=https://archive.org/details/the_disappearing_spoon_-_sam_keene|year=2010|publisher=Little, Brown and Company|edition=1|isbn=978-0316051644|pages=[https://archive.org/details/the_disappearing_spoon_-_sam_keene/page/n88 88]–89}}</ref> <ref name="Millholland1941">{{cite journal|author = Ray Millholland | title = Battle of the Billions: American industry mobilizes machines, materials, and men for a job as big as digging 40 Panama Canals in one year | date = 1. 8. 1941 | work = Popular Science | page = 61 | url = https://books.google.com/books?id=xScDAAAAMBAJ&pg=PA56}}</ref> <ref name="HT4aAQAAIAAJ">{{cite book | url = https://books.google.com/?id=HT4aAQAAIAAJ&q=Elmore+flotation+molybdenum+1913&dq=Elmore+flotation+molybdenum+1913| page = 3 | title = Molybdenum deposits of Canada | author = Vokes Frank Marcus |year= 1963}}</ref> <ref name="lenntech">[http://www.lenntech.com/periodic/elements/mo.htm Molybdenum - Mo], na stranici Lenntech, pristupljeno 11. aprila 2016.</ref> <ref name=Gupta1992>{{cite book |author= Gupta C.K. | title = Extractive Metallurgy of Molybdenum | publisher = CRC Press |year = 1992 | isbn = 978-0-8493-4758-0}}</ref> <ref name="ZVkZNyVI4toC">{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=ZVkZNyVI4toC&pg=PA117| page = 117 | title = The Making of American Industrial Research: Science and Business at Ge and Bell, 1876–1926 | isbn = 9780521522373 | author = Reich Leonard S | date = 22. 8. 2002}}</ref> <ref name="Hoyt1921">{{cite book |author= Hoyt Samuel Leslie | title = Metallography | volume = 2 | publisher = McGraw-Hill | year= 1921}}</ref> <ref name="Krupp1888">{{cite book | author = Krupp Alfred; Wildberger Andreas | title = The metallic alloys: A practical guide for the manufacture of all kinds of alloys, amalgams, and solders, used by metal-workers ... with an appendix on the coloring of alloys | publisher = H.C. Baird & Co. |year = 1888 | page = 60}}</ref> <ref name="Wasserbley">{{cite journal|author = Scheele, C. W. K.|title = Versuche mit Wasserbley;Molybdaena|journal = Svenska vetensk. Academ. Handlingar|page = 238|year = 1779|volume = 40|url = http://gdz.sub.uni-goettingen.de/dms/load/img/?PPN=PPN324352840_0040}} {{Mrtav link}}</ref> <ref name="Erde">{{cite journal|author = Hjelm, P. J.|title = Versuche mit Molybdäna, und Reduction der selben Erde|journal = Svenska vetensk. Academ. Handlingar|page = 268|year = 1788|volume = 49|url = http://gdz.sub.uni-goettingen.de/dms/load/img/?PPN=PPN324352840_0009_02_NS}}{{Mrtav link}}</ref> <ref name="vanderkrogt">{{cite web|author = Van der Krogt, Peter|title = Molybdenum|work = Elementymology & Elements Multidict|date = 10. 1. 2006|url = http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Mo|access-date = 11. 4. 2016|archive-date = 23. 1. 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20100123002743/http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Mo|url-status = dead}}</ref> <ref name="elemental">{{cite web|author = Gagnon Steve|title = Molybdenum|publisher = Jefferson Science Associates, LLC|url = http://education.jlab.org/itselemental/ele042.html|access-date = 11. 4. 2016|archive-date = 26. 4. 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070426150528/http://education.jlab.org/itselemental/ele042.html|url-status = dead}}</ref> <ref name="imoa">International Molybdenum Association, [http://www.imoa.info/molybdenum/molydbenum_history.php "Molybdenum History"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722102351/http://www.imoa.info/molybdenum/molydbenum_history.php |date=22. 7. 2013 }}</ref> <ref name="institute">{{cite book |title = Accidental use of molybdenum in old sword led to new alloy | url = https://books.google.com/?id=yUpYAAAAMAAJ&q=Japanese+sword+molybdenum&dq=Japanese+sword+molybdenum | author = Institut "American Iron and Steel" |year = 1948 }}</ref> <ref name="Lansdown1999">{{cite book |author= Lansdown A. R. | title = Molybdenum disulphide lubrication | volume = 35 | work = Tribology and Interface Engineering | publisher = Elsevier |year= 1999 | isbn = 978-0-444-50032-8}}</ref> <ref name="melchert">{{cite web | author=Melchert, Craig | url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/melchert/webpage/molybdos.pdf | title=Greek mólybdos as a Loanword from Lydian | publisher=University of North Carolina at Chapel Hill | access-date=11. 4. 2016 | archive-date=31. 12. 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000505/http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/molybdos.pdf | url-status=dead }}</ref> <ref name="armstrong">{{cite web|author=Armstrong, John T. |url=http://pubs.acs.org/cen/80th/technetium.html|title=Technetium|publisher=Chemical & Engineering News|year=2003|access-date=7. 7. 2009}}</ref> <ref name="Hubert">Wolterbeek, Hubert Theodoor; Bode, Peter [http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?DB=EPODOC&adjacent=true&locale=nl_NL&FT=D&date=20110330&CC=EP&NR=2301041A1&KC=A1 "A process for the production of no-carrier added 99Mo"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130122082910/http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?DB=EPODOC&adjacent=true&locale=nl_NL&FT=D&date=20110330&CC=EP&NR=2301041A1&KC=A1 |date=22. 1. 2013 }}. Evropski patent br. EP2301041 (A1) od 30. 3. 2011. Pristupljeno 9. aprila 2016.</ref> <ref name="Nollet">{{cite book|isbn = 978-0-8247-8433-1|pages = 280–288|editor = Nollet, Leo M. L.|year = 2000|publisher = Marcel Dekker|location = New York, NY|title = Handbook of water analysis|url=https://books.google.com/?id=YZpW4Y4Q_PIC&pg=PA280}}</ref> <ref name="Audi">{{cite journal|author= Audi Georges; Bersillon O.; Blachot J.; Wapstra A. H.|title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties|journal = Nuclear Physics A|volume = 729|pages = 3–128|publisher = Atomic Mass Data Center|year= 2003|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001|bibcode=2003NuPhA.729....3A}}</ref> <ref name="JosephRD">{{cite book|author= Davis Joseph R.|title = Heat-resistant materials|work = Molybdenum|publisher = ASM International|url = https://books.google.com/books?id=GEHA8_bix0oC&pg=PA365|page=365|year=1997|isbn=0-87170-596-6}}</ref> <ref name="Angewandte">{{cite journal|journal = Angewandte Chemie International Edition|volume = 30|page=34|year = 1997|title = Polyoxometalate Chemistry: An Old Field with New Dimensions in Several Disciplines|author= Michael T. Pope; Müller Achim|doi = 10.1002/anie.199100341}}</ref> <ref name="Berglund">{{cite journal |author=M. E. Wieser; M. Berglund |year=2009 |title=Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) |url=http://www.ciaaw.org/pubs/TSAW2007.pdf |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=81 |issue=11 |pages=2131–2156 |doi=10.1351/PAC-REP-09-08-03}}</ref> <ref name="Holl">{{cite book|publisher = Walter de Gruyter|year = 1985|edition = 91–100|pages = [https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho/page/1096 1096]–1104|isbn = 3-11-007511-3|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url = https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho|author=Holleman, Arnold F.; Wiberg, Egon; Wiberg, Nils}}</ref> <ref name="Inherent">{{cite journal|doi=10.1088/1468-6996/10/4/045004|title=Inherent tensile strength of molybdenum nanocrystals|year=2009|author=Shpak, Anatoly P.; Kotrechko, Sergiy O.; Mazilova, Tatjana I; Mikhailovskij, Igor M|journal=Science and Technology of Advanced Materials|volume=10|page=045004|bibcode=2009STAdM..10d5004S|issue=4}}</ref> <ref name="Schmidt">{{cite book|title=Anorganische Chemie II.|chapter = VI. Nebengruppe|pages=119–127|author= Max Schmidt|publisher=Wissenschaftsverlag|year= 1968|language=de}}</ref> <ref name="CRCdescription">{{Cite book|contribution = Molybdenum|year= 1994|title = CRC Handbook of Chemistry and Physics|volume = 4|page = 18|publisher = Chemical Rubber Publishing Company|isbn=0-8493-0474-1|editor=Lide, David R.}}</ref> <ref name="nbb">{{cite book|last = Emsley|first = John|title = Nature's Building Blocks|url=http://books.google.com/?id=j-Xu07p3cKwC&pg=PA265|publisher = Oxford University Press|year= 2001|location = Oxford|pages = 262–266|isbn =0-19-850341-5}}</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1291}}</ref> <ref name="Zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="IUPAC">[http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html IUPAC, Standard Atomic Weights Revised v2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108142215/http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html |date=8. 1. 2016 }}.</ref> <ref name="CIAAW">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013].</ref> <ref name="Harry H. Binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="handbook">Robert C. Weast (izd.): [http://www-d0.fnal.gov/hardware/cal/lvps_info/engineering/elementmagn.pdf Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012253/http://www-d0.fnal.gov/hardware/cal/lvps_info/engineering/elementmagn.pdf |date=12. 1. 2012 }}, u ''Handbook of Chemistry and Physics'' 81. izd., CRC press.</ref> }} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline}} {{PSE}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Minerali samorodnih elemenata]] il8c62dr4ivliuy1l5s3vjfb3i7x8bk 0 20954 3934420 3934350 2026-10-07T21:01:28Z Bosancica by MK 173186 Odbijena posljednja izmjena teksta korisnika [[Posebno:Doprinosi/~2026-53818-05|~2026-53818-05]] i vraćeno na izmjenu 3898261 korisnika InternetArchiveBot: Neadekvatna izmjena 3934420 wikitext text/x-wiki '''Blog'''<ref>{{Cite web|url=http://www.rebeccablood.net/essays/weblog_history.html|title=Rebecca Blood :: Weblogs: A History And Perspective|date=30. 5. 2015|website=web.archive.org|access-date=19. 9. 2024|archive-date=30. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530144950/http://www.rebeccablood.net/essays/weblog_history.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ([[engleski jezik|anglizam]], duži naziv weblog) je publikacija na [[Internet]]u ([[World Wide Web|web]]-u) koja sadrži prvenstveno periodične članke u obrnutom vremenskom slijedu - najnoviji članci nalaze se na vrhu stranice. Blogovi mogu biti individualni i kolaborativni. Terminološki za sada nema dinstinkcije kao u engleskom jeziku gdje se termin weblog češće koristi za kolaborativne, a blog za individualne projekte. Mogu biti u obliku časopisa, tematski, osobni. Mogu biti povezani u grupe, tematski ili vezano uz domenu koju se nalaze - blogosfera. == Historija == Blogovanje se razvilo iz ranih oblika digitalne komunikacije i ličnih online zapisa. Jedan od najranijih primjera bloga u formi dnevnika zabilježen je 1995, kada su tekst i slike prenošeni u stvarnom vremenu putem nosivog [[računar]]a.<ref>{{Cite web|url=http://mediashift.org/2008/09/scott-rosenberg-traces-the-blogospheres-origins266/|title=Scott Rosenberg Traces the Blogosphere's Origins|date=22. 9. 2008|website=MediaShift|language=en|access-date=26. 12. 2025}}</ref> Pojam ''weblog'' uveo je Jorn Barger 17. decembra 1997, dok je skraćeni naziv ''blog'' nastao u maju 1999, kada je Peter Merholz izraz ''weblog'' razložio u frazu ''we blog''. Ubrzo potom, Evan Williams iz kompanije Pyra Labs počeo je koristiti termin ''blog'' kao [[Imenice|imenicu]] i [[Glagoli|glagol]] te uveo pojam ''bloger'' kroz platformu ''Blogger'', čime je terminologija široko prihvaćena.<ref>{{Cite web|url=https://kottke.org/03/08/its-weblog-not-web-log|title=It’s “weblog” not “web log”|date=26. 8. 2003|website=kottke.org|language=en|access-date=26. 12. 2025}}</ref>[[Datoteka:Blogosphere_map.jpg|desno|mini|Umjetnički prikaz povezanosti između blogova i autora blogova u "blogosferi" 2007.]] == Specifičnosti blog alata == Blog alati dijele se na dedicirane, koji se instaliraju na vlastiti server (domenu). Velik broj [[CMS]] sistema ima i opciju postavljanja novosti u formi bloga. Recenzije besplatnih alata održava OpenSourceCMS.<ref>{{Cite web|url=http://www.opensourcecms.com/|title=Default Parallels Plesk Page|website=www.opensourcecms.com|access-date=3. 6. 2026}}</ref> Wordpress<ref>{{Cite web|url=https://wordpress.com/|title=WordPress, Your Way|website=WordPress.com|language=en|access-date=3. 6. 2026}}</ref> nudi mogućnost instalacije na vlastite stranice ili besplatni server. Moguće je blog kategorizirati po specifičnim kategorijama, što omogućava da isti autor tekstove organizira u kolekcije. blogger.com<ref>{{Cite web|url=https://www.blogger.com/|title=Blogger.com - Create a unique and beautiful blog easily.|website=www.blogger.com|language=en|access-date=3. 6. 2026}}</ref> omogućava kolaborativni blog, te upload bloga na lokaciju po želji, te je dobar izbor u slučaju potrebe promjene lokacije bloga. Također ima napredno upravljanje komentarima, moderiranje i google ad-sense integraciju. Livejournal (popularno LJ)<ref>{{Cite web|url=http://www.liverournal.com/|title=Wayback Machine|website=www.liverournal.com|access-date=3. 6. 2026|archive-date=7. 10. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071007120614/http://www.liverournal.com/|url-status=dead}}</ref> ima napredno pretraživanje po kategorijama, RSS kanale za praćenje prijatelja (friends lista) te je najčešći izbor za teen blogove. == Tipovi == Pojedini alati za blog omogućuju kategorizaciju tekstova, dok su drugi pisani s posebnom svrhom. Najčešća su pojava nespecifični blogovi, koji zadiru u razne teme. Postoje razne vrste blogova: * [[internet]]ski dnevnici osobnog karaktera opisuju svakodnevne aktivnosti autora * dnevnici pojedinih manifastacija, popularnih emisija [[masovni mediji|masovnih medija]] * ''e-zine'' [[časopis]]i u formi bloga * tematski blogovi koje vode pojedinci – filmske kritike, recenzija računarskih programa itd. * pjesnički blogovi * regionalni blogovi * kolaborativni blogovi, na kojima učestvuje veći broj autora * priče * putopisni blog * blogovi koje vode popularne ''javne osobe'' u okviru propagandnih aktivnosti * promotivni blogovi * političke kampanje na blogovima * ''fan fiction'' blogovi – slično pričama * tinejdžerski blogovi == Popularnost == '''Popularnost blogova''' javlja se kao fenomen uslijed pada interesa za masovne medije. Čitanost štampanih medija je u padu, javlja se pomak u "medijsko žutilo". U Sjedinjenim Američkim državama pada gledanost nacionalnih TV mreža, publika se okreće većem broju kablovskih kanala, raste broj satelitskih kanala, a izdavaštvo je krenulo u smjeru [[mikro publikacija]]. Neprofitni autori kao i autori na početku svog stvaralačkog rada često se zanimaju za kolaborativne projekte u koje se ubrajaju i blogovi. Nagli porast popularnosti ubrzo po pokretanju alata na [[Bosanski jezik|bosanskom jeziku]] upućuje na pomodni karakter razvoja blogosfere u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Naša je blogosfera specifična, pa u određenim slučajevima vrijede i druga pravila u odnosu na svjetske standarde. Cool ili slične liste na bilo kojem servisu ne garantiraju i kvalitetu, niti to znači da je vaš blog uspješan. Vlastita domena daje i dosta veću slobodu, a u odnosu na broj blogova na domaćim servisima, svakako će se samim tim što je na vlastitoj domeni izdvojiti. === Praćenje popularnosti blogova === Samostalni blogovi svoju popularnost prate putem tagova, brojem linkova koje vode na njih i internim statistikama. Dobar vid praćenja popularnosti neke stranice je i njen [[page rank]]. Neprofitni autori kao i autori na početku svog stvaralačkog rada često se zanimaju za kolaborativne projekte u koje se ubrajaju i blogovi. Nagli porast popularnosti ubrzo po pokretanju alata na [[Bosanski jezik|bosanskom jeziku]] upućuje na pomodni karakter razvoja blogosfere u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. == Kontroverza blogova == Javno iznošenje osobnih stavova vezanih uz poslovne aktivnosti dovela je do nekoliko evidentiranih slučajeva gubitka. Blogovi nemaju isti tretman kao štampa, te se blogeri ne smatraju novinarima, stoga nisu zaštićeni sa [[sloboda štampe|slobodom štampe]]. Javljali su se i slučajevi senzacionalističkog iskorištavanja pojedinih blogera u masovnim medijima, pa su pojedini blogovi imali dimenziju [[reality show]]-a. == Blogerska etika == Blogeri vrlo često nastupaju kao interesna grupa. Čest je običaj ostavljanja komentara, najčešće međusobne pohvale istomišljenika. == Pouzdanost informacija na blogu == Individualni blogovi često predstavljaju ''trač rubrike'' koje prenose minorna događanja, glasine i osobne stavove. Kako najčešće nemaju uredništvo, već se radi o laicima koji samostalno iznose teme koje su interesantne njima i uskoj grupi istomišljenika, [[javno mjenje]] blogove često smatra neozbiljnim. Ozbiljni kolaborativni projekti svog svoje ažurnosti često ne zaostaju sa masovnim medijima. U tzv. ozbiljnoj, često [[žuta štampa|žutoj štampi]] ponekad se prenose poluinformacije iznesene na blogovima, što upućuje da ovaj informativni sistem ponekad ima znatni uticaj. Na blogu se bilježe i propagandne aktivnosti, primjerice političke kampanje. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Blogs}} * [https://www.eff.org/bloggers/lg/ Legal Guide for bloggers] iz [[Electronic Frontier Foundation]] * [http://lcweb2.loc.gov/diglib/lcwa/html/lawlb/lawlb-overview.html Law Library Legal Blawgs Web Archive] iz U.S. [[Kongresna biblioteka]] === Bosanskohercegovački blog servisi === * [http://www.blog.ba blog.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615002559/http://blog.ba/ |date=15. 6. 2006 }} * [http://www.blogger.ba blogger.ba] === Blog servisi iz drugih zemalja === * [https://web.archive.org/web/20161007092326/http://blog.com/ blog.com] * [http://www.blog.hr/ blog.hr] * [http://www.blogger.com/ blogger.com] * [http://www.livejournal.com livejournal] * [http://www.wordpress.com/ wordpress.com] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Internetski servisi]] [[Kategorija:Novinarstvo]] c4ecqbsprvzd2gxuy014p5jy8an9vr3 0 24732 3934470 3753383 2026-10-08T07:45:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934470 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg|mini|Sfinga]] '''Sfinga''' ([[Grčki jezik|grčki]] ''Sfinx'', [[Latinski jezik|latinski]] ''Sphinx'') u grčkoj tradiciji, sfinga je izdajničko i nemilosrdno biće sa glavom žene, tijelom lava i ptičjim krilima. Prema grčkom mitu, ona postavlja zagonetku ljudima koje sretne, te ih ubija i jede kada je ne riješe.<ref>{{cite web |url=http://people.hsc.edu/drjclassics/texts/Oedipus/sphinx.shtm |title=Dr. J's Lecture on Oedipus and the Sphinx |publisher=People.hsc.edu |access-date=15. 5. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325043401/http://people.hsc.edu/drjclassics/texts/Oedipus/sphinx.shtm |archive-date=25. 3. 2023 |url-status=dead}}</ref> Ova smrtonosna verzija sfinge pojavljuje se u mitu i drami o Edipu.<ref>Kallich, Martin. "Oedipus and the Sphinx." Oedipus: Myth and Drama. N.p.: Western, 1968. N. pag. Print.</ref> U egipatskoj mitologiji, nasuprot tome, sfinga je tipično prikazana kao muškarac ({{jez-el|ανδρόσφιγξ}}) i smatrana je dobroćudnim prikazom snage i žestine, obično [[faraon]]a. Za razliku od grčkih ili levantinskih/mezopotamskih, egipatske sfinge nisu imale krila. I grčke i egipatske sfinge smatrane su čuvarima, a njihove statue su često stajale uz ulaze u hramove.<ref>Stewart, Desmond. Pyramids and the Sphinx. [S.l.]: Newsweek, U.S., 72. Print.</ref> Tokom [[Renesansa|renesanse]] sfinga je doživela veliki preporod u evropskoj dekorativnoj umjetnosti. Tokom ovog perioda, slike sfinge su u početku bile slične staroegipatskoj verziji, ali kada su kasnije izvezene u druge kulture, sfinga je često zamišljana sasvim drugačije, dijelom zbog različitih prijevoda opisa originala, a dijelom kroz razvoj koncepta jer je integrisan u druge kulturne tradicije. Međutim, prikazi sfinge općenito se povezuju s velikim arhitektonskim strukturama, kao što su kraljevske grobnice ili vjerski hramovi. Po jednom vjerovanju, sfinga je kći stoglavog diva Tifona i njegove žene Ehidne, a po drugom ona je kći Himere i Ortrusa. Sfinga je živjela je na gori Sfingiju kraj [[Teba|Tebe]]. Imala je običaj da svakom putniku ili slučajnom prolazniku postavi pitanje: ''"Ko ujutro ide na četiri, danju na dvije, a uveče na tri noge?"'' Svi koji nisu uspjeli da odgovore na njeno pitanje su pali kao žrtve njenih kandži. Sfinga je rastrgala mnogo ljudi, među njima i plemenitih Tebanaca koji su pokušavali da oslobode grad Tebu od nje. Zagonetku je riješio [[Edip]] koji je dao tačan odgovor na njeno pitanje: ''"To je čovjek! U svom ranom životu nespretno puzi na sve četiri, u zreloj dobi ide ne dvije, a u suton svog života zbog slabosti podupire se štapom koji mu je treća noga!"'' Sfinga se nakon njegovog odgovora bacila sa stijene u more, jer joj je sudbina namjenila smrt u trenutku kad neko riješi njenu zagonetku. == Porijeklo Sfinge == Smatra se da je sfinga u grčke [[mit]]ove došla sa istoka, tačnije njen lik je stvaran po asirsko-babilonskim kipovima krilatih bikova s ljudskim glavama ili po kipovima egipatskih vladara koji su prikazivani u liku ležećeg lava. Lavlje tijelo kod Egipćana i tijelo bika kod Asiraca je smatrano za simbol snage; krila kao simbol sveprisutnosti; ljudsko [[srce]] kao simbol mudrosti. Kod Egipćana lice sfinge imalo je individualne crte lica faraona ili njegove žene. Najpoznatija je Velika sfinga na polju piramida u Gizi. Visina njene glave je 20 m, a od njuške do repa je dužine 73,5 m. Ova sfinga je "čuvar" grobova egipatskih [[faraon]]a. Po nekim naučnim pretpostavkama, smatra se da glava ove sfinge ima individualne crte lica faraona Kefrena iz 4. dinastije (27. ili 26. vijek p. n. e.). Drugi, pak, smatraju da je to kip egipatskog boga Sunca. Kod Grka sfinga je uvijek bila ženska osoba i simbol nečeg tajnovitog i pogubnog. Najpoznatiji grčki kipovi sfinge potiču iz Antike (oko 600. godina p. n. e., koja se danas nalazi u Metropoliten muzeju u [[New York]]u) i iz Fokide (580 ili 560. godine p. n. e, u Muzeju u Delfima). == Također pogledajte == * [[Zmaj]] * [[Grifon]] * [[Harpija]] * [[Feniks]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20131210134155/http://www.thehallofmaat.com/modules.php?name=Articles&file=article&sid=93 An academic article arguing the case for water erosion evidence] * [https://web.archive.org/web/20110717033510/http://www.eridu.co.uk/Author/egypt/lost.html Egypt—The Lost Civilization Theory] * [http://www.wikimapia.org/#y=29975274&x=31137585&z=18&l=0&m=s Satellite images of Great Sphinx of Giza] at [[WikiMapia]] = Google maps + wiki * [http://www.catchpenny.org/nose.html The Sphinx's Nose] * [http://guardians.net/egypt/sphinx/ Sphinx photo gallery] * [http://al-eman.com/Islamlib/viewchp.asp?BID=224&CID=1 Al Maqrizi's account in Arabic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061011034451/http://www.al-eman.com/islamlib/viewchp.asp?BID=224&CID=1 |date=11. 10. 2006 }} {{Stari Egipat}} {{Commonscat|Great Sphinx of Giza}} [[Kategorija:Egipat]] 7r03akosedcvziqw8uapoiiyvhasabg 0 46071 3934369 3713054 2026-10-07T12:28:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934369 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Preuređivanje}} [[Datoteka:Clock group.svg|desno|250px]] Teorija [[kongruencija]] predstavlja još jedno naslijeđe [[Carl Friedrich Gauß|Carla Friedricha Gaußa]], koji je ovu tehniku, poznatu i pod nazivom '''modularna aritmetika''', zasnovao u svom djelu Disquisitiones Arithmeticae, objavljenom [[1801]] <ref>[https://fr.wikipedia.org/wiki/Disquisitiones_arithmeticae Disquisitiones arithmeticae]</ref>. Spomenuta knjiga se sastojala od sedam poglavlja, od kojih je prvih šest bilo posvećeno [[Teorija brojeva|teoriji brojeva]]. Svakodnevni primjer ove teorije srećemo pri mjerenju vremena, gdje koristimo takozvanu aritmetiku modulo 12 dijeleći dan na dva perioda u trajanju od 12 sati. ==Relacija ekvivalencije== Relacija biti kongruentan modulo n je relacija [[Ekvivalencija|ekvivalencije]]<ref>{{Cite web |url=https://www.encyclopediaofmath.org/index.php/Congruence |title=Congruence |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102172408/http://www.encyclopediaofmath.org/index.php/Congruence |archive-date=2. 11. 2013 |access-date=5. 6. 2016 |url-status=dead}}</ref> *refleksivna a / a ( mod n) *simetrija a / b ( mod n) =>b / a ( mod n) *tranzitivnost ( a / b ( mod n) & b /c( mod n) ) => a /c ( mod n) ;Dokaz Pokažimo najprije da je a kongruentno b modulo n ako i samo ako a i b daju isti ostatak pri dijeljenju s n. Pretpostavimo da je a kongruentno b modulo n te, korištenjem teorema o dijeljenju s ostatkom, napišimo <math>a = q_1 \times n+r_1 i a = q_2 \times n+r_2</math>, pri čemu vrijedi <math>0 \le r_1, r_2 \le n-1</math> Sada je <math>a-b = (q_1 -q_2)n+r_1 -r_2</math>. Kako n dijeli <math>a-b</math>, dobijamo da n dijeli i <math>r_1 -r_2</math> te iz <math>-n + 1 \le r_1 - r_2 \le n - 1 => r_1 - r_2 = 0 => r_1 = r_2</math>. Ako a i b daju isti ostatak pri dijeljenju sa n, na analogan način slijedi da n dijeli <math>a - b</math>, tj. <math>a \equiv b (mod \ n)</math> Iz dokazanog slijedi <math>a \equiv a (mod \ n)</math> Iz <math>n | a - b</math> ako i samo ako <math>n | b-a</math> vrrijedi i <math>a \equiv b (mod \ n)</math> ako i samo ako <math>b \equiv a (mod \ n)</math> Neka su sada a, b, c cijeli brojevi te neka vrijedi <math>a \equiv b (mod \ n)</math> i <math>b \equiv c (mod \ n)</math>(a i b te b i c daju isti ostatak prije dijeljenju sa n) <math>=> a \equiv c (mod \ n)</math> ==Definicija== ;Definicija 1 Neka su a i b [[cijeli brojevi]] i m [[prirodan broj]]. Za brojeve a i b kažemo da su kongruentni po modulu m ako vrijedi <math>m|a-b.</math> ;Definicija 2 [[Skup]] koji dobijamo ako svaki član skupa Z pomnožimo sa n različitim od 0 označavamo sa _nZ tj. _nZ = (....,-3n, -2n, -n, 0, n, 2n. ....) Skup koji dobijamo ako svakom članu skupa _nZ dodamo r (0 ≤ r < │n│ označavamo _nZ +r ;Primjer *<math>17 \equiv 5 (mod \ 12)</math> *<math>5 \equiv 5 (mod \ 12)</math> *<math>24 \equiv 0 (mod \ 12)</math> *<math>6 \equiv -34 (mod \ 40)</math> *<math>-8 \equiv 7 \pmod 5</math> *<math>2 \equiv -3 \pmod 5</math> *<math>-3 \equiv -8 \pmod 5</math>, Napomena Budući da <math>n | a-b</math> ako i samo ako <math>-n | a-b</math>, gdje je <math>n \in \ Z\diagdown {0}</math>, dovoljno je posmatrati samo pozitivne brojeve n. ==Osobine kongruencije== ;Propozicija 1 *Neka su <math>a, a', b, b'</math> cijeli brojevi te <math>n</math> prirodan broj. Neka je <math>a \equiv a' (mod \ n)</math> i <math>b \equiv b' (mod \ n)</math> tada vrijedi #<math>a+b \equiv a'+b' (mod \ n)</math> #<math>a-b \equiv a'-b' (mod \ n)</math> #<math>a\times b \equiv a'\times b' (mod \ n)</math> Dokaz Neka je <math>a-a'= mn</math> i <math>b-b' = m'n</math>. <math>ab- a'b'= ab-ab'+ab'-a'b'=a(b-b')+(a- a')b'=am'n+ b'mn</math> <math>n</math> dijeli <math>ab- a'b'</math> pa je <math>ab \equiv a'b' (mod \ n)</math> *Neka su <math>a, b, c</math> cijeli brojevi i <math>n</math> prirodan broj. Neka su brojevi <math>a</math> i <math>n</math> relativno prosti. Tada vrijedi <math>ab \equiv ac (mod \ n)=> b \equiv c (mod \ n)</math> ;Dokaz Kako su <math>a</math> i <math>n</math> relativno prosti, postoje cijeli brojevi <math>x</math> i <math>y</math> takvi da je <math>ax + ny = 1</math>. Iz kongruencije <math>ab \equiv ac (mod \ n)</math> => postoji cijeli broj <math>k</math> takav da je <math>a(b - c) = nk</math>. Množenjem prethodne jednakosti sa <math>x</math>, iz <math>ax = 1 - ny</math> dobijamo <math>(b - c) - ny(b - c) = nkx</math>. Očito <math>n</math> dijeli <math>b - c</math> pa je <math>b \equiv c (mod \ n)</math> Ova tvrdnja ( ne vrijedi opčenito, tj. ako <math>a</math> i <math>n</math> nisu relativno prosti. ;Primjer *<math>60 \equiv 20 (mod \ 5)</math> tačno *<math>6 \equiv 2 (mod \ 5)</math> nije tačno ;Propozicija 2 Neka je <math>ax \equiv ay (mod \ n)</math> Tada vrijedi i <math>x \equiv y (mod \ n/d)</math>, gdje je <math>d = (a, n)</math>. Dokaz. <math>ax \equiv ay (mod \ n)=></math> postoji cijeli broj <math>k</math> takav da vrijedi <math>ax - ay = kn.</math> Odatle je <math>\frac{a}{d}(x-y)=\frac{nk}{d}</math> pa <math>\frac{n}{d}| \frac{a}{d}(x-y)</math> Kako su <math>\frac{n}{d}</math> i <math>\frac{a}{d}</math> relativno prosti, jer nemaju zajedničkih prostih faktora, dobijamo n <math>d | (x - y)</math> čime je tvrdnja dokazana. ;Propozicija 3 Neka je <math>n</math> prirodan broj te <math>a</math> i <math>b</math> cijeli brojevi takvi da je <math>a \equiv b (mod \ n)=></math> Tada za polinom <math>p(x)</math> s cjelobrojnim koeficijentima vrijedi <math>p(a) \equiv p(b) (mod \ n)=></math> Dokaz primjenom predhodnih propozicija na <math>p(a)=\sum_{i=0}^k c_ia^i</math> dobijamo <math>a^i \equiv b^ i (mod \ n)</math> te <math>c_ia^i \equiv c_ib^ i (mod \ n)</math> saberemo li dobijene kongruencije dobijamo <math>p(a)=\sum_{i=0}^k c_ia^i \equiv \sum_{i=0}^k c_ib^i =p(b)</math> ;Propozicija 4 Neka su <math>n_1, n_2,... n_k</math> prirodni brojevi. Tada su sljedeće tvrdnje ekvivalentne: <math>a \equiv b (mod \ n_i) za i= 1, 2, ... k </math> <math>a \equiv b (mod [ n_1, n_2,... n_k </math> ;Primjer odrediti <math>x \in \Z</math> za koji vrijedi <math>341x \equiv 1(mod \ 17)</math> <math>340:17=2</math> (340 je djeljivo sa17)tj <math>340x \equiv 0 (mod \ 17)</math> Kako je <math> 341x =340x+x</math> imamo <math>341x \equiv x (mod \ 17)</math> Datu kongruenciju zadovoljava svaki cijeli broj <math>x</math> koji je kongruentan <math>1</math> modulo <math>17</math>, tj. <math>x \in \begin{Bmatrix} . . . ,-33,-16, 1, 18, 35, ... \end{Bmatrix} </math>. == Potpuni i reducirani sistem ostataka == Neka je <math>n</math> prirodan broj veći od <math>1</math>. Skup <math>S = \begin{Bmatrix} a_1, a_2, ... , a_n \end{Bmatrix}</math> se naziva potpuni sistem ostataka modulo <math>n</math> ako za svaki cijeli broj <math>b</math> postoji jedinstveni <math>a_i \in S</math> za koji vrijedi <math>b \equiv a_i (mod \ n)</math>. Svaki potpuni sistem ostataka modulo <math>n</math> ima tačno <math>n</math> elemenata. Također, svaki n-člani skup koji se sastoji od cijelih brojeva međusobno nekongruentnih modulo <math>n</math> predstavlja jedan potpuni sustem ostataka modulo <math>n</math>. Najčešće korišten potpun sistem ostataka modulo <math>n</math> je skup <math>\begin{Bmatrix} 0, 1, 2, . . . , n - 1 \end{Bmatrix}</math> Navedimo i nekoliko potpunih sistema ostataka modulo 5: <math>\begin{Bmatrix} {0, 1, 2, 3, 4} \end{Bmatrix}</math>, <math>\begin{Bmatrix} {-2,-1, 0, 1, 2} \end{Bmatrix}</math>, <math>\begin{Bmatrix} {1, 2, 3, 4, 5} \end{Bmatrix}</math>, <math>\begin{Bmatrix} {-10,-8,-4, 13, 39} \end{Bmatrix}</math> Postoji ih beskonačno mnogo. ;Lema 1 Neka je <math>\begin{Bmatrix} {a_1, a_2, . . . , a_n} \end{Bmatrix}</math> potpuni sistem ostataka modulo <math>n</math>. Tada je i <math>\begin{Bmatrix} {b \times a_1, b \times a_2, ... , b \times a_n} \end{Bmatrix}</math> potpuni sistem ostataka modulo <math>n</math>, za svaki cijeli broj <math>b</math> za koji vrijedi <math>(b, n) = 1</math>. ;Lema 2 Neka su <math>a</math> i <math>n</math> prirodni brojevi. Kongruencija <math>ax \equiv b (mod \ n_i) za i= 1, 2, ... k </math> ima rješenja ako i samo ako <math>d = (a, n)</math> dijeli <math>b</math>. Ako je <math>x_0</math> rjšenje kongruencije <math>\frac{a}{d}x \equiv \frac{b}{d} (mod \frac{n}{d}</math> tada su sva međusobno nekongruentna rješenja modulo <math>n</math> polazne kongruencije data s <math>x_0, x_0 + \frac{n}{d}, x_0 + \frac{2n}{d},...x_0 + \frac{(d-1)n}{d} </math> ;Primjer Skupovi {1, 2, 3, 4} i {-2,-6, 6, 7} su reducirani sistemi ostataka modulo <math>5</math>, dok je {1, 5} reducirani sistem ostataka modulo <math>6</math>. == Eulerova funkcija == {{glavni|Eulerova funkcija}} Neka je n prirodan broj. Broj prirodnih brojeva u nizu 1, 2, . . . , n koji su relativno prosti sa n se označava s <math>\varphi(n)</math> ovim je definisana funkcija <math>\varphi : N \to N</math> koja se naziva Eulerova funkcija. <math>\varphi(n)</math> je broj elemenata reduciranog sistema ostataka modulo n. == Wilsonova i Lagrangeova teorema == Neka je '''p''' prost broj i '''a < p''' prirodan broj. Tada postoji prirodan broj '''b''' za koji vrijedi '''a · b ≡ 1 (mod p)''' i takav broj b se naziva multiplikativni inverz od '''a''' modulo '''p'''. Kako su '''a''' i '''p''' relativno prosti, postoje cijeli brojevi '''x''', '''y''' za koje vrijedi '''ax+py = 1''', odakle slijedi '''ax ≡ 1''' '''(mod p)''' te možemo uzeti '''b = x'''. Svaka dva multiplikativna inverza od '''a''' modulo '''p''' međusobno su kongruentni modulo p, pa postoji jedinstveni multiplikativni inverz od '''a''' modulo '''p''' koji je prirodan broj manji od '''p'''. Općenito, ako je '''a ∈ N''' te <math>p \nmid a</math>, tada postoji multiplikativni inverz od '''a''' modulo '''p'''. Jedna od najistaknutijih primjena nultiplikativnih inverza se pojavljuje prilikom evaluacije proizvoda '''(p − 1)! = 1 · 2 · 3 · · · (p − 1) modulo p''', gdje je '''p''' prost broj. Sljedeća teorema se pripisuju engleskom matematićaru iz XVIII vijeka Johnu Wilsonu, iako je vjerojatno otkrivena od strane Ibn al-Hayhama u X vijeku, a prvi poznati dokaz je Lagrangeov i datira iz 1770. === Wilsonova teorema === {{glavni|Wilsonova teorema}} Ako je '''p''' prost broj tada je '''(p−1)! ≡ −1 (mod p)'''. Dokaz Za svaki od brojeva '''1, 2, . . . , p−1''' postoji multiplikativni inverz modulo '''p'''. Dakle, svaki od faktora u '''(p−1)! = 1·2 · · · (p−1)''' daje '''1 modulo p''' uproizvodu sa svojim multiplikativnim inverzom, osim faktora koji su sami sebi inverzni. Odredimo takve faktore. Neka je '''x ∈ {1, 2, . . . , p − 1}''' takav da vrijedi <math>x^2</math> '''≡ 1 (mod p)'''. Tada '''p |''' <math>x^2 -1 = (x - 1)(x + 1)</math>. Kako je '''p''' prost broj i '''1 ≤ x ≤ p − 1''', slijedi da je ili '''x − 1 = 0''' ili '''x+1 = p'''. Prema tome, jedini faktori u '''(p−1)!''' koji su sami sebi inverzni su '''1''' i '''p-1'''. Odatle dobijamo '''(p − 1)! ≡ 1 · (p - 1) (mod p)''' te '''(p − 1)! ≡ −1 (mod p)'''. Prethodni [[Teorema|teorem]] ustvari daje interesantnu karakterizaciju prostih brojeva, jer vrijedi i obrat: ;Propozicija Ako prirodan broj '''n''' zadovoljava kongruenciju '''(n − 1)! ≡ −1(mod n)''', tada je '''n''' prost. Dokaz. '''(n−1)! ≡ −1 (mod n)''' '''=> (n−1)! ≡ −1 (mod m)''' za svaki '''m''' koji dijeli '''n'''. Ako je '''m < n''', tada se '''m''' pojavljuje kao faktor od '''(n−1)!''' pa je '''(n−1)! ≡ 0''' '''(mod m)''' '''−1 ≡ 0 (mod m)'''. Odavde je '''m = 1''' te '''n''' nema pozitivnih djelitelja različitih od '''1''' i '''n''' pa je '''n''' prost. ;Primjer '''100! ≡ −1 (mod 101'''), tj. '''101 | 100! + 1'''. ;Korolar 1 Neka je '''p''' neparan prost broj. Kongruencija <math>x^2</math> '''+ 1 ≡ 0 (mod p)''' ima rješenja ako i samo ako je '''p ≡ 1 (mod 4)'''. Dokaz Neka je '''p''' neparan prost broj te neka je <math>k =\frac{p-1}{2}</math> Korištenjem kongruencije '''p − i ≡ −i (mod p)''' u proizvodu '''(p − 1)! = 1 · 2 · · · k · (k + 1) · · · (p − 2) · (p − 1)''' za '''i = 1, 2, . . . , k,''' dobijamo '''(p − 1)! ≡''' <math>(-1)^k(k!)^2</math> '''(mod p)'''. Wilsonova teorema daje '''(p - 1)! ≡ −1 (mod p)''' te slijedi <math>(-1)^k(k!)^2</math> '''≡ −1''' '''(mod p)''' odakle dobijamo i <math>(k!)^2</math> '''≡''' <math>(-1)^{k+1}</math> '''(mod p)'''. Kako je '''k''' paran za '''p ≡ 1 (mod 4)''' slijedi <math>(k!)^2</math> '''≡ −1 (mod p)''' te je <math>x = k!</math> rješenje kongruencije <math>x^2</math> '''+ 1 ≡ 0 (mod p)'''. Neka je sada <math>p \equiv 3 (mod \ 4)</math>, <math>=>\frac{p-1}{2}</math> neparan. Ako je '''x''' rješenje kongruencije <math>x^2 + 1 \equiv 0 (mod \ p)</math>, tada su '''x''' i '''p''' relativno prosti te je, prema Malom Fermatovom teoremu, <math>x^{p-1} \equiv 1 (mod \ p)</math>. Prema tome, <math>1 \equiv (x^2)^k \equiv (-1)^k \equiv -1</math> <math>(mod \ p)</math> nije moguće jer je '''p''' neparan te u ovom slučaju polazna kongruencija nema rješenja. Činjenica da kongruencija <math>x^2 -1\equiv 0 (mod \ p)</math> ima najviše dva rješenja (nekongruentna modulo '''p''') ima važnu generalizaciju === Lagrangeova teorema === {{glavni|Lagrangeova teorema}} Ako je '''p''' prost broj i '''P(x)''' [[polinom]] stepana n sa cjelobrojnim koeficijentima, koji nisu svi djeljivi sa p, tada kongruencija <math>P(x) \equiv 0 (mod \ p)</math> ima najviše '''n''' rješenja modulo '''p''' ==Izvori== # [http://www.mathos.unios.hr/~imatic/uvod%20u%20teoriju%20brojeva.pdf UVOD U TEORIJU BROJEVA / 2014] # [http://mathworld.wolfram.com/ModularArithmetic.html Modular Arithmetic] # [https://web.archive.org/web/20160220061222/http://mersennewiki.org/index.php/Modular_arithmetic Modular arithmetic] ==Reference== {{refspisak}} {{Teorija brojeva}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Modularna aritmetika| ]] [[Kategorija:Teorija grupa]] [[Kategorija:Konačni prstenovi]] 0pvef34r4fu7c6wsius6khof4v5q18x 0 46901 3934442 3920717 2026-10-08T04:57:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934442 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Richard Feynman | slika = Richard Feynman 1988.png | opis_slike = Feynman u 1988. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1918|5|11}} | mjesto_rođenja = [[New York]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1988|2|15|1918|5|11}} | mjesto_smrti = [[Los Angeles]], [[Kalifornija]], SAD | polje = [[Teorijska fizika]] | radna_institucija = [[Univerzitet Cornell]]<br />[[Kalifornijski tehnološki institut]] | alma_mater = [[Masačusetski institut za tehnologiju]] ([[Bachelor of Science|S.B.]])<br />[[Univerzitet Princeton]] ([[Doctor of Philosophy|Ph.D.]]) | doktorski_mentor = [[John Archibald Wheeler]] | doktorski_studenti = {{Plainlist| * [[James M. Bardeen]] * [[Laurie Brown (fizičar)|Laurie Mark Brown]] * [[Thomas Curtright]] * [[Albert Hibbs]] * [[Giovanni Rossi Lomanitz]] * [[George Zweig]] }} | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * [[Projekt "Manhattan"]] * [[Nanotehnologija]] * [[Kvantno računarstvo]] * [[Kvantna elektrodinamika]]}} | nagrade = {{Plainlist| * [[Nagrada Albert Einstein]] (1954) * [[Nagrada Ernest Orlando Lawrence|Nagrada E. O. Lawrence]] (1962) * [[Nobelova nagrada za fiziku]] (1965) * [[Članstvo u Kraljevskom društvu]] (1965) * [[Ørstedova medalja]] (1972) * [[Nacionalna medalja za nauku]] (1979)}} | fusnote = }} '''Richard Phillips Feynman''' (11. maj 1918 – 15. februar 1988) bio je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] teorijski fizičar.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Richard-Feynman|title=Richard Feynman {{!}} Biography & Facts|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=18. 9. 2017}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Richard Phillips Feynman|journal=Oxford Reference|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095816115|language=en|doi=10.1093/oi/authority.20110803095816115}}</ref> Jedan od najutjecajnih američkih fizičara [[20. vijek]]a i jedan od 10 najvećih fizičara<ref name="media.caltech.edu">{{Cite web |url=http://media.caltech.edu/press_releases/12019 |title=Arhivirana kopija |access-date=31. 8. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321043038/http://media.caltech.edu/press_releases/12019 |archive-date=21. 3. 2012 |url-status=dead }}</ref>. Za svoj rad na kvantnoj elektrodinamici, Feynman je dobio [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] [[1965]]. godine, zajedno s [[Julian Schwinger|Julianom Schwingerom]] and [[Shin-Ichiro Tomonaga|Shin-Ichirom Tomonagom]], za njihov fundamentalni rad na polju [[kvantna elektrodinamika|kvantne elektrodinamike]] (QED), s dubokim posljedicama za fiziku elementarnih čestica".<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1965/summary/ "The Nobel Prize in Physics 1965"]. Nobel Foundation.</ref> Također je poznat po svom radu na formulaciji putnog integrala kvantne mehanike, teoriji fizike superfluidnosti pothlađenog tekućeg helija i partonskom modelu. Feynman je razvio slikovnu shemu za matematičke izraze koji opisuju ponašanje subatomskih čestica, koja je kasnije postala poznata kao Feynmanovi dijagrami i još uvijek se široko koristi. Pored toga što je bio nadatnuti predavač i amaterski [[muzičar]], učestvovao je u razvoju [[atomska bomba|atomske bombe]], a bio je kasnije i član odbora koji je istraživao nesreću [[Space Shuttle]]a Challenger. Uz svoj rad u teorijskoj fizici, Feynmanu se pripisuje pionirska uloga u oblasti kvantnog računarstva i uvođenje koncepta nanotehnologije. Bio je profesor teorijske fizike na Kalifornijskom institutu za tehnologiju (California Institute of Technology) na katedri Richarda C. Tolmana. U anketi koju je 1999. godine britanski časopis Physics World proveo među 130 vodećih fizičara širom svijeta, rangiran je kao sedmi najveći fizičar svih vremena.<ref>[https://physicsworld.com/a/physics-past-present-future/ "Physics: past, present, future"]. Physics World.</ref> Također je poznat kroz zbirke svojih anegdota Ralpha Leightona, opisanim u knjigama ''Surely You're Joking, Mr. Feynman!'', ''What Do You Care What Other People Think?'' i ''Tuva or Bust!''. Richard Feynman je bio u mnogim stvarima ekscentrik i slobodni duh. Bio je tema nekoliko [[biografija]], počevši s Genius: The Life and Science of Richard Feynman autora Jamesa Gleicka. Feynman je bio vatreni popularizator fizike kroz knjige i predavanja, uključujući predavanje o [[Nanotehnologija|nanotehnologiji]] „[[There's Plenty of Room at the Bottom]]“ (Mnogo je prostora na dnu) održano na sastanku Američkog fizičkog društva na Caltechu, 29. decembra 1959. godine, gdje razmotra mogućnost neposredne manipulacije pojedinačnih atoma, kao mnogo snažnijeg oblika sintetičke hemije, nego one korištene do tada. Držao je dodiplomska predavanja, "Feynmanova predavanja o fizici" (1961–1964), kao i predavanja za laiku, zabilježena u knjigama Karakter fizičkog zakona (1965) i QED: Čudna teorija svjetlosti i materije (1985). [[Kim Eric Drexler|K. Eric Drexler]] kasnije uzima Feynmanov koncept milijarde malih fabrika, i dodaje ideju da one mogu kopirati same sebe, kontrolisane računarom, umjesto ljudske kontrole. Ovo je Drexler iznio u svojoj knjizi iz 1986: '''Engines of Creation: The Coming Era of Nanotechnology'''. == Rani život == Rođen je 11. maja 1918. godine u Queensu, New York City, kao sin Lucille (rođene Phillips), domaćice, i Melvillea Arthura Feynmana, menadžera prodaje uniformi.<ref>O'Connor, J. J.; Robertson, E. F. (August 2002). "Richard Feynman (1918–1988) – Biography – MacTutor History of Mathematics". University of St. Andrews.</ref> Feynmanov otac je rođen u jevrejskoj porodici u [[Minsk]]u, Rusko Carstvo,<ref>Oakes, Elizabeth H. (2007). Encyclopedia of World Scientists, Revised edition. New York: Facts on File. ISBN 978-1-4381-1882-6. OCLC 466364697. p. 231.</ref> i imigrirao je sa roditeljima u Sjedinjene Američke Države u dobi od pet godina. Feynmanova majka je rođena u Sjedinjenim Američkim Državama u jevrejskoj porodici. Lucillein otac je emigrirao iz Poljske, a njena majka je također poticala iz porodice poljskih imigranata. Školovala se za učiteljicu u osnovnoj školi, ali se udala za Melvillea 1917. godine, prije nego što je imala priliku da počne raditi kao učiteljica. Richard je kasno počeo pričati i nije progovorio sve do svog trećeg rođendana. Kao odrasla osoba, govorio je s njujorškim naglaskom<ref>Chown, Marcus (May 2, 1985). "Strangeness and Charm". New Scientist: 34. ISSN 0262-4079. p. 34.</ref> dovoljno jakim da se shvati kao pretjeranost ili afektacija,<ref>Friedman, Jerome (2004). "A Student's View of Fermi". In Cronin, James W. (ed.). Fermi Remembered. Chicago, Illinois: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-12111-6. OCLC 835230762. p. 231.</ref> toliko da su njegovi prijatelji [[Wolfgang Pauli]] i [[Hans Bethe]] jednom komentirali da Feynman govori kao "klošar". Mladi Feynman bio je pod snažnim očevim uticajem, koji ga je ohrabrivao da postavlja pitanja kako bi osporio ortodoksno razmišljanje i koji je uvijek bio spreman da Feynmana nauči nečemu novom. Od majke je naslijedio smisao za humor po kojem je bio prepoznatljiv. Kao dijete, imao je talenat za inženjerstvo, održavao je eksperimentalnu laboratoriju u svom domu i uživao je u popravljanju radio-aparata. Popravljanje radio-aparata vjerovatno je bio njegov prvi posao. Kada je bio u osnovnoj školi, napravio je kućni alarmni sistem protiv provale.<ref>Henderson, Harry (2011). Richard Feynman: Quarks, Bombs, and Bongos. Chelsea House Publishers. ISBN 978-0-8160-6176-1. OCLC 751114185. p. 8.</ref> Kada je imao pet godina, njegova majka je rodila mlađeg brata, Henryja Phillipsa, koji je umro u dobi od četiri sedmice. Četiri godine kasnije, rodila se Richardova sestra Joan i porodica se preselila u Far Rockaway, Queens. Iako su bili razdvojeni devet godina, Joan i Richard su bili bliski. Iako je njihova majka mislila da žene nemaju sposobnost da razumiju složenije naučne stvari, Joan je postala [[Astrofizika|astrofizičarka]] i pomogla da se nađe objašnjenje šta uzrokuje [[Polarna svjetlost|polarnu svjetlost]].<ref>Hirshberg, Charles (April 18, 2002). "My Mother, the Scientist". Popular Science.</ref> === Religija === Feynmanovi roditelji su bili iz [[Jevreji|jevrejskih]] porodica, i svakog petka su išli u [[Sinagoga|sinagogu]]. Međutim, u mladosti se Feynman opisao kao "zakleti ateista". Mnogo godina kasnije, u pismu Tini Levitan, odbijajući zahtjev za informacijama za njenu knjigu o jevrejskim dobitnicima Nobelove nagrade, izjavio je: "Odabrati na odobrenje neobične elemente koji potiču od nekog navodno jevrejskog nasljeđa znači otvoriti vrata svim vrstama besmislica o rasnoj teoriji", dodajući: "Sa trinaest godina ne samo da sam preobraćen u druge vjerske stavove, već sam i prestao vjerovati da je jevrejski narod na bilo koji način 'izabrani narod'".<ref>Harrison, John. [https://www.telegraph.co.uk/culture/books/3643596/Physics-bongos-and-the-art-of-the-nude.html "Physics, bongos and the art of the nude"]. The Daily Telegraph.</ref> Kasnije u životu, tokom posjete Jevrejskom teološkom sjemeništu, Feynman se prvi put susreo s [[Talmud]]om. Vidio je da sadrži originalni tekst u malom kvadratu na svakoj stranici, a oko njega su bili komentari koje su tokom vremena pisali različiti ljudi. Na taj način, Talmud se razvijao i sve o čemu se raspravljalo pažljivo je zabilježeno. Uprkos tome što je bio impresioniran, Feynman je bio razočaran nedostatkom interesa za [[Priroda|prirodu]] i vanjski svijet koji su izražavali rabini, koji su marili samo za ona pitanja koja proizlaze iz Talmuda. == Obrazovanje == Feynman je pohađao srednju školu Far Rockaway, koju su pohađali i drugi dobitnici Nobelove nagrade Burton Richter i Baruch Samuel Blumberg. Na početku srednje škole, Feynman je brzo prebačen da pohađa naprednije časove matematike. [[Kvocijent inteligencije|Test inteligencije]] proveden u srednjoj školi procijenio je njegov IQ na 125 - visok, ali "samo pristojan", prema biografu Jamesu Gleicku.<ref>Gleick, James (1992). Genius: The Life and Science of Richard Feynman. Pantheon Books. ISBN 0-679-40836-3. OCLC 243743850, p. 30.</ref> Njegova sestra Joan, koja je postigla jedan bod više, kasnije je u šali tvrdila novinaru da je pametnija. Godinama kasnije odbio je da se pridruži Mensi International, rekavši da mu je IQ prenizak. Sa 15 godina sam je podučavao [[Trigonometrija|trigonometriju]], naprednu algebru, beskonačne redove, analitičku geometriju, te [[Diferencijalna jednačina|diferencijalni]] i integralni račun. Prije upisa na fakultet, eksperimentisao je s matematičkim temama poput poluderivacije koristeći vlastitu notaciju. Kreirao je posebne simbole za [[logaritam]], [[sinus]], [[kosinus]] i tangentne funkcije kako ne bi izgledale kao tri varijable pomnožene zajedno. Kao član Društva časti Arista, u posljednjoj godini srednje škole osvojio je prvenstvo Univerziteta New York u matematici. Njegova navika direktne karakterizacije ponekad je uznemirila konvencionalnije mislioce; na primjer, jedno od njegovih pitanja, kada je učio [[Anatomija|anatomiju]] mačaka, bilo je "Imate li mapu mačke?" (odnoseći se na anatomsku tabelu). [[Datoteka:Richard Feynman 1939 MIT yearbook portrait.jpg|thumb|desno|upright=0.5|Portret iz godišnjaka MIT-a (1939.)]] Prijavio se na Univerzitet Columbia, ali nije primljen zbog kvote određene za broj primljenih Jevreja. Umjesto toga, pohađao je Massachusetts Institute of Technology, gdje se pridružio bratstvu Pi Lambda Phi. Iako je prvobitno studirao matematiku, kasnije je prešao na [[Elektrotehnika|elektrotehniku]], jer je matematiku smatrao previše apstraktnom. Primijetivši da je "otišao predaleko", prešao je na fiziku, za koju je tvrdio da je "negdje između".<ref>Feynman, Richard (March 5, 1966). "Richard Feynman – Session II" (Interview). Interviewed by Charles Weiner. American Institute of Physics.</ref> Kao student dodiplomskog studija objavio je dva rada u Physical Reviewu. Jedan od njih, koji je napisao zajedno s Manuelom Vallartom, nosio je naslov "Raspršenje kosmičkih zraka na zvijezdama galaksije".<ref>Vallarta, M. S.; Feynman, Richard P. (March 1939). "The Scattering of Cosmic Rays by the Stars of a Galaxy" (PDF). Physical Review. 55 (5). American Physical Society: 506–507. Bibcode:1939PhRv...55..506V. doi:10.1103/PhysRev.55.506.2. ISSN 0031-899X.</ref> <blockquote>Vallarta je otkrio svom studentu tajnu izdavaštva mentora-štićenika: ime starijeg naučnika je prvo. Feynman se osvetio nekoliko godina kasnije, kada je Heisenberg završio cijelu knjigu o kosmičkim zracima frazom: "Takav efekat se ne može očekivati ​​prema Vallarti i Feynmanu". Kada su se sljedeći put sreli, Feynman je radosno pitao Vallartu da li je vidio Heisenbergovu knjigu. Vallarta je znao zašto se Feynman smiješi. "Da", odgovorio je. "Vi ste posljednja riječ u kosmičkim zracima."</blockquote> Druga je bila njegova diplomska teza, na temu "Sile u molekulima",<ref>Feynman, R. P. (August 1939). "Forces in Molecules". Physical Review. 56 (4). American Physical Society: 340–343. Bibcode:1939PhRv...56..340F. doi:10.1103/PhysRev.56.340. S2CID 121972425.</ref> zasnovana na temi koju je zadao John C. Slater, koji je bio dovoljno impresioniran radom da ga objavi. Njen glavni rezultat poznat je kao Hellmann-Feynmanov teorem. Godine 1939. Feynman je stekao diplomu i imenovan je Putnamovim stipendistom. Postigao je savršen rezultat na prijemnim ispitima za postdiplomski studij fizike na Univerzitetu Princeton, izvanredan rezultat iz matematike, ali je loše prošao na historiji i engleskom jeziku. Šef odsjeka za fiziku, Henry D. Smyth, imao je još jednu zabrinutost, pišući Philipu M. Morseu pitajući: "Je li Feynman Jevrej? Nemamo definitivno pravilo protiv Jevreja, ali moramo održavati njihov udio u našem odsjeku razumno malim zbog teškoće njihovog smještaja." Morse je priznao da je Feynman zaista Jevrej, ali je uvjerio Smytha da Feynmanova "fizionomija i ponašanje, međutim, ne pokazuju tragove ove karakteristike". Među učesnicima Feynmanovog prvog seminara, koji je ticao klasične verzije Wheeler-Feynmanove teorije apsorbera, bili su Albert Einstein, Wolfgang Pauli i [[John von Neumann]]. Pauli je dao pronicljivu primjedbu da bi teoriju bilo izuzetno teško kvantizirati, a Einstein je rekao da bi se ova metoda mogla pokušati primijeniti na gravitaciju u općoj relativnosti, što su Sir Fred Hoyle i Jayant Narlikar učinili mnogo kasnije kao Hoyle-Narlikarovu teoriju gravitacije.<ref>Hoyle, F.; Narlikar, J. V. (1964). "A New Theory of Gravitation". Proceedings of the Royal Society A. 282 (1389): 191–207. Bibcode:1964RSPSA.282..191H. doi:10.1098/rspa.1964.0227. S2CID 59402270.</ref> Doktorirao je na Princetonu 1942. godine; njegov mentor za tezu bio je John Archibald Wheeler. U svojoj doktorskoj disertaciji pod nazivom "Princip najmanjeg djelovanja u kvantnoj mehanici", Feynman je primijenio princip stacionarnog djelovanja na probleme kvantne mehanike, inspirisan željom da kvantizira Wheeler-Feynmanovu teoriju apsorbera elektrodinamike, i postavio temelje za formulaciju integrala puta i Feynmanove dijagrame. Ključni uvid bio je da se pozitroni ponašaju poput elektrona koji se kreću unatrag u vremenu. James Gleick je napisao: <blockquote>Ovo je bio Richard Feynman koji se približavao vrhuncu svojih moći. Sa dvadeset tri godine... možda nije bilo fizičara na svijetu koji bi se mogao mjeriti s njegovim ekscentričnim vladanjem izvornim materijalima teorijske nauke. Nije se radilo samo o matematici (iako je postalo jasno... da je matematička mašinerija koja se pojavila u Wheeler-Feynmanovoj saradnji bila izvan Wheelerovih vlastitih sposobnosti). Feynman je izgleda posjedovao zastrašujuću lakoću sa suštinom jednačina, poput Einsteina u istim godinama, poput sovjetskog fizičara Leva Landaua - ali malo drugih.</blockquote> Jedan od uslova Feynmanove stipendije za Princeton bio je da se ne može oženiti; ipak, nastavio je viđati svoju srednjoškolsku ljubav, Arline Greenbaum, i bio je odlučan da se oženi njome kada dobije doktorat uprkos saznanju da je teško bolesna od [[Tuberkoloza|tuberkuloze]]. To je u to vrijeme bila neizlječiva [[bolest]] i nije se očekivalo da će živjeti duže od dvije godine. 29. juna 1942. godine, trajektom su se uputili prema Staten Islandu, gdje su se vjenčali u gradskoj kancelariji. Ceremoniji nisu prisustvovali ni porodica ni prijatelji, a svjedočila su joj dva stranca. Feynman je mogao poljubiti Arline samo u obraz. Nakon ceremonije odveo ju je u bolnicu Deborah, gdje ju je posjećivao vikendom. == Projekt Manhattan == [[Datoteka:Feynman-richard_p.jpg|thumb|upright|alt=Feynman smiling|Feynmanova identifikacijska značka Los Alamosa]] Godine 1941, dok je Drugi svjetski rat trajao u Evropi, ali Sjedinjene Američke Države još nisu bile u ratu, Feynman je proveo ljeto radeći na balističkim problemima u Frankford Arsenalu u Pennsylvaniji. Nakon što je [[napad na Pearl Harbor]] uveo Sjedinjene Američke Države u rat, Feynmana je regrutovao [[Robert R. Wilson]], koji je radio na sredstvima za proizvodnju obogaćenog uranijuma za upotrebu u [[Nuklearno oružje|atomskoj bombi]], kao dio onoga što će postati [[Projekt "Manhattan"]]. U to vrijeme, Feynman nije stekao diplomu postdiplomskog studija. Wilsonov tim u Princetonu radio je na uređaju zvanom izotron, namijenjenom elektromagnetskom odvajanju uranijuma-235 od uranijuma-238. To je urađeno na sasvim drugačiji način od onog koji je koristio [[kalutron]] koji je razvijao tim pod Wilsonovim bivšim mentorom, [[Ernest Lawrence|Ernestom O. Lawrenceom]], u Radijacijskoj laboratoriji [[Univerzitet Kalifornije (Berkeley)|Univerziteta u Kaliforniji (Berkeley)]].<ref>Herken, Gregg (2002). Brotherhood of the Bomb: The Tangled Lives and Loyalties of Robert Oppenheimer, Ernest Lawrence, and Edward Teller. New York: Henry Holt and Co. ISBN 978-0-8050-6588-6. OCLC 48941348.</ref> Na papiru, izotron je bio mnogo puta efikasniji od kalutrona, ali Feynman i Paul Olum su se potrudili da utvrde da li je to istinito u praksi. Konačno, na Lawrenceovu preporuku, izotronski projekat je napušten. U tom trenutku, početkom 1943. godine, Robert Oppenheimer je osnivao Laboratoriju Los Alamos, tajnu laboratoriju na visoravni u Novom Meksiku gdje bi se dizajnirala i gradila atomska bomba. Timu sa Princetona je ponuđeno da se tamo premjesti. "Kao grupa profesionalnih vojnika", kasnije se prisjetio Wilson, "masovno smo se prijavili da idemo u Los Alamos." Oppenheimer je regrutovao mnoge mlade fizičare, uključujući Feynmana, kojeg je telefonom iz Chicaga obavijestio da je za Arline pronašao prezbiterijanski sanatorijum u [[Albuquerque]]u, Novi Meksiko. Bili su među prvima koji su krenuli za Novi Meksiko, vozom 28. marta 1943. Željeznica je Arline obezbijedila invalidska kolica, a Feynman je dodatno platio za privatnu sobu za nju. Tamo su proveli godišnjicu braka. U Los Alamosu, Feynman je raspoređen u Teorijski (T) odjel [[Hans Bethe|Hansa Bethea]], i dovoljno je impresionirao Bethea da postane vođa grupe. On i Bethe su razvili Bethe-Feynmanovu formulu za izračunavanje prinosa fisijske bombe, koja se nadovezala na prethodni rad Roberta Serbera. Kao mlađi fizičar, nije bio centralna osoba u projektu. Upravljao je računarskom grupom ljudskih računara u teorijskom odjelu. Sa Stanleyjem Frankelom i Nicholasom Metropolisom, pomagao je u uspostavljanju sistema za korištenje [[IBM]] [[Bušena kartica|bušenih kartica]] za izračunavanje. Izumio je novu metodu izračunavanja logaritama koju je kasnije koristio na Connection Machine. Strastveni bubnjar, Feynman je shvatio kako "navesti" mašinu da klikće u muzičkim ritmovima. Drugi rad u Los Alamosu uključivao je izračunavanje [[neutron]]skih jednačina za "Water Boiler" u Los Alamosu, mali [[nuklearni reaktor]], kako bi se izmjerilo koliko je sklop fisibilnog materijala blizu kritičnosti. Nakon završetka ovog posla, Feynman je upućen u Clinton Engineer Works u Oak Ridgeu, Tennessee, gdje je Manhattan Project imao svoja postrojenja za obogaćivanje urana. Tu je pomagao inženjerima u planiranju sigurnosnih procedura za skladištenje materijala kako bi se izbjegle kritične nesreće, posebno kada obogaćeni uran dođe u kontakt s vodom, koja djeluje kao moderator neutrona. Insistirao je da običnim vojnicima održi predavanje o nuklearnoj fizici kako bi shvatili potencijalne opasnosti. Objasnio je da, iako se bilo koja količina neobogaćenog urana može sigurno skladištiti, tim materijalom se mora pažljivo rukovati. Razvio je niz sigurnosnih preporuka za različite stepene obogaćivanja.<ref>Wellerstein, Alex (June 6, 2014). [https://blog.nuclearsecrecy.com/2014/06/06/feynman-and-the-bomb/ "Feynman and the Bomb"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230610141011/https://blog.nuclearsecrecy.com/2014/06/06/feynman-and-the-bomb/ |date=10. 6. 2023 }}.</ref> Rečeno mu je da ako mu ljudi u Oak Ridgeu budu stvarali bilo kakve poteškoće s njegovim prijedlozima, treba da ih obavijesti da u tom slučaju Los Alamos "ne može biti odgovoran za njihovu sigurnost". [[Datoteka:Los Alamos colloquium.jpg|thumb|alt=A crowd seated in folding chairs|lijevo|Na kolokvijumu o Tellerovom "Superu" u laboratoriji Los Alamos 1946. godine. Feynman je u drugom redu, četvrti s lijeva, pored Oppenheimera.]] Po povratku u Los Alamos, postavljen je na čelo grupe odgovorne za teorijski rad i proračune o predloženoj bombi od uranijum hidrida, što se na kraju pokazalo neizvodljivim. Fizičar [[Niels Bohr]] ga je tražio za individualne diskusije. Kasnije je Bohr otkrio razlog: većina ostalih fizičara previše se divila Bohru da bi se s njim raspravljali. Feynman nije imao takve inhibicije, energično ističući sve što je smatrao manjkavim u Bohrovom razmišljanju. Rekao je da osjeća jednako poštovanje prema Bohru kao i bilo ko drugi, ali kada bi ga neko naveo da priča o fizici, postao bi toliko fokusiran da bi zaboravio na društvene pristojnosti. Možda zbog toga Bohr nikada nije bio naročito naklonjen Feynmanu. Feynman je impresionirao Oppenheimera, koji je u pismu šefu odsjeka za fiziku Univerziteta u Kaliforniji, Raymondu T. Birgeu, u novembru 1943. napisao da je Feynman "bez sumnje najbriljantniji mladi fizičar ovdje, i svi to znaju".<ref>Smith, Alice Kimball; Weiner, Charles (1980). Robert Oppenheimer: Letters and Recollections. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 978-0-8047-2620-7. p. 269.</ref> U Los Alamosu, koji je bio izolovan iz sigurnosnih razloga, Feynman se zabavljao istražujući kombinacijske brave na ormarićima i stolovima fizičara. Često je otkrivao da su ostavljali kombinacije brava na fabričkim postavkama, zapisivali kombinacije ili koristili lako pogodne kombinacije poput datuma. Pronašao je kombinaciju jednog ormarića isprobavajući brojeve za koje je mislio da bi ih fizičar mogao koristiti (ispostavilo se da je to 27–18–28 prema osnovi [[Prirodni logaritam|prirodnih logaritama]], e = 2,71828 ...), i otkrio je da su tri ormarića za spise u kojima je kolega čuvao istraživačke bilješke imali istu kombinaciju. Ostavljao je bilješke u ormarićima kao šalu, plašeći svog kolegu, Frederica de Hoffmanna, da pomisli da im je špijun dobio pristup.<ref>Pugh, Kevin J. (2017). Computers, Cockroaches, and Ecosystems: Understanding Learning Through Metaphor. Charlotte, North Carolina: Information Age Publishing. ISBN 978-1-68123-776-3. OCLC 971941339. pp. 1-2.</ref> [[Datoteka:Feynman and Oppenheimer at Los Alamos.jpg|alt=The scientists standing in a semi-circle, wearing suits|thumb|Feynman (u sredini) sa Robertom Oppenheimerom (desno od Feynmana) na društvenom događaju u laboratoriji Los Alamos tokom Projekta Manhattan]] Feynmanova mjesečna plata od 380 dolara (što je ekvivalentno 7.000 dolara u 2025. godini) bila je otprilike polovina iznosa potrebnog za njegove skromne životne troškove i Arlineine medicinske račune, te su bili prisiljeni da koriste njenu ušteđevinu od 3.300 dolara (što je ekvivalentno 61.000 dolara u 2025. godini). Vikendom je posuđivao automobil od svog prijatelja Klausa Fuchsa kako bi se vozio u Albuquerque da vidi Arline. Na pitanje ko je u Los Alamosu najvjerovatnije špijun, Fuchs je spomenuo Feynmanovo provaljivanje sefova i česta putovanja u Albuquerque; Sam Fuchs je kasnije priznao da je špijunirao za Sovjetski Savez. [[FBI]] je sastavio obiman dosije o Feynmanu,<ref>Morisy, Michael; Hovden, Robert (June 6, 2012). J Pat Brown (ed.). [https://web.archive.org/web/20190505211540/https://www.muckrock.com/news/archives/2012/jun/06/feynman-files-professors-invitation-past-iron-curt/ "The Feynman Files: The professor's invitation past the Iron Curtain"]. MuckRock.</ref> posebno s obzirom na Feynmanovo Q odobrenje. Dana 16. juna 1945. godine iz sanatorijuma su ga obavijestili da Arline umire, Feynman se odvezao u Albuquerque i proveo s njom posljednje sate njenog života. Zatim se udubio u rad na projektu i bio je prisutan na nuklearnom testu Trinity. Tvrdio je da je jedina osoba koja je vidjela eksploziju bez vrlo tamnih naočala ili zavarivačkih sočiva, obrazlažući da je sigurno gledati kroz vjetrobransko staklo kamiona, jer bi to blokiralo štetno [[ultraljubičasto zračenje]]. Ogroman sjaj [[Eksplozija|eksplozije]] natjerao ga je da se sagne na pod kamiona, gdje je vidio privremenu naknadnu sliku "ljubičaste mrlje". == Cornell (1945–1949) == Feynman je nominalno bio imenovan na Univerzitetu Wisconsin-Madison kao docent fizike, ali je bio na neplaćenom odsustvu tokom svog učešća u Projektu Manhattan. Godine 1945. primio je pismo od [[dekan]]a Marka Ingrahama sa Fakulteta za književnost i nauku u kojem je zatražio njegov povratak na univerzitet da predaje u narednoj akademskoj godini. Njegovo imenovanje nije produženo jer se nije obavezao da će se vratiti. U govoru održanom tamo nekoliko godina kasnije, Feynman je našalio: "Sjajno je vratiti se na jedini univerzitet koji je ikada imao dovoljno pameti da me otpusti."<ref>March, Robert H. (2003). "Physics at the University of Wisconsin: A History". Physics in Perspective. 5 (2): 130–149. Bibcode:2003PhP.....5..130M. doi:10.1007/s00016-003-0142-6. S2CID 120730710.</ref> Već 30. oktobra 1943. godine, Bethe je napisao pismo šefu odsjeka za fiziku svog [[Univerzitet Cornell|univerziteta, Cornella]], kako bi preporučio zapošljavanje Feynmana. Dana 28. februara 1944. godine, ovo je podržao Robert Bacher, također sa Cornella, i jedan od najstarijih naučnika u Los Alamosu. To je dovelo do ponude u augustu 1944. godine, koju je Feynman prihvatio. Oppenheimer se nadao da će zaposliti Feynmana na Univerzitetu Kalifornije, ali Birge je bio nerad za to. Dao je Feynmanu ponudu u maju 1945. godine, ali ju je Feynman odbio. Cornell je izjednačio svoju ponudu za platu od 3.900 dolara (što je ekvivalentno 70.000 dolara u 2025. godini) godišnje. Feynman je postao jedan od prvih vođa grupe Laboratorije Los Alamos koji je otišao, odlazeći u Ithaku, New York, u oktobru 1945. godine. S obzirom da Feynman više nije radio u laboratoriji Los Alamos, više nije bio izuzet od regrutacije. Na njegovom uvodnom sistematskom pregledu, vojni psihijatri su dijagnosticirali da Feynman pati od mentalne bolesti i vojska mu je dala izuzeće 4-F iz mentalnih razloga. Njegov otac je iznenada umro 8. oktobra 1946. godine, zbog čega je Feynman patio od depresije. Dana 17. oktobra 1946. godine, napisao je pismo pokojnoj supruzi Arline, u kojem je izrazio duboku [[ljubav]] i [[Tuga|tugu]]. Pismo je bilo zapečaćeno i otvoreno tek nakon njegove smrti. "Molim vas, izvinite što ovo ne šaljem", završavalo je pismo, "ali ne znam vašu novu adresu."<ref>[https://web.archive.org/web/20190505210037/http://www.lettersofnote.com/2012/02/i-love-my-wife-my-wife-is-dead.html "I love my wife. My wife is dead"]. Letters of Note. February 15, 2012.</ref> Nesposoban da se fokusira na istraživačke probleme, Feynman je počeo da se bavi fizičkim problemima, ne radi korisnosti, već radi ličnog zadovoljstva. Jedan od njih uključivao je analizu fizike rotirajućeg, nutirajućeg diska dok se kreće kroz zrak, inspirisan incidentom u kafeteriji na Cornellu kada je neko bacio tanjir za večeru u zrak. Čitao je rad Sir [[William Rowan Hamilton|Williama Rowana Hamiltona]] o kvaternionima i bezuspješno pokušavao da ih upotrijebi za formuliranje [[Posebna teorija relativnosti|relativističke teorije]] [[elektron]]a. Njegov rad tokom ovog perioda, koji je koristio jednačine rotacije za izražavanje različitih brzina rotacije, na kraju se pokazao važnim za naredni njegov rad koji je osvojio [[Nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]], no pošto se osjećao iscrpljeno i usmjerio je svoju pažnju na manje neposredno praktične probleme, iznenadile su ga ponude za profesorska mjesta s drugih renomiranih [[univerzitet]]a, uključujući Institut za napredne studije, Univerzitet [[Kalifornijski univerzitet (Los Angeles)|Kalifornije u Los Angelesu]] i Univerzitet Kalifornije u Berkeleyu. [[Datoteka:Feynman EP Annihilation.svg|thumb|lijevo|alt=A diagram displaying two particles colliding and releasing gamma radiation|Feynmanov dijagram anihilacije elektron/pozitron]] Feynman nije bio jedini frustrirani teorijski fizičar u ranim poslijeratnim godinama. Teorija kvantne elektrodinamike se suočavala sa problemom [[Beskonačnost|beskonačnih]] [[integral]]a u teoriji perturbacija. To su bili jasni matematički nedostaci u teoriji, koje su Feynman i Wheeler bezuspješno pokušavali zaobići. "Teoretičari", primijetio je Murray Gell-Mann, "bili su u nemilosti". U junu 1947. godine, vodeći američki fizičari sastali su se na konferenciji Shelter Island. Za Feynmana, to je bila njegova "prva velika konferencija s velikim ljudima... Nikada nisam bio na ovakvoj u mirnodopsko vrijeme." Problemi koji su mučili [[Kvantna elektrodinamika|kvantnu elektrodinamiku]] su razmatrani, ali teoretičari su bili potpuno zasjenjeni dostignućima eksperimentalista, koji su izvijestili o otkriću Lambovog pomaka, mjerenju magnetskog momenta elektrona i hipotezi o [[Pion|dva mezona]] Roberta Marshaka. Bethe je preuzeo vodstvo iz rada Hansa Kramersa i izveo renormaliziranu nerelativističku kvantnu jednačinu za Lambov pomak. Sljedeći korak bio je stvaranje relativističke verzije. Feynman je smatrao da on to može izvesti, ali kada se vratio Betheu sa svojim rješenjem, ono nije konvergiralo. Feynman je ponovo pažljivo razradio problem, primjenjujući formulaciju integrala po putanji koju je koristio u svojoj tezi. Poput Bethea, učinio je integral konačnim primjenom graničnog člana. Rezultat je odgovarao Betheovoj verziji.<ref>Feynman, Richard P. (December 11, 1965). [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1965/feynman/lecture/ "Richard P. Feynman – Nobel Lecture: The Development of the Space–Time View of Quantum Electrodynamics"]. Nobel Foundation.</ref> Predstavio je svoj rad kolegama na konferenciji Pocono 1948. godine, međutim rad nije dobro primljen. Julian Schwinger je održao dugu prezentaciju svog rada iz kvantne elektrodinamike, a Feynman je zatim ponudio svoju verziju pod nazivom "Alternativna formulacija kvantne elektrodinamike". Nepoznati Feynmanovi dijagrami, korišteni prvi put, zbunili su publiku. Feynman nije uspio da dočara svoju poentu, a [[Paul Dirac]], [[Edward Teller]] i Niels Bohr su imali određene prigovore. [[Freeman Dyson|Freemanu Dysonu]] je barem jedna stvar bila jasna: Shin'ichirō Tomonaga, Schwinger i Feynman su razumjeli o čemu govore čak i ako niko drugi nije, ali nije ništa objavio. Bio je uvjeren da je Feynmanovu formulaciju lakše razumjeti i na kraju je uspio uvjeriti Oppenheimera u to. Dyson je 1949. godine objavio rad, koji je Feynmanovom radu dodao nova pravila koja su objašnjavala kako implementirati renormalizaciju.<ref>Dyson, F. J. (1949). "The radiation theories of Tomonaga, Schwinger, and Feynman". Physical Review. 75 (3): 486–502. Bibcode:1949PhRv...75..486D. doi:10.1103/PhysRev.75.486.</ref> Feynman je bio potaknut da objavi svoje ideje u Physical Reviewu u seriji radova tokom tri godine. Njegovi radovi iz 1948. godine na temu "Relativistička granica za klasičnu elektrodinamiku" pokušali su objasniti ono što nije uspio objasniti na Pocon konferenciji. Njegov rad iz 1949. godine na temu "Teorija pozitrona" bavio se [[Schrödingerova jednačina|Schrödingerovom jednačinom]] i Diracovom jednačinom i uveo ono što se danas naziva Feynmanov propagator. Konačno, u radovima o "Matematičkoj formulaciji kvantne teorije elektromagnetske interakcije" iz 1950. i "Operatorski račun s primjenom u kvantnoj elektrodinamici" iz 1951., razvio je matematičku osnovu svojih ideja, izveo poznate formule i unaprijedio nove. Dok su radovi drugih u početku citirali Schwingera, radovi koji su citirali Feynmana i koristili Feynmanove dijagrame pojavili su se 1950. godine i ubrzo su postali više rasprostranjeni. Studenti su naučili i koristili moćan novi alat koji je Feynman stvorio. Kasnije su napisani [[računarski program]]i za procjenu Feynmanovih dijagrama, omogućavajući fizičarima da koriste kvantnu teoriju polja za donošenje visokopreciznih predviđanja.<ref>Aoyama, Tatsumi; Kinoshita, Toichiro; Nio, Makiko (February 8, 2018). "Revised and improved value of the QED tenth-order electron anomalous magnetic moment". Physical Review D. 97 (3) 036001. arXiv:1712.06060. Bibcode:2018PhRvD..97c6001A. doi:10.1103/PhysRevD.97.036001. ISSN 2470-0010. S2CID 118922814.</ref> Marc Kac je prilagodio Feynmanovu tehniku ​​sumiranja mogućih historija čestice proučavanju paraboličnih parcijalnih diferencijalnih jednačina, dajući ono što je danas poznato kao Feynman-Kac formula, čija se upotreba proteže izvan fizike na mnoge primjene stohastičkih procesa.<ref>Kac, Mark (1949). "On Distributions of Certain Wiener Functionals". Transactions of the American Mathematical Society. 65 (1): 1–13. doi:10.2307/1990512. JSTOR 1990512.</ref> Međutim, za Schwingera, Feynmanov dijagram je bio "pedagogija, a ne fizika". Osvrćući se na ovaj period, Feynman bi se s ljubavlju prisjećao svog vremena u Telluride Houseu, gdje je živio tokom većeg dijela svoje karijere na Cornellu. U jednom intervjuu, opisao je Dom kao "grupu dječaka koji su posebno odabrani zbog svoje učenosti, zbog svoje pameti ili šta god to bilo, da im se da besplatan smještaj i hrana i tako dalje, zbog njihove inteligencije". Uživao je u udobnosti doma i rekao je da je "tamo obavio fundamentalni rad" za koji je dobio Nobelovu nagradu.<ref>Feynman, Richard (March 5, 1966). [https://repository.aip.org/node/128719 "Richard Feynman – Session III"] (Interview). Interviewed by Charles Weiner. American Institute of Physics.</ref> Međutim, Feynman je također navodno bio nemiran tokom svog boravka na Cornellu. Do 1949. godine, pred kraj ovog perioda, još uvijek se nije nastanio u stalnoj kući ili stanu, već se selio između pansiona i studentskih domova. Neko vrijeme je živio s raznim oženjenim prijateljima, ali su se ovi aranžmani navodno često prekidali kada bi "aranžmani postali seksualno nestabilni". Sa 31 godinom, navodno se često udvarao udatim prijateljicama i studenticama, te unajmljivao seksualne radnice; prema Gleicku, ovo ponašanje je narušilo mnoga njegova prijateljstva. Feynman je kasnije napisao da mu se nije sviđala hladna zimska klima na Itaki i da je osjećao da živi u sjeni Hansa Bethea dok je bio na Cornellu. == Brazil (1949–1952) == [[File:Richard Feynman undated.png|alt=Feynman seated on the floor with drums around him|thumb|Feynman s bubnjevima]] Feynman je proveo nekoliko sedmica u [[Rio de Janeiro|Rio de Janeiru]] u julu 1949. godine. Te godine, [[Sovjetski Savez]] je detonirao svoju prvu atomsku bombu, što je izazvalo zabrinutost zbog špijunaže. Fuchs je uhapšen kao sovjetski špijun 1950. godine, a FBI je ispitivao Bethea o Feynmanovoj lojalnosti. Fizičar David Bohm je uhapšen 4. decembra 1950. godine, i emigrirao je u Brazil u oktobru 1951. godine. Zbog straha od nuklearnog rata, odlučio je da period 1951-1952. provede u Brazilu, gdje je držao kurseve u Centru Brasileiro de Pesquisas Físicas. U Brazilu je bio impresioniran samba muzikom i naučio je svirati frigideiru, metalni udarački instrument u obliku tave.<ref>Beck, John H. (2013). Encyclopedia of Percussion. Taylor & Francis. p. 155. ISBN 978-1-317-74768-0.</ref> Amaterski je svirao bongo i konga [[Bubanj|bubnjeva]] i često ih je svirao u [[Orkestar|orkestru]] u mjuziklima. == Caltech i poslije (1952–1978) == === Lični i politički život === Nakon Brazila nije se vratio na Cornell. Bacher, koji je odigrao ključnu ulogu u dovođenju Feynmana na Cornell, nagovorio ga je da dođe na [[Kalifornijski tehnološki institut]] (Caltech). U to vrijeme zaljubio se u Mary Louise Bell iz Neodeshe u Kanzasu, koju je upoznao u kafeteriji na Cornellu, gdje je ona studirala historiju meksičke umjetnosti i tekstila. Kasnije ga je slijedila na Caltech, gdje je držao predavanje. Dok je bio u Brazilu, ona je predavala historiju namještaja i interijera na Državnom univerzitetu Michigan. Zaprosio ju je poštom iz Rio de Janeira, a vjenčali su se u Boiseu u Idahu 28. juna 1952. godine, ubrzo nakon što se vratio. Često su se svađali, a njihovi politički stavovi su bili različiti; Iako se on registrovao i glasao kao republikanac, ona je bila konzervativnija, a njeno mišljenje o saslušanju o sigurnosti Oppenheimera iz 1954. godine („Gdje ima dima ima i vatre“) ga je uvrijedilo. Rastavili su se 20. maja 1956. godine. Nakon krize sa Sputnikom 1957. godine, interes američke vlade za nauku je porastao na neko vrijeme. Feynman je razmatran za mjesto u predsjedničkom Savjetodavnom odboru za nauku, ali nije imenovan. U to vrijeme, FBI je intervjuisao ženu blisku Feynmanu, moguće njegovu bivšu suprugu Bell, koja je u pismenoj izjavi navela da vjeruje kako je on [[Komunizam|komunista]] ili prokomunista - i kao takav predstavlja vrlo jasan sigurnosni rizik. Dalje je dodala da iako izuzetno pametan - zaista genije - on je potpuno nemilosrdan, nesputan moralom, etikom ili religijom - i neće se zaustaviti ni pred čim da bi postigao svoje ciljeve.<ref>Wellerstein, Alex (July 11, 2014). [https://blog.nuclearsecrecy.com/2014/07/11/smeared-richard-feynman/ "Who smeared Richard Feynman?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230610141011/https://blog.nuclearsecrecy.com/2014/07/11/smeared-richard-feynman/ |date=10. 6. 2023 }}.</ref> Američka vlada je ipak poslala Feynmana u Ženevu na Konferenciju Atomi za mir u septembru 1958. Na plaži [[Ženevsko jezero|Ženevskog jezera]] upoznao je Gweneth Howarth, iz Rippondena, Zapadni Yorkshire. Vjenčali su se 24. septembra 1960. godine u hotelu Huntington u Pasadeni. Dobili su sina Carla 1962. godine, a usvojili su kćerku Michelle 1968. godine. === Optužbe za seksizam === Protesti zbog njegovog navodnog seksizma na Caltechu održani su 1968. godine, a zatim ponovo 1972. godine. Demonstranti su "prigovarali na njegovo korištenje seksističkih priča o 'vozačicama' i ženama bez pojma u njegovim predavanjima."<ref>Lipman, Julia C. (March 5, 1999). [http://tech.mit.edu/V119/N10/col10lipman.10c.html "Finding the Real Feynman"]. The Tech.</ref> Feynman se prisjetio demonstranata koji su ušli u salu i demonstrirali pred predavanje koje je trebao održati u San Franciscu, nazivajući ga "seksističkom svinjom". Kasnije se osvrnuo na incident tvrdeći da ga je to potaknulo da se obrati demonstrantima, rekavši da "žene zaista pate od predrasuda i diskriminacije u fizici, a vaše prisustvo ovdje danas služi da nas podsjeti na ove poteškoće i potrebu da ih otklonimo". U svojim memoarima iz 1985. godine, "Sigurno se šalite, gospodine Feynman!", prisjetio se održavanja sastanaka u striptiz klubovima, zapošljavanja studentice kao golog modela dok je učila [[Crtež|crtanje]] tokom svog boravka na Caltechu i pretvaranja da je student kako bi prevario mlađe žene da spavaju s njim.<ref>Feynman, Richard P.; Leighton, Ralph; Hutchings, Edward (1985). "Surely you're joking, Mr. Feynman!": adventures of a curious character. New York: W.W. Norton. ISBN 978-0-393-01921-6.</ref> === Fizika === Na Caltechu, Feynman je istraživao fiziku [[superfluid]]nosti pothlađenog tekućeg helijuma, gdje helijum izgleda pokazuje potpuni nedostatak [[viskoznost]]i kada teče. Feynman je pružio kvantno-mehaničko objašnjenje za teoriju superfluidnosti sovjetskog fizičara [[Lev Landau|Leva Landaua]]. Primjena Schrödingerove jednačine na problem pokazala je da superfluid pokazuje kvantno mehaničko ponašanje koje se može uočiti na makroskopskoj skali. Ovo je pomoglo s problemom [[superprovodljivost]]i, ali konačno rješenje je izmicalo Feynmanu. Problem je riješen je BCS teorijom superprovodljivosti, koju su predložili [[John Bardeen]], Leon Neil Cooper i John Robert Schrieffer 1957. godine. [[Datoteka:RichardFeynman-PaineMansionWoods1984 copyrightTamikoThiel bw.jpg|alt=Feynman standing among trees|thumb|lijevo|Feynman na imanju Robert Treat Paine u Walthamu, Massachusetts, 1984. godine]] Feynman, inspirisan željom da kvantizuje Wheeler-Feynmanovu teoriju apsorbera iz elektrodinamike, postavio je temelje za formulaciju putnog integrala i Feynmanove dijagrame. Sa [[Murray Gell-Mann|Murrayem Gell-Mannom]], Feynman je razvio model slabog raspada, koji je pokazao da je strujno sprezanje u procesu kombinacija vektorskih i aksijalnih struja (primjer slabog raspada je raspad neutrona na elektron, proton i antineutrino). Iako su E. C. George Sudarshan i Robert Marshak razvili teoriju gotovo istovremeno, Feynmanova saradnja sa Gell-Mannom smatrana je ključnom jer je [[slaba interakcija]] bila uredno opisana vektorskim i aksijalnim strujama. Tako je kombinovana teorija beta raspada [[Enrico Fermi|Enrica Fermija]] iz 1933. godine sa objašnjenjem kršenja pariteta. Feynman je pokušao da objasni, tzv. partonski model, [[Jaka interakcija|jake interakcije]] koje upravljaju raspršenjem nukleona. Partonski model se pojavio kao dopuna kvarkovskom modelu koji je razvio Gell-Mann. Veza između dva modela bila je nejasna; Gell-Mann je Feynmanove partone podrugljivo nazivao "navlakama". Sredinom 1960-ih, fizičari su vjerovali da su kvarkovi samo knjigovodstveni uređaj za brojeve simetrije, a ne stvarne čestice; statistika omega-minus čestice, ako bi se interpretirala kao tri identična čudna kvarka povezana zajedno, činila bi se nemogućom ako bi kvarkovi bili stvarni. Eksperimenti dubokog neelastičnog raspršenja u [[Stenfordski linearni akcelerator SLAC|Nacionalnoj akceleratorskoj laboratoriji SLAC]] (ranije nazvanoj Stenfordski linearni akcelerator) krajem 1960-ih pokazali su da nukleoni ([[proton]]i i [[neutron]]i) sadrže čestice nalik tačkama koje raspršuju elektrone. Bilo je prirodno identificirati ih s [[kvark]]ovima, ali Feynmanov partonski model pokušao je interpretirati eksperimentalne podatke na način koji nije uvodio dodatne hipoteze. Na primjer, podaci su pokazali da oko 45% energetskog momenta nose električno neutralne čestice u [[nukleon]]u. Ove električno neutralne čestice se sada smatraju [[gluon]]ima koji nose sile između kvarkova, a njihov trovrijednosni kvantni broj boje rješava problem omega-minus. Feynman nije osporavao model kvarka; na primjer, kada je peti kvark otkriven 1977. godine, Feynman je odmah svojim studentima ukazao da otkriće implicira postojanje šestog kvarka, koji je otkriven u deceniji nakon njegove smrti. Nakon uspjeha [[Kvantna elektrodinamika|kvantne elektrodinamike]], Feynman se okrenuo kvantnoj gravitaciji. Po analogiji s [[foton]]om, koji ima spin 1, istraživao je posljedice slobodnog bezmasenog polja spina 2 i izveo [[Einsteinova jednačina polja|Einsteinovu jednačinu polja]] opće relativnosti, ali malo više od toga. Računarski uređaj koji je Feynman tada otkrio za gravitaciju, "duhovi", koji su "čestice" u unutrašnjosti njegovih dijagrama koje imaju "pogrešnu" vezu između spina i statistike, pokazali su se neprocjenjivim u objašnjavanju ponašanja kvantnih čestica Yang-Millsovih teorija, na primjer, [[Kvantna hromodinamika|kvantne hromodinamike]] i [[Elektroslaba teorija|elektroslabe teorije]]. Radio je na sve četiri [[fundamentalne interakcije]] (Fundamentalne sile) prirode: [[Elektromagnetizam|elektromagnetnoj]], [[Slaba interakcija|slaboj sili]], [[Jaka interakcija|jakoj sili]] i gravitaciji. John i Mary Gribbin u svojoj knjizi o Feynmanu navode da "Niko drugi nije dao tako utjecajan doprinos istraživanju sve četiri interakcije". Djelimično kao način da se publicira napredak u fizici, Feynman je ponudio nagrade od 1.000 dolara za dva svoja izazova u nanotehnologiji; od kojih je jedan savladao William McLellan, a drugi Tom Newman. Feynman je također bio zainteresiran za odnos između fizike i računarstva. Također je bio jedan od prvih naučnika koji je zamislio mogućnost kvantnih računara.<ref>Nielsen, Michael A.; Chuang, Isaac L. (2010). Quantum Computation and Quantum Information (10th anniversary ed.). Cambridge: Cambridge University Press. p. 7. ISBN 978-1-107-00217-3. OCLC 844974180.</ref> <ref> Rieffel, Eleanor G.; Polak, Wolfgang H. (March 4, 2011). Quantum Computing: A Gentle Introduction. MIT Press. p. 44. ISBN 978-0-262-01506-6.</ref> Osamdesetih godina prošlog stoljeća počeo je provoditi ljeta radeći u Thinking Machines Corporation, pomažući u izgradnji nekih od prvih paralelnih superračunara i razmatrajući konstrukciju [[Kvantno računarstvo|kvantnih računara]].<ref>Feynman, Richard (1982). "Simulating Physics with Computers". International Journal of Theoretical Physics. 21 (6–7): 467–488. Bibcode:1982IJTP...21..467F. CiteSeerX 10.1.1.45.9310. doi:10.1007/BF02650179. S2CID 124545445.</ref> Između 1984. i 1986. godine razvio je varijacijsku metodu za približno izračunavanje integrala puta, što je dovelo do moćne metode pretvaranja divergentnih perturbacijskih ekspanzija u konvergentne ekspanzije jakog sprezanja (varijacijska teorija perturbacija) i, kao posljedice toga, do najtačnijeg određivanja<ref>Kleinert, Hagen (1999). "Specific heat of liquid helium in zero gravity very near the lambda point". Physical Review D. 60 (8) 085001. arXiv:hep-th/9812197. Bibcode:1999PhRvD..60h5001K. doi:10.1103/PhysRevD.60.085001. S2CID 117436273.</ref> kritičnih eksponenata izmjerenih u satelitskim eksperimentima.<ref> Lipa, J. A.; Nissen, J.; Stricker, D.; Swanson, D.; Chui, T. (2003). "Specific heat of liquid helium in zero gravity very near the lambda point". Physical Review B. 68 (17) 174518. arXiv:cond-mat/0310163. Bibcode:2003PhRvB..68q4518L. doi:10.1103/PhysRevB.68.174518. S2CID 55646571.</ref> Na Caltechu je jednom na svojoj tabli napisao "Ono što ne mogu stvoriti, ne razumijem".<ref>Way, Michael (2017). "What I cannot create, I do not understand". Journal of Cell Science. 130 (18): 2941–2942. doi:10.1242/jcs.209791. ISSN 1477-9137. PMID 28916552. S2CID 36379246.</ref> === Mašinska tehnologija === [[Datoteka:Protein translation.gif|thumb|270px|Feynmanova vizija medicinske upotrebe nanotehnologije "gutanjem doktora" mogla bi se djelimično ostvariti ribosomom, koji funkcioniše kao biološka mašina. Takva dinamika proteinskih domena sada se može vidjeti tek neutronskom spin eho spektroskopijom.]] Feynman je proučavao ideje [[John von Neumann|Johna von Neumanna]] dok je istraživao kvantnu teoriju polja. Njegovo najpoznatije predavanje na tu temu održano je 1959. godine na Kalifornijskom tehnološkom institutu, a objavljeno je godinu dana kasnije pod naslovom "Ima puno mjesta na dnu". U ovom predavanju teoretizirao je o budućim mogućnostima dizajniranja minijaturiziranih mašina, koje bi mogle graditi manje kopije samih sebe. Ovo predavanje se često citira u tehničkoj literaturi o [[Mikrotehnika|mikrotehnologiji]] i [[Nanotehnologija|nanotehnologiji]].<ref>Martin Ebers; Susana Navas, eds. (2020). Algorithms and Law. Cambridge University Press. pp. 5–6. ISBN 978-1-108-42482-0.</ref> Feynman je također sugerisao da bi, u principu, trebalo biti moguće napraviti nanoskalne mašine koje "raspoređuju atome onako kako želimo" i vrše hemijsku sintezu mehaničkom manipulacijom. Također je predstavio mogućnost "gutanja doktora", ideju koju je u eseju pripisao svom prijatelju i postdiplomcu Albertu Hibbsu. Ovaj koncept uključivao je izgradnju malog, [[Hirurgija|hirurškog]] [[robot]]a, koji bi djelovao unutar pacijentovog [[Organizam|organizma]]. === Pedagogija === Početkom 1960-ih, Feynman je prihvatio zahtjev da "uljepša" nastavu studenata na Caltechu. Nakon tri godine posvećene tom zadatku, održao je niz predavanja koja su kasnije postala Feynmanova predavanja o fizici. Izvještaji o tome koliko su originalna predavanja bila uspješna se razlikuju. Feynmanov vlastiti predgovor, napisan neposredno nakon ispita na kojem su studenti loše prošli, bio je pomalo pesimističan. Njegove kolege David L. Goodstein i Gerry Neugebauer kasnije su rekli da je ciljana publika studenata prve godine smatrala materijal zastrašujućim, dok su ga stariji studenti i nastavnici smatrali inspirativnim, tako da je predavaonica ostala puna čak i kada su studenti prve godine odustajali. Nasuprot tome, fizičar Matthew Sands prisjetio se da je posjećenost studenata bila tipična za kurs sa obimnim predavanjima.<ref>Sands, Matthew (April 1, 2005). "Capturing the Wisdom of Feynman". Physics Today. 58 (4): 49–55. Bibcode:2005PhT....58d..49S. doi:10.1063/1.1955479. ISSN 0031-9228.</ref> Pretvaranje predavanja u [[Knjiga|knjige]] zaokupljalo je Matthewa Sandsa i Roberta B. Leightona kao honorarne koautore nekoliko godina. Feynman je predložio da se na koricama knjige nalazi slika bubnja s matematičkim dijagramima o vibracijama nacrtanim na njemu, kako bi se ilustrirala primjena matematike u razumijevanju svijeta. Umjesto toga, izdavači su knjigama dali obične crvene korice, iako su u predgovor uključili sliku Feynmana kako svira bubnjeve. Iako knjige nisu usvojene od strane [[univerzitet]]a kao udžbenici, one se i dalje dobro prodaju jer pružaju duboko razumijevanje fizike. Mnoga Feynmanova predavanja i razni razgovori pretvoreni su u druge knjige, uključujući Karakter fizičkog zakona, [[Kvantna elektrodinamika|QED]]: Čudna teorija svjetlosti i materije, Statistička mehanika, Predavanja o gravitaciji i Feynmanova predavanja o računarstvu. Feynman je pisao o svojim iskustvima podučavanja studenata fizike u Brazilu. Navike učenja studenata i udžbenici na portugalskom jeziku bili su toliko lišeni bilo kakvog konteksta ili primjene informacija da, po Feynmanovom mišljenju, studenti uopće nisu učili fiziku. Na kraju godine, Feynman je pozvan da održi predavanje o svojim nastavnim iskustvima, i on je pristao da to učini, pod uslovom da može govoriti otvoreno, što je i učinio. Feynman se protivio učenju napamet, ili pamćenju činjenica bez razmišljanja i primjene, kao i drugim metodama podučavanja koje su naglašavale formu iznad funkcije. Po njegovom mišljenju, jasno razmišljanje i jasna prezentacija bili su osnovni preduslovi za pažnju. Godine 1964. služio je u Komisiji za nastavni plan i program države Kalifornije, koja je bila odgovorna za odobravanje udžbenika koje će koristiti škole u Kaliforniji. Zaključio je da su mnogi [[Matematika|matematički]] tekstovi pokrivali teme koje su bile korisne samo čistim matematičarima kao dio "Nove matematike". Učenici osnovne škole učili su o skupovima, ali: <blockquote>Možda će većinu ljudi koji su proučavali ove udžbenike iznenaditi kada otkriju da se simbol ∪ ili ∩ koji predstavlja uniju i presjek skupova, te posebna upotreba zagrada { } i tako dalje, sve te složene notacije za skupove koje su date u ovim knjigama, gotovo nikada ne pojavljuju ni u jednom spisu iz teorijske fizike, inženjerstva, poslovne [[Aritmetika|aritmetike]], računarskog dizajna ili drugih mjesta gdje se matematika koristi. Ne vidim potrebu ni razlog da se sve ovo objašnjava ili uči u školi. To nije koristan način izražavanja. To nije uvjerljiv i jednostavan način. Tvrdi se da je precizan, ali u koju svrhu precizan?<ref>Feynman, Richard P. (March 1965). "New Textbooks for the "New" Mathematics" (PDF). Engineering and Science. 28 (6). California Institute of Technology: 9–15. ISSN 0013-7812.</ref></blockquote> U aprilu 1966. godine, Feynman je održao govor Nacionalnom udruženju nastavnika prirodnih nauka, u kojem je predložio kako bi se [[student]]i mogli natjerati da razmišljaju kao naučnici, da budu otvorenog uma i znatiželjni. Tokom predavanja, dao je definiciju nauke, za koju je rekao da se odvijala u nekoliko faza. Evolucija inteligentnog života na planeti Zemlji - stvorenja poput mačaka koja se igraju i uče iz iskustva. Evolucija ljudi, koji su počeli koristiti jezik za prenošenje znanja s jedne osobe na drugu, tako da se znanje ne gubi kada osoba umre. Nažalost, netačno znanje se moglo prenijeti kao i tačno znanje, pa je bio potreban još jedan korak. [[Galileo Galilei|Galileo]] i drugi su počeli sumnjati u istinitost onoga što je prenošeno i istraživati ​​ab initio, iz iskustva, kakva je prava situacija - to je bila nauka. Godine 1974., Feynman je održao govor na dodjeli diploma na Caltechu na temu nauke o kargo kultu, koja ima privid [[Nauka|nauke]], ali je samo pseudoznanost zbog nedostatka "vrste naučnog integriteta, principa naučnog mišljenja koji odgovara vrsti potpune iskrenosti" od strane naučnika. Poučio je diplomce da "Prvi princip je da ne smijete zavaravati sebe - a vi ste najlakša osoba za prevariti. Dakle, morate biti vrlo oprezni u vezi s tim. Nakon što niste prevarili sebe, lako je ne prevariti druge naučnike. Nakon toga samo morate biti iskreni na konvencionalan način."<ref>Feynman, Richard P. (June 1974). "Cargo Cult Science" (PDF). Engineering and Science. 37 (7). California Institute of Technology: 10–13. ISSN 0013-7812. Retrieved June 10, 2023.</ref> Feynman je bio [[Doktor (titula)|doktorski mentor]] 30 studenata.<ref>Van Kortryk, T. (May 2017). "The doctoral students of Richard Feynman". Physics Today (5) 12179. arXiv:1801.04574. Bibcode:2017PhT..2017e2179.. doi:10.1063/PT.5.9100. S2CID 119088526.</ref> === Sigurno se šalite, gospodine Feynman! === Tokom 1960-ih, Feynman je počeo razmišljati o pisanju autobiografije i počeo je davati intervjue novinarima i historičarima. Tokom 1980-ih, radeći s Ralphom Leightonom (sinom Roberta Leightona), snimao je izjave na audio kasetu koju je Ralph transkribovao. Knjiga je objavljena 1985. godine pod nazivom "Sigurno se šalite, gospodine Feynman!" i postala je bestseler. Zbog načina na koji je u knjizi prikazan rad o slaboj interakciji, [[Murray Gell-Mann]] je zaprijetio tužbom, što je rezultiralo ispravkom koja je unesena u kasnija izdanja. ​​Generalno, Gell-Mann je često izražavao frustraciju zbog pažnje koju je Feynman dobijao; te je komentarisao: "[Feynman] je bio veliki naučnik, ali je mnogo truda uložio u stvaranje anegdota o sebi." Feynman je kritikovan zbog poglavlja u knjizi pod naslovom "Samo ih pitaš?", gdje opisuje kako je naučio zavoditi žene u baru u koji je odlazio tokom ljeta 1946. Feynman na kraju poglavlja navodi da takvo ponašanje nije bilo tipično za njega: "Dakle, funkcionisalo je... ali bez obzira koliko je lekcija bila efikasna, nikada je nakon toga nisam stvarno koristio. Nisam uživao radeći to na taj način. Ali bilo je zanimljivo znati da stvari funkcionišu mnogo drugačije od načina na koji sam ja odgajan." === Katastrofa Challengera === [[Datoteka:Challenger explosion.jpg|alt=A cloud of smoke|thumb|Katastrofa svemirskog šatla "Challenger" 1986. godine]] Feynman je igrao važnu ulogu u Predsjedničkoj Rogersovoj komisiji, koja je istraživala katastrofu svemirskog šatla Challenger 1986. godine. Nerado je učestvovao, i to tek nakon nagovaranja njegove supruge.<ref>Feynman, Richard P (1988b). "An Outsider's Inside View of the Challenger Inquiry" (PDF). Physics Today. 41 (1): 26–37. Bibcode:1988PhT....41b..26F. doi:10.1063/1.881143. Archived (PDF) from the original on August 17, 2021. Retrieved April 26, 2021. "Gweneth... explained how she thought I would make a unique contribution—in a way that I am modest enough not to describe. Nevertheless, I believed what she said. So I said, 'OK. I'll accept.'"</ref> Feynman se nekoliko puta sukobio s predsjednikom komisije Williamom P. Rogersom. Tokom pauze u jednom saslušanju, Rogers je rekao članu komisije [[Neil Armstrong|Neilu Armstrongu]] da "Feynman postaje prava gnjavaža." Tokom televizijskog saslušanja, Feynman je demonstrirao da materijal korišten u O-prstenovima šatla postaje manje otporan na hladnom vremenu komprimiranjem uzorka materijala u stezaljku i uranjanjem u ledeno hladnu vodu. Komisija je na kraju utvrdila da je katastrofu uzrokovalo to što primarni O-prsten nije pravilno zatvoren na neuobičajeno hladnom vremenu na [[Cape Canaveral]]u. U svom dodatku izvještaju komisije upozorio je: "Za uspješnu tehnologiju, stvarnost mora imati prednost nad [[Propaganda|odnosima s javnošću]], jer se priroda ne može prevariti."<ref>Feynman, Richard P. [https://www.nasa.gov/history/rogersrep/v2appf.htm "Appendix F – Personal observations on the reliability of the Shuttle"]. Kennedy Space Center.</ref> == Smrt == [[Datoteka:Richard P. Feynman’s Grave.jpg|thumb|Grob Richarda P. i Gweneth M. Feynmana]] Godine 1978. Feynman je potražio medicinsku pomoć zbog bolova u trbuhu i dijagnosticiran mu je liposarkom, rijedak oblik raka. Hirurzi su uklonili "vrlo veliki" tumor koji je zdrobio jedan bubreg i [[Slezena|slezenu]]. Godine 1986. ljekari su otkrili još jedan rak, Waldenströmovu makroglobulinemiju. Daljnje operacije su izvršene u oktobru 1986. i oktobru 1987. Ponovo je hospitaliziran u Medicinskom centru UCLA 3. februara 1988. Ruptura čira na dvanaestopalačnom crijevu uzrokovala je zatajenje [[bubreg]]a, ali on je odbio [[Dijaliza|dijalizu]] koja bi mu mogla produžiti život za nekoliko mjeseci. Feynmanova supruga Gweneth, sestra Joan i rođakinja Frances Lewine pazile su na njega tokom posljednjih dana njegovog života sve do njegove smrti 15. februara 1988. u 69. godini života. Kada se Feynman bližio smrti, pitao je svog prijatelja i kolegu Dannyja Hillisa zašto Hillis izgleda tako tužno. Hillis je odgovorio da misli da će Feynman uskoro umrijeti. Hillis citira Feynmanov odgovor: <blockquote>„Da“, uzdahnuo je, „i mene to ponekad nervira. Ali ne toliko koliko misliš. [...] Kada ostariš kao ja, počneš shvatati da si većinu dobrih stvari koje znaš ionako ispričao drugim ljudima.“</blockquote><ref>Hillis, W. Daniel (1989). "Richard Feynman and The Connection Machine". Physics Today. 42 (2). American Institute of Physics: 78–83. Bibcode:1989PhT....42b..78H. doi:10.1063/1.881196. ISSN 0031-9228 – via The Long Now. Hillis on his conversation with Feynman about his dying.</ref> Pred kraj života, Feynman je pokušao posjetiti Tuvansku Autonomnu Sovjetsku Socijalističku Republiku (ASSR) u Sovjetskom Savezu, san koji nije realizovan zbog birokratskih problema Hladnog rata. Pismo sovjetske vlade kojim se odobrava putovanje primljeno je tek dan nakon njegove smrti. Njegova kćerka Michelle kasnije je otputovala na to mjesto. Sahranjen je na groblju i mauzoleju Mountain View u Altadeni, Kalifornija. == Popularna kultura == [[Datoteka:Richard-Feynman-bust-NTHU-campus.jpg|alt=A bronze bust with flowers next to it, resting on a stone base|thumb|upright=0.7|Feynmanova bista unutar kampusa Nacionalnog univerziteta Tsing Hua, Tajvan]] Aspekti Feynmanovog života prikazani su u raznim medijima. Portretirao ga je glumac Matthew Broderick u biografskom filmu Infinity iz 1996. godine.<ref>Holden, Stephen (October 4, 1996). [https://www.nytimes.com/1996/10/04/movies/a-man-a-woman-and-an-atomic-bomb.html "A Man, a Woman and an Atomic Bomb"]. The New York Times.</ref> [[Glumac]] Alan Alda angažovao je dramskog pisca Petera Parnella da napiše predstavu s dva lika o izmišljenom danu u Feynmanovom životu, smještenom dvije godine prije Feynmanove smrti. Predstava QED, premijerno je izvedena u Mark Taper Forumu u Los Angelesu 2001. godine, a kasnije je predstavljena u Vivian Beaumont Theatreu na [[Broadway]]u, a u obje produkcije Alda je glumio Richarda Feynmana. Real Time Opera je premijerno izvela svoju operu Feynman na Festivalu kamerne muzike Norfolk (Connecticut) u junu 2005. godine. Godine 2011. Feynman je bio tema biografskog grafičkog romana pod nazivom jednostavno Feynman, koji je napisao Jim Ottaviani, a ilustrovao Leland Myrick. Godine 2013, Feynmanovu ulogu u Rogersovoj komisiji dramatizirao je [[BBC]] u filmu The Challenger (američki naslov: The Challenger Disaster), s Williamom Hurtom u ulozi Feynmana. Godine 2016. Oscar Isaac je javno pročitao Feynmanovo ljubavno pismo pokojnoj Arline iz 1946. godine. U američkom filmu Oppenheimer iz 2023. godine, u režiji Christophera Nolana, a zasnovanom na Američkom Prometeju, Feynmana glumi glumac Jack Quaid.<ref>[https://www.vanityfair.com/hollywood/photos/2023/07/oppenheimer-cast-actors-vs-real-people "The Cast of 'Oppenheimer' and the Real People They Play"]. Vanity Fair. July 20, 2023.</ref> ==Bibliografija== ===Odabrani naučni radovi=== *{{cite book|title=Selected Papers of Richard Feynman: With Commentary|first=Richard P.|last=Feynman|editor=Laurie M. Brown|publisher=World Scientific|series=20th Century Physics|year=2000|isbn=978-9810241315|url=https://archive.org/details/selectedpapersof0000feyn}} *{{cite book|first=Richard P.|last=Feynman|title=The Principle of Least Action in Quantum Mechanics|year=1942|series=Ph.D. Dissertation, Princeton University|publisher=World Scientific (with title "Feynman's Thesis: a New Approach to Quantum Theory")|publication-date=2005|editor=Laurie M. Brown|isbn=978-9812563804|url=https://archive.org/details/feynmansthesisne00feyn_0}} *{{cite journal|author1-link=John A. Wheeler|first1=John A.|last1=Wheeler|first2=Richard P.|last2= Feynman|title= Interaction with the Absorber as the Mechanism of Radiation|journal= [[Rev. Mod. Phys.]]|volume= 17|pages=157–181|year=1945|doi=10.1103/RevModPhys.17.157|bibcode = 1945RvMP...17..157W|issue=2–3 }} *{{cite book|first=Richard P.|last=Feynman|osti=4341197|title=A Theorem and its Application to Finite Tampers|publisher=[[Los Alamos National Laboratory|Los Alamos Scientific Laboratory]], [[United States Atomic Energy Commission|Atomic Energy Commission]]|year=1946}} *{{cite book|first1=Richard P.|last1=Feynman|author2-link=Thomas A. Welton|first2=T. A.|last2= Welton|osti=4381097|title=Neutron Diffusion in a Space Lattice of Fissionable and Absorbing Materials|publisher=[[Los Alamos National Laboratory|Los Alamos Scientific Laboratory]], [[United States Atomic Energy Commission|Atomic Energy Commission]]|year=1946}} *{{cite book|first1=Richard P.|last1=Feynman|author2-link=Nicholas Metropolis|last2=Metropolis|first2= N.|author3-link=Edward Teller|first3=E.|last3= Teller|osti=4417654|title=Equations of State of Elements Based on the Generalized Fermi-Thomas Theory|publisher=[[Los Alamos National Laboratory|Los Alamos Scientific Laboratory]], [[United States Atomic Energy Commission|Atomic Energy Commission]]|year=1947}} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title=Space-time approach to non-relativistic quantum mechanics|journal= [[Rev. Mod. Phys.]]|volume= 20|pages= 367–387|year=1948a|doi=10.1103/RevModPhys.20.367|bibcode = 1948RvMP...20..367F|issue=2 }} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title= Relativistic Cut-Off for Quantum Electrodynamics|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1948-11-15_74_10/page/1430|journal=[[Physical Review]]|volume= 74|pages=1430–1438|year=1948b|doi=10.1103/PhysRev.74.1430|bibcode = 1948PhRv...74.1430F|issue=10 }} *{{cite journal|author1-link=John A. Wheeler|first1=John A.|last1=Wheeler|first2=Richard P.|last2= Feynman|title= Classical Electrodynamics in Terms of Direct Interparticle Action|journal= [[Rev. Mod. Phys.]]|volume= 21|pages=425–433|year=1949|doi=10.1103/RevModPhys.21.425|bibcode = 1949RvMP...21..425W|issue=3 }} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title= The theory of positrons|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-09-15_76_6/page/749|journal= [[Phys. Rev.]]|volume= 76|pages= 749–759|year=1949|doi=10.1103/PhysRev.76.749|bibcode = 1949PhRv...76..749F|issue=6 }} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title=Space-Time Approach to Quantum Electrodynamic|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-09-15_76_6/page/769|journal=[[Phys. Rev.]]|volume= 76|pages=769–789|year=1949b|doi=10.1103/PhysRev.76.769|bibcode = 1949PhRv...76..769F|issue=6 }} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title=Mathematical formulation of the quantum theory of electromagnetic interaction|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1950-11-01_80_3/page/440|journal= [[Phys. Rev.]]|volume= 80|pages= 440–457|year=1950|doi=10.1103/PhysRev.80.440|bibcode = 1950PhRv...80..440F|issue=3 }} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title= An Operator Calculus Having Applications in Quantum Electrodynamics|journal= [[Phys. Rev.]]|volume= 84|pages=108–128|year=1951|doi=10.1103/PhysRev.84.108|bibcode = 1951PhRv...84..108F }} *{{cite journal|first=Richard P.|last=Feynman|title= The λ-Transition in Liquid Helium|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1953-06-15_90_6/page/1116|journal= [[Phys. Rev.]]|volume= 90|pages=1116–1117|year=1953|doi=10.1103/PhysRev.90.1116.2|bibcode = 1953PhRv...90.1116F|issue=6 }} *{{cite book|first1=Richard P.|last1=Feynman|author2-link=Frederic de Hoffmann|last2=de Hoffmann|first2= F.|author3-link=Robert Serber|last3=Serber|first3=R.|osti=4354998|title=Dispersion of the Neutron Emission in U235 Fission|publisher=[[Los Alamos National Laboratory|Los Alamos Scientific Laboratory]], [[United States Atomic Energy Commission|Atomic Energy Commission]]|year=1955}} *{{cite journal|pmid = 17774518|last=Feynman|first=Richard P.|publication-date=24. 2. 1956|year=1956|title=Science and the Open Channel |url = https://archive.org/details/sim_science_1956-02-24_123_3191/page/n1|volume=123|issue=3191|periodical=[[Science (journal)|Science]]|page=307|doi = 10.1126/science.123.3191.307|bibcode = 1956Sci...123..307F }} *{{cite journal|first1=M.|last1=Cohen| first2=Richard P.|last2= Feynman|title=Theory of Inelastic Scattering of Cold Neutrons from Liquid Helium|journal= [[Phys. Rev.]]|volume= 107|pages=13–24|year=1957|doi=10.1103/PhysRev.107.13|bibcode = 1957PhRv..107...13C }} *{{cite journal|first1=Richard P.|last1=Feynman|first2= F. L.|last2= Vernon|first3= R.W.|last3=Hellwarth|title=Geometric representation of the Schrödinger equation for solving maser equations|journal=J. Appl. Phys|year=1957|doi=10.1063/1.1722572|volume=28|page=49|bibcode = 1957JAP....28...49F }} *{{cite web|last=Feynman|first=Richard P.|url=http://www.its.caltech.edu/~feynman/plenty.html|title=Plenty of Room at the Bottom|publisher=Presentation to American Physical Society|year=1959|access-date=2. 8. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211190050/http://www.its.caltech.edu/~feynman/plenty.html|archive-date=11. 2. 2010|url-status=dead}} *{{cite journal|pmid = 13889186|last1=Edgar|first1=R. S.|last2=Feynman|first2=Richard P.|last3=Klein|first3=S.|last4=Lielausis|first4=I. |publication-date=februar 1962|year=1962|title=Mapping experiments with r mutants of bacteriophage T4D |url = https://archive.org/details/sim_genetics_1962-02_47_2/page/179|volume=47|periodical=[[Genetics (journal)|Genetics]]|pages=179–86|last5 = Steinberg|first5 = CM|pmc = 1210321}} *{{cite journal|pmid = 17791121|last=Feynman|first=Richard P.|publication-date=12. 8. 1966|year=1966 |title=The Development of the Space-Time View of Quantum Electrodynamics |url = https://archive.org/details/sim_science_1966-08-12_153_3737/page/698|volume=153|issue=3737|periodical=[[Science (journal)|Science]]|pages=699–708|doi = 10.1126/science.153.3737.699|bibcode = 1966Sci...153..699F }} *{{cite journal|pmid = 17778830|last=Feynman|first=Richard P.|publication-date=15. 2. 1974|year=1974a|title=Structure of the proton |url = https://archive.org/details/sim_science_1974-02-15_183_4125/page/601|volume=183|issue=4125|periodical=[[Science (journal)|Science]]|pages=601–610|doi = 10.1126/science.183.4125.601|bibcode = 1974Sci...183..601F }} *{{cite journal|url=http://calteches.library.caltech.edu/51/02/CargoCult.pdf|format=PDF|title=Cargo Cult Science|author=Feynman, Richard P.|journal=Engineering and Science|volume=37|issue=7|year=1974|access-date=2. 8. 2011|archive-date=4. 3. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304000024/http://calteches.library.caltech.edu/51/02/CargoCult.pdf|url-status=dead}} *{{cite journal|pmid = 9897894|last=Feynman|first=Richard P.|last2=Kleinert|first2=Hagen|author2-link=Hagen Kleinert|publication-date=decembar 1986|year=1986|title=Effective classical partition functions|volume=34|issue=6|periodical=Phys. Rev., A|pages=5080–5084|doi = 10.1103/PhysRevA.34.5080|bibcode = 1986PhRvA..34.5080F }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * http://www.feynmanlectures.caltech.edu/ Feynman-ova predavanja na Caltech-u {{Richard Feynman}} {{Nobelova nagrada za fiziku}} {{stub-nobel}} {{DEFAULTSORT:Feynman, Richard}} [[Kategorija:Američki fizičari]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Rođeni 1918.]] [[Kategorija:Umrli 1988.]] [[Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Kvantni fizičari]] [[Kategorija:Eksperimentalni fizičari]] [[Kategorija:Richard Feynman| ]] [[Kategorija:Jevreji]] [[Kategorija:Biografije, New York]] [[Kategorija:Američki teorijski fizičari]] bpbgqx7os6pthsxrud80xko4wufgqc7 0 57805 3934444 3708555 2026-10-08T06:07:10Z Nivelir 139280 /* Albumi */ 3934444 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Meho Puzić | slika = Meho_Puzic.jpg | pozadina = solo_izvođač | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1937|07|24}} | mjesto_rođenja = [[Odžak]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2007|06|25|1937|07|24}} | mjesto_smrti = Odžak, [[Bosna i Hercegovina]] | žanr = [[Tradicionalna muzika|tradicionalna]], [[sevdalinka]] | zanimanje = Pjevač | instrument = Vokal | karijera = 1966–2007. | izdavač = [[Jugoton]]<br>[[Produkcija gramofonskih ploča Radio-televizije Beograd|PGP RTB]]<br>[[Diskos]]<br>[[Embex]] | povezani_umjetnici = [[Hanka Paldum]], [[Beba Selimović]], [[Kemal Monteno]], [[Toma Zdravković]], [[Emina Zečaj]] }} '''Meho Puzić''' (24. juli 1937 – 25. juni 2007) bio je intepretator narodne muzike i bosanske [[sevdalinka|sevdalinke]] i jedan od najznačajnijih predstavnike ove vrste muzike, čija karijera obuhvata više od četiri decenije uspješnog estradnog djelovanja. == Biografija == Meho je rođen 9. novembra 1937. u [[Bošnjaci|bošnjačkoj]] porodici u [[Odžak]]u. Imao je tri brata i tri sestre, Adema, Bahriju, Mustafu, Neiru, Raziju i Bahriju. Bahrija je također bio pjevač,<ref>{{Cite web|url= http://www.discogs.com/artist/2077981-Bahrija-Puzi%C4%87|title= ''Bahrija Puzić''|website= discogs.com|access-date= 16. 5. 2025}}</ref> a zajedno su snimili i dvije pjesme: "Pjevaj brate" i "Ko čaršijom konja jaše?" == Karijera == Godine 1966. snimio je svoj prvi album na kome su se našle četiri pjesme od kojih je "[[Mehmeda majka budila]]" postigla veliki uspjeh kod publike. Tokom svog cjelokupnog muzičkog stvaralaštva objavljena su mu osam studijskih, četiri kompilacijska albuma i niz [[Muzički singl|singl ploča]].<ref>{{Cite web|url= http://www.discogs.com/artist/1831161-Meho-Puzi%C4%87?page=1|title= ''Meho Puzić''|website= discogs.com|access-date= 16. 5. 2025}}</ref> Sahranjen je na starom mezarju (Sokak Puzića) u Odžaku. Njegove najuspješnije pjesme su: * "Budila majka Mehmeda" * "Žena prijatelja mog" * "Mi Bosanci delije" * "Il' me ženi il' tamburu kupi" * "Snijeg pade na behar na voće" * "Pita Hanka Halil Mehandžiju" * "Volim majko siroticu" * "Grijeh je mlado ne ljubiti" * "Poruka šehida" * "O majko, majko" * "Moj brate u tuđini" * "Hitao je sinak majci" * "Šta ću kući tako rano" * "Plakala si sinoć" * "Gledaj me draga" * "Gore tvoja pisma" * "Ramazan dolazi" * "Nije ona svemu kriva" * "Samo Bosnu ne dirajte" * "Čudna jada od Mostara grada" * "Bosna suza nema više", itd. == Diskografija == === EP i singl ploče === {| |valign="top"| * ''[[Bosanske pjesme pjeva]]'' (1966) * ''[[Stani vjetre, stani malo]]'' (1966) * ''[[Lijepa Suada]]'' (1967) * ''[[Drugovi]]'' (1967) * ''[[Ja se želim ocem zvati]]'' (1968) * ''[[Majko, majko]]'' (1969) * ''[[Ako nećeš ti, hoće druge tri]]'' (1969) * ''[[Zašto pjevam u kafani?]]'' (1969) * ''[[Pjesmo, živote moj / Ko ti kupi, Fato, belenzuke?]]'' (1969) * ''[[Jednom se živi / Gdje naći takvu ljubav?]]'' (1970) * ''[[Moj brate u tuđini / Pusti me]]'' (1970) * ''[[Nađi drugog zauvijek]]'' (1970) * ''[[Opet duša boli]]'' (1971) * ''[[Bila Si Moja Ljubav / Hoću Ljubav]]'' (1971) * ''[[Ja nisam kriv / Nemoj da se čudiš]]'' (duet sa [[Zora Dubljević|Zorom Dubljević]] 1971) |valign="top"| * ''[[Idi ljubi drugog / Zašto majko pitaš sina?]]'' (1972) * ''[[Jedna žena ostavi me]]'' (1972) * ''[[Nemoj s drugom biti / Srećan sine put]]'' (1972) * ''[[Pjesma Željinih navijača / Željina svečana pjesma]]'' (s Vokalnim ansamblom Prijatelji, 1972) * ''[[Pišite majci sinovi moji / Zbog lažne ljubavi]]'' (1973) * ''[[Što naumi, to učini / Ako te voli, uzmi je]]'' (1973) * ''[[Žena prijatelja mog / Jedina je ona bila]]'' (1974) * ''[[Voljena / Sudbino moja]]'' (1974) * ''[[Moliću je da se vrati / Gore tvoja pisma]]'' (1975) * ''[[Misli svako da je meni lako / Ti si meni nekad bila sve]]'' (1976) * ''[[Meni dobro, a drugima bolje / Ne vjerujem da te drugi ljubi]]'' (1976) * ''[[Na put se spremam / Srećan sine put]]'' (1976) * ''[[Plakala si sinoć / Nismo blizu jedno drugom]]'' (1977) * ''[[Vrati se starim putem / Volio sam jednu ženu]]'' (1977) |} === Albumi === {| |valign="top"| * ''[[Jednom se živi]]'' (1971) * ''[[Pusti majko još večeras]]'' (1974) * ''[[Tebi majko misli lete]]'' (1977) * ''[[Majko, majko]]'' (1979) * ''[[Šta cu kući tako rano]]'' (1979) * ''[[Pruži mi ruke ljubavi]]'' (1980) * ''[[Gdje naći takvu ljubav]]'' (1980) * ''[[Mi Bosanci delije]]'' (1982) * ''[[Il' me ženi il' tamburu kupi]]'' (1984) * ''[[Jedna žena ostavi me]]'' (1965) * ''[[Mladost i iskustvo]]'' (1986) * ''[[Nije ona svemu kriva]]'' (1988) |valign="top"| * ''[[Ne žali je, majko]]'' (1989) * ''[[Najdraže sevdalinke]]'' (1989) * ''[[Moj brate u tudini]]'' (1992) * ''[[Vjetrovi rata]]'' (1992) * ''[[Grijeh je mlado ne ljubiti]]'' (1994) * ''[[Poruka šehida]]'' (1995) * ''[[Decenije sevdaha]]'' (2003) * ''[[Gledaj me draga]]'' (2003) * ''[[Stare ljubavi]]'' (2003) * ''[[Zaljubljeni kralj]]'' (2005) * ''[[Moje pjesme, moji snovi (album)|Moje pjesme, moji snovi]]'' (2006) * ''[[Folk zvijezde zauvijek: Meho Puzić]]'' (2012) |} == Izvori == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Meho Puzić}} * [http://www.discogs.com/artist/1831161-Meho-Puzi%C4%87 Meho Puzić] na Discogsu {{DEFAULTSORT:Puzić, Meho}} [[Kategorija:Rođeni 1937.]] [[Kategorija:Umrli 2007.]] [[Kategorija:Biografije, Odžak]] [[Kategorija:Sevdalije]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] p4zt2ao0x5uk2xgrr4d950wih4u9djm 0 70108 3934375 3899078 2026-10-07T12:51:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934375 wikitext text/x-wiki [[Slika:Mortality Rate Map by Country.svg|thumb|400px| Stopa smrtnosti zemalja, broj umrlih na hiljadu]] '''Stopa smrtnosti''' ili '''stopa smrtnosti''',<ref name=Porta-2014>{{cite book|editor-last=Porta|editor-first=M|title=A Dictionary of Epidemiology| chapter-url=https://books.google.com/books?id=okf1AwAAQBAJ&pg=PA69|year=2014|edition=5th|publisher=Oxford University Press|location=Oxford| isbn=978-0-19-939005-2|pages=189, 69, 64, 36|chapter=Mortality Rate, Morbidity rate; Death rate; Cumulative death rate; Case fatality rate}}</ref>{{rp|189,69}} je mjera broja smrtnih slučajeva (općenito ili zbog određenog uzroka) u određenoj populaciji, skaliranoj prema veličini te populacije, po jedinici vremena. Stopa smrtnosti se obično izražava u jedinicama smrtnih slučajeva na 1.000 osoba godišnje; stoga bi stopa smrtnosti od 9,5 (od 1.000) u populaciji od 1.000 značila 9,5 smrtnih slučajeva godišnje u cijeloj toj populaciji, ili 0,95% od ukupnog broja. Razlikuje se od "[[morbiditet]]a", koji je ili [[prevalencija]] ili [[Incidencija (epidemiologija)|incidencija]] [[bolest|bolesti]], a također i od [[stopa incidencije|stope incidencije]] (broj novopojavljenih slučajeva bolesti po jedinici vremena).<ref name=Porta-2014/>{{rp|189}} Važna specifična mjera stope smrtnosti je '''sirova stopa smrtnosti''', koja posmatra smrtnost od svih uzroka u datom vremenskom intervalu za datu populaciju. Od 2020., naprimjer, [[Centralna obavještajna agencija|CIA]] procjenjuje da će sirova stopa smrtnosti globalno biti 7,7 smrtnih slučajeva na 1.000 ljudi u populaciji godišnje.<ref name=CIA2020>{{cite book | author=CIA Staff | date=2020 | title=CIA World Factbook | chapter=People and Society | chapter-url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/346.html#XX | access-date=January 31, 2020 | archive-date=October 10, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201010211308/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/346.html#XX | url-status=dead }}</ref> Zaključno s 2024. godinom, globalna stopa smrtnosti iznosila je 7,76, što predstavlja porast od 2,35% u odnosu na 2023.<ref>{{Cite web |title=World Death Rate (1950-2025) |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/countries/wld/world/death-rate |access-date=2025-06-26 |website=www.macrotrends.net}} {{Mrtav link}}</ref> U generičkom obliku, stope smrtnosti <ref name=Porta-2014/>{{rp|189}} mogu se posmatrati kao izračunate korištenjem<math>(d/p)\cdot 10^n</math>, gdje ''d'' predstavlja broj smrtnih slučajeva od bilo kojeg navedenog uzroka koji se događaju u datom vremenskom periodu, ''p'' predstavlja veličinu populacije u kojoj se smrtni slučajevi događaju (bez obzira na to kako je ova [[populacija]] definirana ili ograničena), a <math>10^n</math> je faktor konverzije iz rezultirajućeg razlomka u drugu jedinicu (npr. množenje sa <math>10^3</math> da bi se dobila stopa smrtnosti na 1.000 osoba).<ref name=Porta-2014/>{{rp|189}} ==Gruba stopa smrtnosti, globalno== Gruba stopa smrtnosti definira se kao "stopa smrtnosti od svih uzroka smrti za populaciju", izračunata kao "ukupan broj smrtnih slučajeva tokom datog vremenskog intervala" podijeljen sa "brojem stanovnika srednjeg intervala", na 1.000 ili 100.000; na primjer, stanovništvo Sjedinjenih Američkih Država bilo je oko 290.810.000 u 2003. godini, a te godine ukupno je zabilježeno približno 2.419.900 smrtnih slučajeva, što daje grubu stopu smrtnosti (mortaliteta) od 832 smrtna slučaja na 100.000.<ref name="cdc.gov"/>{{rp|3–20f}} Od 2020., [[Centralna obavještajna agencija|CIA]] procjenjuje da će gruba stopa smrtnosti u SAD-u biti 8,3 na 1.000, dok procjenjuje da će globalna stopa biti 7,7 na 1.000.<ref name=CIA2020/> Prema [[SZO|Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji]], deset vodećih uzroka smrti, globalno, u 2016. godini, za oba spola i sve uzraste, prikazani su u donjoj tabeli.<ref>{{cite web| author = WHO Staff | date=2018|title=Global Health Observatory (GHO) data: Top 10 causes of death|location = Geneva, CH | publisher=World Health Organization | url=https://www.who.int/gho/mortality_burden_disease/causes_death/top_10/en/| archive-url=https://web.archive.org/web/20140808230640/http://www.who.int/gho/mortality_burden_disease/causes_death/top_10/en/| url-status=dead| archive-date=August 8, 2014| access-date = January 31, 2020}}</ref> '''Stopa smrtnosti, na 100.000 stanovnika''' # [[Ishemijna bolest srca]], '''126''' # [[Moždani udar]], '''77''' # [[Hronična opstruktivna bolest pluća]], '''41''' # [[Infekcije donjih disajnih puteva]], '''40''' # [[Alchajmerova bolest]] i druge [[demencije]], '''27''' # [[Rak pluća|Traheja, bronhija i rak pluća]], '''23''' # [[Dijabetes melitus]], '''21''' # [[Saobraćajne nesreće|Povrede u saobraćaju]], '''19''' # [[Dijareične bolesti]], '''19''' # [[Tuberkuloza]], '''17''' Stopa smrtnosti se također mjeri na hiljadu stanovnika. Određuje se brojem ljudi određene dobi koji umiru na hiljadu ljudi. Smanjenje stope smrtnosti jedan je od razloga za porast stanovništva. Razvoj medicinske nauke i drugih tehnologija rezultirao je smanjenjem stope smrtnosti u svim zemljama svijeta već nekoliko decenija. Godine 1990. stopa smrtnosti djece mlađe od pet godina bila je 144 na hiljadu, ali je 2015. godine stopa smrtnosti djece bila 38 na hiljadu. ==Povezane mjere smrtnosti== Ostale specifične mjere smrtnosti uključuju:<ref name="cdc.gov">Za tabelarne definicije za sirovu stopu smrtnosti, stopu smrtnosti specifičnu za uzrok, proporcionalnu smrtnost, odnos smrtnih slučajeva i slučajeva, stopu smrtnosti novorođenčadi, stopu smrtnosti nakon neonatalnog perioda, stopu smrtnosti dojenčadi i stopu smrtnosti majki (s primjerima izračuna za nekoliko), pogledajte {{cite book | last1 = Dicker | first1 = Richard C. | last2 = Coronado | first2 = Fátima | last3 = Koo | first3 = Denise | last4 = Parrish II | first4 = Roy Gibson | year = 2012 | title = Principles of Epidemiology in Public Health Practice: An Introduction to Applied Epidemiology and Biostatistics | chapter = Lesson Three: Measures of Risk, §Mortality Frequency Measures | pages = 3–20 to 3–38 | location = Atlanta, GA | publisher = U.S. Department of United States Department of Health and Human Services|HHS, Centers for Disease Control and Prevention (CDC) | language=en-us | chapter-url = https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/SS1978.pdf | access-date=January 31, 2020}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Mjere mortaliteta !width=250pt|Name!!Tipska definicija |- |[[Stopa perineonatusnog mortaliteta]]||Zbir fetalnih smrti (mrtvorođenčadi) u posljednjih 22 (ili 28) navršenih sedmica trudnoće plus broj smrtnih slučajeva među živorođenom djecom do 7 navršenih dana života, podijeljen s brojem porođaja. |- |[[Stopa smrtnosti majki]]||Broj smrtnih slučajeva majki pripisanih uzrocima povezanim s trudnoćom tokom datog vremenskog intervala, podijeljen s brojem živorođene djece tokom istog vremenskog intervala.<ref name="cdc.gov"/>{{rp|3–20}} |- |[[Stopa smrtnosti dojenčadi]] ||Broj smrtnih slučajeva među djecom mlađom od godinu dana tokom datog vremenskog intervala podijeljen s brojem živorođene djece tokom istog vremenskog intervala.<ref name="cdc.gov"/>{{rp|3–20}} |- |[[Stopa smrtnosti djece]]<br />(također poznata kao 'Stopa smrtnosti djece mlađe od pet godina')||Broj smrtnih slučajeva djece mlađe od pet godina, podijeljen s brojem živorođene djece. |- |[[Standardizirana stopa mortaliteta]] (SMR)||Odnos broja smrtnih slučajeva u datoj (indeksnoj) populaciji i očekivanog broja smrtnih slučajeva, oblik indirektno (za razliku od direktno) standardiziranih stopa, gdje su kategorije obično "definirane prema dobi, spolu i rasi ili etničkoj pripadnosti".<ref name = GailBenichou2000>{{cite book | last1 = Gail | first1 = Mitchell | last2 = Benichou | first2 = Jacques | year = 2000 | title = Encyclopedia of Epidemiologic Methods | chapter = Standardized mortality ratio (SMR) | series = Wiley Reference Series in Biostatistics | page = 884 | location = New York| publisher = John Wiley & Sons | language=en-us | chapter-url = https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/SS1978.pdf | access-date=January 31, 2020 | isbn = 9780471866411}}</ref> Brojnik se izračunava kao <small><math>\sum n_iR_i</math></small>, gdje je "<small><math>n_i</math></small> broj osoba u kategoriji <small><math>i</math></small> indeksne populacije, a <small><math>R_i</math></small> je odgovarajuća stopa događaja specifična za kategoriju u standardnoj populaciji."<ref name = GailBenichou2000/> Također je opisan kao [[Proporcionalnost (matematika)|proporcionalno]] poređenje s brojem smrtnih slučajeva koji bi se očekivali da je populacija bila standardnog sastava u smislu dobi, spola itd.<ref>{{cite book | author = Everitt, B.S. | title = The Cambridge Dictionary of Statistics | year = 1998 | url = https://archive.org/details/cambridgediction00ever_0 | location = Cambridge, UK | publisher = Cambridge University Press | isbn = 052181099X}}{{full citation needed|date=January 2020}}</ref> |-|[[Stopa smrtnosti specifična za dob]] (ASMR)||Ukupan broj smrtnih slučajeva godišnje u određenoj dobi, podijeljen s brojem živih osoba u toj dobi (npr. 62 godine na posljednji rođendan)<ref name="cdc.gov"/>{{rp|3–21}} |- |Stopa smrtnosti specifična za uzrok ||Broj smrtnih slučajeva pripisanih određenom [[uzrok smrti|uzroku]] tokom datog vremenskog intervala podijeljen s populacijom srednjeg intervala<ref name="cdc.gov"/>{{rp|3–21}} |- |Kumulativna stopa smrtnosti||Proporcija incidencije smrti, odnosno proporcija [definirane] grupe koja umire tokom određenog vremenskog intervala,<ref name=Porta-2014/>{{rp|64}} bilo da se odnosi na sve smrtne slučajeve tokom vremenskog intervala ili "na smrtne slučajeve od određenog uzroka ili uzroka".<ref name=Porta-2014/>{{rp|64}} Također je opisano kao mjera (rastućeg) udjela grupe koja umire tokom određenog perioda (često procijenjeno tehnikama koje uzimaju u obzir [[nedostajući podatak|nedostajuće podatke]] putem [[Cenzura (statistika)|statističke cenzure]]). |- |[[Stopa smrtnosti slučajeva]] (CFR)||Udio dijagnosticiranih slučajeva određenog [[medicinskog stanja]] koji dovode do smrti.<ref>{{cite web |title=Principles of Epidemiology - Lesson 3: Measures of Risk Section 3: Mortality Frequency Measures |url=https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson3/section3.html |website=Centers for disease control and prevention |date=18 February 2019 |publisher=U.S. Department of Health & Human Services |access-date=25 March 2020}}</ref> |- |[[Stopa smrtnosti od infekcije]] (IFR)||Udio zaraženih slučajeva određenog [[medicinsko stanje| medicinskog stanja]] koji su doveli do smrti. Slično CFR-u, ali prilagođeno za asimptomske i nedijagnosticirane slučajeve.<ref>{{cite web |title=Infection fatality rate |url=https://flexikon.doccheck.com/de/Infection_fatality_rate |publisher=DocCheck Medical Services GmbH |access-date=25 March 2020}}</ref> |} == Također pogledajte == * [[Smrt]] * [[Demografija]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Birth and death rates}} * http://www.deathriskrankings.org/{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240816063241/https://www.deathriskrankings.org/ |date=16. 8. 2024 }} * http://www.cedat.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081226231117/http://www.cedat.org/ |date=26. 12. 2008}} [[Kategorija:Sociologija]] [[Kategorija:Medicinski aspekti smrti]] [[Kategorija:Epidemiologija]] 2c56prwrqnqtmaksial4i079qz66a7d 0 70285 3934395 3929644 2026-10-07T17:45:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934395 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Sodium Benzoate V.1.svg|140px]] | Hemijski spoj = Natrij-benzoat | Druga imena = E211 | Sumarna formula = C₇H₅NaO₂ | CAS registarski broj = 532-32-1 | Kratki opis = bezbojni kristalni prah | Molarna masa = 144,11 g/mol | Agregatno stanje = čvrsto | Gustoća = 1,44 g/cm³<ref>[http://biade.itrust.de/biade/lpext.dll?f=id&id=biadb:r:024590&t=main-h.htm GESTIS baza podataka] {{Mrtav link}}</ref> | Tačka topljenja = 410–430 °C | Tačka ključanja = - °C | Pritisak pare = manje od 1,0 Pa pri 20 °C | Rastvorljivost = 660 g/l u [[voda|vodi]] pri 20 °C | Dipolni moment = }} '''Natrij-benzoat''' je [[soli (hemijski spojevi)|so]] [[natrij]]a benzenove kiseline. Kao dodatak prehrambenim namirnicama ([[konzervans]]) ima oznaku E211. == Osobine == Natrij-benzoat je bezbojna [[kristal]]na čvrsta tvar. Nema [[miris]]a i higroskopan je. Veoma je [[vatra|zapaljiv]] i dobro se rastvara u [[voda|vodi]]. == Upotreba == Djeluje bakteriostatično i fungstatično, te se zbog toga upotrebljava kao dodatak [[hrana|hrani]] ([[E211]]). Najoptimalnije se koristi kod namirnica pri [[pH]] vrijednosti manjoj od 3,6. U [[pirotehnika|pirotehnici]] se koristi kao [[gorivo]], najčešće u kombinaciji sa [[kalijum perhlorat]]om. Kod sinteze [[polipropilen]]a služi kao sredstvo za nukleiziranje.<!--???--> Kod [[čovjek]]a može izazvati alergiju i astmu te opteretiti mehanizam razmjene tvari. Jedna [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanska]] studija je pokazala da natrij-benzoat kao konzervans u nekim pićima, pored drugih dodatnih materija može izazvati '''ADHS''' ([[Poremećaj hiperaktivnosti i deficita pažnje]]).<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=1782 Abstract] 5405</ref><ref>http://dx.doi.org/10.1016/S0140-6736(07)61306-3</ref> [[Smrt]]onosna doza kod miševa iznosi oko 1600&nbsp;mg/kg tjelesne mase (oralno).<ref>{{Cite web |url=http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/direct.jsp?regno=532-32-1 |title=ChemIDplus |access-date=20. 3. 2008 |archive-date=18. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018002427/http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/direct.jsp?regno=532-32-1 |url-status=dead}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{Spojevi natrija}} [[Kategorija:Soli i estri karboksilnih kiselina]] [[Kategorija:Aditivi sa E-brojem]] [[Kategorija:Prezervativi]] [[Kategorija:Antiseptici]] bqdeynn1ppnrflo3rck5c19us65juib 0 74673 3934443 3852088 2026-10-08T04:59:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934443 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Zvijezda | Naziv = Rigel | Slika = [[Datoteka:Orion constellation map-bs.svg|200px]] | Opis slike = Pozicija Rigela u sazviježđu Orion | Epoha = J2000,0 | Sazviježđe = [[Orion (sazviježđe)|Orion]] | Rektascenzija = 5^o14<nowiki>'</nowiki>32,272<nowiki>''</nowiki> | Deklinacija = −8^o12<nowiki>'</nowiki>5,91<nowiki>''</nowiki> | Vidljivi sjaj = 0,18 | Spektralna klasa = B8Iab | B-V-indeks = −0,03 | U-B-indeks = −0,66 | Varijabilnost = malo iregularna | Radijalna brzina = 20,7 | Udaljenost SG = 773±130 | Udaljenost Par = 237±40 | Apsolutni sjaj = −6,7 | V-RA = 1,87±0,77 | V-DE = -0,56±0,49 | V-GES = | V-DIR = | Masa = 17 | Radijus = 62 | Luminozitet = 66.000 | Temperatura = 11.000 | Rotacija = | Starost = | Bayer = β Orion | Flamsteed = 19 Orion | BD = | BSK = HR 1713 | HDK = HD 34085 | SAO = 131907 | TYC = TYC 5331-01752-1 | HIP = HIP 24436 }} '''Rigel''' (''β Orion'') je najsjajnija zvijezda u [[sazviježđe|sazviježđu]] [[Orion (sazviježđe)|Orion]] i šesta po sjajnosti zvijezda na nebu. Njegova vidljiva magnituda sjaja iznosi 0,18. Iako je označen sa ''beta'', gotovo uvijek je sjajniji od ''alfa'' Oriona - [[Betelgez]]. == Fizikalne osobine == Mjerenjem [[paralaksa|paralakse]] ne može se sa sigurnošću utvrditi udaljenost Rigela od Zemlje. Spektroskopska mjerenja pokazuju da se Rigel nalazi na udaljenosti između 700 i 900 [[svjetlosna godina|s.g.]], dok po Hipparcosu ta udaljenost iznosi oko 773 svjetlosne godine (237 [[parsek]]a) sa procijenjenom standardnom greškom od 19%. Rigel spada u klasu B8Iab tzv. ''supergigant''. Masa mu je oko 17 puta veća od [[Sunce|Sunca]], a od njega ima oko 40.000 puta veći [[luminozitet]].<ref>{{Cite web |url=http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/rigel.html |title=James Kaler, "Rigel" |access-date=26. 5. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051229105525/http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/rigel.html |archive-date=29. 12. 2005 |url-status=dead }}</ref> Rigel spada u red najsjajnijih zvijezda našeg lokalnog regiona [[Mliječni put|galaksije]], najbliža sjajna zvijezda Rigelu je [[Deneb]], koji je udaljen oko 3300 s.g. (1000 parseka) a nalazi se u Orionovoj "''ruci''". Pošto je Rigel tako svijetao i kreće se kroz region prepun maglica, osvjetljuje nekoliko magličastih oblaka u svojoj neposrednoj blizini, od kojih je najizrazitija [[IC 2118]] (''Maglica vještičina glava'').<ref name="Jedicke">Peter Jedicke and [[David H. Levy]], ''Regal Rigel'', 52. The New Cosmos, Waukesha: Kalmbach Books, [[1992]], str.48-53.</ref> Rigel je također povezan i sa [[Orionova maglica|maglicom Oriona]], koja se nalazi u gotovo istoj ravni kao i on, ali je skoro dvostruko više udaljena od [[Zemlja (planeta)|Zemlje]]. Usprkos te udaljenosti, projekcije kretanja Rigela u toku njegovog očekivanog ''životnog vijeka'', pokazuju da će se ova zvijezda u dalekoj budućnosti značajno približiti maglici Oriona. Rezultat toga je da se Rigel ponekad klasificira kao udaljeni član Orionove grupe OB1, zajedno sa mnogim drugim sjajnim zvijezdama u tom regionu neba; ili, još konkrentije, kao član grupe [[Bik (sazviježđe)|Bik]]-Orion R1, uz rezervisano ''članstvo'' u grupi OB1 zajedno sa mladim zvijezdama bližim maglici koje su u fazi formiranja.<ref name="Jedicke">Jedicke and Levy, 52.</ref> [[Datoteka:Rigel blue supergiant.jpg|mini|200px|Umjetničko viđenje Rigela sa udaljenosti od 1 [[Astronomska jedinica|aj]]]] Rigel je neznatno varijabilan, na nepravilan način koji je karaktrističan za zvijezde supergigante. Njegova magnituda varira unutar 22 do 25 dana između 0,03 i 0,3. Zbog varijabilnosti glavne zvijezde u sistemu (Rigel je trojna zvijezda), nekad se razmatra postojanje i četvrte zvijezda u sistemu, mada je moguće da je to rezultat fizičkog pulsiranja površine Rigela A.<ref name="Burnham">Robert Burnham Jr.: ''Burnham's Celestial Handbook'', New York, Dover Publications Inc., [[1978]], str. 1300, {{ISBN|978-0-486-23568-4}}</ref> === Spektroskopija === Provedene studije koje su ispitivale Hα linije, pokazuju veoma veliku paletu konfiguracija. One idu od velike emisije do velike [[apsorpcija|apsorpcije]]. U toku su studije koje trebaju pokazati da li u tim konfiguracijama postoje pravilnosti. Rigel je okružen ljuskom ispuštenih [[gas]]ova, za koje se smatra da su nastali zbog njegovog pulsiranja, zvjezdanog ''vjetra'' ili nečeg trećeg. Ova pojava nije do kraja razjašnjena.<ref name="Jedicke">Jedicke and Levy, 53.</ref> == Sistem == Još od [[1831]] je poznato da je Rigel vizualni binarni sistem, koji je prvi izmjerio [[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]]. Iako Rigel B i nije toliko slabog sjaja sa magnitudom od 6,7; njena blizina glavnoj zvijezdi - Rigelu A koji je preko 500 puta sjajniji - predstavlja veliku prepreku u njegovom posmatranju putem manjih [[teleskop]]a.<ref name="Burnham">Burnham, 1300.</ref> Procjenjuje se da je Rigel B udaljen od matične zvijezde preko 2.200 astronomskih jedinica. Ne čudi činjenica da između njih nema znakova orbitalnog kretanja iako se čini da obje zvijezde dijele isto relativno kretanje u odnosu na okolne zvijezde.<ref name="Jedicke">Jedicke and Levy, 50-1.</ref><ref name="Burnham">Burnham, 1300.</ref> Sam Rigel B je [[spektroskopija|spektroskopski]] binarni sistem, koji se sastoji od dvije sekvencijalne zvijezde koje rotiraju oko zajedničkog centra gravitacije svakih 9,8 dana. Obje zvijezde pripadaju spektralnoj klasi B9V; iako je Rigel B masivniji od Rigela C, čineći 2,5 i 1,9 masa Sunca, respektivno.<ref name="Jedicke">Jedicke and Levy, 51.</ref><ref name="Burnham">Burnham, 1300</ref> Krajem [[19. vijek|19.]] i početkom [[20. vijek]]a vodila se polemika o mogućoj vizualnoj binarnosti Rigela B. Određeni broj astronoma je tvrdio da se može vidjeti dvije zvijezde, dok su drugi to opovrgavali. Posmatranja od tada su potpuno isključila mogućnost da se vizuelno dokaže postojanje stvarnog binarnog pratioca Rigela B.<ref name="Jedicke">Jedicke and Levy, 52.</ref><ref name="Burnham">Burnham, 1300-1.</ref> == Etimologija i kulturološka značajnost == Ime zvijezde potiče od njene lokacije unutar sazviježda Oriona. Na [[arapski jezik|arapskom]] puni naziv bio mu je ''Ridžl Džauza al-Jusra'', doslovno ''Lijeva noga centralnog (sazviježđa)''. Drugo arapsko ime je '''{{Arapsko pismo|رجل الجبار|ar}}''' - ''Ridžl-Džabar'' ("Noga velikog diva", "osvajača"), što je izvor druge varijante imena Rigela - Aldžebar ili Eldžebar, mada se ove varijante rjeđe koriste. Također je poznat i kao 参宿七 (''Šenksiu Ki'', "Sedma od tri zvijezde") kod [[Kinezi|Kineza]]. Ova [[matematika|matematička]] ''nelogičnost'' je iz razloga što je prvobitni naziv zviježđa Oriona uključivao samo tri zvijezde (u "pojasu" Oriona), a kasnije su dodane još četiri zvijezde u ovo sazviježđe ali je naziv "tri zvijezde" ostao. U [[more|pomorskoj]] [[navigacija|navigaciji]], Rigel je jedna od najvažnijih navigacijskih zvijezdi, jer je veoma sjajna, veoma lahko se može locirati te je vidljiva sa gotovo svih [[geografska širina|geografskih širina]]. Također je poznat i kao 源氏星(''Genjiboshi'' "Zvijezda Genji") u [[japanski jezik|japanskom jeziku]].<ref>"[[:en:Daijirin]]" p.815 ISBN：4385139024</ref><ref>[[:en:Hōei Nojiri]] "Shin seiza jyunrei" p.19 ISBN： 9784122041288</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20081205191059/http://www.alcyone.de/SIT/bsc/bsc_search.html Katalog sjajnih zvijezda] * [https://web.archive.org/web/20051229105525/http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/rigel.html Rigel] {{Commonscat}} [[Kategorija:Orion (sazviježđe)]] [[Kategorija:Zvijezde]] ppr09wt24hfjttzfyhiohs387trkqe9 0 79879 3934385 3827542 2026-10-07T13:30:11Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Perm_Russia.jpg|Perm_Russia.jpg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]]; razlog: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Perm Russia.jpg|]]. 3934385 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Drugo_značenje|Perm (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje |Grb = Coat of Arms of Perm.svg |Karta = Perm in Russia.png |Država = {{ZD|RUS}} [[Rusija]] |ImeSrednjegNivoaVlasti = Federalna jedinica |SrednjiNivoVlasti = [[Permski kraj]] |Općina = |Stanovništvo = 1001653 |StanovništvoGodina = 2002 |StanovništvoUrban = |StanovništvoUrbanGodina = |StanovništvoMetro = |StanovništvoMetroGodina = |StanovništvoProcjena = |StanovništvoGodina2 = |Površina = 799.68 |Nadmorska visina = |Pozivni broj = +7 342 |Poštanski broj = 614xxx |VrstaNaselja = |Načelnik = Igor Shubin |NačelnikIzabran = |NačelnikTitula = |NačelnikStranka = |Web = www.gorodperm.ru |Slika = |SlikaInfo = Pogled na Perm }} '''Perm''' ({{jez-ru|Пермь}}) jest grad u [[Rusija|Rusiji]], na obali rijeke [[Kama|Kame]], na obroncima [[Ural (planina)|Urala]], granici između [[Evropa|Evrope]] i [[Azija|Azije]]. Perm ima oko milion stanovnika i prostire se na površini od 799,68&nbsp;km² što ga čini trećim gradom po površini u Rusiji, nakon [[Moskva|Moskve]] i [[Sankt Peterburg]]a. Osnovan je [[17. maj]]a [[1723]]. godine i dobio je status grada [[1781]]. Željeznica je do Perma stigla [[1870]]. Nalazi se na trasi [[Transsibirska željeznica|Transibirske željeznice]]. Privreda Perma vezana je za mašinstvo, proizvodnju oružja, proizvodnju nafte (sjedište firme [[Lukoil]] se nalazi upravo u ovom gradu), hemijsku industriju. U gradu ima nekoliko univerziteta. Između 1940. i 1957. grad se zvao ''Molotov'', po [[Vjačeslav Molotov|Vjačeslavu Molotovu]], sovjetskom ministru vanjskih poslova. == Partnerski gradovi == * {{ZD|SAD}} [[Louisville]], [[SAD]] * {{ZD|UK}} [[Oxford]], [[UK]] * {{ZD|NJE}} [[Duisburg]], [[Njemačka]] * {{ZD|UKR}} [[Cherkasy]], [[Ukrajina]] * {{ZD|KIN}} [[Shenzhen]], [[Kina]] == Vanjski linkovi == * [http://www.gorodperm.ru/ Zvanična stranica grada] * {{Commons|Пермь|Perm}} {{stub-grad}} [[Kategorija:Gradovi u Rusiji]] kq9pireql69vks3qf3hy4xnko6hbrds 0 99164 3934439 3903761 2026-10-08T03:27:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934439 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Rabindranath Tagore | slika = Rabindranath Tagore in 1909.jpg | opis_slike = | puno_ime = | rođen_kao = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1861|5|7}} | mjesto_rođenja = [[Kolkata]], [[Britanska Indija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1941|8|8|1861|5|7}} | mjesto_smrti = [[Kolkata]], [[Britanska Indija]] | zanimanje = [[Poezija|pjesnik]], [[pisac]], scenarista, [[Kompozitor|konpozitor]], [[filozof]] i [[Slikarstvo|slikar]] | jezik = [[Bengalski jezik]] | nacionalnost = | obrazovanje = | period = [[Bengalska renesansa]] | žanr = | poznata_djela = | supružnik = Mrinalini Devi | djeca = | nagrade = [[Nobelova nagrada za književnost]] | potpis = Rabindranath Tagore Signature.svg | veb-sajt = }} '''Rabindranath Tagore''' (7. maj1861.<ref>25 Baisakh 1268([[Bangabda]])</ref> -8. august 1941.<ref>22 Shravan 1368([[Bangabda]])</ref>), [[indija|indijski]] [[Poezija|pjesnik]], [[pisac]], scenarista, [[Kompozitor|konpozitor]], [[filozof]] i [[Slikarstvo|slikar]].<ref>{{cite web|last=Lubet|first=Alex|title=Tagore, not Dylan: The first lyricist to win the Nobel Prize for literature was actually Indian|url=https://qz.com/india/810668/rabindranath-tagore-not-bob-dylan-the-first-lyricist-to-win-the-nobel-prize-for-literature-was-actually-indian/|website=Quartz India|date=17. 10. 2016|access-date=17. 8. 2022}} * {{cite web|title=Anita Desai and Andrew Robinson – The Modern Resonance of Rabindranath Tagore|url=https://onbeing.org/programs/anita-desai-andrew-robinson-the-modern-resonance-of-rabindranath-tagore|access-date=30. 7. 2019|publisher=On Being}}</ref><ref name="Stern2001">{{cite book |last1=Stern |first1=Robert W. |title=Democracy and Dictatorship in South Asia: Dominant Classes and Political Outcomes in India, Pakistan, and Bangladesh |url=https://archive.org/details/democracydictato0000ster |date=2001 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-97041-3 |page=[https://archive.org/details/democracydictato0000ster/page/6 6] |language=en}}</ref><ref name="Henry Newman 1921 252">{{cite book |last=Newman |first=Henry |title=The Calcutta Review |date=1921 |publisher=[[University of Calcutta]] |page=252 |language=en |quote=I have also found that Bombay is India, Satara is India, Bangalore is India, Madras is India, Delhi, Lahore, the Khyber, Lucknow, Calcutta, Cuttack, Shillong, etc., are all India.}}</ref> jedan od rijetkih [[Azija|azijskih]] pisaca koji su još za života uspjeli steći širok krug čitalaca na Zapadu. Preoblikovao je bengalsku književnost i muziku, kao i indijsku umjetnost kontekstualnim modernizmom u kasnom 19. i ranom 20. vijeku. Prodro je u [[Evropa|Evropu]] naglo, oko 1913. [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelovom nagradom]]{{Sfn|O'Connell|2008}} nagrađen je već za prvu svoju na engleski jezik prevedenu knjigu, zbirku pjesama "''Gitandžali''".{{Sfn|The Nobel Foundation}} Tagoreove pjesme smatrane su duhovnim i živim; gdje su njegova elegantna proza i magična poezija bili široko popularni na indijskom potkontinentu.{{Sfn|Sen|1997}} Bio je član Kraljevskog azijskog društva. Nazvan "bard iz Bengala",<ref name="Stern2001" /><ref name="Henry Newman 1921 252" /><ref>{{cite news|title=Work of Rabindranath Tagore celebrated in London|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-33543786|access-date=15. 7. 2015}}</ref> Tagore je bio poznat po nazivima: Gurudeb, Kobiguru i Biswokobi. "''Gitandžali''", koji je prevođen kao "''Žrtveni pjev''", "''Pjevačeva žrtva''" i "''Pjesme darovnice''", zbirka je sastavljena od 103 pjesme u prozi. Većina pjesama u zbirci nastale su u najtmurnijem razdoblju Tagoreova života, u vremenu kada su uzastopne porodične tragedije (smrt žene, pa kćerke, zatim najmlađeg sina) prekinule bujicu njegove razuzdane ljubavne lirike. Pjesme je preveo sam pjesnik na engleski jezik, 1912, iz triju svojih knjiga religioznih pjesama, koje su u originalu pisane u čvrstim metričkim oblicima, sa rimama, organizirane u pravilne strofe, a većina njih se pjevaju po melodijama što ih je Tagore komponirao. Jedna za drugom, Tagoreove poetske zbirke - "''Vrtlar''" (ili "''Gradinar''", 1913.), "''Mladi mjesec''" (1913.) i druge, njegove drame - "''Čitra''" (1913.), "''Kralj tamne sobe''" (1914.) i druge, osvajale su publiku u Evropi, uklopivši se sasvim u drugi val simbolističkog strujanja u zapadnoevropskim književnostima. Shvaćen u Evropi kroz nekoliko desetljeća kao izraziti predstavnik evropskog kasnog simbolizma, objašnjavan redovno usporedbom sa Psalmima ili drugim tekstovima evropske književne tradicije, Tagore se može sasvim razumjeti tek u kontekstu indijske književne tradicije. Njegova uža domovina je Bengal, pokrajina koja je u novije doba postala glavnim filterom kroz koji je Indija usvajala društvene navike, političke institucije i književne oblike Zapada, a ujedno pokrajina u kojoj su ponikli najvažniji moderni pokreti za društvenu i vjersku reformu, te nacionalno oslobođenje [[Indija|Indije]]. Tagoreova porodica, porodica bogatih agrarnih aristokrata, bila je u središtu burnog društvenog previranja Indije u XIX stoljeću; otac mu je bio vođa jednog od najvažnijih hinduskih reformskih pokreta svog vremena, a više političara, filozofa, književnika i slikara nalazimo među najbližim rođacima. U osamdesetim i devedesetim godinama XIX stoljeća, u vremenu političkih strasti i nacionalističkih agitki u književnosti, Tagore je sav zanijet traženjem Ljepote i Istine: opčinjen čudesima prirode, mudrošću njenog reda, ljupkošću žene i zemlje, piše tada svoje lirske drame i svoju najbolju liriku, one stihove koje će Evropa upoznati dvadesetak godina poslije i po kojima će Tagorea prije svega poznavati sve do danas. Lirika je, ipak, samo jedna od aktivnosti mnogostranog Tagorea. Njoj su se zatim pridružili njegovi romani, među kojima su najpoznatiji "''Dom i svijet''", "''Brodolom''" i "''Gora''", pa brojne pripovijetke, eseji ("''Sadhana''") i političke rasprave ("''Nacionalizam''"). U neko doba, poslije Prvog svjetskog rata, slavu Tagorea pjesnika natkrilila je popularnost Tagorea političara, kritičara evropske civilizacije i zagovornika nesebične saradnje Istoka i Zapada. Često je Tagore sam smatrao najvažnijim dijelom svoje aktivnosti bavljenje glumom, slikarstvom ili muzikom, pedagoške eksperimente (na univerzitetu što ga je sam osnovao u Šantiniketanu), studij plesa ili proučavanje mogućnosti obnove indijskog sela. Veliki dio njegovog književnog rada ostao nam je, ipak, do danas nepoznat; nepoznata su nam ostala i ona djela koja mnogi Indijci smatraju njegovim najzrelijim ostvarenjima. Tagore je modernizirao bengalsku umjetnost odbacujući krute klasične forme i odupirući se jezičkim ograničenjima. Njegovi romani, priče, pjesme, plesne drame i eseji govorili su o političkim i ličnim temama. Gitanjali (Ponuda pjesme), Gora (Sjajnog lica) i Ghare-Baire (Dom i svijet) su njegova najpoznatija djela, a njegovi stihovi, kratke priče i romani su hvaljeni - ili kritikovani - zbog svog lirizma, kolokvijalnosti , naturalizam i neprirodna kontemplacija. Njegove kompozicije su dvije nacije odabrale za nacionalne himne: indijska "Jana Gana Mana" i "Amar Shonar Bangla" Bangladeša. Nacionalna himna Šri Lanke takođe je inspirisana njegovim radom.<ref name="RB1">* {{cite book |last1=de Silva |first1=K. M. |author-link1=K. M. de Silva |last2=Wriggins |first2=Howard |author-link2=William Howard Wriggins |title=J. R. Jayewardene of Sri Lanka: a Political Biography – Volume One: The First Fifty Years |date=1988 |publisher=[[University of Hawaii Press]] |isbn=0-8248-1183-6 |page=368 |url=https://books.google.com/books?id=6orPBJCSPhIC}} * {{cite news |title=Man of the series: Nobel laureate Tagore |url=http://timesofindia.indiatimes.com/off-the-field/Man-of-the-series-Nobel-laureate-Tagore/articleshow/7854172.cms |work=[[The Times of India]] |agency=[[Times News Network]] |date=3. 4. 2011}} * {{cite news |title=How Tagore inspired Sri Lanka's national anthem |url=http://ibnlive.in.com/news/how-tagore-inspired-sri-lankas-national-anthem/255713-40-103.html |work=[[IBN Live]] |date=8. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510201526/http://ibnlive.in.com/news/how-tagore-inspired-sri-lankas-national-anthem/255713-40-103.html |archive-date=10. 10. 2012}}</ref> == Biografija == Bengalski braman iz Kalkute sa plemićkim korijenima predaka u okrugu Burdwan<ref name="tagore1">* {{cite book|last=Tagore|first=Rathindranath|title=On the edges of time|url=https://archive.org/details/onedgesoftime0000thak|date= decembar 1978|edition=New|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-20760-0|pages=[https://archive.org/details/onedgesoftime0000thak/page/2 2]}} * {{cite journal|last=Mukherjee|first=Mani Shankar|title=Timeless Genius|journal=Pravasi Bharatiya|date=maj 2010|pages=89, 90}} * {{cite book|last=Thompson|first=Edward|title=Rabindranath Tagore : Poet And Dramatist|year=1948|publisher=[[Oxford University Press]]|page=13}}</ref> i Jessore, Tagore je pisao poeziju kao osmogodišnjak.{{Sfn|Tagore|1984|p=xii}} Sa šesnaest godina objavio je svoje prve značajne pjesme pod pseudonimom Bhānusiṃha ("Sunčani lav"), koje su književni autoriteti prigrabili kao davno izgubljene klasike.{{Sfnm|Thompson|1926|1pp=27–28|Dasgupta|1993|2p=20}} Do 1877. diplomirao je na svojim prvim kratkim pričama i dramama, objavljenim pod njegovim pravim imenom. Kao humanista, univerzalista, internacionalista i vatreni kritičar nacionalizma,<ref>"Nationalism is a Great Menace" Tagore and Nationalism, by Radhakrishnan M. and Roychowdhury D. from Hogan, P. C.; Pandit, L. (2003), Rabindranath Tagore: Universality and Tradition, str. 29–40</ref> osudio je britanski raj i zagovarao nezavisnost od Britanije. Kao eksponent bengalske renesanse, razvio je ogroman kanon koji se sastojao od slika, skica i crteža, stotine tekstova i oko dvije hiljade pjesama; njegovo naslijeđe traje i do njegovog osnivanja Visva-Bharati univerziteta.<ref>{{cite web|title=Visva-Bharti-Facts and Figures at a Glance|url=http://www.visva-bharati.ac.in/at_a_glance/at_a_glance.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070523132100/http://www.visva-bharati.ac.in/at_a_glance/at_a_glance.htm|archive-date=23. 5. 2007}}</ref>{{Sfnm|Datta|2002|1p=2|Kripalani|2005a|2pp=6–8|Kripalani|2005b|3pp=2–3|Thompson|1926|4p=12}} == Reference == {{Refspisak}} == Izvori == === Primarni izvori === '''Antologije''' {{Refbegin}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|publication-date= januar 1952|year=1952|title=Collected Poems and Plays of Rabindranath Tagore|publisher=Macmillan Publishing|isbn=978-0-02-615920-3<!--0026159201-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|publication-date=1984|year=1984|title=Some Songs and Poems from Rabindranath Tagore|publisher=East-West Publications|isbn=978-0-85692-055-4<!--085692055X-->}} * {{Citation|last1=Tagore |first1=Rabindranath|editor1-last=Alam|editor1-first=F<!--akrul-->. |editor2-last=Chakravarty|editor2-first=R<!--adha-->.|publication-date=15. 4. 2011|year=2011|title=The Essential Tagore|publisher=Harvard University Press|page=323|isbn=978-0-674-05790-6<!--0674057902-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath |editor-last=Chakravarty |editor-first=A<!--miya-->. |publication-date=1. 6. 1961|year=1961|title=A Tagore Reader|publisher=Beacon Press|isbn=978-0-8070-5971-5<!--0807059714--> |ref={{harvid|Tagore|Chakravarty|1961}} }} * {{Citation|last1=Tagore |first1=Rabindranath|editor1-last=Dutta|editor1-first=K<!--rishna-->. |editor2-last=Robinson|editor2-first=A<!--ndrew-->. |editor2-link=W. Andrew Robinson|publication-date=28. 6. 1997|year=1997a|title=Selected Letters of Rabindranath Tagore|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59018-1<!--0521590183-->}} * {{Citation|last1=Tagore |first1=Rabindranath|editor1-last=Dutta|editor1-first=K<!--rishna-->. |editor2-last=Robinson|editor2-first=A<!--ndrew-->. |editor2-link=W. Andrew Robinson|publication-date= novembar 1997|year=1997b|title=Rabindranath Tagore: An Anthology|publisher=Saint Martin's Press|isbn=978-0-312-16973-2<!--0312169736-->}} * {{Citation|last1=Tagore |first1=Rabindranath|editor1-last=Ray|editor1-first=M<!--ohit-->. K.|publication-date=10. 6. 2007|year=2007|title=The English Writings of Rabindranath Tagore|publisher=Atlantic Publishing|volume=1|isbn=978-81-269-0664-2<!--8126906642-->|ref={{harvid|Tagore|Ray|2007}}}} {{Refend}} '''Originali''' {{Refbegin}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|publication-date=1916|year=1916|title=Sādhanā: The Realisation of Life|publisher=Macmillan|url=https://books.google.com/books?id=1ADftQVyteYC<!--|access-date=10 .9. 2011-->}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|publication-date=1930|year=1930|title=The Religion of Man|publisher=Macmillan|title-link=The Religion of Man}} {{Refend}} '''Prijevodi na engleski''' {{Refbegin}} * {{Citation|last1=Tagore |first1=Rabindranath|translator-last=Mukerjea|translator-first=D<!--evabrata-->.|publication-date=1914|year=1914|title=The Post Office|publisher=Macmillan|location=London}} * {{Citation|last1=Tagore |first1=Rabindranath|translator-last=Pal|translator-first=P<!--alash-->. B<!--aran-->.|title=The Parrot's Tale|periodical=Parabaas|publication-date=1. 12. 2004|year=2004|url=http://www.parabaas.com/translation/database/translations/stories/gRabindranath_parrot.html|ref={{harvid|Tagore|Pal|2004}}<!--|access-date=29. 9. 2011--><!--|quote=The King felt the bird. It didn't open its mouth and didn't utter a word. Only the pages of books, stuffed inside its stomach, raised a ruffling sound.-->}} * {{Citation|last1=Tagore |first1=Rabindranath|translator-last=Radice|translator-first=W<!--illiam-->.|translator-link=William Radice|publication-date=1. 6. 1995|year=1995|title=Rabindranath Tagore: Selected Poems|edition=1st|publisher=Penguin|location=London|isbn=978-0-14-018366-5<!--0140183663-->|ref={{harvid|Tagore|Radice|1995}}}} * {{Citation|last1=Tagore |first1=Rabindranath|translator-last=Radice|translator-first=W<!--illiam-->|translator-link=William Radice|publication-date=28. 12. 2004|year=2004|title=Particles, Jottings, Sparks: The Collected Brief Poems|publisher=Angel Books|isbn=978-0-946162-66-6<!--0946162662-->|ref={{harvid|Tagore|Radice|2004}}}} * {{Citation|last=Tagore |first=Rabindranath|translator-last1=Stewart|translator-first1=T<!--ony-->. K. |translator-last2=Twichell|translator-first2=C<!--hase-->. |publication-date=1. 11. 2003|year=2003|title=Rabindranath Tagore: Lover of God|series=Lannan Literary Selections |url=https://archive.org/details/loverofgod00rabi |url-access=registration |publisher=Copper Canyon Press|isbn=978-1-55659-196-9<!--1556591969--> |ref={{harvid|Tagore|Stewart|Twichell|2003}} }} {{Refend}} === Sekundarni izvori === '''Članci''' {{Refbegin|2}} * {{Citation|last=Bhattacharya|first=S<!--abyasachi-->.|publication-date=2. 9. 2001|year=2001|title=Translating Tagore|newspaper=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/thehindu/2001/09/02/stories/1302017r.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20031101144150/http://www.hindu.com/thehindu/2001/09/02/stories/1302017r.htm|url-status=dead|archive-date=1. 11. 2003|access-date=9. 9. 2011|location=Chennai, India}} * {{Citation|last=Brown |first=G<!--iles-->. T.|title=The Hindu Conspiracy: 1914–1917|publication-date=august 1948|year=1948|publisher=University of California Press|journal=The Pacific Historical Review|volume=17|issue=3|pages=299–310|issn=0030-8684|doi=10.2307/3634258|jstor=3634258}} * {{Citation|last=Cameron|first=R<!--ob-->.|publication-date=31. 3. 2006|year=2006|title=Exhibition of Bengali Film Posters Opens in Prague|periodical=Radio Prague|url=http://www.radio.cz/en/article/77431|access-date=29. 9. 2011<!--|quote=Lesny was the first European person to translate Rabindranath Tagore from the original into a European language, the first European or westerner ever.-->|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090228054136/http://www.radio.cz/en/article/77431|archivedate=28. 2. 2009|url-status=dead}} * {{Citation|last=Chakrabarti|first=I<!--ndrani-->.|publication-date=15. 7. 2001|year=2001|title=A People's Poet or a Literary Deity?|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pIndrani1.html|access-date=17. 9. 2011}} * {{Citation|last=Das|first=S<!--oumitra-->.|publication-date=2. 8. 2009|year=2009|title=Tagore's Garden of Eden|url=http://www.telegraphindia.com/1090802/jsp/calcutta/story_11299031.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20100303225602/http://www.telegraphindia.com/1090802/jsp/calcutta/story_11299031.jsp|url-status=dead|archive-date=3. 3. 2010|access-date=29. 9. 2011<!--|quote=the garden in Panihati where the child Rabindranath along with his family had sought refuge for some time during a dengue epidemic. That was the first time that the 12-year-old poet had ever left his Chitpur home to come face-to-face with nature and greenery in a Bengal village.-->|location=Calcutta, India|work=The Telegraph}} * {{Citation|last=Dasgupta|first=A<!--nirban-->.|publication-date=15. 7. 2001|year=2001|title=Rabindra-Sangeet as a Resource for Indian Classical ''Bandishes''|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pAnirban1.html|access-date=17. 9. 2011}} * {{Citation|last=Dyson|first=K<!--etaki-->. K<!--ushari-->.|title=Rabindranath Tagore and His World of Colours|publication-date=15. 7. 2001|year=2001|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pKetaki2.html|access-date=26. 11. 2009}} * {{Citation|last=Ghosh|first=B<!--haswati-->.|title=Inside the World of Tagore's Music|periodical=Parabaas|publication-date=august 2011|year=2011|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pBhaswati2.html|access-date=17. 9. 2011}} * {{Citation|last=Harvey|first=J<!--onathan-->.|author-link=Jonathan Harvey (composer)|publication-date=1999|year=1999|title=In Quest of Spirit: Thoughts on Music|publisher=University of California Press<!--|quote=Works published after 1977-->|url=http://www.vivosvoco.com/listofworks.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20010506112222/http://www.vivosvoco.com/listofworks.html|url-status=dead|archive-date=6. 5. 2001|access-date=10. 9. 2011}} * {{Citation|last=Hatcher|first=B<!--rian-->. A.|publication-date=15. 7. 2001|year=2001|title=''Aji Hote Satabarsha Pare'': What Tagore Says to Us a Century Later|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pBrian1.html|access-date=28. 9. 2011}} * {{Citation|last=Hjärne|first=H<!--arald-->.|publication-date=10. 12. 1913|year=1913|title=The Nobel Prize in Literature 1913: Rabindranath Tagore—Award Ceremony Speech|publisher=[[Nobel Foundation]]|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/press.html|access-date=17. 9. 2011<!--|quote=Tagore's ''Gitanjali: Song Offerings'' (1912), a collection of religious poems, was the one of his works that especially arrested the attention of the selecting critics.-->}} * {{Citation|last=Jha|first=N<!--armadeshwar-->.|publication-date=1994|year=1994|title=Rabindranath Tagore|journal=PROSPECTS: The Quarterly Review of Education|volume=24<!--XXIV-->|issue=3/4|pages=603–19|publisher=UNESCO: International Bureau of Education|location=Paris|url=http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/tagoree.PDF|access-date=30. 8. 2011|doi=10.1007/BF02195291|s2cid=144526531|archive-date=10. 11. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111110033655/http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/tagoree.PDF|url-status=dead}} * {{Citation|last=Kämpchen|first=M<!--artin-->.|publication-date=25. 7. 2003|year=2003|title=Rabindranath Tagore in Germany|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pMartin1.html|access-date=28. 9. 2011}} * {{Citation|last=Kinzer|first=S<!--tephen-->.|publication-date=5. 11. 2006|year=2006|title=Bülent Ecevit, Who Turned Turkey Toward the West, Dies|periodical=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2006/11/06/world/europe/06iht-web.1106ecevit.3406951.html|access-date=28. 9. 2011<!--|quote=He published several volumes of poetry and translated the works of T. S. Eliot and Rabindranath Tagore.-->}} * {{Citation|last=Kundu|first=K<!--alyan-->.|publication-date=7. 5. 2009|year=2009|title=Mussolini and Tagore|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pKalyan.html|access-date=17. 9. 2011}} * {{Citation|last=Mehta|first=S<!--uketu-->.|author-link=Suketu Mehta|title=The First Asian Nobel Laureate|magazine=[[Time (časopis)|Time]]|publication-date=23. 8. 1999|year=1999|url=http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/tagore1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20010210221336/http://www.time.com/time/asia/asia/magazine/1999/990823/tagore1.html|url-status=dead|archive-date=10. 2. 2001|access-date=30. 8. 2011}} * {{Citation|last=Meyer|first=L<!--iesbeth-->.|publication-date=15. 7. 2004|year=2004|title=Tagore in The Netherlands|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pMeyer.html|access-date=30. 8. 2011}} * {{Citation|last=Mukherjee|first=M<!--eenakshi-->.|publication-date=25. 3. 2004|year=2004|title=''Yogayog'' ("Nexus") by Rabindranath Tagore: A Book Review|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/brMeenakshi.html|access-date=29. 9. 2011}} * {{Citation|last=Pandey|first=J<!--himli-->. M<!--ukherjee-->.|publication-date=8. 8. 2011|year=2011|title=Original Rabindranath Tagore Scripts in Print Soon|work=[[The Times of India]]|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-08/india/29864127_1_tagore-work-maharshi-debendranath-tagore-first|archive-url=https://web.archive.org/web/20120924125138/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-08/india/29864127_1_tagore-work-maharshi-debendranath-tagore-first|url-status=dead|archive-date=24. 9. 2012|access-date=1. 9. 2011}} * {{Citation|last=O'Connell|first=K<!--athleen-->. M.|publication-date=decembar 2008|year=2008|title=''Red Oleanders'' (''Raktakarabi'') by Rabindranath Tagore—A New Translation and Adaptation: Two Reviews|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/brRedOleanders.html|access-date=28. 9. 2011}} * {{Citation|last=Radice|first=W<!--illiam-->.|author-link=William Radice|publication-date=7. 5. 2003|year=2003|title=Tagore's Poetic Greatness|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pRadice.html|access-date=30. 8. 2011}} * {{Citation|last=Sen|first=A<!--martya-->.|author-link=Amartya Sen|publication-date=1997|year=1997|title=Tagore and His India|periodical=[[The New York Review of Books]]|url=http://www.countercurrents.org/culture-sen281003.htm|access-date=30. 8. 2011}} * {{Citation|last=Sil|first=N<!--arasingha-->. P.|publication-date=15. 2. 2005|year=2005|title=''Devotio Humana'': Rabindranath's Love Poems Revisited|periodical=Parabaas|url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pNarasingha.html|access-date=13. 8. 2009}} {{Refend}} '''Knjige''' {{Refbegin|2}} * {{cite book|title=[[An Artist in Life]]|author-link1=Niharranjan Ray|last1=Ray|first1=Niharranjan|year=1967|publisher=[[University of Kerala]]|isbn=}} * {{Citation|last=Ayyub |first=A<!--bu-->. S<!--ayeed-->.|publication-date=1980|year=1980|title=Tagore's Quest|publisher=Papyrus}} * {{Citation|last1=Chakraborty |first1=S. K.|last2=Bhattacharya|first2=P<!--radip-->.|publication-date=16. 8. 2001|year=2001|title=Leadership and Power: Ethical Explorations|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-565591-9<!--0195655915-->}} * {{Citation|last=Dasgupta |first=T<!--apati-->.|publication-date=1. 10. 1993|year=1993|title=Social Thought of Rabindranath Tagore: A Historical Analysis|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-302-1<!--8170173027-->}} * {{Citation|last=Datta |first=P<!--radip-->. K<!--umar-->.|publication-date=1. 12. 2002|year=2002|title=Rabindranath Tagore's ''The Home and the World'': A Critical Companion|edition=1st|publisher=Permanent Black<!--Orient Longman-->|isbn=978-81-7824-046-6<!--8178240467-->}} * {{Citation|last1=Dutta |first1=K<!--rishna-->.|last2=Robinson|first2=A<!--ndrew-->.|author2-link=W. Andrew Robinson|publication-date=decembar 1995|year=1995|title=Rabindranath Tagore: The Myriad-Minded Man|publisher=Saint Martin's Press|isbn=978-0-312-14030-4<!--0312140304-->}} * {{Citation|last=Farrell |first=G<!--erry-->.|publication-date=9. 3. 2000|year=2000|title=Indian Music and the West|edition=3|series=Clarendon Paperbacks Series|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-816717-4<!--0198167172-->}} * {{Citation|last=Hogan |first=P<!--atrick-->. C<!--olm-->.|title=Colonialism and Cultural Identity: Crises of Tradition in the Anglophone Literatures of India, Africa, and the Caribbean|publisher=State University of New York Press|publication-date=27. 1. 2000|year=2000|isbn=978-0-7914-4460-3<!--0791444600-->}} * {{Citation|last1=Hogan |first1=P<!--atrick-->. C<!--olm-->.|last2=Pandit|first2=L<!--alita-->.|title=Rabindranath Tagore: Universality and Tradition|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|publication-date=maj 2003|year=2003|isbn=978-0-8386-3980-1<!--0838639801-->}} * {{Citation|last=Kripalani |first=K<!--rishna-->.|publication-date=2005|year=2005|title=Dwarkanath Tagore: A Forgotten Pioneer—A Life|publisher=National Book Trust of India|isbn=978-81-237-3488-0<!--8123734883-->|ref={{Sfnref|Kripalani|2005a}}}} * {{Citation|last=Kripalani |first=K<!--rishna-->.|publication-date=2005|year=2005|title=Tagore—A Life|publisher=National Book Trust of India|isbn=978-81-237-1959-7<!--8123719590-->|ref={{Sfnref|Kripalani|2005b}}}} * {{Citation|last=Lago |first=M<!--ary-->.|publication-date= april 1977|year=1977|title=Rabindranath Tagore|publisher=Twayne Publishers|location=Boston|isbn=978-0-8057-6242-6<!--0805762426-->}} * {{Citation|last1=Lifton |first1=B<!--etty-->. J<!--ean-->.|last2=Wiesel|first2=E<!--lie-->.|author2-link=Elie Wiesel|publication-date=15. 4. 1997|year=1997|title=The King of Children: The Life and Death of Janusz Korczak|publisher=St. Martin's Griffin|isbn=978-0-312-15560-5<!--0312155603-->}} * {{Citation|last1=Prasad |first1=A<!--mar-->. N<!--ath-->.|last2=Sarkar|first2=B<!--ithika-->.|publication-date=2008|year=2008|title=Critical Response To Indian Poetry in English|publisher=Sarup and Sons|isbn=978-81-7625-825-8<!--8176258253-->}} * {{Citation|last=Ray |first=M<!--ohit-->. K<!--umar-->.|publication-date=1. 10. 2007|year=2007|title=Studies on Rabindranath Tagore|volume=1|publisher=Atlantic|isbn=978-81-269-0308-5<!--8126903082-->|url=https://books.google.com/books?id=hptK6GTo43QC|access-date=16. 9. 2011}} * {{Citation|last=Roy |first=B<!--asanta-->. K<!--oomar-->.|publication-date=1977|year=1977|title=Rabindranath Tagore: The Man and His Poetry|publisher=Folcroft Library Editions|isbn=978-0-8414-7330-0<!--0841473307-->}} * {{Citation|last=Scott |first=J<!--ohn-->.|title=Bengali Flower: 50 Selected Poems from India and Bangladesh|publication-date=4. 7. 2009|year=2009|isbn=978-1-4486-3931-1<!--144863931X--><!--|quote=In 1890 Tagore wrote Manast, a collection of poems that contains some of his best known poetry. The book has innovations in Bengali forms of poetry, as well as Tagore's first social and political poems. He published several books of poetry while in his 20s.-->}} * {{Citation|last=Sen |first=A<!--martya-->.|author-link=Amartya Sen|publication-date=5. 9. 2006|year=2006|title=The Argumentative Indian: Writings on Indian History, Culture, and Identity|edition=1st|publisher=Picador|isbn=978-0-312-42602-6<!--031242602X-->}} * {{Citation|last=Sigi |first=R<!--ekha-->.|title=Gurudev Rabindranath Tagore—A Biography|publisher=Diamond Books|publication-date=1. 10. 2006|year=2006|isbn=978-81-89182-90-8<!--8189182900-->}} * {{Citation|last=Sinha|first=S<!--atya-->.|title=The Dialectic of God: The Theosophical Views Of Tagore and Gandhi|year=2015|publisher=Partridge Publishing India|isbn=978-1-4828-4748-2}} * {{Citation|last=Som |first=R<!--eba-->.|author-link=Reba Som|publication-date=26. 5. 2010|year=2010|title=Rabindranath Tagore: The Singer and His Song|publisher=Viking|isbn=978-0-670-08248-3<!--0670082481-->|ol=23720201M}} * {{Citation|last=Thompson<!--, Jr.--> |first=E<!--dward-->.|publication-date=1926|year=1926|title=Rabindranath Tagore: Poet and Dramatist|publisher=Pierides Press|isbn=978-1-4067-8927-0<!--1406789275-->}} * {{Citation|last=Urban |first=H<!--ugh-->. B.|publication-date=22. 11. 2001|year=2001|title=Songs of Ecstasy: Tantric and Devotional Songs from Colonial Bengal|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513901-3<!--0195139011-->}} {{Refend}} '''Ostalo''' {{Refbegin|2}} * {{Citation|publication-date=7. 8. 2009|year=2009|title=68th Death Anniversary of Rabindranath Tagore|periodical=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|location=Dhaka|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=100259|access-date=29. 9. 2011|ref={{Sfnref|The Daily Star|2009}}}} * {{Citation|publication-date=2005|year=2005|title=Recitation of Tagore's Poetry of Death|periodical=Hindustan Times|agency=Indo-Asian News Service|ref={{Sfnref|Indo-Asian News Service|2005}}}} * {{Citation|publication-date=28. 4. 2011|year=2011|title=Archeologists Track Down Tagore's Ancestral Home in Khulna|work=The News Today|url=http://www.newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=26140&date=29. 4. 2011|access-date=9. 9. 2011<!--|quote=Archeologists&nbsp;[...] tracked down the ancestral home of&nbsp;[...] Tagore [in] a daylong initial experimental excavation on the ancestral house of the great poet at Pithabhog village under Rupsha Upazila of Khulna&nbsp;[...] Archeologists believe the ancestral house of the poet was owned by Jagannath Kushari, the fourteenth forefather of the great poet who was also a Jaminder of the area.-->|ref={{Sfnref|The News Today|2011}}|archive-date=28. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120328092526/http://www.newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=26140&date=29.|url-status=dead}} * {{Citation|title=The Nobel Prize in Literature 1913|publisher=The Nobel Foundation|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/|access-date=14. 8. 2009|ref={{Sfnref|The Nobel Foundation}}}} * {{Citation|title=History of the Tagore Festival|publisher=Tagore Festival Committee|location=University of Illinois at Urbana-Champaign|url=http://tagore.business.uiuc.edu/history.html|access-date=29. 11. 2009|ref={{Sfnref|University of Illinois at Urbana-Champaign}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20150613225155/http://tagore.business.uiuc.edu/history.html|archive-date=13. 6. 2015|url-status=dead}} {{Refend}} == Dodatna literatura == {{Refbegin}} * {{Cite book|editor1-last=Abu Zakaria|editor1-first=G<!--olam-->.|publication-date=2011|year=2011|title=Rabindranath Tagore—Wanderer zwischen Welten|publisher=Klemm and Oelschläger|isbn=978-3-86281-018-5|url=http://www.klemm-oelschlaeger.de/product_info.php?products_id=102<!--|access-date=7. 9. 2011-->|access-date=15. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120328162246/http://www.klemm-oelschlaeger.de/product_info.php?products_id=102|archive-date=28. 3. 2012|url-status=dead}} * {{cite book|last1=Bhattacharya|first1=Sabyasachi|title=Rabindranath Tagore: an interpretation|date=2011|publisher=Viking, Penguin Books India|location=New Delhi|isbn=978-0-670-08455-5|url=https://books.google.com/books?id=xYpkWGHGkwYC}} * {{Cite book|editor1-last=Chaudhuri |editor1-first=A<!--mit-->.|publication-date=9. 11. 2004|year=2004|title=The Vintage Book of Modern Indian Literature|url=https://archive.org/details/vintagebookofmod0000unse |edition=1st|publisher=Vintage|isbn=978-0-375-71300-2<!--037571300X-->}} * {{Cite book|editor1-last=Deutsch |editor1-first=A<!--ndré-->.|editor2-last=Robinson|editor2-first=A<!--ndrew-->. |editor1-link=André Deutsch|editor2-link=W. Andrew Robinson|publication-date= august 1989|year=1989|title=The Art of Rabindranath Tagore|url=https://archive.org/details/artofrabindranat0000robi |edition=1st|publisher=Monthly Review Press|isbn=978-0-233-98359-2<!--0233983597-->}} * {{cite book|last=Shamsud Doulah|first=A. B. M. |title=Rabindranath Tagore, the Nobel Prize for Literature in 1913, and the British Raj: Some Untold Stories|url=https://books.google.com/books?id=m6-xCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Partridge Publishing Singapore|isbn=978-1-4828-6403-8}} * {{Cite book|last=Sinha|first=Satya|title=The Dialectic of God: The Theosophical Views Of Tagore and Gandhi|date=2015|publisher=Partridge Publishing India|isbn=978-1-4828-4748-2|url=https://books.google.com/books?id=qTU_CQAAQBAJ}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi == {{Commonscat}} {{Nobelova nagrada za književnost laureati 1901-1925}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Tagore, Rabindranath}} [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za književnost]] [[Kategorija:Indijski pisci]] [[Kategorija:Rođeni 1861.]] [[Kategorija:Umrli 1941.]] [[Kategorija:Indijski pjesnici]] [[Kategorija:Biografije, Kolkata]] 80ssiage16daimq5xwx5utupbf8o7u9 0 145420 3934390 3925150 2026-10-07T14:44:28Z Ptica soko 178686 3934390 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Negativan broj''' je bilo koji [[realan broj]] koji je manji od [[nula|nule]]. Takvi [[broj]]evi se često koriste za reprezentaciju količine gubitka ili nedostajanja. Negativan broj je suprotan [[pozitivan broj|pozitivnom broju]], što znači da kada se ova dva broja saberu rezultat iznosi nulu. == Simboli == Slijedeći simboli se koriste u [[matematika|matematici]] za označavanje [[skup]]ova negativnih brojeva: * Skup negativnih [[realni broj|realnih brojeva]]: <math>\mathbb{R}^{-}</math> * Skup negativnih [[racionalan broj|racionalnih brojeva]]: <math>\mathbb{Q}^{-}</math> * Skup negativnih [[cijeli broj|cijelih brojeva]]: <math>\mathbb{Z}^{-}</math> ili <math>\mathbb{N}</math> Za skup [[prirodan broj|prirodnih brojeva]] (<math>\mathbb{N}</math>) očigledno ne postoji sličan [[simbol]], sa obzirom da on ne sadrži negativne brojeve. Negativni brojevi se često koriste za prikazivanje veličine gubitka ili nedostatka. Dug koji se duguje može se posmatrati kao negativna imovina. Ako određena količina, poput naboja elektrona, može imati jedan od dva suprotna smjera, tada se može izabrati – možda i proizvoljno – da se ti smjerovi razlikuju kao pozitivni i negativni. Negativni brojevi se koriste za opisivanje vrijednosti na skali koja ide ispod nule, kao što su Celzijusova i Fahrenheitova skala za temperaturu. <math>-(-3) = 3</math> jer je negacija negacije prvobitna vrijednost. Negativni brojevi se obično pišu sa znakom minus ispred sebe. −3 predstavlja negativnu količinu veličine tri, a izgovara se i čita kao "minus tri" ili "negativno tri". Nasuprot tome, broj koji je veći od nule naziva se pozitivan; za nulu se smatra da nije ni pozitivna ni negativna. Pozitivnost broja može se naglasiti stavljanjem znaka plus ispred njega, npr. <math>+3</math>. Uopšteno govoreći, negativnost ili pozitivnost broja naziva se njegovim znakom. Svaki [[Realan broj|realni broj]] osim nule je ili pozitivan ili negativan. Nenegativni cijeli brojevi nazivaju se [[Skup prirodnih brojeva|prirodnim brojevim]]<nowiki/>a (tj. <math>0, 1, 2, 3, ..</math>), dok se pozitivni i negativni [[Skup cijelih brojeva|cijeli brojevi]] (zajedno sa nulom) nazivaju [[Cijeli broj|cijelim brojevima]] . Neke definicije prirodnih brojeva isključuju nulu. U knjigovodstvu se dugovani iznosi često prikazuju crvenim brojevima ili brojem u zagradama, kao alternativni način zapisivanja negativnih brojeva. Negativni brojevi su se koristili u djelu ''Devet poglavlja o matematičkoj umjetnosti'', koje u svom sadašnjem obliku datira iz perioda kineske dinastije Han (202. p.n.e. – 220. n.e.), ali vrlo moguće sadrži i mnogo stariji materijal. <ref>Struik, page 32–33. "''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''"</ref>Liu Hui (oko 3. vijeka) uspostavio je pravila za sabiranje i oduzimanje negativnih brojeva. Do 7. vijeka, indijski matematičari poput Brahmagupte opisivali su upotrebu negativnih brojeva. Islamski matematičari su dalje razvili pravila za oduzimanje i množenje negativnih brojeva te rješavali probleme s negativnim koeficijentima. Prije nastanka koncepta negativnih brojeva, matematičari poput Diofanta smatrali su negativna rješenja problema "lažnim", dok su jednačine koje su zahtijevale negativna rješenja opisivane kao apsurdne. Zapadni matematičari, poput Leibniza, smatrali su da su negativna brojevi nevažeći, ali su ih i dalje koristili u proračunima. == Brojna prava == [[Datoteka:Number-line.gif|lijevo|mini]] Odnos između negativnih brojeva, pozitivnih brojeva i nule često se prikazuje u obliku brojne prave (brojne linije): Brojevi koji se na ovoj pravoj nalaze desno su veći, dok su brojevi koji se nalaze dalje ulijevo manji. Zbog toga se nula nalazi u sredini, s pozitivnim brojevima s desne strane i negativnim brojevima s lijeve strane. Primijetite da se negativan broj s većom apsolutnom vrijednošću (veličinom) smatra manjim. Na primjer, iako je (pozitivno) 8 veće od (pozitivnog) 5, što se piše kao: <math>8>5</math> negativno 8 se smatra manjim od negativnog 5: <math>-8<-5</math> === Kao rezultat oduzimanja === Na negativne brojeve se može gledati kao na rezultat oduzimanja većeg broja od manjeg. Na primjer, negativna trojka je rezultat oduzimanja tri od nule: <math>0-3=-3</math> Uopšteno govoreći, oduzimanje većeg broja od manjeg daje negativan rezultat, pri čemu je veličina rezultata zapravo razlika između ta dva broja. Na primjer, <math>5-8=-3</math> jer je <math>8 - 5 = 3</math> == Aritmetika koja uključuje negativne brojeve == Znak minus '''−''' označava operator kako za binarnu operaciju oduzimanja sa dva operanda (kao u <math>y - z</math>), tako i za unarnu operaciju negacije s jednim operandom (kao u <math>- x</math>ili dvaput u <math>-(-x)</math>). Poseban slučaj unarne negacije javlja se kada ona djeluje na pozitivan broj, u kojem slučaju je rezultat negativan broj (kao u <math>-5</math>). Dvosmislenost simbola − uglavnom ne dovodi do dvosmislenosti u aritmetičkim izrazima, jer redoslijed operacija dopušta samo jednu ili drugu interpretaciju za svaki −. Međutim, to može dovesti do zabune i otežati čovjeku razumijevanje izraza kada se simboli operatora nalaze jedan pored drugog. Rješenje može biti stavljanje unarnog minusa u zagradu zajedno sa njegovim operandom. Na primjer, izraz <math>7 + -5</math> može biti jasniji ako se napiše kao <math>7 + (-5)</math>(iako formalno znače potpuno istu stvar). Izraz oduzimanja <math>7 - 5 </math> je drugačiji izraz koji ne predstavlja iste operacije, ali daje isti krajnji rezultat. === Sabiranje === Sabiranje dva negativna broja je vrlo slično sabiranju dva pozitivna broja. <math>(-3)+(-5)=-8</math> Ideja je da se dva duga mogu kombinovati u jedan jedinstveni dug veće vrijednosti. Kada se sabire mješavina pozitivnih i negativnih brojeva, na negativne brojeve se može gledati kao na pozitivne količine koje se oduzimaju. <math>8+(-3)=8-3=5\quad \text{i}\quad (-2)+7=7-2=5</math> U prvom primjeru, potraživanje (kredit) od 8 kombinuje se s dugom od 3, što daje ukupno potraživanje od 5. Ako negativni broj ima veću vrijednost, rezultat je negativan: <math>(-8)+3=3-8=-5\quad \text{i}\quad 2+(-7)=2-7=-5</math> Ovdje je potraživanje manje od duga, pa je neto rezultat dug. === Oduzimanje === Kao što je gore navedeno, moguće je da oduzimanje dva nenegativna broja da negativan odgovor: <math>5-8=-3</math> Uopšteno govoreći, [[oduzimanje]] pozitivnog broja daje isti rezultat kao [[Sabiranje|i sabiranje]] negativnog broja jednake veličine. Dakle, <math>5-8=5+(-8)=-3</math> i <math>(-3)-5=(-3)+(-5)=-8</math> S druge strane, oduzimanje negativnog broja daje isti rezultat kao i sabiranje pozitivnog broja jednake veličine. (Ideja je da je gubitak duga isto što i sticanje potraživanja/kredita.) Dakle, <math>3-(-5)=3+5=8</math> i <math>(-5)-(-8)=(-5)+8=3</math> === Množenje === [[Množenje]] negativnim brojem može se posmatrati kao promjena smjera vektora čija je veličina jednaka apsolutnoj vrijednosti proizvoda (umnoška) faktora. Kada se brojevi množe, veličina proizvoda je uvijek jednaka proizvodu dvije veličine faktora. Znak proizvoda se određuje prema sljedećim pravilima: * Proizvod jednog pozitivnog i jednog negativnog broja je negativan. * Proizvod dva negativna broja je pozitivan. Dakle, <math>(-2)\times 3=-6</math> i <math>(-2)\times (-3)=6</math> Razlog koji stoji iza prvog primjera je jednostavan: sabiranje tri broja <math>-2</math> zajedno daje <math>-6</math>: <math>(-2)\times 3=(-2)+(-2)+(-2)=-6</math> Obrazloženje za drugi primjer je složenije. Ideja je ponovo u tome da je gubitak duga isto što i sticanje potraživanja (kredita). U ovom slučaju, gubitak dva duga od po tri zarezom je isto što i sticanje potraživanja od šest: <math>(-2\text{ duga})\times (-3\text{ po dugu})=+6\text{ potraživanja}</math> Konvencija da je proizvod dva negativna broja pozitivan također je neophodna kako bi množenje pratilo distributivni zakon. U ovom slučaju znamo da je: <math>(-2)\times (-3)+2\times (-3)=(-2+2)\times (-3)=0\times (-3)=0</math> Pošto je <math>2 \times (-3) = -6</math>, proizvod <math>(-2) \times (-3)</math> mora biti jednak 6. Ova pravila vode do drugog (ekvivalentnog) pravila — znak bilo kojeg proizvoda a × b zavisi od znaka broja a na sljedeći način: * ako je a pozitivan, tada je znak proizvoda a × b isti kao znak broja b, i * ako je a negativan, tada je znak proizvoda a × b suprotan znaku broja b. Opravdanje zašto je proizvod dva negativna broja pozitivan broj može se uočiti i u analizi kompleksnih brojeva. === Dijeljenje === Pravila za znakove kod [[Dijeljenje|dijeljenja]] su ista kao i za množenje. Na primjer, <math>8\div (-2)=-4</math> <math>(-8)\div 2=-4</math> i <math>(-8)\div (-2)=4</math> Ako djeljenik (dividend) i djelilac (divisor) imaju isti znak, rezultat je pozitivan; ako imaju različite znakove, rezultat je negativan. === Negacija i apsolutna vrijednost === Negativna verzija pozitivnog broja naziva se njegovom negacijom. Na primjer, −3 je negacija pozitivnog broja 3. Zbir broja i njegove negacije jednak je nuli: <math>3+(-3)=0</math> To znači da je negacija pozitivnog broja zapravo aditivni inverz (suprotni element) tog broja. Koristeći algebru, ovaj princip možemo zapisati kao algebarski identitet: <math>x+(-x)=0</math> Ovaj identitet važi za bilo koji pozitivan broj x. On se može proširiti tako da važi za sve realne brojeve tako što ćemo definiciju negacije proširiti na nulu i negativne brojeve. Konkretno: * Negacija broja 0 je 0, i * Negacija negativnog broja je odgovarajući pozitivan broj. Na primjer, negacija broja −3 je +3. Uopšteno govoreći: <math>-(-x)=x</math> Apsolutna vrijednost broja je nenegativni broj iste veličine. Na primjer, apsolutna vrijednost broja −3 i apsolutna vrijednost broja 3 su jednake i iznose 3, dok je apsolutna vrijednost broja 0 jednaka 0. Slično kao i kod racionalnih brojeva, skup prirodnih brojeva <math>\mathbb{N}</math>možemo proširiti na skup cijelih brojeva <math>\mathbb{Z}</math>tako što ćemo cijele brojeve definisati kao uređeni par prirodnih brojeva (a, b). Sabiranje i množenje možemo proširiti na ove parove pomoću sljedećih pravila: * <math>(a, b) + (c, d) = (a + c, b + d)</math> * <math>(a, b) \times (c, d) = (a \times c + b \times d, \, a \times d + b \times c)</math> Na ovim parovima definišemo relaciju ekvivalencije ~ pomoću sljedećeg pravila: * <math>(a, b) \backsim (c, d)</math> ako i samo ako je <math>a + d = b + c</math> Ova relacija ekvivalencije je kompatibilna sa sabiranjem i množenjem definisanim iznad, pa skup cijelih brojeva <math>\mathbb{Z}</math>možemo definisati kao '''faktor-skup''' (količnički skup)<math>\mathbb{N}^2 / \sim</math>. To znači da dva para (a, b) i (c, d) smatramo identičnim ako su ekvivalentni u gore navedenom smislu. Primijetite da skup <math>\mathbb{Z}</math>, opremljen ovim operacijama sabiranja i množenja, predstavlja prsten, i zapravo je prototipski primjer prstena. Također možemo definisati i totalni poredak na skupu <math>\mathbb{Z}</math>pišući: * (a, b) ≤ (c, d) ako i samo ako je a + d ≤ b + c. Ovo dovodi do aditivne nule u obliku (a, a), aditivnog inverza za par (a, b) u obliku (b, a), multiplikativne jedinice u obliku (a + 1, a), kao i do definicije oduzimanja: <math>(a,b)-(c,d)=(a+d,b+c)</math> Ova konstrukcija je poseban slučaj Grothendieckove konstrukcije. == Jedinstvenost == Aditivni inverz nekog broja je jedinstven, što se vidi iz sljedećeg dokaza. Kao što je već spomenuto, aditivni inverz broja definisan je kao vrijednost koja, kada se sabere s tim brojem, daje nulu. Neka je x broj i neka je y njegov aditivni inverz. Pretpostavimo da je y' još jedan aditivni inverz broja x. Po definiciji: <math>x+y^{\prime }=0\quad \text{i}\quad x+y=0</math> Iz toga slijedi da je x + y' = x + y. Koristeći zakon skraćivanja (kancelacije) za sabiranje, vidi se da je y' = y. Dakle, y je jednak bilo kojem drugom aditivnom inverzu broja x. To znači da je y jedinstveni aditivni inverz broja x. == Također pogledajte == * [[Pozitivan broj]] {{Brojevi}} [[Kategorija:Brojevi]] [[Kategorija:Cijeli brojevi]] [[Kategorija:Elementarna aritmetika]] ljm42buhialpmuzxgkr0q0s1xn5t375 3934391 3934390 2026-10-07T15:10:21Z Ptica soko 178686 3934391 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''Negativan broj''' je bilo koji [[realan broj]] koji je manji od [[nula|nule]]. Takvi [[broj]]evi se često koriste za reprezentaciju količine gubitka ili nedostajanja. Negativan broj je suprotan [[pozitivan broj|pozitivnom broju]], što znači da kada se ova dva broja saberu rezultat iznosi nulu.<ref>{{Cite web|url=https://proleksis.lzmk.hr/53684/|title=Negativni brojevi|date=22.06.2012|website=Proleksis enciklopedija|access-date=07.10.2026}}</ref> == Simboli == Slijedeći simboli se koriste u [[matematika|matematici]] za označavanje [[skup]]ova negativnih brojeva: * Skup negativnih [[realni broj|realnih brojeva]]: <math>\mathbb{R}^{-}</math> * Skup negativnih [[racionalan broj|racionalnih brojeva]]: <math>\mathbb{Q}^{-}</math> * Skup negativnih [[cijeli broj|cijelih brojeva]]: <math>\mathbb{Z}^{-}</math> ili <math>\mathbb{N}</math> Za skup [[prirodan broj|prirodnih brojeva]] (<math>\mathbb{N}</math>) očigledno ne postoji sličan [[simbol]], sa obzirom da on ne sadrži negativne brojeve. Negativni brojevi se često koriste za prikazivanje veličine gubitka ili nedostatka. Dug koji se duguje može se posmatrati kao negativna imovina. Ako određena količina, poput naboja elektrona, može imati jedan od dva suprotna smjera, tada se može izabrati – možda i proizvoljno – da se ti smjerovi razlikuju kao pozitivni i negativni. Negativni brojevi se koriste za opisivanje vrijednosti na skali koja ide ispod nule, kao što su Celzijusova i Fahrenheitova skala za temperaturu. <math>-(-3) = 3</math> jer je negacija negacije prvobitna vrijednost. Negativni brojevi se obično pišu sa znakom minus ispred sebe. −3 predstavlja negativnu količinu veličine tri, a izgovara se i čita kao "minus tri" ili "negativno tri". Nasuprot tome, broj koji je veći od nule naziva se pozitivan; za nulu se smatra da nije ni pozitivna ni negativna.<ref>{{Cite web|url=https://mathworld.wolfram.com/Zero.html|title=Zero|last=Weisstein Eric W..|website=Mathworld|access-date=07.10.2026}}</ref> Pozitivnost broja može se naglasiti stavljanjem znaka plus ispred njega, npr. <math>+3</math>. Uopšteno govoreći, negativnost ili pozitivnost broja naziva se njegovim znakom. Svaki [[Realan broj|realni broj]] osim nule je ili pozitivan ili negativan. Nenegativni cijeli brojevi nazivaju se [[Skup prirodnih brojeva|prirodnim brojevim]]<nowiki/>a (tj. <math>0, 1, 2, 3, ..</math>), dok se pozitivni i negativni [[Skup cijelih brojeva|cijeli brojevi]] (zajedno sa nulom) nazivaju [[Cijeli broj|cijelim brojevima]] . Neke definicije prirodnih brojeva isključuju nulu. U knjigovodstvu se dugovani iznosi često prikazuju crvenim brojevima ili brojem u zagradama, kao alternativni način zapisivanja negativnih brojeva. == Istorija == Negativni brojevi su se koristili u djelu ''Devet poglavlja o matematičkoj umjetnosti'',<ref>{{Cite web|url=https://people.math.harvard.edu/~knill/teaching/math22a2018/exhibits/gaussjordan/SchwarzNineChapters.pdf|title=A Classic from China: The Nine Chapters|last=Schwartz Randy|date=|website=The Right Angle (Odjel za matematiku Koledža Schoolcraft)|access-date=07.10.2026.}}</ref> koje u svom sadašnjem obliku datira iz perioda kineske dinastije Han (202. p.n.e. – 220. n.e.), ali vrlo moguće sadrži i mnogo stariji materijal. <ref>Struik, page 32–33. "''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''"</ref>Liu Hui (oko 3. vijeka) uspostavio je pravila za sabiranje i oduzimanje negativnih brojeva. Do 7. vijeka, indijski matematičari poput Brahmagupte opisivali su upotrebu negativnih brojeva. Islamski matematičari su dalje razvili pravila za oduzimanje i množenje negativnih brojeva te rješavali probleme s negativnim koeficijentima. Prije nastanka koncepta negativnih brojeva, matematičari poput Diofanta smatrali su negativna rješenja problema "lažnim", dok su jednačine koje su zahtijevale negativna rješenja opisivane kao apsurdne. Zapadni matematičari, poput Leibniza, smatrali su da su negativna brojevi nevažeći, ali su ih i dalje koristili u proračunima. == Brojna prava == [[Datoteka:Number-line.gif|lijevo|mini]] Odnos između negativnih brojeva, pozitivnih brojeva i nule često se prikazuje u obliku brojne prave (brojne linije): Brojevi koji se na ovoj pravoj nalaze desno su veći, dok su brojevi koji se nalaze dalje ulijevo manji. Zbog toga se nula nalazi u sredini, s pozitivnim brojevima s desne strane i negativnim brojevima s lijeve strane. Primijetite da se negativan broj s većom apsolutnom vrijednošću (veličinom) smatra manjim. Na primjer, iako je (pozitivno) 8 veće od (pozitivnog) 5, što se piše kao: <math>8>5</math> negativno 8 se smatra manjim od negativnog 5: <math>-8<-5</math> === Kao rezultat oduzimanja === Na negativne brojeve se može gledati kao na rezultat oduzimanja većeg broja od manjeg. Na primjer, negativna trojka je rezultat oduzimanja tri od nule: <math>0-3=-3</math> Uopšteno govoreći, oduzimanje većeg broja od manjeg daje negativan rezultat, pri čemu je veličina rezultata zapravo razlika između ta dva broja. Na primjer, <math>5-8=-3</math> jer je <math>8 - 5 = 3</math> == Aritmetika koja uključuje negativne brojeve == Znak minus '''−''' označava operator kako za binarnu operaciju oduzimanja sa dva operanda (kao u <math>y - z</math>), tako i za unarnu operaciju negacije s jednim operandom (kao u <math>- x</math>ili dvaput u <math>-(-x)</math>). Poseban slučaj unarne negacije javlja se kada ona djeluje na pozitivan broj, u kojem slučaju je rezultat negativan broj (kao u <math>-5</math>). Dvosmislenost simbola − uglavnom ne dovodi do dvosmislenosti u aritmetičkim izrazima, jer redoslijed operacija dopušta samo jednu ili drugu interpretaciju za svaki −. Međutim, to može dovesti do zabune i otežati čovjeku razumijevanje izraza kada se simboli operatora nalaze jedan pored drugog. Rješenje može biti stavljanje unarnog minusa u zagradu zajedno sa njegovim operandom. Na primjer, izraz <math>7 + -5</math> može biti jasniji ako se napiše kao <math>7 + (-5)</math>(iako formalno znače potpuno istu stvar). Izraz oduzimanja <math>7 - 5 </math> je drugačiji izraz koji ne predstavlja iste operacije, ali daje isti krajnji rezultat. === Sabiranje === Sabiranje dva negativna broja je vrlo slično sabiranju dva pozitivna broja. <math>(-3)+(-5)=-8</math> Ideja je da se dva duga mogu kombinovati u jedan jedinstveni dug veće vrijednosti. Kada se sabire mješavina pozitivnih i negativnih brojeva, na negativne brojeve se može gledati kao na pozitivne količine koje se oduzimaju. <math>8+(-3)=8-3=5\quad \text{i}\quad (-2)+7=7-2=5</math> U prvom primjeru, potraživanje (kredit) od 8 kombinuje se s dugom od 3, što daje ukupno potraživanje od 5. Ako negativni broj ima veću vrijednost, rezultat je negativan: <math>(-8)+3=3-8=-5\quad \text{i}\quad 2+(-7)=2-7=-5</math> Ovdje je potraživanje manje od duga, pa je neto rezultat dug. === Oduzimanje === Kao što je gore navedeno, moguće je da oduzimanje dva nenegativna broja da negativan odgovor: <math>5-8=-3</math> Uopšteno govoreći, [[oduzimanje]] pozitivnog broja daje isti rezultat kao [[Sabiranje|i sabiranje]] negativnog broja jednake veličine. Dakle, <math>5-8=5+(-8)=-3</math> i <math>(-3)-5=(-3)+(-5)=-8</math> S druge strane, oduzimanje negativnog broja daje isti rezultat kao i sabiranje pozitivnog broja jednake veličine. (Ideja je da je gubitak duga isto što i sticanje potraživanja/kredita.) Dakle, <math>3-(-5)=3+5=8</math> i <math>(-5)-(-8)=(-5)+8=3</math> === Množenje === [[Množenje]] negativnim brojem može se posmatrati kao promjena smjera vektora čija je veličina jednaka apsolutnoj vrijednosti proizvoda (umnoška) faktora. Kada se brojevi množe, veličina proizvoda je uvijek jednaka proizvodu dvije veličine faktora. Znak proizvoda se određuje prema sljedećim pravilima: * Proizvod jednog pozitivnog i jednog negativnog broja je negativan. * Proizvod dva negativna broja je pozitivan. Dakle, <math>(-2)\times 3=-6</math> i <math>(-2)\times (-3)=6</math> Razlog koji stoji iza prvog primjera je jednostavan: sabiranje tri broja <math>-2</math> zajedno daje <math>-6</math>: <math>(-2)\times 3=(-2)+(-2)+(-2)=-6</math> Obrazloženje za drugi primjer je složenije. Ideja je ponovo u tome da je gubitak duga isto što i sticanje potraživanja (kredita). U ovom slučaju, gubitak dva duga od po tri zarezom je isto što i sticanje potraživanja od šest: <math>(-2\text{ duga})\times (-3\text{ po dugu})=+6\text{ potraživanja}</math> Konvencija da je proizvod dva negativna broja pozitivan također je neophodna kako bi množenje pratilo distributivni zakon. U ovom slučaju znamo da je: <math>(-2)\times (-3)+2\times (-3)=(-2+2)\times (-3)=0\times (-3)=0</math> Pošto je <math>2 \times (-3) = -6</math>, proizvod <math>(-2) \times (-3)</math> mora biti jednak 6. Ova pravila vode do drugog (ekvivalentnog) pravila — znak bilo kojeg proizvoda a × b zavisi od znaka broja a na sljedeći način: * ako je a pozitivan, tada je znak proizvoda a × b isti kao znak broja b, i * ako je a negativan, tada je znak proizvoda a × b suprotan znaku broja b. Opravdanje zašto je proizvod dva negativna broja pozitivan broj može se uočiti i u analizi kompleksnih brojeva. === Dijeljenje === Pravila za znakove kod [[Dijeljenje|dijeljenja]] su ista kao i za množenje. Na primjer, <math>8\div (-2)=-4</math> <math>(-8)\div 2=-4</math> i <math>(-8)\div (-2)=4</math> Ako djeljenik (dividend) i djelilac (divisor) imaju isti znak, rezultat je pozitivan; ako imaju različite znakove, rezultat je negativan. === Negacija i apsolutna vrijednost === Negativna verzija pozitivnog broja naziva se njegovom negacijom. Na primjer, −3 je negacija pozitivnog broja 3. Zbir broja i njegove negacije jednak je nuli: <math>3+(-3)=0</math> To znači da je negacija pozitivnog broja zapravo aditivni inverz (suprotni element) tog broja. Koristeći algebru, ovaj princip možemo zapisati kao algebarski identitet: <math>x+(-x)=0</math> Ovaj identitet važi za bilo koji pozitivan broj x. On se može proširiti tako da važi za sve realne brojeve tako što ćemo definiciju negacije proširiti na nulu i negativne brojeve. Konkretno: * Negacija broja 0 je 0, i * Negacija negativnog broja je odgovarajući pozitivan broj. Na primjer, negacija broja −3 je +3. Uopšteno govoreći: <math>-(-x)=x</math> Apsolutna vrijednost broja je nenegativni broj iste veličine. Na primjer, apsolutna vrijednost broja −3 i apsolutna vrijednost broja 3 su jednake i iznose 3, dok je apsolutna vrijednost broja 0 jednaka 0. Slično kao i kod racionalnih brojeva, skup prirodnih brojeva <math>\mathbb{N}</math>možemo proširiti na skup cijelih brojeva <math>\mathbb{Z}</math>tako što ćemo cijele brojeve definisati kao uređeni par prirodnih brojeva (a, b). Sabiranje i množenje možemo proširiti na ove parove pomoću sljedećih pravila: * <math>(a, b) + (c, d) = (a + c, b + d)</math> * <math>(a, b) \times (c, d) = (a \times c + b \times d, \, a \times d + b \times c)</math> Na ovim parovima definišemo relaciju ekvivalencije ~ pomoću sljedećeg pravila: * <math>(a, b) \backsim (c, d)</math> ako i samo ako je <math>a + d = b + c</math> Ova relacija ekvivalencije je kompatibilna sa sabiranjem i množenjem definisanim iznad, pa skup cijelih brojeva <math>\mathbb{Z}</math>možemo definisati kao '''faktor-skup''' (količnički skup)<math>\mathbb{N}^2 / \sim</math>. To znači da dva para (a, b) i (c, d) smatramo identičnim ako su ekvivalentni u gore navedenom smislu. Primijetite da skup <math>\mathbb{Z}</math>, opremljen ovim operacijama sabiranja i množenja, predstavlja prsten, i zapravo je prototipski primjer prstena. Također možemo definisati i totalni poredak na skupu <math>\mathbb{Z}</math>pišući: * (a, b) ≤ (c, d) ako i samo ako je a + d ≤ b + c. Ovo dovodi do aditivne nule u obliku (a, a), aditivnog inverza za par (a, b) u obliku (b, a), multiplikativne jedinice u obliku (a + 1, a), kao i do definicije oduzimanja: <math>(a,b)-(c,d)=(a+d,b+c)</math> Ova konstrukcija je poseban slučaj Grothendieckove konstrukcije. == Jedinstvenost == Aditivni inverz nekog broja je jedinstven, što se vidi iz sljedećeg dokaza. Kao što je već spomenuto, aditivni inverz broja definisan je kao vrijednost koja, kada se sabere s tim brojem, daje nulu. Neka je x broj i neka je y njegov aditivni inverz. Pretpostavimo da je y' još jedan aditivni inverz broja x. Po definiciji: <math>x+y^{\prime }=0\quad \text{i}\quad x+y=0</math> Iz toga slijedi da je x + y' = x + y. Koristeći zakon skraćivanja (kancelacije) za sabiranje, vidi se da je y' = y. Dakle, y je jednak bilo kojem drugom aditivnom inverzu broja x. To znači da je y jedinstveni aditivni inverz broja x. == Također pogledajte == * [[Pozitivan broj]] {{Brojevi}} [[Kategorija:Brojevi]] [[Kategorija:Cijeli brojevi]] [[Kategorija:Elementarna aritmetika]] knqflnsn2v3ic2qkgmb0dxa9onggnxs 0 167020 3934435 3753475 2026-10-08T00:19:07Z Kent Wang 186565 /* Galerija */ Arco Triunfal da Rua Augusta from Praça do Comércio 41.jpg 3934435 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:ArcDeTriomphe.JPG|mini|300px|''Slavoluk pobjede ([[Arc de Triomphe]])'' u [[Pariz]]u (1806–1836)]] '''Slavoluci''' su poseban arhitektonski oblik kojeg su izmislili Rimljani. U početku su podizani u čast vojnih pobjeda i trijumfalnih dočeka (kako bi vojskovođa mogao s pobjedničkom vojskom kroz trijumfalni luk ujahati u grad). Najčešće su s jednim ili tri zasvođena prolaza, ukrašeni stubovima ili polu-stubovima koji stoje na visokoj bazi. Ukrašeni su brojnim reljefima koji su i suština slavoluka. == Rimski slavoluci == [[Datoteka:Arch.of.constantine.threequarter.view.arp.jpg|mini|lijevo|250px|'''[[Konstantinov slavoluk]]''' u Rimu iz 312. g. je najveći rimski slavoluk: 21 x 25.7 x 7.4 m.]] ''Za rimske slavoluke vidi [[Spisak slavoluka starog Rima]]''. Najpoznatiji rimski slavoluci su u Rimu: ''[[Titov slavoluk]]'', ''[[Slavoluk Septimija Severa]]'' i ''[[Konstantinov slavoluk]]''; te u Francuskoj u ''[[Nimes]]u''; u [[Alžir]]u u ''[[Timgad]]u''; u Hrvatskoj u ''[[Pula|Puli]]'', itd. '''[[Konstantin Veliki|Konstantinov]] slavoluk''', Podignut u neposrednoj blizini [[Koloseum]]a je najveći i najsloženiji slavoluk u Rimskom Carstvu. Ukrašen je najvećim dijelom skulpturama uzetim sa starijih spomenika carskog doba (Trajanovih, Hadrijanovih i od Marka Aurelija). To je najočitije u kontrastu između velikih Hadrijanovih medaljona i Konstantinovog friza koji se nalazi odmah ispod njih. Dok su prvi rađeni sa svim prednostima i vještinom klasične skulpture, drugi su rađeni novim, jednostavnim stilom bez perspektive, kosih linija, skraćenja i dosta je plići. == Novovjekovni slavoluci == === Spisak slavoluka === <div style="-moz-column-count: 2; column-count:2; "> * '''[[Alžir]]''' ** ''[[Timgad]]'' - Trajanov slavoluk, djelomično obnovljen u obližnjem [[Stari Rim|Rimskom]] kolonijalnom gradu * '''[[Australija]]''' ** [[Ballarat]], [[Victoria]], slavoluk pobjede * '''[[Austrija]]''' ** ''Heldentor'', rimski slavoluk u [[Carnutum]]u ** ''Siegestor'' u [[Innsbruck]]u ** ''Äußeres Burgtor'' (Vanjski portal na dvorcu), [[Beč]] * '''[[Belgija]]''' ** ''Slavoluk [[Cinquantenaire]]'' u [[Bruxelles]]u (podignut od 1880–1905) ** ''[[w:Menin Gate|Menin vrata]]'', [[Ypres]] * '''[[Bugarska]]''' ** ''[[Radomir]]ov slavoluk'' * '''[[Kina]]''' ** ''Slavoluk u [[Guangzhou]]u'' * '''[[Kanada]]''' ** ''Prinčeva vrata'', [[Toronto]], [[Ontario]] ** ''Memorijalni luk'' iz 1923. na Kraljevskom vojnom univerzitetu Kanade u [[Kingston (Ontario)|Kingstonu]], [[Ontario]] ** ''Državni ratni spomenik'' u [[Ottawa|Ottawi]] ** ''[[Luk mira]]'', Washington Blaine & Surrey ** ''Kanadski spomenik u Vimyju'', [[Francuska]] * '''[[Francuska]]''' ** ''Aix-les-Bains'' ** ''[[Besançon]]'' ** Carpentras: ''Augustov slavoluk'' ** Cavaillon ** ''Vrata sv. Macela'' ** ''Vrata sv. Petra'' ** [[Dijon]]: ''Porte Guillaume'' ** [[Marseille]]: ''Porte d'Aix'' iz 1825. ** [[Montpellier]]: ''[[Porte du Peyrou]]'' iz 1692. ** [[Nancy]]: a trgu ''Place Stanislas'' ** Orange ** Nimes: ''Porte d'Auguste (Augustov slavoluk)'' ** [[Pariz]]: *** ''[[Arc de Triomphe]]'' (1806–1836) *** ''[[Arc du Carrousel]]'' (1806–1808) *** ''[[Veliki luk]]'', [[La Défense]] (1982–1989) *** ''Porte Saint-Denis'' *** ''Porte Saint-Martin'' ** [[Reims]]: ''[[Marsov slavoluk]]'' ** [[Saint Rémy de Provence]]: ''Rimski slavoluk [[Glanum]]a'' ** [[Saintes]]: ''Germanicusov slavoluk'' ** Vienne: ''Četverostruki ("piramidalni") slavoluk'' umjesto prijašnjeg amfiteatra * '''[[Gambija]]''' ** ''Luk 22'', [[Banjul]] * '''[[Grčka]]''' ** ''Galerijev slavoluk'', [[Solun]] ** ''[[Hadrijan]]ov slavoluk'', [[Atina]] * '''[[Hrvatska]]''' * ''[[Luk Sergijevaca]]'' u [[Pula|Puli]] * '''[[Mađarska]]''' ** ''Slavoluk'', [[Vác]] * '''[[Njemačka]]''' ''[[Siegestor]]'', [[München]] (1843–1850) ** ''Triumphtor'', [[Potsdam]] ** Mainz: ''Luk Dativius Victor'' * '''[[Indija]]''' ** ''[[Vrata Indije]]'', [[New Delhi]] ** ''[[Vrata Indije]]'', [[Mumbai]] * '''[[Irak]]''' ** [[Ruke pobjede]], [[Bagdad]] * '''[[Irska]]''' ** [[Fusilijerov Luk]], [[Dublin]] * '''[[Italija]]''' ** [[Rim]]: *** ''[[Konstantinov slavoluk]]'', podignut od 312. do 315. *** ''[[Druzijev slavoluk]]'', podignut u čast [[Neron]]a *** ''[[Galijanov slavoluk]]'' *** ''[[Slavoluk Septimija Severa]]'', podignut 203. *** ''[[Titov slavoluk]]'' iz 81. *** ''[[Janusov slavoluk]]'', [[Rim]] ** ''[[Ancona|Trajanov slavoluk u Anconi]]'' podignut 113. ** ''[[Augustov slavoluk]]'', [[Aosta]] ** [[Benevento|''Trajanov slavoluk'', Beneventum]] tzv. ''Porta Aurea'', podignut 114. ** ''[[Slavolouk Campano]]'', [[Capua]] ** ''[[Augustov slavoluk]]'', Fano ** ''Slavoluk u vili Lorraine'', [[Firenca]], podignut od 1738. do 1759; prvi podignuti slavoluk u Italiji poslije antike ** ''[[Slavoluk mira]]'', [[Milano]], podignut od 1807. do 1838. ** ''Trijumfalni luk'' galerije Viktora Emanuela II, [[Milano]] ** ''[[Augustov slavoluk]]'' u [[Rimini]]ju iz 27. ** ''[[Augustov slavoluk]]'', [[Susa]], podignut 7. p. n. e. ** ''[[Gavijev slavoluk]]'', [[Verona]] ** ''Monumento ai caduti'', [[Genova]] ** ''Arco romano a colle San Giusto'', [[Trst]] * '''[[Laos]]''' ** ''[[Patuxay]]'', [[Vientiane]] * '''[[Libija]]''' ** ''[[Tiberijev slavoluk]]'', [[Leptis Magna]], podignut 35. ** [http://www.livius.org/a/libya/tripoli/oea.html ''Luk Marka Antonija i Lucija Vera''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080321023146/http://www.livius.org/a/libya/tripoli/oea.html |date=21. 3. 2008 }}, [[Tripoli]] ** ''[[Slavoluk Septimija Severa]]'', Leptis Magna * '''[[Maroko]]''' ** ''Trijumfalni luk,'' [[Volubilis]] * '''[[Moldavija]]''' ** ''Trijumfalni luk,'' [[Chişinău]] * '''[[Portugal]]''' ** ''Trijumfalni luk'', [[Lisabon]] * '''[[Rumunija]]''' ** ''Trijumfalni luk'', [[Bukurešt]] * '''[[Rusija]]''' ** ''[[Crvena vrata]]'', [[Moskva]] - uništen ** ''Trijumfalni luk,'' na brdu Poklonaja, Kutuzovski prospekt, [[Moskva]] ** ''[[Moskovska trijumfalna vrata]]'', [[Sankt Peterburg]] ** ''[[Trijumfalna vrata Narva]]'', Sankt Peterburg ** [[Omsk]], ''Tara slavoluk'' ** ''Trijumfalni luk'' generalštaba na dvorskom trgu ** ''Kozački slavoluk'' u [[Novočerkask]]u ** ''[[Orlov]]a vrata'', [[Gatčina]] * '''[[SAD]]''' ** ''Monumentalni luk'', [[Galveston]], [[Texas]], podignut od 1987. do 1990. ** ''[[Slavoluk pobjede]]'', [[Newport News]], [[Virginia]] ** ''[[Slavoluk mira]]'', [[Washington (savezna država)|Washington]] i [[Britanska Kolumbija]] ** ''Slavoluk vojnika i mornara'', Trg velike armije, [[Brooklyn]] ** ''Memorijalni slavoluk'' u Tiltonu, [[New Hampshire]] ** [[w:Washington Square Park|Slavoluk na Washingtonovom trgu]], [[New York]] * '''[[Sirija]]''' ** ''[[Slavoluk Septimija Severa]]'', [[Latakia]] ** [[Palmira]]. * '''[[Sjeverna Koreja]]''' ** ''[[Slavoluk pobjede]]'', [[Pjongjang]]; ova kopija pariskog slavoluka najveći je slavoluk na svijetu * '''[[Španija]]''' ** ''[[Slavoluk pobjede]]'', [[Madrid]]; posvećen 1956. nakon [[Španski građanski rat|građanskog rata]] (1936–1939) da obilježi Francovu pobjedu ** ''[[Slavoluk pobjede]]'', [[Barcelona]], napravljen kao ulaz za Svjetsku izložbu 1888. * '''[[Turska]]''' ** [[Anazarbus]] ** ''[[Hadrijanova vrata]]'' u Antaliji ** ''Zlatna vrata'', |Yedikule * '''[[Ukrajina]]''' ** ''Slavoluk [[Katarina Velika|Katarine Velike]]'', [[Novgorod]] * '''[[Velika Britanija]]''' ** ''[[Mramorni luk]]'', [[London]] ** ''[[Wellingtonov slavoluk]]'', [[Hyde Park]], London </div> === Zanimljivost === * ''[[Brandenburška vrata]]'', [[Berlin]]; uprkos uvriježenom vjerovanju, ovo nije slavoluk == Galerija == <gallery> Datoteka:Roman Arch of Trajan at Thamugadi (Timgad), Algeria 04966r.jpg|'''[[Trajan]]ov slavoluk''' u [[Timgad]]u, [[Alžir]] Datoteka:Berlin Brandenburger Tor BW 1.jpg|'''[[Brandenburška vrata]]''' u [[Berlin]]u Datoteka:Moscow Triumphal Gates.jpg|'''Moskovska trijumfalna vrata''' u Sankt Peterburgu Datoteka:Puerta de Alcalá - 03.jpg|'''Puerta de Alcalá''' su trijumfalna vrata koja usmjeravaju prema [[Madrid]]u. Datoteka:Sankt Petersburg Narva Triumphal Arch 2005 a.jpg|'''Trijumfalna vrata Narva''' u Sankt Peterburgu Datoteka:Hadrianus_gate.jpg|'''Hadrijanov slavoluk''' u [[Antalija|Antaliji]] iz 2. stoljeća Datoteka:The Soldiers and Sailors Memorial Arch at Grand Army Plaza.jpg|'''Vojnički i mornarski slavoluk''' na Grand Army Plazi, [[Brooklyn]] Datoteka:Triumphal arch - Washington Square.jpg|'''Slavoluk na Washingtonovom trgu''', [[New York]] Datoteka:Chisinau Center.jpg|Trijumfalni luk u centru [[Chişinău]]a Datoteka:Hadrian's Arch.jpg|'''[[Hadrijan]]ov slavoluk''' u središtu [[Atina|Atine]] s [[Akropolj]]em u pozadini Datoteka:Arco Triunfal da Rua Augusta from Praça do Comércio 41.jpg|'''Trijumfalni luk''' u [[Lisabon]]u Datoteka:redgates.jpg|'''Crvena vrata''' u [[Moskva|Moskvi]] su bila rijedak primjer [[barok]]nog slavoluka Datoteka:Gambia banjul arch22.JPG|'''Luk 22''' u Banjulu, [[Gambija]] Datoteka:AguinaldoTriumphalArch.jpg|Privremeni trijumfalni luk u slavljenju izbora Emilia Aguinalda za predsjednika [[Filipini|Filipina]] 1899. Datoteka:CMR - Arche commémorative.JPG|'''Trijumfalni luk''' Kanadskog kraljevskog vojnog univerziteta u [[Kingston]]u, [[Ontario]] </gallery> == Također pogledajte == * [[Rimska arhitektura]] == Vanjski linkovi == {{commonscat|Triumphal arches}} * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Arcus_Triumphalis.html Lacus Curtius website:] "Slavoluci", William Smith, ''A Dictionary of Greek and Roman Antiquities,'' John Murray, London, 1875. * [http://www.signaromanorum.org Signa Romanorum:] sajt posvećen rimskim spomenicima [[Kategorija:Rimski spomenici]] [[Kategorija:Rimska arhitektura]] b5zqatdre2gpg8jzpb0jjd2qd7y4abn 0 169061 3934431 3823386 2026-10-07T23:32:26Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934431 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svemirska letjelica | ime = Fobos | slika = [[Datoteka:Phobos_Marte.jpg|300px]] | tekst_za_sliku = Umjetnička koncepcija letjelice Fobos | organizacija = | glavni_ugovarači = | platforma = | tip_misije = Orbiter (lander) | prelet = | datum_preleta = | trenutacna_destinacija = | satelit_od = | datum_ulaska_u_orbitu = | orbitira = | pad_iz_orbite = | datum_lansiranja = 7. juli 1988 (Fobos 1)<br />12. juli 1988 (Fobos 2) | lansiran_uz_pomoc = | lansirna_letjelica = Proton-K | mjesto_lansiranja = | trajanje_misije = | NSSDC_ID = | internet_sjediste = | masa = 2600 kg | pogon = solarne ploče | baterije = | orbitalni_rezim = | sirina = | velika_poluos = | ekscentricitet = | inklinacija = | orbitalni_period = | apoapsis = | apogej = | periapsis = | perigej = | interval_ponavljanja = | orbita_dnevno = | ponovljivost= | instrumenti = | glavni_instrumenti= | transponderi = | razlucivost = | podrucje_pokrivanja = | spektralni_pojas = | brzina_prijenosa_podataka = | SSR = | povrsina_pokrivanja = <!--| prostorna_razlucivost = {{{Spatial Resolution|}}}--> | razlucivost_slike = | ref = <ref name=sol>{{cite web|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/phobos.html|title="Phobos Project Information"|language=en|work=nssdc.gsfc.nasa.gov|date=27. 2. 2011}}</ref> }} '''Fobos'''<ref>{{Cite web|url=https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/phobos2.html|title=The Phobos 2 Mission to Mars|website=heasarc.gsfc.nasa.gov|access-date=13. 3. 2026}}</ref> (rus. Фобос), [[SSSR|sovjetski]] svemirski program istraživanja [[Mars (planeta)|Marsa]] i njegovog satelita [[Fobos (mjesec)|Fobosa]]. Od dvije lansirane letjelice, samo je ''Fobos 2'' stigao do Marsa prije nego što je i on izgubljen. == Ciljevi == Ciljevi programa Fobos bili su: *proučavanje međuplanetarnog okoliša *posmatranje [[Sunce|Sunca]] *karakterizacija plazmatskog okruženja u blizini Marsa *površinska i [[Atmosfera|atmosferska]] proučavanja Marsa, *proučavanje površinskog sastava mjeseca Fobos. == Opis == Glavni dio letjelice sastojao se od prstenaste sekcije elektronike koja je okruživala cilindrični eksperimentalni dio. Ispod ovoga nalazila su se četiri sferična spremnika napunjena hidrazinom za manevrisanje. Na njih je ugrađeno ukupno 28 potisnika (24 od 50 N i četiri od 10 N) uz dodatak potisnika na tijelu i solarnim pločama. Smjer se održavao pomoću sistema upravljanja u tri ose uz stalnu okrenutost prema Suncu. === Naučni instrumenti === Sonde Fobos su nosile nekoliko naučnih instrumenata, između ostalog: [[Rendgenske zrake|rendgenski]] i ultraljubičasti teleskop, neutronski spektrometar i eksperimentalni '''Grunt radar''' koji je trebao proučavati reljef Fobosa. Lender je bio opremljen rendgenskim/alfa spektrometorm koji je trebao otkriti hemijski sastav površine Fobosa, seizmometar za istraživanje strukture mjeseca i penetrator "Razrez" s temperaturnim senzorima i akcelerometar za ispitivanje fizičkih i mehaničkih svojstava površine. <!-- Spisak instrumenata: *"VSK" TV sustav *PROP-F lander. Nosio ga samo Fobos 2. :*ARS-FP rendgenski spektrometar. :*magnetometar :* # "VSK" TV imaging system # PROP-F "hopping" lander. Only carried by Phobos 2. * ARS-FP automatic X-ray fluorescence spectrometer * ferroprobe magnetometer * Kappameter magnetic permeability / susceptibility sensor * gravimeter * temperature sensors * BISIN conductometer / tiltmeter * mechanical sensors (penetrometer, UIU accelerometer, sensors on hopping mechanism) == Također pogledajte == * [[Istraživanje Marsa]] == Letjelice == [[Datoteka:Phobos spacecraft.jpg|mini|250px|Fobos]] === Fobos 1 === === Fobos 2 === --> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20150717180620/http://www.strykfoto.org/phobos2.htm Visokokvalitetne obrađene slike s misije ''Phobos 2''] * [http://www.iki.rssi.ru/IPL/phobos.html Slike misije Fobos iz Instituta za svemirska istraživanja (IKI)] * [https://web.archive.org/web/20230725184528/https://www.ias.u-psud.fr/ism/ Sirovi podaci slike s infracrvenog instrumenta ''Phobos 2'' ISM] * [http://www.federalspace.ru/Doc1Show.asp?DocID=16 Šta tražimo na Fobosu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720230440/http://www.federalspace.ru/Doc1Show.asp?DocID=16|date=20. juli 2009.}} – članak o programu Fobos na web stranici [[Ruske svemirske agencije]] {{jezik|ru}} * [https://web.archive.org/web/20060316104137/http://www.astrosurf.com/nunes/explor/explor_ph2.htm Još jedna stranica sa obrađenim slikama sovjetske misije ''Fobos 2''] {{Istraživanje Marsa}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Phobos missions}} [[Kategorija:Sovjetski svemirski program]] [[Kategorija:Istraživanje Marsa]] 3xp706s6g77x3ezsd5rb92aqnzu9jqt 0 172890 3934392 3933810 2026-10-07T17:16:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934392 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nagrada | ime = Nagrada "Isidora Sekulić" | podnaslov = | trenutne_nagrade = | slika = | veličina_slike = | alt = | opis = | deskripcija = za najbolju knjigu u protekloj godini | sponzor = | datum = | lokacija = | država = [[Srbija]] | organizator = [[Savski venac (općina)|Općina Savski venac]] | voditelj = | preshow_voditelj = | nastupi = | nagrada = Plaketa, povelja i novčani iznos | godina = {{Početni datum i godine|1967|1|1}} | godina2 = | nosilac = [[Aleksandar Jerkov]] (2023) | veb-sajt = | mreža = | dužina_trajanja = | ocjene = | producent = | režiser = | najbolji_film = | najbolji_režiser = | najviše_nagrada = | najviše_nominacija = | slika2 = | slika2veličina = | alt2 = | opis2 = | prethodno = | glavno = | sljedeće = }} '''Nagrada "Isidora Sekulić"''' jugoslavenska je i srbijanska književna nagrada koju dodjeljuje [[beograd]]ska općina [[Savski venac]]. Nagrada se sastoji od plakete, povelje i novčanog iznosa. == Historija == Dobila je ime po književnici [[Isidora Sekulić|Isidori Sekulić]], a dodjeljuje se svakog juna od 1968. za najbolju knjigu objavljenu prethodne godine i ima veliki značaj u srpskoj književnosti. Do sada su proglašena ukupno 72 pobjednika, uključujući 11 žena; Za dva dobitnika napravljen je izuzetak: knjiga [[Rajko Petrov Nogo|Rajka Petrova Noga]] objavljena 1967. dobila je nagradu za treće izdanje 1984, a pripovjetke [[Vidosav Stevanović|Vidosava Stevanovića]] prvi put su objavljene u studentskom časopisu 1967. i kao knjiga 1968.<ref>{{Cite web|url=https://www.savskivenac.rs/o-savskom-vencu|title=О Савском венцу {{!}} Савски венац|website=www.savskivenac.rs|access-date=5. 8. 2024}}</ref> Predsjednici Skupštine "Fonda Isidore Sekulić" bili su [[Milan Orlić]] (2001–2005), [[Vida Ognjenović]] (2006–2008) i [[Ratko Adamović]] (2009–2016). Nakon toga, nijedan drugi predsjednik nije predložen za tu funkciju.<ref>{{Cite web|url=https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:666142-Ziri-nagrade-Isidora-Sekulic-Smenili-su-nas-sramno-i-tajno|title=Žiri nagrade "Isidora Sekulić": Smenili su nas sramno i tajno|website=NOVOSTI|access-date=5. 8. 2024}}</ref> Predsjednik žirija bio je [[Petar Arbutina]]<ref>{{Cite web|url=https://gradsubotica.co.rs/desavanje/knjizevne-veceri-sa-djordjem-kuburicem/|title=Književne večeri sa Đorđem Kuburićem|date=29. 9. 2018|website=GradSubotica|access-date=5. 8. 2024}}</ref> od 2017. do 2018, a [[Aleksandar Jerkov]] 2019. i 2021.<ref>[https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ ALEKSANDRU GATALICI KNJIŽEVNA NAGRADA "ISIDORA SEKULIĆ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Wayback|url=https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012203154/https://www.savskivenac.rs/cir/aleksandru-gatalici-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic/ |date=12. 10. 2019 }} |date=20191012203154 Gradska opština Savski venac} ), Pristupljeno 12. oktobra 2019.</ref> Laureatu za 2004. pripala je i novčana nagrada od 90.000 [[Srpski dinar|dinara]],<ref>{{Cite web|url=http://www.beograd.rs/index.php?kat=beoinfo&lang=cir&sub=534553%3f|title=Награда „Исидора Секулић” Ивани Хаџи-Поповић|website=Град Београд - Званична интернет презентација {{!}} Награда „Исидора Секулић” Ивани Хаџи-Поповић|access-date=5. 8. 2024|archive-date=5. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805062248/https://www.beograd.rs/index.php?kat=beoinfo&lang=cir&sub=534553%3F|url-status=dead}}</ref> a laureatu za 2008. to je bio iznos 3.000 [[Euro|eura]] u dinarskoj protuvrijednosti.<ref>{{Cite web|url=https://www.rtv.rs/sr_lat/kultura/bajcu-nagrada-isidora-sekulic-za-roman-hamam-balkanija_134019.html|title=Bajcu nagrada "Isidora Sekulić" za roman "Hamam Balkanija"|last=Vojvodine|first=Javna medijska ustanova JMU Radio-televizija|website=JMU Radio-televizija Vojvodine|access-date=5. 8. 2024}}</ref> Nagradni fond je prvi put smanjen na dodjeli nagrade za 2017. na 120.000 dinara, prethodnih godina pobjednici su dobijali 300.000 dinara (od 2009).<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/405090/Knjizevna-nagrada-Isidora-Sekulic-urucena-Ugljesi-Sajtincu|title=Књижевна награда „Исидора Секулић” уручена Угљеши Шајтинцу|website=Politika Online|access-date=5. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/kultura/vesti/basari-urucena-nagrada-isidora-sekulic/k4dlmd7|title=Basari uručena nagrada "Isidora Sekulić"|last=Blic|date=16. 6. 2016|website=Blic.rs|access-date=5. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rtv.rs/sr_ci/zivot/kultura/bajcu-nagrada-isidora-sekulic-za-roman-hamam-balkanija_134020.html|title=Бајцу награда "Исидора Секулић" за роман "Хамам Балканија"|last=Војводине|first=Јавна медијска установа ЈМУ Радио-телевизија|website=ЈМУ Радио-телевизија Војводине|access-date=5. 8. 2024}}</ref> == Dobitnici == {| class="wikitable sortable" |- ! Godina !! Pisac !! Djelo !Reference |- |2024. |[[Sanja Savić Milosavljević]] |''Martin udio'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.rts.rs/magazin/kultura/vesti/5733775/sanja-savic-milosavljevic-nagrada-knjizevna-isidora-sekulic.html|title=Sanja Savić Milosavljević dobitnica nagrade "Isidora Sekulić"|website=РТС|access-date=18. 7. 2025}}</ref> |- |2023. |[[Aleksandar Jerkov]] |''Istina (srpske) književnosti'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.rtv.rs/sr_ci/kultura/nagrada-isidora-sekulic-urucena-aleksandru-jerkovu_1549360.html|title=Награда "Исидора Секулић" уручена Александру Јеркову|last=Војводине|first=Јавна медијска установа ЈМУ Радио-телевизија|website=ЈМУ Радио-телевизија Војводине|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- |2022. |[[Dragan Stojanović]] |''Tripl Dablin'' |<ref>{{Cite web|url=https://savskivenac.rs/vesti-i-saopstenja/nagrada-isidora-sekulic-svecano-urucena-u-kuci-kralja-petra-0|title=НАГРАДА „ИСИДОРА СЕКУЛИЋ“ СВЕЧАНО УРУЧЕНА У КУЋИ КРАЉА ПЕТРА {{!}} Савски венац|website=savskivenac.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- |2021. |[[Jovica Aćin]] |''Banja i druge poslednje priče'' |<ref>[https://beogradski.rs/nagrada-isidora-sekulic-svecano-urucena-u-kuci-kralja-petra-prvog/ Nagrada „Isidora Sekulić 2021.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625222643/https://beogradski.rs/nagrada-isidora-sekulic-svecano-urucena-u-kuci-kralja-petra-prvog/ |date=25. 6. 2022 }}“, Beogradski Portal, 25. јун 2022)</ref> |- |2020. |[[Slobodan Mandić]] |''Panonski palimpsesti'' i ''Duh priče i druga imena'' |<ref>{{Cite web|url=https://nova.rs/kultura/nagrade-isidora-sekulic-nini-savcic-i-slobodanu-mandicu/|title=Nagrade "Isidora Sekulić" Nini Savčić i Slobodanu Mandiću|last=Jovandić|first=Matija|date=27. 6. 2021|website=NOVA portal|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- |2019. |[[Nina Savić]] |''Vlasnik svega našeg'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.danas.rs/kultura/nini-savcic-nagrada-isidora-sekulic/|title=Nini Savčić nagrada “Isidora Sekulić” - Kultura - Dnevni list Danas|date=27. 6. 2021|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.arhipelag.rs/knjige/vlasnik-svega-naseg/|title=Vlasnik svega našeg {{!}} Arhipelag|last=Vučković|first=Igor|date=18. 6. 2019|language=en-US|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 2018. || [[Aleksandar Gatalica]] || ''Poslednji argonaut'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:798854-SENOVITI-PROSTORI-PROSLOSTI-Gatalici-urucena-nagrada-Isidora-Sekulic|title=SENOVITI PROSTORI PROŠLOSTI: Gatalici uručena nagrada "Isidora Sekulić"|website=NOVOSTI|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=perTOpt-H9M|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref name="Вести">{{Cite web|url=https://www.rts.rs/vesti.html|title=Вести|website=РТС|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://medjutim.dnk.org.rs/aleksandar-gatalica-poslednji-argonaut-osvajanje-nezaborava/|title=Александар Гаталица, „Последњи аргонаут“: Освајање незаборава|date=12. 7. 2019|website=Међутим, ДНK|access-date=6. 8. 2024}}{{Mrtav link}}</ref> |- | 2017. || [[Uglješa Šajtinac]] || ''Žena iz Huareza'' |<ref name="Вести"/><ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/405090/Knjizevna-nagrada-Isidora-Sekulic-urucena-Ugljesi-Sajtincu|title=Књижевна награда „Исидора Секулић” уручена Угљеши Шајтинцу|website=Politika Online|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraf.rs/vesti/kultura/2964944-ugljesi-sajtincu-knjizevna-nagrada-isidora-sekulic|title=Uglješi Šajtincu književna nagrada "Isidora Sekulić"|last=Pančić|first=Marijana|date=7. 6. 2018|website=Telegraf.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pressreader.com/serbia/nin/20180503/281599536121226|title=PressReader.com - Digital Newspaper & Magazine Subscriptions|website=www.pressreader.com|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skd.rs/ugljesa-sajtinac-zena-iz-haureza-2017/|title=Угљеша Шајтинац: Жена из Хуареза, 2017. – Српско Књижевно Друштво|date=8. 2. 2018|language=en-US|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 2016. || [[Labud Dragić]] || ''Kukavičja pilad'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/382748/Isidora-Sekulic-urucena-Labudu-Dragicu|title=„Исидора Секулић” уручена Лабуду Драгићу|last=Р|first=К.|website=Politika Online|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.beograd.rs/index.php?lang=cir&kat=beoinfo&sub=1736404-nagrada-isidora-sekulic-urucena-labudu-dragicu|title=Награда „Исидора Секулић” уручена Лабуду Драгићу|website=Град Београд - Званична интернет презентација {{!}} Награда „Исидора Секулић” уручена Лабуду Драгићу|access-date=6. 8. 2024|archive-date=6. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240806104727/https://www.beograd.rs/index.php?lang=cir&kat=beoinfo&sub=1736404-nagrada-isidora-sekulic-urucena-labudu-dragicu|url-status=dead}}</ref> |- | 2015. || [[Svetislav Basara]] || ''Anđeo atentata: tabloid'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/kultura/vesti/basari-nagrada-isidora-sekulic/fphwwx3|title=Basari nagrada "Isidora Sekulić"|last=Beta|date=2. 6. 2016|website=Blic.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 2014. || [[David Albahari]] || ''Životinjsko carstvo'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.blic.rs/kultura/vesti/davidu-albahariju-nagrada-isidora-sekulic/kykvhvj|title=Davidu Albahariju nagrada "Isidora Sekulić"|last=Tanjug|date=25. 11. 2015|website=Blic.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 2013. || [[Sonja Veselinović]] || ''Krosfejd'' |<ref name="Вести"/> |- | 2012. || [[Žaneta Đukić Perišić|Žaneta Đukić-Perišić]] || ''Pisac i priča – Stvaralačka biografija [[Ivo Andrić|Ive Andrića]] '' | |- | 2011. || [[Slobodan Vladušić]] || ''[[Miloš Crnjanski|Crnjanski]], megalopolis'' |<ref name="„Исидора Секулић“ Слободану Владушићу">{{cite web|url=http://rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=62971|title=„Исидора Секулић“ Слободану Владушићу|authorlink=|date=6. 6. 2012|work=|publisher=Радио-телевизија Републике Српске|pages=|format=|archive-url=|archive-date=|access-date=7. 6. 2012|quote=}}</ref> |- | 2010. || [[Vladan Matijević]] || ''Vrlo malo svetlosti'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/sr/clanak/178608/%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%98%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%9B%D1%83-%D0%98%D1%81%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B0-%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%9B|title=Vladanu Matijeviću „Isidora Sekulić”|last=R|first=K.|website=Politika Online|access-date=6. 8. 2024}}</ref><ref>[https://www.savskivenac.rs/lat/nagradaurucenavladanumatijevicu/ NAGRADA URUČENA VLADANU MATIJEVIĆU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014213330/https://www.savskivenac.rs/lat/nagradaurucenavladanumatijevicu/ |date=14. 10. 2019 }}, Градска општина Савски венац, Pristupljeno 14. 10. 2019.</ref> |- | 2009. || [[Đorđe Milosavljević]] || ''Đavo i mala gospođa'' | |- | 2008. || [[Vladislav Bajac]] || ''Hamam Balkanija'' | |- | 2007. || [[Mirjana Bjelogrlić-Nikolov]] || ''Priče za dosadno popodne'' | |- | 2006. || [[Zoran Živković (pisac)|Zoran Živković]] || ''Most'' | |- | 2005. || [[Ratomir Damjanović]] || ''Džonijev solo'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.beograd.rs/index.php?kat=beoinfo&lang=cir&sub=1237779%3f|title=У понедељак додела награде „Исидора Секулић”|website=Град Београд - Званична интернет презентација {{!}} У понедељак додела награде „Исидора Секулић”|access-date=6. 8. 2024|archive-date=6. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240806104728/https://www.beograd.rs/index.php?kat=beoinfo&lang=cir&sub=1237779%3F|url-status=dead}}</ref> |- | 2004. || [[Ivana Hadži-Popović]] || ''Zamka'' | |- | 2003. || [[Vladeta Jerotić]] || ''Putovanja, zapisi, sećanja'' | |- | 2002. || [[Boris Miljković]] || ''Čaj na Zameleku'' | |- | 2001. || [[Milovan Stanković]] || ''Sve o porodici Fuler'' |<ref>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/K01062811.shtml Мирјани Новаковић уручена награда „Исидора Секулић“ http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2002/06/26/srpski/BG02062507.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220609054825/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/K01062811.shtml |date=9. 6. 2022 }} („Глас јавности“, 26. јун 2002).</ref> |- | 2000. || [[Mirjana Novaković]] || ''Strah i njegov sluga'' |<ref>[http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/K01062811.shtml Мирјани Новаковић уручена награда „Исидора Секулић“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220609054825/http://arhiva.glas-javnosti.rs/arhiva/2001/06/29/srpski/K01062811.shtml |date=9. 6. 2022 }} („Глас јавности“, 28. јун 2001, Приступљено 13. 4. 2013).</ref> |- | 1999. || [[Zoran Bognar]] || ''Novi čovek'' | |- | 1998. || [[Marica Josimčević]] || ''Put kože'' | |- | 1997. || [[Ratko Adamović]] || ''Besmrtni Kaleb'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.laguna.rs/a667_autor_ratko_adamovic_laguna.html|title=Ratko Adamović {{!}} Laguna|website=www.laguna.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 1996. || [[Srba Mitrović]] || ''Snimci za panoramu'' | |- | 1995. || [[Milan Orlić]] || ''Iz polarne noći'' | |- | 1994. || [[Đorđe Trifunović]] || ''za celokupno delo o staroj srpskoj književnosti'' | |- | 1993. || [[Dobroslav Smiljanić]] || ''Vilin kamen'' | |- | 1992. || [[Petar Pijanović]] || ''Proza [[Danilo Kiš|Danila Kiša]]'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.uf.bg.ac.rs/uf.bg.ac.rs/nastavnici/PetarPijanovic.htm|title=Učiteljski fakultet Beograd|website=www.uf.bg.ac.rs|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 1991. || [[Miroslav Maksimović]] || ''55 soneta o životnim radostima i teškoćama'' | |- | 1990. || [[Novica Petković]] || ''Ogledi iz srpske poetike'' | |- | 1989. || [[Dušan Ivanić]] || ''Modeli književnoga govora : iz istorije i poetike srpske književnosti'' | |- | 1988. || [[Jovan Radulović]] || ''Dalje od oltara'' | |- | 1987. || [[Ljubiša Jeremić]] || ''Tragički vidovi starijeg srpskog romana : od [[Jakov Ignjatović|Jakova Ignjatovića]] do [[Svetolik Ranković|Svetolika Rankovića]]'' | |- | 1986. || [[Hatidža Dizdarević-Krnjević]] || ''Lirski istočnici: iz istorije i poetike lirske narodne poezije'' | |- | 1985. || [[Danko Popović]] || ''Knjiga o Milutinu'' | |- | 1984. || [[Rajko Petrov Nogo]]|| ''Zimomora'' | |- | 1983. || [[Slobodan Zubanović]] || ''Domaći duh'' | |- | 1982. || [[Lazar Trifunović]] || ''Od impresionizma do enformela'' | |- | 1981. || [[Slobodan Rakitić]] || ''Žudnja za jugom'' | |- | 1981. || [[Nikola Milošević]] || <small> odbio da primi nagradu </small> | |- | 1980. || [[Radoslav Bratić]] || ''Sumnja u biografiju'' | |- | 1979. || [[Milovan Danojlić]] || ''Zmijin svlak'' | |- | 1978. || colspan="2" {{n/a|nije dodijeljena}} | |- | 1977. || colspan="2" {{n/a|nije dodijeljena}} | |- | 1976. || [[Tanja Kragujević]] || ''Mitsko u [[Momcilo Nastasijevic|Nastasijevićevom]] delu'' |<ref>{{cite web|title=Награда "Исидора Секулић"|url=http://www.tanjakragujevic.com/|website=Званичан веб сајт Тање Крагујевић|access-date=4. 2. 2018}}</ref> |- | 1976. || [[Dragomir Brajković]] || ''Krvava svadba u Brzavi'' | |- | 1976. || [[Mirjana Pavlović]] || ''Zajednički imenitelj'' |<ref>{{Cite web|url=http://www.skd.rs/?akcija=pisacPavlovicMirjana|title=Српско Књижевно Друштво - Сајт Српског Књижевног Друштва – репрезентативног удружења у култури|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 1975. || [[Mirko Magarašević]] || ''Senke besmrtnosti'' | |- | 1975. || [[Milenko Vučetić]] || ''Glasovi'' | |- | 1975. || [[Milan Komnenić]] || ''Eros i znak'' | |- | 1974. || [[Đuro Damjanović]] || ''Magla u rukama'' | |- | 1974. || [[Ibrahim Hadžić]] || ''Oformiti jedinstvenu životinju'' | |- | 1974. || [[Čedomir Mirković]]|| ''Eseji i kritike'' | |- | 1973. || [[Milorad Blečić]] || ''Kako se rađala jugoslovenska revolucionarna poezia'' | |- | 1973. || [[Miodrag Stanisavljević]]|| ''Knjiga senki'' | |- | 1973. || [[Mitko Madžunkov]] || ''Ubij govorljivog psa'' | |- | 1972. || [[Marko Nedić]]|| ''Magija poetske proze. Studija o [[Rastko Petrović|Rastku Petroviću]]'' | |- | 1972. || [[Miladin Ćulafić]] || ''Nešto'' | |- | 1971. || [[Svetozar Vlajković]] || ''Neko drugo leto'' |<ref>[http://www.svetozar.vlajkovic.com/romani.htm Романи Светозара Влајковића] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080601000324/http://www.svetozar.vlajkovic.com/romani.htm |date=1. 6. 2008 }}, Pristupljeno 13. 4. 2013.</ref> |- | 1971. || [[Radomir Andrić]] || ''Šumska crkva'' | |- | 1971. || [[Aleksandar Petrov]] || ''Poezija [[Miloš Crnjanski|Crnjanskog]] i srpsko pesništvo'' | |- | 1970. || [[Božidar Milidragović]] || ''Umetnik Zolt'' | |- | 1970. || [[Branislav Petrović]]|| ''O prokleta da si ulico Rige od Fere'' | |- | 1970. || [[Srba Ignjatović]]|| ''Salomina činija'' | |- | 1969. || [[Miroslav Josić Višnjić]] || ''Lepa Jelena'' |<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/5586/%D0%94%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%BE-%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%98%D0%B5%D0%BD%D0%BE-%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE-%D0%B7%D0%B0-%D1%98%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B3-%D1%98%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0|title=Добро скројено одело за једног јунака|last=Радисављевић|first=Зоран|website=Politika Online|access-date=6. 8. 2024}}</ref> |- | 1969. || [[Vito Marković]]|| ''Pakao'' | |- | 1969. || [[Bogdan A. Popović]] || ''Eseji i kritike'' | |- | 1968. || [[Jovan Hristić]] || ''Oblici moderne književnosti'' | |- | 1968. || [[Vidosav Stevanović]] || ''Refuz mrtvak'' |<ref name="#1">Југословенски савременици. Ко је ко у Југославији, Хронометар, Београд 1970.</ref> |- | 1967. || [[Ljubomir Simović]]|| ''Šlemovi'' |<ref name="#1"/> |- | 1967. || [[Svetlana Velmar Janković]] || ''Savremenici'' |<ref>Ко је ко u Srbiji: leksikon, Bibliofon,Beograd 1991.</ref> |- | 1967. || [[Živojin Pavlović]] || ''Dve večeri u jesen'' |<ref name="#1"/> |} == Reference == {{Refspisak}} {{Srpska književnost}} [[Kategorija:Jugoslavenske literarne nagrade]] [[Kategorija:Srbijanske literarne nagrade]] [[Kategorija:Nagrada Isidora Sekulić|*]] m31mn0tugvyqc26gzhzkmti46n18353 10 373611 3934464 3934044 2026-10-08T07:16:03Z Z1KA 87045 3934464 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Izborni dijagram/Partija/Doku/BS}} <onlyinclude><includeonly>{{#switch: {{{1|}}} <!--A--> |A-SDA={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D1EBB7|tamno=78bb34|link=[[Stranka demokratske aktivnosti{{!}}A-SDA]]}} <!--B--> |BDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=4E6EA7|tamno=4E6EA7|link=BH Blok ([[Bosanska demokratska unija{{!}}BDU]])}} |BHČSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Bosanskohercegovačka čista stranka{{!}}BHČSP]]}} |BH Blok={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=BH Blok ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |BHB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=BH Blok ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Koalicija BH Blok={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija BH Blok ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Koalicija "BH Blok"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija "BH Blok" ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |BHI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0020FE|tamno=1520A6|link=[[Bosanskohercegovačka inicijativa{{!}}BHI]]}} |BHI-KF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0020FE|tamno=1520A6|link=[[Bosanskohercegovačka inicijativa{{!}}BHI]]}} |BHD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=efe682|tamno=fcde00|link=[[Bosanskohercegovački demokrati{{!}}BHD]]}} |BDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=b61a25|tamno=b61a25|link=[[Brčanski demokratski pokret{{!}}BDP]]}} |BNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=33a675|tamno=12412f|link=[[Bosanska narodna stranka{{!}}BNS]]}} |BPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=005826|tamno=002e50|link=[[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]]}} |BSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=004718|tamno=004718|link=[[Bosanskohercegovačka stranka prava{{!}}BSP]]}} |BoSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=004718|tamno=004718|link=[[Bošnjačka stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}BoSP BiH]]}} |BOSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=BD0006|tamno=BD0006|link=[[Bosanska stranka{{!}}BOSS]]}} |BZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Bosanski zeleni{{!}}BZ]]}} |BHZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=03C04A|tamno=03C04A|link=[[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BHZ]]}} |BH zeleni={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=03C04A|tamno=03C04A|link=[[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BH zeleni]]}} <!--C--> |CL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C52030|tamno=C52030|link=[[Crvene linije{{!}}CL]]}} <!--Č--> |ČNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Čapljinska neovisna stranka{{!}}ČNS]]}} <!--D--> |DSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CC4E5C|tamno=CC4E5C|link=[[Demokratski socijalistički savez{{!}}DSS]]}} |DSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CC4E5C|tamno=CC4E5C|link=[[Demokratski socijalistički savez Bosne i Hercegovine{{!}}DSS BiH]]}} |DSSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CC4E5C|tamno=CC4E5C|link=[[Demokratski socijalistički savez Bosne i Hercegovine{{!}}DSSBiH]]}} |DSZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=228B22|tamno=228B22|link=[[Demokratski savez zelenih{{!}}DSZ]]}} |DEMOS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0468b4|tamno=ed1c23|link=[[Demokratski savez{{!}}DEMOS]]}} |DF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F4E3B8|tamno=F16822|link=[[Demokratska fronta{{!}}DF]]}} |DjB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=Dosta je bilo}} |DNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=2B0E72|link=[[Demokratski narodni savez{{!}}DNS]]}} |DNZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=048AEB|tamno=048AEB|link=[[Demokratska narodna zajednica{{!}}DNZ]]}} |DP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EEBB55|tamno=EE3355|link=[[Demokratska partija (Republika Srpska){{!}}DP RS]]}} |DPB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0066ff|tamno=6858B6|link=[[Demokratski patriotski blok Republike Srpske{{!}}DPB]]}} |DPB RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0066ff|tamno=6858B6|link=[[Demokratski patriotski blok Republike Srpske{{!}}DPB RS]]}} |DPBRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0066ff|tamno=6858B6|link=[[Demokratski patriotski blok Republike Srpske{{!}}DPBRS]]}} |DSI BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Demokratska stranka invalida Bosne i Hercegovine{{!}}DSI BiH]]}} |DSI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Demokratska stranka invalida Bosne i Hercegovine{{!}}DSI BiH]]}} |DSF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DB3438|tamno=5AADDD|link=[[Demokratska stranka federalista{{!}}DSF]]}} |DSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Demokratska stranka penzionera{{!}}DSP]]}} |DS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFFF99|tamno=ffff00|link=[[Demokratska stranka Republike Srpske{{!}}DS RS]]}} |DSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Demokratska socijalistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}DSS BiH]]}} <!--E--> |EES E-5={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Evropska ekološka stranaka E-5{{!}}EES E-5]]}} |EPRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Ekološka partija Republike Srpske{{!}}EPRS]]}} |EP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Ekološka partija Republike Srpske{{!}}EP RS]]}} <!--F--> <!--G--> |GM2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Grade moj ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |Grade moj 2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Grade moj ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |Koalicija Grade moj={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Koalicija Grade moj ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |Koalicija "Grade moj"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Koalicija "Grade moj" ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |GDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffdf00|tamno=3f518d|link=[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}GDS BiH]]}} |GDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffdf00|tamno=3f518d|link=[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}GDS]]}} |GDSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffdf00|tamno=3f518d|link=[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}GDSBiH]]}} |GS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=106bb4|tamno=f0d418|link=[[Građanski savez Bosne i Hercegovine{{!}}GS BiH]]}} |GSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=106bb4|tamno=f0d418|link=[[Građanski savez Bosne i Hercegovine{{!}}GSBiH]]}} |GS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=106bb4|tamno=f0d418|link=[[Građanski savez Bosne i Hercegovine{{!}}GS]]}} <!--H--> |HČSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska čista stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HČSP BiH]]}} |HČSPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska čista stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HČSPBiH]]}} |HDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ED1B24|tamno=26256B|link=[[Hrvatski demokratski savez{{!}}HDS]]}} |HDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ED1B24|tamno=26256B|link=[[Hrvatski demokratski savez Bosne i Hercegovine{{!}}HDS BiH]]}} |HDSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ED1B24|tamno=26256B|link=[[Hrvatski demokratski savez Bosne i Hercegovine{{!}}HDSBiH]]}} |HDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D0D0D0|tamno=78bb34|link=[[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HDU BiH]]}} |HDUBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D0D0D0|tamno=78bb34|link=[[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HDUBiH]]}} |HDZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0077CB|link=[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]}} |HDZ BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0077CB|link=[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ BiH]]}} |HDZBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0077CB|link=[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZBiH]]}} |HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HDZ1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ1990]]}} |HKDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6464|tamno=FF6464|link=[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HKDU BiH]]}} |HKDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6464|tamno=FF6464|link=[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HKDU]]}} |HKDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CCFF|tamno=1100FF|link=[[Hrvatski kršćanski demokratski preporod {{!}}HKDP]]}} |HKP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Hrvatska koalicija za Pougarje{{!}}HKP]]}} |HKzK - HDZ 1990/HNS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=HKzK - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatski narodni savez Bosne i Hercegovine{{!}}HNS BiH]]}} |HKzT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=HKzT}} |HLZL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Hrvatska lista za Livno{{!}}HLZL]]}} |HLZJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=5de1e6|tamno=5de1e6|link=[[Hrvatska lista za jug{{!}}HLZJ]]}} |HLzJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=5de1e6|tamno=5de1e6|link=[[Hrvatska lista za jug{{!}}HLzJ]]}} |HNL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009977|tamno=000077|link=[[Hrvatska nezavisna lista{{!}}HNL]]}} |HNZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0064AA|link=[[Hrvatska narodna zajednica{{!}}HNZ]]}} |HKU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=65C4FF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska katolička udruga{{!}}HKU]]}} |HNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=1361a9|tamno=FF7777|link=[[Hrvatski nacionalni pomak{{!}}HNP]]}} |HNS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AE9A64|tamno=AE9A64|link=[[Hrvatski narodni sabor Bosne i Hercegovine{{!}}HNS BiH]]}} |HP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska petorka{{!}}HP]]}} |H5={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska petorka{{!}}H5]]}} |HRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e3202a|tamno=0471bb|link=[[Hrvatska republikanska stranka{{!}}HRS]]}} |HS (HKDU-HRAST)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=55CCFF|tamno=5500FF|link=[[Hrvatski savez HKDU - HRAST{{!}}HS (HKDU-HRAST)]]}} |HSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=060606|tamno=060606|link=[[Hrvatska stranka prava (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP]]}} |HSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP BiH]]}} |HSPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP BiH]]}} |HSP BiH ĐdJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CCFF|tamno=1100FF|link=[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine Đapić - dr. Jurišić{{!}}HSP BiH ĐdJ]]}} |HSPdAS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP AS BiH]]}} |HSP AS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP AS BiH]]}} |HSP AS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP AS]]}} |HSPAS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSPAS]]}} |HSP H-B={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=5599EE|link=[[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne{{!}}HSP H-B]]}} |HSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}HSS]]}} |HSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}HSS BiH]]}} |HSSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}HSSBiH]]}} |HSS BR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS BR]]}} |HSS-BR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]]}} |HSSBR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS BR]]}} |HSS-BR - HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS-BR-HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS BR-HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS BR - HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |HSS-SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS-SR]]}} |IZVOR BG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija "Izvor"{{!}}IZVOR BG]]}} <!--J--> |JMO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=014201|tamno=014201|link=[[Jugoslavenska muslimanska organizacija{{!}}JMO]]}} |JNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Jedinstvena napredna stranka{{!}}JNS]]}} |JUL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Jugoslavenska ljevica{{!}}JUL]]}} <!--K--> |Koalicija za Mostar 2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]] - [[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BHZ]])}} |KzM2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]] - [[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BHZ]])}} |Koalicija za Mostar 2020={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Savez za bolju budućnost{{!}}SBB]] - [[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]])}} |KzM2020={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Savez za bolju budućnost{{!}}SBB]] - [[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]])}} |Koalicija HDZ BiH/HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSP BiH/RDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Ramska demokratska stranka{{!}}RDS]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSS SR/HSP BiH/HKDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HKDU]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSS SR/HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]/[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |Koalicija HDZ BiH/HDZ 1990/HSP BiH/HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |Koalicija HDZ 1990/HS (HKDU-HRAST)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatski savez HKDU - HRAST{{!}}HS (HKDU-HRAST)]]}} |Koalicija HDZ 1990/HSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]}} |Koalicija HDZ 1990/HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |Koalicija HRS BiH/HSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=Koalicija [[Hrvatska republikanska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}HRS]]/[[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine{{!}}HSS BiH]]}} |Koalicija HSP BiH/HPB BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=Koalicija [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Hrvatski pravaški blok Bosne i Hercegovine{{!}}HPB]]}} |Koalicija Kotor-Varoš (HDZ-HNS)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=[[Koalicija Kotor-Varoš (HDZ-HNS){{!}}Koalicija Kotor-Varoš (HDZ-HNS)]]}} |Koalicija PDP-NDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=ffbf3f|link=[[Koalicija PDP-NDP{{!}}Koalicija PDP-NDP]]}} |Koalicija PDP-NS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=ffbf3f|link=[[Koalicija PDP-NS RS{{!}}Koalicija PDP-NS RS]]}} |Koalicija SDA-SBB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=Koalicija [[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]/[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine‎{{!}}SBB]]}} |Koalicija SDA-SZBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=Koalicija [[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]/[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu‎{{!}}SzBiH]]}} |Koalicija SDA-SBB-SZBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=Koalicija [[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]/[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine‎{{!}}SBB]]/[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu‎{{!}}SzBiH]]}} |Koalicija SDS-NDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ff66cc|tamno=99BBCC|link=[[Koalicija SDS-NDP{{!}}Koalicija SDS-NDP]]}} |Koalicija SDS-SRS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ff66cc|tamno=99BBCC|link=[[Koalicija SDS-SRS RS{{!}}Koalicija SDS-SRS RS]]}} |KoD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Domovina (koalicija){{!}}KoD]]}} |Koalicija SZBiH-BOSS-LDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFFF99|tamno=ffff00|link=Koalicija [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu‎{{!}}SzBiH]]/[[Bosanska stranka‎{{!}}BOSS]]/[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine‎{{!}}LDS]]}} |KSPP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=000000|link=[[Kladuška stranka privrednog prosperiteta{{!}}KSPP]]}} |KZ (HDZ 1990-PS)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=Koalicija "Zajedno - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Posavska stranka{{!}}PS]]}} |KZBSJ - HDZ, HDZ 1990, HKDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Koalicija "Zajedno za bolje sutra Jajcu"{{!}}KZBSJ - HDZ, HDZ 1990, HKDU]]}} |KCD BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KCD BiH]]}} |KCDBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KCDBiH]]}} |KzC BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KzC BiH]]}} |KzCBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KzCBiH]]}} |KzC={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KzC]]}} |KCD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KCD]]}} |KZD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za državu{{!}}KZD]]}} |KzD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za državu{{!}}KZD]]}} |KZJ - HNS, HSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=[[Koalicija za Jajce{{!}}KZJ - HNS, HSP]]}} |KZP - HSS SR, HSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=22FF99|tamno=004433|link=[[Koalicija "Za Pougarje"{{!}}KZP - HSS SR, HSP]]}} |KZzP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=22FF99|tamno=004433|link=[[Koalicija "Zajedno za promjene"{{!}}KZzP]]}} <!--L--> |LBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}L BiH]]}} |L BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}L BiH]]}} |LS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LS BiH]]}} |LSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LSBiH]]}} |LBO BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=93b825|link=[[Liberalno bošnjačka organizacija Bosne i Hercegovine{{!}}LBO BiH]]}} |LBOBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=93b825|link=[[Liberalno bošnjačka organizacija Bosne i Hercegovine{{!}}LBOBiH]]}} |LDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=28166f|tamno=fcdb00|link=[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDS]]}} |LDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=28166f|tamno=fcdb00|link=[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDS BiH]]}} |LDSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=28166f|tamno=fcdb00|link=[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDSBiH]]}} |LS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=fce444|tamno=71c7e8|link=[[Liberalna stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LSBiH]]}} |LSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=fcfcfc|tamno=eeccee|link=[[Liberalno-socijalna partija Bosne i Hercegovine{{!}}LSP BiH]]}} |LSPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=fcfcfc|tamno=eeccee|link=[[Liberalno-socijalna partija Bosne i Hercegovine{{!}}LSP BiH]]}} |LNKS 2016={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=LNK - Srebrenik 2016.}} |LNK "PzP"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Lista nezavisnih kandidata "Pokret za preokret"{{!}}LNK "PzP"]]}} |LzP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=Lista za Prozor}} <!--M--> |MBO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=77FF11|link=[[Muslimanska bošnjačka organizacija{{!}}MBO]]}} |MNO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=[[Muslimanska narodna organizacija{{!}}MNO]]}} |MH PzP ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FCCF2B|tamno=FCCF2B|link=[[Platforma za progres{{!}}PZP]]}} <!--N--> |NB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Nezavisni blok{{!}}NB]]}} |NBL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Nezavisna bosanskohercegovačka lista{{!}}NBL]]}} |NGL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=2ba6e8|tamno=0689cd|link=[[Nezavisna građanska lista{{!}}NGL]]}} |NF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=000090|tamno=000090|link=[[Narodni front (Bosna i Hercegovina){{!}}NF]]}} |NF RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=000090|tamno=000090|link=[[Narodni front (Bosna i Hercegovina){{!}}NF RS]]}} |NFRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=000090|tamno=000090|link=[[Narodni front (Bosna i Hercegovina){{!}}NFRS]]}} |NDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=b30000|tamno=b30000|link=[[Narodna demokratska stranka{{!}}NDS]]}} |NDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=77FF11|link=[[Napredna demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}NDS BiH]]}} |NDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=80FFFF|tamno=0070FF|link=[[Narodni demokratski pokret{{!}}NDP]]}} |ND P={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=80FFFF|tamno=008080|link=[[Novi demokratski pokret{{!}}ND P]]}} |NES={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=87B030|tamno=87B030|link=[[Narodni evropski savez{{!}}NES]]}} |NHI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ccccff|tamno=0000ff|link=[[Nova hrvatska inicijativa{{!}}NHI]]}} |NiP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=1D175F|tamno=1D175F|link=[[Narod i pravda{{!}}NiP]]}} |NIP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=1D175F|tamno=1D175F|link=[[Narod i pravda{{!}}NIP]]}} |NLB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=Nezavisna lista Bugojno}} |NLZK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=[[Nezavisna lista za Kupres{{!}}NLZK]]}} |NL S.Dž.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=NL - Sead Džafić}} |NLZBB1={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffFF99|tamno=009933|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 1}} |NLZBB2={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=eeEE88|tamno=009922|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 2}} |NLZBB3={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ccCC77|tamno=009911|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 3}} |NLZBB4={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=bbBB66|tamno=009900|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 4}} |NLZBB5={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ddDD55|tamno=009999|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 5}} |NLzMG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ff66cc|tamno=99BBCC|link=[[Nezavisna lista "Za moj grad"{{!}}NLzMG]]}} |NLzOV={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Nezavisna lista za općinu Visoko{{!}}NLzOV]]}} |NM 2016={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556677|tamno=554433|link=[[Nezavisni Milići 2016.{{!}}NM 2016]]}} |NoSr={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=ffcccc|link=[[Nova Srpska{{!}}NoSr]]}} |NPD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFFFC2|tamno=FFFF00|link=[[Naprijed (Bosna i Hercegovina){{!}}NPD]]}} |NP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e9d275|tamno=05055d|link=[[Novi početak (Bosna i Hercegovina){{!}}NP]]}} |NP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=559977|tamno=550077|link=[[Novi pokret Bosne i Hercegovine{{!}}NP BiH]]}} |NPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ec1e20|tamno=0a5a8f|link=[[Narodna partija Srpske{{!}}NPS]]}} |NPI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=d7384c|tamno=454b7d|link=[[Nova politička inicijativa{{!}}NPI]]}} |NSSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Narodni savez za slobodan mir{{!}}NSSM]]}} |NSzSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Narodni savez za slobodan mir{{!}}NSzSM]]}} |NSZSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Narodni savez za slobodan mir{{!}}NSZSM]]}} |NS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFAF94|tamno=FA451F|link=[[Naša stranka{{!}}NS]]}} |NS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0e0e0|tamno=dedede|link=[[Narodna stranka Republike Srpske{{!}}NS RS]]}} |NS dr. M.T.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556600|tamno=550000|link=[[Nezavisna stranka dr. Mihajlo Tovirac{{!}}NS dr. M.T.]]}} |NSRzB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=99FFFF|tamno=00CCCC|link=[[Narodna stranka Radom za boljitak{{!}}NSRzB]]}} |NSzSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC9B8|tamno=D77B4F|link=[[Narodni savez za slobodni mir{{!}}NSzSM]]}} <!--O--> |Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar}} |OO-ZzNM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar}} |ZzNM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar}} <!--P--> |PDA={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=04b393|tamno=04b393|link=[[Pokret demokratske akcije{{!}}PDA]]}} |PDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=343399|link=[[Partija demokratskog progresa{{!}}PDP]]}} |PDPRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=343399|tamno=08294b|link=[[Partija demokratskog progresa Republike Srpske{{!}}PDPRS]]}} |PDP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=343399|tamno=08294b|link=[[Partija demokratskog progresa Republike Srpske{{!}}PDP RS]]}} |PDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=ffbf3f|link=[[Posavska demokratska stranka{{!}}PDS]]}} |PK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Pokrenimo Kladušu{{!}}PK]]}} |PMP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=96C2E9|tamno=2F2683|link=[[Prva mostarska partija{{!}}PMP]]}} |PNL-SG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Prva nezavisna lista - Stari Grad{{!}}PNL-SG]]}} |PPP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DD9988|tamno=DD1188|link=[[Partija privrednog progresa Bosne i Hercegovine{{!}}PPP BiH]]}} |POMAK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=6BC3C3|tamno=00B2B2|link=[[Pokret za modernu i aktivnu Krajinu{{!}}POMAK]]}} |PS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=291672|tamno=291672|link=[[Posavska stranka{{!}}PS]]}} |PSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=a33736|tamno=5a6183|link=[[Pokret Sigurna Srpska{{!}}PSS]]}} |PSDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=8080FF|tamno=000080|link=[[Prva srpska demokratska stranka{{!}}PSDS]]}} |PST={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=0066ff|link=[[Prva stranka{{!}}PST]]}} |PUP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=77FF11|link=[[Partija ujedinjenih penzionera{{!}}PUP]]}} |PUS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Pokret "Uspješna Srpska"{{!}}PUS]]}} |PzNG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=[[Pokret za naš grad{{!}}PzNG]]}} |PzP ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FCCF2B|tamno=FCCF2B|link=[[Platforma za progres{{!}}PzP]]}} |PZP ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FCCF2B|tamno=FCCF2B|link=[[Platforma za progres{{!}}PZP]]}} |PzT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Pokret za Trebinje{{!}}PzT]]}} <!--R--> |RDS TZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=55CCFF|tamno=5500FF|link=[[Regionalni demokratski savez - Tuzla{{!}}RDS TZ]]}} |RNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=9db5ff|tamno=a1b0e5|link=[[Ramska narodna stranka{{!}}RNS]]}} |RSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Republička stranka Srpske{{!}}RSS]]}} |RS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Radikalna stranka Republike Srpske{{!}}RS RS]]}} |RSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Radikalna stranka Republike Srpske{{!}}RSRS]]}} |RzN SRS RS-SRS-SN={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=000000|link=RzN - [[Srpska radikalna stranka Republike Srpske{{!}}SRS RS]]/[[Srpska u sigurne ruke{{!}}SRS]]}} <!--S--> |SSO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6347|tamno=FF6347|link=[[Savez socijalističke omladine{{!}}SSO]]}} |SSO BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6347|tamno=FF6347|link=[[Savez socijalističke omladine Bosne i Hercegovine{{!}}SSO BiH]]}} |SSOBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6347|tamno=FF6347|link=[[Savez socijalističke omladine Bosne i Hercegovine{{!}}SSOBiH]]}} |SPU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}SPU BiH]]}} |SPUBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}SPUBiH]]}} |SPU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}SPU]]}} |DNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}DNP]]}} |Seljačka stranka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Seljačka stranka]]}} |SZSG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=[[Savez za Stari Grad{{!}}SZSG]]}} |SBB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=213381|link=[[Savez za bolju budućnost{{!}}SBB]]}} |SBB BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=213381|link=[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine{{!}}SBB BiH]]}} |SBBBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=213381|link=[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine{{!}}SBBBiH]]}} |SBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffe0aa|tamno=ffcc00|link=[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]]}} |SzBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffe0aa|tamno=ffcc00|link=[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]]}} |SC={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Snaga centra{{!}}SC]]}} |SDA={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]}} |SD BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=667788|tamno=660088|link=[[Stranka dijaspore Bosne i Hercegovine{{!}}SD BiH]]}} |SDBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DA7275|tamno=ED1B24|link=[[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine{{!}}SDBiH]]}} |SDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F3A5B1|tamno=FF0000|link=[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP]]}} |SDP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F3A5B1|tamno=FF0000|link=[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]]}} |SDPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F3A5B1|tamno=FF0000|link=[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDPBiH]]}} |SDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFBDCD|tamno=FF557F|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU]]}} |SDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFBDCD|tamno=FF557F|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU BiH]]}} |SDUBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFBDCD|tamno=FF557F|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDUBiH]]}} |SDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=366299|link=[[Srpska demokratska stranka{{!}}SDS]]}} |SEP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Snaga ekonomskog pokreta u Bosni i Hercegovini{{!}}SEP BiH]]}} |SK BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=[[Savez komunista Bosne i Hercegovine{{!}}SK BiH]]}} |SKBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=[[Savez komunista Bosne i Hercegovine{{!}}SKBiH]]}} |SN={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=4A84AC|tamno=08588C|link=[[Snaga naroda (Bosna i Hercegovina){{!}}SN]]}} |SNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=780078|link=[[Srpska napredna stranka (Republika Srpska){{!}}SNS]]}} |SNS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=780078|link=[[Srpska napredna stranka Republike Srpske{{!}}SNS RS]]}} |SNS FBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=780078|tamno=262970|link=[[Srpska napredna stranka Federacije Bosne i Hercegovine{{!}}SNS FBiH]]}} |SNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=#cd1c24|tamno=04407e|link=[[Savez za novu politiku{{!}}SNP]]}} |SNP FBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=#cd1c24|tamno=04407e|link=[[Srpska nacionalni pokret Federacije Bosne i Hercegovine{{!}}SNP FBiH]]}} |SNO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=[[Srpska narodna organizacija{{!}}SNO]]}} |SNSD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=C40000|link=[[Savez nezavisnih socijaldemokrata{{!}}SNSD]]}} |SNSD - SPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=C40000|link=[[Savez nezavisnih socijaldemokrata{{!}}SNSD]] - [[Socijalistička partija Srpske{{!}}SPS]]}} |SNSD-SPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=C40000|link=[[Savez nezavisnih socijaldemokrata{{!}}SNSD]] - [[Socijalistička partija Srpske{{!}}SPS]]}} |Sloga={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=780078|link=[[Sloga (koalicija, 1998){{!}}Sloga]]}} |SPO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=4B9CD3|tamno=4B9CD3|link=[[Srpski pokret obnove (Bosna i Hercegovina){{!}}SPO]]}} |SPP BiH ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Stranka privrednog prosperitetea Bosne i Hercegovine{{!}}SPP BiH]]}} |SPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e62225|tamno=e52029|link=[[Socijalistička partija Srpske{{!}}SPS]]}} |SPaS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11204d|tamno=C8BFE7|link=[[Srpska patriotska stranka{{!}}SPaS]]}} |SPAS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11204d|tamno=C8BFE7|link=[[Srpska patriotska stranka{{!}}SPAS]]}} |SPP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=42BAEB|tamno=42BAEB|link=[[Stranka pravde i povjerenja{{!}}SPP]]}} |SP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP]]}} |SPRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SPRS]]}} |SP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP RS]]}} |SP - DNS - PUP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP]] - [[Demokratski narodni savez{{!}}DNS]] - [[Partija ujedinjenih penzionera{{!}}PUP]]}} |SP-DNS-PUP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP]] - [[Demokratski narodni savez{{!}}DNS]] - [[Partija ujedinjenih penzionera{{!}}PUP]]}} |SRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Socijalistička partija Srpske{{!}}SRS]]}} |RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=CE0000|link=[[Republikanska stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}RS]]}} |RS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CE0000|tamno=CE0000|link=[[Republikanska stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}RS BiH]]}} |RSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CE0000|tamno=CE0000|link=[[Republikanska stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}RSBiH]]}} |SRS-BS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka-Budućnost Srpske{{!}}SRS-BS]]}} |SRS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske{{!}}SRS RS]]}} |SRSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske{{!}}SRSRS]]}} |SRS-VŠ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka-dr. Vojislav Šešelj{{!}}SRS-VŠ]]}} |SRS VŠ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka-dr. Vojislav Šešelj{{!}}SRS-VŠ]]}} |SRS-9J={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka "9. januar"{{!}}SRS-9J]]}} |SRS 9J={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka "9. januar"{{!}}SRS 9J]]}} |SRSJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Savez reformskih snaga Jugoslavije{{!}}SRSJ]]}} |SRSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Savez reformskih snaga Jugoslavije{{!}}SRSBiH]]}} |SRS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Savez reformskih snaga Jugoslavije{{!}}SRS BiH]]}} |SRBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Stranka reformista Bosne i Hercegovine{{!}}SRBiH]]}} |SR BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Stranka reformista Bosne i Hercegovine{{!}}SR BiH]]}} |SS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Slobodna Srpska{{!}}SS]]}} |SSJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Stranka srpskog jedinstva (Republika Srpska){{!}}SSJ]]}} |SSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Republike Srpske{{!}}SSRS]]}} |SS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Republike Srpske{{!}}SS RS]]}} |SSK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Krajine{{!}}SSK]]}} |SSKiP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Krajine i Posavine{{!}}SSKiP]]}} |SSKP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Krajine i Posavine{{!}}SSKP]]}} |SSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Srpska seljačka stranka{{!}}SSS]]}} |SUND BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=0066ff|link=[[Stranka udruženih nezavisnih demokrata Bosne i Hercegovine{{!}}SUND BiH]]}} |SzBG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00BB77|tamno=001177|link=[[Stranka za bolje Goražde{{!}}SzBG]]}} |SBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffe0aa|tamno=ffcc00|link=[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]]}} |SzDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Savez za demokratsku Srpsku{{!}}SzDS]]}} |SzNG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F4E3B8|tamno=daa520|link=[[Stranka za naš grad{{!}}SzNG]]}} |SzNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Savez za novu politiku{{!}}SzNP]]}} |SzOOL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D1D1D1|tamno=787878|link=[[Stranka za općinu Olovo{{!}}SzOOL]]}} |SzP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Savez za promjene (Bosna i Hercegovina){{!}}SzP]]}} |SzŠB - HSP dr. Ante Starčević/HS (HKDU-HRAST)/HČSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=Savez za Široki Brijeg [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine{{!}}HSP dr. Ante Starčević]]/[[Hrvatski savez HKDU - HRAST{{!}}HS (HKDU-HRAST)]]/[[Hrvatska čista stranka prava Bosne i Hercegvoine{{!}}HČSP]]}} |Sz Pale={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Složno za Pale{{!}}Sz Pale]]}} |SzS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Stranka za Srednje{{!}}SzS]]}} |SŽ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=b2ffff|tamno=00adf0|link=[[Stranka život{{!}}SŽ]]}} <!--T--> |Koalicija "Trojka"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija "Trojka" ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Koalicija Trojka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija Trojka ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Trojka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Trojka ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Četvorka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Četvorka ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]] - [[Nezavisna bosanskohercegovačka lista{{!}}NBL]])}} |TZ ALT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EEBB55|tamno=EE3355|link=[[Tuzlanska alternativa]]}} <!--U--> |USD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=DE0000|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU BiH]]}} |US={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00008B|tamno=00008B|link=[[Ujedinjena Srpska{{!}}US]]}} |UzL SDU-LDS-DSI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Ujedinjeni za Lukavac [[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU]]/[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDS]]/[[Demokratska stranka invalida Bosne i Hercegovine{{!}}DSI]]}} |UBHS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=DE0000|link=[[Unija bosansko-hercegovačkih socijaldemokrata{{!}}UBHS]]}} |UBSD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=DE0000|link=[[Unija bosanskohercegovačkih socijaldemokrata{{!}}UBHS]]}} <!--Z--> |ZNG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=2b336d|tamno=afcb1f|link=[[Za nove generacije{{!}}ZNG]]}} |Za Banje={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556600|tamno=550000|link=[[Za Banje - za opstojnost Domaljevca, Grebnika, Bazika i Brvnika{{!}}Za Banje]]}} |ZL BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=FF0000|link=[[Združena lista Bosne i Hercegovine{{!}}ZL BiH]]}} |ZLBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=FF0000|link=[[Združena lista Bosne i Hercegovine{{!}}ZLBiH]]}} |ZL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=FF0000|link=[[Združena lista Bosne i Hercegovine{{!}}ZL]]}} |ZPR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=024EB0|tamno=1100FF|link=[[Za pravdu i red{{!}}ZPR]]}} |ZzBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Zajedno za Bosnu i Hercegovinu{{!}}ZzBiH]]}} |ZZG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=[[Zajedno za Grahovo{{!}}ZZG]]}} |ZSD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=0055dd|link=[[Zavičajni socijaldemokrati{{!}}ZSD]]}} |ZSD-MM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=0055dd|link=[[Zavičajni socijaldemokrati - Mile Marčeta{{!}}ZSD-MM]]}} |ZZS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556600|tamno=550000|link=[[Zajedno za Srebrenicu{{!}}ZZS]]}} |ZZT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D1EBB7|tamno=78bb34|link=[[Zajedno za Tomislavgrad{{!}}ZZT]]}} <!--Ž--> |ŽBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=920092|link=[[Žena Bosne i Hercegovine{{!}}ŽBiH]]}} |ŽBH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=920092|link=[[Žena Bosne i Hercegovine{{!}}ŽBH]]}} |A.A.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Alen Aličić}} |A.H.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Ahmet Hidić}} |Dž.M.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Džana Motika}} |E.S.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Emir Salihović}} |E.Š.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Enver Šero}} |G.Đ.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Goran Đorđić}} |I.Č.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Idriz Čilić}} |I.M.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Ismet Mulahasanović}} |J.Dž.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Jure Džida}} |M.G.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Mile Golijan}} |M.H.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Marija Herceg}} |M.P.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Mujo Puzić}} |M.V.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Mladen Vlahović}} |N.Š.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Nihad Širić}} |S.A.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Samir Abazović}} |Š.G.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Šefik Gusić}} |Upražnjeno mjesto={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=808080|tamno=808080|link=[[Upražnjeno mjesto (politika){{!}}Upražnjeno mjesto]]}} |Upražnjeno={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=808080|tamno=808080|link=[[Upražnjeno mjesto (politika){{!}}Upražnjeno]]}} |Upraž.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=808080|tamno=808080|link=[[Upražnjeno mjesto (politika){{!}}Upraž.]]}} |Nezavisni kandidat={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D2D2D2|tamno=D2D2D2|link=[[Nezavisni kandidat{{!}}Nezavisni]]}} |Nezavisni={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D2D2D2|tamno=D2D2D2|link=[[Nezavisni kandidat{{!}}Nezavisni]]}} |Nezav.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D2D2D2|tamno=D2D2D2|link=[[Nezavisni kandidat{{!}}Nezav.]]}} |#default={{{1|}}}<span style="display:none;">[[Vorlage:Wahldiagramm/Wartung/Kürzel]]</span>}}</includeonly></onlyinclude> <noinclude> [[Kategorija:Šablon:Metapodaci stranke|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Izborni šabloni Bosne i Hercegovine]] </noinclude> r2o14dapos255hxyvklt6qotz5lg1la 3934465 3934464 2026-10-08T07:17:53Z Z1KA 87045 3934465 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Izborni dijagram/Partija/Doku/BS}} <onlyinclude><includeonly>{{#switch: {{{1|}}} <!--A--> |A-SDA={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D1EBB7|tamno=78bb34|link=[[Stranka demokratske aktivnosti{{!}}A-SDA]]}} <!--B--> |BDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=4E6EA7|tamno=4E6EA7|link=BH Blok ([[Bosanska demokratska unija{{!}}BDU]])}} |BHČSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Bosanskohercegovačka čista stranka{{!}}BHČSP]]}} |BH Blok={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=BH Blok ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |BHB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=BH Blok ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Koalicija BH Blok={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija BH Blok ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Koalicija "BH Blok"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija "BH Blok" ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |BHI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0020FE|tamno=1520A6|link=[[Bosanskohercegovačka inicijativa{{!}}BHI]]}} |BHI-KF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0020FE|tamno=1520A6|link=[[Bosanskohercegovačka inicijativa{{!}}BHI]]}} |BHD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=efe682|tamno=fcde00|link=[[Bosanskohercegovački demokrati{{!}}BHD]]}} |BDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=b61a25|tamno=b61a25|link=[[Brčanski demokratski pokret{{!}}BDP]]}} |BNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=33a675|tamno=12412f|link=[[Bosanska narodna stranka{{!}}BNS]]}} |BPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=005826|tamno=002e50|link=[[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]]}} |BSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=004718|tamno=004718|link=[[Bosanskohercegovačka stranka prava{{!}}BSP]]}} |BoSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=004718|tamno=004718|link=[[Bošnjačka stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}BoSP BiH]]}} |BOSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=BD0006|tamno=BD0006|link=[[Bosanska stranka{{!}}BOSS]]}} |BZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Bosanski zeleni{{!}}BZ]]}} |BHZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=03C04A|tamno=03C04A|link=[[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BHZ]]}} |BH zeleni={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=03C04A|tamno=03C04A|link=[[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BH zeleni]]}} <!--C--> |CL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C52030|tamno=C52030|link=[[Crvene linije{{!}}CL]]}} <!--Č--> |ČNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Čapljinska neovisna stranka{{!}}ČNS]]}} <!--D--> |DSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CC4E5C|tamno=CC4E5C|link=[[Demokratski socijalistički savez{{!}}DSS]]}} |DSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CC4E5C|tamno=CC4E5C|link=[[Demokratski socijalistički savez Bosne i Hercegovine{{!}}DSS BiH]]}} |DSSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CC4E5C|tamno=CC4E5C|link=[[Demokratski socijalistički savez Bosne i Hercegovine{{!}}DSSBiH]]}} |DSZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=228B22|tamno=228B22|link=[[Demokratski savez zelenih{{!}}DSZ]]}} |DEMOS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0468b4|tamno=ed1c23|link=[[Demokratski savez{{!}}DEMOS]]}} |DF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F4E3B8|tamno=F16822|link=[[Demokratska fronta{{!}}DF]]}} |DjB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=Dosta je bilo}} |DNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=2B0E72|link=[[Demokratski narodni savez{{!}}DNS]]}} |DNZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=048AEB|tamno=048AEB|link=[[Demokratska narodna zajednica{{!}}DNZ]]}} |DP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EEBB55|tamno=EE3355|link=[[Demokratska partija (Republika Srpska){{!}}DP RS]]}} |DPB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0066ff|tamno=6858B6|link=[[Demokratski patriotski blok Republike Srpske{{!}}DPB]]}} |DPB RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0066ff|tamno=6858B6|link=[[Demokratski patriotski blok Republike Srpske{{!}}DPB RS]]}} |DPBRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0066ff|tamno=6858B6|link=[[Demokratski patriotski blok Republike Srpske{{!}}DPBRS]]}} |DSI BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Demokratska stranka invalida Bosne i Hercegovine{{!}}DSI BiH]]}} |DSI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Demokratska stranka invalida Bosne i Hercegovine{{!}}DSI BiH]]}} |DSF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DB3438|tamno=5AADDD|link=[[Demokratska stranka federalista{{!}}DSF]]}} |DSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Demokratska stranka penzionera{{!}}DSP]]}} |DS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFFF99|tamno=ffff00|link=[[Demokratska stranka Republike Srpske{{!}}DS RS]]}} |DSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Demokratska socijalistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}DSS BiH]]}} <!--E--> |EES E-5={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Evropska ekološka stranaka E-5{{!}}EES E-5]]}} |EPRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Ekološka partija Republike Srpske{{!}}EPRS]]}} |EP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Ekološka partija Republike Srpske{{!}}EP RS]]}} <!--F--> <!--G--> |GM2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Grade moj ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |Grade moj 2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Grade moj ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |Koalicija Grade moj={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Koalicija Grade moj ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |Koalicija "Grade moj"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Koalicija "Grade moj" ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |GDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffdf00|tamno=3f518d|link=[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}GDS BiH]]}} |GDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffdf00|tamno=3f518d|link=[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}GDS]]}} |GDSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffdf00|tamno=3f518d|link=[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}GDSBiH]]}} |GS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=106bb4|tamno=f0d418|link=[[Građanski savez Bosne i Hercegovine{{!}}GS BiH]]}} |GSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=106bb4|tamno=f0d418|link=[[Građanski savez Bosne i Hercegovine{{!}}GSBiH]]}} |GS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=106bb4|tamno=f0d418|link=[[Građanski savez Bosne i Hercegovine{{!}}GS]]}} <!--H--> |HČSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska čista stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HČSP BiH]]}} |HČSPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska čista stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HČSPBiH]]}} |HDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ED1B24|tamno=26256B|link=[[Hrvatski demokratski savez{{!}}HDS]]}} |HDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ED1B24|tamno=26256B|link=[[Hrvatski demokratski savez Bosne i Hercegovine{{!}}HDS BiH]]}} |HDSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ED1B24|tamno=26256B|link=[[Hrvatski demokratski savez Bosne i Hercegovine{{!}}HDSBiH]]}} |HDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D0D0D0|tamno=78bb34|link=[[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HDU BiH]]}} |HDUBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D0D0D0|tamno=78bb34|link=[[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HDUBiH]]}} |HDZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0077CB|link=[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]}} |HDZ BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0077CB|link=[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ BiH]]}} |HDZBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0077CB|link=[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZBiH]]}} |HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HDZ1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ1990]]}} |HKDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6464|tamno=FF6464|link=[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HKDU BiH]]}} |HKDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6464|tamno=FF6464|link=[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HKDU]]}} |HKDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CCFF|tamno=1100FF|link=[[Hrvatski kršćanski demokratski preporod {{!}}HKDP]]}} |HKP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Hrvatska koalicija za Pougarje{{!}}HKP]]}} |HKzK - HDZ 1990/HNS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=HKzK - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatski narodni savez Bosne i Hercegovine{{!}}HNS BiH]]}} |HKzT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=HKzT}} |HLZL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Hrvatska lista za Livno{{!}}HLZL]]}} |HLZJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=5de1e6|tamno=5de1e6|link=[[Hrvatska lista za jug{{!}}HLZJ]]}} |HLzJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=5de1e6|tamno=5de1e6|link=[[Hrvatska lista za jug{{!}}HLzJ]]}} |HNL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009977|tamno=000077|link=[[Hrvatska nezavisna lista{{!}}HNL]]}} |HNZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0064AA|link=[[Hrvatska narodna zajednica{{!}}HNZ]]}} |HKU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=65C4FF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska katolička udruga{{!}}HKU]]}} |HNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=1361a9|tamno=FF7777|link=[[Hrvatski nacionalni pomak{{!}}HNP]]}} |HNS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AE9A64|tamno=AE9A64|link=[[Hrvatski narodni sabor Bosne i Hercegovine{{!}}HNS BiH]]}} |HP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska petorka{{!}}HP]]}} |H5={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska petorka{{!}}H5]]}} |HRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e3202a|tamno=0471bb|link=[[Hrvatska republikanska stranka{{!}}HRS]]}} |HS (HKDU-HRAST)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=55CCFF|tamno=5500FF|link=[[Hrvatski savez HKDU - HRAST{{!}}HS (HKDU-HRAST)]]}} |HSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=060606|tamno=060606|link=[[Hrvatska stranka prava (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP]]}} |HSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP BiH]]}} |HSPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP BiH]]}} |HSP BiH ĐdJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CCFF|tamno=1100FF|link=[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine Đapić - dr. Jurišić{{!}}HSP BiH ĐdJ]]}} |HSPdAS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP AS BiH]]}} |HSP AS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP AS BiH]]}} |HSP AS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP AS]]}} |HSPAS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSPAS]]}} |HSP H-B={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=5599EE|link=[[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne{{!}}HSP H-B]]}} |HSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}HSS]]}} |HSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}HSS BiH]]}} |HSSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}HSSBiH]]}} |HSS BR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS BR]]}} |HSS-BR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]]}} |HSSBR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS BR]]}} |HSS-BR - HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS-BR-HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS BR-HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS BR - HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |HSS-SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS-SR]]}} |IZVOR BG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija "Izvor"{{!}}IZVOR BG]]}} <!--J--> |JMO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=014201|tamno=014201|link=[[Jugoslavenska muslimanska organizacija{{!}}JMO]]}} |JNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Jedinstvena napredna stranka{{!}}JNS]]}} |JUL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Jugoslavenska ljevica{{!}}JUL]]}} <!--K--> |Koalicija za Mostar 2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]] - [[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BHZ]])}} |KzM2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]] - [[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BHZ]])}} |Koalicija za Mostar 2020={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Savez za bolju budućnost{{!}}SBB]] - [[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]])}} |KzM2020={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Savez za bolju budućnost{{!}}SBB]] - [[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]])}} |Koalicija HDZ BiH/HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSP BiH/RDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Ramska demokratska stranka{{!}}RDS]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSS SR/HSP BiH/HKDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HKDU]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSS SR/HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]/[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |Koalicija HDZ BiH/HDZ 1990/HSP BiH/HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |Koalicija HDZ 1990/HS (HKDU-HRAST)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatski savez HKDU - HRAST{{!}}HS (HKDU-HRAST)]]}} |Koalicija HDZ 1990/HSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]}} |Koalicija HDZ 1990/HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |Koalicija HRS BiH/HSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=Koalicija [[Hrvatska republikanska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}HRS]]/[[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine{{!}}HSS BiH]]}} |Koalicija HSP BiH/HPB BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=Koalicija [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Hrvatski pravaški blok Bosne i Hercegovine{{!}}HPB]]}} |Koalicija Kotor-Varoš (HDZ-HNS)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=[[Koalicija Kotor-Varoš (HDZ-HNS){{!}}Koalicija Kotor-Varoš (HDZ-HNS)]]}} |Koalicija PDP-NDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=ffbf3f|link=[[Koalicija PDP-NDP{{!}}Koalicija PDP-NDP]]}} |Koalicija PDP-NS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=ffbf3f|link=[[Koalicija PDP-NS RS{{!}}Koalicija PDP-NS RS]]}} |Koalicija SDA-SBB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=Koalicija [[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]/[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine‎{{!}}SBB]]}} |Koalicija SDA-SZBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=Koalicija [[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]/[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu‎{{!}}SzBiH]]}} |Koalicija SDA-SBB-SZBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=Koalicija [[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]/[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine‎{{!}}SBB]]/[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu‎{{!}}SzBiH]]}} |Koalicija SDS-NDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ff66cc|tamno=99BBCC|link=[[Koalicija SDS-NDP{{!}}Koalicija SDS-NDP]]}} |Koalicija SDS-SRS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ff66cc|tamno=99BBCC|link=[[Koalicija SDS-SRS RS{{!}}Koalicija SDS-SRS RS]]}} |KoD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Domovina (koalicija){{!}}KoD]]}} |Koalicija SZBiH-BOSS-LDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFFF99|tamno=ffff00|link=Koalicija [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu‎{{!}}SzBiH]]/[[Bosanska stranka‎{{!}}BOSS]]/[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine‎{{!}}LDS]]}} |KSPP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=000000|link=[[Kladuška stranka privrednog prosperiteta{{!}}KSPP]]}} |KZ (HDZ 1990-PS)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=Koalicija "Zajedno - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Posavska stranka{{!}}PS]]}} |KZBSJ - HDZ, HDZ 1990, HKDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Koalicija "Zajedno za bolje sutra Jajcu"{{!}}KZBSJ - HDZ, HDZ 1990, HKDU]]}} |KCD BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KCD BiH]]}} |KCDBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KCDBiH]]}} |KzC BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KzC BiH]]}} |KzCBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KzCBiH]]}} |KzC={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KzC]]}} |KCD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KCD]]}} |KZD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za državu{{!}}KZD]]}} |KzD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za državu{{!}}KZD]]}} |KZJ - HNS, HSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=[[Koalicija za Jajce{{!}}KZJ - HNS, HSP]]}} |KZP - HSS SR, HSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=22FF99|tamno=004433|link=[[Koalicija "Za Pougarje"{{!}}KZP - HSS SR, HSP]]}} |KZzP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=22FF99|tamno=004433|link=[[Koalicija "Zajedno za promjene"{{!}}KZzP]]}} <!--L--> |LBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}L BiH]]}} |L BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}L BiH]]}} |LS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LS BiH]]}} |LSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LSBiH]]}} |LBO BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=93b825|link=[[Liberalno bošnjačka organizacija Bosne i Hercegovine{{!}}LBO BiH]]}} |LBOBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=93b825|link=[[Liberalno bošnjačka organizacija Bosne i Hercegovine{{!}}LBOBiH]]}} |LDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=28166f|tamno=fcdb00|link=[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDS]]}} |LDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=28166f|tamno=fcdb00|link=[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDS BiH]]}} |LDSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=28166f|tamno=fcdb00|link=[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDSBiH]]}} |LS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=fce444|tamno=71c7e8|link=[[Liberalna stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LSBiH]]}} |LSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=fcfcfc|tamno=eeccee|link=[[Liberalno-socijalna partija Bosne i Hercegovine{{!}}LSP BiH]]}} |LSPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=fcfcfc|tamno=eeccee|link=[[Liberalno-socijalna partija Bosne i Hercegovine{{!}}LSP BiH]]}} |LNKS 2016={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=LNK - Srebrenik 2016.}} |LNK "PzP"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Lista nezavisnih kandidata "Pokret za preokret"{{!}}LNK "PzP"]]}} |LzP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=Lista za Prozor}} <!--M--> |MBO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=77FF11|link=[[Muslimanska bošnjačka organizacija{{!}}MBO]]}} |MNO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=[[Muslimanska narodna organizacija{{!}}MNO]]}} |MH PzP ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FCCF2B|tamno=FCCF2B|link=[[Platforma za progres{{!}}PZP]]}} <!--N--> |NB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Nezavisni blok{{!}}NB]]}} |NBL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Nezavisna bosanskohercegovačka lista{{!}}NBL]]}} |NGL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=2ba6e8|tamno=0689cd|link=[[Nezavisna građanska lista{{!}}NGL]]}} |NF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=000090|tamno=000090|link=[[Narodni front (Bosna i Hercegovina){{!}}NF]]}} |NF RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=000090|tamno=000090|link=[[Narodni front (Bosna i Hercegovina){{!}}NF RS]]}} |NFRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=000090|tamno=000090|link=[[Narodni front (Bosna i Hercegovina){{!}}NFRS]]}} |NDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=b30000|tamno=b30000|link=[[Narodna demokratska stranka{{!}}NDS]]}} |NDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=77FF11|link=[[Napredna demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}NDS BiH]]}} |NDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=80FFFF|tamno=0070FF|link=[[Narodni demokratski pokret{{!}}NDP]]}} |ND P={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=80FFFF|tamno=008080|link=[[Novi demokratski pokret{{!}}ND P]]}} |NES={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=87B030|tamno=87B030|link=[[Narodni evropski savez{{!}}NES]]}} |NHI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ccccff|tamno=0000ff|link=[[Nova hrvatska inicijativa{{!}}NHI]]}} |NiP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=1D175F|tamno=1D175F|link=[[Narod i pravda{{!}}NiP]]}} |NIP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=1D175F|tamno=1D175F|link=[[Narod i pravda{{!}}NIP]]}} |NLB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=Nezavisna lista Bugojno}} |NLZK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=[[Nezavisna lista za Kupres{{!}}NLZK]]}} |NL S.Dž.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=NL - Sead Džafić}} |NLZBB1={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffFF99|tamno=009933|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 1}} |NLZBB2={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=eeEE88|tamno=009922|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 2}} |NLZBB3={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ccCC77|tamno=009911|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 3}} |NLZBB4={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=bbBB66|tamno=009900|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 4}} |NLZBB5={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ddDD55|tamno=009999|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 5}} |NLzMG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ff66cc|tamno=99BBCC|link=[[Nezavisna lista "Za moj grad"{{!}}NLzMG]]}} |NLzOV={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Nezavisna lista za općinu Visoko{{!}}NLzOV]]}} |NM 2016={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556677|tamno=554433|link=[[Nezavisni Milići 2016.{{!}}NM 2016]]}} |NoSr={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=ffcccc|link=[[Nova Srpska{{!}}NoSr]]}} |NPD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFFFC2|tamno=FFFF00|link=[[Naprijed (Bosna i Hercegovina){{!}}NPD]]}} |NP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e9d275|tamno=05055d|link=[[Novi početak (Bosna i Hercegovina){{!}}NP]]}} |NP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=559977|tamno=550077|link=[[Novi pokret Bosne i Hercegovine{{!}}NP BiH]]}} |NPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ec1e20|tamno=0a5a8f|link=[[Narodna partija Srpske{{!}}NPS]]}} |NPI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=d7384c|tamno=454b7d|link=[[Nova politička inicijativa{{!}}NPI]]}} |NSSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Narodni savez za slobodan mir{{!}}NSSM]]}} |NSzSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Narodni savez za slobodan mir{{!}}NSzSM]]}} |NSZSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Narodni savez za slobodan mir{{!}}NSZSM]]}} |NS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFAF94|tamno=FA451F|link=[[Naša stranka{{!}}NS]]}} |NS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0e0e0|tamno=dedede|link=[[Narodna stranka Republike Srpske{{!}}NS RS]]}} |NS dr. M.T.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556600|tamno=550000|link=[[Nezavisna stranka dr. Mihajlo Tovirac{{!}}NS dr. M.T.]]}} |NSRzB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=99FFFF|tamno=00CCCC|link=[[Narodna stranka Radom za boljitak{{!}}NSRzB]]}} |NSzSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC9B8|tamno=D77B4F|link=[[Narodni savez za slobodni mir{{!}}NSzSM]]}} <!--O--> |Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar}} |OO-ZzNM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar}} |ZzNM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar}} <!--P--> |PDA={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=04b393|tamno=04b393|link=[[Pokret demokratske akcije{{!}}PDA]]}} |PDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=343399|link=[[Partija demokratskog progresa{{!}}PDP]]}} |PDPRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=343399|tamno=08294b|link=[[Partija demokratskog progresa Republike Srpske{{!}}PDPRS]]}} |PDP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=343399|tamno=08294b|link=[[Partija demokratskog progresa Republike Srpske{{!}}PDP RS]]}} |PDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=ffbf3f|link=[[Posavska demokratska stranka{{!}}PDS]]}} |PK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Pokrenimo Kladušu{{!}}PK]]}} |PMP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=96C2E9|tamno=2F2683|link=[[Prva mostarska partija{{!}}PMP]]}} |PNL-SG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Prva nezavisna lista - Stari Grad{{!}}PNL-SG]]}} |PPP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DD9988|tamno=DD1188|link=[[Partija privrednog progresa Bosne i Hercegovine{{!}}PPP BiH]]}} |POMAK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=6BC3C3|tamno=00B2B2|link=[[Pokret za modernu i aktivnu Krajinu{{!}}POMAK]]}} |PS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=291672|tamno=291672|link=[[Posavska stranka{{!}}PS]]}} |PSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=a33736|tamno=5a6183|link=[[Pokret Sigurna Srpska{{!}}PSS]]}} |PSDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=8080FF|tamno=000080|link=[[Prva srpska demokratska stranka{{!}}PSDS]]}} |PST={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=0066ff|link=[[Prva stranka{{!}}PST]]}} |PUP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=77FF11|link=[[Partija ujedinjenih penzionera{{!}}PUP]]}} |PUS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Pokret "Uspješna Srpska"{{!}}PUS]]}} |PzNG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=[[Pokret za naš grad{{!}}PzNG]]}} |PzP ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FCCF2B|tamno=FCCF2B|link=[[Platforma za progres{{!}}PzP]]}} |PZP ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FCCF2B|tamno=FCCF2B|link=[[Platforma za progres{{!}}PZP]]}} |PzT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Pokret za Trebinje{{!}}PzT]]}} <!--R--> |RDS TZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=55CCFF|tamno=5500FF|link=[[Regionalni demokratski savez - Tuzla{{!}}RDS TZ]]}} |RNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=9db5ff|tamno=a1b0e5|link=[[Ramska narodna stranka{{!}}RNS]]}} |RSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=da2128|tamno=2575ad|link=[[Republička stranka Srpske{{!}}RSS]]}} |RS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Radikalna stranka Republike Srpske{{!}}RS RS]]}} |RSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Radikalna stranka Republike Srpske{{!}}RSRS]]}} |RzN SRS RS-SRS-SN={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=000000|link=RzN - [[Srpska radikalna stranka Republike Srpske{{!}}SRS RS]]/[[Srpska u sigurne ruke{{!}}SRS]]}} <!--S--> |SSO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6347|tamno=FF6347|link=[[Savez socijalističke omladine{{!}}SSO]]}} |SSO BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6347|tamno=FF6347|link=[[Savez socijalističke omladine Bosne i Hercegovine{{!}}SSO BiH]]}} |SSOBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6347|tamno=FF6347|link=[[Savez socijalističke omladine Bosne i Hercegovine{{!}}SSOBiH]]}} |SPU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}SPU BiH]]}} |SPUBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}SPUBiH]]}} |SPU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}SPU]]}} |DNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}DNP]]}} |Seljačka stranka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Seljačka stranka]]}} |SZSG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=[[Savez za Stari Grad{{!}}SZSG]]}} |SBB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=213381|link=[[Savez za bolju budućnost{{!}}SBB]]}} |SBB BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=213381|link=[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine{{!}}SBB BiH]]}} |SBBBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=213381|link=[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine{{!}}SBBBiH]]}} |SBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffe0aa|tamno=ffcc00|link=[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]]}} |SzBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffe0aa|tamno=ffcc00|link=[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]]}} |SC={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Snaga centra{{!}}SC]]}} |SDA={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]}} |SD BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=667788|tamno=660088|link=[[Stranka dijaspore Bosne i Hercegovine{{!}}SD BiH]]}} |SDBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DA7275|tamno=ED1B24|link=[[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine{{!}}SDBiH]]}} |SDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F3A5B1|tamno=FF0000|link=[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP]]}} |SDP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F3A5B1|tamno=FF0000|link=[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]]}} |SDPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F3A5B1|tamno=FF0000|link=[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDPBiH]]}} |SDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFBDCD|tamno=FF557F|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU]]}} |SDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFBDCD|tamno=FF557F|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU BiH]]}} |SDUBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFBDCD|tamno=FF557F|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDUBiH]]}} |SDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=366299|link=[[Srpska demokratska stranka{{!}}SDS]]}} |SEP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Snaga ekonomskog pokreta u Bosni i Hercegovini{{!}}SEP BiH]]}} |SK BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=[[Savez komunista Bosne i Hercegovine{{!}}SK BiH]]}} |SKBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=[[Savez komunista Bosne i Hercegovine{{!}}SKBiH]]}} |SN={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=4A84AC|tamno=08588C|link=[[Snaga naroda (Bosna i Hercegovina){{!}}SN]]}} |SNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=780078|link=[[Srpska napredna stranka (Republika Srpska){{!}}SNS]]}} |SNS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=780078|link=[[Srpska napredna stranka Republike Srpske{{!}}SNS RS]]}} |SNS FBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=780078|tamno=262970|link=[[Srpska napredna stranka Federacije Bosne i Hercegovine{{!}}SNS FBiH]]}} |SNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=#cd1c24|tamno=04407e|link=[[Savez za novu politiku{{!}}SNP]]}} |SNP FBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=#cd1c24|tamno=04407e|link=[[Srpska nacionalni pokret Federacije Bosne i Hercegovine{{!}}SNP FBiH]]}} |SNO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=[[Srpska narodna organizacija{{!}}SNO]]}} |SNSD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=C40000|link=[[Savez nezavisnih socijaldemokrata{{!}}SNSD]]}} |SNSD - SPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=C40000|link=[[Savez nezavisnih socijaldemokrata{{!}}SNSD]] - [[Socijalistička partija Srpske{{!}}SPS]]}} |SNSD-SPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=C40000|link=[[Savez nezavisnih socijaldemokrata{{!}}SNSD]] - [[Socijalistička partija Srpske{{!}}SPS]]}} |Sloga={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=780078|link=[[Sloga (koalicija, 1998){{!}}Sloga]]}} |SPO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=4B9CD3|tamno=4B9CD3|link=[[Srpski pokret obnove (Bosna i Hercegovina){{!}}SPO]]}} |SPP BiH ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Stranka privrednog prosperitetea Bosne i Hercegovine{{!}}SPP BiH]]}} |SPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e62225|tamno=e52029|link=[[Socijalistička partija Srpske{{!}}SPS]]}} |SPaS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11204d|tamno=C8BFE7|link=[[Srpska patriotska stranka{{!}}SPaS]]}} |SPAS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11204d|tamno=C8BFE7|link=[[Srpska patriotska stranka{{!}}SPAS]]}} |SPP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=42BAEB|tamno=42BAEB|link=[[Stranka pravde i povjerenja{{!}}SPP]]}} |SP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP]]}} |SPRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SPRS]]}} |SP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP RS]]}} |SP - DNS - PUP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP]] - [[Demokratski narodni savez{{!}}DNS]] - [[Partija ujedinjenih penzionera{{!}}PUP]]}} |SP-DNS-PUP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP]] - [[Demokratski narodni savez{{!}}DNS]] - [[Partija ujedinjenih penzionera{{!}}PUP]]}} |SRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Socijalistička partija Srpske{{!}}SRS]]}} |RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=CE0000|link=[[Republikanska stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}RS]]}} |RS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CE0000|tamno=CE0000|link=[[Republikanska stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}RS BiH]]}} |RSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CE0000|tamno=CE0000|link=[[Republikanska stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}RSBiH]]}} |SRS-BS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka-Budućnost Srpske{{!}}SRS-BS]]}} |SRS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske{{!}}SRS RS]]}} |SRSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske{{!}}SRSRS]]}} |SRS-VŠ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka-dr. Vojislav Šešelj{{!}}SRS-VŠ]]}} |SRS VŠ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka-dr. Vojislav Šešelj{{!}}SRS-VŠ]]}} |SRS-9J={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka "9. januar"{{!}}SRS-9J]]}} |SRS 9J={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka "9. januar"{{!}}SRS 9J]]}} |SRSJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Savez reformskih snaga Jugoslavije{{!}}SRSJ]]}} |SRSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Savez reformskih snaga Jugoslavije{{!}}SRSBiH]]}} |SRS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Savez reformskih snaga Jugoslavije{{!}}SRS BiH]]}} |SRBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Stranka reformista Bosne i Hercegovine{{!}}SRBiH]]}} |SR BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Stranka reformista Bosne i Hercegovine{{!}}SR BiH]]}} |SS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Slobodna Srpska{{!}}SS]]}} |SSJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Stranka srpskog jedinstva (Republika Srpska){{!}}SSJ]]}} |SSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Republike Srpske{{!}}SSRS]]}} |SS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Republike Srpske{{!}}SS RS]]}} |SSK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Krajine{{!}}SSK]]}} |SSKiP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Krajine i Posavine{{!}}SSKiP]]}} |SSKP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Krajine i Posavine{{!}}SSKP]]}} |SSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Srpska seljačka stranka{{!}}SSS]]}} |SUND BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=0066ff|link=[[Stranka udruženih nezavisnih demokrata Bosne i Hercegovine{{!}}SUND BiH]]}} |SzBG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00BB77|tamno=001177|link=[[Stranka za bolje Goražde{{!}}SzBG]]}} |SBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffe0aa|tamno=ffcc00|link=[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]]}} |SzDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Savez za demokratsku Srpsku{{!}}SzDS]]}} |SzNG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F4E3B8|tamno=daa520|link=[[Stranka za naš grad{{!}}SzNG]]}} |SzNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Savez za novu politiku{{!}}SzNP]]}} |SzOOL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D1D1D1|tamno=787878|link=[[Stranka za općinu Olovo{{!}}SzOOL]]}} |SzP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Savez za promjene (Bosna i Hercegovina){{!}}SzP]]}} |SzŠB - HSP dr. Ante Starčević/HS (HKDU-HRAST)/HČSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=Savez za Široki Brijeg [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine{{!}}HSP dr. Ante Starčević]]/[[Hrvatski savez HKDU - HRAST{{!}}HS (HKDU-HRAST)]]/[[Hrvatska čista stranka prava Bosne i Hercegvoine{{!}}HČSP]]}} |Sz Pale={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Složno za Pale{{!}}Sz Pale]]}} |SzS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Stranka za Srednje{{!}}SzS]]}} |SŽ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=b2ffff|tamno=00adf0|link=[[Stranka život{{!}}SŽ]]}} <!--T--> |Koalicija "Trojka"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija "Trojka" ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Koalicija Trojka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija Trojka ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Trojka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Trojka ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Četvorka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Četvorka ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]] - [[Nezavisna bosanskohercegovačka lista{{!}}NBL]])}} |TZ ALT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EEBB55|tamno=EE3355|link=[[Tuzlanska alternativa]]}} <!--U--> |USD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=DE0000|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU BiH]]}} |US={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00008B|tamno=00008B|link=[[Ujedinjena Srpska{{!}}US]]}} |UzL SDU-LDS-DSI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Ujedinjeni za Lukavac [[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU]]/[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDS]]/[[Demokratska stranka invalida Bosne i Hercegovine{{!}}DSI]]}} |UBHS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=DE0000|link=[[Unija bosansko-hercegovačkih socijaldemokrata{{!}}UBHS]]}} |UBSD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=DE0000|link=[[Unija bosanskohercegovačkih socijaldemokrata{{!}}UBHS]]}} <!--Z--> |ZNG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=2b336d|tamno=afcb1f|link=[[Za nove generacije{{!}}ZNG]]}} |Za Banje={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556600|tamno=550000|link=[[Za Banje - za opstojnost Domaljevca, Grebnika, Bazika i Brvnika{{!}}Za Banje]]}} |ZL BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=FF0000|link=[[Združena lista Bosne i Hercegovine{{!}}ZL BiH]]}} |ZLBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=FF0000|link=[[Združena lista Bosne i Hercegovine{{!}}ZLBiH]]}} |ZL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=FF0000|link=[[Združena lista Bosne i Hercegovine{{!}}ZL]]}} |ZPR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=024EB0|tamno=1100FF|link=[[Za pravdu i red{{!}}ZPR]]}} |ZzBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Zajedno za Bosnu i Hercegovinu{{!}}ZzBiH]]}} |ZZG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=[[Zajedno za Grahovo{{!}}ZZG]]}} |ZSD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=0055dd|link=[[Zavičajni socijaldemokrati{{!}}ZSD]]}} |ZSD-MM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=0055dd|link=[[Zavičajni socijaldemokrati - Mile Marčeta{{!}}ZSD-MM]]}} |ZZS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556600|tamno=550000|link=[[Zajedno za Srebrenicu{{!}}ZZS]]}} |ZZT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D1EBB7|tamno=78bb34|link=[[Zajedno za Tomislavgrad{{!}}ZZT]]}} <!--Ž--> |ŽBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=920092|link=[[Žena Bosne i Hercegovine{{!}}ŽBiH]]}} |ŽBH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=920092|link=[[Žena Bosne i Hercegovine{{!}}ŽBH]]}} |A.A.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Alen Aličić}} |A.H.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Ahmet Hidić}} |Dž.M.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Džana Motika}} |E.S.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Emir Salihović}} |E.Š.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Enver Šero}} |G.Đ.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Goran Đorđić}} |I.Č.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Idriz Čilić}} |I.M.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Ismet Mulahasanović}} |J.Dž.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Jure Džida}} |M.G.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Mile Golijan}} |M.H.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Marija Herceg}} |M.P.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Mujo Puzić}} |M.V.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Mladen Vlahović}} |N.Š.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Nihad Širić}} |S.A.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Samir Abazović}} |Š.G.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Šefik Gusić}} |Upražnjeno mjesto={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=808080|tamno=808080|link=[[Upražnjeno mjesto (politika){{!}}Upražnjeno mjesto]]}} |Upražnjeno={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=808080|tamno=808080|link=[[Upražnjeno mjesto (politika){{!}}Upražnjeno]]}} |Upraž.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=808080|tamno=808080|link=[[Upražnjeno mjesto (politika){{!}}Upraž.]]}} |Nezavisni kandidat={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D2D2D2|tamno=D2D2D2|link=[[Nezavisni kandidat{{!}}Nezavisni]]}} |Nezavisni={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D2D2D2|tamno=D2D2D2|link=[[Nezavisni kandidat{{!}}Nezavisni]]}} |Nezav.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D2D2D2|tamno=D2D2D2|link=[[Nezavisni kandidat{{!}}Nezav.]]}} |#default={{{1|}}}<span style="display:none;">[[Vorlage:Wahldiagramm/Wartung/Kürzel]]</span>}}</includeonly></onlyinclude> <noinclude> [[Kategorija:Šablon:Metapodaci stranke|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Izborni šabloni Bosne i Hercegovine]] </noinclude> 909e2fjoqhnzsc3fy5mo3q2fw21kxv5 3934468 3934465 2026-10-08T07:44:26Z Z1KA 87045 3934468 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Izborni dijagram/Partija/Doku/BS}} <onlyinclude><includeonly>{{#switch: {{{1|}}} <!--A--> |A-SDA={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D1EBB7|tamno=78bb34|link=[[Stranka demokratske aktivnosti{{!}}A-SDA]]}} <!--B--> |BDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=4E6EA7|tamno=4E6EA7|link=BH Blok ([[Bosanska demokratska unija{{!}}BDU]])}} |BHČSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Bosanskohercegovačka čista stranka{{!}}BHČSP]]}} |BH Blok={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=BH Blok ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |BHB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=BH Blok ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Koalicija BH Blok={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija BH Blok ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Koalicija "BH Blok"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija "BH Blok" ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |BHI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0020FE|tamno=1520A6|link=[[Bosanskohercegovačka inicijativa{{!}}BHI]]}} |BHI-KF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0020FE|tamno=1520A6|link=[[Bosanskohercegovačka inicijativa{{!}}BHI]]}} |BHD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=efe682|tamno=fcde00|link=[[Bosanskohercegovački demokrati{{!}}BHD]]}} |BDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=b61a25|tamno=b61a25|link=[[Brčanski demokratski pokret{{!}}BDP]]}} |BNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=33a675|tamno=12412f|link=[[Bosanska narodna stranka{{!}}BNS]]}} |BPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=005826|tamno=002e50|link=[[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]]}} |BSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=004718|tamno=004718|link=[[Bosanskohercegovačka stranka prava{{!}}BSP]]}} |BoSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=004718|tamno=004718|link=[[Bošnjačka stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}BoSP BiH]]}} |BOSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=BD0006|tamno=BD0006|link=[[Bosanska stranka{{!}}BOSS]]}} |BZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Bosanski zeleni{{!}}BZ]]}} |BHZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=03C04A|tamno=03C04A|link=[[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BHZ]]}} |BH zeleni={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=03C04A|tamno=03C04A|link=[[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BH zeleni]]}} <!--C--> |CL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C52030|tamno=C52030|link=[[Crvene linije{{!}}CL]]}} <!--Č--> |ČNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Čapljinska neovisna stranka{{!}}ČNS]]}} <!--D--> |DSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CC4E5C|tamno=CC4E5C|link=[[Demokratski socijalistički savez{{!}}DSS]]}} |DSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CC4E5C|tamno=CC4E5C|link=[[Demokratski socijalistički savez Bosne i Hercegovine{{!}}DSS BiH]]}} |DSSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CC4E5C|tamno=CC4E5C|link=[[Demokratski socijalistički savez Bosne i Hercegovine{{!}}DSSBiH]]}} |DSZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=228B22|tamno=228B22|link=[[Demokratski savez zelenih{{!}}DSZ]]}} |DEMOS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0468b4|tamno=ed1c23|link=[[Demokratski savez{{!}}DEMOS]]}} |DF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F4E3B8|tamno=F16822|link=[[Demokratska fronta{{!}}DF]]}} |DjB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=Dosta je bilo}} |DNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=2B0E72|link=[[Demokratski narodni savez{{!}}DNS]]}} |DNZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=048AEB|tamno=048AEB|link=[[Demokratska narodna zajednica{{!}}DNZ]]}} |DP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EEBB55|tamno=EE3355|link=[[Demokratska partija (Republika Srpska){{!}}DP RS]]}} |DPB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0066ff|tamno=6858B6|link=[[Demokratski patriotski blok Republike Srpske{{!}}DPB]]}} |DPB RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0066ff|tamno=6858B6|link=[[Demokratski patriotski blok Republike Srpske{{!}}DPB RS]]}} |DPBRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0066ff|tamno=6858B6|link=[[Demokratski patriotski blok Republike Srpske{{!}}DPBRS]]}} |DSI BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Demokratska stranka invalida Bosne i Hercegovine{{!}}DSI BiH]]}} |DSI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Demokratska stranka invalida Bosne i Hercegovine{{!}}DSI BiH]]}} |DSF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DB3438|tamno=5AADDD|link=[[Demokratska stranka federalista{{!}}DSF]]}} |DSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Demokratska stranka penzionera{{!}}DSP]]}} |DS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFFF99|tamno=ffff00|link=[[Demokratska stranka Republike Srpske{{!}}DS RS]]}} |DSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Demokratska socijalistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}DSS BiH]]}} <!--E--> |EES E-5={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Evropska ekološka stranaka E-5{{!}}EES E-5]]}} |EPRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Ekološka partija Republike Srpske{{!}}EPRS]]}} |EP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Ekološka partija Republike Srpske{{!}}EP RS]]}} <!--F--> <!--G--> |GM2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Grade moj ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |Grade moj 2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Grade moj ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |Koalicija Grade moj={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Koalicija Grade moj ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |Koalicija "Grade moj"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F16822|tamno=F16822|link=Koalicija "Grade moj" ([[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Narodni evropski savez{{!}}NES]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Prva mostarska partija{{!}}PMP]])}} |GDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffdf00|tamno=3f518d|link=[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}GDS BiH]]}} |GDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffdf00|tamno=3f518d|link=[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}GDS]]}} |GDSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffdf00|tamno=3f518d|link=[[Građanska demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}GDSBiH]]}} |GS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=106bb4|tamno=f0d418|link=[[Građanski savez Bosne i Hercegovine{{!}}GS BiH]]}} |GSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=106bb4|tamno=f0d418|link=[[Građanski savez Bosne i Hercegovine{{!}}GSBiH]]}} |GS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=106bb4|tamno=f0d418|link=[[Građanski savez Bosne i Hercegovine{{!}}GS]]}} <!--H--> |HČSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska čista stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HČSP BiH]]}} |HČSPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska čista stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HČSPBiH]]}} |HDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ED1B24|tamno=26256B|link=[[Hrvatski demokratski savez{{!}}HDS]]}} |HDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ED1B24|tamno=26256B|link=[[Hrvatski demokratski savez Bosne i Hercegovine{{!}}HDS BiH]]}} |HDSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ED1B24|tamno=26256B|link=[[Hrvatski demokratski savez Bosne i Hercegovine{{!}}HDSBiH]]}} |HDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D0D0D0|tamno=78bb34|link=[[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HDU BiH]]}} |HDUBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D0D0D0|tamno=78bb34|link=[[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HDUBiH]]}} |HDZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0077CB|link=[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]}} |HDZ BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0077CB|link=[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ BiH]]}} |HDZBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0077CB|link=[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZBiH]]}} |HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HDZ1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ1990]]}} |HKDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6464|tamno=FF6464|link=[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HKDU BiH]]}} |HKDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6464|tamno=FF6464|link=[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HKDU]]}} |HKDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CCFF|tamno=1100FF|link=[[Hrvatski kršćanski demokratski preporod {{!}}HKDP]]}} |HKP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Hrvatska koalicija za Pougarje{{!}}HKP]]}} |HKzK - HDZ 1990/HNS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=HKzK - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatski narodni savez Bosne i Hercegovine{{!}}HNS BiH]]}} |HKzT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=HKzT}} |HLZL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Hrvatska lista za Livno{{!}}HLZL]]}} |HLZJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=5de1e6|tamno=5de1e6|link=[[Hrvatska lista za jug{{!}}HLZJ]]}} |HLzJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=5de1e6|tamno=5de1e6|link=[[Hrvatska lista za jug{{!}}HLzJ]]}} |HNL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009977|tamno=000077|link=[[Hrvatska nezavisna lista{{!}}HNL]]}} |HNZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=0064AA|tamno=0064AA|link=[[Hrvatska narodna zajednica{{!}}HNZ]]}} |HKU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=65C4FF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska katolička udruga{{!}}HKU]]}} |HNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=1361a9|tamno=FF7777|link=[[Hrvatski nacionalni pomak{{!}}HNP]]}} |HNS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AE9A64|tamno=AE9A64|link=[[Hrvatski narodni sabor Bosne i Hercegovine{{!}}HNS BiH]]}} |HP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska petorka{{!}}HP]]}} |H5={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska petorka{{!}}H5]]}} |HRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e3202a|tamno=0471bb|link=[[Hrvatska republikanska stranka{{!}}HRS]]}} |HS (HKDU-HRAST)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=55CCFF|tamno=5500FF|link=[[Hrvatski savez HKDU - HRAST{{!}}HS (HKDU-HRAST)]]}} |HSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=060606|tamno=060606|link=[[Hrvatska stranka prava (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP]]}} |HSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP BiH]]}} |HSPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP BiH]]}} |HSP BiH ĐdJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CCFF|tamno=1100FF|link=[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine Đapić - dr. Jurišić{{!}}HSP BiH ĐdJ]]}} |HSPdAS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP AS BiH]]}} |HSP AS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP AS BiH]]}} |HSP AS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSP AS]]}} |HSPAS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina){{!}}HSPAS]]}} |HSP H-B={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=5599EE|link=[[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne{{!}}HSP H-B]]}} |HSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}HSS]]}} |HSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}HSS BiH]]}} |HSSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}HSSBiH]]}} |HSS BR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS BR]]}} |HSS-BR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]]}} |HSSBR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS BR]]}} |HSS-BR - HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS-BR-HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS BR-HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS BR - HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Hrvatska seljačka stranka - Braća Radić{{!}}HSS-BR]] - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |HSS-SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS-SR]]}} |IZVOR BG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija "Izvor"{{!}}IZVOR BG]]}} <!--J--> |JMO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=014201|tamno=014201|link=[[Jugoslavenska muslimanska organizacija{{!}}JMO]]}} |JNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Jedinstvena napredna stranka{{!}}JNS]]}} |JL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=99DDEE|tamno=E62020|link=[[Jugoslovenska levica{{!}}JUL]]}} |JUL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=99DDEE|tamno=E62020|link=[[Jugoslovenska udružena levica{{!}}JUL]]}} <!--K--> |Koalicija za Mostar 2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]] - [[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BHZ]])}} |KzM2024={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]] - [[Bosanskohercegovački zeleni{{!}}BHZ]])}} |Koalicija za Mostar 2020={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Savez za bolju budućnost{{!}}SBB]] - [[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]])}} |KzM2020={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=Koalicija za Mostar ([[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]] - [[Savez za bolju budućnost{{!}}SBB]] - [[Demokratska fronta{{!}}DF]] - [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]] - [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka{{!}}BPS]])}} |Koalicija HDZ BiH/HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSP BiH/RDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Ramska demokratska stranka{{!}}RDS]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSS SR/HSP BiH/HKDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}HKDU]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |Koalicija HDZ BiH/HSS SR/HDZ 1990={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]/[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]}} |Koalicija HDZ BiH/HDZ 1990/HSP BiH/HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine{{!}}HDZ]]/[[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |Koalicija HDZ 1990/HS (HKDU-HRAST)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatski savez HKDU - HRAST{{!}}HS (HKDU-HRAST)]]}} |Koalicija HDZ 1990/HSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]}} |Koalicija HDZ 1990/HSS SR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=Koalicija [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Hrvatska seljačka stranka Stjepana Radića{{!}}HSS SR]]}} |Koalicija HRS BiH/HSS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BBCCBB|link=Koalicija [[Hrvatska republikanska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}HRS]]/[[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine{{!}}HSS BiH]]}} |Koalicija HSP BiH/HPB BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=919191|tamno=1F1F1F|link=Koalicija [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine{{!}}HSP]]/[[Hrvatski pravaški blok Bosne i Hercegovine{{!}}HPB]]}} |Koalicija Kotor-Varoš (HDZ-HNS)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=[[Koalicija Kotor-Varoš (HDZ-HNS){{!}}Koalicija Kotor-Varoš (HDZ-HNS)]]}} |Koalicija PDP-NDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=ffbf3f|link=[[Koalicija PDP-NDP{{!}}Koalicija PDP-NDP]]}} |Koalicija PDP-NS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=ffbf3f|link=[[Koalicija PDP-NS RS{{!}}Koalicija PDP-NS RS]]}} |Koalicija SDA-SBB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=Koalicija [[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]/[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine‎{{!}}SBB]]}} |Koalicija SDA-SZBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=Koalicija [[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]/[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu‎{{!}}SzBiH]]}} |Koalicija SDA-SBB-SZBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=Koalicija [[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]/[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine‎{{!}}SBB]]/[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu‎{{!}}SzBiH]]}} |Koalicija SDS-NDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ff66cc|tamno=99BBCC|link=[[Koalicija SDS-NDP{{!}}Koalicija SDS-NDP]]}} |Koalicija SDS-SRS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ff66cc|tamno=99BBCC|link=[[Koalicija SDS-SRS RS{{!}}Koalicija SDS-SRS RS]]}} |KoD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Domovina (koalicija){{!}}KoD]]}} |Koalicija SZBiH-BOSS-LDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFFF99|tamno=ffff00|link=Koalicija [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu‎{{!}}SzBiH]]/[[Bosanska stranka‎{{!}}BOSS]]/[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine‎{{!}}LDS]]}} |KSPP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=000000|link=[[Kladuška stranka privrednog prosperiteta{{!}}KSPP]]}} |KZ (HDZ 1990-PS)={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=Koalicija "Zajedno - [[Hrvatska demokratska zajednica 1990{{!}}HDZ 1990]]/[[Posavska stranka{{!}}PS]]}} |KZBSJ - HDZ, HDZ 1990, HKDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Koalicija "Zajedno za bolje sutra Jajcu"{{!}}KZBSJ - HDZ, HDZ 1990, HKDU]]}} |KCD BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KCD BiH]]}} |KCDBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KCDBiH]]}} |KzC BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KzC BiH]]}} |KzCBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KzCBiH]]}} |KzC={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KzC]]}} |KCD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za cjelovitu i demokratsku Bosnu i Hercegovinu{{!}}KCD]]}} |KZD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za državu{{!}}KZD]]}} |KzD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Koalicija za državu{{!}}KZD]]}} |KZJ - HNS, HSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=[[Koalicija za Jajce{{!}}KZJ - HNS, HSP]]}} |KZP - HSS SR, HSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=22FF99|tamno=004433|link=[[Koalicija "Za Pougarje"{{!}}KZP - HSS SR, HSP]]}} |KZzP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=22FF99|tamno=004433|link=[[Koalicija "Zajedno za promjene"{{!}}KZzP]]}} <!--L--> |LBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}L BiH]]}} |L BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}L BiH]]}} |LS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LS BiH]]}} |LSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF9944|tamno=0077BD|link=[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LSBiH]]}} |LBO BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=93b825|link=[[Liberalno bošnjačka organizacija Bosne i Hercegovine{{!}}LBO BiH]]}} |LBOBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=93b825|link=[[Liberalno bošnjačka organizacija Bosne i Hercegovine{{!}}LBOBiH]]}} |LDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=28166f|tamno=fcdb00|link=[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDS]]}} |LDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=28166f|tamno=fcdb00|link=[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDS BiH]]}} |LDSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=28166f|tamno=fcdb00|link=[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDSBiH]]}} |LS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=fce444|tamno=71c7e8|link=[[Liberalna stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LSBiH]]}} |LSP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=fcfcfc|tamno=eeccee|link=[[Liberalno-socijalna partija Bosne i Hercegovine{{!}}LSP BiH]]}} |LSPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=fcfcfc|tamno=eeccee|link=[[Liberalno-socijalna partija Bosne i Hercegovine{{!}}LSP BiH]]}} |LNKS 2016={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=LNK - Srebrenik 2016.}} |LNK "PzP"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Lista nezavisnih kandidata "Pokret za preokret"{{!}}LNK "PzP"]]}} |LzP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=Lista za Prozor}} <!--M--> |MBO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=77FF11|link=[[Muslimanska bošnjačka organizacija{{!}}MBO]]}} |MNO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=009933|tamno=009933|link=[[Muslimanska narodna organizacija{{!}}MNO]]}} |MH PzP ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FCCF2B|tamno=FCCF2B|link=[[Platforma za progres{{!}}PZP]]}} <!--N--> |NB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Nezavisni blok{{!}}NB]]}} |NBL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCEBFF|tamno=65C4FF|link=[[Nezavisna bosanskohercegovačka lista{{!}}NBL]]}} |NGL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=2ba6e8|tamno=0689cd|link=[[Nezavisna građanska lista{{!}}NGL]]}} |NF={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=000090|tamno=000090|link=[[Narodni front (Bosna i Hercegovina){{!}}NF]]}} |NF RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=000090|tamno=000090|link=[[Narodni front (Bosna i Hercegovina){{!}}NF RS]]}} |NFRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=000090|tamno=000090|link=[[Narodni front (Bosna i Hercegovina){{!}}NFRS]]}} |NDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=b30000|tamno=b30000|link=[[Narodna demokratska stranka{{!}}NDS]]}} |NDS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=77FF11|link=[[Napredna demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}NDS BiH]]}} |NDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=80FFFF|tamno=0070FF|link=[[Narodni demokratski pokret{{!}}NDP]]}} |ND P={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=80FFFF|tamno=008080|link=[[Novi demokratski pokret{{!}}ND P]]}} |NES={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=87B030|tamno=87B030|link=[[Narodni evropski savez{{!}}NES]]}} |NHI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ccccff|tamno=0000ff|link=[[Nova hrvatska inicijativa{{!}}NHI]]}} |NiP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=1D175F|tamno=1D175F|link=[[Narod i pravda{{!}}NiP]]}} |NIP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=1D175F|tamno=1D175F|link=[[Narod i pravda{{!}}NIP]]}} |NLB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=Nezavisna lista Bugojno}} |NLZK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=[[Nezavisna lista za Kupres{{!}}NLZK]]}} |NL S.Dž.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=NL - Sead Džafić}} |NLZBB1={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffFF99|tamno=009933|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 1}} |NLZBB2={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=eeEE88|tamno=009922|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 2}} |NLZBB3={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ccCC77|tamno=009911|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 3}} |NLZBB4={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=bbBB66|tamno=009900|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 4}} |NLZBB5={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ddDD55|tamno=009999|link=Nezavisna lista za bolji Bužim 5}} |NLzMG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ff66cc|tamno=99BBCC|link=[[Nezavisna lista "Za moj grad"{{!}}NLzMG]]}} |NLzOV={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Nezavisna lista za općinu Visoko{{!}}NLzOV]]}} |NM 2016={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556677|tamno=554433|link=[[Nezavisni Milići 2016.{{!}}NM 2016]]}} |NoSr={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=ffcccc|link=[[Nova Srpska{{!}}NoSr]]}} |NPD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFFFC2|tamno=FFFF00|link=[[Naprijed (Bosna i Hercegovina){{!}}NPD]]}} |NP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e9d275|tamno=05055d|link=[[Novi početak (Bosna i Hercegovina){{!}}NP]]}} |NP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=559977|tamno=550077|link=[[Novi pokret Bosne i Hercegovine{{!}}NP BiH]]}} |NPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ec1e20|tamno=0a5a8f|link=[[Narodna partija Srpske{{!}}NPS]]}} |NPI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=d7384c|tamno=454b7d|link=[[Nova politička inicijativa{{!}}NPI]]}} |NRS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e62423|tamno=e62423|link=[[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske{{!}}SLS RS]]}} |NRSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e62423|tamno=e62423|link=[[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske{{!}}SLSRS]]}} |NSSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Narodni savez za slobodan mir{{!}}NSSM]]}} |NSzSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Narodni savez za slobodan mir{{!}}NSzSM]]}} |NSZSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Narodni savez za slobodan mir{{!}}NSZSM]]}} |NS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFAF94|tamno=FA451F|link=[[Naša stranka{{!}}NS]]}} |NS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0e0e0|tamno=dedede|link=[[Narodna stranka Republike Srpske{{!}}NS RS]]}} |NS dr. M.T.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556600|tamno=550000|link=[[Nezavisna stranka dr. Mihajlo Tovirac{{!}}NS dr. M.T.]]}} |NSRzB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=99FFFF|tamno=00CCCC|link=[[Narodna stranka Radom za boljitak{{!}}NSRzB]]}} |NSzSM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC9B8|tamno=D77B4F|link=[[Narodni savez za slobodni mir{{!}}NSzSM]]}} <!--O--> |Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar}} |OO-ZzNM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar}} |ZzNM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=Ostajte ovdje - Zajedno za naš Mostar}} <!--P--> |PDA={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=04b393|tamno=04b393|link=[[Pokret demokratske akcije{{!}}PDA]]}} |PDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=343399|link=[[Partija demokratskog progresa{{!}}PDP]]}} |PDPRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=343399|tamno=08294b|link=[[Partija demokratskog progresa Republike Srpske{{!}}PDPRS]]}} |PDP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=343399|tamno=08294b|link=[[Partija demokratskog progresa Republike Srpske{{!}}PDP RS]]}} |PDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFE0A3|tamno=ffbf3f|link=[[Posavska demokratska stranka{{!}}PDS]]}} |PK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Pokrenimo Kladušu{{!}}PK]]}} |PMP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=96C2E9|tamno=2F2683|link=[[Prva mostarska partija{{!}}PMP]]}} |PNL-SG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Prva nezavisna lista - Stari Grad{{!}}PNL-SG]]}} |PPP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DD9988|tamno=DD1188|link=[[Partija privrednog progresa Bosne i Hercegovine{{!}}PPP BiH]]}} |POMAK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=6BC3C3|tamno=00B2B2|link=[[Pokret za modernu i aktivnu Krajinu{{!}}POMAK]]}} |PS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=291672|tamno=291672|link=[[Posavska stranka{{!}}PS]]}} |PSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=a33736|tamno=5a6183|link=[[Pokret Sigurna Srpska{{!}}PSS]]}} |PSDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=8080FF|tamno=000080|link=[[Prva srpska demokratska stranka{{!}}PSDS]]}} |PST={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=0066ff|link=[[Prva stranka{{!}}PST]]}} |PUP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=77FF11|link=[[Partija ujedinjenih penzionera{{!}}PUP]]}} |PUS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Pokret "Uspješna Srpska"{{!}}PUS]]}} |PzNG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=[[Pokret za naš grad{{!}}PzNG]]}} |PzP ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FCCF2B|tamno=FCCF2B|link=[[Platforma za progres{{!}}PzP]]}} |PZP ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FCCF2B|tamno=FCCF2B|link=[[Platforma za progres{{!}}PZP]]}} |PzT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=f6ecb2|tamno=d2b829|link=[[Pokret za Trebinje{{!}}PzT]]}} <!--R--> |RDS TZ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=55CCFF|tamno=5500FF|link=[[Regionalni demokratski savez - Tuzla{{!}}RDS TZ]]}} |RNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=9db5ff|tamno=a1b0e5|link=[[Ramska narodna stranka{{!}}RNS]]}} |RSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=da2128|tamno=2575ad|link=[[Republička stranka Srpske{{!}}RSS]]}} |RS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Radikalna stranka Republike Srpske{{!}}RS RS]]}} |RSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=AA0000|link=[[Radikalna stranka Republike Srpske{{!}}RSRS]]}} |RzN SRS RS-SRS-SN={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=000000|link=RzN - [[Srpska radikalna stranka Republike Srpske{{!}}SRS RS]]/[[Srpska u sigurne ruke{{!}}SRS]]}} <!--S--> |SSO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6347|tamno=FF6347|link=[[Savez socijalističke omladine{{!}}SSO]]}} |SSO BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6347|tamno=FF6347|link=[[Savez socijalističke omladine Bosne i Hercegovine{{!}}SSO BiH]]}} |SSOBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF6347|tamno=FF6347|link=[[Savez socijalističke omladine Bosne i Hercegovine{{!}}SSOBiH]]}} |SPU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}SPU BiH]]}} |SPUBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}SPUBiH]]}} |SPU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}SPU]]}} |DNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=183883|tamno=FFF402|link=[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine{{!}}DNP]]}} |Seljačka stranka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Seljačka stranka]]}} |SZSG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F6D6B6|tamno=E17D19|link=[[Savez za Stari Grad{{!}}SZSG]]}} |SBB={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=213381|link=[[Savez za bolju budućnost{{!}}SBB]]}} |SBB BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=213381|link=[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine{{!}}SBB BiH]]}} |SBBBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=213381|link=[[Savez za bolju budućnost Bosne i Hercegovine{{!}}SBBBiH]]}} |SBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffe0aa|tamno=ffcc00|link=[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]]}} |SzBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffe0aa|tamno=ffcc00|link=[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]]}} |SC={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EFC2E0|tamno=cc3399|link=[[Snaga centra{{!}}SC]]}} |SDA={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Stranka demokratske akcije{{!}}SDA]]}} |SD BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=667788|tamno=660088|link=[[Stranka dijaspore Bosne i Hercegovine{{!}}SD BiH]]}} |SDBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DA7275|tamno=ED1B24|link=[[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine{{!}}SDBiH]]}} |SDP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F3A5B1|tamno=FF0000|link=[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP]]}} |SDP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F3A5B1|tamno=FF0000|link=[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]]}} |SDPBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F3A5B1|tamno=FF0000|link=[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDPBiH]]}} |SDU={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFBDCD|tamno=FF557F|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU]]}} |SDU BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFBDCD|tamno=FF557F|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU BiH]]}} |SDUBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFBDCD|tamno=FF557F|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDUBiH]]}} |SDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=366299|link=[[Srpska demokratska stranka{{!}}SDS]]}} |SEP BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Snaga ekonomskog pokreta u Bosni i Hercegovini{{!}}SEP BiH]]}} |SK BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=[[Savez komunista Bosne i Hercegovine{{!}}SK BiH]]}} |SKBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=[[Savez komunista Bosne i Hercegovine{{!}}SKBiH]]}} |SLS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske{{!}}SLS RS]]}} |SLSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=AB0000|tamno=FF4D4D|link=[[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske{{!}}SLSRS]]}} |SN={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=4A84AC|tamno=08588C|link=[[Snaga naroda (Bosna i Hercegovina){{!}}SN]]}} |SNS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=780078|link=[[Srpska napredna stranka (Republika Srpska){{!}}SNS]]}} |SNS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=780078|link=[[Srpska napredna stranka Republike Srpske{{!}}SNS RS]]}} |SNS FBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=780078|tamno=262970|link=[[Srpska napredna stranka Federacije Bosne i Hercegovine{{!}}SNS FBiH]]}} |SNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=#cd1c24|tamno=04407e|link=[[Savez za novu politiku{{!}}SNP]]}} |SNP FBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=#cd1c24|tamno=04407e|link=[[Srpska nacionalni pokret Federacije Bosne i Hercegovine{{!}}SNP FBiH]]}} |SNO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=C40000|tamno=C40000|link=[[Srpska narodna organizacija{{!}}SNO]]}} |SNSD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=C40000|link=[[Savez nezavisnih socijaldemokrata{{!}}SNSD]]}} |SNSD - SPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=C40000|link=[[Savez nezavisnih socijaldemokrata{{!}}SNSD]] - [[Socijalistička partija Srpske{{!}}SPS]]}} |SNSD-SPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=C40000|link=[[Savez nezavisnih socijaldemokrata{{!}}SNSD]] - [[Socijalistička partija Srpske{{!}}SPS]]}} |Sloga={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF8F8F|tamno=780078|link=[[Sloga (koalicija, 1998){{!}}Sloga]]}} |SPO={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=4B9CD3|tamno=4B9CD3|link=[[Srpski pokret obnove (Bosna i Hercegovina){{!}}SPO]]}} |SPP BiH ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=BB4488|link=[[Stranka privrednog prosperitetea Bosne i Hercegovine{{!}}SPP BiH]]}} |SPS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e62225|tamno=e52029|link=[[Socijalistička partija Srpske{{!}}SPS]]}} |SPaS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11204d|tamno=C8BFE7|link=[[Srpska patriotska stranka{{!}}SPaS]]}} |SPAS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11204d|tamno=C8BFE7|link=[[Srpska patriotska stranka{{!}}SPAS]]}} |SPP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=42BAEB|tamno=42BAEB|link=[[Stranka pravde i povjerenja{{!}}SPP]]}} |SP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP]]}} |SPRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SPRS]]}} |SP RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP RS]]}} |SP - DNS - PUP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP]] - [[Demokratski narodni savez{{!}}DNS]] - [[Partija ujedinjenih penzionera{{!}}PUP]]}} |SP-DNS-PUP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FFD6D6|tamno=FF5555|link=[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina){{!}}SP]] - [[Demokratski narodni savez{{!}}DNS]] - [[Partija ujedinjenih penzionera{{!}}PUP]]}} |SRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Socijalistička partija Srpske{{!}}SRS]]}} |RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=CE0000|link=[[Republikanska stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}RS]]}} |RS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CE0000|tamno=CE0000|link=[[Republikanska stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}RS BiH]]}} |RSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CE0000|tamno=CE0000|link=[[Republikanska stranka (Bosna i Hercegovina){{!}}RSBiH]]}} |SRS-BS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka-Budućnost Srpske{{!}}SRS-BS]]}} |SRS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske{{!}}SRS RS]]}} |SRSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske{{!}}SRSRS]]}} |SRS-VŠ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka-dr. Vojislav Šešelj{{!}}SRS-VŠ]]}} |SRS VŠ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka-dr. Vojislav Šešelj{{!}}SRS-VŠ]]}} |SRS-9J={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka "9. januar"{{!}}SRS-9J]]}} |SRS 9J={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=08457b|tamno=08457b|link=[[Srpska radikalna stranka "9. januar"{{!}}SRS 9J]]}} |SRSJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Savez reformskih snaga Jugoslavije{{!}}SRSJ]]}} |SRSBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Savez reformskih snaga Jugoslavije{{!}}SRSBiH]]}} |SRS BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Savez reformskih snaga Jugoslavije{{!}}SRS BiH]]}} |SRBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Stranka reformista Bosne i Hercegovine{{!}}SRBiH]]}} |SR BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=0055DD|link=[[Stranka reformista Bosne i Hercegovine{{!}}SR BiH]]}} |SS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Slobodna Srpska{{!}}SS]]}} |SSJ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Stranka srpskog jedinstva (Republika Srpska){{!}}SSJ]]}} |SSRS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Republike Srpske{{!}}SSRS]]}} |SS RS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Republike Srpske{{!}}SS RS]]}} |SSK={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Krajine{{!}}SSK]]}} |SSKiP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Krajine i Posavine{{!}}SSKiP]]}} |SSKP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=38659C|tamno=38659C|link=[[Srpska stranka Krajine i Posavine{{!}}SSKP]]}} |SSS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Srpska seljačka stranka{{!}}SSS]]}} |SUND BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=aaccff|tamno=0066ff|link=[[Stranka udruženih nezavisnih demokrata Bosne i Hercegovine{{!}}SUND BiH]]}} |SzBG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00BB77|tamno=001177|link=[[Stranka za bolje Goražde{{!}}SzBG]]}} |SBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffe0aa|tamno=ffcc00|link=[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu{{!}}SBiH]]}} |SzDS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=99DDEE|link=[[Savez za demokratsku Srpsku{{!}}SzDS]]}} |SzNG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=F4E3B8|tamno=daa520|link=[[Stranka za naš grad{{!}}SzNG]]}} |SzNP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=11CC00|tamno=110000|link=[[Savez za novu politiku{{!}}SzNP]]}} |SzOOL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D1D1D1|tamno=787878|link=[[Stranka za općinu Olovo{{!}}SzOOL]]}} |SzP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Savez za promjene (Bosna i Hercegovina){{!}}SzP]]}} |SzŠB - HSP dr. Ante Starčević/HS (HKDU-HRAST)/HČSP={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=ffcccc|tamno=88EEEE|link=Savez za Široki Brijeg [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine{{!}}HSP dr. Ante Starčević]]/[[Hrvatski savez HKDU - HRAST{{!}}HS (HKDU-HRAST)]]/[[Hrvatska čista stranka prava Bosne i Hercegvoine{{!}}HČSP]]}} |Sz Pale={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Složno za Pale{{!}}Sz Pale]]}} |SzS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00DD00|tamno=006600|link=[[Stranka za Srednje{{!}}SzS]]}} |SŽ={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=b2ffff|tamno=00adf0|link=[[Stranka život{{!}}SŽ]]}} <!--T--> |Koalicija "Trojka"={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija "Trojka" ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Koalicija Trojka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Koalicija Trojka ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Trojka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Trojka ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]])}} |Četvorka={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF0000|tamno=FF0000|link=Četvorka ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine{{!}}SDP BiH]] - [[Narod i pravda{{!}}NiP]] - [[Naša stranka{{!}}NS]] - [[Nezavisna bosanskohercegovačka lista{{!}}NBL]])}} |TZ ALT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=EEBB55|tamno=EE3355|link=[[Tuzlanska alternativa]]}} <!--U--> |USD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=DE0000|link=[[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU BiH]]}} |US={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=00008B|tamno=00008B|link=[[Ujedinjena Srpska{{!}}US]]}} |UzL SDU-LDS-DSI={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=CCD3FF|tamno=4c64ff|link=Ujedinjeni za Lukavac [[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine{{!}}SDU]]/[[Liberalno demokratska stranka Bosne i Hercegovine{{!}}LDS]]/[[Demokratska stranka invalida Bosne i Hercegovine{{!}}DSI]]}} |UBHS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=DE0000|link=[[Unija bosansko-hercegovačkih socijaldemokrata{{!}}UBHS]]}} |UBSD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=DE0000|link=[[Unija bosanskohercegovačkih socijaldemokrata{{!}}UBHS]]}} <!--Z--> |ZNG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=2b336d|tamno=afcb1f|link=[[Za nove generacije{{!}}ZNG]]}} |Za Banje={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556600|tamno=550000|link=[[Za Banje - za opstojnost Domaljevca, Grebnika, Bazika i Brvnika{{!}}Za Banje]]}} |ZL BiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=FF0000|link=[[Združena lista Bosne i Hercegovine{{!}}ZL BiH]]}} |ZLBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=FF0000|link=[[Združena lista Bosne i Hercegovine{{!}}ZLBiH]]}} |ZL={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=DE0000|tamno=FF0000|link=[[Združena lista Bosne i Hercegovine{{!}}ZL]]}} |ZPR={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=024EB0|tamno=1100FF|link=[[Za pravdu i red{{!}}ZPR]]}} |ZzBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=66FF99|tamno=009933|link=[[Zajedno za Bosnu i Hercegovinu{{!}}ZzBiH]]}} |ZZG={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=3DFF91|tamno=005826|link=[[Zajedno za Grahovo{{!}}ZZG]]}} |ZSD={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=0055dd|link=[[Zavičajni socijaldemokrati{{!}}ZSD]]}} |ZSD-MM={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=cccccc|tamno=0055dd|link=[[Zavičajni socijaldemokrati - Mile Marčeta{{!}}ZSD-MM]]}} |ZZS={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=556600|tamno=550000|link=[[Zajedno za Srebrenicu{{!}}ZZS]]}} |ZZT={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D1EBB7|tamno=78bb34|link=[[Zajedno za Tomislavgrad{{!}}ZZT]]}} <!--Ž--> |ŽBiH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=920092|link=[[Žena Bosne i Hercegovine{{!}}ŽBiH]]}} |ŽBH={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=FF7AFF|tamno=920092|link=[[Žena Bosne i Hercegovine{{!}}ŽBH]]}} |A.A.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Alen Aličić}} |A.H.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Ahmet Hidić}} |Dž.M.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Džana Motika}} |E.S.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Emir Salihović}} |E.Š.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Enver Šero}} |G.Đ.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Goran Đorđić}} |I.Č.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Idriz Čilić}} |I.M.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Ismet Mulahasanović}} |J.Dž.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Jure Džida}} |M.G.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Mile Golijan}} |M.H.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Marija Herceg}} |M.P.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Mujo Puzić}} |M.V.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Mladen Vlahović}} |N.Š.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Nihad Širić}} |S.A.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Samir Abazović}} |Š.G.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=e0a29f|tamno=de2922|link=Šefik Gusić}} |Upražnjeno mjesto={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=808080|tamno=808080|link=[[Upražnjeno mjesto (politika){{!}}Upražnjeno mjesto]]}} |Upražnjeno={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=808080|tamno=808080|link=[[Upražnjeno mjesto (politika){{!}}Upražnjeno]]}} |Upraž.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=808080|tamno=808080|link=[[Upražnjeno mjesto (politika){{!}}Upraž.]]}} |Nezavisni kandidat={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D2D2D2|tamno=D2D2D2|link=[[Nezavisni kandidat{{!}}Nezavisni]]}} |Nezavisni={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D2D2D2|tamno=D2D2D2|link=[[Nezavisni kandidat{{!}}Nezavisni]]}} |Nezav.={{#switch: {{{2|}}}|svijetlo=D2D2D2|tamno=D2D2D2|link=[[Nezavisni kandidat{{!}}Nezav.]]}} |#default={{{1|}}}<span style="display:none;">[[Vorlage:Wahldiagramm/Wartung/Kürzel]]</span>}}</includeonly></onlyinclude> <noinclude> [[Kategorija:Šablon:Metapodaci stranke|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Izborni šabloni Bosne i Hercegovine]] </noinclude> 93un38xcj2eqc82u5tn580ddcza4ceu 0 400154 3934366 3861581 2026-10-07T12:14:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934366 wikitext text/x-wiki {{Geokutija naselje u BiH | ime = Mištar | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Čajniče]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.5956 | dužina_stepeni = 19.2625 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 35 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 228583<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=19. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20630 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Mištar u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Mištar''' je naseljeno mjesto u općini [[Čajniče]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Mištar | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 228583 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 33/34) |work=fzs.ba |access-date= 19. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 35 | g2013_srbi = 35 | g1991_ukupno = 85 | g1991_srbi = 84 | g1981_ukupno = 39 | g1981_srbi = 39 | g1971_ukupno = 45 | g1971_srbi = 45 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20141218180931/http://opstinacajnice.rs.ba/ Zvanični sajt općine Čajniče] {{Općina Čajniče}} fq0ceerl2b6x40b8rb6pf4sxzvi3ipr 0 403465 3934436 3862556 2026-10-08T00:24:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934436 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Podvinjci | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.0607 | dužina_stepeni = 18.2359 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 612 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 157996<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Podvinjci u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Podvinjci''' su [[naseljeno mjesto]] u [[Visoko|Gradu Visoko]], [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom kantonu]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. U službenoj statistici naselje se vodi pod imenom ''Podvinje'', dok se u pojedinim aktima Grada Visoko i u nazivu mjesne zajednice javlja oblik ''Podvinci''.<ref name="Stat2013">{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=11126&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref name="Visoko2025">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2025/04/Kandidati-za-clanove-savjeta-MZ-2025-2029.pdf|title=Kandidati za članove savjeta mjesnih zajednica grada Visoko 2025–2029|date=13. 4. 2025|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119060442/https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2025/04/Kandidati-za-clanove-savjeta-MZ-2025-2029.pdf|archive-date=19. 1. 2026|url-status=dead}}</ref> == Historija == Područje Podvinja/Podvinaca pripada širem visočkom prostoru bogatom srednjovjekovnim i osmanskim kulturno-historijskim naslijeđem. U haremu Djevojačke džamije u Podvincima evidentirana je nekropola stećaka. Prema rezultatima terenskog istraživanja Zavičajnog muzeja Visoko, na lokalitetu je potvrđeno ukupno 17 stećaka, od čega 16 u haremu džamije i jedan izvan harema, uz seoski put. Istraživači su utvrdili da su stećci dislocirani, da su znatno oštećeni i da je dio njih sekundarno ugrađen u temelje džamije, što upućuje na stariji srednjovjekovni sloj naseljenosti na ovom prostoru.<ref name="Ganic2022">{{cite web|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022|title=Radovi Zavičajnog muzeja - Visoko, Knjiga I, Broj 2, 2022|website=Academia.edu|access-date=17. 3. 2026}}</ref> Iz osmanskog perioda posebno su značajna stara muslimanska mezarja u Podvincima. U stručnom pregledu koji je objavio Zavičajni muzej Visoko navodi se da se ''mezarje uz džamiju u Podvincima'' nalazi u II kategoriji zaštićenih kulturno-historijskih spomenika na području Visokog, dok su mezarja ''Piromansko'' u Podvincima podnesena Komisiji za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine kao peticije za proglašenje nacionalnim spomenikom.<ref name="Pulo2024">{{cite web|url=https://www.academia.edu/126295506/Stara_muslimanska_mezarja_u_Lu%C5%BEnici_i_Podvincima_kod_Visokog_stanje_mezarja_i_mjere_za%C5%A1tite|title=Stara muslimanska mezarja u Lužnici i Podvincima kod Visokog: stanje mezarja i mjere zaštite|website=Academia.edu|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref name="KONS">{{cite web|url=https://kons.gov.ba/data/Novi%20dokumenti/Peticije/peticije-web-07.02.2023.pdf|title=Lista peticija gradovi/općine|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026}}</ref> Prema istom radu, u jednom od starih mezarja u Podvincima sačuvano je petnaestak starih nišana i jedan derviški nišan, a na osnovu oblika nišana i turbanâ mezarje se okvirno datira u kraj 16. i početak 17. stoljeća. Mehmed Mujezinović bilježi da su na nišanima u Podvincima uklesane i godine 1040. [[Hidžretska godina|hidžretske ere]] (1630), 1053. (1643) i 1066. (1655).<ref name="Pulo2024" /> U savremenom administrativnom razvoju naziv mjesta pojavljuje se u dva oblika. U službenim izbornim i statističkim evidencijama Grada Visoko i državne statistike evidentirano je naselje ''Podvinje'', dok se paralelno koristi i naziv [[Mjesna zajednica|Mjesne zajednice]] ''Podvinci''.<ref name="Stat2013" /><ref name="Visoko2025" /><ref name="Visoko2021">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/kandidati-za-clanove-savjeta-mjesnih-zajednica-grada-visoko-koji-ce-ucestvovati-na-izborimau-nedjelju-13-06-2021-godine/|title=KANDIDATI ZA ČLANOVE SAVJETA MJESNIH ZAJEDNICA GRADA VISOKO, KOJI ĆE UČESTVOVATI NA IZBORIMAU NEDJELJU, 13.06.2021. GODINE|date=11. 6. 2021|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Stanovništvo == Prema rezultatima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisa stanovništva iz 2013. godine]], Podvinje je imalo 749 stanovnika.<ref name="Stat2013" /> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Podvinjci | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 157996 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 612 | g2013_bosnjaci = 609 | g2013_srbi = 1 | g2013_bosanci = 1 | g2013_nepoznato = 1 | g1991_ukupno = 773 | g1991_muslimani = 580 | g1991_srbi = 184 | g1991_jugosloveni = 9 | g1981_ukupno = 660 | g1981_muslimani = 478 | g1981_srbi = 178 | g1981_jugosloveni = 1 | g1971_ukupno = 657 | g1971_muslimani = 463 | g1971_srbi = 185 | g1971_jugosloveni = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} gjuew54k26fg1iltfelehbs4l7l0fsb 0 403469 3934441 3917209 2026-10-08T03:44:08Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934441 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Ramadanovci | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.9463 | dužina_stepeni = 18.1766 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 247 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 158054<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Ramadanovci u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Ramadanovci''' su naseljeno mjesto u sastavu [[Visoko|Grada Visoko]], u [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom kantonu]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]]. Prema popisu stanovništva iz 2013. godine, naselje je imalo 247 stanovnika.<ref>{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|title=Popis 2013 u BiH|website=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026|archive-date=6. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206162845/http://www.statistika.ba/?id=49800&show=12|url-status=dead}}</ref> Ramadanovci danas administrativno pripadaju [[Mjesna zajednica|mjesnoj zajednici]] [[Goduša (Visoko)|Goduša]], zajedno s više okolnih naselja.<ref>{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2025/04/Kandidati-za-clanove-savjeta-MZ-2025-2029.pdf|title=Kandidati za članove savjeta mjesnih zajednica Grada Visoko, koji će učestvovati na izborima u nedjelju, 13.04.2025. godine|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119060442/https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2025/04/Kandidati-za-clanove-savjeta-MZ-2025-2029.pdf|archive-date=19. 1. 2026|url-status=dead}}</ref> == Historija == Širi prostor Ramadanovaca pripada historijskoj cjelini [[Goduša|Goduše]]. U literaturi o visočkom kraju Ramadanovci se navode kao jedno od naselja koja zajedno čine Godušu.<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/9846577/Diplomski_rad_2008_Izrada_svirala_jednojki_i_dvojnica_na_primjeru_majstora_Vehaba_Halilovi%C4%87a_iz_Godu%C5%A1e_kod_Visokog|title=Diplomski rad (2008): Izrada svirala jednojki i dvojnica na primjeru majstora Vehaba Halilovića iz Goduše kod Visokog|website=Academia.edu|access-date=17. 3. 2026}}</ref> Kroz Godušu je u osmanskom periodu prolazio sarajevski ili kiridžijski put, važna komunikacija visočkog kraja prema [[Sarajevo|Sarajevu]] i drugim središtima srednje Bosne.<ref>{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/zastita-nacionalnog-blaga/|title=Zaštita nacionalnog blaga|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/Visoko-i-okolina-2.pdf|title=001 visoko i okolina kroz historiju 2|website=Zavičajni muzej Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> Poseban historijski značaj prostora Ramadanovaca vezan je za lokalitet '''Veliki Gradac''' (Ramadanovci–Goduša), gdje su evidentirani ostaci prahistorijske gradine i rimskog kastela.<ref name="Mesihović 2018">{{cite journal|last=Mesihović|first=Salmedin|year=2018|title=Baton Dezitijatski, dezitijatska politija i vizija ustanka|url=https://www.ejournals.ff.unsa.ba/index.php/radovihhua/article/download/330/250/1547|journal=Radovi Filozofskog fakulteta u Sarajevu (Historija, historija umjetnosti, arheologija)|access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ff.unsa.ba/files/zavDipl/17_18/arh/Mehmed-Muminovic.pdf|title=Vojni logori i objekti na tlu Bosne i Hercegovine|website=Univerzitet u Sarajevu|access-date=17. 3. 2026|archive-date=1. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240801150814/https://ff.unsa.ba/files/zavDipl/17_18/arh/Mehmed-Muminovic.pdf|url-status=dead}}</ref> U novijoj historiografskoj i arheološkoj literaturi ovaj lokalitet se ubraja među gradinska naselja gornjobosanskog prostora koja se dovode u vezu s područjem [[Dezitijati|Dezitijata]] u predrimskom i ranorimskom dobu.<ref name="Mesihović 2018"/><ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/379167561_Baton_Dezitijatski_dezitijatska_politija_i_vizija_ustanka_Bato_the_Daesitiate_the_Daesitiate_Polity_and_Vision_of_the_Uprising|title=(PDF) Baton Dezitijatski, dezitijatska politija i vizija ustanka|website=ResearchGate|access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Ramadanovci | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 158054 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 247 | g2013_bosnjaci = 192 | g2013_srbi = 1 | g2013_muslimani = 51 | g1991_ukupno = 225 | g1991_muslimani = 219 | g1991_srbi = 1 | g1991_jugosloveni = 4 | g1981_ukupno = 182 | g1981_muslimani = 177 | g1981_srbi = 5 | g1971_ukupno = 188 | g1971_muslimani = 176 | g1971_srbi = 12 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} c6eol97w027fqceabrw6tcfrlasq9qp 0 405745 3934403 3626465 2026-10-07T19:36:06Z Yasperosus 186531 /* Poremećaji sistema sinteze acetilholina */ 3934403 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka: Acetylcholine.svg |200px]] <br> [[Datoteka:ACh-stick.png|200px]] |Boja=Lightblue | Hemijski spoj = Acetilholin | Druga imena =2-Acetoxy-''N'',''N'',''N''-trimethylethanaminium | Sumarna formula = C=7 H=16 N=1 O=2<br>C₇H₁₆O₂ | CAS registarski broj = 51-84-3 | SMILES = O=C(OCC[N+](C)(C)C)C | InChI = 1/C7H16NO2/c1-7(9)10-6-5-8(2,3)4/h5-6H2,1-4H3/q+1 | Kratki opis =Poluživot: aproksimativno 2' | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Pritisak pare = | Rastvorljivost = | Viscosity = | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 0 |F = 0| R = 0}} }} [[Datoteka:Acetylcholine synapse.png|thumb|right|Acetilcholin procesuira sinapsu. Nakon toga vrlo brzo biva razgrađen djelovanjem enzima [[acetilholinesterza]].]] '''Acetilholin''' je [[neurotransmiter]] [[periferni nervni sistem|perifernog]] i [[CNS|centralnog nervnog sistema]]. Uglavnom ima podražujuće djelovanje, ali na nekim perifernim parasimpatičkim nervnim završecima može imati i inhibitorno dejstvo.<ref>Hall J. E., Guyton A. C. (2006): Textbook of medical physiology, 11th edition. Elsevier Saunders, St. Louis, Mo, {{ISBN|0-7216-0240-1}}.</ref><ref>Warrell D. A., Cox T. M., Firth J. D. (2010): [http://otm.oxfordmedicine.com/ The Oxford Textbook of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321002102/http://otm.oxfordmedicine.com/ |date=21 Mart 2012 }} (5th ed.). Oxford University Press</ref> == Rasprostranjenje i uloga == * Acetilholin se oslobađa na svim [[parasimpatikus|parasimpatičkim]] i [[simpatikus|simpatičkim]] [[neuron|preganglijskim nervnim vlaknima]]. Tu učestvuje u procesu prijenosa nervnog impulsa sa [[sinapsa|presinapsnog]] na [[postsinapsni neuron]]. * Sekrecijom ovog [[neurotransmiter]]a na svim [[postaganglijski neuron|postgangliskim]] parasimpatičkim vlaknima ostavruje se djejstvo [[autonomni nervni sistem|parasimpatičkog sistema]]. * Na holinergičkim simpatičkim nervnim vlakanima koja inerviraju [[znojne žlijezde]], [[Dlaka|mišiće dlake]] i [[krvni sudovi|krvne sudove]] kože, gdje stimulira rad ovih [[organ]]a. * Na raznim neuronima [[probava|probavnog]] nervnog sistema ([[utrobni nervni sistem]]), omogućava peristaltiku crijeva. * Depolarizacijom [[nervno-mišićna ploča|nervno-mišićne ploče]], pokreće [[mišićna kontrakcija|mišićnu kontrakciju]]. * Sekrecijom acetilholina u dijelovima [[mozak|mozga]], kao što su [[prugasto tijelo]] (lat. ''Corpus striatim''), [[Majnertovo bazano jedro]] (lat. ''Nucleus basalis Meynerti''), velike [[piramidne ćelije]] motorne [[kora velikog mozga|kore]], [[moždani most|moždanom mostu]] i drugim reguliraju se brojni procesi kao npr. [[spavanje]], [[pamćenje]], moždana aktivnost.<ref>Mader S. S. (2000): Human biology. McGraw-Hill, New York, {{ISBN|0-07-290584-0}}; {{ISBN|0-07-117940-2}}.</ref> == Sinteza == Acetiholin se sintetizira u [[citoplazma|citoplazmi]] presinapsnih nervnih završetaka iz [[aminoalkohol]]a [[holin]]a i [[acetil-koenzim A|acetil koenzima A]]. Enzim koji katalizira ovu reakciju je [[holinacetiltransferaza]], koja se nalazi samo u završecima holinergičkih nevnih vlakana (nervna vlakna koja luče acetilholin). Nervne ćelije ne sintetiziraju holin, već ga moraju unositi iz okoline putem [[aktivni transport|aktivnog transporta]]. Holin se nejčešće resorbira iz hrane, a mogu ga sintetizirati i [[bakterija|crijevne bakterije]]; u organizmu nastaje iz [[aminokiselina|aminokiseline]] [[serin]]. Nakon sinteze, ovaj neurotransmiter se pakuje u sinapsne [[vezkula|vezikule]], iz kojih se putem [[egzicitoza|egzocitoze]] luči u [[sinapsa|sinapsnu pukotinu]]. == Receptori == Acetilholin je ([[1914]].) bio prvootkriveni [[neurotransmiter]], kada su za njega otkrivene i dvije grupe receptora: '''nikotinski''' i '''muskarinski'''. Imena su dobili po supstancama koji ih aktivirajaju: po [[alkaloid]]u [[nikotin]]u iz [[duhan]]a i [[alkaloid]]u jedne [[gljiva|gljive]] iz roda ''Musca'': [[muskarin]]u. === Nikotinski receptori === Nikotinski receptori su u stvari [[ionski kanal]]i, sastavnjeni od pet podjedinica (pentameri). Nađeno je više tipova podjedinica: α,β,γ,δ,ξ. Podjedinice α (9 od 1-9) i β (4 od 1-4) se javljaju u više oblika. Nakon aktiviranja ovih receptora, otvaraju se [[natrij]]ski i [[kalij]] ski kanali i [[ćelijska mambrana|membrana]] neurona se depolarizira. Nikotinski receptori se nalaze u ćelijama skeletnih [[mišić]]a i [[nerv|nerava]]. Receptori mišićnih ćelija su izgrađeni od 2 α1, β1, δ, ξ (2α1β1δξ) podjedinica. [[Fetus]]ni [[nikotinski receptori]] mišićnih ćelija imaju strukturu: 2α1β1δγ, što znači da umjesto ξ sadrže γ podjedinicu. U nevnim ćelijama djeluju različiti tipovi nikotinskih receptora, ali su najčečće podjedinice 2α4 i 3β2. Mišićni nikotinski receptori se mogu blokirati raznim supstancama. [[Otrov]]i nekih [[zmija]], kao što su [[kobra]] i [[mamba]] imaju [[bungarotoksin]], koji blokira ove receptore. Neke supstance koje se koriste u terapiji ([[mišićni relaksansi]]) također mogu blokirati mišićni tip receptora. === Muskarinski receptori === Muskarinski receptori su povezani sa [[G protein spregnuti receptori|G-proteinom]]. Javljaju se u pet tipova: M1, M2, M3, M4, M5. M1 receptori se nalaze na nervnim ćelijama i izazivaju njihovu ekscitaciju. Aktiviranjem proteina-G stimuliraju [[fosfolipaza C|fosfolipazu C]], čija aktivacija izaziva niz daljih efekte. Na isti način deluju i receptori M3 i M5. Receptori M2 su uglavnom raspoređeni na srčanim mišićnim ćelijama, a njihovom aktivacijom se smanjuju snaga i frekvencija srca (imaju inhibicijsku ulogu). Aktiviranjem G-proteina, otvaraju se kalijski kanali i inhibicija [[adenil ciklaza|adenil ciklaze]]. Receptori M3 se nalaze na [[žlijezda]]ma i glatkim [[mišić]]ima i pojačavaju lučenje i kontrakciju ovih organa. Receptori M4, kao i M2, imaju inhibicijsku funkciju. M5 su, kao i M1 i M3, također aktivacijski receptori. == Inaktivacija acetilholina == Oslobođeni acetilholin je aktivan vrlo kratko, jer ga veoma brzo razgrađuje [[enzim]] [[acetilholinesteraza]]. Inače to je jedan od enzima ljudskog organizma sa najbržim djejstvom. Postoji u međućelijskom prostoru, ali i unutar nekih ćelija, npr. u [[eritrociti]]ma. Poznat je još jedan enzim sličnog djelovanja, a to je [[butirilholinesteraza]] ([[holinesteraza|nespecifična holinesteraza]]). Neki [[bojni otrov]]i, [[pesticid]]i i [[lijek]]ovi blokiraju djejstvo acetilholinesteraze i tako produžavaju djelovanje acetilholina. == Poremećaji sistema sinteze acetilholina == * Propadanje holinergičkih neurona u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] povezuje se sa nastankom [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]], odnosno [[demencija|demencije]]. * Kod [[autoimune bolesti]] [[mijastenija gravis]] (''Miastenia gravis'') dolazi do proizvodnje [[antitelo|antitijela]] protiv muskarinskih receptora, pa se uništavaju i acetilholin ne može da se veže i ostvari svoju funkciju. Pošto je acetilholin glavni transmiter na neuromotornoj ploči koja izaziva mišićnu kontrakciju, javlja se otežana reakcija mišića i njihov brzi zamor. Bolest se najprije javlja na mišićima oka (i trepavica), te jezika i mišićima lica, trupa. Obično su jutarnji simptomi blagi; zbog sve većeg zamora, tokom dana se pojačavaju. == Također pogledajte == * [[Neurotransmiter]] * [[Sinapsa]] * [[Neuromišićna veza]] * [[Demencija]] * [[Alcheimerova bolest]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20071014020222/http://www.neurosci.pharm.utoledo.edu/MBC3320/acetylcholine.htm neuronauka] * [http://www.bbc.co.uk/news/health-13880553 Warning over combining common medicines for elderly] {{Antiglaukomski lijekovi i miotici}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Neurofiziologija]] [[Kategorija:Acetilholin]] [[Kategorija:Neurologija]] [[Kategorija:Estri]] lc5stu5029pv6h7uncb0wubck0w9k06 3934405 3934403 2026-10-07T19:39:16Z Yasperosus 186531 /* Poremećaji sistema sinteze acetilholina */ 3934405 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka: Acetylcholine.svg |200px]] <br> [[Datoteka:ACh-stick.png|200px]] |Boja=Lightblue | Hemijski spoj = Acetilholin | Druga imena =2-Acetoxy-''N'',''N'',''N''-trimethylethanaminium | Sumarna formula = C=7 H=16 N=1 O=2<br>C₇H₁₆O₂ | CAS registarski broj = 51-84-3 | SMILES = O=C(OCC[N+](C)(C)C)C | InChI = 1/C7H16NO2/c1-7(9)10-6-5-8(2,3)4/h5-6H2,1-4H3/q+1 | Kratki opis =Poluživot: aproksimativno 2' | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Pritisak pare = | Rastvorljivost = | Viscosity = | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 0 |F = 0| R = 0}} }} [[Datoteka:Acetylcholine synapse.png|thumb|right|Acetilcholin procesuira sinapsu. Nakon toga vrlo brzo biva razgrađen djelovanjem enzima [[acetilholinesterza]].]] '''Acetilholin''' je [[neurotransmiter]] [[periferni nervni sistem|perifernog]] i [[CNS|centralnog nervnog sistema]]. Uglavnom ima podražujuće djelovanje, ali na nekim perifernim parasimpatičkim nervnim završecima može imati i inhibitorno dejstvo.<ref>Hall J. E., Guyton A. C. (2006): Textbook of medical physiology, 11th edition. Elsevier Saunders, St. Louis, Mo, {{ISBN|0-7216-0240-1}}.</ref><ref>Warrell D. A., Cox T. M., Firth J. D. (2010): [http://otm.oxfordmedicine.com/ The Oxford Textbook of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321002102/http://otm.oxfordmedicine.com/ |date=21 Mart 2012 }} (5th ed.). Oxford University Press</ref> == Rasprostranjenje i uloga == * Acetilholin se oslobađa na svim [[parasimpatikus|parasimpatičkim]] i [[simpatikus|simpatičkim]] [[neuron|preganglijskim nervnim vlaknima]]. Tu učestvuje u procesu prijenosa nervnog impulsa sa [[sinapsa|presinapsnog]] na [[postsinapsni neuron]]. * Sekrecijom ovog [[neurotransmiter]]a na svim [[postaganglijski neuron|postgangliskim]] parasimpatičkim vlaknima ostavruje se djejstvo [[autonomni nervni sistem|parasimpatičkog sistema]]. * Na holinergičkim simpatičkim nervnim vlakanima koja inerviraju [[znojne žlijezde]], [[Dlaka|mišiće dlake]] i [[krvni sudovi|krvne sudove]] kože, gdje stimulira rad ovih [[organ]]a. * Na raznim neuronima [[probava|probavnog]] nervnog sistema ([[utrobni nervni sistem]]), omogućava peristaltiku crijeva. * Depolarizacijom [[nervno-mišićna ploča|nervno-mišićne ploče]], pokreće [[mišićna kontrakcija|mišićnu kontrakciju]]. * Sekrecijom acetilholina u dijelovima [[mozak|mozga]], kao što su [[prugasto tijelo]] (lat. ''Corpus striatim''), [[Majnertovo bazano jedro]] (lat. ''Nucleus basalis Meynerti''), velike [[piramidne ćelije]] motorne [[kora velikog mozga|kore]], [[moždani most|moždanom mostu]] i drugim reguliraju se brojni procesi kao npr. [[spavanje]], [[pamćenje]], moždana aktivnost.<ref>Mader S. S. (2000): Human biology. McGraw-Hill, New York, {{ISBN|0-07-290584-0}}; {{ISBN|0-07-117940-2}}.</ref> == Sinteza == Acetiholin se sintetizira u [[citoplazma|citoplazmi]] presinapsnih nervnih završetaka iz [[aminoalkohol]]a [[holin]]a i [[acetil-koenzim A|acetil koenzima A]]. Enzim koji katalizira ovu reakciju je [[holinacetiltransferaza]], koja se nalazi samo u završecima holinergičkih nevnih vlakana (nervna vlakna koja luče acetilholin). Nervne ćelije ne sintetiziraju holin, već ga moraju unositi iz okoline putem [[aktivni transport|aktivnog transporta]]. Holin se nejčešće resorbira iz hrane, a mogu ga sintetizirati i [[bakterija|crijevne bakterije]]; u organizmu nastaje iz [[aminokiselina|aminokiseline]] [[serin]]. Nakon sinteze, ovaj neurotransmiter se pakuje u sinapsne [[vezkula|vezikule]], iz kojih se putem [[egzicitoza|egzocitoze]] luči u [[sinapsa|sinapsnu pukotinu]]. == Receptori == Acetilholin je ([[1914]].) bio prvootkriveni [[neurotransmiter]], kada su za njega otkrivene i dvije grupe receptora: '''nikotinski''' i '''muskarinski'''. Imena su dobili po supstancama koji ih aktivirajaju: po [[alkaloid]]u [[nikotin]]u iz [[duhan]]a i [[alkaloid]]u jedne [[gljiva|gljive]] iz roda ''Musca'': [[muskarin]]u. === Nikotinski receptori === Nikotinski receptori su u stvari [[ionski kanal]]i, sastavnjeni od pet podjedinica (pentameri). Nađeno je više tipova podjedinica: α,β,γ,δ,ξ. Podjedinice α (9 od 1-9) i β (4 od 1-4) se javljaju u više oblika. Nakon aktiviranja ovih receptora, otvaraju se [[natrij]]ski i [[kalij]] ski kanali i [[ćelijska mambrana|membrana]] neurona se depolarizira. Nikotinski receptori se nalaze u ćelijama skeletnih [[mišić]]a i [[nerv|nerava]]. Receptori mišićnih ćelija su izgrađeni od 2 α1, β1, δ, ξ (2α1β1δξ) podjedinica. [[Fetus]]ni [[nikotinski receptori]] mišićnih ćelija imaju strukturu: 2α1β1δγ, što znači da umjesto ξ sadrže γ podjedinicu. U nevnim ćelijama djeluju različiti tipovi nikotinskih receptora, ali su najčečće podjedinice 2α4 i 3β2. Mišićni nikotinski receptori se mogu blokirati raznim supstancama. [[Otrov]]i nekih [[zmija]], kao što su [[kobra]] i [[mamba]] imaju [[bungarotoksin]], koji blokira ove receptore. Neke supstance koje se koriste u terapiji ([[mišićni relaksansi]]) također mogu blokirati mišićni tip receptora. === Muskarinski receptori === Muskarinski receptori su povezani sa [[G protein spregnuti receptori|G-proteinom]]. Javljaju se u pet tipova: M1, M2, M3, M4, M5. M1 receptori se nalaze na nervnim ćelijama i izazivaju njihovu ekscitaciju. Aktiviranjem proteina-G stimuliraju [[fosfolipaza C|fosfolipazu C]], čija aktivacija izaziva niz daljih efekte. Na isti način deluju i receptori M3 i M5. Receptori M2 su uglavnom raspoređeni na srčanim mišićnim ćelijama, a njihovom aktivacijom se smanjuju snaga i frekvencija srca (imaju inhibicijsku ulogu). Aktiviranjem G-proteina, otvaraju se kalijski kanali i inhibicija [[adenil ciklaza|adenil ciklaze]]. Receptori M3 se nalaze na [[žlijezda]]ma i glatkim [[mišić]]ima i pojačavaju lučenje i kontrakciju ovih organa. Receptori M4, kao i M2, imaju inhibicijsku funkciju. M5 su, kao i M1 i M3, također aktivacijski receptori. == Inaktivacija acetilholina == Oslobođeni acetilholin je aktivan vrlo kratko, jer ga veoma brzo razgrađuje [[enzim]] [[acetilholinesteraza]]. Inače to je jedan od enzima ljudskog organizma sa najbržim djejstvom. Postoji u međućelijskom prostoru, ali i unutar nekih ćelija, npr. u [[eritrociti]]ma. Poznat je još jedan enzim sličnog djelovanja, a to je [[butirilholinesteraza]] ([[holinesteraza|nespecifična holinesteraza]]). Neki [[bojni otrov]]i, [[pesticid]]i i [[lijek]]ovi blokiraju djejstvo acetilholinesteraze i tako produžavaju djelovanje acetilholina. == Poremećaji sistema sinteze acetilholina == * Propadanje holinergičkih neurona u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] povezuje se sa nastankom [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]], odnosno [[demencija|demencije]]. * Kod [[autoimunska bolest|autoimunske bolesti]] [[mijastenija gravis]] (''Miastenia gravis'') dolazi do proizvodnje [[antitijelo|antitijela]] protiv muskarinskih receptora, pa se uništavaju i acetilholin ne može da se veže i ostvari svoju funkciju. Pošto je acetilholin glavni transmiter na neuromotornoj ploči koja izaziva mišićnu kontrakciju, javlja se otežana reakcija mišića i njihov brzi zamor. Bolest se najprije javlja na mišićima oka (i trepavica), te jezika i mišićima lica, trupa. Obično su jutarnji simptomi blagi; zbog sve većeg zamora, tokom dana se pojačavaju. == Također pogledajte == * [[Neurotransmiter]] * [[Sinapsa]] * [[Neuromišićna veza]] * [[Demencija]] * [[Alcheimerova bolest]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20071014020222/http://www.neurosci.pharm.utoledo.edu/MBC3320/acetylcholine.htm neuronauka] * [http://www.bbc.co.uk/news/health-13880553 Warning over combining common medicines for elderly] {{Antiglaukomski lijekovi i miotici}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Neurofiziologija]] [[Kategorija:Acetilholin]] [[Kategorija:Neurologija]] [[Kategorija:Estri]] 6xnmfxpzmt04cn133krwbj05fwgcjmp 3934406 3934405 2026-10-07T19:43:22Z Yasperosus 186531 /* Poremećaji sistema sinteze acetilholina */ 3934406 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka: Acetylcholine.svg |200px]] <br> [[Datoteka:ACh-stick.png|200px]] |Boja=Lightblue | Hemijski spoj = Acetilholin | Druga imena =2-Acetoxy-''N'',''N'',''N''-trimethylethanaminium | Sumarna formula = C=7 H=16 N=1 O=2<br>C₇H₁₆O₂ | CAS registarski broj = 51-84-3 | SMILES = O=C(OCC[N+](C)(C)C)C | InChI = 1/C7H16NO2/c1-7(9)10-6-5-8(2,3)4/h5-6H2,1-4H3/q+1 | Kratki opis =Poluživot: aproksimativno 2' | Molarna masa = | Agregatno stanje = | Gustoća = | Tačka topljenja = | Tačka ključanja = | Pritisak pare = | Rastvorljivost = | Viscosity = | Dipolni moment = | NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 0 |F = 0| R = 0}} }} [[Datoteka:Acetylcholine synapse.png|thumb|right|Acetilcholin procesuira sinapsu. Nakon toga vrlo brzo biva razgrađen djelovanjem enzima [[acetilholinesterza]].]] '''Acetilholin''' je [[neurotransmiter]] [[periferni nervni sistem|perifernog]] i [[CNS|centralnog nervnog sistema]]. Uglavnom ima podražujuće djelovanje, ali na nekim perifernim parasimpatičkim nervnim završecima može imati i inhibitorno dejstvo.<ref>Hall J. E., Guyton A. C. (2006): Textbook of medical physiology, 11th edition. Elsevier Saunders, St. Louis, Mo, {{ISBN|0-7216-0240-1}}.</ref><ref>Warrell D. A., Cox T. M., Firth J. D. (2010): [http://otm.oxfordmedicine.com/ The Oxford Textbook of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321002102/http://otm.oxfordmedicine.com/ |date=21 Mart 2012 }} (5th ed.). Oxford University Press</ref> == Rasprostranjenje i uloga == * Acetilholin se oslobađa na svim [[parasimpatikus|parasimpatičkim]] i [[simpatikus|simpatičkim]] [[neuron|preganglijskim nervnim vlaknima]]. Tu učestvuje u procesu prijenosa nervnog impulsa sa [[sinapsa|presinapsnog]] na [[postsinapsni neuron]]. * Sekrecijom ovog [[neurotransmiter]]a na svim [[postaganglijski neuron|postgangliskim]] parasimpatičkim vlaknima ostavruje se djejstvo [[autonomni nervni sistem|parasimpatičkog sistema]]. * Na holinergičkim simpatičkim nervnim vlakanima koja inerviraju [[znojne žlijezde]], [[Dlaka|mišiće dlake]] i [[krvni sudovi|krvne sudove]] kože, gdje stimulira rad ovih [[organ]]a. * Na raznim neuronima [[probava|probavnog]] nervnog sistema ([[utrobni nervni sistem]]), omogućava peristaltiku crijeva. * Depolarizacijom [[nervno-mišićna ploča|nervno-mišićne ploče]], pokreće [[mišićna kontrakcija|mišićnu kontrakciju]]. * Sekrecijom acetilholina u dijelovima [[mozak|mozga]], kao što su [[prugasto tijelo]] (lat. ''Corpus striatim''), [[Majnertovo bazano jedro]] (lat. ''Nucleus basalis Meynerti''), velike [[piramidne ćelije]] motorne [[kora velikog mozga|kore]], [[moždani most|moždanom mostu]] i drugim reguliraju se brojni procesi kao npr. [[spavanje]], [[pamćenje]], moždana aktivnost.<ref>Mader S. S. (2000): Human biology. McGraw-Hill, New York, {{ISBN|0-07-290584-0}}; {{ISBN|0-07-117940-2}}.</ref> == Sinteza == Acetiholin se sintetizira u [[citoplazma|citoplazmi]] presinapsnih nervnih završetaka iz [[aminoalkohol]]a [[holin]]a i [[acetil-koenzim A|acetil koenzima A]]. Enzim koji katalizira ovu reakciju je [[holinacetiltransferaza]], koja se nalazi samo u završecima holinergičkih nevnih vlakana (nervna vlakna koja luče acetilholin). Nervne ćelije ne sintetiziraju holin, već ga moraju unositi iz okoline putem [[aktivni transport|aktivnog transporta]]. Holin se nejčešće resorbira iz hrane, a mogu ga sintetizirati i [[bakterija|crijevne bakterije]]; u organizmu nastaje iz [[aminokiselina|aminokiseline]] [[serin]]. Nakon sinteze, ovaj neurotransmiter se pakuje u sinapsne [[vezkula|vezikule]], iz kojih se putem [[egzicitoza|egzocitoze]] luči u [[sinapsa|sinapsnu pukotinu]]. == Receptori == Acetilholin je ([[1914]].) bio prvootkriveni [[neurotransmiter]], kada su za njega otkrivene i dvije grupe receptora: '''nikotinski''' i '''muskarinski'''. Imena su dobili po supstancama koji ih aktivirajaju: po [[alkaloid]]u [[nikotin]]u iz [[duhan]]a i [[alkaloid]]u jedne [[gljiva|gljive]] iz roda ''Musca'': [[muskarin]]u. === Nikotinski receptori === Nikotinski receptori su u stvari [[ionski kanal]]i, sastavnjeni od pet podjedinica (pentameri). Nađeno je više tipova podjedinica: α,β,γ,δ,ξ. Podjedinice α (9 od 1-9) i β (4 od 1-4) se javljaju u više oblika. Nakon aktiviranja ovih receptora, otvaraju se [[natrij]]ski i [[kalij]] ski kanali i [[ćelijska mambrana|membrana]] neurona se depolarizira. Nikotinski receptori se nalaze u ćelijama skeletnih [[mišić]]a i [[nerv|nerava]]. Receptori mišićnih ćelija su izgrađeni od 2 α1, β1, δ, ξ (2α1β1δξ) podjedinica. [[Fetus]]ni [[nikotinski receptori]] mišićnih ćelija imaju strukturu: 2α1β1δγ, što znači da umjesto ξ sadrže γ podjedinicu. U nevnim ćelijama djeluju različiti tipovi nikotinskih receptora, ali su najčečće podjedinice 2α4 i 3β2. Mišićni nikotinski receptori se mogu blokirati raznim supstancama. [[Otrov]]i nekih [[zmija]], kao što su [[kobra]] i [[mamba]] imaju [[bungarotoksin]], koji blokira ove receptore. Neke supstance koje se koriste u terapiji ([[mišićni relaksansi]]) također mogu blokirati mišićni tip receptora. === Muskarinski receptori === Muskarinski receptori su povezani sa [[G protein spregnuti receptori|G-proteinom]]. Javljaju se u pet tipova: M1, M2, M3, M4, M5. M1 receptori se nalaze na nervnim ćelijama i izazivaju njihovu ekscitaciju. Aktiviranjem proteina-G stimuliraju [[fosfolipaza C|fosfolipazu C]], čija aktivacija izaziva niz daljih efekte. Na isti način deluju i receptori M3 i M5. Receptori M2 su uglavnom raspoređeni na srčanim mišićnim ćelijama, a njihovom aktivacijom se smanjuju snaga i frekvencija srca (imaju inhibicijsku ulogu). Aktiviranjem G-proteina, otvaraju se kalijski kanali i inhibicija [[adenil ciklaza|adenil ciklaze]]. Receptori M3 se nalaze na [[žlijezda]]ma i glatkim [[mišić]]ima i pojačavaju lučenje i kontrakciju ovih organa. Receptori M4, kao i M2, imaju inhibicijsku funkciju. M5 su, kao i M1 i M3, također aktivacijski receptori. == Inaktivacija acetilholina == Oslobođeni acetilholin je aktivan vrlo kratko, jer ga veoma brzo razgrađuje [[enzim]] [[acetilholinesteraza]]. Inače to je jedan od enzima ljudskog organizma sa najbržim djejstvom. Postoji u međućelijskom prostoru, ali i unutar nekih ćelija, npr. u [[eritrociti]]ma. Poznat je još jedan enzim sličnog djelovanja, a to je [[butirilholinesteraza]] ([[holinesteraza|nespecifična holinesteraza]]). Neki [[bojni otrov]]i, [[pesticid]]i i [[lijek]]ovi blokiraju djejstvo acetilholinesteraze i tako produžavaju djelovanje acetilholina. == Poremećaji sistema sinteze acetilholina == * Propadanje holinergičkih neurona u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] povezuje se sa nastankom [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]], odnosno [[demencija|demencije]]. * Kod [[autoimunska bolest|autoimunske bolesti]] [[miastenija gravis]] (''Miastenia gravis'') dolazi do proizvodnje [[antitijelo|antitijela]] protiv muskarinskih receptora, pa se uništavaju i acetilholin ne može da se veže i ostvari svoju funkciju. Pošto je acetilholin glavni transmiter na neuromotornoj ploči koja izaziva mišićnu kontrakciju, javlja se otežana reakcija mišića i njihov brzi zamor. Bolest se najprije javlja na mišićima oka (i trepavica), te jezika i mišićima lica, trupa. Obično su jutarnji simptomi blagi; zbog sve većeg zamora, tokom dana se pojačavaju. == Također pogledajte == * [[Neurotransmiter]] * [[Sinapsa]] * [[Neuromišićna veza]] * [[Demencija]] * [[Alcheimerova bolest]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20071014020222/http://www.neurosci.pharm.utoledo.edu/MBC3320/acetylcholine.htm neuronauka] * [http://www.bbc.co.uk/news/health-13880553 Warning over combining common medicines for elderly] {{Antiglaukomski lijekovi i miotici}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Fiziologija]] [[Kategorija:Neurofiziologija]] [[Kategorija:Acetilholin]] [[Kategorija:Neurologija]] [[Kategorija:Estri]] rwtdkh5rn75ha0v13trtzdsiwrmctjb 0 423190 3934479 3828358 2026-10-08T11:17:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934479 wikitext text/x-wiki Ovo je spisak predsjednika [[Albanija|Albanije]] (albanski: ''Kryetari'', ''Kreu i shtetit''): == Spisak predsjednika Albanije == {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" | Predsjednik ! colspan="2" | Mandat ! rowspan="2" |Partija |- ! style="width:150px;" |Početak ! style="width:150px;" |Kraj |- style="background:#BFBFBF" | colspan="5" align="center" | '''Predsjednik Narodne Skupštine'''<br> <small>1912.</small> |- | [[Ismail Qemali]] | [[Datoteka:Ismail Qemali (portrait).jpg|86px|center]] | 28. novembar 1912. | 29. novembar 1912. | nijedna |- style="background:#BFBFBF" | colspan="5" align="center" | '''Predsjednik Prijelazne Vlade'''<br> <small>1912–1914.</small> |- | [[Ismail Qemali]] | [[Datoteka:Ismail Qemali (portrait).jpg|86px|center]] | 29. novembar 1912. | 22. januar 1914. | nijedna |- | [[Fejzi bej Alizoti]] | | 22. januar 1914. | 7. mart 1914. | nijedna |- style="background:#BFBFBF" | colspan="5" align="center" | '''Kralj Albanije'''<br> <small>1914.</small> |- | [[Vilhelm od Vida]] | [[Datoteka:1845_Wilhelm.JPG|86px|center]] | 7. mart 1914. | 3. septembar 1914 (''de facto''). <br> 31. januar 1925 (''de jure''). | nijedna |- style="background:#BFBFBF" | colspan="5" align="center" | ''''''Predsjednik Prijelazne Vlade''''''<br> <small>1914–1920.</small> |- | [[Esad pashë Toptani]] | [[Datoteka:Essad_Pasha_Toptani.jpg|86px|center]] | 5. oktobar 1914. | 24. februar 1916. | nijedna |- | [[Turhan pashë Përmeti]] | | 28. decembar 1918. | 28. januar 1920. | nijedna |- | [[Sulejman Pashë Delvina|Sulejman pashë Delvina]] | [[Datoteka:SulejmanDelvina.jpg|86px|center]] | 28. januar 1920. | 30. januar 1920. | nijedna |- style="background:white" | colspan="5" align="center" | '''''Visoko vijeće namjesništva'''''<br> <small>30. januar 1920 – 31. januar 1925.</small> |- style="background:#BFBFBF" | colspan="5" align="center" | '''Predsjednik Visokog vijeća namjesništva'''<br> <small>1920.</small> |- | [[Aqif Pashë Elbasani]] | | 30. januar 1920. | ??? | nijedna |- bgcolor="#F2CECE" | [[Fan Noli|Fan S. Noli]] | [[Datoteka:FAN_NOLI.jpg|86px|center]] | 2. juli 1924. | 24. decembar 1924. | Demokratska Partija |- style="background:#BFBFBF" | colspan="5" align="center" | '''Predsjednik Albanske Republike'''<br> <small>1925–1928.</small> |- bgcolor="#F2F2CE" | [[Ahmet Zogu]] | | 1. februar 1925. | 1. septembar 1928. | Narodna Partija |- style="background:#BFBFBF" | colspan="5" align="center" | '''Kralj Albanaca'''<br> <small>1928–1943.</small> |- | [[Ahmet Zogu]] | [[Datoteka:Ahmet-Zogu-1895---1961.jpg|86px|center]] | 1. septembar 1928. | 7. april 1939. | nijedna |- | [[Vittorio Emanuele III]] ---- <small>General-pukovnik [[Francesco Jacomoni di San Savino]]</small> <small>General-pukovnik [[Alberto Pariani]]</small> |[[Datoteka:Victor_Emmanuel_III_of_Italy.jpg|98x98piksel]] | 16. april 1939.<br> ---- <small>22, april 1939</small> <small>mart 1943.</small> | 8. septembar 1943.<br> ---- <small>18 mart 1943</small> <small>6 septembar 1943.</small> | nijedna |- style="background:#BFBFBF" | colspan="5" align="center" | '''Predsjednik Visokog vijeća namjesništva'''<br> <small>1943–1944.</small> |- bgcolor="#F2E0CE" | [[Mehdi bej Frashëri]] | [[Datoteka:MehdiFrasheri.jpg|84x84piksel]] | 20. oktobar 1943. | 28. novembar 1944. | Balli Kombëtar |- style="background:#BFBFBF" | colspan="5" align="center" | '''Predsjednik Predsjedništva Antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja'''<br> <small>1944–1946.</small> |- bgcolor="#F2CED4" |[[Omer Nishani]] | | 26. maj 1944. | 12. januar 1946. | Komunistička Partija |- style="background:#BFBFBF" | colspan="5" align="center" | '''Predsjednik Predsjedništva Ustavne Skupštine'''<br> <small>1946.</small> |- bgcolor="#F2CED4" |[[Omer Nishani]] | | 12. januar 1946. | 16. mart 1946. | Komunistička Partija |- style="background:#BFBFBF" | colspan="5" align="center" | '''Predsjednik Predsjedništva Narodne Skupštine'''<br> <small>1946–1991.</small> |- bgcolor="#F2CED4" |[[Omer Nishani]] | | 16. mart 1946. | 1. august 1953. | Komunistička Partija (deri 1948) <br> Partija Rada (prije 1948) |- bgcolor="#F2CED4" |[[Haxhi Lleshi]] | | 1. august 1953. | 22. novembar 1982. | Partija Rada |- bgcolor="#F2CED4" |[[Ramiz Alia]] | | 22. novembar 1982. | 30. april 1991. | Partija Rada |- style="background:#BFBFBF" | colspan="5" align="center" | '''Predsjednik Republike Albanije'''<br> <small>1991–danas</small> |- bgcolor="#E0CEF2" | [[Ramiz Alia]] | | 30. april 1991. | 3. april 1992. | Partija Rada (do 1991) <br> Socialistička Partija (od 1991) |- bgcolor="#E0CEF2" | [[Kastriot Islami]]<br> <small>(Vršilac dužnosti predsjednika)</small> | | 3. april 1992. | 6. april 1992. | Socialistička Partija |- bgcolor="#CED4F2" | [[Pjetër Arbnori]]<br> <small>(Vršilac dužnosti predsjednika)</small> | | 6. april 1992. | 9. april 1992. | Demokratska Partija |- bgcolor="#CED4F2" | [[Sali Berisha]] | [[Datoteka:Sali Berisha (cropped).jpg|86px|center]] | 9. april 1992. | 24. juli 1997. | Demokratska Partija |- bgcolor="#F2CECE" | [[Skënder Gjinushi]]<br> <small>(Vršilac dužnosti predsjednika)</small> | | colspan="2" | 24. juli 1997.<br> (nekoliko sati) | Socijaldemokratska Partija |- bgcolor="#E0CEF2" | [[Rexhep Meidani]] | [[Datoteka:Rexhep Meidani.jpg|86px]] | 24. juli 1997. | 24. juli 2002. | Socialistička Partija |- | [[Alfred Moisiu]] | [[Datoteka:AlfredMoisiu.png|86px]] | 24. juli 2002. | 24. juli 2007. | nijedna |- bgcolor="#CED4F2" | [[Bamir Topi]] | [[Datoteka:Bamir Topi 3.jpg|86px]] | 24. juli 2007. | 24. juli 2012. | Demokratska Partija |- bgcolor="#CED4F2" | [[Bujar Nishani]] | [[Datoteka:Bujar Nishani (03-10-2016).jpg|86px]] | 24. juli 2012. | 24. juli 2017. | Demokratska Partija |- bgcolor="#FF7070" | [[Ilir Meta]] | [[Datoteka:President of Albania Ilir Meta.jpg|86px]] | 24. juli 2017. | | Socijalistički pokret za integraciju |} == Također pogledajte == * [[Albanija]] == Vanjski linkovi == *[https://web.archive.org/web/20120716210958/http://www.president.al/english/pub/presidentet.asp Zvanična stranica Predsjedništva Albanije] *[https://web.archive.org/web/20120716210958/http://www.president.al/english/pub/presidentet.asp Historija Predsjedništva Albanije] [[Kategorija:Albanija]] ii7ashrjdeh48lm7bfkrsq5al7b5i1m 0 437099 3934472 3934320 2026-10-08T08:30:28Z Martin Macha 2111 126373 /* */ 3934472 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Predsjednik | tijelo = [[Kosovo|Republike Kosovo]] | nativni_naziv = | oznaka = Seal of the President of Kosovo.svg | oznakavel = 120 | oznakatekst = Predsjednički pečat | zastava = Flag of Dardania.svg | zastavavel = 130 | zastavatekst = Predsjednički standard | slika = Justina Shiroka Pula (2026).jpg | slikavel = | tekst = | trenutno = [[Justina Shiroka Pula]] | trenutnood = 7. oktobar 2026. | vrsta = | status = [[Šef države]] | odjel = | stil = | član = | izvještava = | prebivalište = | sjedište = [[Priština]] | predlagač = | inauguralni = | imenujega = [[Skupština Kosova]] | imenujega_kvalificiran = | mandat = 5 godina | mandat_kvalificiran = Moguće obnavljanje samo jednom | konstituirani_instrument = [[Ustav Kosova]] | prethodnik = | osnivanje = 25. januar 1992.<br />([[de jure]])<br />4. mart 2002.<br />([[de facto]]) | prvi = [[Ibrahim Rugova]] | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | skraćenica = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = 2.873 € mjesečno<ref name="sarajevotimes.com"> {{cite web|url=http://www.sarajevotimes.com/infographic-monthly-salaries-presidents-region/|title=Infographic: What are the Monthly Salaries of Presidents in the Region - Sarajevo Times|date=25. 2. 2018|publisher=Sarajevo Times}}</ref> | website = {{URL|http://www.president-ksgov.net/}} }}{{Politika Kosova}} '''Predsjednik Kosova''' ({{jez-sq|Presidenti i Kosovës}}), zvanično '''Predsjednik Republike Kosovo''' ({{jez-sq|Presidenti i Republikës së Kosovës|linkovi=ne}}), jest [[šef države]] i predstavlja Kosovo u zemlji i inostranstvu. Predsjednika indirektno bira [[Skupština Republike Kosovo|Skupština Kosova]] i to tajnim glasanjem. Za izbor predsjednika potrebna je dvotrećinska većina poslanika Skupštine. Ako nijedan od kandidata prilikom glasanja ne dobije potrebnu većinu, na trećem glasanju bira se kandidat koji dobije prostu većinu. Glasanje za izbor novog predsjednika u Skupštini bi trebalo da se održi najkasnije mjesec dana prije isteka mandata trenutnog predsjednika. Mandat predsjednika Kosova traje pet godina, uz mogućnost još jednog obnavljanja mandata. ==Historija== Prvi predsjednik koji je nakon [[Kosovski rat|rata na Kosovu]], obnašao funkciju predsjebika bio je [[Ibrahim Rugova]]. Na tu je funkciju je izabran 2002. a obnašao ju je do svoje smrti u januaru 2006. Njegov nasljednik bio je [[Fatmir Sejdiu]]. Kada je Sejdiu podnio ostavku 27. septembra 2010, dužnost predsjednika obavljao je Jakup Krasniqi.<ref>{{cite web|title=Sejdiu dha dorëheqje nga posti i presidentit|url=http://www.telegrafi.com/?id=2&a=10514|publisher=telegrafi.com|access-date=17. 11. 2017|language=Albanski|date=27. 9. 2010}}</ref><ref>{{cite news|title=Kosovo president resigns over breach of constitution|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11420795|publisher=[[BBC]]|access-date=17. 11. 2017|date=27. 9. 2010}}</ref> Behgjet Pacolli je 22. februara 2011. izabran za predsjednika Kosova,<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/02/22/kosovo-president-idUSBYT24187220110222 | work=Reuters | first=Fatos | last=Bytyci | title=Kosovo elects businessman Behgjet Pacolli president | date=22. 2. 2011 | access-date=17. 11. 2017 | archive-date=11. 10. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151011091512/http://www.reuters.com/article/2011/02/22/kosovo-president-idUSBYT24187220110222 | url-status=dead }}</ref> ali je brzo ocijenjeno da je to bio neustavni potez.<ref>{{cite news| url=http://www.huffingtonpost.com/2011/03/30/kosovo-president-behgjet-pacolli_n_842512.html | work=Huffington Post | first=Whitney | last=Snyder | title=Kosovo President Behgjet Pacolli Resigns, Vows To Run Again | date=30. 3. 2011}}</ref> S funkcije predsjednika odstupio je 4. aprila 2011.<ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/kosovos-president-steps-down-after-election-ruled-invalid/a-14956696 |title=Kosovo's president steps down after election ruled invalid |work=dw.com |access-date= 17. 11. 2017}}</ref> Dana 7. aprila 2011. [[Atifete Jahjaga]] izabrana je predsjednicu Kosova. Trenutna predsjednica je [[Justina Shiroka Pula]]. Na toj funkciji je od 7. oktobar 2026. godine. ==Spisak== === Spisak predsjednika nezavisnog Kosova === '''Političke stranke:''' {{legend2|#F37476|[[Demokratska liga Kosova]] (LDK)|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#2E96D2|[[Demokratska partija Kosova]] (PDK)|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#0000FF|[[Nova kosovska alijansa]] (AKR)|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#14B0A7|[[Guxo]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#CC0033|[[Vetëvendosje]] (LV)|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|{{Independent (politician)/meta/color}}|[[Nezavisni kandidat]]|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Br. ! width="80" |Ime i prezime ! Slika ! Izbori ! colspan="2" |Period službe ! Politička pripadnost |- | colspan="7" align="center" | '''Predsjednik nezavisnog Kosova'''<br />{{small|(Od 2008.)}} |- ! style="background-color:#F37476; color:white;" | 1. | [[Fatmir Sejdiu]] || [[Datoteka:Fatmir Sejdiu1 (cropped).jpg|75px]] || rowspan="2" | ''Vršilac'' ''dužnosti'' | 17. februar 2008. || 27. septembar 2010. || [[Demokratska liga Kosova]] |- ! style="background-color:#2E96D2; color:white;" | – | [[Jakup Krasniqi]] || [[File:Jakup Krasniqi1 (cropped).jpg|75px]] || 27. septembar 2010. || 22. februar 2011. || [[Demokratska partija Kosova]] |- ! style="background-color:#0000FF; color:white;" | 2. | [[Behgjet Pacolli]] || [[Datoteka:Bp2015.jpg|75px]] || [[Kosovski predsjednički izbori 2011.|2011.]] || 22. februar 2011. || 4. april 2011. || [[Nova kosovska alijansa]] |- ! style="background-color:#2E96D2; color:white;" | – | [[Jakup Krasniqi]] || [[File:Jakup Krasniqi1 (cropped).jpg|75px]] || ''Vršilac'' ''dužnosti'' | 4. april 2011. || 7. april 2011 || [[Demokratska partija Kosova]] |- ! style="background:nezavisni; color:black;" | 3. | [[Atifete Jahjaga]] || [[Datoteka:Atifete Jahjaga1 (cropped).jpg|75px]] || [[Kosovski predsjednički izbori 2011.|2011.]] || 7. april 2011. || 7. april 2016. || [[Nezavisni kandidat]] |- ! style="background-color:#2E96D2; color:white;" | 4. | [[Hashim Thaçi]] || [[Datoteka:Hashim Thaçi official portrait (cropped).jpg|75px]] || [[Kosovski predsjednički izbori 2016.|2016.]] || 7. april 2016.|| 5. novembar 2020. || [[Demokratska partija Kosova]] |- ! style="background:#14B0A7; color:black;" | – | [[Vjosa Osmani]] || [[Datoteka:Vjosa Osmani1 (cropped).jpg|75px]] || rowspan="2" | ''Vršilac'' ''dužnosti'' | 5. novembar 2020. || 22. mart 2021. || [[Guxo]] |- ! style="background:#CC0033; color:white;" | – | [[Glauk Konjufca]] || [[Datoteka:Glauk Konjufca (cropped) 2.jpg|75px]] || 22. mart 2021. || 4. april 2021. || [[Vetëvendosje]] |- ! style="background:#14B0A7; color:black;" | 5. | [[Vjosa Osmani]] || [[Datoteka:Vjosa Osmani1 (cropped).jpg|75px]] || [[Kosovski predsjednički izbori 2021.|2021.]] || 4. april 2021. || 4. april 2026. || [[Guxo]] |- ! style="background:#CC0033; color:black;" | – | [[Albulena Haxhiu]] || [[Datoteka:Albulena Haxhiu (cropped).png|75px]] || ''Vršilac'' ''dužnosti'' | 4. april 2026. || 7. oktobar 2026. || [[Vetëvendosje]] |- ! style="background:nezavisni; color:black;" | 6. | [[Justina Shiroka Pula]] || [[Datoteka:Justina Shiroka Pula.jpg|75px]] || [[Kosovski predsjednički izbori 2026.|2026.]] || 7. oktobar 2026. || ''Trenutno'' || [[Nezavisni kandidat]] |} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Službeni sajt|http://www.president-ksgov.net}} {{Vođe evropskih država}} {{Kosovski predsjednici}} {{Kosovo po temama}} [[Kategorija:Spiskovi predsjednika|Kosovo]] [[Kategorija:Predsjednici Kosova|*]] [[Kategorija:Predsjednici po državama|Kosovo]] [[Kategorija:Institucije Kosova]] 7ajztm5nepfb3vepue0j2vukxhwbpw3 3934473 3934472 2026-10-08T08:31:14Z Martin Macha 2111 126373 /* Spisak */ 3934473 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Predsjednik | tijelo = [[Kosovo|Republike Kosovo]] | nativni_naziv = | oznaka = Seal of the President of Kosovo.svg | oznakavel = 120 | oznakatekst = Predsjednički pečat | zastava = Flag of Dardania.svg | zastavavel = 130 | zastavatekst = Predsjednički standard | slika = Justina Shiroka Pula (2026).jpg | slikavel = | tekst = | trenutno = [[Justina Shiroka Pula]] | trenutnood = 7. oktobar 2026. | vrsta = | status = [[Šef države]] | odjel = | stil = | član = | izvještava = | prebivalište = | sjedište = [[Priština]] | predlagač = | inauguralni = | imenujega = [[Skupština Kosova]] | imenujega_kvalificiran = | mandat = 5 godina | mandat_kvalificiran = Moguće obnavljanje samo jednom | konstituirani_instrument = [[Ustav Kosova]] | prethodnik = | osnivanje = 25. januar 1992.<br />([[de jure]])<br />4. mart 2002.<br />([[de facto]]) | prvi = [[Ibrahim Rugova]] | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | skraćenica = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = | plata = 2.873 € mjesečno<ref name="sarajevotimes.com"> {{cite web|url=http://www.sarajevotimes.com/infographic-monthly-salaries-presidents-region/|title=Infographic: What are the Monthly Salaries of Presidents in the Region - Sarajevo Times|date=25. 2. 2018|publisher=Sarajevo Times}}</ref> | website = {{URL|http://www.president-ksgov.net/}} }}{{Politika Kosova}} '''Predsjednik Kosova''' ({{jez-sq|Presidenti i Kosovës}}), zvanično '''Predsjednik Republike Kosovo''' ({{jez-sq|Presidenti i Republikës së Kosovës|linkovi=ne}}), jest [[šef države]] i predstavlja Kosovo u zemlji i inostranstvu. Predsjednika indirektno bira [[Skupština Republike Kosovo|Skupština Kosova]] i to tajnim glasanjem. Za izbor predsjednika potrebna je dvotrećinska većina poslanika Skupštine. Ako nijedan od kandidata prilikom glasanja ne dobije potrebnu većinu, na trećem glasanju bira se kandidat koji dobije prostu većinu. Glasanje za izbor novog predsjednika u Skupštini bi trebalo da se održi najkasnije mjesec dana prije isteka mandata trenutnog predsjednika. Mandat predsjednika Kosova traje pet godina, uz mogućnost još jednog obnavljanja mandata. ==Historija== Prvi predsjednik koji je nakon [[Kosovski rat|rata na Kosovu]], obnašao funkciju predsjebika bio je [[Ibrahim Rugova]]. Na tu je funkciju je izabran 2002. a obnašao ju je do svoje smrti u januaru 2006. Njegov nasljednik bio je [[Fatmir Sejdiu]]. Kada je Sejdiu podnio ostavku 27. septembra 2010, dužnost predsjednika obavljao je Jakup Krasniqi.<ref>{{cite web|title=Sejdiu dha dorëheqje nga posti i presidentit|url=http://www.telegrafi.com/?id=2&a=10514|publisher=telegrafi.com|access-date=17. 11. 2017|language=Albanski|date=27. 9. 2010}}</ref><ref>{{cite news|title=Kosovo president resigns over breach of constitution|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11420795|publisher=[[BBC]]|access-date=17. 11. 2017|date=27. 9. 2010}}</ref> Behgjet Pacolli je 22. februara 2011. izabran za predsjednika Kosova,<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/02/22/kosovo-president-idUSBYT24187220110222 | work=Reuters | first=Fatos | last=Bytyci | title=Kosovo elects businessman Behgjet Pacolli president | date=22. 2. 2011 | access-date=17. 11. 2017 | archive-date=11. 10. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151011091512/http://www.reuters.com/article/2011/02/22/kosovo-president-idUSBYT24187220110222 | url-status=dead }}</ref> ali je brzo ocijenjeno da je to bio neustavni potez.<ref>{{cite news| url=http://www.huffingtonpost.com/2011/03/30/kosovo-president-behgjet-pacolli_n_842512.html | work=Huffington Post | first=Whitney | last=Snyder | title=Kosovo President Behgjet Pacolli Resigns, Vows To Run Again | date=30. 3. 2011}}</ref> S funkcije predsjednika odstupio je 4. aprila 2011.<ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/kosovos-president-steps-down-after-election-ruled-invalid/a-14956696 |title=Kosovo's president steps down after election ruled invalid |work=dw.com |access-date= 17. 11. 2017}}</ref> Dana 7. aprila 2011. [[Atifete Jahjaga]] izabrana je predsjednicu Kosova. Trenutna predsjednica je [[Justina Shiroka Pula]]. Na toj funkciji je od 7. oktobar 2026. godine. ==Spisak== === Spisak predsjednika nezavisnog Kosova === '''Političke stranke:''' {{legend2|#F37476|[[Demokratska liga Kosova]] (LDK)|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#2E96D2|[[Demokratska partija Kosova]] (PDK)|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#0000FF|[[Nova kosovska alijansa]] (AKR)|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#14B0A7|[[Guxo]]|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|#CC0033|[[Vetëvendosje]] (LV)|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|{{Independent (politician)/meta/color}}|[[Nezavisni kandidat]]|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Br. ! width="80" |Ime i prezime ! Slika ! Izbori ! colspan="2" |Period službe ! Politička pripadnost |- | colspan="7" align="center" | '''Predsjednik nezavisnog Kosova'''<br />{{small|(Od 2008.)}} |- ! style="background-color:#F37476; color:white;" | 1. | [[Fatmir Sejdiu]] || [[Datoteka:Fatmir Sejdiu1 (cropped).jpg|75px]] || rowspan="2" | ''Vršilac'' ''dužnosti'' | 17. februar 2008. || 27. septembar 2010. || [[Demokratska liga Kosova]] |- ! style="background-color:#2E96D2; color:white;" | – | [[Jakup Krasniqi]] || [[File:Jakup Krasniqi1 (cropped).jpg|75px]] || 27. septembar 2010. || 22. februar 2011. || [[Demokratska partija Kosova]] |- ! style="background-color:#0000FF; color:white;" | 2. | [[Behgjet Pacolli]] || [[Datoteka:Bp2015.jpg|75px]] || [[Kosovski predsjednički izbori 2011.|2011.]] || 22. februar 2011. || 4. april 2011. || [[Nova kosovska alijansa]] |- ! style="background-color:#2E96D2; color:white;" | – | [[Jakup Krasniqi]] || [[File:Jakup Krasniqi1 (cropped).jpg|75px]] || ''Vršilac'' ''dužnosti'' | 4. april 2011. || 7. april 2011 || [[Demokratska partija Kosova]] |- ! style="background:nezavisni; color:black;" | 3. | [[Atifete Jahjaga]] || [[Datoteka:Atifete Jahjaga1 (cropped).jpg|75px]] || [[Kosovski predsjednički izbori 2011.|2011.]] || 7. april 2011. || 7. april 2016. || [[Nezavisni kandidat]] |- ! style="background-color:#2E96D2; color:white;" | 4. | [[Hashim Thaçi]] || [[Datoteka:Hashim Thaçi official portrait (cropped).jpg|75px]] || [[Kosovski predsjednički izbori 2016.|2016.]] || 7. april 2016.|| 5. novembar 2020. || [[Demokratska partija Kosova]] |- ! style="background:#14B0A7; color:black;" | – | [[Vjosa Osmani]] || [[Datoteka:Vjosa Osmani1 (cropped).jpg|75px]] || rowspan="2" | ''Vršilac'' ''dužnosti'' | 5. novembar 2020. || 22. mart 2021. || [[Guxo]] |- ! style="background:#CC0033; color:white;" | – | [[Glauk Konjufca]] || [[Datoteka:Glauk Konjufca (cropped) 2.jpg|75px]] || 22. mart 2021. || 4. april 2021. || [[Vetëvendosje]] |- ! style="background:#14B0A7; color:black;" | 5. | [[Vjosa Osmani]] || [[Datoteka:Vjosa Osmani1 (cropped).jpg|75px]] || [[Kosovski predsjednički izbori 2021.|2021.]] || 4. april 2021. || 4. april 2026. || [[Guxo]] |- ! style="background:#CC0033; color:black;" | – | [[Albulena Haxhiu]] || [[Datoteka:Albulena Haxhiu (cropped).png|75px]] || ''Vršilac'' ''dužnosti'' | 4. april 2026. || 7. oktobar 2026. || [[Vetëvendosje]] |- ! style="background:nezavisni; color:black;" | 6. | [[Justina Shiroka Pula]] || [[Datoteka:Justina Shiroka Pula (2026).jpg|75px]] || [[Kosovski predsjednički izbori 2026.|2026.]] || 7. oktobar 2026. || ''Trenutno'' || [[Nezavisni kandidat]] |} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Službeni sajt|http://www.president-ksgov.net}} {{Vođe evropskih država}} {{Kosovski predsjednici}} {{Kosovo po temama}} [[Kategorija:Spiskovi predsjednika|Kosovo]] [[Kategorija:Predsjednici Kosova|*]] [[Kategorija:Predsjednici po državama|Kosovo]] [[Kategorija:Institucije Kosova]] tbpx9a4770xlarz4tr9joreaoxf6kpa 0 445177 3934384 3688272 2026-10-07T13:30:08Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Perm_Russia.jpg|Perm_Russia.jpg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]]; razlog: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Perm Russia.jpg|]]. 3934384 wikitext text/x-wiki '''Spisak najvećih gradova u Evropi''' obuhvata gradove rangirane po broju stanovnika unutar administrativnih granica grada i ne tretira [[Urbano područje|urbana]] ili [[Metropolitansko područje|metropolitanska područja]] gradova čiji bi broj stanovnika bio veći u odnosu na onaj po navedenom kriteriju. Spisak sadrži gradove geografski locirane u Evropi, koristeći uobičajenu definiciju granica Evrope. Značajno je napomenuti da komercijalni i historijski centar Istanbula leži na evropskoj strani dok oko trećine njenog stanovništva živi na azijskoj strani (oko 35,3% ukupnog stanovništva grada). Prema ukupnom broju stanovnika unutar granica grada koji je naveden na spisku, Istanbul je veći grad od Moskve iako je evropski dio Istanbula manje naseljen u odnosu na Moskvu. Gradovi označeni '''podebljano''' su [[glavni grad]]ovi država. {| class="wikitable sortable" |- ! ! style="text-align:center;"| Grad !! Država ! Populacija<br />unutar granica grada ! style="text-align:right;" | Datum ! Podaci prema <br>Eurostatu (2011)<ref>{{cite web |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |title=Population on 1 January by age groups and sex - cities and greater cities |publisher=Eurostat |date=9. 6. 2015 |access-date=14. 6. 2015}}</ref> ! class="unsortable"| Slika ! class="unsortable" | Lokacija ! style="width:10px;" class="unsortable" | Ref. |- | style="text-align:left;"| 1. | [[Istanbul]] || {{ZID|Turska}} | style="text-align:right;" | {{nts|14804116}} | style="text-align:right;" | 31. 12. 2016. | style="text-align:right;" | | [[File:Halic.png|150px]] | {{coord| 41.013611 |N| 28.955 |E|name=1 Istanbul}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web |url=http://www.tuik.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=24638 |publisher=Turski institut za statistiku |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2016 |date=31. 12. 2016 |access-date=31. 1. 2017 |archive-date=8. 5. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508081547/http://www.tuik.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=24638 |url-status=dead }}</ref> |- Eu |- Eu | style="text-align:left;" | 2. | '''[[Moskva]]''' || {{ZID|Rusija}} | style="text-align:right;" | {{nts|13197596}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2017. | style="text-align:right;"| | [[File:Moscow-City skyline.jpg|150px]] | {{coord| 55.75 |N| 37.616667 |E|name=2 Moscow}} | style="text-align:center;" | <ref name="2016Est">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2016.xls |title=Rosstat |access-date=3. 4. 2018 |archive-date=27. 3. 2016 |archive-url=https://www.webcitation.org/6gJeknmJ4?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2016.xls |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:left;" | 3. | '''[[London]]''' || {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | style="text-align:right;" | {{nts|8673713}} | style="text-align:right;" | 30. 6. 2015. | style="text-align:right;"| {{nts|8173941}} | [[File:London from a hot air balloon.jpg|150px]] | {{coord|51.507222|N|0.1275 |W|name=3 London}} | style="text-align:center;" |<ref name="UK">{{cite journal|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/populationestimatesforukenglandandwalesscotlandandnorthernireland |title=Population Estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland |publisher=Office for National Statistics |access-date=3. 4. 2018}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 4. | [[Sankt Peterburg]] || {{ZID|Rusija}} | style="text-align:right;" | {{nts|5225690}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2016. | style="text-align:right;"| | [[File:Saray Meydanı, St. Petersburg.jpg|150px]] | {{coord| 59.95 |N|30.3|E|name=1 Saint Petersburg}} | style="text-align:center;" | <ref name="2015Est">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2015.xls |title=Rosstat |access-date=3. 4. 2018 |archive-date=18. 3. 2015 |archive-url=https://www.webcitation.org/6X7bLwvum?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/Popul2015.xls |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.stat-info.net/largest-cities-in-russia |title=Arhivirana kopija |access-date=3. 4. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624025136/http://www.stat-info.net/largest-cities-in-russia |archive-date=24. 6. 2016 |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:left;" | 5. | '''[[Berlin]]''' || {{ZID|Njemačka}} | style="text-align:right;" | {{nts|3562166}} | style="text-align:right;" | 31. 12. 2014. | align=right|{{nts|3460725}} | [[File:Siegessaeule Aussicht 10-13 img4 Tiergarten.jpg|150px]] | {{coord|52.516667|N|13.383333|E|name=5 Berlin}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/BasisZeitreiheGrafik/Bas-Einwohnerregister.asp?Ptyp=300&Sageb=12041&creg=BBB&anzwer=11|title=Amt für Statistik Berlin Brandenburg|work=Amt für Statistik Berlin-Brandenburg|year=2014|access-date=3. 4. 2018|language=de}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 6. | '''[[Madrid]]''' || {{ZID|Španija}} | style="text-align:right;" | {{nts|3165235}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2014. | align=right|{{nts|3198645}} | [[File:Ejército del Aire (25408739923).jpg|150x150px]] | {{coord|40.383333|N|3.716667|W|name=6 Madrid}} | style="text-align:center;" |<ref name="spain">{{cite web |url=http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaDesdeHome&language=1&nombrePoblacion=madrid&x=0&y=0 |title=List of place name: Population of the Continuous Municipal Register by Population Unit |publisher=Nacionalni institut za statistiku|access-date=3. 4. 2018}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 7. | '''[[Kijev]]''' || {{ZID|Ukrajina}} | style="text-align:right;" | {{nts|2909491}} | style="text-align:right;" | 1. 6. 2016. | style="text-align:right;"| | [[File:Panorama of Kyiv from Saint Sophia Monastery 6.jpg|150px]] | {{coord|50.45|N|30.523333|E|name=8 Kiev}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web | url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp | title=Population (by estimate) as of June 1, 2016. | publisher=Državni institut za statistiku Ukrajine | access-date=3. 4. 2018 | archive-date=8. 8. 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp | url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:left;" | 8. | '''[[Rim]]''' || {{ZID|Italija}} | style="text-align:right;" | {{nts|2874038}} | style="text-align:right;" | 30. 11. 2014. | align=right|{{nts|2761477}} | [[File:Rome Skyline (8012016319).jpg|150px]] | {{coord|41.9|N|12.5|E|name=7 Rome}} | style="text-align:center;" |<ref name="italy">{{cite web |title=I.Stat |url=http://dati.istat.it/Index.aspx |language=|publisher= Italijanski institut za statistiku|access-date=3. 4. 2018}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 9. | '''[[Pariz]]''' || {{ZID|Francuska}} | style="text-align:right;" | {{nts|2241346}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2014. | align=right|{{nts|2249977}} | [[File:Sunset over Paris 5, France August 2013.jpg|150px]] | {{coord| 48.8567 |N| 2.3508 |E|name=9 Paris}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=20&ref_id=poptc02101|title=Population of Paris in January 2014|publisher=INSEE|access-date=3. 4. 2018}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 10. | '''[[Bukurešt]]''' || {{ZID|Rumunija}} | style="text-align:right;" | {{nts|2106144}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2016. | align=right|{{nts|1903299}} | [[File:Bucharest-Skyline-01.jpg|150px]] | {{coord|44.4325|N|26.103889|E|name=11 Bucharest}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|title=Official data for 2011 census|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_1.xls|website=Nacionalni institut za statistiku Rumunije – INSSE|publisher=Institut za statistiku Rumunije|access-date=3. 4. 2018|archive-date=6. 7. 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6HuYqEpaY?url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_TAB_1.xls|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official Population data for 2016|url=http://www.insse.ro/cms/sites/default/files/field/publicatii/populatia_romaniei_pe_localitati_la_1ianuarie2016_0.pdf|publisher=INSSE|access-date=3. 4. 2018}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 11. | '''[[Minsk]]''' || {{ZID|Bjelorusija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1949400}} | style="text-align:right;" | 1. 10. 2015. | style="text-align:right;"| | [[File:Centre de Minsk.jpg|150px]] | {{coord|53.9|N|27.566667|E|name=10 Minsk}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web |url=http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-sentyabre-2015-g/ |title=Belarus in figures 2015 |publisher=Nacionalni institut za statistiku Bjelorusije |date=19. 3. 2015 |access-date=3. 4. 2018 |archive-date=19. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119014735/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-sentyabre-2015-g/ |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:left;" | 12. | '''[[Beč]]''' || {{ZID|Austrija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1840573}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2016. | align=right|{{nts|1598626}} | [[File:Vienna Skyline.jpg|150px]] | {{coord|48.2|N|16.366667|E|name=12 Vienna}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/menschen_und_gesellschaft/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html |title=Bevölkerung zu Quartalsbeginn seit 2002 nach Bundesland |publisher=Institut za statistiku Austrije|date=11. 6. 2015 |access-date=3. 4. 2018}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 13. | [[Hamburg]] || {{ZID|Njemačka}} | style="text-align:right;" | {{nts|1758041}} | style="text-align:right;" | 31. 10. 2014. | align="right" |{{nts|1786448}} | [[File:Hamburg Rathaus.jpg|150px]] | {{coord|53.565278|N|10.001389|E|name=13 Hamburg}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web |url=http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_hh.asp |title=Population - Hamburg |publisher=[[Federal Statistical Office of Germany|Federal Statistical Office]] and the statistical Offices of the Länder |date=10. 6. 2015 |access-date=3. 4. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150523042713/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_hh.asp |archive-date=23. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:left;" | 14. | '''[[Budimpešta]]''' || {{ZID|Mađarska}} | style="text-align:right;" | {{nts|1759407}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2015. | align="right" |{{nts|1729040}} | [[File:Budapest castle night 5.jpg|150px]] | {{coord|47.4925|N|19.051389|E|name=14 Budapest}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web |url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xstadat/xstadat_eves/i_wdsd001.html |title=1.2. Népesség a település jellege szerint, január 1. (1980–)* |publisher=Mađarski institut za statistiku|access-date=3. 4. 2018}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 15. | '''[[Varšava]]''' || {{ZID|Poljska}} | style="text-align:right;" | {{nts|1748916}} | style="text-align:right;" | 30. 6. 2016. | align="right" |{{nts|1708491}} | [[File:Lotnicza panorama Warszawy.jpg|150px]] | {{coord|52.233333|N|21.016667|E|name=15 Warsaw}} | style="text-align:center;" |<ref name="http45">{{cite web |url=http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx |title=Tabl. 09 - Ludność według płci i miast |trans-title=Table 09. Population by gender and city |language=pl |publisher=[[Central Statistical Office (Poland)]] |date=3. 4. 2018 |access-date=3. 4. 2018 |archive-date=26. 12. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226014634/http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:left;" | 16. | [[Barcelona]] || {{ZID|Španija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1602386}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2014. | align="right" |{{nts|1611013}} | [[File:Central business district of Barcelona (2).JPG|150px]] | {{coord|41.383333|N|2.183333|E|name=16 Barcelona}} | style="text-align:center;" |<ref name="spain" /> |- | style="text-align:left;" | 17. | [[München]] || {{ZID|Njemačka}} | style="text-align:right;" | {{nts|1521678}} | style="text-align:right;" | 31. 12. 2015. | align="right" |{{nts|1378176}} | [[File:Stadtbild München.jpg|150px]] | {{coord|48.133333|N|11.566667|E|name=18 Munich}} | style="text-align:center;" |<ref name="bayern">{{cite web |title=Result - 12411-001: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) |url=https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-001 |author=Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung |access-date=3. 4. 2018|language=de}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 18. | [[Harkiv]] || {{ZID|Ukrajina}} | style="text-align:right;" | {{nts|1431565}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2014. | style="text-align:right;" | | | {{coord|50.004444|N|36.231389|E|name=17 Kharkiv}} | style="text-align:center;" | <ref name="Ukraine2014">{{cite report |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2014/rpn_2013.zip |title=РОЗПОДІЛ ПОСТІЙНОГО НАСЕЛЕННЯ УКРАЇНИ ЗА СТАТТЮ ТА ВІКОМ: Станом на 1 січня 2014 року |trans-title=Resident Population of Ukraine by Sex and Age: as of 1 January 2014 |publisher=[[State Statistics Service of Ukraine]] |date=2014 |access-date=3. 4. 2018 |archive-date=1. 4. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401161112/http://database.ukrcensus.gov.ua/Pxweb2007/ukr/publ_new1/2014/rpn_2013.zip |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:left;" | 19. | [[Milano]] || {{ZID|Italija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1368590}} | style="text-align:right;" | 31. 12. 2016. | align="right" |{{nts|1324110}} | [[File:Full Milan skyline from Duomo roof.jpg|150px]] | {{coord|45.466667|N|9.183333|E|name=19 Milan}} | style="text-align:center;" |<ref name="italy" /> |- | style="text-align:left;" | 20. | '''[[Prag]]''' || {{ZID|Češka}} | style="text-align:right;" | {{nts|1280208}} | style="text-align:right;" | 31. 12. 2016. | align="right" |{{nts|1241664}} | [[File:Prague old town square panorama.jpg|150px]] | {{coord|50.083333|N|14.416667|E|name=21 Prague}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web |last=Brinkhoff |first=Thomas |title=Czech Republic: Major Cities|url=http://www.citypopulation.de/CzechRep-Cities.html|publisher=City Population|access-date=3. 4. 2018}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 21. | '''[[Sofija]]''' || {{ZID|Bugarska}} | style="text-align:right;" | {{nts|1260120}} | style="text-align:right;" | 31. 12. 2014. | align="right" |{{nts|1202921}} | [[File:Aleksandar-nevski15.jpg|150px]] | {{coord|42.7|N|23.33|E|name=22 Bulgaria}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web |url=http://www.nsi.bg/en/content/6710/population-towns-and-sex |title=Population by towns and sex |url-status=dead |access-date=3. 4. 2018 |archive-date=3. 7. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703164815/http://www.nsi.bg/en/content/6710/population-towns-and-sex }}</ref> |- | style="text-align:left;" | 22. | [[Njižni Novgorod]] | | {{ZID|Rusija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1250000}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2013. | style="text-align:right;" | | [[File:Рождественская церковь, ночной вид на Стрелку.JPG|150px]] | {{coord|56.326944|N|44.0075|E|name=20 Nizhny Novgorod}} | style="text-align:center;" | <ref name="Russia">{{cite web |url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b14_12/IssWWW.exe/Stg/d01/05-04.htm |title=5.4. Cities with population size of 1 million persons and over |access-date=11. 6. 2015 |publisher=Ruski zavod za statistiku |website=Russia in figures - 2014 |archive-date=13. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613145316/http://www.gks.ru/bgd/regl/b14_12/IssWWW.exe/Stg/d01/05-04.htm |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:left;" | 23. | [[Kazanj]] || {{ZID|Rusija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1216965}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2016. | style="text-align:right;" | | [[File:Kazan skyline view.jpg|150px]] | {{coord|55.790278|N|49.134722|E|name=23 New York City}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|title=Информация о численности населения Республики Татарстан|url=http://tatstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tatstat/resources/a13d30804c105562b39ef7b4bce00d93/chslmo_16.pdf|publisher=[[Rosstat]]|access-date=11. 7. 2016|language=ru|quote=город Казань|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326185005/http://tatstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tatstat/resources/a13d30804c105562b39ef7b4bce00d93/chslmo_16.pdf|archive-date=26. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 24. | '''[[Bruxelles]]''' || {{ZID|Belgija}} | align="right" | {{nts|1171828}} | align="right" | 1. 1. 2015. | align=right | {{nts|1136778}} | [[File:Brussels floral carpet B.jpg|150px]] | {{coord|50.85|N|4.35|E|name=26 Brussels}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web |url=http://statbel.fgov.be/fr/binaries/PopRegFR_tcm326-264764.xls |title=Population par région et âge, au 1er janvier 2015-2061 |trans-title=Population by region and age, on 1 January 2015-2061 |language=fr |publisher=Zavod za statistiku Belgije |access-date=3. 4. 2018 |archive-date=27. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150927205140/http://statbel.fgov.be/fr/binaries/PopRegFR_tcm326-264764.xls |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:left;" | 25. | [[Samara]] || {{ZID|Rusija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1170910}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2016. | style="text-align:right;" | | [[File:Samara 8-01-2009.jpg|150px]] | {{coord|53.202778|N|50.140833|E|name=24 Samara}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|title=Утвержденная численность постоянного населения Самарской области|url=http://samarastat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/samarastat/resources/d1b9f3804b73e4b4a0e8b7797736af7f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0+01.01.2016%D0%B3.+%D0%B7%D0%B0+2015%D0%B3.%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.xls|publisher=[[Rosstat]]|access-date=3. 4. 2018|language=ru|quote=г. Самара|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816221725/http://samarastat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/samarastat/resources/d1b9f3804b73e4b4a0e8b7797736af7f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0+01.01.2016%D0%B3.+%D0%B7%D0%B0+2015%D0%B3.%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82.xls|archive-date=16. 8. 2016|url-status=dead}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 26. | '''[[Beograd]]''' || {{ZID|Srbija}} | style="text-align:right;" |{{nts|1166763}} | style="text-align:right;" | 30. 9. 2011. | style="text-align:right;" | || [[File:St._Sava_Temple.jpg|150px]] | {{coord|44.816667|N|20.466667|E|name=25 Belgrade}} | style="text-align:center;" | <ref>http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/Popis2011/Knjiga20.pdf Popis iz 2011.</ref> |- | style="text-align:left;" | 27. | [[Birmingham]] || {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | style="text-align:right;" | {{nts|1124600}} | style="text-align:right;" | 30. 6. 2016. | align=right|{{nts|1073045}} | [[File:Birmingham Skyline from Edgbaston Cricket Ground.jpg|150px]] | {{coord|52.483056|N|1.893611|W|name=28 Birmingham}} | style="text-align:center;" |<ref name="UK" /> |- | style="text-align:left;" | 28. | [[Ufa]] || {{ZID|Rusija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1121429}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2016. | style="text-align:right;"| | [[File:BashkirWhiteHouse.jpg|150px]] | {{coord|54.75|N|55.966667|E|name= 29 Ufa}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|title=ОЦЕНКА ЧИСЛЕННОСТИ ПОСТОЯННОГО НАСЕЛЕНИЯ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН НА 1 ЯНВАРЯ 2016|url=http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/f8f969804c3a8b96a93dbb7dff7d05ed/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BC+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2016%D0%B3..pdf|publisher=[[Rosstat]]|access-date=3. 4. 2018|language=ru|quote=г.Уфа|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204163919/http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/f8f969804c3a8b96a93dbb7dff7d05ed/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC+%D0%B8+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BC+%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2016%D0%B3..pdf|archive-date=4. 2. 2017|url-status=dead}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 29. | [[Rostov na Donu]] || {{ZID|Rusija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1119875}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2016. | style="text-align:right;" | | [[File:Река Дон, Набережная Ростова-на-Дону.jpg|150px]] | {{coord|47.233333|N|39.7|E|name=27 Rostov-on-Don}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|title=Результат запроса БД ПМО Ростовской области|url=http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=607010002016|publisher=Rosstat|access-date=3. 4. 2018|language=ru|archive-date=17. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817015707/http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=607010002016|url-status=dead}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 30. | '''[[Tbilisi]]''' || {{ZID|Gruzija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1118035}} | style="text-align:right;" | 2014. | style="text-align:right;" | | [[File:Tbilisi sunset-6.jpg|150x150px]] | {{coord|41.7166|N|44.7833|E|name=29 Tbilisi}} | |- | align="left" | 31. | [[Köln]] || {{ZID|Njemačka}} | style="text-align:right;" | {{nts|1039488}} | style="text-align:right;" | 30. 6. 2014. | align=right|{{nts|1007119}} | [[File:Kölnpanorama bei Abenddämmerung (2).JPG|150px]] | {{coord|50.936389|N|6.952778|E|name=30 Cologne}} | style="text-align:center;" |<ref>{{cite web |url=http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/bevoelkerungszahlen_zensus/zensus_rp3_juni14.html |title=Einwohnerzahlen im Regierungsbezirk Köln |publisher=Landesbetrieb Information und Technik Nordrhein-Westfalen |access-date=14. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150810044656/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/bevoelkerungszahlen_zensus/zensus_rp3_juni14.html |archive-date=10. 8. 2015 |url-status=dead }}</ref> |- | style="text-align:left;" | 32. | [[Perm (grad)|Perm]] | | {{ZID|Rusija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1041876}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2016. | style="text-align:right;"| | | {{coord|58|N|56.316667|E|name=32 Perm}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|title=Численность населения Пермского края, человек|url=http://permstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/resources/977c050047c191a4bf25bfed3bc4492f/03.xls|publisher=Rosstat|access-date=3. 4. 2018|language=ru|quote=г. Пермь|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811001449/http://permstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/resources/977c050047c191a4bf25bfed3bc4492f/03.xls|archive-date=11. 8. 2016|url-status=dead}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 33. | [[Voronjež]] || {{ZID|Rusija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1032382}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2016. | style="text-align:right;"| | [[File:Главное здание управления ЮВЖД.jpg|150px]] | {{coord|51.671667|N|39.210556|E|name=33 Voronezh}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения Воронежской области на I января 2016 года|url=http://voronezhstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/voronezhstat/resources/62e8e4004c22fad280bce7b4bce00d93/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+1.01.2016+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.pdf|publisher=Rosstat|access-date=3. 4. 2018|language=ru|quote=Городской округ город Воронеж|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817004228/http://voronezhstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/voronezhstat/resources/62e8e4004c22fad280bce7b4bce00d93/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%92%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BD%D0%B0+1.01.2016+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0.pdf|archive-date=17. 8. 2016|url-status=dead}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 34. | [[Volgograd]] || {{ZID|Rusija}} | style="text-align:right;" | {{nts|1016137}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2016. | style="text-align:right;"| | [[File:Mamaev kurgan (ОКН).JPG|150px]] | {{coord|48.7|N|44.516667|E|name=31 New York City}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|title=БД ПМО Волгоградской области ПОКАЗАТЕЛИ|url=http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=187010002016|publisher=Rosstat|access-date=11. 7. 2016|language=ru|quote=населения на 1 января текущего года|archive-date=16. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816214435/http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=187010002016|url-status=dead}}</ref> |- | style="text-align:left;" | 35. | [[Odesa]] || {{ZID|Ukrajina}} | style="text-align:right;" | {{nts|999359}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2014. | style="text-align:right;"| | [[File:Odessa Potemkin Stairs.jpg|150px]] | {{coord|46.466667|N|30.733333|E|name=34 Odessa}} | style="text-align:center;" | <ref name="Ukraine2014" /> |- | style="text-align:left;" | 36. | [[Napulj]] || {{ZID|Italija}} | style="text-align:right;" | {{nts|989111}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2014. | align=right|{{nts|959574}} | [[File:View of Naples with Vesuvio.jpg|150px]] | {{coord|40.833333|N|14.25|E|name=35 Naples}} | style="text-align:center;" |<ref name="italy" /> |- | style="text-align:left;" | 37. | [[Dnjipro]] || {{ZID|Ukrajina}} | style="text-align:right;" | {{nts|982969}} | style="text-align:right;" | 1. 1. 2014. | style="text-align:right;"| | [[File:Dnipropetrowsk.jpg|150px]] | {{coord|48.45 |N|34.983333 |E|name=36 Dnipropetrovsk}} | style="text-align:center;" | <ref name="Ukraine2014" /> |} == Također pogledajte == * [[Spisak najvećih gradova u Evropskoj uniji]] * [[Spisak metropolitanskih područja u Evropi]] * [[Spisak urbanih područja u Evropi]] == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Gradovi u Evropi]] [[Kategorija:Spiskovi gradova]] fcy9f6x3had59njjxlj03dj38i3phmb 0 445206 3934383 3869654 2026-10-07T13:30:05Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Perm_Russia.jpg|Perm_Russia.jpg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]]; razlog: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Perm Russia.jpg|]]. 3934383 wikitext text/x-wiki '''Spisak gradova u Rusiji po broju stanovnika''' sadrži gradove čiji broj stanovnika iznosi iznad 200.000 stanovnika. Pod ukupnim brojem stanovnika podrazumijeva se broj stanovnika unutar administrativnih granica grada i tu nisu uvršteni podaci [[Urbano područje|urbanog]] ili [[Metropolitansko područje|metropolitanskog područja]]. Spisak ne sadrži grad Sevastopolj i druge gradove Republike Krim, jer nisu bili dio popisa iz 2010. godine a i predmet su neriješenog spora između Rusije i Ukrajine i smatraju se dijelom Ukrajine od većeg dijela međunarodne zajednice. Također na spisku se ne nalazi ni grad Zelenograd (dio federalnog grada Moskve) i gradovi unutar federalnog grada Sankt Peterburga, jer u popisu iz 2010. godine nisu navedeni kao samostalni gradovi. == Spisak gradova == * Gradovi napisani '''boldirano''' označavaju glavni grad dotičnog federalnog subjekta * Gradovi napisani ''kurzivom'' označava najveći grad federalnog subjekta {|class="wikitable sortable" !scope="col" style="width:50px;" | Rang (2017) !Grad ![[Ruski jezik|Naziv na ruskom]] ![[Federalni okruzi u Rusiji|Federalni okruzi]] !Stanovništvo<br/>(Procjena 2017)<ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/Russia-Cities.html|title=Russia: Federal Districts and Major Cities|publisher=Citypopulation.de|access-date=5. 4. 2018}}</ref> !Stanovništvo<br/>(Popis 2010)<ref name="2010Census">{{cite web|title=Popis stanovništva u Rusiji (2010)|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm|website=www.gks.ru|access-date=5. 4. 2018|archive-date=16. 3. 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6F9wueiMc?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm|url-status=dead}}</ref> |- !align=center|1. |'''''[[Moskva]]''''' |{{lang|ru|Москва}} |[[Centralni federalni okrug|Centralni]] |12228685 |11503501 |- !align=center|2. |'''''[[Sankt Peterburg]]''''' |{{lang|ru|Санкт-Петербург}} |[[Sjeverozapadni federalni okrug|Sjeverozapadni]] |5281579 |4879566 |- !align=center|3. |'''''[[Novosibirsk]]''''' |{{lang|ru|Новосибирск}} |[[Sibirski federalni okrug|Sibirski]] |1602915 |1473754 |- !align=center|4. |'''''[[Jekaterinburg]]''''' |{{lang|ru|Екатеринбург}} |[[Uralski federalni okrug|Uralski]] |1455514 |1349772 |- !align=center|5. |'''''[[Njižni Novgorod]]''''' |{{lang|ru|Нижний Новгород}} |[[Privolški federalni okrug|Privolški]] |1261666 |1250619 |- !align=center|6. |'''''[[Kazanj]]''''' |{{lang|ru|Казань}} |Privolški |1231878 |1143535 |- !align=center|7. |'''''[[Čeljabinsk]]''''' |{{lang|ru|Челябинск}} |Uralski |1198858 |1130132 |- !align=center|8. |'''''[[Omsk]]''''' |{{lang|ru|Омск}} |Sibirski |1178391 |1154116 |- !align=center|9. |'''''[[Samara]]''''' |{{lang|ru|Самара}} |Privolški |1169719 |1164685 |- !align=center|10. |'''''[[Rostov na Donu]]''''' |{{lang|ru|Ростов-на-Дону}} |[[Južni federalni okrug|Južni]]<ref>Uključuje i [[Krim]], koga je Rusija anektirala 2014, ali ga većina država priznaje kao dio [[Ukrajina|Ukrajine]].</ref> |1125299 |1089261 |- !align=center|11. |'''''[[Ufa]]''''' |{{lang|ru|Уфа}} |Privolški |1115560 |1062319 |- !align=center|12. |'''''[[Krasnojarsk]]''''' |{{lang|ru|Красноярск}} |Sibirski |1082933 |973826 |- !align=center|13. |'''''[[Perm]]''''' |{{lang|ru|Пермь}} |Privolški |1048005 |991162 |- !align=center|14. |'''''[[Voronjež]]''''' |{{lang|ru|Воронеж}} |Centralni |1039801 |889680 |- !align=center|15. |'''''[[Volgograd]]''''' |{{lang|ru|Волгоград}} |Južni |1015586 |1021215 |- !align=center|16. |'''''[[Krasnodar]]''''' |{{lang|ru|Краснодар}} |Južni |881476 |744995 |- !align=center|17. |'''''[[Saratov]]''''' |{{lang|ru|Саратов}} |Privolški |845300 |837900 |- !align=center|18. |'''''[[Tjumenj]]''''' |{{lang|ru|Тюмень}} |Uralski |744554 |581907 |- !align=center|19. |[[Toljati]] |{{lang|ru|Тольятти}} |Privolški |710567 |719632 |- !align=center|20. |'''''[[Iževsk]]''''' |{{lang|ru|Ижевск}} |Privolški |646277 |627734 |- !align=center|21. |'''''[[Barnaul]]''''' |{{lang|ru|Барнаул}} |Sibirski |633301 |612401 |- !align=center|22. |'''''[[Uljanovsk]]''''' |{{lang|ru|Ульяновск}} |Privolški |624518 |614786 |- !align=center|23. |'''''[[Irkutsk]]''''' |{{lang|ru|Иркутск}} |Sibirski |623736 |587891 |- !align=center|24. |'''''[[Habarovsk]]''''' |{{lang|ru|Хабаровск}} |[[Dalekoistočni federalni okrug|Dalekoistočni]] |616242 |577441 |- !align=center|25. |'''''[[Jaroslavlj]]''''' |{{lang|ru|Ярославль}} |Centralni |608079 |591486 |- !align=center|26. |'''''[[Vladivostok]]''''' |{{lang|ru|Владивосток}} |Dalekoistočni |606589 |592034 |- !align=center|27. |'''''[[Mahačkala]]''''' |{{lang|ru|Махачкала}} |[[Sjevernokavkaski federalni okrug|Sjevernokavkaski]] |592976 |572076 |- !align=center|28 |'''''[[Tomsk]]''''' |{{lang|ru|Томск}} |Sibirski |572740 |524669 |- !align=center|29. |'''''[[Orenburg]]''''' |{{lang|ru|Оренбург}} |Privolški |564443 |548331 |- !align=center|30. |'''''[[Kemerovo]]''''' |{{lang|ru|Кемерово}} |Sibirski |556920 |532981 |- !align=center|31. |[[Novokuznjeck]] |{{lang|ru|Новокузнецк}} |Sibirski |552445 |547904 |- !align=center|32. |'''''[[Rjazanj]]''''' |{{lang|ru|Рязань}} |Centralni |537622 |524927 |- !align=center|33. |'''''[[Astrahan]]''''' |{{lang|ru|Астрахань}} |Južni |532504 |520339 |- !align=center|34. |[[Naberežnije Čelni]] |{{lang|ru|Набережные Челны}} |Privolški |529797 |513193 |- !align=center|35. |'''''[[Penza]]''''' |{{lang|ru|Пенза}} |Privolški |523726 |517311 |- !align=center|36. |'''''[[Lipeck]]''''' |{{lang|ru|Липецк}} |Centralni |510439 |508887 |- !align=center|37. |'''''[[Kirov]]''''' |{{lang|ru|Киров}} |Privolški |501468 |473695 |- !align=center|38. |'''''[[Čeboksari]]''''' |{{lang|ru|Чебоксары}} |Privolški |489498 |453721 |- !align=center|39. |'''''[[Tula]]''''' |{{lang|ru|Тула}} |Centralni |485221 |501169 |- !align=center|40. |'''''[[Kalinjingrad]]''''' |{{lang|ru|Калининград}} |Sjeverozapadni |467289 |431902 |- !align=center|41. |''[[Balašiha]]'' |{{lang|ru|Балашиха}} |Centralni |450771 |215494 |- !align=center|42. |'''''[[Kursk]]''''' |{{lang|ru|Курск}} |Centralni |449063 |415159 |- !align=center|43. |'''''[[Stavropolj]]''''' |{{lang|ru|Ставрополь}} |Sjeverokavkaski |433577 |398539 |- !align=center|44. |'''''[[Ulan-Ude]]''''' |{{lang|ru|Улан-Удэ}} |Sibirski |431922 |404426 |- !align=center|45. |'''''[[Tver]]''''' |{{lang|ru|Тверь}} |Centralni | 419363 |403606 |- !align=center|46. |[[Magnitogorsk]] |{{lang|ru|Магнитогорск}} |Privolški |418241 |407775 |- !align=center|47. |[[Soči]] |{{lang|ru|Сочи}} |Južni |411524 |343334 |- !align=center|48. |'''''[[Ivanovo (Rusija)|Ivanovo]]''''' |{{lang|ru|Иваново}} |Centralni |406933 |408330 |- !align=center|49. |'''''[[Brjansk]]''''' |{{lang|ru|Брянск}} |Centralni |406553 |415721 |- !align=center|50. |'''''[[Belgorod]]''''' |{{lang|ru|Белгород}} |Centralni |391135 |356402 |- !align=center|51. |''[[Surgut]]'' |{{lang|ru|Сургут}} |Privolški |360590 |306675 |- !align=center|52. |'''''[[Vladimir, Russia|Vladimir]]''''' |{{lang|ru|Владимир}} |Centralni |356168 |345373 |- !align=center|53. |[[Nizhny Tagil]] |{{lang|ru|Нижний Тагил}} |Privolški |355693 |361811 |- !align=center|54. |'''''[[Arkhangelsk]]''''' |{{lang|ru|Архангельск}} |Sjeverozapadni |351488 |348783 |- !align=center|55. |'''''[[Chita, Zabaykalsky Krai|Chita]]''''' |{{lang|ru|Чита}} |Sibirski |347088 |324444 |- !align=center|56. |'''''[[Kaluga]]''''' |{{lang|ru|Калуга}} |Centralni |341892 |324698 |- !align=center|57. |'''''[[Smolensk]]''''' |{{lang|ru|Смоленск}} |Centralni |329853 |326861 |- !align=center|58. |[[Volzhsky, Volgograd Oblast|Volzhsky]] |{{lang|ru|Волжский}} |Južni |326055 |314255 |- !align=center|59. |'''''[[Kurgan, Kurgan Oblast|Kurgan]]''''' |{{lang|ru|Курган}} |Uralski |322042 |333606 |- !align=center|60. |''[[Cherepovets]]'' |{{lang|ru|Череповец}} |Sjeverozapadni |318856 |312310 |- !align=center|61. |'''''[[Oryol]]''''' |{{lang|ru|Орёл}} |Centralni |318633 |317747 |- !align=center|62. |'''''[[Saransk]]''''' |{{lang|ru|Саранск}} |Privolški |314789 |297415 |- !align=center|63. |'''[[Vologda]]''' |{{lang|ru|Вологда}} |Sjeverozapadni |313012 |301755 |- !align=center|64. |'''''[[Yakutsk]]''''' |{{lang|ru|Якутск}} |Dalekoistočni |307911 |269601 |- !align=center|65. |'''''[[Vladikavkaz]]''''' |{{lang|ru|Владикавказ}} |Sjeverokavkaški |306978 |311693 |- !align=center|66. |[[Podolsk]] |{{lang|ru|Подольск}} |Centralni |299660 |187961 |- !align=center|67. |'''''[[Murmansk]]''''' |{{lang|ru|Мурманск}} |Sjeverozapadni |298096 |307257 |- !align=center|68. |'''''[[Grozny]]''''' |{{lang|ru|Грозный}} |Sjeverokavkaški |291687 |271573 |- !align=center|69. |'''''[[Tambov]]''''' |{{lang|ru|Тамбов}} |Centralni |290365 |280161 |- !align=center|70. |[[Sterlitamak]] |{{lang|ru|Стерлитамак}} |Privolški |280233 |273486 |- !align=center|71. |'''''[[Petrozavodsk]]''''' |{{lang|ru|Петрозаводск}} |Northwest |278551 |261987 |- !align=center|72. |'''''[[Kostroma]]''''' |{{lang|ru|Кострома}} |Centralni |277648 |268742 |- !align=center|73. |[[Nizhnevartovsk]] |{{lang|ru|Нижневартовск}} |Uralski |274575 |251694 |- !align=center|74. |[[Novorossiysk]] |{{lang|ru|Новороссийск}} |Južni |270774 |241952 |- !align=center|75. |'''''[[Yoshkar-Ola]]''''' |{{lang|ru|Йошкар-Ола}} |Privolški |266675 |248782 |- !align=center|76. |[[Taganrog]] |{{lang|ru|Таганрог}} |Južni |250287 |257681 |- !align=center|77. |[[Komsomolsk-on-Amur]] |{{lang|ru|Комсомольск-на-Амуре}} |Dalekoistočni |249810 |263906 |- !align=center|78- |[[Khimki]] |{{lang|ru|Химки}} |Centralni |244668 |207425 |- !align=center|79. |'''''[[Syktyvkar]]''''' |{{lang|ru|Сыктывкар}} |Sjeverozapadni |244646 |235006 |- !align=center|80. |'''''[[Nalchik]]''''' |{{lang|ru|Нальчик}} |Sjeverokavkaški |239200 |240203 |- |- !align=center|81. |[[Nizhnekamsk]] |{{lang|ru|Нижнекамск}} |Privolški |237250 |234044 |- !align=center|82. |[[Shakhty]] |{{lang|ru|Шахты}} |Južni |235492 |239987 |- !align=center|83. |[[Dzerzhinsk, Russia|Dzerzhinsk]] |{{lang|ru|Дзержинск}} |Privolški |231797 |240742 |- !align=center|84. |[[Bratsk]] |{{lang|ru|Братск}} |Sibirski |231602 |246319 |- !align=center|85. |[[Orsk]] |{{lang|ru|Орск}} |Privolški |230414 |239800 |- !align=center|86. |[[Angarsk]] |{{lang|ru|Ангарск}} |Sibirski |226374 |233567 |- !align=center|87. |[[Engels, Saratov Oblast|Engels]] |{{lang|ru|Энгельс}} |Privolški |225752 |202419 |- !align=center|88. |'''''[[Blagoveshchensk]]''''' |{{lang|ru|Благовещенск}} |Dalekoistočni |224419 |214390 |- !align=center|89. |[[Stary Oskol]] |{{lang|ru|Старый Оскол}} |Centralni |223360 |221085 |- !align=center|90. |'''''[[Veliky Novgorod]]''''' |{{lang|ru|Великий Новгород}} |Sjeverozapadni |222594 |218717 |- !align=center|91. |[[Korolyov]] |{{lang|ru|Королёв}} |Centralni |221797 |183402 |- !align=center|92. |'''''[[Pskov]]''''' |{{lang|ru|Псков}} |Sjeverozapadni |209840 |203279 |- !align=center|93. |[[Mytishchi]] |{{lang|ru|Мытищи}} |Centralni |205397 |173160 |- !align=center|94. |[[Biysk]] |{{lang|ru|Бийск}} |Sibirski |203108 |210115 |- !align=center|95. |[[Lyubertsy]] |{{lang|ru|Люберцы}} |Centralni |197705 |172525 |- !align=center|96. |[[Prokopyevsk]] |{{lang|ru|Прокопьевск}} |Sibirski |196406 |210130 |- !align=center|97. |'''''[[Južno-Sakhalinsk]]''''' |{{lang|ru|Южно-Сахалинск}} |Dalekoistočni |194882 |181728 |- !align=center|98. |[[Balakovo]] |{{lang|ru|Балаково}} |Privolški |191260 |199690 |- !align=center|99. |[[Armavir]] |{{lang|ru|Армавир}} |Južni |190871 |188832 |- !align=center|100. |[[Rybinsk]] |{{lang|ru|Рыбинск}} |Centralni |190429 |200771 |- |} == Galerija == <gallery mode=packed caption="Najveći gradovi u Rusiji"> Datoteka:Lubyanka CDM view from Panoramic view point 05-2015 img06.jpg|Moskva, glavni grad Rusije Datoteka:Spb Views from Isaac Cathedral May2012 05.jpg|Sankt Peterburg Datoteka:Novosibirsk view.jpg|Novosibirsk Datoteka:Center of Ekaterinburg.jpg|Jekaterinburg Datoteka:Nizhny Novgorod View 2.jpg|Njižni Novgorod Datoteka:Samara 8-01-2009.jpg|Samara Datoteka:Omsk Pushkin Library.jpg|Omsk Datoteka:Kazan skyline view.jpg|Kazanj Datoteka:Kirova Street, Chelyabinsk.jpg|Čeljabinsk Datoteka:View Rostov.jpg|Rostov na Donu Datoteka:Ufa01.jpg|Ufa Datoteka:Volgograd bridge construction 2007.jpg|Volgograd Datoteka:Aerial view of Krasnoyarsk (city centre).jpg|Krasnojarsk Datoteka:Главное здание управления ЮВЖД.jpg|Voronjež Datoteka:Saratov klinicheskaya.jpg|Saratov Datoteka:Krasnodar attraction.jpg|Krasnodar Datoteka:Leninsky prospekt, Togliatti, Russia.jpg|Toljati Datoteka:Izhevsk 3.jpg|Iževsk Datoteka:The city of Ulyanovsk, Russia.jpg|Uljanovsk </gallery> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Gradovi u Rusiji]] [[Kategorija:Spiskovi gradova po državama|Rusija]] fxbvybed9nl300v976vj2s44k2pkqnd 2 445425 3934388 3933890 2026-10-07T14:32:24Z CommonsDelinker 1478 Zamjenjujem datoteku S54353256.jpg datotekom [[:File:Behice_Hanım_Sultan.jpg|Behice_Hanım_Sultan.jpg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name 3934388 wikitext text/x-wiki This list is not ready for use on Wikipedia because a Sultan of the Ottoman Empire who was Sultan of the Ottoman Empire twice does not show twice. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P39 wd:Q15315411 } |section= |sort=P39/Q15315411/P580 |sort_order=desc |columns=label:Article,description,P27:Country,P39/Q15315411/P580:Start date,P39/Q15315411/P582:End date,P18:Image |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' style='width:100%' !Article !description !Country !Start date !End date !Image |- | ''[[:d:Q20533474|Salim I Yovuz]]'' | | | | | [[Datoteka:I Selim.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18210157|Şemsiruhsar Hatun]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q17479250|Mezide Mestan Kadınefendi]]'' | | [[Azerbejdžan]] | | | |- | ''[[:d:Q17479248|Kamures Kadınefendi]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | [[Datoteka:Kamures.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17479244|Bedrifelek Kadınefendi]]'' | | [[Gruzija]] | | | [[Datoteka:Bedrifelek Kadınefendi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17309227|Dürr-i Aden Kadın Efendi]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q17004519|Şehsuvar Hanım]]'' | | | | | [[Datoteka:Şehsuvar, wife of Abdulmecid.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17004508|Mehisti Kadın Efendi]]'' | | | | | [[Datoteka:Durrusehvar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16931521|Mihrengiz Kadın Efendi]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16931227|Reftar-i Dil Hatgil]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]]<br/>[[Turska]] | | | |- | ''[[:d:Q16840525|Müveddet Kadınefendi]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]]<br/>[[Turska]] | | | |- | ''[[:d:Q16066430|Nazikedâ Kadın Efendi]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q16059449|Biydâr Kadın Efendi]]'' | | | | | [[Datoteka:Bidar II. Kadınefendi Hazretleri.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15999639|Müşfika Kadın Efendi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q15734060|Nazperver Kadınefendi]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | [[Datoteka:Nazperver.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6355649|Hümaşah Sultan]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6088718|Halime Sultan]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | |- | ''[[:d:Q6070994|Nevvare Kadın Efendi]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]]<br/>[[Turska]] | | | |- | ''[[:d:Q6067217|Hanzade Sultan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q6066019|Nimet Nevzad Kadın Efendi]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]]<br/>[[Turska]] | | | |- | ''[[:d:Q6042899|Necla Osmanoğlu]]'' | | | | | [[Datoteka:Neilasultan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4819583|Mehmed Ertuğrul Efendi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q2667123|Osman Fuad]]'' | | [[Turska]] | | | [[Datoteka:Osman-Fuad-Efendi-Tripoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2666876|Ahmed Nihad]]'' | | [[Turska]] | | | |- | ''[[:d:Q1799152|Suleyman Shah]]'' | | | | | |- | [[Musa Čelebija|Musa]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | [[Datoteka:Musa Çelebi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1085744|Isa]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | [[Datoteka:İsa Çelebi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q922847|Mehmed Orhan]]'' | | [[Turska]] | | | |- | ''[[:d:Q814476|Behice Maan]]'' | | | | | [[Datoteka:Behice Hanım Sultan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q784583|Fatma Pesend Hanım]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | [[Datoteka:Fatma Pesend.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q545487|Peyveste Emukhvari]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | [[Datoteka:Peyveste Hanımefendi Hazretleri.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q461500|Şehzade Korkut]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]]<br/>[[Turska]] | | | |- | ''[[:d:Q458610|Olivera Lazarević]]'' | | ''[[:d:Q2273304|Q2273304]]'' | | | [[Datoteka:Tsar Lazar and his family.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q441311|Sultan Cem]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | [[Datoteka:CemAusschnittWienerCodex8615Fol12r.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q311164|Ertuğrul Osman]]'' | | [[Sjedinjene Američke Države]]<br/>[[Turska]] | | | |- | ''[[:d:Q273398|Emine Nazikeda]]'' | | [[Turska]] | | | [[Datoteka:Emine Nazikeda.jpg|center|128px]] |- | [[Ertuğrul Gazi]] | | ''[[:d:Q975405|Q975405]]'' | | | [[Datoteka:TM-2001-500manat-Ärtogrul Gazy-b.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80764|Mihrimah Sultan]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | | | [[Datoteka:Titian - Cameria, Daughter of Suleiman the Magnificent, as Saint Catherine.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2667099|Ali Vâsib]]'' | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1977-01-19 | 1983-12-09 | |- | ''[[:d:Q2561556|Mehmed Abdulaziz]]'' | | | 1973-05-19 | 1977-01-19 | |- | [[Abdulmedžid II|Abdul Medžid II]] | | [[Turska]]<br/>[[Osmanlijsko carstvo]] | 1922-11-19 | 1924-03-03 | [[Datoteka:AbdulmecidII.jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed VI]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1918-07-03 | 1922-11-19 | [[Datoteka:Sultan Mehmed VI of the Ottoman Empire.jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed V]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1909-04-27 | 1918-07-03 | [[Datoteka:Sultan Mehmed V of the Ottoman Empire.jpg|center|128px]] |- | [[Abdul Hamid II]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1876-08-31 | 1909-04-27 | [[Datoteka:Ahamid.jpg|center|128px]] |- | [[Murat V]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1876-05-30 | 1876-08-31 | [[Datoteka:Portrait of Murad V.jpg|center|128px]] |- | [[Abdulaziz (sultan)|Abdul Aziz]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1861-06-25 | 1876-05-30 | [[Datoteka:Sultan Abdullaziz of the Ottoman Empire.jpg|center|128px]] |- | [[Abdulmedžid I|Abdul Medžid I]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1839-07-02 | 1861-06-25 | [[Datoteka:Sultan Abdülmecid - Google Art Project.jpg|center|128px]] |- | [[Mahmud II]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1808-11-15 | 1839-07-01 | [[Datoteka:MahmutII.jpg|center|128px]] |- | [[Mustafa IV]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1807-05-29 | 1808-11-15 | [[Datoteka:Mustafa IV.jpg|center|128px]] |- | [[Selim III]] | | [[Osmanlijsko carstvo]]<br/>[[Turska]] | 1789-04-07 | 1807-05-29 | [[Datoteka:III. Selim.jpg|center|128px]] |- | [[Abdul Hamid I]] | | [[Turska]]<br/>[[Osmanlijsko carstvo]] | 1774-01-21 | 1789-04-07 | [[Datoteka:Abdulhamid I.jpg|center|128px]] |- | [[Mustafa III]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1757-10-30 | 1774-01-21 | [[Datoteka:Mustafa3.jpg|center|128px]] |- | [[Osman III]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1754-12-13 | 1757-10-30 | [[Datoteka:Osman III.jpg|center|128px]] |- | [[Mahmud I]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1730-09-20 | 1754-12-13 | [[Datoteka:Mahmud1.jpg|center|128px]] |- | [[Ahmed III]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1703-12-28 | 1730-09-20 | [[Datoteka:III. Ahmet.jpg|center|128px]] |- | [[Mustafa II]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1695-02-06 | 1703-12-28 | [[Datoteka:II. Mustafa.jpg|center|128px]] |- | [[Ahmed II]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1691-06-22 | 1695-02-06 | [[Datoteka:Ahmet II.jpg|center|128px]] |- | [[Sulejman II]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1687-11-08 | 1691-06-22 | [[Datoteka:Süleyman II.jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed IV]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1648-08-12 | 1687-11-08 | [[Datoteka:Sultan Mehmed IV (2).jpg|center|128px]] |- | [[Ibrahim I]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1640-02-09 | 1648-08-12 | [[Datoteka:Ibrahim I.jpg|center|128px]] |- | [[Murat IV]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1623-09-10 | 1640-02-09 | [[Datoteka:Murad IV.jpg|center|128px]] |- | [[Osman II]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1618 | 1622-03-20 | [[Datoteka:Osman 2.jpg|center|128px]] |- | [[Mustafa I]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1617-11-22<br/>1622-05-20 | 1618-02-26<br/>1623-09-10 | [[Datoteka:I Mustafa.jpg|center|128px]] |- | [[Ahmed I]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1603 | 1617 | [[Datoteka:Sultan I. Ahmet.jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed III]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1595-01-15 | 1603-12-22 | [[Datoteka:III. Mehmet.jpg|center|128px]] |- | [[Murat III]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1574 | 1595 | [[Datoteka:Sultan Murad III.jpg|center|128px]] |- | [[Selim II]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1566 | 1574 | [[Datoteka:II. Selim Han.jpg|center|128px]] |- | [[Sulejman I]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1520-10-10 | 1566-09-17 | [[Datoteka:EmperorSuleiman.jpg|center|128px]] |- | [[Selim I]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1512-05-05 | 1520-10-02 | [[Datoteka:Yavuz Sultan I. Selim Han.jpg|center|128px]] |- | [[Bajazid II]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1481 | 1512 | [[Datoteka:Sultan II. Bayezit.JPG|center|128px]] |- | [[Mehmed II]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1451-02-12<br/>1444 | 1481-05-12<br/>1446 | [[Datoteka:Bellini, Gentile - Sultan Mehmet II.jpg|center|128px]] |- | [[Murat II]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1421-06-04<br/>1446-09-01 | 1444-08-01<br/>1451-02-12 | [[Datoteka:Sultan Gazi Murad Han II - السلطان الغازي مراد خان الثاني.jpg|center|128px]] |- | [[Mehmed I]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1413-07-05 | 1421-06-04 | [[Datoteka:Sultan Gazi Çelebi Mohammed Han - السلطان الغازي چلبي محمد خان.jpg|center|128px]] |- | [[Bajazid I]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1389 | 1402 | [[Datoteka:Sultan Gazi Yıldırım Bayezid Han - السلطان الغازي يلدرم بايزيد خان.jpg|center|128px]] |- | [[Murat I]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1362 | 1389 | [[Datoteka:Sultan Gazi Murad Han Hüdavendigâr -السُلطان الغازي مراد خان الخداوندگار.jpg|center|128px]] |- | [[Orhan]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1326 | 1362 | [[Datoteka:Sultan Gazi Orḫan Han - السُلطان الغازي أورخان خان.jpg|center|128px]] |- | [[Osman I]] | | [[Osmanlijsko carstvo]] | 1299 | 1324 | [[Datoteka:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|center|128px]] |} {{Wikidata list end}} dk6mruluhjiy3bittlk4jvujjxw7jdk 0 456948 3934389 3883761 2026-10-07T14:43:54Z CommonsDelinker 1478 Zamjenjujem datoteku Shark_teeth_in_stone.jpg datotekom [[:File:Otodus_obliquus_teeth_in_stone.jpg|Otodus_obliquus_teeth_in_stone.jpg]] (izvršilac: [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]; razlog: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2 3934389 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" align="right" |----- ! style="background:#efefef;" | [[geološka era|Era]]<ref name="RGB">Los colores corresponden a los códigos RGB aprobados por la Comisión Internacional de Estratigrafía. Disponible en el sitio de la International Commision on Stratigraphy, en [http://stratigraphy.science.purdue.edu/charts/rgb.html «Standard Color Codes for the Geological Time Scale»].</ref> ! style="background:#efefef;" | [[geološki period|Period]] ! style="background:#efefef;" | [[geološka epoha|Epoha]] ! style="background:#efefef;" | Milioni godina |----- | rowspan=7 style="background:{{period color|cenozoic}}" | [[Kenozoik]] | rowspan=2 style="background:{{period color|quaternary}}" | [[Kvartar]] | style="background:{{period color|holocene}}" | [[Holocen]] || align=right| 0,01 (~10.000 n. e.) |----- | style="background:rgb(255,242,174)" | [[Pleistocen]] || align=right| 2,59 |----- | rowspan="2" style="background:{{period color|neogene}}" | [[Neogen]] | style="background:{{period color|pliocene}}" | [[Pliocen]] || align=right| 5,33 |----- | style="background:{{period color|miocene}}" | [[Miocen]] || align=right| 23,03 |----- | rowspan="3" style="background:{{period color|paleogene}}" | [[Paleogen]] | style="background:{{period color|oligocene}}" | [[Oligocen]] || align=right| 33,9 |----- | style="background:{{period color|eocene}}" | '''Eocen''' || align=right| 56,0 |----- | style="background:{{period color|paleocene}}" | [[Paleocen]] || align=right| 66,0 |} '''Eocen''' ([[starogrčki jezik|stgrč.]]: ἠώς - ''ḗōs'' = zora + καινός - ''kainós'' = novi; nova zora) je [[geološka era]], [[geološko doba|doba]], koje je trajalo od prije 56,0 do 33,9 miliona godina. Eocen je epoha [[kenozoik]]a, proslije [[paleocen]]a, a prije [[oligocen]]a.<ref>{{cite book |last1=Lyell |first1=Charles |title=Principles of Geology, … |date=1833 |volume=vol. 3 |publisher=John Murray |location=London, England |page=55 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.32044103125555;view=1up;seq=105}} From p. 55: "The period next antecedent we shall call Eocene, from ήως, aurora, and χαινος, recens, because the extremely small proportion of living species contained in these strata, indicates what may be considered the first commencement, or ''dawn'', of the existing state of the animate creation."</ref><ref name=OnlineEtDict>{{cite dictionary|title=Eocene|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Eocene&allowed_in_frame=0|dictionary=Online Etymology Dictionary}}</ref> Dakle, eocen je u glavnom rasponu vremenske geološke skale i druga epoha [[paleogen]]a u kenozojskoj eri. Početak eocena obilježen je kratkim periodom u kojem je koncentracija [[ugljik]]ovog izotopa 13C u atmosferi bila izuzetno niska u usporedbi s uobičajenijim izotopom 12C. Kraj se desio pri velikom događaju [[izumiranje|izumiranja]] nazvanom „Veliki prekid“ (''Grande Coupure'') kontinuiteta ili događajem [[eocensko-oligocensko izumiranje]], koje može biti povezano sa uticajem jednog ili više velikih bolida u [[Sibir]]u i u onom što je sada [[Chesapeake Bay]]. Kao i kod drugih geoloških razdoblja, slojevi koji definiraju početak i kraj epohe dobro su identificirani, iako su njihovi tačni datumi pomalo neizvjesni. Eocen je bio doba s izraženom toplim i vlažnim [[klima|klimom]]. Najraniji dio eocena imao je čak i najtopliju klimu u posljednjih 100 miliona godina. Kasnije je došlo do određenog pada temperature, ali sve do viših [[geografska širina|geografskih širina]] preovladavale su [[tropska klima|tropske temperature]] . Iznad [[polarni krug|polarnog kruga]] prevladavala je [[umjerena klima]] i rasla [[listopadna šuma]] . Diverzifikacija [[sisar]]a i [[ptica]] koja je započela tokom paleocena, nastavila se u eocenu. Među [[biljka]]ma su se pojavile prve moderne [[Poaceae|trave]]. == Paleogeografija == Tokom eocena, [[Antarktik]] i [[Australija]] udaljavali su se sve dalje i dalje, ostavljajući [[Antarktik]] izoliran na Južnom polu. Kao rezultat toga, morskim strujama u istočnom smjeru oko ovog kontinenta mogu nastati tzv. [[cirkumantarktičke morske struje]]. Također [[Indija]] i [[Afrika]] su se pomjerile na sjever, uzrokujući da se okean [[Tetis]], između ovih kontinenata i [[Evroazija|Evroazije]] polahko zatvara i [[alpska orogeneza]] se nastavlja. U isto vrijeme, [[Grenland]] se odmaknuo dalje od Evrope, proširivši sjeverni dio [[Atlantik]]a. Pod uticajem toga, sliv [[Sjeverno more|Sjevernog mora]] [[tektonska ekstenzija|proširenjem kore]] također je doveo do daljnjeg tektonskog pada zemljine površine i područja oko sadašnjeg Sjevernog mora (uključujući i Holandiju i sjever Belgije) bilo je prekriveno morem. Južnije su se počele formirati [[Alpe]]. Sjeverno od novog planinskog lanca, u današnjoj Švicarskoj i južnoj Njemačkoj, pojavio se veliki Kopnijski sliv, koji se naziva [[Kotlina Molasse]], i bila popunjena unutrašnjim morem koje se proteže između Alpa i Srednje Europe. Planine su se također počele formirati i drugdje u Europi i Aziji: [[Pirineji]], [[Dinaridi]] i [[Pind|Helenidi]] u Europi i plnine [[Zagros]] i [[Himalaji]] u Aziji. Evropa i Azija bile su razdvojene [[Turgajsko more|Turgajskim morem]], istočno od [[Ural|Uralskih planina]]. == Paleoklima == [[slika:65 Myr Climate Change.png|thumb|400px| Trend prosječnih temperatura na Zemlji tokom posljednjih 65 miliona godina. Eocen je označen sa<br> '''Eo''' – eocen<br> '''I''' – [[Eocenski klimatski optimum]]<br>'''i ''' – [[Paleocensko-eocenski toplinski maksimum]]<br> (PETM) mogu se prepoznati u grafikonu]]. === Toplinski maksimum === Prijelaz između paleocena i eocena obilježen je naglim i kratkim globalnim porastom temperature, nazvanim "paleocensko-eocenski toplotni maksimum" (PETM). Prosječna temperatura porasla je na većim širinama na 7&nbsp;°C, u roku od 20.000 godina, što je jedna od najbržih i najvećih klimatskih promjena u geološkoj historiji. Ova neobično topla pojava trajala je manje od 100.000 godina. Klimatske promjene prouzrokovale su [[masovno izumiranje]], zbog čega se eocenska fauna znatno razlikuje od one u paleocenu. Postoji nekoliko mogućih uzroka naglog porasta temperature, ali nijedan ne objašnjava brzinu kojom je do togs došlo. Međutim, smatra se da je postepeno zagrijavanje tokom kasnog paleocena dovelo temperaturu morske vode iznad određene kritične vrijednosti, kao rezultat toga i [[hidrat]]a. [[Metan]] je vrlo jak [[staklenički plin]] (dvadeset puta efikasniji od [[ugljik-dioksid]]a) i to može uzrokovati globalno zagrijavanje klime koje je naglo ubrzano. Ova hipoteza zanimljiva je za [[klimatologija|klimatologe]], jer se i danas velike količine metana skladište u obliku plinskih hidrata na morskom dnu. U većini modela za [[globalno zagrijavanje]] ne uzima se u obzir ispuštanje plinskih hidrata kao pojačavajućeg faktora.<ref name="anthro.palomar.edu">{{cite web |url=http://anthro.palomar.edu/earlyprimates/early_2.htm |title=The First Primates |website=anthro.palomar.edu |last=O'Neil |first=Dennis |date=2012 |access-date=5. 11. 2019 |archive-date=25. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151225115518/http://anthro.palomar.edu/earlyprimates/early_2.htm |url-status=dead }}</ref> Čak i bez togaa, rani eocen je već bio jedno od najtoplijih razdoblja u zemaljskoj historiji. Klima je bila također ravnomerno raspoređena. Zbog efikasnije [[atmosfera|atmosferske cirkulacije]], temperaturna razlika između [[ekvator]]a i polova, tokom eocena bila je samo upola veća nego što je to danas. Klima je bila vlažnija, a [[padavine]] su bile ravnomernije raspoređene po Zemlji, na polovima je bila i vlažna i relativno topla klima. Duboke [[okeanska struja|okeanske struje]] bile su tople, a polarne regije obrastale su [[umjerena klima|umjerenimm]] [[listopadnna šuma|listopadnom šumom]]. [[Tropska]] vegetacija mogla se naći do 45. paralele. Razlika od današnjeg vremea bila je najveća na većim širinama, a na ekvatoru su okolnosti vjerovatno bile usporedive sa današnjom situacijom. [[slika:Canning rv azolla 02 gnangarra.jpg|thumb|300px| Velika slatkovodna papratnica "Azolla". <br>Eksplozivan rast ovih biljaka u Arktičkom okeanu prije oko 49 miliona godina vjerovatno je bio uzrok klimatskih promjena]]<ref>{{cite encyclopedia |last1=Myhre |first1=G. |first2=D. |last2=Shindell |first3=F.-M. |last3=Bréon |first4=W. |last4=Collins |first5=J. |last5=Fuglestvedt |first6=J. |last6=Huang |first7=D. |last7=Koch |first8=J.-F. |last8=Lamarque |first9=D. |last9=Lee |first10=B. |last10=Mendoza |first11=T. |last11=Nakajima |first12=A. |last12=Robock |first13=G. |last13=Stephens |first14=T. |last14=Takemura |first15=H. |last15=Zhang |year=2013 |url=http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_Chapter08_FINAL.pdf |title=Anthropogenic and Natural Radiative Forcing |encyclopedia=Climate Change 2013: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |editor-last1=Stocker |editor1-first=T.F. |editor2-first=D. |editor-last2=Qin |editor3-first=G.-K. |editor-last3=Plattner |editor4-first=M. |editor-last4=Tignor |editor5-first=S.K. |editor-last5=Allen |editor6-first=J. |editor-last6=Boschung |editor7-first=A. |editor-last7=Nauels |editor8-first=Y. |editor-last8=Xia |editor-first9=V. |editor-last9=Bex |editor-first10=P.M. |editor-last10=Midgley |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |display-authors=7}}</ref> === Pojava Azolle=== Na pola eocena, u Arktičkom okeanu za kratak vremenski period dogodio se brzi rast slatkovodne paprati (''[[Azolla]]''. Budući da je ovaj okean jedva bio povezan s drugim morima, a klima bila vlažna, gornji sloj vode ovdje je vjerojatno bio sladak, omogućujući širenje slatkovodne paprati. To se zove ''Događaj Azolla''. Ogromne količine [[biomasa|biomase]] slatkovodnih paprati potonula je kad su biljke uginule na okeanskom dnu, ali eocenski sloj organskog materijala koji se nalazi u [[duboko morsko jezgro|dubokom morskom jezgru]] i iz arktičkih voda ponekad je debljine i do 8 metara. Biljke proizvode ćelijsko tkivo od [[organski materijal|organskog materijala]], za koje iz atmosfere izvlače staklenički plin – [[ugljik-dioksid]]. Zbog velike količine tog plina, koji je nestao iz atmosfere, [[efekt staklenika]] vjerovatno je oslabio. === Kasnoeocensko hlađenje === Poslije prvog dela eocena, temperatura se postepeno smanjivala. Kao rezultat pojave morskih struja i cirkulacije Antarktik oko Antarktika, klima na ovom kontinentu bila je isključena od utlcaja relativno tople vode oceana. Antarktik je još na početku eocena bio pokriven [[listopadna šuma|listopadnom šumom]], ali na kraju eocena ta je ustupila mjesto [[crnogorična šuma|crnogoričnoj]] i [[tundra]]ma. Okeanska voda oko Južnog pola, sada kada dominantna struja nije bila sjever-jug, već istok-zapad, više nije imala priliku za zagrijavanje. Hladna voda je [[gustoća (fizika)|gušća]] od tople , a ohlađena voda na Južnom polu je ispunila donji sloj okeana širom svijeta, tako da se prosječna temperatura u okeanu također smanjila. Hlađenje okeana zauzvrat je uticalo na globalnu klimu. Na prijelazu između eocena i oligocena klima se ohladila za nekoliko stepeni, u roku od nekoliko hiljada godina, kao rezultat rasta [[ledenjak]]a]na Antarktiku. Pojava [[ledene ploče]] takođe je prouzrokovala opadanje [[eustazija|eustazijskog]] [[nivo mora|nivoa mora]] na prelazu eocen-oligocen. == Stratigrafija i geologija == === Imenovanje i definicija === [[slika:Nummuliten Fossil.jpg|thumb|300px|Krečnjak sastavljen od [[numulit]]a, u obliku diska [[foraminifera]], promjera nekoliko cm. Nummuliti su tipskii za eocenske stijene [[Mediteran]]a i stoga su vrlo pogodni kao [[provodni fosil]]i i za razdoblje.]] Termin eocen je 1833. godine uveo britanski geolog [[Charles Lyell]], zasnovan na [[sedimentni kamen|slojeva sedimentnih stijena]] u Pariškom bazenu. Lyell je [[tercijar]] podijelio na eocen, [[miocen]] i [[pliocen]], na osnovu fosila [[mehkušac]] a iz Francuske i Italije. Kasnije, u 19. Stoljeću, preciznijim proučavanjem, eocena oligocen i paleocen biće odvojeni. U sadašnjoj službenoj geološkoj vremenskoj skali [[Međunarodna komisija za stratigrafiju|Međunarodne komisije za stratigrafiju]] (ICS), eocen ima status [[period (geologija)|perioda]] ili [[serija (stratigrafija)|serije]] i pododjeljak je [[period (geologija)|perioda]] (ili [[sistem (stratigrafija)|sistema]]) [[paleogen]]a. Tercijar je podijeljen na paleogen i [[neogen]] i više se ne pojavljuje u ovoj vremenskoj skali. Eocen je podijeljen na četiri vremenska sprata ili [[sprat (stratigrafija) poda]], od starijih do mlađih: [[Ipresijen]], [[Lutetijen]], [[Bartonijen]] i [[Priabonijen]]. Kao [[provodni fosil]] i za eocen obično se uzimaju[[plankton]]ske [[foraminifera]] i [[nanoplaplaton]] ([[plankton]] dimenzija između dvije stotine i dvije hiljade milimetra). === Eocenske stijene === Stijene iz eocena nalaze se širom svijeta i često još nisu završene [[litifikacija|litifikacije]]. U Holandiji i Belgiji se serije iz eocena, kao i ostaka paleogena, sastoja uglavnom od morskih ležišta. U zapadnoj Belgiji, eocenski slojevi se obično sastoje od od [[pijesak]]a i [[glina]], ali postoje i povremeni slojevi [[smeđi ugalj|smeđeg uglja]] i [[krečnjak]]a. Britanska [[londonska]] regika je slična [[formacija (stratigrafija)|formacijama]] morskih glina i pijesaka u južnoj Engleskoj. Eocenske stijene teško izlaze na površinu u Holandiji, osim na nekolicini mjesta u [[Južni Limburg|Južnom Limburgu]]. Ovi slojevi stijena pripadaju [[Tongeren|ležištima u Tongerenu]], koja se takođe javljaju na istoku [[Belgija|Belgije]]. Oni su mlađi od formacije Maldegem i imaju raznoliku [[more|morsku]] i [[kontinent]]alnu prirodu. U srednjoj Evropi, povremeno se javljaju nekonsolidirani slojevi eocenskih stijena. Duž [[Alpe|Alpa]] mogu se naći naslage [[molasa|molase]] i [[fliš]]a u [[podnožje|podnožju]] ovog planinskog lanca. To su uglavnom pijesci i [[konglomerati (geologija)|konglomerati]], formirani od materijala koji je erodiran iz novih planina. Na [[Pireneji]]ma, eocenske naslage sadržie plitki morski krečnjak, koji je nastao tokom kasnije faze [[tektonski poremećaj|tektonskih poremećaja]] [[slika:Prachtkäfer aus der Grube Messel.JPG|thumb|300px| Fosil insekta ''Buprestida'' iz Messel-grovevea u Njemačkoj]] === Lokacije fosila === Iako su eocenski [[fosil]]i pronađen na mnogim mjestima na svijetu, brojna su mjesta posebno važna zbog saznanja o [[evolucija|evoluciji]] života. Na lokalitetu [[Wadi Al-Hitan]] u [[Egipat|Egiptu]], gdje su pronađeni morski sedimenti iz [[Tetis]]a, pronađeni su mnogi [[kostur]]i ranih [[kitovi|kitova]]. Ova lokacija ima [[UNESKO]]-ov status [[lokalitet svjetske baštine]], od 2005. [[Formacija zelene rijeke]], koja u saveznim državama [[Sjedinjene Države|Amerike]], [[Utah]], [[Kolorado (država)|Kolorado]] i [[Wyoming]], nalaze se tvorba lakustrijski depoziti procesa fluvijalizacije (formirani u jezerima i rijekama). Formacija sadrži vrlo dobro očuvane slatkovodne fosile životinja, posebno [[riba]]. Na Seymour Islandu, jednom od otoka između [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i [[Antarktik]]a, pronađeni su mnogi eocenski fosili morskih životinja. Lokalitet je istražio [[Norveška|norveški]] istraživač [[Karl Anton Larsen]] u 1882. i otkrio fosile, između ostalog, [[pingvin]]a i [[školjke|školjki]]. Još jedna formacija koja je sačuvala mnoge fosile je južnoengleski [[London Clay]]. Ova velika morska formacija je starosti iz [[Ipresien]]a sadrži fosile školjkaša, [[gastropoda]], ''[[Nautilidae]]'' (nautilusa), [[kraba]], [[jastog]]a, [[riba]] (uključujući i zube [[morski psi|morskih pasa]]), [[gmizavci|gmizavaca]] (posebno [[kornjača]]), [[ptica]], pa čak i [[sisar]]a. Najpoznatija je, međutim, formacija fosilnih biljaka od kojih su takođe pronađeni [[plod]]ovi i [[sjeme]]nke. U međuvremenu je, samo u [[London]]u otkriveno 350 novih vrsta biljaka. Jedno od najpoznatijih i najbogatijih nalazišta eocenskih fosila je [[Messel-groeve]] u [[Hessen]]u ([[Njemačka]]). U kamenolomu su pronađeni fosili [[sisar]]a, [[gmizavac]]a, [[riba]], [[insekt|insekata]] i [[biljkebiljki]]. Budući da je ležište nastalo u kraterskom jezeru, na njih [[truljenje]] nije uticalo, pa su fosili u dobrom stanju. Fosili zajedno tvore kompletan eocenski [[ekosistem]], a kamenolom Messel je također, u tom pogledu, jedinstven. Kamenolom je proglašen [[lokalitet svjetske baštine|lokalitetom svjetske baštine]] u 1995. Ostala nalazišta eocenskih fosila su [[Focus Murgon Fossil]] u [[Queensland]]u (prije ~ 54,6 miliona godina) i [[John Day Formation]] (od prije ~ 37 – 20 miliona godina) u [[Oregon]]u. [[slika:Macginitiea gracilis 01.jpg|thumb|right|300px| Fosilni list suptropske vrste ''[[Macginitiea gracilis]]'' , iz Klondajk planinske formacije, [[ipresij]], [[Washington (savezna država)|Washington]]]] [[slika:Gastornis 1917.jpg|thumb|300px| Rekonstrukcija životinje reda ''[[Gastornis]]'', prestravljena [[ptica]] iz paleocena i eocena Evrope i Severne Amerike. <br>Životinja je mogla dostići veličinu odraslog čovjeka<ref>Afbeelding uit Matthew ''et al.'' (1917)</ref>]] [[slika:Hyracotherium Eohippus hharder.jpg|thumb|300px|''[[Hyracotherium]]'' je najstariji poznati rod među [[kopitari]]ma (paleocen do ranog eocena). Životinja je bila visoka otprilike 20 cm i dugačka 30 cm.]] [[slika:Moeritherium.jpg|thumb|300px|''[[Moeritherium]]'' bila rana životinja koja je živila na stablima, iz eocena, usko ie povezana s precima današnjih slonova.]] [[slika:Palaeochiropteryx Paleoart.jpg|thumb|300px| Rekonstrukcija tri leteća primerka izumrle vrste šišmiša ''[[Palaeochiropteryx]] '', od kojih su fosili pronađeni u kamenolomu Messel, Njemačka.]] [[slika:Mesonyx.jpg|thumb|300px|''[[Mesonyx]]'', mesoždeni [[kopitari]] iz eocena.]] [[slika:Arsinoitherium BW.jpg|thumb|300px|''[[Arsinoitherium]]'': , rog [[Embrithopoda|embritopode]] iz kasnog eocena i [[oligocen|ranog oligocena]].]] [[slika:Basilosaurus BW.jpg|thumb|300px|''[[Basilosaurus]]'', jedan od prvih [[kitovi|kitova]].]] == Život == {{Glavni|Život}} U paleocenu je među [[sisari]]ma došlo do brze [[adaptivna radijacija|adaptacijske radijacije]]. Pored mnogih novih grupa, pojavili su se i veći oblici nego ikad prije. Ova diverzifikacija se nastavila i u eocenu i [[specijalizacija (biologija)|specijaliziranih]] mnogih vrsta, u poređenju s "primitivnim" paleocenskim vrstama. Slična diverzifikacija se dogodila među [[ptica]]ma, [[cvjetnica]]ma, [[insekti]]ma i drugim skupinama. PETM je doveo do izumiranja mnogih vrsta, tako da postoji jasna razlika između faune paleocena i eocena. Eocen je završio sa mnogo većim [[masovno izumiranje|masovnim izumiranjem]], koji se naziva, prema francuskoj kovanici ''[[veliki odmor|grande coupure]]''. === Biljke === {{Glavni|Biljke}} U početku, eocenske šume su prerasle u stablašice zbog tople klime. Osim suhih predjela, gdje je bilo pustinja, čitav je svijet bio prekriven šumom. Na otokuu [[Ellesmere (otok)|Ellesmere]], koje leži iznad polarnog kruga, pronađeni su fosili drveća, naprimjer, iz porodice '' [[Cupressaceae]]'' ([[čempres]]i) ili iz roda 'vodenih čempresa ''[[Metasequoia]]''. Fosili suptropskih, pa čak i tropskih biljnih vrsta (uključujući porodicu [[palma|palmi]]), pronađeni su u donjeeocenskim naslagama [[Grenlanda]]a i [[Aljaska|Aljaske]]. Tropska prašuma rasla je daleko u sjevernoj Evropi, Sjevernoj Americi i [[Sibir]]u. Kako se tokom eocena klima hladila, tropske [[trajnice]] i palme na većoj širini ustupile su mjesto [[listopadna biljka|listopadni]] vrstama koje su bile bolje prilagođene razlikama između [[sezona]]. Zbog sušenja i hlađenja klime, šume su na nekim mjestima ostavile otvorene terene. To je dovelo do pojave [[Poaceae|trava]], što je dovelo do pojave većih pašnjačkih vrsta životinja. Postoje pokazatelji da su trava već postojala u kredi, a najstariji pouzdani fosili potiču iz paleocena. Ove vrste su i dalje imale široko lišće i nisu ličile na modernu travu. Važna prilagodba bio je razvoj kontinuiranog rasta, kako bi biljke mogle preživjeti i tešku ispašu. Trave su se širile dalje i tpkom oligocena. === Ptice === {{Glavni|Ptice}} Paleocen i rani eocen jedini su periodi u zemaljinoj historiji u kojem su u lancima ishrane gornje [[grabljivice]] bile ptice. Neke agresivne ptice (neleteća grupa velikih mesoždernih grabljivih ptica), poput roda '' [[Gastornis]]", koje se, između ostalog, hrane i malim i srednjim sisarima. One su dugo bile na vrhu [[lanac ishrane|lanca ishrane]] u Južnoj Americi, ali se tokom eocena, u Sjevernoj Americi i Evropi, povećavala konkurencija velikih mesoždernih sisara. [[Pingvini]], koji su se pojavili tokom kasnog krednog perioda, u paleocenskim slojevima na današnjem [[Antarktik]]u i na [[Novi Zeland|Novom Zelandu]], stigli su u srednji eocen u Južnoj Americi i zaposjele obale duž [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]]. Neki eocenski [[rod (biologija)|rodovi]] i drugi [[takson]]i pingvina bili su ''[[Perudyptes]]'' , ''[[Archaeoshpeniscus]]'', ''[[Icadyptes]] salasi'' i divovski ''[[Anthropornis]] nordenskoeleni' ', koji je mogao dostići visinu i do 180&nbsp;cm, a težio je oko 90&nbsp;kg. Za usporedbu: danas je najveća vrsta pingvina [[carski pingvin]], koja može doseći 122&nbsp;cm i težiti 37&nbsp;kg. Patke (''[[Anseriformes]]'') su također nastavile sa diverzifikacijom. Danas izumrla [[porodica (biologija)|porodica]] pataka bile su ''[[Presbyornithidae]]'', stodnici sadašnjih [[guska|gusaka]]. Primjer je rod ''[[Presbyornis]]'', koji je izgledao poput moderne [[patke]], ali imao je duže noge. Vrste koje su živjele u obalnim područjima, uglavnom su manje specijalizirane i imale su veće šanse za preživljavanje od vrsta koje su bile vezane za određeni [[ekosistem]] zbog uske specijalizacije. Otkrivanje eocenskih fosila [[pacov]]a ''[[Palaeotis]]'' u njemačkom kamenolomu Messel i drugih fosilnih ratita u Sjevernoj Americi i [[Mongolija|Mongoliji]] nije u skladu s tradicijskom hipotezom da je [[najbliži drevni predak|zajednički predak]] ratita živio u [[Gondwana|Gondwani]]. Jasno je da su ratiti (pacovoliki [[glodari]]) tokom eocena bili rasprostranjeni i na sjevernoj hemisferi. Pojava [[Papagaj|papiga]] dogodila se tokom eocena, na znatno sjevernijoj širini nego današnje. U Evropi su na raznim mjestima pronađeni fosili eocenskih papiga. Najstariji poznati fosil papagaja star je 54 miliona godina i pronađen je u [[Danska|Danskoj]]. === Sisari === {{Glavni|Mammalia}} Nakon [[masovno izumiranje|izumiranja dinosaura]] na kraju [[kreda (period)|krede]], ekološke [[niša (ekologija)|niše]] bile su popunjene. Mnogi suvremeni [[red (biologija)|redovi]] sisara pojavili su se u paleocenu, a također i neki kasnije izumrli redovi. Taj se razvoj nastavio u eocenu. Nevjerovatno je da su predstavnici mnogih eocenskih skupina bili manji od svojih paleocenskih predaka (vremenski uvjeti) i njihovih potomaka u oligocenu. Moguće je da su male vrste u toploj klimi eocena imale evolucijsku prednost. U ranom eocenu pojavili su se [[papkari]], a na početku oligocena bili su već razbijeni u moderna tri podreda: ''[[Camelidae]]'' (kamile), ''[[Svinja|Suidae]]'' i [[preživari]]. Primjer ranog eocenskok kopitara je rod ''[[Diacodexis]]''. Međutim, oblici sa neparnim papcima (koji se, premda nisu poznati jasni fosili prije eocena, vjerovatno su se pojavili na paleocenu u Aziji), bili su dominantni na početku eocena, gurajući kopitare na siromašnija područja, gdje su preživari evoluirli [[probavni sistem]] sa četiri dijela [[stomak]]a. Primjer ranog eocenskog oblika neparnih papaka je najstariji [[kopitar]], ''[[Hyracotherium]]'' koji, međutim, nije narâstao mnogo veći od zeca. Pojavom trava u srednjem eocenu, ova grupa je tako imala evolucijsku prednost i stoga je mogla imati važniju ekološku ulogu. Pojavile su se i prve eocenske [[životinje]] sa surlom, ''Proboscidea'', poput roda ''[[Moeritherium]]'' i većeg ''[[Palaeomastodon]]'', sa kratkom surlom, a smatra se pretkom [[slon]]ova. [[Embrithopoda]] su bila grupa sisara iz Afrike koji su vjerovatno povezani sa slonovima, primer je rod ''[[Arsinoitherium]]''. [[Glodari]], koji su se prvi put pojavili na paleocenu, također su se i dalje diverzificirali tokom eocena. Sasvim je moguće da su ih protjerali [[Konkurencija (ekologija)|konkurenti]] [[multiituberkulati]] koji su takođe živjeli od [[orah|orašastih]] [[plod]]ova i [[sjemenka|sjemenki]]. Multiituberkulati bili su starija grupa sisara, koja se u eocenu snažno reducirana i izumrla u oligocenu. [[Gondwanatheria]] su bila grupa sisara koji mogu biti povezani s multiituberkulama i žive samo na južnim kontinentima (Južna Amerika, Antarktik, Indija i Afrika). Najmanji poznati sisar koji je ikada postojao, podsjeća na [[insktivor]]e roda "[[Batodonoides]]", živeo je pre oko 53 miliona godina. Prvi fiksni fosili [[šišmiš]]sa potiču iz donjeg eocena (eocenske vrste slijepih miševa su iz rodova ''[[Icaronycteris]]'', ''[[Archaeonycteris]]'', ''[[Palaeochiropteryx]]'' i ''[[Hassianycteris]]''), iako su i u kredi pronađeni fosilni zubi koji pripadaju šišmišima. Postepeno zahlađenje klime od sredine eocena, uzrokovalo je promjenu [[staništa]] mnogih životinja. [[Prašuma]] jepostala manja tako da su se mnoge vrste prilagodile otvorenim travnjacima. I biljojedni travari i grupe [[grabljivica]] postaju veće i jače. Skupine [[mesožder]]nih eocenskih sisara bile su [[Mesonychia]] (poput rodova ''[[Mesonyx]]'', ''[[Ankalagon]]'' i ''[[Andrewsarchus]]'', a posljednji je bio najveći i, koliko je poznato, najgrabežljiviji sisar ikad), zatim [[Condylarthra]] (poput roda ''[[Arctocyon]]'' ili vjerovatno također i ''[[Tingamarra]]''), ali posebno [[Creodonta]] (poput roda ''[[Patriofelis]]'' ili kasnoeocenskog ''[[Sarkastodon]]''). Zadnje tri grupe su do sada izumrle. Ovi sisari preuzeli su ulogu dominantnih predatora u toku eocena. Na kraju eocena pojavili su se prvi [[Carnivora|moderni grabežljivci]], [[Feliformia]] i [[Caniformia]], prethodnici modernih [[mačka|mačkio]] i [[pas]]a. Prekursori Carnivora bili su iz reda [[Miacoidea]], iz paleocena i ranog eocena; danas su obje grupe smještene u [[kladus]] [[Carnivoramorpha]]. Grupa koja je spadala u Carnivora bile su ''[[Nimravidae]]'' (u sastavu Feliforma), koja se takođe pojavila na kraju eocena. [[Primati]] čiji su se prvi predstavnici pojavili na paleocenu, razvijali su se dalje u eocenu. Primjeri eocenskog primata su ''[[Notharctus]]'', koji je izgledao kao današnji [[lemuri]] i rod ''[[Darwinius]]'', od kojih su poznati vrlo dobro očuvan fosili. Posebnu evolucijsku granu predstavljao je nastanak prvih [[kitovi|kitova]] iz grupe ''Mesonychia''. Ova evolucija je prilično poznata zbog mnogih fosila raznih intermedijarnih oblika koji se nalaze u slojevima donjeg i srednjeg eocena u [[Pakistan]]u. Najstariji preci kitova su iz porodice ''[[Pakicetidae]]'', kopnenih grabežljivaca s trokutastim zubima, tipskim za cijelu grupi ''Mesonychia''. Nekoliko miliona godina kasnije, neke vrste, poput onih iz roda ''[[Ambulocetus]]'', usvojile su životni stil [[amfibija]]. Položaj njihovih nogu kod '' Ambulocetus '' je već više fokusiran na plivanje, nego na kretanje po kopnu. Prije otprilike 45 miliona godina, pojavili su se prvi kompletni [[more|morski]] i kitovi, porodice ''[[Basilosauridae]]''. U ovu grupu spadaju rodovi ''[[Basilosaurus]]'' i ''[[Dorudon]]'', koji se po [[anatomija|anatomiji]] ne razlikuju mnogo od današnjih [[kitovi]]a. === Ostale kopnene životinje === Topla klima eocena pružala je pogodno okruženje [[gmizavci]]ma. Neke od najvećih [[[zmija]] koje su ikada živjele potiču iz eocena. Na osnovu fosila ''[[Gigantophis garstini]]'' koji su pronađeni u Sjevernoj Africi, ova zmija mogla bi dostići dužinu oa 10 metara (najduže zmije današnjice dugačke su oko sedam metara). ''[[Chubutophis]]'', iz [[Patagonija|Patagonije]] je bio je još duži. Nekada se mislilo da je morska eocenska zmija roda ''[[Palaeophis]]'' dugačka trideset metara, ali novije procjene govore o dužini od devet metara. Najstariji fosili porodice ''[[žabe|Ranidae]]'' (prave žabe) potiču iz eocena, ali zato što su ove životinje malene i njihovi ostaci osjetljivi, fosili su rijetki. Stoga se može pretpostaviti da su možda nastale i ranije. Na prijelazu između paleocena i eocena započela je [[adaptacijska radijacija]] među određenim skupinama [[insekti|insekata]]. [[Mravi]], koji su u razdoblju krede još uvijek bili nevažna skupina, koji su živjeli sami u [[Laurazija|Lauraziji]], raširili bi se svijetom u ranom eocenu. U meselskom kamenolomu, fosili roda ''[[Formicium]]'' pronađeni su ne samo ostaci mrava radnika već i [[matica (životinjsko carstvo)|matiice]]] koja je bila duga između 13 i 15&nbsp;cm. Koliko je znano, ovo su najveći mravi koji su ikada živjeli. U [[SAD|Sjedinjenim Državama]] i u [[Engleska|Engleskoj]] pronađene su [[krilo|krila]] istog [[spol]]a. Najstariji prethodnik moderne [[pčele]] potiče iz eocena, a vrsta ''[[Electrapis apoides]]'' pronađena je u [[ćilibar]]u i potiče od prije oko 45 miliona godina. [[slika:Otodus obliquus teeth in stone.jpg|thumb|300px|Fosilni zubi eocenskog morskog psa ''[[Otodus obliquus]]'']] === Život u moru === U eocenu je stopa kojom je formirana nova okeanska kora na grebenu srednjeg okeana, bila jeveća nego što je to danas. Posljedica toga bila je da je koncentracija [[kalcij]]a u odnosu na koncentraciju [[magnezij]]a u morskoj vodi bila veća. Zbog toga je mineral [[kalcit]] relativno stabilan. Na kraju eocena, morska voda se postepeno mijenjala u sastav bogat magnezijem, čiji je mineral [[aragonit]] relativno stabilan. To je vjerovatno razlog što je eocen bila posljednja era u kojoj su se formirale velike količine [[kreda|krede]]. Ova stijena sačinjena je od fosila takozvanog "nanoplanktona", [[plankton]]a, čije su dimenzije između dvije stotine i dvije hiljade milimetra, a koji grade svoje skelete od kalcita. S druge strane, veća koncentracija magnezija uzrokovala je cvjetanje [[kora]]a]] i [[koralni greben|koralnih grebenova]] fenova u oligocenu. Korali grade svoj skelet od aragonita. [[Morski psi]], posebno skušast, pretrpjeli su veliku diverzifikaciju u eocenu. Naprimjer, morski pas [[goblin]], pojavio se u ovom periodu. Jedna od najvećih vrsta morskih pasa bila je ''[[Otodus obliquus]]'', koja bi mogla biti dugačka devet metara, a hranio se [[riba]]ma, morskim [[sisar]]ima i drugim morskim psima. Ovo je vjerovatno bio predak roda "[[Carcharodon]]", iz srednjeg eocena, kojem je pripadao i ogromni morski pas ''[[Megalodon]]''. Eocenske [[košljoribe]] (naprimjer rod ''[[Enchodus]]'', [[grabljivice]] koje su se pojavio već u kredi) bile su srodne današnjim [[losos]]ima. == Prelaz u oligocen == Prije otprilike 33,9 miliona godina, dogodila se drastična promjena u [[Fauna|faune]] u [[Evropa|Evropi]], koja se naziva ''grande coupure'', na i prijelazu između eocena i oligocena. Sličan događaj dogodio se istovremeno u Aziji. Azijske vrste dobile su priliku da migriraju u Evropu i obrnuto, vjerovatno zahvaljujući stvaranju kopnenog mosta kroz [[Turgajsko more]]. To je dovelo do [[masovno izumiranje|masovnog izumiranja]], ali i [[alopatrična specifikacija|alopatričnog]] formiranja novih vrsta. Istovremeno se cirkumpolazna antarktička [[morska struja]] u južnim okeanima dobro pokrenula zbog odvajanja [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i [[Antarktik]]a, dodatno hladeći Antarktik i stvarajući trajni [[ledeni sloj|ledenu kapu]] na Južnom polu, koja se počela formirati. Formiranje ove ledene kape uzrokovalo je svjetski pad [[nivo mora|nivoa mora]] i porast moći refleksije svjetlosti na Zemlji, što je dodatno hladilo klimu širom svijeta. [[Klimatske promjene]] i (u Evroaziji), osigurali su brz evolucijski razvoj dolazećim pridošlicama. Vrste koje se nisu mogle prilagoditi novim okolnostima su izumrle, druge su se vrste prilagodile i imale su drugačije karakteristike od svojih eocenskih predaka. Promjena je bila uglavnom kod sisara i velikih morskih [[mehkušac]]a. Pojava rijetkih [[elemenat (hemija)|elemenata]] [[iridij]]a, [[nikl]]a i nekih drugih, obogatilo je bodljokošce, u slojevima stijena približno na prelazu između eocena i ologiceena; to pokazuje da je morao postojati jedan ili više [[meteorit|meteoritskih udara]]. Međutim, datiranje ovih slojeva stijena pokazalo je da se taj uticaj morao dogoditi prije otprilike 35,6 miliona godina, više nego milion godina prije ''grande coupurea'' („velikog prekida“). Zbog toga se danas pretpostavlja da ta dva događaja nisu međusobno izravno povezana. == Također pogledajte== * [[Paleocen]] * [[Oligocen]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Eocene}} [[Kategorija:Eocen]] [[Kategorija:Paleogen]] [[Kategorija:Geološke epohe]] nuhmtfowb6l880czjru8efwru9g1i4b 0 473469 3934414 3925886 2026-10-07T20:36:11Z Bakir123 110053 3934414 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Stranka za Bosnu i Hercegovinu | izvorno_ime = | logo = Stranka za Bosnu i Hercegovinu Logo.svg | tekst = Logo stranke. | skraćenica = SBiH, SzBiH | predsjednik = [[Semir Efendić]] | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = | predsjedavajući = | generalni_sekretar = Džemal Smajić | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = [[Haris Silajdžić]] | osnovana = 13. april 1996. | raspuštena = | prethodnik = <!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--> | nastala_iz = [[Stranka demokratske akcije]] | nasljednik = <!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--> | spojena_u = <!--U slučaju da se spojila u novu stranku--> | slogan = "Zajedno ZA jedno" | himna = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = Reisa Džemaludina Čauševića 2/1 | novine = | mladi_ogranak = | ženski_ogranak = | seniorski_ogranak = | broj članova = | politička_pozicija = [[Centrizam|Centar]], [[desni centar]]<ref>{{Cite web|url=http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-fbih.html|title=Federation of Bosnia and Herzegovina|last=Nordsieck|first=Wolfram|date=2018|website=Parties and Elections in Europe|access-date=18. 2. 2020|archive-date=15. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215042024/http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-fbih.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Europe Elects" /> | ideologija = {{Unbulleted list|class=nowrap | [[Bošnjački nacionalizam]]{{Nedostaje referenca}} | [[Društveni konzervativizam]]{{sfn|Hudson|Bowman|2011|p=121}}{{sfn|Shields|Baldwin|2008|p=93}} | [[Unitarizam]]{{sfn|Van Willigen|2013|p=119}}<ref>{{Cite journal|last=Vogel|first=T. K.|date=2006|title=2006: A watershed year|url=https://www.jstor.org/stable/resrep11069.6|journal=Bosnia and Herzegovina: The Challenge of Legitimacy: FAST Country Risk Profile Bosnia and Herzegovina|pages=12–26|quote=Both Dodik and Silajdzic are pursuing the main strategies that politicians from their ethnic group have been pursuing since Dayton: the Bosnian Serbs’ primary strategy to keep power and protect the integrity of their community has been to preserve a strong RS, with only grudging transfers of responsibility to the central government, while the Bosniaks’ primary strategy has been to build an effective central state at the expense of entity power.}}</ref> | [[Proevropejstvo]]<ref name="Europe Elects">{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina |url=https://europeelects.eu/bosnia-and-herzegovina/ |website=europeelects.eu}}</ref> | [[Atlantizam]]{{Nedostaje referenca}} }} | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = | prazni_podaci1 = | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | sestrinske_stranke = | skupština1 = [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda BiH]] | broj_mandata1 = {{Infokutija stranka/mandati|1|15|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština2 = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]] | broj_mandata2 = {{Infokutija stranka/mandati|0|42|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština3 = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]] | broj_mandata3 = {{Infokutija stranka/mandati|2|80|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština4 = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom FBiH]] | broj_mandata4 = {{Infokutija stranka/mandati|2|98|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština5 = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]] | broj_mandata5 = {{Infokutija stranka/mandati|0|83|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština6 = [[Skupština Brčko distrikta|Skupština DB]] | broj_mandata6 = {{Infokutija stranka/mandati|1|31|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština7 = [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona FBiH]] | broj_mandata7 = {{Infokutija stranka/mandati|10|289|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | skupština8 = [[Spisak gradonačelnika i načelnika Bosne i Hercegovine|(Grado)načelnici]] | broj_mandata8 = {{Infokutija stranka/mandati|1|145|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} | zastava = | veb-sajt = {{URL|zabih.ba}} }} '''Stranka za Bosnu i Hercegovinu''' ('''SBiH''' ili '''SzBiH''') unitarna je politička stranka u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] koju je 13. aprila 1996. osnovao [[Haris Silajdžić]], bivši predsjednik [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|vlade BiH]]. Stranka je osnovana nakon razilaženja sa [[Stranka demokratske akcije|Strankom demokratske akcije]] (SDA). Iako je definirana kao "multietnička", to je stranka s većinskim [[Bošnjaci|bošnjačkim]] biračkim tijelom. Sjedište se nalazi u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Od 2000. do 2002. sudjelovala je u [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|Vladi Federacije Bosne i Hercegovine]], kao dio [[Demokratski savez za promjene|Demokratskog saveza za promjene]]. Godine 2006. njen lider Haris Silajdžić izabran je člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda bošnjačkog naroda|reda bošnjačkog naroda]]. Dana 23. aprila 2021. na poziciji predsjednika stranke dolazi [[Semir Efendić]], načelnik [[Sarajevo|sarajevske]] [[Općina|općine]] [[Novi Grad]] i bivši član SDA, nakon neopozive ostavke bivšeg predsjednika [[Amer Jerlagić|Amera Jerlagića]] gdje je "Glavni razlog potpuni idejni razlaz o budućnosti stranke sa ostalim članovima rukovodstva".<ref>{{Cite web|url=https://bhrt.ba/efendic-istupio-iz-sda-preuzima-stranku-za-bih/|title=Efendić istupio iz SDA, preuzima Stranku za BiH|date=26. 4. 2021|website=BHRT|access-date=14. 9. 2021}}</ref> == Spisak predsjednika == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |# ! colspan="2" rowspan="2" |Predsjednik ! colspan="3" |Mandat |- !Od !Do !Trajanje |- !1. |[[Datoteka:Haris Silajdžić 1995.jpg|bez okvira|100px]] |[[Haris Silajdžić]]<br>{{Malo|(r. 1945)}} |13. april 1996 |6. mart 2012. |{{ayd|1996|04|13|2012|03|06}} |- !2. |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|100px]] |[[Amer Jerlagić]]<br>{{Malo|(r. 1967)}} |6. mart 2012. |23. april 2021. |{{ayd|2012|03|06|2021|04|23}} |- !3. |[[Datoteka:Semir Efendić.jpg|bez okvira|100px]] |[[Semir Efendić]]<br>{{Malo|(r. 1983)}} |23. april 2021. |''trenutno'' |{{ayd|2021|04|23}} |} == Izbori == === Opći izbori === ==== Kantonalni nivo ==== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Kanton !Mandati |- !2022. |- |{{ZID|Unsko-sanski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|1|30|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Posavski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|21|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Tuzlanski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|2|35|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Zeničko-dobojski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|35|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Bosansko-podrinjski kanton Goražde}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|25|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Srednjobosanski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|30|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Hercegovačko-neretvanski kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|30|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Zapadnohercegovački kanton}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|23|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Kanton Sarajevo}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|3|35|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- |{{ZID|Kanton 10}} | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|0|25|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |- !Ukupno | style="vertical-align:middle;text-align:center;" |{{Infokutija stranka/mandati|6|289|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}} |} == Također pogledajte == * [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini|Spisak političkih stranaka u BiH]] * [[Stranka demokratske akcije]] * [[Aprilski paket]] == Reference == {{refspisak}} == Literatura == {{Refbegin}} *{{cite book|last1=Hudson|first1=Robert|last2=Bowman|first2=Glenn|year=2011|title=After Yugoslavia: Identities and Politics Within the Successor States|url=https://archive.org/details/isbn_9780230201316|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9780230201316}} *{{cite book|last1=Shields|first1=Vanessa E.|last2=Baldwin|first2=Nicholas|year=2008|title=Beyond Settlement: Making Peace Last After Civil Conflict|location=Cranbury, NJ|publisher=Associated University Presses|isbn=9780838641835}} *{{cite book|last=Van Willigen|first=Niels|year=2013|title=Peacebuilding and International Administration: The Cases of Bosnia and Herzegovina and Kosovo|location=London|publisher=Routledge|isbn=9781134117185}} {{Refend}} [[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1996.]] [[Kategorija:Stranka za Bosnu i Hercegovinu|*]] [[Kategorija:Bošnjački nacionalizam]] [[Kategorija:Bošnjačke političke stranke]] [[Kategorija:Bošnjačke političke stranke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bošnjačke nacionalističke stranke]] [[Kategorija:Nacionalističke stranke u Bosni i Hercegovini]] llpi6dru8y11kuwlp8hlcqbv73evcsp 0 493793 3934438 3927602 2026-10-08T03:10:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934438 wikitext text/x-wiki {{infokutija zdravstveno stanje |ime=Psorijatski artritis | slika = Psoriatic_arthritis2010.JPG | opis_slike = Teški psorijatski artritis stopala i gležnjeva. Obratite pažnju na promjene na noktima. | izgovor = | oblast = [[Reumatologija]] | simptomi = | komplikacije = | početak = | trajanje = | vrste =Oligoartikularni, oliartikularni, rthritis mutilans, spondiloartritis, distalni interfalangni | uzroci =Najčešće [[autoimunost|autoimunski]] | rizici = | dijagnoza = |diferencijalna_dijagnoza= Za razliku od psorijatskog artritisa, reumatoidni artritis ima tendenciju da zahvati proksimalne zglobove, uključuje veći broj zglobove nego psorijatski artritis, i zahvataju ih simetrično. | prevencija = | tretman = | lijekovi = | prognoza = | frekvencija = | smrti = }} '''Psorijazni artritis''' je dugotrajan [[upalni artritis]] koji se javlja kod ljudi pogođenih [[autoimunska bolest|autoimunskom bolešću]] [[psorijaza|psorijazom]].<ref name="Fitz2">{{cite book |author1=Freedberg, Irwin M. |author2=Fitzpatrick, Thomas B. |title=Fitzpatrick's dermatology in general medicine |url=https://archive.org/details/fitzpatricksderm0002unse |publisher=McGraw-Hill |location=New York |year=2003 |isbn=978-0-07-138076-8 |edition=6th |pages=427–436}}</ref><ref name="Andrews">{{cite book |author1=James, William |author2=Berger, Timothy |author3=Elston, Dirk |title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology |url=https://archive.org/details/andrewsdiseaseso0000jame_10ed |url-access=limited |publisher=Saunders |year=2005 |isbn=978-0-7216-2921-6 |edition=10th |page=194}}</ref> Klasična karakteristika psorijatskog artritisa je [[daktilitis|otok cijelih prstiju na rukama i nogama]] koji izgleda poput kobasice.<ref name="Ritchlin2017">Ritchlin, CT; Colbert, RA; Gladman, DD (March 2017). "Psoriatic Arthritis". New England Journal of Medicine (Review). 376 (10): 957–70. doi:10.1056/NEJMra1505557. PMID 28273019. S2CID 43867408.</ref> Ovo se često dešava u vezi sa [[psorijatska onihodistrofija|promjenama na noktima]] kao što su male udubljenja u [[nokt]]ima (pitting), [[hiperkeratoza|zadebljanje noktiju]] i [[Oniholiza|odvajanje nokta od nihovog ležišta]].<ref name="Ritchlin2017"/> Promjene na koži u skladu sa [[psorijaza|psorijazom]] (npr. [[eritem|crveni]], ljuskavi i [[pruritus|svrbežni]] plakovi) javljaju se često prije početka psorijatskog artritisa, ali psorijatskii artritis može prethoditi osipu kod 15% oboljelih osoba.<ref name="Ritchlin2017"/> Klasifikovan je kao tip [[seronegativni artritis|seronegativne]] [[spondiloartropatij]]e. == Znakovi i simptomi == [[Bol]], otok ili ukočenost u jednom ili više zglobova obično su prisutni kod psorijatskog artritisa.<ref name="pmid20015187">{{cite journal |vauthors=Amherd-Hoekstra A, Näher H, Lorenz HM, Enk AH |title=Psoriatic arthritis: a review. |journal=Journal of the German Society of Dermatology|volume=8 |issue=5 |pages=332–9 |date=maj 2010 |pmid=20015187 |doi=10.1111/j.1610-0387.2009.07334.x |s2cid=25484225 |doi-access=free}}</ref> Psorijatični artritis je zapaljen, a zahvaćeni zglobovi su uglavnom crveni ili topli na dodir. Asimetrični [[oligoartritis]], definiran kao [[upala]] koja pogađa dva do četiri zgloba tokom prvih šest mjeseci bolesti, prisutna je u 70% slučajeva. Međutim, u 15% slučajeva [[artritis]] je simetričan. Zglobovi šake koji su uključeni u psorijazu su [[Proksimalni interfalangni zglob|proksimalni interfalangni (PIP)]], distalni interfalangni (DIP), [[Metakarpofalangni zglob|metakarpofalangni (MCP)]] i ručni [[zglob]]. Zahvaćenost [[Interfalangna artikulacija šake|distalnog interfalangnog zgloba]] (DIP) je karakteristično obilježje i prisutna je u 15% slučajeva. Osim što pogađa zglobove [[šaka]] i zapešća, psorijatski artritis može zahvatiti prste, nokte i kožu. Može doći do oticanja na prstima ruku ili nogu nalik kobasicama, poznatog kao [[daktilitis]]. [[Psorijaza]] također može uzrokovati promjene na [[nokti]]ma, kao što su rupice ili odvajanje od noktiju,<ref name="pmid20015187"/> [[oniholiza]], [[hiperkeratoza]] ispod noktiju i horizontalna izbočina.<ref>{{cite web|title=Psoriatic Arthritis|url=https://www.arthritisaction.org.uk/living/psoriatic_arthritis|website=Arthritis Action|access-date=12. 8. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127123024/https://www.arthritisaction.org.uk/living/psoriatic_arthritis|archive-date=27. 1. 2016|url-status=dead}}</ref> Psorijaza se klasično manifestira ljuskavim [[lezija]]ma na koži, koje se najčešće vide na ekstenzornim površinama poput vlasišta, natalnog rascjepa i pupka. Kod psorijatskog artritisa, bol se može javiti u predjelu [[sakrum]]a (donji dio leđa, iznad trtice),<ref name="pmid20015187"/> kao posljedica [[sakroiliitis]] ili [[spondilitis]]a, koji je prisutan u 40% slučajeva. Bol se može pojaviti u i oko stopala i gležnjeva, posebno [[entezitis]] u Ahilovoj tetivi (upala Ahilove tetive gdje se ona ubacuje u kost) ili [[plantarni fasciitis]] u tabanu.<ref name="pmid20015187"/> Uz gore navedene bolove i upalu, prisutna je i ekstremna iscrpljenost koja ne prolazi adekvatnim odmorom. Iscrpljenost može trajati danima ili sedmicama bez jenjavanja. Psorijatiski artritis može ostati blag ili može napredovati u destruktivniju bolest zglobova. Periodi aktivne bolesti, ili izbijanja, obično će se izmjenjivati s periodima remisije. U teškim oblicima, psorijatski artritis može napredovati u ''[[arthritis mutilans]]''<ref name=DAVIDSONS2010>Davidson, Stanley, [https://books.google.com/books?id=TWnAQgAACAAJ Davidson's principles and practice of medicine], Churchill Livingstone/Elsevier, p. 1096, 2010. {{ISBN|9780702030857}}. Accessed 2016-11-12.</ref> koji na rendgenskom snimku daje izgled "olovke u čaši".<ref name="Ritchlin2017"/> Budući da dugotrajna [[upala]] može dovesti do oštećenja zglobova, preporučuje se rana dijagnoza i liječenje kako bi se usporilo ili spriječilo oštećenje zglobova.<ref name="pmid20461787">{{cite journal |vauthors=Farragher TM, Lunt M, Plant D, Bunn DK, Barton A, Symmons DP |title=Benefit of early treatment in inflammatory polyarthritis patients with anti-cyclic citrullinated peptide antibodies versus those without antibodies. |journal=Ann. Rheum. Dis. |volume=62 |issue=5 |pages=664–75 |date=maj 2010 |pmid=20461787 |pmc=2962800|doi=10.1002/acr.20207 }}</ref> == Uzroci == Tačni uzroci još nisu poznati, međutim izloženost [[silicij]]skoj prašini identificirana je u Australiji, a određeni broj genetičkih asocijacija je identificiran u [[GWAS|studiji genomske povezanosti]] psorijaze i psorijatskog artritisa uključujući [[HLA-B27]] .<ref name="pmid18369459">{{cite journal |vauthors=Liu Y, Helms C, Liao W, etal |editor1-last=Leal |editor1-first=Suzanne M. |title=A genome-wide association study of psoriasis and psoriatic arthritis identifies new disease loci |journal=PLOS Genet. |volume=4 |issue=3 |pages=e1000041 |date=mart 2008 |pmid=18369459 |pmc=2274885 |doi=10.1371/journal.pgen.1000041 }} {{open access}}</ref><ref name="pmid15708933">{{cite journal |vauthors=Rahman P, Elder JT |title=Genetic epidemiology of psoriasis and psoriatic arthritis |journal=Ann. Rheum. Dis. |volume=64 |issue=Suppl 2 |pages=ii37–9; discussion ii40–1 |date=mart 2005 |pmid=15708933 |pmc=1766868 |doi=10.1136/ard.2004.030775 }}</ref> == Dijagnoza == {{Također pogledajte|Lista alela ljudskih leukocitnih antigena povezanih sa kožnim oboljenjima}} [[slika:Psoriatic arthritis fingers ar1934-1.gif|thumb|[[Magnetna rezonanca|Slike magnetnom rezonancom]] prstiju kod psorijatskog artritisa. Prikazane su T1-ponderisane (a) prekontrastne i (b) postkontrastne [[Koronalna ravan|koronalne]] slike. Vidi se povećanje [[sinovijalna membrana|sinovijalne membrane]] na trećem i četvrtom [[Interfalangne artikulacija šake|proksimalnom interfalangnom zglobu]] (PIP) i [[Interfalangna artikulacija šake|distalnim interfalangnim]] (DIP) zglobovima, što ukazuje na aktivni [[sinovitis]] (upala sinovijalne membrane; velike strelice). Postoji sužavanje zglobnog prostora sa proliferacijom kosti na trećem PIP zglobu, a erozije su prisutne na četvrtom DIP zglobu (bijeli krug). Vankapsulno povećanje (male strelice) vidi se [[Ljudski anatomski termini|medijalno]] do trećeg i četvrtog PIP zgloba, što ukazuje na verovatan [[entezitis]] (zapaljenje umetanja tetive).]] [[slika:Psoriatic arthritis ankle ar1934-3.gif|thumb|[[Sagitalna ravan|Sagitalne]] slike magnetne rezonancije regije [[gležanj|skočnog zgloba]] kod psorijatsog artritisa. (a) Slika oporavka kratke tau inverzije (STIR), koja pokazuje visok intenzitet signala na inserciji [[Ahilova tetiva|Ahilove tetive]] ([[entezitis]], debela strelica) i u sinoviju skočnog zgloba (sinovitis, duga tanka strelica) . Edem koštane srži se vidi na inserciji tetive (kratka tanka strelica). (b, c) T1 ponderisane slike različitog presjeka istog pacijenta, pre (panel b) i poslije (panel c) intravenske injekcije kontrasta, potvrđuju upalu (velika strelica) na entezi i otkrivaju eroziju kosti pri umetanju tetive (kratko tanke strelice).]] Ne postoji definitivan test za dijagnosticiranje psorijatskog artritisa. Simptomi ovog artritisa mogu biti slični drugim bolestima, uključujući [[reumatoidni artritis]]. [[Reumatolog]] (ljekar specijaliziran za autoimunske bolesti) može koristiti fizičkee preglede, anamnezu, testove krvi i rendgenske snimke za preciznu dijagnozu psorijatskog artritisa. Faktori koji doprinose dijagnozi psorijatičnog artritisa uključuju sljedeće: * Psorijaza kod pacijenta, ili porodična anamneza psorijaze ili psorijaznog artritisa. * Negativan rezultat testa za [[reumatoidni faktor]], krvni faktor povezan s reumatoidnim artritisom. * Simptomi artritisa u distalnom [[Interfalangna artikulacija šake|interfalangne artikulacije šake]] (zglobovi najbliži vrhovima prstiju). Ovo nije tipsko za [[reumatoidni artritis]]. * Ispucavanje ili udubljenje noktiju na [[ruka]]ma ili [[noga]]ma ([[oniholiza]]), što je povezano s psorijazom i psorijatskim artritisom. * Radiološke slike koje pokazuju degenerativne promjene zglobova. Ostali simptomi koji su tipičniji za psorijatski artritis od drugih oblika artritisa uključuju [[entezitis]] (upala [[Ahilova tetiva|Ahilove tetive]] (na stražnjoj strani pete) ili [[plantarna fascija]] (donji dio stopala)) i [[daktilitis]] (otok prstiju na rukama ili nogama nalik kobasicama).<ref>{{Cite journal | publisher = The Johns Hopkins University School of Medicine and the Johns Hopkins Arthritis Center | title = Psoriatic Arthritis | access-date = 4. 5. 2011 | url = http://www.hopkins-arthritis.org/arthritis-info/psoriatic-arthritis/diagnosis.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20120510131039/http://www.hopkins-arthritis.org/arthritis-info/psoriatic-arthritis/diagnosis.html | archive-date = 10. 5. 2012 | url-status = dead }}</ref> <gallery> slika:Psoriatic arthritis digit ar1934-2.gif| Slika magnetne rezonancije [[kažiprst]]a kod psorijatskog artritisa (mutilans oblik). Prikazana je T2 ponderisana masnoća potisnuta [[Ljudski anatomski termini|sagitalna]] slika. Fokusno pojačan signal (vjerovatna erozija) vidi se na dnu srednje [[falanga kostiju|falange]] (duga tanka strelica). Postoji sinovitis u proksimalnom interfalangnom zglobu (duga debela strelica) plus pojačan signal u mehkim tkivima koji leže iznad, što ukazuje na [[edem]] (kratka debela strelica). Postoji i difuzni koštani edem (kratke tanke strelice) koji zahvata glavu proksimalne falange i proteže se distalno niz osovinu. slika:Psoriatic arthritis dactylitis ar1934-4.gif|[[Magnetna rezonanca]] prstiju kod psorijatskog artritisa. Prikazane su T1 ponderisane [[Anatomski termini lokacije|aksijalno]] (a) slike prije kontrasta i (b) postkontrastne slike koje pokazuju [[daktilitis]] zbog [[fleksor]]nog [[tenosinovitis]]a na drugom prstu sa pojačanjem i zadebljanjem [[tetivna ovojnica|tetivne ovojnice]] (velika strelica). Sinovitis se vidi u četvrtom proksimalnom interfalangnom zglobu (mala strelica). slika:Psoriatic arthritis spine ar1934-6.gif|(a) T1-ponderisane i (b) slike magnetne rezonance sa oporavkom kratke tau inverzije (STIR) [[slabinski prljen|slabinskog]] i donjeg [[grudni pršljen|toraksnog]] [[Krčmenoi stub|pršljena]] kod psorijatskog artritisa. Znakovi aktivne upale se vide na nekoliko nivoa (strelice). Konkretno, prednji spondilitis vidi se na nivou L1/L2 i upalna [[Anderssonova lezija]] na gornjoj završnoj ploči pršljena L3. slika:Sacroiliitis MRI ar1934-5.gif| Magnetna rezonanca [[sakroilijačni zglob|sakroilijačnog zgloba]]. Prikazane su T1-ponderisane slike polukoronalne magnetne rezonance kroz sakroilijačne zglobove (a) prije i (b) nakon intravenske injekcije kontrasta. Pojačanje se vidi na desnom sakroilijačnom zglobu (strelica, lijeva strana slike), što ukazuje na aktivni [[sakroiliitis]]. </gallery> ===Diferencijalna dijagnoza=== Nekoliko stanja može oponašati kliničku sliku psorijatskog artritisa uključujući artritis povezan s bolestima kao što su [[reumatoidni artritis]], [[osteoartritis]], [[reaktivni artritis]], [[giht|gihtni artritis]], [[sistemski eritematozni lupus]] i [[upalna bolest crijeva]].<ref name="Ritchlin2017"/> Za razliku od psorijatskog artritisa, reumatoidni artritis ima tendenciju da zahvati proksimalne zglobove (npr. [[metakarpofalangni zglobovi]]), uključuje veći broj zglobove nego psorijatski artritis, i zahvataju ih simetrično.<ref name="Ritchlin2017"/> Zahvaćenost kičmenih zglobova više ukazuje na psorijatski artritis nego na reumatoidni artritis.<ref name="Ritchlin2017"/> Psorijatski osteoartritis dijeli određene kliničke karakteristike s artritisom, kao što je njegova sklonost da zahvati više distalnih zglobova u asimetričnom obrascu.<ref name="Ritchlin2017"/> Za razliku od psorijatskog artritisa, osteoartritis tipski ne uključuje [[Sakroiliitis|upalu sakroilijačnog zgloba]].<ref name=" Ritchlin2017"/> Psorijatski artritis ponekad zahvata samo jedan zglob i ponekad se može zamijeniti za giht ili [[pseudogiht]] kada se to dogodi.<ref name="Ritchlin2017"/> === Klasifikacija === Postoji pet glavnih tipova psorijatskog artritisa:<ref name="Ritchlin2017"/> * Oligoartikularni: Ovaj tip pogađa oko 70% pacijenata i općenito je blag. Ne javlja u istim zglobovima na obje strane tijela i obično uključuje samo manje od tri zgloba. * Poliartikularni: Ovaj tip čini oko 25% slučajeva i zahvata pet ili više zglobova na obje strane tijela istovremeno. Ovaj tip je najsličniji [[reumatoidni artritis|reumatoidnom artritisu]] i onemogućava u oko 50% svih slučajeva. * Arthritis mutilans ({{ICD10|M|07|1|m|05}}): Pogađa manje od 5% pacijenata i predstavlja težak, deformirajući i destruktivni [[artritis]]. Ovo stanje može napredovati mjesecima ili godinama uzrokujući ozbiljno oštećenje zglobova. Arthritis mutilans se takođerf naziva hroničnim apsorptivnim artritisom, a može se vidjeti i kod reumatoidnog artritisa. * Spondiloartritis ({{ICD10|M|07|2|m|05}}): Ovaj tip karakteriše ukočenost [[vrat]]a ili [[sakroilijačni zglob|sakroilijačniog zgloba]] kičme, ali može uticati i na šake i stopala, na sličan način kao kod simetričnog artritisa. * Distalni interfalangni dominantan ({{ICD10|M|07|0|m|05}}): Ovaj tip psorijatskog artritisa nalazi se u oko 5% pacijenata, a karakteriše ga [[upala]] i ukočenost zglobova najbližih krajevima [[prst]]iju na rukama i nogama. Promjene na noktima su često izražene. == Tretmani == Osnovni proces kod psorijatskog artritisa je [[upala]]; stoga su tretmani usmjereni na smanjenje i kontrolu upale. Blaži slučajevi psorijatskog artritisa mogu se liječiti samo [[NSAIL|nesteroidnim protuupalnim lijekom]]; međutim, postoji trend prema ranijoj upotrebi [[antireumatski lijek|antireumatskih lijekova koji modificiraju bolest]] ili modifikatora biološkog odgovora, kako bi se spriječilo nepovratno uništenje zglobova. === Nesteroidni antiupalni lijekovi === Obično su lijekovi koji se prvo prepisuju za psorijatski artritis [[NSAID]] kao što su [[ibuprofen]] i [[naproksen]], a zatim slijede snažniji NSAIL kao što su [[diklofenak]], [[indometacin]] i [[etodolac]]. NSAIL mogu iritirati želudac i crijeva, a dugotrajna upotreba može dovesti do gastrointestinalnog krvarenja.<ref name="pmid10377455">{{cite journal|vauthors=Warner TD, Giuliano F, Vojnovic I, Bukasa A, Mitchell JA, Vane JR | title=Nonsteroid drug selectivities for cyclo-oxygenase-1 rather than cyclo-oxygenase-2 are associated with human gastrointestinal toxicity: a full in vitro analysis |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-06-22_96_13/page/7563 | journal=Proc Natl Acad Sci U S A | year= 1999 | volume= 96 | issue= 13 | pages= 7563–8 | pmid=10377455 | doi= 10.1073/pnas.96.13.7563| pmc=22126 | bibcode=1999PNAS...96.7563W | doi-access=free }}</ref><ref name="pmid3085490">{{cite journal |vauthors=Scholer DW, Ku EC, Boettcher I, Schweizer A |title=Pharmacology of diclofenac sodium |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_1986-04-28_80_4b/page/34 |journal=Am. J. Med. |volume=80 |issue=4B |pages=34–8 |date=april 1986 |pmid=3085490 |doi= 10.1016/0002-9343(86)90077-X}}</ref> Koksibi ([[COX-2 inhibitor]]i) npr. celekoksib ili etorikoksib, povezani su sa statistički značajnim 50 do 66% relativnog smanjenja rizika od gastrointestinalnih ulkusa i komplikacija krvarenja u poređenju sa tradicijskim NSAIL, ali nose povećanu stopu kardiovaskularnih događaja kao što su [[infarkt miokarda]] (MI) ili srčani udar, i [[moždani udar]].<ref name=AHA>{{cite journal | vauthors = Antman EM, Bennett JS, Daugherty A, Furberg C, Roberts H, Taubert KA | title = Use of nonsteroidal antiinflammatory drugs: an update for clinicians: a scientific statement from the American Heart Association | url = https://archive.org/details/sim_circulation_2007-03-27_115_12/page/1634 | journal = Circulation | volume = 115 | issue = 12 | pages = 1634–42 | date = Mar 2007 | pmid = 17325246 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.106.181424 | doi-access = free }}</ref><ref name=BMJ>{{cite journal | vauthors = Kearney PM, Baigent C, Godwin J, Halls H, Emberson JR, Patrono C | title = Do selective cyclo-oxygenase-2 inhibitors and traditional non-steroidal anti-inflammatory drugs increase the risk of atherothrombosis? Meta-analysis of randomised trials | journal = BMJ | volume = 332 | issue = 7553 | pages = 1302–8 | date = Jun 2006 | pmid = 16740558 | pmc = 1473048 | doi = 10.1136/bmj.332.7553.1302 }}</ref> I COX-2 inhibitori i drugi neselektivni NSAIL imaju potencijalne štetne efekte koji uključuju oštećenje [[bubreg]]a. === Antireumatski lijekovi koji modificiraju bolest === Oni se koriste u upornim simptomskim slučajevima bez pogoršanja. Umjesto da samo smanjuju bol i upalu, ova klasa lijekova pomaže u ograničavanju količine oštećenja zglobova koja se javljaju kod psorijatskog artritisa. Većina DMARD-ova djeluje sporo i može biti potrebno nekoliko sedmica ili čak mjeseci da počnu djelovati. Lijekovi kao što su [[metotreksat]] ili [[leflunomid]] se obično propisuju; ostali DMARDS koji se koriste za liječenje psorijatskog artritisa uključuju [[ciklosporin]], [[azatioprin]] i [[sulfasalazin]].<ref>{{Cite journal|last1=Jones|first1=Graeme|last2=Crotty|first2=Maria|last3=Brooks|first3=Peter|date=24. 7. 2000|title=Interventions for treating psoriatic arthritis|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2000 |issue=3 |pages=CD000212 |pmc=7043365| doi=10.1002/14651858.cd000212|issn=1465-1858|hdl=2328/39181|hdl-access=free}}</ref> Prema nedavnom Cochraneovom pregledu, niske doze oralnog metotreksata bile su nešto efikasnije od placeba.<ref>{{Cite journal|last1=Wilsdon|first1=Tom D|last2=Whittle|first2=Samuel L|last3=Thynne|first3=Tilenka RJ|last4=Mangoni|first4=Arduino A|date=18. 1. 2019|title=Methotrexate for psoriatic arthritis|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=1|pages=CD012722|doi=10.1002/14651858.cd012722.pub2|pmid=30656673|pmc=6353064|issn=1465-1858}}</ref> [[Imunosupresiv]]ni lijekovi također mogu smanjiti kožne simptome psorijaze, ali mogu dovesti do problema s jetrom i [[bubrezi]]ma i povećanog rizika od ozbiljne [[infekcije]]. === Modifikatori biološkog odgovora === Nova klasa terapeutika pod nazivom [[modifikatori biološkog odgovora]] ili biološki lijekovi razvijena je korištenjem tehnologije [[rekombinantna DNK|rekombinantne DNK]]. Biološki lijekovi dobijaju se iz živih ćelija uzgojenih u laboratoriji. Za razliku od tradicijskih DMARDS-a koji utiču na cio [[imunski sistem]], biološki lijekovi ciljaju određene dijelove imunskog sistema. Daju se injekcijom ili intravenskom (IV) infuzijom. Biološki lijekovi propisani za psorijatski artritis su inhibitori [[faktor nekroze tumora-alfa|TNF-α]], uključujući [[infliksimab]], [[etanercept]], [[golimumab]], [[certolizumab pegol]] i [[adalimumab] ]], kao i [[Interleukin 12|IL-12]]/[[Interleukin 23|IL-23]] inhibitor [[ustekinumab]],<ref name="Ritchlin2017"/> i inhibitor IL-17a [[sekukinumab]].<ref>{{Cite web|title=Secukinumab Has Superior Persistence in Psoriatic Arthritis|url=https://www.ajmc.com/view/secukinumab-has-a-greater-persistence-than-ustekinumab-in-psoriatic-arthritis|access-date=6. 4. 2021|website=AJMC}}</ref> Nedavno je Jak inhibitor, [[tofacitinib]] (Xeljanz), odobren za upotrebu kod aktivnog psorijatskog artritisa.<ref>Rheumatology (Oxford). 2019 Jan 1;58(1):e2. doi: 10.1093/rheumatology/key333</ref> Biološki lijekovi mogu povećati rizik od manjih i ozbiljnih [[infekcija]].<ref>{{cite book |vauthors=Isaacs D |title=Hot Topics in Infection and Immunity in Children IX |chapter=Infectious risks associated with biologics |journal=Adv. Exp. Med. Biol. |volume=764 |pages=151–8 |year=2013 |pmid=23654064 |doi= 10.1007/978-1-4614-4726-9_12|series=Advances in Experimental Medicine and Biology |isbn=978-1-4614-4725-2 }}</ref> U rjeđim slučajevima, mogu biti povezani s poremećajima nervnog sistema, poremećajima krvi ili određenim tipovima raka. === Inhibitori fosfodiesteraze-4 === Prvi u klasi opcija liječenja psorijatskog artritisa je [[apremilast]]; mala molekula, [[inhibitor fosfodiesteraze-4]] odobren za upotrebu od strane FDA 2014. Inhibiranjem PDE4, [[enzim]]a koji razgrađuje [[ciklički adenozin-monofosfat]], nivoi cAMP-a se povećavaju, što rezultira smanjenjem regulacije različitih proupalnih faktora, uključujući [[faktor nekroze tumora alfa|TNF-α]], [[interleukin 17]] i [[interleukin 23]], kao i pojačanu regulaciju antiupalnog faktora [[interleukin 10]]. Daje se u obliku tableta i uzima se na [[usta]]. Nuspojave uključuju [[glavobolje]], [[bol]]ove u leđima, mučninu, [[dijareja|dijareju]], [[umor]], nazofaringitis i [[infekcije]] gornjih disajnih puteva, kao i depresiju i gubitak težine. Patentiran je 2014. godine i proizveden u kompaniji [[Celgene]]. Još ne postoji generički ekvivalent dostupan na tržištu. === Ostali tretmani === Pregledom su pronađeni probni dokazi o dobrobiti [[terapija laserom niskog nivoa|terapije laserom niskog nivoa]] i zaključeno je da se može razmotriti za ublažavanje boli i ukočenosti povezane s RA.<ref>{{cite journal|last1=Brosseau|first1=L|last2=Robinson|first2=V|last3=Wells|first3=G|last4=Debie|first4=R|last5=Gam|first5=A|last6=Harman|first6=K|last7=Morin|first7=M|last8=Shea|first8=B|last9=Tugwell|first9=P|title=Low level laser therapy (Classes I, II and III) for treating rheumatoid arthritis.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|date=19. 10. 2005|volume=2010|issue=4|pages=CD002049|pmid=16235295|doi=10.1002/14651858.CD002049.pub2|pmc=8406947}}</ref> Retinoid etretinat je efikasan i za [[artritis]] i za [[lezije]] kože. Fotokemoterapija metoksi psoralenom i dugovalnom ultraljubičastom svjetlošću (PUVA) koriste se za teške lezije kože. [[Ljekari]] mogu koristiti [[injekcije u zglob]] sa [[kortikosteroidi]]ma u slučajevima kada je jedan zglob ozbiljno zahvaćen. Kod pacijenata sa psorijatskim artritisom sa teškim oštećenjem zgloba, može se primeniti [[ortopedska hirurgija]] da bi se ispravila destrukcija zgloba, obično uz [z[amjena zgloba| jzamjenu zgloba]]. Hirurgija je efikasna za ublažavanje bolova, ispravljanje deformiteta zglobova i jačanje korisnosti i snage zglobova. == Epidemiologija == Oko 70% ljudi koji razviju psorijatski artritis prvo pokaže znakove [[psorijaza|psorijaze]] na koži, 15% razvije psorijazu kože i artritis istovremeno, a 15% razvije psorijazu kože nakon pojave psorijaznog artritisa.<ref>{{Cite journal | publisher = The Johns Hopkins University School of Medicine and the Johns Hopkins Arthritis Center | title = Psoriatic Arthritis | access-date = 4. 5. 2011 | url = http://www.hopkins-arthritis.org/arthritis-info/psoriatic-arthritis/#epidemiology | archive-url = https://web.archive.org/web/20120731150405/http://www.hopkins-arthritis.org/arthritis-info/psoriatic-arthritis/#epidemiology | archive-date = 31. 7. 2012 | url-status = dead }}</ref> Psorijatski artritis se može razviti kod ljudi koji imaju bilo koji stepen ozbiljnosti psorijatske bolesti kože, u rasponu od blage do veoma teške.<ref>[https://web.archive.org/web/20130125024507/http://www.bejointsmart.org/psoriatic-arthritis-whos-at-risk Who's At Risk], Be Joint Smart (a coalition of the National Psoriasis Foundation and the Arthritis Foundation). Accessed 2016-11-12.</ref> Psorijatski artritis se obično javlja oko 10 godina nakon prvih znakova [[psorijaza|psorijaze]].<ref name="Ritchlin2017"/> Za većinu ljudi to je između 30 i 55 godina, ali bolest također može uticati na djecu. Pojava simptoma psorijatskog artritisa prije pojave simptoma psorijaze kože češća je kod djece nego kod odraslih.<ref name="Psoriatic Arthritis on Medscape">{{Cite journal | publisher = WebMD LLC | title = Psoriatic Arthritis | access-date = 4. 5. 2011 | url = http://emedicine.medscape.com/article/331037-overview }}</ref> Više od 80% pacijenata s psorijatskim artritisom imat će psorijatske lezije [[nokti]]ju koje karakteriziraju udubljenje nokta, odvajanje nokta od njegove podloge, izbočenje i pucanje, ili još ekstremnije, gubitak samog nokta ([[oniholiza]]).<ref name="Psoriatic Arthritis on Medscape"/> [[Entezitis]] se opaža kod 30 do 50% pacijenata i najčešće zahvata [[dlan|dlansku fasciju]] i [[Ahilova tetiva|Ahilovu tetivu]], ali može uzrokovati bol oko [[patela]], a zahvata i [[ilijačni greben]], [[epikondil]]i i insercije mišića [[musculus supraspinatus]].<ref>{{Cite journal|last1=Ritchlin|first1=Christopher T.|last2=Colbert|first2=Robert A.|last3=Gladman|first3=Dafna D.|date=8. 3. 2017|title=Psoriatic Arthritis|journal=New England Journal of Medicine|language=EN|volume=376|issue=10|pages=957–970|doi=10.1056/nejmra1505557|pmid=28273019|s2cid=43867408|url=https://semanticscholar.org/paper/ab8fd72b3942d11173339123cb64f9e651f514f4}}</ref> Muškarci i žene su podjednako pogođeni ovim stanjem.<ref name="Ritchlin2017"/> Kao i [[psorijaza]], psorijatski artritis je češći među bijelcima nego među Afrikancima ili Azijatima.<ref name="Ritchlin2017"/> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://www.patient.info/health/psoriatic-arthritis Psoriatic Arthritis] at Patient.info *[https://web.archive.org/web/20131019083307/http://www.guideline.gov/content.aspx?id=12505#Section396 Guidelines of care for the management of psoriasis and psoriatic arthritis]—[[National Guideline Clearinghouse]] * [http://niams.nih.gov/Health_Info/Psoriatic_Arthritis/default.asp US National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = | ICD10 = {{ICD10|L|40.5}} with {{ICD10|M07}}.0–.3 or {{ICD10|M09.0}} | ICD9 = {{ICD9|696.0}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000413 | eMedicineSubj = radio | eMedicineTopic = 578 | MeshID = D015535 }} {{Papuloskvamozni poremećaji}} {{Bolesti mišićno-koštanog sistema i vezivnog tkiva}} [[Kategorija:Artritis]] [[Kategorija:Autoimune bolesti]] [[Kategorija:Psorijaza]] [[Kategorija:Reumatologija]] ljx86de2nh4ydbxtwnuof1tse9nmz2j 0 500569 3934432 3918820 2026-10-07T23:34:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934432 wikitext text/x-wiki {{Infokutija sport | država/regija = Svijet | olimpijski_sport = Ne | paralympic = Ne | iwga = Ne | regija_porijekla = SAD | ime = Piklbol | najviša_upravna_organizacija = [[Međunarodna federacija piklbola]] | kontakt = Ne | broj_članova_tima = "singl" ili "parovi" | Oprema = Plastična perforirana lopta, kompozitni ili drveni reket, mreža | slika = Pickleball Pros.jpg }} '''Piklbol''' ({{en|pickleball}}) je vrsta reket sporta u kojem dva (singl) ili četiri (parovi) igrača udaraju perforiranu, šuplju plastičnu lopticu reketima preko mreže (visine 0,86m), sve dok jedna strana ne bude u mogućnosti da vrati loptu ili ne učini prekršaj. Piklbol se igra u zatvorenom i na otvorenom. Nastao je 1965. godine kao dječja igra u dvorištu Joela Pritcharda, na ostrvu Bejnbridž u državi [[Washington|Vašington]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Godine 2022, piklbol je proglašen službenim državnim sportom Washingtona.<ref>{{Cite web|url=https://www.kxly.com/pickleball-is-now-the-official-state-sport-of-washington/|title=Pickleball is now the official state sport of Washington|date=29. 3. 2022|website=KXLY|language=en-US|access-date=18. 9. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202022352/https://www.kxly.com/pickleball-is-now-the-official-state-sport-of-washington/|archive-date=2. 12. 2022|url-status=dead}}</ref> == Etimologija == Igra je nastala 1965. godine na ostrvu [[Bainbridge]] u [[Washington (savezna država)|Washington]]u, u ljetnoj kući Joela Pritcharda, koji je kasnije služio u [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država|Kongresu Sjedinjenih Država]] i kao zamjenik guvernera Washingtona.<ref>{{Cite news|last=Lyons|first=Gil|date=24. 8. 1990|title=Pickle-ball: Founders of game say paddle sport simply is a barrel of fun|page=C7|url=https://archive.seattletimes.com/archive/?date=19900824&slug=1089412|work=[[The Seattle Times]]|access-date=25. 1. 2020}}</ref> Pritchard i dvojica njegovih prijatelja, Barney McCallum i Bill Bell, zaslužni su za osmišljavanje igre i uspostavljanje pravila. Ime "pickleball" u prevodu znači ''(kiseli)'' ''krastavac lopta''. Međutim nema nikakve veze sa kiselim krastavcima.<ref>{{Cite web|url=https://www.pickleballing.club/sta-je-pickleball|title=Šta je Pickleball? {{!}}{{!}} Pravila i sve što Vas zanima|website=www.pickleballing.club|language=bs|access-date=29. 8. 2023|archive-date=29. 8. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230829110037/https://www.pickleballing.club/sta-je-pickleball|url-status=dead}}</ref> Prema Joan Pritchard, supruzi Joela Pritcharda, "Ime igre je postalo Pickle Ball nakon što sam rekla da me podsjeća na čamac s neodabranim veslačima u veslanju gdje su veslači birani od ostataka drugih čamaca." Drugi izvori navode da je naziv "pickleball" izveden od imena porodičnog psa Pritchardovih, ''Picklesa''. Pritchardovi su izjavili da je pas došao nakon što je igra već dobila ime, a to je pas koji je dobio ime po igri pickleball. Rekli su da je zabuna nastala kada je novinar koji je intervjuisao Pritchardove ranih 1970-ih odlučio da će čitateljima biti zabavnija priča s psom, a ne čamcem za veslanje. Predstavnici USA Pickleballa tvrde da su istraživanja s njihove strane potvrdila da je pas Pickles rođen nakon što je igra već dobila ime.<ref>{{Cite web|url=https://www.usapa.org/history-of-the-game/|title=History of the Game|date=27. 6. 2013|publisher=Official USAPA Website|access-date=3. 7. 2019|archive-date=17. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117224408/https://www.usapa.org/history-of-the-game/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.piklbol.ba/oprema-za-piklbol/ |title=Oprema za piklbol |access-date=5. 10. 2023 |archive-date=10. 10. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010110626/https://www.piklbol.ba/oprema-za-piklbol/ |url-status=dead }}</ref> == Teren i oprema == [[Datoteka:Pickleballcourt.PNG|desno|mini| Dimenzije terena za piklbol]] [[Datoteka:A_pickleball_paddle_with_two_pickleballs.jpg|mini|Reket za piklbol s jednom loptom sa 26 rupa (lijevo) i jednom loptom sa 40 rupa (desno)]] === Teren === Veličina terena je 6,1 m x 13 m i za dubl i za singl. Iste je veličine kao teren za badminton za parove. Linija 2,13 m od mreže je ''nevolej linija'' . 6,1 m od mreže se nalazi ''osnovna linija'' koja označava vanjsku granicu prostora za igru. Područje omeđeno non-volley linijom, bočnim linijama i mrežom, uključujući linije, poznato je kao nevolej zona ili "kuhinja". Područje između nevolej linije i osnovne linije je ''servis teren'' . Središnja linija dijeli teren za servis na lijevu i desnu stranu.<ref name="auto">USA Pickleball 2022 Rulebook</ref> Regulisani turniri i utakmice se obično igraju na specijalizovanoj poliuretanskoj sportskoj podlozi; međutim, tereni se često postavljaju na betonskim, polietilenskim i zatvorenim košarkaškim terenima.<ref>[https://www.networldsports.co.uk/buyers-guides/pickleball-court-dimensions-guide]{{Mrtav link}} Net World Sports | Pickleball Court Guide</ref> === Mreža === Mreža je 0,91&nbsp;m visoka na krajevima i 0,86&nbsp;m visoka u sredini. Mrežni stubovi trebaju biti 6,7&nbsp;m od sredine jednog stuba prema sredini drugog stuba.<ref name="Leach">{{Cite book|last=Leach|first=Gale H.|title=The Art of Pickleball|url=https://archive.org/details/artofpickleballt0000leac_m6h0_4ed|publisher=Two Cats Press|year=2013|isbn=978-1937083175|edition=4th}}</ref> === Lopta === Wiffle lopta je originalna lopta korištena kada je igra izmišljena. SAD Pickleball (USAP) i Međunarodna federacija piklbola (IFP) su od tada usvojile specifične standarde za loptice jedinstvene za piklbol. Lopte moraju biti izrađene od izdržljivog oblikovanog materijala sa glatkom površinom i moraju imati između 26 i 40 ravnomjerno raspoređenih kružnih rupa. Moraju težiti između 22.1 i 26.5gr. i dimenzija između 73 i 75mm u prečniku. Lopte sa manjim rupama se generalno koriste za igru na otvorenom kako bi se smanjili efekti vjetra, ali svaka odobrena lopta se može koristiti za igru u zatvorenom ili na otvorenom.<ref name="IFPRules">{{Cite web|url=https://usapickleball.org/what-is-pickleball/ifp-official-rules/|title=USA Pickleball/IFP Official Rules|date=28. 6. 2013|publisher=USA Pickleball Association|access-date=27. 12. 2020|archive-date=29. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329171658/https://usapickleball.org/what-is-pickleball/ifp-official-rules|url-status=dead}}</ref> === Reket === Za odobrene igre, USAP i IFP standardi za veličinu reketa kažu da kombinovana dužina i širina vesla ne smeju prelaziti 0,61m; dužina ne može biti veća od 0,43m.<ref>{{Cite web|url=https://pickleballset.com/how-to-measure-a-pickleball-paddle-for-regulation-play/|title=How to Measure a Pickleball Paddle for Regulation Play|last=Marie|first=Spentel|date=2022}}</ref> Nema zahtjeva u pogledu debljine ili težine. Reket mora biti napravljen od materijala koji se ne kompresuje, a površina mora biti glatka.<ref>{{Cite web|url=https://pickle-ball.rs/reketi/|title=Piklbol reketi|language=sr-RS|access-date=18. 10. 2023}}{{Mrtav link}}</ref> Reketi koji se koriste na odobrenim turnirima moraju biti na listi prethodno odobrenih reketa koja se nalazi na web stranicama USAP i IFP.<ref>{{Cite web|url=https://www.pickleballrush.com/how-to-play-pickleball/equipment-specifications/paddle|title=Paddle specifications in pickleball game|website=Pickleball Rush|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509035346/https://www.pickleballrush.com/how-to-play-pickleball/equipment-specifications/paddle|archive-date=9. 5. 2021|access-date=22. 3. 2022}}</ref> == Tok igre == [[Datoteka:Service_IN.png|mini|Dobar servis]] [[Datoteka:Service_Line_Rule.001.png|mini|Loš servis]] Svaki pošten način određivanja ko će prvi servirati i sa koje strane je prihvatljiv. === Objavljivanje rezultata i serviranje === Rezultat objavljuje službeno lice ili server prije svakog servisa. U parovima: rezultat ima tri dijela; rezultat tima koji servira, rezultat tima koji prima i ''broj servera'', "1" ili "2" koji označava da li je server prvi ili drugi server tima koji servira. Prvi server u meču se uvijek smatra drugim serverom tima koji servira i može nazvati broj servera "start" ili "2". Početni rezultat u parovima se objavljuje kao "nula nula dva". U singlu: Rezultat ima dva dijela; rezultat igrača koji servira i rezultat igrača koji prima. Početni rezultat u singlu se uvijek objavljuje kao "nula nula". Prvi servis u igri ''dolazi'' sa desnog servisnog terena ili ''terena'' za "parni servis". === Pravilo dva odbijanja === Servis mora pasti u dijagonalni teren za servis na protivničkoj strani mreže. Primalac servisa mora dozvoliti da se lopta jednom odbije prije nego što vrati loptu na stranu mreže servera. Kada primač vrati loptu preko mreže, strana koja servira takođe mora dozvoliti da se lopta jednom odbije prije nego što vrati loptu na stranu koja ne servira. Ovo je poznato kao ''pravilo dva odbijanja'' .<ref>{{Cite news|last=Stukenborg|first=Phil|title=Pickleball Anyone?|url=https://www.newspapers.com/clip/97503062/how-to-play-pickleball/|access-date=13. 3. 2022|work=[[The Commercial Appeal]]|via=Newspapers.com|date=31. 10. 2021|page=19a}}</ref> Nakon prva dva povratka, bilo koja strana može odigrati ''volej'' , odnosno vratiti loptu prije nego što se odbije. Lopta nikada ne može odskočiti više od jednom prije nego što se vrati. Nijedan igrač ne smije odigrati volej dok stoji u ''nevolej zoni'' ili dodiruje bilo koju od linija oko nevolej zone. === Ostatak igre === [[Datoteka:Pickleball_Player.jpg|mini|Igrač se priprema da vrati loptu udarcem iz bekhenda]] Server nastavlja da servira, naizmjenično između desnog i lijevog servisnog terena sve dok njihov tim ne napravi grešku. Dubl: Na početku igre, strana koja prva servira ima samo jednu grešku prije nego što servis prelazi kod protivnika. Nakon prve greške u igri, svakoj ekipi su dozvoljene dvije greške prije nego što servis prijeđe kod protivnika (tzv. ''side-out''), dozvoljavajući svakom od igrača u timu da servira prije nego što servis prijeđe drugoj ekipi. ''Drugi server'' ekipe mora nastaviti da se mijenja između desnog i lijevog servisnog terena s mjesta gdje je njegov partner stao. Na primjer, ako je posljednji servis partnera bio iz desnog terena za servis, drugi server mora početi servirati na lijevom servisnom polju. Nakon prelaska servisa na drugi tim, prvi servis se uvijek vrši iz ''desnog prostora za serviranje'' . Singl: Servis prelazi svaki put kada igrač koja servira napravi grešku. Ako je rezultat igrača koji servira paran (uključujući nulu), oni moraju servirati sa desnog ili ''parnog'' terena za servis; u suprotnom, moraju servirati sa lijevog, ili ''neparnog'', servisnog terena. Ovisno o trenutnom rezultatu, prvi servis nakon bočnog auta može biti iz desnog ili lijevog servisnog terena. Prvi igrač ili ekipa koja postigne 11 poena i vodi sa najmanje dva poena, pobjeđuje igru.<ref name="Pickle-Ball Inc1">{{Cite web|url=http://www.pickleball.com/rules-how-to-play-pickleball-s/106.htm|title=How to Play Pickleball|publisher=Pickle-ball Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220423203442/https://www.pickleball.com/rules-how-to-play-pickleball-s/106.htm|archive-date=23. 4. 2022|access-date=24. 4. 2022}}</ref> Na turnirima se može igrati na 11, 15 ili 21 poen. == Način igre == === Bodovanje === Piklbol koristi bodovanje sa strane, što znači da samo strana koja servira može postići poen. Ekipa koja servira osvaja jedan poen svaki put kada ekipa koja ne servira napravi grešku. Nijedna ekipa ne osvaja poen kada ekipa koja servira napravi grešku. S obzirom da se rezultat uvijek naziva rezultat tima koja servira nakon čega slijedi rezultat strane koja prima, ova dva rezultata se obrću svaki put kada dođe do promjene servisa. Na primjer, ako tim u dublu pogriješi kada je rezultat "pet tri dva" (dva označava drugog servera), druga ekipa postaje nova ekipa koja servira, a rezultat se navodi kao "tri pet jedan". === Serviranje === Prilikom serviranja, server mora biti iza osnovne linije na jednoj strani središnje linije i servirati loptu do protivničkog dijagonalnog terena za servis. Dozvoljene su dvije vrste servisa, ''volej servis'' ili ''drop servis'' .<ref>{{Cite web|url=https://www.borntorally.com/blogs/news/pickleball-serving-rules|title=Pickleball Serving Rules - Ultimate Beginner's Guide|last=p-themes|website=Born to Rally|language=en|access-date=22. 7. 2023}}</ref> * Volej servis: Kada reket servera udari lopticu a da lopta ne dodirne tlo, ona se mora servirati udarcem ispod ruke tako da se kontakt s loptom ostvari ispod struka u luku prema gore, a najviša tačka na reketu mora biti ispod ručnog zgloba. Godine 2022. USAPA je najavila promjenu pravila, da će od 2023. zabranjivati okretanje lopti tokom njenog puštanja iz ruke (poznato kao 'spin servis').<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/toddboss/2023/01/13/the-2023-pickleball-season-kicks-off-with-rule-changes-from-the-usapa/|title=The 2023 Pickleball Season Kicks Off With Rule Changes From the USAPA|last=Boss|first=Todd|website=Forbes|language=en|access-date=22. 2. 2023}}</ref> * Drop servis: Kada se loptica pusti na tlo da odskoči prije nego što je server udari, server ne smije ni na koji način baciti loptu, samo je pustiti slobodnim padom. Lopta može odskočiti više puta prije nego što je udarena, a za razliku od volej servisa, nema ograničenja na koji način igrač mora udariti loptu.<ref>{{Cite web|url=https://www.selkirk.com/blogs/educational/what-is-a-legal-pickleball-serve-a-look-at-pickleball-serve-rule-changes-in-2023|title=What is a Legal Pickleball Serve? A Look at Pickleball Serve Rule Changes in 2023|website=Selkirk Sport|access-date=22. 2. 2023}}</ref> === Pozicioniranje igrača === Osim servera, ne postoje pravila koja određuju gdje svaki igrač mora stajati kada se servis započne, ali primaoci servisa obično počinju iza osnovne linije dok ne znaju gdje će servis odskočiti. Partner primaoca obično počinje blizu kuhinje. Partner servera obično ostaje iza osnovne linije sa serverom sve dok ne zna gde će prvi povratak odskočiti. Svaki igrač mora zapamtiti svoju početnu poziciju u igri kada servira i vraća servis. Pogrešan igrač koji servira, servira sa pogrešne strane terena ili vraća servis, predstavlja grešku. Dubl: Rezultat tima uvijek treba biti paran broj kada njihov ''početni server'' servira sa ''desnog servisnog terena'', a neparan broj kada servira sa ''lijevog servisnog terena.'' Singl: U singlu, rezultat servera će uvijek biti paran (0, 2, 4, 6, 8, 10...) kada servira sa desnog servisnog terena i neparan (1, 3, 5, 7, 9 i td.) kada servira iz lijevog terena za servis. === Nevolej zona === Nijedan igrač ne smije odigrati volej dok stoji u nevolej zoni ili dodiruje bilo koju od linija oko nevolej zone. Igrač može ući u nevolej zonu da bi odigrao lopticu koja se odbila i može ostati tamo da igra druge lopte koje su se već odbile, ali igrač mora ponovo izaći iz nevolej zone prije nego što opet smije odigrati volej. === Razmjena udaraca i greška === Nakon servisa, razmjena udaraca se nastavlja sve dok jedna strana ne napravi ''grešku'' .<ref>{{Cite web|url=https://indoored.com/pickleball/|title=Pickleball Guide|website=Indoored.com|publisher=Indoored Inc.|access-date=3. 5. 2019|archive-date=4. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504021230/https://indoored.com/pickleball/|url-status=dead}}</ref> U utakmicama bez suđenja, igrači su odgovorni za pozivanje na liniji na svojoj strani mreže. Greške uključuju: * pogrešan server servira loptu ili servira sa pogrešne strane terena * bilo koje od stopala servera dodiruje osnovnu liniju, teren ili područje izvan imaginarnih produžetaka središnje ili bočne linije * ne pogađajući servis u protivnički dijagonalni servisni teren * pogrešan primač vraća loptu * volej prilikom vraćanja servisa * volej prilikom vraćanja prvog servisa * neuspjeh prebacivanja lopte preko mreže * neuspjeh udaranja lopte prije nego što ona dvaput odskoči na jednoj strani mreže * udaranje lopte tako da ona padne van granica (izvan linija terena) * zakoračiti u nevolej zonu ili dodirnuti liniju nevolej zone tokom igranja voleja * dodirivanje mreže bilo kojim dijelom tijela, odjećom, reketom ili pomagalom ;Greška stopala Greška stopala jedno je od najvažnijih pravila piklbola. Greška stopala u piklbolu nastaje kada stopalo igrača dodirne liniju nevolej zone ili padne u nevolej zonu dok igra volej.Održavanje ravnoteže prilikom izvođenja voleja je ključno za sprečavanje ove česte greške. Slično, greška stopala se dešava u piklbolu ako noga servera dodirne osnovnu liniju tokom servisa. Serviranje iza osnovne linije je pravilo u piklbolu, zbog čega je svaki prekršaj tog pravila greška stopalom. == Kontroverza oko buke == Kada tvrdi reket za piklbol udari u piklbol lopticu, dobije se oštar i glasan zvuk. Dosadna buka koju stvara igranje piklbola izazvala je konflikte između vlasnika terena i vlasnika obližnjih nekretnina u Sjedinjenim Američkim Državam. Buka, koja je sve prisutnija zbog brzog rasta popularnosti piklbola, izazvala je snažan otpor prema ovom sportu u zajednicama širom Sjedinjenih Američkih Država. U septembru 2020. godine, jedan park u gradskom području Portlanda morao je uvesti zabranu igranja piklbola, unatoč tome što su tek pet mjeseci ranije postavljeni novi tereni. Stanovnici koji žive najbliže piklbol terenima rekli su da ne mogu razgovarati u svojim domovima zbog buke koja dolazi s piklbol terena. Bez obzira na zabranu, ljudi su i dalje koristili piklbol terene i sljedeće godine. U junu 2021. godine, na sastanku Gradskog vijeća West Linn, jedan stanovnik je rekao da je buka rezultirala obiteljskim okupljanjima koja su bila “… obilježena nesložnošću i fizički iscrpljujućim stresom.” Neki su opisali buku kao “traumatičnu”.<ref>{{Cite web|url=https://piklbol.com/|title=Piklbol: sport koji osvaja svijet {{!}} Sve o piklbolu – piklbol.com|date=16. 8 2023|language=bs-BA|access-date=10. 10. 2023|archive-date=10. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010110623/https://piklbol.com/|url-status=dead}}</ref> == Razlike u odnosu na slične sportove (tenis, badminton) == Dok piklbol deli mnoge sličnosti s tenisom i badmintonom, postoje i ključne razlike: * '''Teren''': Iako su svi tereni pravougaonog oblika, teren za piklbol je manji od teniskog i badmintonskog terena, sa specifičnim linijama, mrežom koja je postavljena niže nego u tenisu. * '''Reketi i loptice''': Piklbol koristi čvrste rekete, slične stonom tenisu, i perforirane plastične loptice, dok tenis koristi žičane rekete i gumene loptice, a badminton koristi perjanice i lakše rekete. * '''Servis''': U piklbolu, servis se izvodi ispod struka, dok se u tenisu i badmintonu servis izvodi iznad glave.<ref>{{Cite web|url=https://pickleballsrbija.com/|title=Piklbol (Pickleball) Srbija: Kompletan vodič kroz piklbol|date=21. 10. 2023|language=sr-RS|access-date=26. 10. 2023}}</ref> == Također pogledajte == * [[Tenis]] * [[Stoni tenis]] * [[Badminton]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.ifpickleball.org/ Međunarodna federacija piklbola] * [https://www.worldpickleballfederation.org/ Svjetska piklbol federacija] * [https://www.youtube.com/watch?v=a_vuMn-_NuE&t=35s/ Video o pravilima i historiji piklballa] [[Kategorija:Igre s loptom]] [[Kategorija:Članci s videoklipovima]] [[Kategorija:Piklbol]] [[Kategorija:Vrste tenisa]] [[Kategorija:Igre s reketom]] [[Kategorija:Sport izvorno iz SAD-a]] [[Kategorija:Igre i sportovi nastali 1965.]] [[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]] 2dd9fwhafwkvrpc96azvbz1g9knl8or 0 524992 3934437 3917919 2026-10-08T03:10:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934437 wikitext text/x-wiki {{Psihologija bočna traka}} [[Datoteka:Edvard Munch - Anxiety - Google Art Project.jpg|mini|desno|300px|<center>''Anksioznost'' (1894), slika norveškog slikara [[Edvard Munch|Edvarda Muncha]], koja prikazuje osjećaj tjeskobe i egzistencijalne napetosti</center>]] '''Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja''' je grana [[psihologija|psihologije]] koja se bavi proučavanjem neuobičajenih obrazaca [[ponašanje|ponašanja]], [[emocija]] i [[mišljenje|mišljenja]] koji se mogu tumačiti kao [[mentalni poremećaj|psihički poremećaji]]. Iako se neka ponašanja mogu smatrati neobičnim ili odstupajućim, ova oblast psihologije se najčešće bavi takvim pojavama u okviru [[klinička psihologija|kliničke psihologije]].<ref name="Barlow2015">{{cite book |last=Barlow |first=David H. |author2=Durand, V. Mark |date=2015 |title=Abnormal Psychology: An Integrative Approach |url=https://dspace.sxcjpr.edu.in/jspui/bitstream/123456789/1020/1/Copy%20of%20Barlow%20%26%20Durand_Abnormal_7e%20%281%29.pdf |edition=7. |location=Stamford, CT |publisher=Cengage Learning |isbn=978-1-285-75561-8 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref><ref name="Beidel2014">{{cite book |last=Beidel |first=Deborah C. |author2=Bulik, Cynthia M. |author3=Stanley, Melinda A. |date=2014 |title=Abnormal Psychology |url=https://www.pearsonhighered.com/assets/preface/0/2/0/5/0205968244.pdf |edition=3. |location=Upper Saddle River, NJ |publisher=Pearson |isbn=978-0-205-96654-7 |access-date=15. 3. 2026 |language=en}}</ref> Stručnjaci već dugo pokušavaju razumjeti i objasniti ponašanja koja se smatraju aberantnim ili devijantnim. Takva ponašanja mogu uključivati statistički rijetke oblike ponašanja, kršenje društvenih normi, ličnu patnju ili poteškoće u svakodnevnom funkcionisanju. Različite kulture često imaju različite načine razumijevanja i objašnjavanja takvih pojava. U ovom području psihologije polazi se od pretpostavke da psihička stanja mogu imati više različitih uzroka. U njihovom objašnjavanju koriste se različiti teorijski pristupi iz [[opća psihologija|opće psihologije]], ali i iz drugih naučnih disciplina. Ipak, među stručnjacima i dalje postoje rasprave o tome šta se tačno podrazumijeva pod pojmom „abnormalno“. <ref name="DavisonNeale2001">{{cite book |last=Davison |first=Gerald C. |author2=Neale, John M. |date=2001 |title=Psihologija abnormalnog doživljavanja i ponašanja |url=https://pdfcoffee.com/document-15-3-pdf-free.html |location=Jastrebarsko |publisher=Naklada Slap |pages=880 |isbn=9789531910606 |access-date=15. 3. 2026 |language=hr }}</ref> Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja proučava dva osnovna tipa ponašanja: [[adaptivno ponašanje|adaptivno]] i [[maladaptivno ponašanje|maladaptivno]]. Maladaptivno ponašanje ukazuje na to da osoba ima određene poteškoće i da se teško nosi sa stresom iz okoline. To može dovesti do problema u svakodnevnom životu, kao što su poteškoće s emocijama, mišljenjem, ponašanjem i komunikacijom. Adaptivno ponašanje, s druge strane, pomaže osobi da se uspješno prilagodi svom okruženju i da lakše komunicira i razumije druge ljude.<ref name="Beidel2014" /> U prošlosti su psiholozi i biolozi često različito objašnjavali [[mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]]. Ova razlika u pristupima povezana je filozofskim [[dualizam|dualizmom]] o [[problem uma i tijela|odnosu između uma i tijela]]. Tokom vremena razvijeni su i različiti načini klasifikacije psihičkih poremećaja, a pojam abnormalnog može obuhvatati tri kategorije: [[subnormalno]], [[natprirodno]] i [[paranormalno]].<ref name="Kring2014">{{cite book |last=Kring |first=Ann M. |author2=Johnson, Sheri L. |author3=Davison, Gerald C. |author4=Neale, John M. |date=2014 |title=Abnormal Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse_i1q4 |edition=12. |location=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-01849-1 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> [[Klinička psihologija]] je primijenjena grana psihologije koja se bavi procjenom, razumijevanjem i tretmanom psihičkih stanja u kliničkoj praksi. Područje psihologije abnormalnog ponašanja i doživljavanja pruža teorijski okvir za takav rad. Međutim, savremeni klinički psiholozi u svojoj praksi rijetko koriste izraz ''abnormalno'', jer se on može smatrati pojednostavljenim ili stigmatizirajućim. Umjesto toga, u stručnoj literaturi i praksi češće se koriste termini koji preciznije opisuju psihička stanja i poremećaje. Pojam [[psihopatologija]] uglavnom se koristi u sličnom značenju. On naglašava postojanje osnovne [[patologija|patološke]] promjene ili procesa bolesti, što je u skladu s medicinskim modelom objašnjavanja psihičkih poremećaja. Zbog toga se ovaj termin češće koristi u medicinskoj disciplini [[psihijatrija|psihijatriji]] nego u psihologiji.<ref name="Stanghellini2013">{{cite journal | last = Stanghellini | first = Giovanni | date = 2013 | title = Psychopathology: re-humanizing psychiatry | journal = Acta Psychiatrica Scandinavica | volume = 127 | issue = 6 | pages = 436–437 | doi = 10.1111/acps.12091 | url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acps.12091 | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> == Historija == === Humoralna teorija === [[Datoteka:Hippocrates.png|mini|desno|300px|<center>Hippokrat</center>]] U antičkoj medicini vjerovalo se da zdravlje tijela i uma zavisi od ravnoteže tjelesnih tečnosti. Jedan od prvih koji je razvio takvo objašnjenje bio je [[Hipokrat]] (460–377. p. n. e.), koji je smatrao da bolest nastaje kada se naruši ravnoteža takozvanih ''humora'', odnosno vitalnih tjelesnih tečnosti. Prema humoralnoj teoriji postojale su četiri osnovne tečnosti: krv, sluz, žuta žuč i crna žuč. Svaka od osnovnih tečnosti utječe na određene osobine ličnosti i emocionalna stanja, što je kasnije povezano s teorijom [[četiri temperamenta]]. Na primjer, višak sluzi povezivao se s tromošću i umorom, višak crne žuči s [[melankolija|melankolijom]], žuta žuč s naglom naravi i razdražljivošću, dok se višak krvi povezivao s optimizmom, vedrinom i samopouzdanjem.<ref name="Nevid2018">{{cite book |last=Nevid |first=Jeffrey S. |authorlink = |date=2018 |title=Abnormal Psychology in a Changing World |url=https://studentebookhub.com/wp-content/uploads/2024/preview/9780135792049.pdf |location=New York |publisher=Pearson |page=11 |isbn=978-0-134-44758-2 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> === Azili === Praksa smještanja osoba s [[mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]] u posebne ustanove, poznate kao [[psihijatrijska bolnica|azili]], započela je 1547. godine, kada je [[Henrik VIII od Engleske|kralj Henrik VIII]] osnovao u Londonu ustanovu [[Bethlem Royal Hospital|St. Mary of Bethlehem]]. Ova bolnica, kasnije poznata pod nadimkom ″Bedlam″, poznata je po veoma lošim uslovima i nehumanom tretmanu pacijenata.<ref name="NolenHoeksema2013">{{cite book |last=Nolen-Hoeksema |first=Susan |date=2013 |title=Abnormal Psychology |url=https://dokumen.pub/ise-abnormal-psychology-9nbsped-126523776x-9781265237769.html |edition=6. |location=Boston |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0078035388 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> Azili su ostali u upotrebi tokom [[srednji vijek|srednjeg vijeka]] i [[renesansa|renesanse]]. U mnogim od tih ranih ustanova uslovi života bili su izuzetno teški. Pacijenti su često smatrani teretom za društvo, bili su zatvarani i izolovani, a ponekad i tretirani više kao objekti nego kao osobe kojima je potrebna pomoć. U nekim od takvih ustanovama pacijentima je ipak pružana određena medicinska njega. Pored toga, postojalo je i naučno interesovanje za neuobičajena ponašanja, iako su takva istraživanja u ranim azilima bila rijetka. Pacijenti su ponekad bili izlagani javnosti radi zabave ili zarade, što odražava tadašnje društvene stavove prema osobama sa psihičkim poremećajima. Rani azili često su bili organizovani po uzoru na postojeće kaznene institucije, što dodatno naglašava njihov represivni karakter.<ref name="Fadul2014">{{cite book |last=Fadul |first=Jose A. |date=2014 |title=Encyclopedia of Theory & Practice in Psychotherapy & Counseling |location=Raleigh, NC |publisher=Lulu Press Inc. |isbn=978-1-312-34920-9 |language=en }}</ref> [[Datoteka:Philippe Pinel.jpg|mini|desno|300px|<center>Philippe Pinel</center>]] Krajem 18. stoljeća, rad [[Philippe Pinel]] u Francuskoj bio je osnova za razvoj humanijeg pristupa u tretmanu osoba sa psihičkim poremećajima.<ref name="DavisonNeale2001" /> Pinel je zagovarao ideju da pacijenti ne smiju biti tretirani okrutno, kao da su životinje ili kriminalci, već s poštovanjem i ljubaznošću. Njegove eksperimentalne mjere, poput skidanja okova s pacijenata, inicijalno su naišle na otpor osoblja i društva. Ipak, praksa humanog tretmana pokazala se uspješnom i postala je podsticaj za reformu upravljanja psihijatrijskim ustanovama.<ref name="Fadul2014" /> Tokom 19. i 20. stoljeća došlo je do promjena u načinu brige o osobama s [[mentalni poremećaj|psihičkim poremećajima]]. Na razvoj humanijeg pristupa utjecali su brojni reformatori, među kojima se posebno ističe [[Dorothea Dix]]. Ona je ukazivala na loše uslove u kojima su živjele osobe s psihičkim problemima i nastojala je potaknuti društvo i vlasti da poboljšaju njihovo zbrinjavanje. ″Dix je, više nego bilo koja druga ličnost u 19. stoljeću, učinila da ljudi u Americi i gotovo cijeloj Evropi postanu svjesni da su osobe s psihičkim bolestima izložene ozbiljnim zlostavljanjima.″<ref>{{cite book |last1=Rimm |first1=David C. |last2=Somervill |first2=John W. |date=1977 |title=Abnormal Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000unse |location=New York |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-588840-0 |language=en }}</ref> U isto vrijeme djelovao je i [[Social hygiene movement|Pokret za mentalnu higijenu]], koji je naglašavao važnost brige o fizičkom i općem blagostanju osoba s psihičkim poteškoćama. Zahvaljujući takvim inicijativama prikupljena su sredstva za izgradnju novih ustanova za smještaj i liječenje pacijenata. Tokom 20. stoljeća broj [[psihijatrijska bolnica|psihijatrijskih bolnica]] znatno se povećao, a briga o osobama s psihičkim poremećajima postala je organizovanija. Do 1939. godine u državnim psihijatrijskim bolnicama u Sjedinjenim Američkim Državama bilo je više od 400.000 pacijenata.<ref name="Osborn2009">{{cite journal | last = Osborn | first = Lawrence A. | date = 2009 | title = From beauty to despair: the rise and fall of the American State Mental Hospital | journal = The Psychiatric Quarterly | volume = 80 | issue = 4 | pages = 219–31 | doi = 10.1007/s11126-009-9109-3 | pmid = 19633958 | url = https://www.researchgate.net/publication/26697023_From_Beauty_to_Despair_The_Rise_and_Fall_of_the_American_State_Mental_Hospital | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> Boravak u tim bolnicama često je bio dugotrajan, a neki pacijenti ostajali su u ustanovama godinama. Iako su ove ustanove predstavljale određeni napredak u odnosu na ranije azile, metode liječenja ostale su ograničene. Uprkos reformama, pacijenti su u mnogim slučajevima i dalje bili izloženi grubom i nehumanom tretmanu. Promjene u odnosu prema osobama s psihičkim poremećajima počele su 1946. godine, kada je [[Mary Jane Ward]] objavila roman Zmijsko gnijezdo (eng. ''The Snake Pit''). Knjiga, prema kojoj je kasnije snimljen i istoimeni film, skrenula je pažnju javnosti na teške uslove u kojima su živjeli pacijenti u psihijatrijskim bolnicama. Djelo je potaknulo širu društvenu raspravu o potrebi humanijeg tretmana u prenapučenim psihijatrijskim ustanovama.<ref name="Osborn2009" /> Iste godine u Sjedinjenim Američkim Državama osnovan je Nacionalni institut za mentalno zdravlje (eng. ''National Institute of Mental Health''), koji je pružao podršku za obuku bolničkog osoblja i za istraživanja o stanju i potrebama pacijenata. U tom periodu u Sjedinjenim Američkim Državama je donesen i Zakon Hill–Burton (eng. ''Hill–Burton Act''), u skladu s kojim je finansirana izgradnja zdravstvenih ustanova, uključujući bolnice za mentalno zdravlje. Kasnije je usvojen i Zakon o zdravstvenim uslugama u zajednici iz 1963. godine (eng. ''Community Health Services Act of 1963''), koji je doveo do razvoja ambulantnih psihijatrijskih službi, psihijatrijskih odjela u općim bolnicama i centara za rehabilitaciju i savjetovanje u lokalnim zajednicama.<ref name="Fadul2014" /> === Deinstitucionalizacija === Krajem 20. stoljeća u mnogim zemljama započeo je proces deinstitucionalizacije, tj. premještanja pacijenata iz velikih, izoliranih psihijatrijskih bolnica u zajednicu. Kao posljedica ovog procesa, veliki broj bolnica je zatvoren. Na primjer, u Engleskoj je od 130 bolnica izgrađenih početkom 20. stoljeća na početku 21. stoljeća ostalo otvoreno samo njih 14.<ref name="Osborn2009" /> Godine 1963. predsjednik Sjedinjenih Američkih Država [[John F. Kennedy|John F. Kennedy]] osnovao je pokret za razvoj zdravstvenih usluga u zajednici (eng. ''community health movement''), predstavljajući ga kao ″nov i ambiciozan pristup″ zaštiti mentalnog zdravlja. Cilj ove inicijative bio je preusmjeriti brigu o osobama s psihičkim poremećajima iz velikih institucija u centre u zajednici, gdje bi pacijenti dobivali koordiniranu i dostupnu podršku i njegu. Tokom narednih četrdeset godina broj pacijenata u psihijatrijskim bolnicama u Sjedinjenim Američkim Državama smanjio se za približno 90 posto.<ref name="NolenHoeksema2013" /> Proces deinstitucionalizacije doveo je do postepenog ukidanja dugotrajnog boravka pacijenata u izoliranim psihijatrijskim bolnicama. Takva dugotrajna izolacija pacijenata u bolnicama često je dovodila do negativnih posljedice na njihovo već narušeno mentalno zdravlje. Na primjer, dugotrajna institucionalizacija osoba sa [[shizofrenija|shizofrenijom]] mogla je dovesti do pogoršanja negativnih simptoma bolesti, poput emocionalnog povlačenja, gubitka motivacije i otežane komunikacije.<ref name="Mancevski2007">{{cite journal | last = Mancevski | first = Branislav | author2 = Keilp, John | author3 = Kurzon, Matthew | author4 = Berman, Robert M. | author5 = Ortakov, Vladimir | author6 = Harkavy-Friedman, Jill | author7 = Rosoklija, Gorazd | author8 = Dwork, Andrew J. | date = 2007 | title = Lifelong Course of Positive and Negative Symptoms in Chronically Institutionalized Patients with Schizophrenia | journal = Psychopathology | volume = 40 | issue = 2 | pages = 83–92 | doi = 10.1159/000098488 | pmid = 17215594 | url = https://karger.com/psp/article-abstract/40/2/83/284622/Lifelong-Course-of-Positive-and-Negative-Symptoms | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> Ipak, deinstitucionalizacija je ponekad bila predmetom kritika. Pojedini autori smatrali su da je zatvaranje velikih psihijatrijskih bolnica u nekim slučajevima dovelo do povećanja broja osoba s teškim psihičkim poremećajima koje žive bez adekvatnog smještaja i odgovarajuće podrške, uključujući i porast beskućništva među osobama koje su ranije bile institucionalno zbrinute.<ref name="Page2012">{{cite journal | last = Page | first = Joshua | author2 = Petrovich, James | author3 = Kang, Sung-Yeon | date = 2012 | title = Characteristics of homeless adults with serious mental illnesses served by three street-level federally funded homelessness programs | journal = Community Mental Health Journal | volume = 48 | issue = 6 | pages = 699–704 | doi = 10.1007/s10597-011-9473-y | pmid = 22370894 | url = https://link.springer.com/article/10.1007/s10597-011-9473-y | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref><ref name="Jones1986">{{cite book |last=Jones |first=Billy E. |date=1986 |title=Treating the Homeless: Urban Psychiatry's Challenge |url=https://archive.org/details/isbn_0880480807 |location=Washington, D.C. |publisher=American Psychiatric Press |isbn=978-0-88048-080-2 |language=en }}</ref> == Objašnjavanje odstupajućeg ponašanja == Pokušaji razumijevanja odstupajućeg ili neuobičajenog ponašanja prisutni su kroz cijelu historiju ljudskog društva. Tokom vremena razvijala su se različita objašnjenja psihičkih poremećaja, koja se u literaturi najčešće svrstavaju u tri osnovna pristupa: [[natprirodno|natprirodni]], [[biološko|biološki]] i [[psihološko|psihološki]].<ref name="Barlow2015" /> Natprirodni pristup objašnjava odstupajuće ponašanje kao posljedicu djelovanja nadnaravnih sila ili duhovnih utjecaja. Biološki pristup polazi od pretpostavke da su psihički poremećaji povezani s promjenama u funkcionisanju mozga i nervnog sistema. U okviru ovog pristupa istražuju se genetski faktori, neurohemijski procesi u mozgu, hormonalni utjecaji i struktura i funkcija moždanih regija uključenih u regulaciju emocija i ponašanja. Psihološki pristup naglašava ulogu psihičkih procesa i iskustava u nastanku i održavanju psihopatologije. On obuhvata različite teorijske pravce, uključujući kognitivne, bihejvioralne, humanističke i psihodinamske modele. Ovi pristupi ispituju na koji način razmišljanje, emocionalne reakcije, obrasci učenja i životna iskustva mogu doprinijeti razvoju psihičkih poteškoća.<ref name="Barlow2015" /> Savremena istraživanja sve češće naglašavaju da se psihički poremećaji ne mogu objasniti samo jednim pristupom. Umjesto toga, mnogi autori zagovaraju integrativni ili biopsihosocijalni model, prema kojem na mentalno zdravlje istovremeno utječu biološki, psihološki i društveni faktori.<ref name="Engel1977">{{cite journal | last = Engel | first = George L. | date = 1977 | title = The need for a new medical model: A challenge for biomedicine | journal = Science | volume = 196 | issue = 4286 | pages = 129–136 | doi = 10.1126/science.847460 | url = https://globalization.anthro-seminars.net/wp-content/uploads/2016/11/Need-for-a-New-Medical-Model-A-Challenge-for-Biomedicine.pdf | access-date = 15. 3. 2026 | language = en | archive-url = https://web.archive.org/web/20240423175750/https://globalization.anthro-seminars.net/wp-content/uploads/2016/11/Need-for-a-New-Medical-Model-A-Challenge-for-Biomedicine.pdf | archive-date = 23. 4. 2024 | url-status = dead }}</ref> === Natprirodna objašnjenja === U najranijim objašnjenjima odstupajućeg ponašanja dominirala su natprirodna objašnjenja, koja se često naziva i demonološkim pristupom. Prema ovom shvatanju, neobična ili odstupajuća ponašanja objašnjavala su se djelovanjem sila izvan ljudskog tijela, kao što su demoni, duhovi ili drugi natprirodni utjecaji. U nekim vjerovanjima smatralo se da na ljudsko ponašanje mogu utjecati i Mjesec, planete i zvijezde. Jedna od najstarijih praksi koja seže do [[kameno doba|kamenog doba]] bio je postupak [[trepanacija|trepanacije]] u kojem se kod osoba koje su imale [[mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]] pravio otvor na lobanji kako bi se, prema tadašnjim vjerovanjima, iz glave ″oslobodili″ zli duhovi. Slična uvjerenja postojala su u različitim civilizacijama. Stari [[Drevna Kina|Kinezi]], [[Drevni Egipat|Egipćani]] i [[Hebreji]] smatrali su da su psihičke poteškoće posljedica djelovanja zlih duhova te su kao način liječenja primjenjivali [[egzorcizam]].<ref name="Barlow2015" /> U [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] u Evropi bilo je rašireno vjerovanje da odstupajuće ponašanje nastaje zbog djelovanja vještica, demona ili drugih nadnaravnih sila. Osobe s psihičkim poremećajima često su smatrane opsjednutima, pa su religijski rituali korišteni kao način liječenja. U slučajevima kada takvi postupci nisu davali rezultate, ponekad su primjenjivane i veoma surove mjere, uključujući zatvaranje, fizičko kažnjavanje i druge oblike mučenja. Vjerovanje da su vještice, demoni i duhovi odgovorni za odstupajuće ponašanje zadržalo se sve do 15. stoljeća.<ref name="Barlow2015" /> U 16. stoljeću švicarski liječnik i astrolog [[Paracelsus]] (1493–1541) počeo je dovoditi u pitanje ovakva objašnjenja. On je smatrao da odstupajuće ponašanje nije posljedica djelovanja demona ili vještica, već da može biti povezano s prirodnim utjecajima, poput kretanja nebeskih tijela. Iako je u savremenoj nauci natprirodna tradicija zamijenjena biološkim i psihološkim pristupima, vjerovanja o utjecaju nadnaravnih sila na ljudsko ponašanje i danas su prisutna u nekim društvima i religijskim zajednicama.<ref name="Barlow2015" /> === Natprirodna vjerovanja i prakse === U mnogim ranim društvima odstupajuće ponašanje objašnjavalo se djelovanjem natprirodnih sila. U nekim lovačko-sakupljačkim zajednicama postojalo je vjerovanje da su osobe koje pokazuju neobično ponašanje opsjednute zlonamjernim duhovima. Takva vjerovanja povezuju se s praksom [[trepanacija|trepanacije]], postupkom pravljenja otvora u lobanji, za koji se smatralo da omogućava oslobađanje zlih duhova iz tijela.<ref name="HansellDamour2002">{{cite book |last=Hansell |first=James |author2=Damour, Lisa |date=2002 |title=Abnormal Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0000hans |location=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-38982-8 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> Iako nije jednostavno precizno definirati psihologiju abnormalnog ponašanja i doživljavanja, jedno od mogućih određenja polazi od toga da se odstupanje može prepoznati kroz statističku rijetkost određenog ponašanja u populaciji.<ref name="Davison1990">{{cite book |last=Davison |first=Gerald C. |author2=Neale, John M. |date=1990 |title=Abnormal Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalpsycholo0005davi |edition=5. |location=New York |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-81352-1 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> Formalniji odgovor na duhovna objašnjenja odstupajućeg ponašanja bila je praksa [[egzorcizam|egzorcizma]]. Ovaj ritual, koji su provodili vjerski autoriteti, imao je za cilj ″istjerivanje″ duhova za koje se vjerovalo da uzrokuju patološko ponašanje. U nekim historijskim periodima osobe s neobičnim mišljenjem ili ponašanjem bile su isključivane iz zajednice, protjerivane ili strogo kažnjavane. Na primjer, sumnja na vještičarstvo u pojedinim društvima kažnjavala se smrću. U kasnom srednjem vijeku značajan utjecaj imalo je djelo [[Čekić protiv vještica]] (lat. ''Malleus Maleficarum''), koje su napisala dvojica katoličkih inkvizitora, a koje su kao osnuvu svog postupanja koristili mnogi inkvizitori i progonioci vještica. Ova knjiga sadržavala je rane pokušaje klasifikacije ponašanja koja su smatrana devijantnim i smjernice za progon osoba optuženih za vještičarstvo.<ref name="Herzig2010">{{cite journal | last = Herzig | first = Tamar | date = 2010 | title = Malleus maleficarum (review) | journal = Magic, Ritual, and Witchcraft | volume = 5 | issue = 1 | pages = 135–138 | doi = 10.1353/mrw.0.0161 | url = https://muse.jhu.edu/article/383188 | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> === Biološka objašnjenja === U biološkom ili medicinskom pristupu psihički poremećaji objašnjavaju se biološkim ili medicinskim uzrocima. Prema ovom shvatanju, odstupajuće ponašanje može biti povezano s genetskim faktorima, somatskim bolestima, infekcijama ili hemijskim neravnotežama u mozgu. Ovaj pristup polazi od ideje da se psihički poremećaji mogu razumjeti na sličan način kao i druge bolesti organizma.<ref name="Barlow2015" /> Važnu ulogu u razvoju biološkog pristupa imao je grčki liječnik [[Hipokrat]], koji se smatra ocem zapadne medicine. On i njegovi saradnici su između 450. i 350. godine p. n. e. napisali zbirku medicinskih tekstova kasnije poznatu kao [[Hipokratov korpus]] (eng. ''Hippocratic Corpus''). U tim spisima navodi se da se odstupajuće ponašanje može liječiti kao i svaka druga bolest. Hipokrat je smatrao da je mozak središte [[svijest]]i, [[emocija]], [[inteligencija|inteligencije]] i [[mudrost]]i, te je vjerovao da poremećaji koji zahvataju ove funkcije potječu iz mozga.<ref name="Barlow2015" /> Kasnije je ove ideje preuzeo i razradio rimski liječnik [[Galen]]. Njegovi radovi imali su veliki utjecaj na medicinu i psihijatriju, a biološki pristup koji je razvijao ostao je utjecajan u evropskoj medicini sve do 18. stoljeća. U savremenoj psihologiji i psihijatriji biološki pristup i dalje ima značajnu ulogu. Istraživanja u ovom području usmjerena su na razumijevanje genetskih faktora, strukture i funkcije mozga, kao i neurohemijskih procesa koji mogu biti povezani s nastankom psihičkih poremećaja. U liječenju se često koristi farmakoterapija, često u kombinaciji s različitim oblicima psihoterapije.<ref name="Cherry2016">{{cite web |last=Cherry |first=Kendra |date=2016 |title=What Is Abnormal Psychology? |url=https://www.verywell.com/what-is-abnormal-psychology-2794775 |work=Verywell Mind |access-date=15. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504153123/https://www.verywell.com/what-is-abnormal-psychology-2794775 |archive-date=4. maj 2017 |language=en }}</ref> === Psihološka objašnjenja === [[Sigmund Freud]] je osmislio strukturu ličnosti na osnovu koje se psihičke funkcije dijele na tri dijela: id, ego i superego. Ovi dijelovi pomažu da razumijemo kako pojedinac reaguje na svijet oko sebe i na vlastite unutrašnje impulse.<ref name="Boag2014">{{cite journal |last=Boag |first=Simon |date=2014 |title=Ego, drives, and the dynamics of internal objects | journal=Frontiers in Psychology |volume=5 |issue=5 |pages=666 |doi=10.3389/fpsyg.2014.00666 |pmc=4076885 |pmid=25071640 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4076885/ |access-date=15. 3. 2026 |language=en}}</ref> Id predstavlja naše instinktivne impulse ili nagone, koji uglavnom ostaju nesvjesni. Superego funkcioniše kao unutrašnja savjest i sadrži društvene norme i moralne vrijednosti koje smo usvojili. Ego pokušava da poveže impulse ida sa zahtjevima superega na realan način, vodeći računa o stvarnosti. Ako superego nije pravilno razvijen ili je nesistematično formiran, osoba može razviti iracionalne ili neuobičajene misli i postupke koji su u suprotnosti s normama i vrijednostima društva.<ref name="Boag2014" /> ==== Iracionalna uvjerenja ==== Iracionalna uvjerenja nastaju zbog nesvjesnih strahova i mogu dovesti do neuobičajenog ili problematičnog ponašanja. Ova uvjerenja često nisu u skladu s realnošću i otežavaju svakodnevno funkcionisanje.<ref name="Turner2016">{{cite journal | last = Turner | first = Martin J. | author-link = | date = 2016 | title = Rational Emotive Behavior Therapy (REBT), Irrational and Rational Beliefs, and the Mental Health of Athletes | journal = Frontiers in Psychology | volume = 7 | issue = | pages = 1423 | doi = 10.3389/fpsyg.2016.01423 | pmc = 5028385 | url = https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5028385/ | access-date = 15. 3. 2026 | language = en | publisher = Manchester Metropolitan University }}</ref> Racionalno-emotivno-bihejvioralna terapija (REBT) je metoda koja pomaže ljudima da prepoznaju i zamijene iracionalna uvjerenja racionalnim i adaptivnijim načinom razmišljanja, čime se smanjuje psihička patnja i problematično ponašanje.<ref name="Turner2016" /> ==== Sociokulturni utjecaji ==== Na ponašanje pojedinca utječe širok spektar faktora iz njegovog društvenog okruženja. To uključuje porodicu, prijatelje, obrazovne i radne institucije, kao i zakone i društvene norme u zemlji ili šire. Diskriminacija ili nejednakost, bilo da je zasnovana na društvenoj klasi, prihodima, rasi, etničkoj pripadnosti ili spolu, može povećati rizik od razvoja neuobičajenih ili odstupajućih obrazaca ponašanja.<ref name="Whitbourne2013">{{cite book |last=Whitbourne |first=Susan Krauss |authorlink = |date=2013 |title=Abnormal Psychology: Clinical Perspectives on Psychological Disorders |url=https://dokumen.pub/abnormal-psychology-clinical-perspectives-on-psychological-disorders-10nbsped-9781265407988-1265407983.html |location=New York, NY |publisher=McGraw-Hill Higher Education |page= |isbn=978-1265407988 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> === Višestruki uzroci === Psihički poremećaji rijetko se mogu objasniti samo jednim teorijskim pristupom, a takvo objašnjenje vodi redukcionizmu, odnosno pojednostavljenom tumačenju složenih pojava.<ref name="HansellDamour2002" /> Većina psihičkih poremećaja nastaje uslijed kombinacije više faktora, pa je pri dijagnostici i objašnjavanju odstupajućeg ponašanja važno uzeti u obzir različite pristupe i teorijske perspektive. Objašnjavanje psihičkih poremećaja korištenjem više teorijskih pristupa poznato je kao model višestrukih uzroka. [[Model dijateze-stresa]]<ref name="Zvolensky2005">{{cite journal | last = Zvolensky | first = Michael J. | date = 2005 | title = Diathesis stress model for panic-related distress: a test in a Russian epidemiological sample | journal = Behaviour Research and Therapy | volume = 43 | issue = 4 | pages = 521–532 | doi = 10.1016/j.brat.2004.09.001 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0005796704002256 | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> naglašava višestruku uzročnost u psihopatologiji, objašnjavaći da poremećaji nastaju zbog kombinacije predisponirajućih i neposrednih uzroka. Neposredni uzrok je okidač, tj. događaj ili situacija koja izaziva određeno ponašanje, dok predisponirajući uzrok predstavlja osnovni faktor koji u interakciji s neposrednim uzrocima doprinosi razvoju poremećaja. Oba tipa uzroka imaju značajnu ulogu u nastanku psihičkog poremećaja.<ref name="Jeronimus2016">{{cite journal | last = Jeronimus | first = Bertus F. | date = 2016 | title = Neuroticism's prospective association with mental disorders halves after adjustment for baseline symptoms and psychiatric history, but the adjusted association hardly decays with time: a meta-analysis on 59 longitudinal/prospective studies with 443 313 participants | journal = Psychological Medicine | volume = 46 | issue = 14 | pages = 2883–2906 | doi = 10.1017/S0033291716001653 | url = https://www.cambridge.org/core/journals/psychological-medicine/article/abs/neuroticisms-prospective-association-with-mental-disorders-halves-after-adjustment-for-baseline-symptoms-and-psychiatric-history-but-the-adjusted-association-hardly-decays-with-time-a-metaanalysis-on-59-longitudinalprospective-studies-with-443-313-participants/5070A58444A05CCAC7E00411F51EDF51 | access-date = 15. 3. 2026 | language = en }}</ref> === Savremeni koncepti abnormalnosti === U savremenoj psihologiji abnormalnost se ne određuje samo jednim kriterijem. Istraživači i kliničari koriste različite pristupe kako bi procijenili da li određeno ponašanje ili psihičko stanje odstupa od uobičajenog. Nijedan od ovih pristupa sam po sebi nije dovoljan da objasni psihičke poremećaje, ali zajedno mogu pomoći u njihovom razumijevanju. ''Statistička abnormalnost'' – odnosi se na osobine ili ponašanja koja se pojavljuju kod malog broja osoba u populaciji.<ref>{{Cite web |last=Gilles-Thomas |first=David L. |date=1989 |title=Definitions of Abnormality |url=https://www.acsu.buffalo.edu/~dgthomas/Abpsy/lecture1.html |access-date=15. 3. 2026 }}</ref> U ovom pristupu abnormalnim se smatra ono što je statistički rijetko. Međutim, rijetkost sama po sebi ne znači da je riječ o psihičkom poremećaju. Na primjer, veliko bogadstvo ili fizička privlačnost statistički su rijetke pojave, ali se ne smatraju psihičkim poremećajima. ''Psihometrijska abnormalnost'' – u okviru [[Psihometrija|psihometrije]] abnormalnost se određuje kao odstupanje od statistički utvrđene norme, kao što je prosječan koeficijent inteligencije (IQ) od 100. Rezultat IQ testa koji je niži od prosjeka 70–75 IQ može ukazivati na određene poteškoće u učenju i svakodnevnom funkcionisanju. Ipak, stvarne poteškoće zavise od mnogih faktora i zavise od životnih okolnosti i podrške koju osoba ima. S druge strane, visok rezultat na testu inteligencije, iako predstavljaja odstupanje od prosjeka, obično se ne smatraja znakom psihičkog poremećaja. ''Devijantno ponašanje'' – odnosi se na ponašanje koje odstupa od društvenih normi i očekivanja. Međutim, takvo ponašanje ne mora nužno značiti postojanje psihičkog poremećaja. S druge strane, osoba može imati psihički poremećaj i bez vidljivog odstupanja u ponašanju. ''Kombinovani kriteriji'' – u savremenoj psihologiji abnormalnost se često procjenjuje na osnovu postojanja više faktora istovremeno, kao što su prisustvo psihičke patnje, poteškoće u svakodnevnom funkcionisanju, poremećeni psihički procesi, neprimjerene reakcije u određenim situacijama, kao i ponašanja koja mogu nanijeti štetu samoj osobi ili drugima.<ref name="Bennett2003">{{cite book |last=Bennett |first=Peter |date=2003 |title=Abnormal and Clinical Psychology |url=https://archive.org/details/abnormalclinical0000benn_z3d2 |publisher=Open University Press |isbn=978-0-335-21236-1 |language=en }}</ref> Zbog složenosti psihičkih poremećaja, u psihološkoj praksi se obično kombinuju ovi pristupi kako bi se dobilo potpunije objašnjenje abnormalnog ponašanja i doživljavanja. ==== Primjeri ==== Postoji veliki broj [[mentalni poremećaj|psihičkih poremećaja]] koji se u psihologiji proučavaju u okviru psihologije abnormalnog ponašanja i doživljavanja. Među njima su, između ostalih, sljedeći poremećaji: ===== Shizofrenija ===== [[Shizofrenija]] je psihički poremećaj koji može dovesti do ozbiljnog poremećaja u percepciji stvarnosti. Psihotična priroda ovog poremećaja često se manifestuje kroz [[deluzija|deluzije]] i [[halucinacija|halucinacije]]. Savremena istraživanja pokazuju da je nastanak shizofrenije povezan s više faktora. Među njima su genetska predispozicija, ali i biološki procesi koji utječu na razvoj i funkcionisanje mozga. Neki naučni radovi ukazuju da promjene u razvoju mozga mogu nastati već tokom prenatalnog perioda, što može povećati vjerovatnoću za razvoj ovog poremećaja kasnije u životu.<ref name="Phares2020">{{cite book |last=Phares |first=Vicky |date=2020 |title=Understanding Abnormal Child Psychology |url=https://www.scribd.com/document/770142040/Understanding-Abnormal-Child-Psychology-Phares-Vicky-Author-2020-Hoboken-NJ-Wiley-1119605253-525b37b7f888c48f27643e3f69ef81bb-An |location=Hoboken, NJ |publisher=Wiley |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> ===== Poremećaj pažnje s hiperaktivnošću ===== [[Poremećaj pažnje s hiperaktivnošću]] (ADHD) je perzistentan neurorazvojni poremećaj koji se najčešće identifikuje tokom ranog školskog uzrasta. Karakteriše ga razvojno neodgovarajući nivo pažnje, hiperaktivnost i impulsivnost koji direktno ometa funkcionalno prilagođavanje djeteta u socijalnom i akademskom okruženju. Osobe s ovim poremećajem često se suočavaju s poteškoćama u održavanju koncentracije, lako im se odvlači pažnja i mogu imati problema u organizovanju svakodnevnih aktivnosti. Također, često zaboravljaju obaveze ili gube predmete neophodne za rad i život. Hiperaktivnost i impulsivnost se manifestuju kroz stalni fizički ili unutrašnji nemir, nemogućnost mirnog sjedenja, pretjerano pričanje i prekidanje drugih u razgovoru ili aktivnostima.<ref name="Phares2020" /> Ovi simptomi direktno utječu na školsko postignuće, kvalitet društvenih odnosa i opće svakodnevno funkcionisanje osobe. ===== Antisocijalni poremećaj ličnosti ===== [[Antisocijalni poremećaj ličnosti]] je psihički poremećaj iz grupe poremećaja ličnosti, kojeg karakteriše zanemarivanja prava drugih, kršenje društvenih normi i zakona, kao i nedostatak empatije i kajanja. Osobe s antisocijalnim poremećajem ličnosti često pokazuju izraženu impulsivnost, agresivnost i neodgovornost. Njihovo ponašanje može uključivati manipulaciju i obmanjivanje drugih, kao i korištenje laži ili površnog šarma radi lične koristi.<ref name="Sánchez_de_Ribera_2019">{{cite journal |last=Sánchez de Ribera |first=Olga |author2=Kavish, Nicholas |author3=Katz, I. M. |author4=Boutwell, Brian B. |author5=Back, M. |date=2019 |title=Untangling Intelligence, Psychopathy, Antisocial Personality Disorder, and Conduct Problems: A Meta–Analytic Review |journal=European Journal of Personality |volume=33 |issue=5 |pages=529–564 |doi=10.1002/per.2207 |url=https://www.researchgate.net/publication/322775355_Untangling_intelligence_psychopathy_personality_disorders_conduct_problems_A_meta-analytic_review |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> Također je česta ravnodušnost prema vlastitoj ili tuđoj sigurnosti. ===== Disocijativni poremećaj identiteta ===== [[Disocijativni poremećaj identiteta]] (DID), u ranijim klasifikacijama poznat kao poremećaj podvojene ličnosti, predstavlja složen psihički poremećaj koji se često opisuje kao neurorazvojni i posttraumatski poremećaj. Karakteriše ga prisustvo dva ili više različitih identiteta ili stanja ličnosti koji naizmjenično preuzimaju kontrolu nad ponašanjem osobe. Svaki od tih identiteta može imati vlastite obrasce mišljenja, percepcije i ponašanja, a ponekad i različit stepen svijesti o drugim identitetima.<ref name="Boysen2013">{{cite journal |last=Boysen |first=Guy A. |author2=VanBergen, Alexandra |date=2013 |title=A review of published research on adult dissociative identity disorder: 2000–2010 |journal=The Journal of Nervous and Mental Disease |volume=201 |issue=1 |pages=5–11 |doi=10.1097/NMD.0b013e31827aaf81 |pmid=23274288 |url=https://www.academia.edu/35652569/A_Review_of_Published_Research_on_Adult_Dissociative_Identity_Disorder |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> U naučnoj literaturi često se navode dva glavna modela koji pokušavaju objasniti nastanak ovog poremećaja: posttraumatski i sociokognitivni model.<ref name="Boysen2013" /> Posttraumatski model pretpostavlja da se poremećaj razvija kao posljedica teških i dugotrajnih traumatskih iskustava u djetinjstvu, kao što su fizičko, emocionalno ili seksualno zlostavljanje. U takvim okolnostima dijete može razviti disocijaciju kao psihološki mehanizam suočavanja s traumom, pri čemu se traumatična sjećanja i emocije razdvajaju u različita stanja svijesti, tj. različite identitete. Ovaj proces omogućava djetetu da nastavi svakodnevno funkcionisati uprkos traumatskim iskustvima. Istraživanja pokazuju da veliki broj osoba s dijagnozom disocijativnog poremećaja identiteta ima historiju hroničnog zlostavljanja ili zanemarivanja u ranom djetinjstvu.<ref name="Brand2016">{{cite journal |last=Brand |first=Bethany L. |author2=Loewenstein, Richard J. |author3=Spiegel, David |date=2016 |title=Dispelling myths about dissociative identity disorder treatment: An empirically based approach |journal=Psychiatry |volume=79 |issue=2 |pages=169–189 |doi=10.1080/00332747.2016.1194743 |url=https://www.dcjs.virginia.gov/sites/dcjs.virginia.gov/files/training-events/6851/brand_loewenstein_spiegel_2014_dispelling_myths_did_treatment.pdf |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> Sociokognitivni model, s druge strane, smatra da se ponašanja povezana s više identiteta mogu razvijati pod utjecajem društvenih i kulturnih faktora. Prema ovom pristupu, pojedinci mogu nesvjesno usvajati obrasce ponašanja koji su povezani s idejom postojanja više identiteta, u skladu s očekivanjima okoline ili kulturnim predstavama o ovom poremećaju.<ref name="Boysen2013" /> ===== Socijalni anksiozni poremećaj ===== [[Socijalni anksiozni poremećaj]] (SAD), ranije poznat kao socijalna fobija, je psihički poremećaj iz grupe anksioznih poremećaja koji karakteriše intenzivan i trajan strah od društvenih situacija. Osobe s ovim poremećajem doživljavaju izrazitu nelagodu u situacijama u kojima mogu biti posmatrane ili procjenjivane od strane drugih osoba.<ref name="McEnery2019">{{cite journal |last=McEnery |first=Carla |author2=Lim, Michelle H. |author3=Tremain, Hailey |author4=Knowles, Ann |author5=Alvarez-Jimenez, Mario |date=2019 |title=Prevalence rate of social anxiety disorder in individuals with a psychotic disorder: A systematic review and meta-analysis |journal=Schizophrenia Research |volume=208 |pages=25–33 |doi=10.1016/j.schres.2019.01.045 |pmid=30722947 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0920996419300489 |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> Srž poremećaja predstavlja strah od negativne evaluacije, odnosno uvjerenje da će ponašanje osobe ili vidljivi znakovi anksioznosti biti ocijenjeni kao neprikladni ili ponižavajući.<ref name="DSM5TR2022">{{cite book |last=American Psychiatric Association |date=2022 |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR) |location=Washington, DC |publisher=American Psychiatric Publishing |isbn=978-0-89042-575-6 |language=en}}</ref> Osobe sa socijalnim anksioznim poremećajem često osjećaju snažan strah u većini, a ponekad i u gotovo svim društvenim situacijama, posebno u okolnostima koje uključuju javni nastup, upoznavanje novih ljudi ili interakciju s nepoznatim osobama.<ref name="McEnery2019" /> Zbog intenziteta simptoma, ovaj poremećaj može značajno narušiti svakodnevno funkcionisanje pojedinca, uključujući profesionalni, obrazovni i društveni život. Razvoj ovog poremećaja može biti povezan s traumatičnim ili izrazito neugodnim iskustvima koja su se dogodila u prisustvu drugih osoba, kao što su javna kritika, ismijavanje ili osjećaj poniženja. Takva iskustva mogu doprinijeti formiranju trajnog straha od sličnih društvenih situacija u budućnosti.<ref name="Phares2020" /> ===== Generalizirani anksiozni poremećaj ===== [[Generalizirani anksiozni poremećaj]] (GAD) je psihički poremećaj iz grupe anksioznih poremećaja koji karakteriše hronična, prekomjerna i teško kontrolisana zabrinutost vezana za različite aspekte svakodnevnog života. Za razliku od specifičnih fobija, anksioznost kod ovog poremećaja nije vezana za određeni objekt ili situaciju, već se može odnositi na širok spektar tema, poput zdravlja, finansija, porodičnih odnosa ili poslovnih obaveza. Prema kriterijima dijagnostičkog priručnika DSM-5-TR, zabrinutost mora biti prisutna većinu dana tokom perioda od najmanje šest mjeseci.<ref name="DSM5TR2022" /> Osobe s generaliziranim anksioznim poremećajem često doživljavaju zabrinutost koju je teško kontrolisati, čak i kada ne postoji stvarna ili neposredna prijetnja. Pored stalne brige, mogu se javiti i dodatni simptomi, poput razdražljivosti, umora, poteškoća s koncentracijom i osjećaja unutrašnjeg nemira ili napetosti.<ref name="Tyrer2006">{{cite journal |last=Tyrer |first=Peter |author2=Baldwin, David |date=2006 |title=Generalised anxiety disorder |journal=The Lancet |volume=368 |issue=9553 |pages=2156–2166 |doi=10.1016/S0140-6736(06)69865-6 |pmid=17174708 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140673606698656/abstract |access-date=15. 3. 2026 |language=en }}</ref> ===== Specifična fobija ===== [[Specifična fobija|Specifična fobija]] predstavljaja anksiozni poremećaj koji karakteriše intenzivan i iracionalan strah povezan s određenim objektom ili situacijom.<ref name="Ipser2013">{{cite journal |last=Ipser |first=Jonathan C. |author2=Singh, Leesha |author3=Stein, Dan J. |date=2013 |title=Meta-analysis of functional brain imaging in specific phobia |journal=Psychiatry and Clinical Neurosciences |volume=67 |issue=5 |pages=311–322 |doi=10.1111/pcn.12055 |pmid=23711114 |url=https://www.academia.edu/3858960/Meta_analysis_of_functional_brain_imaging_in_specific_phobia |access-date=16. 3. 2026 |language=en }}</ref> Osobe sa ovim poremećajem doživljavaju izrazit strah i izraženu potrebu za izbjegavanjem fobičnog podražaja, iako često prepoznaju da je njihov strah pretjeran u odnosu na stvarnu opasnost. Specifične fobije ubrajaju se među najčešće psihičke poremećaje u općoj populaciji, a istraživanja pokazuju da se češće javljaju kod žena nego kod muškaraca.<ref name="Eaton2018">{{cite journal |last=Eaton |first=William W. |author2=Bienvenu, O. Joseph |author3=Miloyan, Beyon |date=2018 |title=Specific phobias |journal=The Lancet Psychiatry |volume=5 |issue=8 |pages=678–686 |doi=10.1016/S2215-0366(18)30169-X |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S221503661830169X |access-date=16. 3. 2026 |language=en }}</ref> Među najčešće opisanim oblicima specifičnih fobija u kliničkoj literaturi ubrajaju se: * arahnofobija (''arachnophobia'') – strah od pauka i drugih sličnih zglavkara, * ofidiofobija (''ophidiophobia'') – strah od zmija, * kinofobija (''cynophobia'') – strah od pasa, * akrofobija (''acrophobia'') – strah od visine, * astrafobija (''astraphobia'') – strah od grmljavine i munja, * niktofobija (''nyctophobia'') – strah od mraka ili noći, * klaustrofobija (''claustrophobia'') – strah od zatvorenih ili uskih prostora, * aerofobija (''aerophobia'') – strah od letenja avionom, * tripanofobija (''trypanophobia'') – strah od medicinskih igala i injekcija, * hemofobija (''hemophobia'') – strah od krvi, * dentofobija (''dentophobia'') – strah od stomatoloških zahvata, * emetofobija (''emetophobia'') – strah od povraćanja, * kulrofobija (''coulrophobia'') – strah od klaunova, * glosofobija (''glossophobia'') – strah od javnog govora. Kliničke manifestacije specifičnih fobija uključuju snažne fiziološke i emocionalne reakcije pri susretu s izvorom straha ili čak pri samoj pomisli na takvu situaciju. Među najčešće simptome ubrajaju se ubrzan rad srca, otežano disanje, drhtanje, osjećaj panike i snažna potreba za bijegom iz situacije koja izaziva strah. Jedan od osnovnih mehanizama održavanja poremećaja jeste izbjegavanje. Kada osoba izbjegne kontakt s fobičnim podražajem, anksioznost se privremeno smanjuje, što dodatno učvršćuje uvjerenje da je izbjegavani objekt ili situacija opasna. U težim slučajevima čak i iščekivanje mogućeg susreta s izvorom straha može značajno utjecati na planiranje svakodnevnih aktivnosti i kvalitet života.<ref name="DSM5TR2022" /> ===== Posttraumatski stresni poremećaj ===== [[Posttraumatski stresni poremećaj]] (PTSP) je psihički poremećaj koji nastaje kao odloženi ili produženi odgovor na stresni događaj ili situaciju izuzetno ugrožavajuće ili katastrofalne prirode. Posttraumatski stresni poremećaj se može manifestovati kroz fizičke i psihičke simptome, uključujući, ali ne ograničavajući se na: noćne more, flashbackove, izbjegavanje situacija ili stimulusa povezanih s traumom, osjećaj srama i krivnje, ljutnju, pojačanu budnost (hipervigilanciju) i socijalnu izolaciju.<ref name="Kube2020">{{cite journal |last=Kube |first=Tobias |author2=Berg, Max |author3=Kleim, Birgit |author4=Herzog, Philipp |date=2020 |title=Rethinking post-traumatic stress disorder – A predictive processing perspective |journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews |volume=113 |pages=448–460 |doi=10.1016/j.neubiorev.2020.04.014 |pmid=32315695 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0149763419311029 |access-date=16. 3. 2026 |language=en }}</ref> Simptomi se obično javljaju unutar tri mjeseca od traumatičnog iskustva, ali u nekim slučajevima može doći do odloženog početka, mjesecima ili godinama nakon događaja. == Teorijski pristupi == Razumijevanje abnormalnog ponašanja i doživljavanja kroz historiju se mijenjalo u zavisnosti od dominantne paradigme. Savremena psihologija i psihijatrija prepoznaju tri glavna pristupa: === Somatogeni pristup === Somatogeni pristup smatra da su psihički poremećaji direktna posljedica bioloških i fizioloških poremećaja u mozgu. [[Emil Kraepelin]], pionir ovog pristupa, postavio je temelje modernoj psihijatrijskoj klasifikaciji posmatrajući psihičke bolesti kao organske procese <ref name="Kraepelin1883">{{cite book |last=Kraepelin |first=Emil |date=1883 |title=Compendium der Psychiatrie |trans-title=Textbook of Psychiatry |location=Leipzig |publisher=Abel |language=de }}</ref>. Historijski gledano, razvoj ovog pristupa doveo je do primjene radikalnih bioloških tretmana, poput lobotomije, ali je istovremeno postavio temelje za savremenu psihofarmakologiju i genetička istraživanja u psihologiji. === Psihogeni pristup === Psihogeni pristup naglašava da abnormalno ponašanje i doživljavanje nastaje kao posljedica psiholoških procesa, emocionalnih konflikata ili neadekvatnog učenja. Unutar ovog pristupa razvile se se značajne škole i terapijski pravaci, uključujući: * [[Psihoanaliza|Psihoanalitički pravac]] ([[Sigmund Freud]]): Fokusira se na nesvjesne konflikte i potisnuta sjećanja iz ranog djetinjstva. Rani tretmani uključivali su katarzu i hipnozu radi oslobađanja potisnutih emocija.<ref name="Bennett2003" /> * [[Bihevioralna psihologija|Bihevioralni pravac]] ([[Burrhus Frederic Skinner|B.F. Skinner]], [[John Broadus Watson|J.B. Watson]]): Smatra da je abnormalno ponašanje naučeno putem kondicioniranja i da se može mijenjati modifikacijom okoline i procesom učenja. * [[Kognitivna psihologija|Kognitivni pravac]] ([[Aaron Beck|A. Beck]], [[Albert Ellis|A. Ellis]]): Fokusira se na iracionalna uvjerenja i kognitivne distorzije. Poremećaj se ne posmatra kao rezultat samog događaja, već načina na koji osoba interpretira taj događaj.<ref name="Hofmann2012">{{cite journal |last=Hofmann |first=Stefan G. |author2=Asnaani, Anu |author3=Vonk, Imke J. J. |author4=Sawyer, Alice T. |author5=Fang, Angela |date=oktobar 2012 |title=The Efficacy of Cognitive Behavioral Therapy: A Review of Meta-analyses |journal=Cognitive Therapy and Research |volume=36 |issue=5 |pages=427–440 |doi=10.1007/s10608-012-9476-1 |url=https://www.researchgate.net/publication/235786385_The_Efficacy_of_Cognitive_Behavioral_Therapy_A_Review_of_Meta-analyses |access-date=16. 3. 2026 |language=en }}</ref> * [[Humanistički psihologija|Humanistički pravac]] ([[Carl Rogers|C. Rogers]], [[Abraham Maslow|A. Maslow]]): Naglašava ljudsku težnju ka samoostvarenju. Abnormalno ponašanje i doživljavanje nastaje kada su prepreke u okruženju toliko snažne da ometaju lični rast i razvoj potencijala. === Biopsihosocijalni pristup === Biopsihosocijalni model integriše prethodne pristupe i sugeriše da psihički poremećaji nastaju složenom interakcijom biološke ranjivosti, psiholoških faktora (poput ličnosti i načina suočavanja) i socijalnog okruženja (porodica, kultura, stresni događaji).<ref name="Engel1977" /> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Abnormal psychology}} * {{cite book |editor1=Hersen, Michel |editor2=Sledge, William H. |date=2002 |title=Encyclopedia of Psychotherapy |url=https://elmirmohammedmemorypsy.com/wp-content/uploads/2023/11/encyclopedia-of-psychotherapy.pdf |location=Amsterdam; Boston |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-343010-6 |access-date=15. 3. 2026 |language=en |archive-date=25. 10. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025081547/https://elmirmohammedmemorypsy.com/wp-content/uploads/2023/11/encyclopedia-of-psychotherapy.pdf |url-status=dead}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Abnormalna psihologija| ]] [[Kategorija:Nauke o ponašanju]] [[Kategorija:Klinička psihologija]] dhv0glekqn0m2h0gzgl7lrnqxgrqwow 0 529491 3934424 3906532 2026-10-07T21:33:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934424 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Opstrukcija porođaja | sinonimi = Porođajna distocija, otežan porođaj, opstruirani porođaj | slika = Illustration of a deformed female pelvis - angular distortion Wellcome L0038229.jpg | opis_slike = Ilustracija deformiranih [[karlica]], koje su faktor rizika za opstrukciju porođaja. | specijalnost = [[Akušerstvo]] | simptomi =Otežan porođaj | komplikacije = [[Perineonatusna asfiksija]], [[ruptura maternice]], [[postporođajno krvarenje]], [[postporođajna infekcija]] | pojava =Pri [[porođaj]]u | trajanje =Do porođaja ili [[carski rez|carskog reza]] | uzroci = Velika ili abnormalno postavljena beba, mala [[karlica]], problemi s porođajnim kanalom | rizici = [[Distocija ramena]], [[pothranjenost]], [[nedostatak vitamina D]] | dijagnoza = [[Aktivna faza porođaja]] > 12 sati | diferencijalna_dijagnoza =Normalan [[porođaj]] | prevencija = | tretman = [[Carski rez]], [[vakuumska ekstrakcija]] sa mogućim [[simfiziotomija|hirurško otvaranje simfize pubis]] | lijek = | prognoza = | frekvencija = 6,5 miliona (2015) | smrtnost = 23.100 (2015) }} '''Otežani porođaj''', također poznat kao '''porođajna distocija''' i '''opstrukcija porođaja''', je stanje kada beba ne izlazi iz [[karlica|karlice]] jer je fizički blokirana tokom [[porođaj]]a iako se [[maternica]] normalno kontrahuje <ref name=BMJ2003/> Povećava rizik da majka dobije [[puerperalna infekcija|infekciju]], da ima [[ruptura maternice|rupturu maternice]] ili [[postporođajno krvarenje]].<ref name=BMJ2003>{{cite journal | vauthors = Neilson JP, Lavender T, Quenby S, Wray S | title = Obstructed labour | url = https://archive.org/details/sim_british-medical-bulletin_2003_67/page/190 | journal = British Medical Bulletin | volume = 67 | pages = 191–204 | date = 2003 | pmid = 14711764 | doi = 10.1093/bmb/ldg018 | doi-access = free }}</ref> ==Uzrok== Glavni uzroci otežanog porođaja uključuju veliku ili abnormalno postavljenu bebu, malu [[karlica|karlicu]] i probleme s porođajnim kanalom. I veličina i položaj [[fetus]]a mogu dovesti do otežanog porođaja. Abnormalan položaj uključuje [[distocija ramena|distociju ramena]], gdje prednje rame ne prolazi lako ispod [[stidna kost|stidne kosti]]. Mala karlica majke može biti rezultat mnogih faktora. Faktori rizika za malu karlicu uključuju [[pothranjenost]] i nedostatak izlaganja sunčevoj svjetlosti što uzrokuje [[nedostatak vitamina D]]. Nedostatak kalcija također može rezultirati malom karlicom jer će strukture karličnih kostiju biti slabe zbog nedostatka [[kalcij]]a.<ref name="Konje_2000">{{cite journal | vauthors = Konje JC, Ladipo OA | title = Nutrition and obstructed labor | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 72 | issue = 1 Suppl | pages = 291S–297S | date = juli 2000 | pmid = 10871595 | doi = 10.1093/ajcn/72.1.291s | doi-access = free }}</ref> Postoji veza između visine majke i veličine karlice i može se koristiti za predviđanje mogućnosti opstrukcije porođaja. Ova veza je rezultat majčine ishrane tokom cijelog života koji je prethodio porođaju.<ref name="BMJ2003" /> Mlađe majke su također izložene većem riziku od opstrukcije porođaja zbog nedovršenog rasta karlice.<ref name="Konje_2000" /> Problemi s porođajnim kanalom uključuju usku vaginu i perineum, što može biti posljedica [[ženskog genitalnog sakaćenja]] ili [[tumora]]. Svi ovi faktori dovode do neuspjeha u napredovanju porođaja. === Evolucija === Otežan porođaj je češći kod ljudi nego kod bilo koje druge vrste i i dalje je glavni uzrok komplikacija pri porođaju danas.<ref>{{cite journal | vauthors = AbouZahr C | title = Global burden of maternal death and disability | journal = British Medical Bulletin | volume = 67 | issue = 1 | pages = 1–11 | date = 1. 12. 2003 | pmid = 14711750 | doi = 10.1093/bmb/ldg015 | doi-access = free }}</ref> Moderni ljudi su morfološki evoluirali da bi preživjeli kao dvonošci, međutim, [[bipedalizam|dvonošci]] su rezultirali skeletnim promjenama koje su posljedično suzile karlicu i porođajni kanal.<ref>{{cite journal | vauthors = Sigmon BA | title = Bipedal behavior and the emergence of erect posture in man | url = https://archive.org/details/american-journal-of-physical-anthropology_1971-01_34_1/page/55 | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 34 | issue = 1 | pages = 55–60 | date = januar 1971 | pmid = 4993117 | doi = 10.1002/ajpa.1330340105 }}</ref> Kombinacija povećane veličine [[mozak|mozga]] i promjena u strukturi [[karlica|karlice]] glavni su uzroci otežanog porođaja kod modernih ljudi. Također je uobičajeno da otežani porođaj kod ljudi bude uzrokovan širokim ramenima [[fetus]]a. Međutim, morfološke promjene u strukturi karlice i dalje objašnjavaju nemogućnost fetusa da efikasno prođe kroz porođajni kanal bez većih komplikacija.<ref name = "Rosenberg_2002">{{cite journal | vauthors = Rosenberg K, Trevathan W | title = Birth, obstetrics and human evolution | url = https://archive.org/details/sim_bjog_2002-11_109_11/page/n17 | journal = BJOG | volume = 109 | issue = 11 | pages = 1199–206 | date = novembar 2002 | pmid = 12452455 | doi = 10.1046/j.1471-0528.2002.00010.x | s2cid = 35070435 }}</ref> Ostali [[primati]] imaju širi i ravniji porođajni kanal koji omogućava fetusu da efikasnije prođe kroz njega.<ref name = "Dunsworth_2015">{{Cite journal |last1=Dunsworth |first1=Holly |last2=Eccleston |first2=Leah |date=21. 10. 2015|title=The Evolution of Difficult Childbirth and Helpless Hominin Infants |journal=Annual Review of Anthropology |volume=44 |issue=1 |pages=55–69 |doi=10.1146/annurev-anthro-102214-013918 |s2cid=24059450 |url=https://digitalcommons.uri.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1006&context=soc_facpubs |doi-access=free }}</ref> Nesklad između veličine porođajnog kanala i širine i dužine [[lobanja|lobanje]] [[novorođenče]]ta zbog zahtjeva za dvonožnim kretanjem često se naziva akušerskom dilemom, budući da, u poređenju s drugim velikim majmunima, moderni ljudi imaju najveću disproporciju između veličine lobanje novorođenčeta i veličine porođajnog kanala.<ref name = "Wittman_2007">{{cite journal | vauthors = Wittman AB, Wall LL | title = The evolutionary origins of obstructed labor: bipedalism, encephalization, and the human obstetric dilemma | journal = Obstetrical & Gynecological Survey | volume = 62 | issue = 11 | pages = 739–48 | date = novembar 2007 | pmid = 17925047 | doi = 10.1097/01.ogx.0000286584.04310.5c | s2cid = 9543264 }}</ref> Smanjenje gornjih ekstremiteta i zakrivljenost kičme također su uticali na način na koji moderni ljudi rađaju. Četveronožni majmuni imaju duže gornje udove koji im omogućavaju da se sami dohvate i izvuku fetus iz porođajnog kanala.<ref name = "Rosenberg_2002"/> Kraći gornji ekstremiteti modernog čovjeka i evolucija dvonožnog kretanja možda su stavili naglasak na pomoć tokom porođaja. Iz tog razloga, istraživači tvrde da se potpomognuti porođaj mogao razviti s [[bipedalizam|bipedalizmom]].<ref name = "Rosenberg_2002"/> Opstrukcija porođaja dokumentirana je kao komplikacija porođaja od nastanka [[akušerstvo|akušerstva]]. Više od 1.000 godina akušeri su morali prisilno uklanjati fetuse s opstrukcijom porođaja kako bi spriječili smrt majke.<ref name = "Drife_2002">{{cite journal | vauthors = Drife J | title = The start of life: a history of obstetrics | journal = Postgraduate Medical Journal | volume = 78 | issue = 919 | pages = 311–5 | date = maj 2002 | pmid = 12151591 | pmc = 1742346 | doi = 10.1136/pmj.78.919.311 }}</ref> Prije postojanja [[carski rez|carskog reza]], fetusi koji su imali opstrukciju imali su nisku stopu preživljavanja.<ref name = "Drife_2002"/> Čak i u 21. stoljeću, ako se opstrukcija porođaja ne liječi, može dovesti do smrti majke i dojenčeta.<ref name = "Wittman_2007"/> Iako je hirurško uklanjanje fetusa preferirana metoda upravljanja opstrukcijom porođaja, ručno uklanjanje pomoću medicinskih alata je također uobičajeno.<ref name = "Dunsworth_2015"/> ==Dijagnoza== Opstrukcija porođaja se obično dijagnosticira na osnovu [[fizički pregled|fizičkog pregleda]]. [[Ultrazvuk]] se može koristiti za predviđanje lošeg položaja fetusa.<ref name="Konje_2000"/> Prilikom pregleda grlića materice nakon što porođaj počne, svi pregledi se porede sa redovnim procjenama grlića materice. Poređenje prosječne procjene grlića maternice i trenutnog stanja majke omogućava dijagnozu opstrukcije porođaja.<ref name="BMJ2003"/> Sve duži porođaj također ukazuje na mehanički problem koji sprječava fetus da izađe iz maternice.<ref name="BMJ2003"/> ==Prevencija== Pristup odgovarajućim zdravstvenim uslugama može smanjiti prevalenciju opstrukcije porođaja.<ref name="Konje_2000"/> Manje razvijena područja nemaju adekvatne zdravstvene usluge za liječenje opstrukcije porođaja, što rezultira većom prevalencijom među manje razvijenim područjima. Poboljšanje ishrane žena, kako prije tako i tokom [[trudnoća]], važno je za smanjenje rizika od opstrukcije porođaja.<ref name="Konje_2000"/> Stvaranje edukativnih programa o reprodukciji i povećanje pristupa reproduktivnim uslugama kao što su kontracepcija i planiranje porodice u područjima u razvoju također može smanjiti prevalenciju opstrukcije porođaja.<ref name="Hofmeyr_2004"/> ==Liječenje== Prije razmatranja hirurških opcija, promjena položaja majke tokom porođaja može pomoći u napredovanju [[porođaj]]a.<ref name="Hofmeyr_2004">{{cite journal | vauthors = Hofmeyr GJ | title = Obstructed labor: using better technologies to reduce mortality | journal = International Journal of Gynaecology and Obstetrics | volume = 85 | pages = S62-72 | date = juni 2004 | issue = Suppl 1 | pmid = 15147855 | doi = 10.1016/j.ijgo.2004.01.011 | s2cid = 6981815 }}</ref> Liječenje opstrukcije porođaja može zahtijevati [[carski rez]] ili vakuumsku ekstrakciju s mogućim simfiziotomijom i hirurškim otvaranjem simfize pubisa. Carski rez je invazivna metoda, ali je često jedina metoda koja može spasiti živote i majke i djeteta.<ref name="Hofmeyr_2004"/> Simfiziotomija je hirurško otvaranje pubisne simfize. Ovaj postupak se može završiti brže od carskih rezova i ne zahtijeva anesteziju, što ga čini pristupačnijom opcijom na mjestima s manje naprednom medicinskom tehnologijom.<ref name="Hofmeyr_2004"/> Ovaj postupak također ne ostavlja ožiljke na maternici, što daljnje trudnoće i porođaje čini sigurnijima za majku.<ref name="BMJ2003"/> Još jedan važan faktor u liječenju opstruiranog porođaja je praćenje energije i hidratacije majke.<ref name="Konje_2000"/> Kontrakcije maternice zahtijevaju energiju, tako da što je majka duže u porođaju, to više [[energija|energije]] troši. Kada majka nema dovoljno energije, kontrakcije postaju slabije, a porođaj postaje sve duži.<ref name="BMJ2003"/> Antibiotici su također važan tretman jer je [[infekcija]] moguća posljedica opstrukcije porođaja.<ref name="Konje_2000"/> == Prognoza == Ako se [[carski rez]] uradi na vrijeme, prognoza je dobra.<ref name="BMJ2003"/> Produženi opstrukcija porođaja može dovesti do [[mrtvorođenče|mrtvorođenja]], [[akušerska fistula|akušerske fistule]] i [[majčina smrt|majčine smrti]].<ref>{{Cite journal| first1 = Carmen | last1 = Dolea | first2 = Carla | last2 = AbouZahr |date=juli 2003|title=Global burden of obstructed labour in the year 2000|url=https://www.who.int/healthinfo/statistics/bod_obstructedlabour.pdf|journal=Evidence and Information for Policy (EIP), World Health Organization}}</ref> Fetalna smrt može biti uzrokovana asfiksijom.<ref name="BMJ2003" /> Opstrukcija porođaja je vodeći uzrok rupture maternice širom svijeta.<ref name="BMJ2003" /> Majčina smrt može biti posljedica rupture maternice, komplikacija tokom carskog reza ili sepse.<ref name="Hofmeyr_2004" /> ==Epidemiologija== U 2013. godini to je rezultiralo sa 19.000 smrtnih slučajeva majki, što je manje od 29.000 smrtnih slučajeva u 1990. godini. Globalno, opstrukcija porođaja čini 8% smrtnih slučajeva majki.<ref>{{cite journal | vauthors = Khan KS, Wojdyla D, Say L, Gülmezoglu AM, Van Look PF | title = WHO analysis of causes of maternal death: a systematic review | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-1-7-2006_367_9516/page/1066 | journal = Lancet | volume = 367 | issue = 9516 | pages = 1066–1074 | date = april 2006 | pmid = 16581405 | doi = 10.1016/s0140-6736(06)68397-9 | s2cid = 2190885 }}</ref> ==Etimologija== Riječ ''dystocia'' znači 'težak porođaj'.<ref name=BMJ2003/> Njen [[antonim]] je ''eutocia'' ([[grčki|εὖ - eu = dobar +]]grčki|τόκος – tókos =porođaj) 'laki porođaj'. Drugi termini za otežan porođaj uključuju težak porođaj, abnormalan porođaj, težak porođaj, abnormalan porođaj i disfunkcionalan porođaj. ==Ostale životinje== Većini brahicefaličnih (=širokoglavih) pasa potreban je carski rez kako bi se smanjio rizik od smrtnosti i za kuju i za štence.<ref>{{cite journal |last1=Flintoff |first1=Marcus |title=Babies on board: brachycephalic caesarean |journal=The New Zealand Veterinary Nurse |date=mart 2024 |volume=30 |issue=109 |pages=14–18 }}</ref> Kod [[bostonski terijer|bostonskog terijera]], [[francuski buldog francuskog buldoga]] i [[buldog]]a više od 80% porođaja zahtijeva [[carski rez]].<ref>{{cite journal|last1=Evans|first1=Katy M.|last2=Adams|first2=Vicki J.|year=2010|title=Proportion of litters of purebred dogs born by caesarean section|journal=Journal of Small Animal Practice|volume=51|issue=2|pages=113–8|doi=10.1111/j.1748-5827.2009.00902.x|pmid=20136998}}</ref> <gallery> File:Miniature Horse Dystocia.jpg| Potpomognut porođaj: distocija minijaturnog konja. Obratiti pažnju na položaj glave. File:Miniature Horse Dystocia. Note the position of the head.jpg| Distocija minijaturnog konja. Obratiti pažnju na položaj glave. </gallery> == Reference== {{refspisak|colwidth=32em}} == Dopunska literatura == {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 4025 | ICD10 = {{ICD10|O|64}} – {{ICD10|O|66}} | ICD9 = | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 3280 | MeshID = D004420 }} * {{cite book|title=Education material for teachers of midwifery : midwifery education modules|date=2008|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)|location=Geneva [Switzerland]|isbn=978-92-4-154666-9|edition=2nd|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2008/9789241546669_4_eng.pdf?ua=1|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221002801/http://whqlibdoc.who.int/publications/2008/9789241546669_4_eng.pdf?ua=1|archive-date=21. 2. 2015|access-date=20. 12. 2025|url-status=dead}} {{Žensko zdravlje |state=collapsed}} {{Patologija trudnoće, porođaja i babina}} [[Kategorija:Komplikacije porođaja]] [[Kategorija:Akušerstvo]] [[it:Taglio cesareo#Distocia]] 9hk3pvolxznctmsku835yc9daem2fkn 0 530117 3934393 3925644 2026-10-07T17:21:18Z Yasperosus 186531 /* A */ 3934393 wikitext text/x-wiki ==3'- kraj== Također, (tri prim kraj.) Jedan od dva kraja istog linearnog lanca [[DNK]] ili [[RNK]], konkretno kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na trećem atomu [[ugljik]]a u furanoznom prstenu [[dezoksiriboza|dezoksiriboze]] ili [[riboza|riboze]] (tj. kraj na kojem 3' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterske veze]]; ''[[in vivo]]'', 3' ugljik je često još uvijek vezan za [[hidroksilna grupa|hidroksilnu grupu]]). Po konvenciji, sekvence i strukture bliže 3'- kraju u odnosu na druge se nazivaju nizvodnonizvodnim. Kontrast je 5'- kraj. Prema, prema važećoj konvenciji, ribozni prsten s atomima ugljika označenim brojevima od 1' do 5'. Za 5' ugljik se kaže da je uzvodno; 3' ugljik je nizvodno. Također su prikazane veze za generičku bazu i fosfatnu grupu. *'''[[3'-neprevedena regija]] [[Tri prim netranslatirana regija]] (3′- (3' UTR) je dio [[informacijska RNK|informacijske RNK]] (iRNK) koji slijedi odmah nakon traslacije [[stop kodon|završnog kodona]]. 3'UTR (neprevedena/netranskatirana regija) često sadrži regulatorne regije koje posttranskripcijski utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *'''5'- kraj''' [[Pet prim-kraj]] Jedan od dva kraja jednog linearnog lanca [[DNK]] ili [[RNK]], kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na petom atomu ugljika u [[furanoza|furanoznom]] prstenu dezoksiriboze ili riboze (tj. kraj na kojem 5' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko fosfodiestarske veze; ''[[in vivo]]'', 5' ugljik je često još uvijek vezan za fosfatnu grupu). Po konvenciji, sekvence i strukture smještene bliže 5'-kraju u odnosu na druge se nazivaju uzvodno. Kontrast je *'''5'5' neprevedena regija''' Poznata i kao [[5'UTR]] (vodeća sekvenca, vodeći transkript ili vodeća [[RNK]]) , ovo je regija informacijske [[RNK]] ([[iRNK]] neposredno uzvodno od inicijacijskog kodona. Ova sekvenca [[DNK]] je važna je za reguliranje translacije translacije transkripta različitim mehanizmima kod [[virus]]a, [[prokariot]]a i [[eukariot]]a. Iako se naziva neprevedenim, [[5'UTR]] ili njegov dio ponekad se prevodi u [[protein]]ski proizvod. Ovaj proizvod tada može regulirati translaciju glavne kodirajuće sekvence iRNK. U mnogim organizmima, međutim, 5′ UTR je potpuno nepreveden, a umjesto toga formira kompleks sekundarne strukture za regulaciju translacije.<ref name="hadzirifat">{{cite book |last=Hadžiselimović |first=Rifat|title=Ja i moja genetika|publisher=ANUBiH-Ingeb |isbn=978-9926-410 -88-9| edition=1th |place=Sarajevo}}</ref> ==A== *[[hromosom|Acentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) [[hromosom]]/fragment bez centromere. *[[Adaptivna radijacija]] [[Evolucija]] različito prilagođenih vrsta iz jednog [[zajednički predak|zajedničkog pretka]]. *[[Adenin]] (skr. A) Skraćeno slovom A. Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. Formira par baza sa [[timin]]om u [[DNK]] i sa [[uracil]]om u RNK. *[[Aficirana jedinka]] U [[genetika|genetici]], opisuje osobu koja ima određenu [[fenotip]]sku osobinu ili bolest. Pojedinac izražava tu osobinu ili ima znakove i simptome bolesti. *[[AFLP]] Polimorfizam dužine amplificiranih fragmenata (eng. (engl. ''Amplified Fragment Length Polymorphism)'' јedan јеje od značajnijih i najšire posmatranih genetičkih markera. Važan je u mnogim oblastima istraživanja, od molekulske biologije, [[genetika|genetike]] i [[genomika|genomike]], do [[mikrobiologija|mikrobiologije]], [[ekologija|ekologije]] i rekonstrukcije [[filogenetika|evolucijsko-filogenetičkih]] veza i odnosa. Proučavanje ovog polimorfizma posebno je značajno i u medicini, u procesima [[genotip]]izacije. *[[hromosom|Akrocentričnost]] (linearnog [[hromosom]]a ili hromosomskog fragmenta): Pozicija centromere vrlo blizu jednog krajajednom kraju [[hromosom]]a, za razliku od kraja ili u sredini. *[[transkripcijski faktor|Aktivator]] Tip [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] koji povećava transkripciju gena ili skupa gena. Većina aktivatora djeluje tako što se vezuju za specifičnu sekvencu koja se nalazi unutar ili blizu pojačivača ili [[promotor (genetika)|promotora]] i olakšava vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] i drugih transkripcijskih faktora u istoj regiji. Vidi također: koaktivator; kontrastni represor. *[[Alel]] Jedna od alternativnih varijanti [[gen]]a, nastala promjenom u slijedu nukleotida (genskom mutacijom). Nalaze se na stalnim mjestima ([[genski lokus|lokusima]]) na [[hromosom]]u, ali se razlikuju u [[nukleotid]]noj sekvenci [[genetička informacija|genetičke informacije]]. Ako se na jednom lokusu alternativno javlja više od dva alela, zovu se multipli aleli (primjer tri alela za [[krvna grupa|krvne grupe]]: IA, IB i Io ). IO). *[[Alelna heterogenost]] Prisustvo različitih varijanti na jednom genskom lokusu koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Alosom]] Također ([[spolni hromosom]], [[heterohromosom]] ili [[idiohromosom]].) Svaki hromosom koji se razlikuje od običnog autosoma po veličini, obliku ili ponašanju i koji je odgovoran za određivanje spola organizma. Spolni hromosomi kod ljudi, su [[hromosom X]] i [[hromosom Y]]. *[[Alternativna prerada]] Regulirani [[fenomen]] [[ekspresija gena|ekspresije eukariotskih gena]] u kojem su specifični [[egzon]]i ili dijelovi egzona iz istog primarnog transkripta različito uključeni ili uklonjeni iz konačnog, zrelog informacijskog [[primarni transkript|transkripta RNK]]. Klasa [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskih modifikacija]], [[alternativna prerada]] omogućava jednom genu da kodira više proteinskih izoformi i uveliko povećava raznolikost proteina koje može proizvesti pojedinačni genom. Vidi također: [[prerada RNK]]. *[[Anestetik]] jeste svako sredstvo za ublažavanje ili izliječenje bolova, bez obzira na njihovu etiologiju. *[[mutacija|Amber]] Jedan od tri [[stop kodon]]a koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u RNK, određen je nukleotidnim tripletom UAG. Druga dva stop kodona se zovu oker i opal. *[[Amesov test]] Bakterijski test [[mutagen]]osti koji koristi bakteriju ''[[Salmonella]] typhimurium'', auksotrofnu za [[histidin]]. *[[Aminokiselina]] Organski spoj koji sadrži funkcionalne grupe [[amin (hemija)|amin]] i [[karboksilna gropa|karboksil]], kao i [[bočni lanac]] specifičan za svaku pojedinačnu aminokiselinu. Od skoro 500 poznatih aminokiselina, skup od 20 je kodiran standardnim [[genetički kod|genetičkim kodom]] i ugrađeni su u sekvencu kao gradivni blokovi [[polipeptid]]a ([[protein]]a). Specifična sekvenca aminokiselina u polipeptidnim lancima koji formiraju protein u konačnici osobine različitih proteina te oblici molekula proteina ovise o tipu i redoslijedu sastavnih aminokiselina. *[[Amorf]] Bilo koji alel koji je postao nefunkcionalan zbog genetičke mutacije. Mutacija može dovesti do potpunog neuspjeha proizvodnje genskog proizvoda ili genskog proizvoda koji ne funkcijskirafunkcionira ispravno; u oba slučaja, [[alel]] se može smatrati nefunkcijskalnim. *[[Anafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja se javlja nakon metafaze i prije telofaze, kada se replicirani hromosomi odvoje i svaka od [[sestrinske hromatide|sestrinskih hromatida]] se pomjeri na suprotne strane ćelije. *[[Analiza mutacija]] Metoda [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]] zametne linije, usmjerena na otkrivanje specifične varijante ili mutacije (kao što je štetna varijanta MSH2 prethodno identificirana u porodici), panel varijanti (kao što su tri patogene varijante [[BRCA]] koje se sastoje od panela osnivačke mutacije za osobe [[Aškenazi|aškenaskog]] [[jevrej]]skog porijekla) ili tip varijante (kao što su velike [[delecija (genetika)|delecije]] ili [[insercija (genetika)|insercije]] u genu [[BRCA1]] ). Ovaj tip testiranja razlikuje se od potpunog sekvenciranja gena ili skeniranja varijanti. Potonji su [[dizajn]]irani za otkrivanje većine varijanti u regiji koja se testira. Dosadašnja uporabaupotreba također primjenjuje ovaj termin na bilo koji [[genetički test]]. *[[Analiza vezanosti]] Tehnika lociranja gena koja prati obrasce bolesti u visokorizičnim porodicama. Pokušava locirati gen koji uzrokuje bolest identificiranjem [[genetički marker|genetičkih markera]] poznate [[hromosom]]ske lokacije koji su su [[nasljeđivanje|naslijeđeni]] sa značajkom od interesa. *[[Aneuploidija]] Pojava jednog ili više dodatnih [[hromosom]]a ili hromosoma koji nedostaju, što dovodi do neuravnoteženog [[hromosomski komplement|hromosomskog komplementa]] ili bilo kojeg broja hromosoma koji nije tačan višekratnik [[ploidija|haploidnog broja]] (koji je 23). Tip ploidije sas viškom ili manjkom jednog ili više hromosoma (različitim od n), isključujući abnormalni broj kompletnih setova [[hromosom]]a, koji je umjesto toga poznat kao [[euploidija]]. *[[Anticipacija (genetika)|Anticipacija]] [[Fenomen]] kojim simptomi [[genetički poremećaj|genetičkog poremećaja]] postaju očigledni (i često teži) u ranijoj dobi kod oboljelih osoba sa svakom [[generacija|generacijom]] koja naslijedi poremećaj. *[[Antigen]] Strana ili sopstvena tvar koja uzrokuje [[imunski odgovor]] organizma. *[[Antikodon]] Serija od tri uzastopna [[nukleotid]]a unutar [[tRNK|transferne RNK]] koji dopunjuju tri nukleotidna [[kodon]]a unutar transkripta iRNK. Tokom [[translacija (genetika)|translacije]], svaka [[tRNK]] regrutovana u [[ribosom]] sadrži jedan antikodonski triplet koji se uparuje sas jednim ili više komplementarnih kodona iz sekvence iRNK, omogućavajući svakom kodonu da specificira određenu aminokiselinu koja će se dodati rastućem peptidnom lancu. Antikodoni koji sadrže inozin na prvoj poziciji mogu se upariti s više od jednog kodona zbog fenomena poznatog kao uparivanje kolebljivih baza. [[alel|Antimorf]] Mutirani alel sa suprotnom ekspresijom u odnosu na iskodišni ([[divlji tip]]). *[[Antiparalelnost (biohemija)|Antiparalelnost]] Orijentacija dva lanca dvolančane nukleinske kiseline (i općenito bilo kojeg para biopolimera) koji su međusobno paralelni, ali suprotne usmjerenosti. Npr., dva komplementa [[RNK]] lanca molekule [[DNK]] idu jedan pored drugog, ali u suprotnim smjerovima, pri čemu je jedan lanac orijentiran 5'- prema 3', a drugi 3' prema 5'. *Antisens lanac, negativni (–) i [[nekodirajuća RNK|nekodirajući lanac]] Lanac dvolančane [[DNK]] molekule koji se koristi kao šablon za sintezu RNK tokom [[transkripcija (genetika)|transkripcije]]. Sekvenca šablonskog lanca je komplementarna rezultirajućem [[RNK]] transkriptu. Kontrast nekodirajućeg je kodirajući lanac. *[[Antitijelo]] ([[GWAS]]) Opći naziv za [[imunoglobulin]]; protein koji se u stvara u odgovoru organizma na [[antigen]]. *[[GWAS|Asocijacija]] [[GWAS|Studija genomske povezanosti]] (GWAS) način je na koji znanstvenici identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Ovaj metod ispituje cijeli genom radi [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]], obično jednonukleotidnog polimorfizama ([[SNP]]-ovi) (izgovaraju se "isječci"), koji se češće javljaju u slučajevima ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje, nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine, Naziva se i GWAS.). *[[Auksotrof]] (mutant) Bakterija s nefunkcionalnom mutacijom gena za [[enzim]] koji sudjeluje u nekom [[metabolizam|metaboličkom procesu]] *[[Autoimunost]] Pojava stvaranja [[antitijela]] na sopstvene [[antigen]]e *[[Autosom]] Svaki hromosom koji nije alosom i stoga nije uključen u određivanje spola organizma. Za razliku od spolnih [[hromosom]]a, autosomi u [[ploidija|diploidnoj]] ćeliji postoje u parovima, pri čemu članovi svakog para imaju istu strukturu, morfologiju i [[genski lokus|genske lokuse]]. *[[Autosomno nasljeđivanje|Autosomno dominantno nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. U autosomno dominantnom nasljeđivanju, genetičko stanje nastaje kada je varijanta prisutna samo u jednom alelu (kopiji) određenog gena. *[[Autosom]]no [[recesivni gen|recesivno]] [[nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. Kod autosomno recesivnog nasljeđivanja, genetičko stanje nastaje kada je jedna varijanta prisutna na oba alela *[[Autosom]]nost Prisustvo veze s bilo kojim od 22 numerirana para hromosoma koji se nalaze u većini ljudskih ćelija. Autosomni hromosomi označeni su brojevima od 1- do 22. Spolni hromosomi (X i Y hromosom) određuju spol osoba i ne smatraju se autosomnim hromosomima. ==B== *[[Barkodiranje DNK]] Metod [[taksonomija|taksonomske]] identifikacije u kojoj se kratke sekvence [[DNK]] iz jednog ili više specifičnih gena izoluju iz neidentifikovanih uzoraka, a zatim se usklađuju sa sekvencama iz referentne biblioteke kako bi se jedinstveno identifikovala [[vrsta]] ili drugi [[takson]] iz kojeg su uzorci nastali. Sekvence korištene u usporedbipoređenju pažljivo su odabrane od gena koji su i široko [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] i koji pokazuju veće varijacije između vrsta nego unutar vrsta, npr. gen [[citohrom]] c oksidaze za eukariote ili određeni geni [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]] za [[prokariot]]e. Ovi geni su prisutni u gotovo svim živim organizmima, ali imaju tendenciju da evoluiraju različite mutacije u različitim vrstama, tako da se svaka varijanta sekvence može povezati s jednom određenom vrstom, efektivno stvarajući jedinstveni identifikator sličan maloprodajnom barkodu. DNK barkodiranje omogućava identifikaciju nepoznatih uzoraka iz inače nejasnih tkiva ili dijelova tijela, gdje bi identifikacija prema morfologiji bila teška ili nemoguća, a biblioteka bar-kodovabarkodova organizma sada je dovoljno sveobuhvatna da se čak i organizmi koji su ranije bili nepoznati nauci često mogu filogenetski pouzdano klasificirati. Istovremena identifikacija više različitih vrsta iz mješovitog uzorka poznata je kao metabarkodiranje. *[[Barrovo tjelešce]] Inaktivirani X-hromosom ili spolni hromatin. *[[G-pruganje|Bend]] Obojeni segmentSegmenti [[hromosom]]a obojeni specifičnim bojama u određenoj fazi ćelijske diobe. Postoji nekoliko laboratorijskih tehnika, u kojima se pojavljuje specifični obrazac svijetlih i tamnih pruga (traka) kada se hromosomi gledaju pod mikroskopom; uzorak pruganja pomaže u dodjeljivanju određenog rednog broja svakom [[hromosom]]u i procjeni njegove strukture. *[[alel|Bialelnost]] Oba alela jednog gena (očev i majčin). Naprimjer, nositelji bialelne mutacije imaju mutaciju (ne nužno istu) u obje kopije određenog gena (majčine i očeve). *[[Binarna dioba]] Dioba ćelije nakon replikacije [[DNK]], prostom diobom kod prokariota (nespolno razmnožavanje) *[[B-DNK]] Vidi: Dvostrukadvostruka spirala.<ref name="hadzirifat"/> ==C== *[[CAAT-kutija]] Također C Visoko konzrervirana konzervirana regulatorna sekvenca [[DNK]] locirana na otprilike 75 parova baza uzvodno (tj. –75 bp) od mjesta početka transkripcije za mnoge eukariotske gene. *[[cDNK]] Vidi: [[komplementarna DNK]]. *[[Centimorgan]] (cM) / mapna jedinica (mu) Također [[mapna jedinica]] (mu). Jedinica za mjerenje genetičke povezanosti definirana kao udaljenost između hromosomskih lokusa za koje je očekivani prosječan broj razmjenskih hromosomskih ukrštanja (krosingovera) u jednoj generaciji 0,01. Iako nije stvarna mjera fizičke udaljenosti, koristi se za procjenu stvarne udaljenosti između dva lokusa, na osnovu prividne vjerovatnoće da se između njih dogodi razmjena dijelova hromatida. *[[Centralna dogma molekularne biologije|Centralna dogma molekulske biologije]] Generalizirani okvir za razumijevanje protoka genetičkih informacija između makromolekula unutar bioloških sistema. Ističe fundamentalni princip da se informacije o sekvenci kodirane u tri glavne klase biopolimera – [[DNK]] → [[RNK]] → protein — mogu kopirati između ove tri klase samo na određene načine, a ne na druge: konkretno, prijenos informacija između nukleinske kiseline i sas nukleinske kiseline na protein je moguć, ali transfer sas proteina na protein, ili sas proteina nazad na bilo koji tip nukleinske kiseline, nije i ne dešava se prirodno. *[[Centromera]] Specijalizirana sekvenca [[DNK]] unutar [[hromosom]]a koja povezuje par sestrinskih hromatida. Primarna funkcija centromere je da djeluje kao mjesto sklapanja kinetohora, proteinskih kompleksa koji usmjeravaju vezivanje vlakana diobenog vretena za centromeru i olakšavaju segregaciju hromatida tokom ćelijske diobe (mitoze i mejoze). *CHIP ([[klonska hematopoeza neodređenog potencijala]]) Prisustvo somatskih mutacija u hematopoetskim matičnim ćelijama kod osobaaosoba bez krvnog raka koji se može otkriti. Definicija CHIP-a zahtijeva da su mutacije prisutne s varijantnom učestalošću alela od 2% ili višom i da su u genima za koje je opisano da su pogođeni krvnim kancerima. Ovo stanje je češće kod starijih osoba i kod onih koji su bili liječeni od drugih tipova raka. Povezan je s povećanim rizikom od razvoja kardiovaskularnih bolesti i krvnog karcinoma. Naziva se i klonska hematopoeza neodređenog potencijala. *Cis-mutacija Cis-mutacija je genetička promjena u segmentu [[DNK]] (poput [[promotor (genetika)|promotora]] ili [[pojačivač (genetika)|pojačivača]]), a [[dominantni gen|dominantana]] je ili u odnosu na [[recesivni gen|recesivnu varijantu]] na istom [[genski lokus|lousu]].Utiče samo na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] na istom lancu DNK. Ove mutacije mijenjaju lokalnu [[regulacija ekspresije gena|regulaciju gena]], bez promjene strukture samog rezultirajućeg proteina. *[[Cisgeneza]] Oznaka proizvoda za kategoriju genetički modificiranih biljaka. Predložene su različite sheme klasifikacije, koje kategoriziraju genetički modifikovane organizme na osnovu prirode unesenih genotipskih promjena, a ne procesa genetičkog inženjerstva. *[[Cis-regulatorni element]] (CRE) / cis-regulatorni modul (CRM) Također cis-regulatorni modul (CRM). Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće [[DNK]] koja regulira transkripciju obližnjih gena (npr. promotor, operater, utišavač ili pojačivač ), obično služeći kao mjesto vezanja za jedan ili više faktora transkripcije. Kontrast je transregulatorni element. *[[Cis-trans izomernost]] Izomernost koja ovisi o položaju na jednom od polulanaca [[DNK]], odnosno [[hromatida]] *[[Cistron]] Dio molekule [[DNK]] ili [[RNK]] koji kodira specifični polipeptid u sintezi proteina; zamjenski terimtermin za gen. *[[Citogenetika]] [[Genetika]] pojava i procesa na ćelijskoj razini; proučava kako [[hromosom]]i utiču i odnose se na ponašanje i funkciju ćelije, posebno tokom mitoze i mejoze. *[[C-vrijednost]] Sveukupna količina ugljika u [[DNK]] haploidnog jedra (npr. gametu) određenog organizma ili vrste, izraženo u broju parova baza ili u jedinicama mase (obično pikogrami ); ili, ekvivalentno, polovinu količine u diploidnim somatskim ćelijama (2C-vrijednost). Za jednostavne diploidne eukariote termin se često koristi naizmjenično sas veličinom [[genom]]a, ali u određenim slučajevima, npr. u hibridnim poliploidima koji potiču od roditelja različitih vrsta (alopoliplodi), C-vrijednost može zapravo predstavljati dva ili više različitih [[genom]]a sadržanih u istom jedru. C-vrijednosti se odnose samo na [[genom]]sku DNK, isključuju vanjedarnu DNK. *[[Citološka mapa]] Mapa koja prikazuje precizna fizička mjesta gena na [[hromosom]]u. *[[Citozin]] Skraćeno slovom (skr. C. ) Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. [[citozin]] formira bazni par sa [[guanin]]om. *[[cpDNK]] Vidi: [[Plastidna DNK]] . ==Č== *[[Čista linija]] Jedinke homozigotnog genotipa za sva promatranaposmatrana svojstva. ==Ć== *[[Ćelijska dioba]] Podjela jedne ćelije na dvije ili više novih kćeri ćelija. Osnovni oblici su [[mitoza]] (somatske ćelije), [[mejoza]] (reproduktivne ćelije) i binarna dioba (uglavnom kod jednoćelijskih organizama). *[[Ćelijski ciklus]] Slijed ćelijskih pojava u procesu diobe, od poćetkapočetka do kraja mitoze. *[[Ćelijsko reprogramiranje]] Pretvaranje ćelije iz jednog tipa ćelije specifičnog za tkivo u drugi. Ovo uključuje dediferencijaciju do pluripotentnog stanja; primjer je pretvaranje somatskih ćelija miša u nediferencirano embrijskoembrionalno stanje, koje se oslanja na transkripcijske faktore Oct4, Sox2, Myc i Klf4. *[[Ćelijski transport]] ==D== *[[Dalton (jedinica)|Dalton]] Jedinica molekulske mase. *[[DarT]] Diverzitet matričnih tehnologija (eng. (engl. Diversity Arrays Technology) je oznaka tehnologije koja se primjenjuje u molekulskoj genetici za razvoj markerskih sekvenci u genotipizaciji i drugim genetičkim analizama.DArT se temelji na hibridizacijama mikronizova (mikromatrica) za detekcujudetekciju prisustva ili nepostojanja pojedinih fragmenata u konstituciji genoma. *[[De novo mutacija]] Spontana mutacija u [[genom]]u pojedinačnog organizma koja je nova za lozu tog organizma, koja se prvi put pojavila u zametnoj ćeliji jednog od roditelja ili u zigotu koji se razvija u organizam; mutacija koja nije bila prisutna u genomu nijednog od roditelja. *[[Degeneracija genetičkog koda]] Izlišnost genetičkog koda, prikazana kao mnoštvo različitih kodona koji specificiraju istu aminokiselinu. Naprimjer, u standardnom genetičkom kodu, aminokiselina serin je specificirana putem šest jedinstvenih kodona (UCA, UCG, UCC, UCU, AGU i AGC). Degeneracija kodona objašnjava postojanje sinonimnih mutacija. *[[Delecija (genetika)|Delecija (Δ)]] Označeno skraćeno simbolom Δ: Tip genetičke promjene koja uključuje odsutnost segmenta [[DNK]]; lom i gubitak hromosomskog segmenta. Može biti mala poput jedne baze ili hromosomskog segmenta, ali može značajno varirati u veličini. *[[Demetilacija DNK]]: Faktor selektivne aktivacije gena tokom procesa diferencijacije. *[[mejoza|Desinapsa]] : Neuspjeh homolognih [[hromosom]]a koji su normalno sinapsirali tokom pahinena da ostanu upareni tokom diplotena. Desinapsa je obično uzrokovana nepravilnim formiranjem hijazme. Kontrast je asinapsa. *[[Dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK]]) DNK je glavni, ali ne jedini genetički materijal: dugačka, polimerna molekula koja se sastoji od gradivnih podjedinica kojikoje se zovu nukleotidi. Svaki nukleotid sastoji se iz po tri komponente: fosforne kiseline, šećera sas pet atoma ugljika (pentoza), zvanog dezoksiriboza i jedne od četiri heterociklične baze: [[adenin]] (A) [[timin]] (T), [[citozin]] (C) i [[guanin]] (G). Sekvenca ovih baza u molekuli [[DNK]] je šifra za biosintezu proteina koji određuje datu osobinu. Sadrži genetičke informacije odgovorne za razvoj i funkcijskiranjefunkcioniranje organizma. DNK se najčešće nalazi u dvolančanom obliku, koji se sastoji od dva komplementarna antiparalelna lanca nukleotida, molekule u kojima je svaka od nukleobaza na svakom pojedinačnom lancu uparena s onima na suprotnom lancu. Ova struktura se obično javlja u obliku dvostruke spirale. Naziva se i [[DNK]]. *[[Dezoksiriboza]], Također (2-dezoksiriboza.) Monosaharidni šećer koji se dobija iz riboze, gubitkom jednog atoma kisika. D-dezoksiriboza, u svom obliku pentoznog prstena, jedna je od primarnih funkcijskalnihfunkcionalnih grupa dezoksiribonukleotida, a time i molekula dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). *[[centromera|Dicentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Prisustvo dvije centromere umesto normalno jedne. *[[tačkasta mutacija|Diferencirajuća tačka]] ([[tačkasta mutacija]]) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta mutacija. *[[Dihibridno ukrštanje|Dihibrid]] [[Heterozigot]]ni organizam za dva gena, koji kodiraju dva različita svojstva, od kojih svaki ima po dva [[alel]]a. *[[Dihibridno ukrštanje]] Ukrštanje dva heterozigota za dva gena; samooplodnja mendelovske F1 generacije (AaBb x AaBb) *[[mejoza|Dijada]] Vidi: [[Sestrinske hromatide]] *[[mejoza|Dijakineza]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Diploidija]] (diploidna hromosomska garnitura) Sadržaj dva haploidna kompleta hromosoma (po jedan od svakog roditelja): označava se sas 2n i predstavlja ukupan broj [[hromosom]]a u ćelijskom jedru. Ljudska vrsta ima 46 hromosoma, i to 23 od majke, 23 od oca. Parovi hromosoma nazivaju se [[homologni hromosom]]i. Pojava da ćelije ili organizmImajuorganizmi imaju dvije homologne kopije svakog hromosoma. Kontrast je haploidnog i poliploidnog. *[[Diploidni hromosomski broj]] (2n) Svaki [[hromosom]] predstavljen u dvije kopije; dva seta homolognih hromosoma (majčin i očev hromosom). *[[mejoza|Diplonema]] ([[mejoza|diploten]], diplotenski stadij); Također diplotenski stadij Potfaza mejoze I, tokom koje se sinaptonemski kompleks rastavlja i upareni [[homologni hromosom]]i počinju da se međusobno odvajaju, iako ostaju čvrsto vezani na hijazmama gde je došlo do razmjene dijelova homolognih hromatida (krosongover|krosingoverom). *[[Direktno ponavljanje]] Bilo koja dva ili više ponavljanja specifične nukleotidne sekvence koja se javljaju u istoj orijentaciji (tj. u potpuno istom redoslijedu, a ne obrnutimobrnutom) i na istom lancu, bilo razdvojenihrazdvojena interventnim nukleotidima ili ne. Primjer je sekvenca TACCGnnnnnnTACCG, u kojoj se TACCG pojavljuje dva puta, iako je odvojen sa šest nukleotida koji nisu dio ponovljene sekvence. Direktno ponavljanje u kojem su ponavljanja neposredno jedna uz drugu poznatapoznato je kao tandemsko ponavljanje. *[[Disperzivna replikacija]] Replikacija oko replikacijske viljuške čija brzina ovisizavisi od replikatora. Bilo koja molekula ili regija [[DNK]] ili [[RNK]] koja se replicira iz jednog polulanca DNK. *[[Divlji tip]] (WT) Fenotip tipskog oblika vrste kakva se javlja u prirodi; proizvod standardnog "“normalnog"” alela na datom lokusu, za razliku od onog koji proizvodi nestandardni mutantni alel. *[[vezani geni|Djelimična vezanost]] Geni na istom hromosomu između kojih se tokom mejoze događa hromatidna razmjena (krosingover) što uzrokuje nastanak rekombinantnih potomaka *[[DNK]] Vidi: [[dezoksiribonukleinska kiselina]]; DNK (engl. '' Deoxyribonucleic Acid'') – dvostruka uzvojnica koju čine dva polinukleotidna lanca omotana oko zajedničke osi. *[[DNK dupleks]] Vidi: Dvolančanadvolančana DNK. *[[DNK-mikromreža]] Tehnologija visoke propusnosti koja se koristi za mjerenje nivoa ekspresije transkripata [[iRNK]] ili za otkrivanje određenih promjena u nukleotidnoj sekvenci. Sastoji se od niza hiljada mikroskopskih mrlja [[DNK]] oligonukleotida, od kojih svaki sadrži pikomole specifične sekvence [[DNK]]. Ovo može biti kratak dio gena ili drugog DNK elementa koji se koristi kao sonda za hibridizaciju [[cDNK]], [[cRNK]] ili obrasca [[genom]]ske [[DNK]] (koji se naziva meta) pod visokim uvjetima. *[[DNK-otisak prsta]] (fingerprint) *[[DNK profiliranje]] jest proces određivanja karakteristika individualnih [[DNK]]. DNK analiza namijenjena identifikaciji vrste, a ne pojedinca, naziva se DNK barkodiranje. *[[DNK-polimeraza]]: Glavni enzim replikacije [[DNK]]. Bilo koji od klase enzima koji sintetizira molekule DNK iz pojedinačnih dezoksiribonukleotida. [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] su neophodne za replikaciju DNK i obično djeluju u parovima, kako bi stvorile identične kopije dva lanca originalne dvolančane molekule. Oni grade dugačke lance DNK dodavanjem nukleotida jedan po jedan na 3'- kraj lanca DNK, obično se oslanjajući na šablon koji daje komplementarni lanac, kako bi vjerno kopirali sekvencu nukleotida. *[[DNK zametne linije]] (konstitutivna DNK) [[DNK]] tkiva koje potiče iz reproduktivnih ćelija (jajne ćelije ili spermatozoida) koje se ugrađuju u [[DNK]] svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija klicinezametne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i konstitutivna DNK. *[[Domaćinski gen]] Svaki konstitutivni gen koji se transkribujetranskribira na relativno konstantnom nivou u mnogim ili svim poznatim uslovima. Proizvodi takvog gena obično služe funkcijama koje su ključne za održavanje organizma. Pretpostavlja da na njihovu ekspresiju ne utiču eksperimentalni uslovi. *[[Domen (biologija)|Domen]] Specifična fizička regija ili sekvenca aminokiselina u proteinu koja je povezana s određenom funkcijom ili odgovarajućim segmentom DNK. *[[Dominantna letalnost]] Prisustvo samo jednog alela u genotipu uzrokuje smrt jedinke. *[[dominantbi gen|Dominantni alel]] Alel koji se eksprimira u fenotipu heterozigota. *[[dominantni gen|Dominantnost alela]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji nadjača ili "maskira" doprinos drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine kaže se da je dominantan. Često dominantni alel kodira funkcionalni protein, dok njegov recesivni pandan ne uspijeva kontrolirati ekspresiju do krajnjeg proizvoda dominantnog alela. Dominacija nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova; moguće je da jedan alel bude istovremeno dominantan nad drugim alelom, recesivan prema trećem i kodominatankodominantan prema četvrtom. Dominantni aleli su često predstavljeni jednim velikim slovom (npr. A, za razliku od recesivnog a). *[[Društvo za funkcijske genomske podatke]] (FGED, ranije MGED) Ranije poznat pod skraćenicom MGED. Organizacija koja radi s drugima "“na razvoju standarda za kvalitet podataka bioloških istraživanja, označavanje i razmjenu"”, kao i softverske alate koji olakšavaju njihovu upotrebu. *[[dsDNK]] Bilo koja molekula DNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna dezoksiribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako je moguće da DNK postoji kao jednostruki lanac, općenito je stabilniji i češći u dvolančanom obliku. U većini slučajeva, komplementarno uparivanje baza uzrokuje da se komplementarni polulanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[dsRNK]] Bilo koja molekula RNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna ribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako se [[RNK]] obično javlja u jednolančanom obliku, također formira i duplekse na isti način kao i DNK; primjer je uparivanje transkripta iRNK sas antisens verzijom istog transkripta, koji efikasno utišava gen sas kojeg je iRNK transkribovanatranskribirana sprečavanjem translacije. Kao i kod dsDNK, uparivanje baza u dsRNK često uzrokuje da se lanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[hromosom|Dugi krak]] (q) U kondenzovanim [[hromosom]]ima gdje pozicioniranje centromere stvara dva segmenta ili "“krake"” nejednake dužine, duži od dva kraka hromatide. Kontrast je kratki krak (p) ). *[[Duplikacija (genetika)|Duplikacija]] Tip mutacije u kojoj se neki gen /genski/[[hromosom]]ski segment (sekvenca DNK) u diploidnom organizmu javlja više od dva puta. *[[Dvostruka heterozigotnost]] ([[epigenetika|epigenetička]] varijanta, epimutacija) Prisustvo dva različita mutirana alela kod dvije odvojene epigenetičke varijacije; nasljedna promjena koja ne utječeutiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička varijanta i epimutacija. *[[Dvostruka spirala]] (heliks) Oblik koji najčešće imaju dvolančane molekule nukleinske kiseline, nalik merdevinama koje su uvijene oko svoje dugačke ose, sa prečkama koje se sastoje od uparenih [[nukleobaza]]. Ova sekundarna struktura je energetski najstabilnija konformacija dvolančanih oblika i DNK i [[RNK]] u najprirodnijim uslovima, koja nastaje kao posljedica primarne strukture fosfodiestarske kičme i slaganja nukleotida vezanih za nju. U B-DNK, najčešćoj varijanti DNK koja se nalazi u prirodi, dvostruka spirala ima desnu zavojnicu sas oko 10 parova baza po punom okretu, a molekulska geometrija rezultira naizmjeničnim uzorkom "“žlijebova"” različitih širina (glavni žlijeb i mali žljeb ) između paralelnih okosnica. *[[Dvostruki hromosom]] Hromosom sastavljen od dviju sestrinskih hromatida (svaka predstavlja jednu molekulu DNK), od S faze do metafaze (ili do metafaze II mejoze). *[[Dvostruki prekid]](DSB) Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u oba lanca dvolančane molekule DNK, posebno kada se dva prekida nastaju na mjestima koja su direktno preko putaprekoputa ili vrlo blizu jedno drugom na komplementarnim lancima. Kontrast: prekid jednog lanca (jednolančani prekid).<ref name="hadzirifat"/> ==E== *[[Egzom]] Čitav skup egzona unutar određenog [[genom]]a, uključujući neprevedene regije (UTR) zrelih iRNK, kao i kodirajuće regije. Sekvenca DNK u zreloj glasničkoj RNK, od kojih neke kodiraju aminokiseline proteina. Većina gena ima više egzona s intronima između njih. Kodirajući dio DNK, '''smisleni dio''' molekule DNK, koji je dio šifre za sintezu proteina. Slaganjem egzona i introna nastaje određeni gen. Egzoni ne postoje kod bakterija – njihova DNK ima kontinuiranu šifru, ali i nema mnogo gena. U procesu prepisivanja genetičke šifre, nekodirajući dijelovi DNK (introni) se izrezuju pa za transkripciju ostaje samo egzonska šifra. *[[Egzonukleaza]] Svaki enzim čija je aktivnost cijepanje fosfodiestarskih veza unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju samo nakon prepoznavanja specifične sekvence (tzv. restrikcijske egzonukleaze). Egzonukleaze prave svoje rezove na 3' ili 5'- kraju sekvence (a ne u sredini, kao endonukleaze). *[[Egzosomski kompleks]] Unutarćelijski multiproteinski kompleks koji služi za razgradnju različitih tipova [[RNK]] molekula. *[[Ekološka genetika]] Grana genetike koja se odnosi na ekologiju i sposobnost ekološkog prilagođavanja prirodnih populacija živih organizama. *[[Ekspresija gena]] Skup procesa u kojima se informacija kodirana u genu koristi u sintezi genskog proizvoda, kao što je protein ili nekodirajuća [[RNK]], ili se na drugi način utiče na jedan ili više fenotipova. Kanonski, prvi korak je transkripcija, koja proizvodi molekulu iRNK koja je komplementarna molekuli DNK u kojoj je gen kodiran. Za gene koji kodiraju proteine, drugi korak je translacija, u kojoj ribosom čita informacijsku RNK, kako bi proizveo protein. Informacije sadržane u sekvenci DNK ne moraju nužno biti transkribovanetranskribirane i prevedene da bi izvršile uticaj na molekulske događaje; šire definicije obuhvataju ogroman niz drugih modela na koje se genetičke informacije mogu eksprimirati. *[[Ekspresivnost (genetika)|Espresivnost]] Za dati genotip povezan s varijabilnim nebinarnim fenotipom, udio pojedinaca s tim genotipom koji pokazuju ili izražavaju fenotip u određenoj mjeri, obično se prikazuje u postocima. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti širok spektar mogućih fenotipova različitih kvaliteta ili stupnjevastepena kod različitih individua. U takvim slučajevima može se reći da i fenotip i genotip pokazuju promjenjivu ekspresivnost. Ekspresivnost pokušava kvantificirati raspon mogućih nivoa fenotipskih varijacija u populaciji osoba koje eksprimiraju fenotip od interesa. Uporedite: penetrabilnostPenetrabilnost. *[[Ekstrahromosomska DNK]] Također (vanjedarna DNK ili [[citoplazmatska DNK]].) Bilo koja DNK koja se ne nalazi u [[hromosom]]ima ili u ćelijskom jedru i stoga nije [[genomska DNK]]. To može uključivati DNK sadržanu u [[plazmid]]ima ili [[organela]]ma kao što su [[mitohondrije]] ili [[hloroplast]]i, ili, u najširem smislu, DNK unesenu [[virus]]nom infekcijom. [[Vanhromosomska DNK]] obično pokazuje značajne strukturne razlike u odnosu na jedarnu DNK u istom organizmu. *[[Element odgovora]] Kratka sekvenca DNK unutar promotorske regije koja je u stanju da veže specifične transkripcijske faktore, kako bi regulirala transkripcija transkripciju specifičnih gena. *[[Emergeneza]] Kvalitet genetičkih osobina koji je rezultat specifične konfiguracije gena u interakciji, a ne samo njihove kombinacije. *[[Endonukleaza]] Svaki [[enzim]] čija je aktivnost cijepanje [[fosfodiestarskih veza]] unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju relativno nespecifično (bez obzira na sekvencu) i one koji se cijepaju samo na vrlo specifičnim sekvencama (tzv. restrikcijske endonukleaze). Kada je potrebno prepoznavanje specifične sekvence, prave rezove u sredini sekvence. Kontrast egzonukleazeje egzonukleaza. *[[Endosimbioza]] *[[Endosimbiotska teorija]] Pretpostavka da su mitohondrije i hloroplasti potomci drevnih jednoćelijskih simbiotskih organizama koji su se naselili u ćelijama drevnih eukariotskih domaćina. *[[Epigenetička varijanta]] (alteracija), epimutacija Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Naziva se i epigenetička alteracija i epimutacija. *[[Epigenetika]] Oblast genetike koja objašnjava mehanizme koji vode promjeni ekspresije gena, a koji se nasljeđuju, reverzibilni su i nisu posljedica promjene DNK-sekvence. Nauka o uticaju elemenata i faktora unutarćelijske sredine na fenotipsku ekspresiju gena. *[[Epimutacija]] (epigenetička promjena / varijanta) Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička promjena i epigenetička varijanta. *[[Episom]] Drugi naziv za plazmid, posebno onaj koji je sposoban da se integriše u hromosom. Kod eukariota, svaka neintegrirana vanhromosomska kružna molekula DNK koja se stabilno održava i replicira u jedru istovremeno sas ostatkom ćelije domaćina. Takve molekule mogu uključivati virusne genome, bakterijske plazmide i aberantne hromosomske fragmente. *[[Epistaza]] Međudjelovanje alela različitih gena kada ekspresija jednog gena sas jednog lokusa u genomu maskira (modificira/inhibira) ekspresiju gena sas drugog mjesta u genomu. Kolektivno djelovanje više gena u interakciji tokom ekspresije gena. OblikKao oblik djelovanja gena, epistaza može biti ili aditivna ili multiplikativna u svojim učincima na specifične fenotipske osobine. *[[Ergosom]] Vidi: [[Ribosom]] *[[Eukarioti]] Organizmi čije ćelije imaju pravo jedro obavijeno jedarnom ovojnicom, a u citoplazmi ćelije nalaze se brojne organele s vlastitom membranom. *[[Euploidija]] Ploidija (ćelije ili organizma) koji imaju abnormalan broj kompletnih setova [[hromosom]]a, možda isključujući [[spolni hromosom|spolne hromosome]]. Razlikuje se od aneuploidije, u kojoj ćelija ili organizam ima abnormalan broj jednog ili više specifičnih pojedinačnih hromosoma. *[[Evolucija]] Promjena nasljednih obilježja bioloških [[populacija]] tokom niza uzastopnih [[generacija]]. U najtradicijskalnijemU najtradicionalnijem smislu, javlja zbog promjena u frekvencijama alela u genskom fondu populacije. ==F== *[[Facijes]] Prepoznatljiva crta lica ili izraz koji je karakterističan za određeno stanje. *[[Fakultativna ekspresija]] [[Transkripcija gena]] samo prema potrebi, za razliku od konstitutivne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira kontinuirano. Gen koji se transkribira po potrebi naziva se fakultativni gen. *[[Fakultativni heterohromatin]] ili spolni hromatin Inaktivirani X-hromosom ili Barrovo tjelešcetjelašce kod ženki sisara *[[Farmakogenetika]] Oblast genetike koja proučava učinak lijekova na genotip/ / fenotip pacijenata. *[[Favizam]]: Tip hemolitske anemije uzrokovan nedostatkom ili smanjenom funkcijom enzima G6PD koji sudjeluje u ćelijskoj odbrani od oksidacijskih procesa. *[[FDR]] (rođak prvog stepena) Roditelj, brat ili sestra ili dijete posmatrane osobe. Također se naziva i rođak prvog stupnja. *[[Fenokopija]] Fenotipsko svojstvo ili bolest koja nalikuje svojstvu izraženom određenim genotipom, ali kod jedinke koja nije nositelj tog genotipa. Naprimjer, rak dojke kod člana porodice s nasljednim sindromom raka dojke/ / jajnika koji ne nosi mutaciju [[BRCA1]] ili [[BRCA]]2 smatrat će se fenokopijom. Takva osoba nema porodičnu mutaciju povezanu s rakom i stoga nema rizik od [[kancer]]a povezan s tom specifičnom mutacijom. *[[fenotup|Fenotipsko zaostajanje]] Kašnjenje u fenotipskoj ekspresija ekspresiji genetičke mutacije zbog vremena potrebnog za ispoljavanje promjena u zahvaćenim biohemijskim putevima. *[[Fenotip]] Kombinacija vidljivih morfoloških, fizioloških i etoloških osobina organizma koje su rezultat ekspresije njegovog genotipa, kao i uticaja faktora sredine i interakcija između njih; skup uočljivih svojstava pojedinoga organizma koji nastaje interakcijom genotipa i okruženja. Svako brojljivobrojivo i/ili opisivo svojstvo osim genetičke informacije. *[[Fetusna eritroblastoza]] Bolest inkompatibilnosti krvi majke i [[fetus]]a. *[[Fiksacija gena]] Proces kojim se jedan alel određenog gena s više različitih alela povećava u učestalosti u datoj populaciji tako da postaje trajno uspostavljen na 100% učestalosti – to jest,tj., jedini alel na tom lokusu unutar [[genski fond|genskog fonda]] populacije. U nedostatku mutacije i prednosti heterozigota, bilo koji dati alel je na kraju predodređen da postane ili trajno fiksiran u odnosu na sve druge varijante ili potpuno izgubljen iz populacije, iako to koliko dugo će to trajati ovisi o pritiskuzavisi od pritiska selekcije i slučajnim fluktuacijamaslučajnih fluktuacija (genetičkog drifta) u frekvencijama alela. *[[Filogenetika]] Filogeneza na osnovu genetičkih pokazatelja. Proučavanje evolucijske historije i odnosa između jedinki ili grupa organizama, kao što su vrste ili populacije, metodima kojimetodama koje procjenjuju uočene nasljedne osobine, uključujući morfološke karakteristike i sekvence DNK. Rezultat takvih analiza poznat je kao filogenetsko stablo. *[[Filogeneza]] Evolucijski razvoj posmatrane grupe/ / populacije organizama. *[[Filogenija]] Nauka o filogenezi. *[[FISH]] Fluorescentnaf hibridizacija ''in situ''. *[[Fitnes]] [[Adaptivna vrijednost]] [[genotip]]a; mjera reproduktivnog uspjeha. Tehnika koja se koristi za identifikaciju specifičnih hromosoma ili [[hromosom]]skih regija putem hibridizacije (pričvršćivanja) fluorescentno obilježenih DNK sondi na denaturiranu hromosomsku DNK. Ispitivanje mikroskopom, pod fluorescentnim osvjetljenjem otkriva obojene hibridizirane signale (a time i prisustvo hromosomskog materijala) ili odsutnost hibridiziranog signala (a time i odsutnost [[hromosom]]skog materijala). Također FISH. *[[Frekvencija alela]] Relativna učestalost s kojom se određeni alel datog gena (za razliku od drugih alela istog gena) javlja na određenom lokusu kod članova populacije; preciznije, to je udio svih hromosoma unutar populacije koji nose određeni alel, izražen kao dio, postotak ili proporcija. Frekvencija alela se razlikuje od učestalosti genotipa, iako su one povezane. *[[Fuzija gena]] Spajanje, bilo prirodnom mutacijom ili rekombinantnim laboratorijskim tehnikama, dva ili više prethodno nezavisnih gena koji kodiraju različite genske proizvode, tako da postaju predmet kontrole istih regulatornih sistema. Rezultirajuća hibridna sekvenca poznata je kao fuzijski gen.<ref name="hadzirifat"/> ==G== *[[Gamet]] Spolna (ženska ili muška) ćelija; skupni naziv za muške i ženske spolne ćelije. *[[gDNK]] Vidi: [[Genomska DNK]]. *[[Gen]] Svaki segment ili skup segmenata molekula nukleinske kiseline koji sadrži informacije potrebne za proizvodnju funkcijskalnogfunkcionalnog [[RNK]] transkripta na kontroliran način. U živim organizmima, geni se često smatraju osnovnim jedinicama naslijeđa i obično su kodirani u DNK. Određeni gen može imati više različitih verzija ili alela, a jedan gen može rezultirati genskim proizvodom koji utječeutiče na mnogo različitih fenotipova. Geni su kodirajuće sekvence. Gen je uputstvo za sitnezu tačno određenog proteina u nekom živom biću, neovisno o tomenezavisno od toga da li je taj protein gradivinigradivni (recimo miozin i/li hemoglobin)), ili ima ulogu katalize neke biohemijske reakcije, ili je svojevrstan oblik glasnika između ćelija. Geni ne sadrže kontinuiranu genetićkugenetičku informaciju, nego se kompletiraju od dijelova zovanihzvanih egzoni (koji su razdvojeni intronima). *[[Generacija]] U bilo kom datom organizmu, jedan reproduktivni ciklus ili faza između dva uzastopna reproduktivna događaja, tj. između reprodukcije pojedinačnog organizma i potomstva te reprodukcije; ili stvarna ili prosječna dužina vremena potrebnog da se završi jedan reproduktivni ciklus, bilo za određenu lozu ili za populaciju ili vrstu u cjelini. U datoj populaciji, one jedinke (često, ali ne nužno kojikoje žive istovremeno) kojikoje su podjednako udaljeniudaljene od datog zajedničkog pretka, na osnovu istog broja reproduktivnih događaja koji su se desili između njih i pretka. *[[Genetička anticipacija]] [[Fenomen]] u kojem znakovi i simptomi nekih genetičkih stanja postaju teži i/ili se pojavljuju u ranijoj dobi kako se poremećaj prenosi s jedne generacije na drugu. Huntingtonova bolest je primjer genetičkog poremećaja u kojem je biološki mehanizam za ovaj fenomen dobro dokumentiran. U drugim slučajevima to može biti posljedica faktora poput pojačanog nadzora ili drugih negenetičkih uzroka. *[[Genetička asocijacija]] Kopojava unutar populacije jednog ili više alela ili genotipova s određenim fenotipom osobina češće nego što se može očekivati samo slučajno; takva statistička korelacija se može koristiti da se zaključi da su aleli ili genotipovi odgovorni za proizvodnju datog fenotipa. *[[Genetička epidemiologija]] Proučavanje uloge koju imaju genetički faktori u određivanju zdravlja i bolesti, posebno kroz interakciju genetičkih faktora sas faktorima okoline, i tipično kako se to opaža kod genetički povezanih pojedinaca, često porodica ili loza, ali i populacija i subpopulacija. *[[Genetička genealogija]] Upotreba genealoškog testiranja DNK u kombinaciji sa tradicijskims tradicionalnim genealoškim metodima za zaključivanje nivoa i tipa genetičkih odnosa između jedinki, pronalaženje predaka i konstruisanje porodičnih stabala, genograma ili drugih genealoških mapa. *[[Genetička heterogenost]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih genetičkih mehanizama koji proizvode iste ili slične fenotipove. Postoje dva tipa genetičke heterogenosti: alelna heterogenost i heterogenost lokusa. [[Alelna heterogenost]] događa se kada različite varijante na jednom genskom lokusu uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. Heterogenost lokusa događa se kada varijante na različitim genskim lokusima uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Genetička osjetljivost]] (podložnost)), genetička i nasljedna predispozicija Povećana šansa ili vjerojatnostvjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Genetička predispozicija ne znači da će osoba razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu uticati na rizik od bolesti jedinke. Također se naziva genetička predispozicija, nasljedna predispozicija i nasljedna predispozicija. *[[Genetička predispozicija]] Povećana šansa ili vjerojatnoćavjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Postojanje genetičke predispozicije ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni činioci također mogu uticati na rizik od bolesti. *[[Genetička raznolikost]] (genetička varijacija) Ponekad se koristi naizmenično sa genetičkom varijacijom. Ukupan broj genetičkih osobina u genetičkom sastavu populacije, vrste ili druge grupe organizama. Često se koristi kao mjera prilagodljivosti grupe promjenjivim okruženjima. Genetička raznolikost je slična genetičkoj varijabilnosti, iako se razlikuje od nje. *[[Genetička regulacijska mreža]] (GRN) Grafikon koji predstavlja regulatornu složenost ekspresije gena. Vrhovi (pikovi) su predstavljeni raznim regulatornim elementima i genskim proizvodima, a ivice (veze) njihovim interakcijama. Ove mrežne strukture također predstavljaju funkcijskalnefunkcionalne odnose aproksimirajući brzinu kojom se geni transkribiraju. *[[Genetička rekombinacija]] Svaki rearanžman ili razmjena genetičkog materijala unutar pojedinačnog organizma ili između jedinki iste ili različite vrste, posebno ono što stvara genetičke varijacije. U najširem smislu, pojam obuhvata raznoliku klasu prirodnih mehanizama pomoću kojih se sekvence nukleinskih kiselina kopiraju ili fizički prenose u različita genetička okruženja, uključujući homolognu rekombinaciju tokom mejoze ili mitoze ili kao normalan dio popravke DNK; horizontalni događaji prijenosa gena kao što su bakterijska konjugacija, virusna transdukcija ili transformacija; ili greške u replikaciji DNK ili diobi ćelije. Vještačka rekombinacija je centralna za mnoge tehnike genetičkog inženjerstva koje proizvode rekombinantnu DNK. *[[Genetička distanca]] (udaljenost) Mjera genetičke divergencije između vrsta, populacija unutar vrste ili jedinki, koja se posebno koristi u filogenetici za izražavanje ili vremena proteklog od postojanja zajedničkog pretka ili stepena diferencijacije u sekvencama DNK koje sadrže [[genom]]e svake populacije ili pojedinacpojedinca. *[[Genetička varijabilnost]] Ponekad se koristi naizmenično sa terminom (genetička varijacija.) Formiranje ili prisustvo jedinki koje se razlikuju po genotipu unutar populacije ili druge grupe organizama, za razliku od jedinki sas razlikama uzrokovanim okolišem, koje izazivaju samo privremene, nenasljedne promjene fenotipa. Izuzimajući druga ograničenja, populacija sas visokom genetičkom varijabilnosti ima veći potencijal za uspješnu adaptaciju na promjenjive uvjete okoline od populacije sas niskom genetičkom varijabilnošću. GenetićkaGenetička varijabilnost je slična, iako se razlikuje od genetičke raznolikosti. *[[Genetička varijacija]] Ponekad se koristi naizmjenično s genetičkom raznolikošću i genetičkom varijabilnosti. Genetičke razlike unutar i između populacija, vrsta ili drugih grupa organizama. Često se vizualizira kao raznolikost različitih alela u genskim fondovima različitih populacija. *[[Genetički drift]] (alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta) Također alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta, obično se Obično se javlja kada u formiranju genskog fonda naredne generacije ne učestvuje kompletna populacija nego samo njen manji ili večiveći dio. Promjena učestalosti s kojom se postojeći alel javlja u populaciji zbog nasumične varijacije u distribuciji alela iz jedne generacije u drugu. Genetički drift se često tumači kao posljedica slučajnosti u pojavi da li će dati alel postati više ili manje uobičajen sa svakom generacijom, bez obzira na uticaj prirodnog odabiranja. Takva slučajnost može uzrokovati da određeni aleli, čak i inače povoljni, potpuno nestanu iz genskog fonda, čime se smanjuju genetičke varijacije, ili može uzrokovati da u početku rijetki aleli, čak i neutralni ili štetni, postanu mnogo češći ili čak fiksirani. *[[Genetički kod]] Skup pravila po kojima se informacije kodirane unutar nukleinskih kiselina prevode u proteine u ribosomima živih ćelija. Ova pravila definiraju kako sekvence nukleotidnih tripleta koje se nazivaju kodoni određuju koja će aminokiselina biti sljedeća tokom sinteze proteina. Ogromna većina živih organizama ima isti genetički kod (koji se ponekad naziva i "“standardni"” genetički kod), ali postoje i varijantni kodovi. *[[Genetički marker]] Specifičan, lako prepoznatljiv i obično vrlo polimorfan dio gena ili druge DNK sekvenca sekvence s poznatom lokacijom na [[hromosom]]u koja se može koristiti za identifikaciju jedinki ili vrste kojekoji ga posjeduju. Sekvenca DNK s poznatim fizičkim položajem na [[hromosom]]u. [[Genetički marker]]i i geni koji su blizu jedan drugome na hromosomu imaju tendenciju da se nasljeđuju zajedno. Razlikuju se individualno do te mjere da se mogu koristiti za pronalaženje obližnjeg gena koji uzrokuje određenu bolest ili osobinu unutar porodica. Primjeri genetičkih markera su jednonukleotidni polimorfizammpolimorfizam (SNP), polimorfizmi dužine restrikcijskih fragmenata (RFLP), varijabilni broj tandemskih ponavljanja (VNTR), mikrosateliti i varijante broja kopija (CNV). Genetički markeri mogu, ali i ne moraju imati poznatu funkciju.] *[[Genetički modificirani organizam]] (GMO) Svaki organizam čiji je genetički materijal izmijenjen tehnikama genetičkog inženjerstva, posebno na način koji se ne javlja prirodno parenjem ili prirodnom genetičkom rekombinacijom. *[[Genetički poremećaj]] Nasljedno odstupanje od uobičajenog („(“normalnog“”) genotipa ili fenotipa).. *[[Genetičko autostopiranje]] Također (efekt stopiranja.) Tip povezane selekcije kojom pozitivna selekcija alela koji je podvrgnut selektivnom pritisku uzrokuje da aleli za različite gene na obližnjim lokusima također mijenjaju frekvenciju, omogućavajući im da "“stopiraju"” do fiksacije zajedno s pozitivno odabranim alelom. Ako je selekcija na prvom lokusu dovoljno jaka, neutralni ili čak blago štetni aleli unutar iste grupe veza mogu biti podvrgnuti istoj pozitivnoj selekciji jer je fizička udaljenost između obližnjih lokusa dovoljno mala da je malo vjerovatno da će se dogoditi rekombinacijski događaj između njih. *[[Genetičko inženjerstvo]] Obuhvata sve metode manipulacije genetičkim materijalom jednog organizma u kojima se neki dio [[genom]]a uklanja, ubacuje ili zamjenjuje (gen, [[hromosom]], hromosomska garnitura). Također genetička modifikacija ili genetička manipulacija. Direktna, namjenska manipulacija genetičkim materijalom organizma korištenjem bilo koje od raznih biotehnoloških metoda, uključujući umetanje ili uklanjanje gena, prijenos gena unutar i između vrsta, mutaciju postojećih sekvenci i izgradnju novih sekvenci korištenjem umjetnih sinteza gena. GenetičkiGenetičko inženjerstvo obuhvata širok skup tehnologija pomoću kojih se genetički sastav pojedinačnih ćelija, tkiva ili čitavih organizama može mijenjati u različite svrhe, obično kako bi se proučavale funkcije i ekspresija pojedinačnih gena, kako bi se proizveli hormoni, vakcine i druge droge i stvaranje genetički modificiranih organizama za upotrebu u istraživanju i poljoprivredi. *[[Genetičko savjetovanje]] Komunikacijski proces koji nastoji pomoći pogođenim ili rizičnim pojedincima i porodicama u razumijevanju prirodne povijesti, rizika od bolesti i načina prijenosa genetičkog poremećaja;. Treba olakšati informirani pristanak za genetičko testiranje kada je to prikladno;, raspravljati o mogućnostima upravljanja rizikom i planiranja porodice; te osigurati ili uputiti pojedince na psihosocijalnu podršku prema potrebi. Genetičko savjetovanje integrira genetičko testiranje, genetičku genealogiju i genetičku epidemiologiju. *[[Genetičko testiranje]] Također, DNK testiranje ili, genetički skrining. Široka klasa različitih procedura koje se koriste za identifikaciju osobina pojedinih hromosoma, gena ili osobnihličnih proteina, kako bi se utvrdilo porijeklo ili dijagnosticirala ranjivost na nasljedne bolesti ili otkriliotkrile mutantne alele povezane s povećanim rizikom od razvoja genetičkih poremećaja. Genetičko testiranje se široko koristi u medicini, poljoprivredi i biološkim istraživanjima. Proces testiranja pojedinaca u određenoj populaciji kako bi se identificirali oni koji imaju povećani rizik od pojave ili razvoja određenog genetičkog poremećaja ili nositelja genetičke varijante za određeni poremećaj. *[[Genetika]] Oblast biologije koja proučava gene, genetičke varijacije i procese naslijeđivanjanasljeđivanja u živim organizmima. *[[Genodermatoza]] Nasljedni sindrom koji uključuje dermatološki (kožni) fenotip. *[[Genom]] Obuhvata cjelokupnu nasljednu supstancu nekog organizma: jedarnu DNK, kodirajuće i nekodirajuće regije i genetički materijal mitohondrija i hloroplasta. Čitav komplet genetičkog materijala sadržan u hromosomima organizma, organele ili virusa. Termin se također koristi za označavanje kolektivnog skupa genskih lokusa koje dijeli svaki član populacije ili vrste, bez obzira na različite alele koji mogu biti prisutni na tim lokusima kod različitih jedinki. *[[Genomika]] Interdisciplinarno polje koje proučava strukturu, funkciju, evoluciju, mapiranje i uređivanje cijelih genoma, za razliku od pojedinačnih gena. Genomika okoliša, ekogenomika i genomika zajednice Proučavanje genetičkog materijala dobivenog direktno iz uzoraka okoliša, za razliku od organizama uzgajanih u laboratorijskim kulturama. *[[Genomska DNK]] (gDNK)), [[hromosomska DNK]] Također hromosomska DNK. DNK sadržana u hromosomima, za razliku od vanhromosomske DNK sadržane u zasebnim strukturama kao što su plazmidi ili organele kao što su mitohondrije ili hloroplasti. *[[genom|Genomski ispis]] koji rezultira inaktivacijom alela ovisno o tomezavisno od toga od kojeg je roditelja naslijeđen. Može imati kliničku važnost jer može utjecatiuticati na ekspresiju genske mutacije (tj. fenotipa) u potomstvu oboljelog roditelja, ovisno o tomezavisno od toga koji roditelj prenosi mutaciju. *[[Genomsko utiskivanje]] (imprinting) [[epigenetika|Epigenetički fenomen]] koji uzrokuje ekspresiju gena na način koji ovisi o određenom roditeljuzavisi od određenog roditelja od kojeg je gen naslijeđen. Javlja se kada se epigenetički znakovi kao što su DNK ili metilacija histona uspostave ili "“utisnu" (uštapmaju” (uštampaju) u zametne ćelije roditeljskog organizma i zatim se održavaju kroz ćelijske diobe u somatskim ćelijama potomstva organizma; kao rezultat, gen u potomstvu koji je naslijeđen od oca može biti izražen drugačije od druge kopije istog gena koja je naslijeđena od majke. *[[Genotip]] Cjelokupni komplement alela prisutan u genomu određene individue, što, u međudejstvu sameđudjelovanju s okolinskim faktorima i interakcijiinterakcijom gena dovodi do njenog fenotipa. Na najširoj razini, genotip uključuje cjelokupnu genetičku konstituciju pojedinca. Često se primjenjuje uže na skup alela prisutnih na jednom ili više specifičnih lokusa. *[[Genotip]]izacija Proces utvrđivanja razlika u genotipu pojedinca ispitivanjem sekvenci DNK u genomu, pomoću biotestova i poređenjem sa sekvencama druge osobe ili referentnom sekvencom. Laboratorijski proces u kojem se DNK zametne linije analizira na specifične nukleotide ili baze kako bi se utvrdilo jesu li prisutne određene varijante. Genotipizacija se razlikuje od sekvenciranja, u kojem se procjenjuju svi nukleotidi koji čine određenu duljinu DNK (npr. unutar gena, egzoma ili genoma). * [[Genotoksičnost]] Sposobnost određenih hemijskih i/ili fizičkih i bioloških agenasa da prouzrokuju oštećenje genetičkog materijala u živoj ćeliji (npr. kroz jednolančane ili dvolančane prekide, umrežavanje ili tačkaste mutacije), što može, ali ne mora da dovede do trajne mutacije. Iako su svi mutageni genotoksični, nisu svi genotoksični spojevi mutageni. *[[Genska doza]] Broj kopija određenog gena prisutnih u genomu. Doziranje gena direktno utiče na količinu genskog proizvoda koji ćelija može ekspromirati, iako su se razvile različite kontrole koje strogo regulišu ekspresija gena. Promjene u doziranju gena uzrokovane mutacijama, uključuju varijacije u broju kopija *[[Genska ravnoteža]] Mehanizam određivanja spola koji zavisi od omjera broja X-hromosoma (X) i broja skupova autosoma (A). Mužjaci se razvijaju kada je omjer X/A 0,5 ili manji, ženke kada je 1,0 ili više, a interseks se razvija kada je između 0,5 i 1,0. *[[Genska terapija]] Umetanje funkcionalnog ili divljeg tipa gena ili dijela gena u organizam (posebno pacijenta) s namjerom ispravljanja genetičkog defekta, bilo direktnom zamjenom defektnog gena ili suplementacijom drugom, funkcijskalnomfunkcionalnom verzijom. *[[Genski fond]] Zbir svih različitih alela koje dijele pripadnici jedne populacije. *[[Genski lokus]] Specifičan, fiksni položaj na [[hromosom]]u gdje se nalazi određeni gen ili genetički marker. *[[protein|Genski proizvod]] Bilo koji biohemijski materijal koji je rezultat ekspresije gena, koji se najčešće tumači kao funkcionalni transkriptom [[iRNK]], proizveden transkripcijom gena ili potpuno izgrađeni protein proizveden primarnim transkriptom, iako nekodirajuće, molekule RNK kao što su transferne [[RNK]] mogu također se smatraju genskim proizvodima. Mjerenje količine datog genskog proizvoda koji se može otkriti u ćeliji ili tkivu ponekad se koristi da se zaključi koliko je odgovarajući gen aktivan. *[[klicni list|Germ-ćelija]] (zametna ćelija) Svaka biološka ćelija koja stvara spolne ćelije organizma koji se seksualno razmnožava. Spolne ćelije su međugeneracijske veze za genetički materijal koji će se na kraju prenijeti na potomke organizma i obično se razlikuju od somatskih ćelija, koje su potpuno odvojene od zametne linije. *[[klicni list|Germ linija]] (zametna linija) Također: Zametna linija U višećelijskim organizmima, populacija ćelija koje su sposobne da prenesu svoj genetički materijal na potomstvo organizma i stoga se (barem teorijski) razlikuju od somatskih ćelija, koje ne mogu prenijeti svoj genetički materijal. Ćelije zametne linije nazivaju se zametne ćelije. Linija zametnih ćelija, koja se proteže kroz mnoge generacije, sadrži genetički materijal koji je na jedinku prenijet od njegovih predaka. *[[Glasnička RNK]] Vidi: [[Informacijska RNK]]. *[[TATA-kutija|Goldberg-Hognessova kutija]] Vidi: [[TATA-kutija]]. *[[G-pruganje]] Također (Giemsa pruganje ili G-bendiranje) Tehnika koja se koristi u citogenetici za proizvodnju vidljivog kariotipa, bojenjem kondenziranih hromosoma Giemsa bojom. Bojenje proizvodi dosljedne i prepoznatljive uzorke tamnih i svijetlih "“traka"” u regijama hromatina, što omogućava da se specifični [[hromosom]]i lako razlikuju. [[gram pozitivna bakterija|Gram pozitivnost]] i [[gram negativna bakterija|Gram negativnost]] Prijemčivost/neprijemčivost [[mikroorganizam]]a (([[bakterija]]) ma Giemsa bojenje *[[Guanin]] Skraćeno slovom (skr. G.) Jedna od četiri glavne nukleobaze prisutne u DNK i [[RNK]]. [[Guanin]] formira bazni par sas [[citozin]]om. *[[Gubitak heterozigotnosti]] (LOH) Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerojatnijevjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i LOH. *[[GWAS]] GWAS (studija povezanosti cijelog genoma) GWAS (genome-wide associatijskassociation study) je način na koji se identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Oval metod ispituje cijeli genom radi genetičkih polimorfizama, obično polimorfizama jednog nukleotida ([[SNP]]), koji se češće javljaju u slučajevima (ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje) nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine). Naziva se i studija povezanosti cijelog genoma.<ref name="hadzirifat"/> ==H== *[[Haplodiploidija]] Sistem određivanja spola u kojem je spol pojedinog organizma određen brojem hromosoma koje posjeduje: potomci koji se razvijaju iz oplođenih jaja su diploidni i ženski, dok su potomci koji se razvijaju iz neoplođenih jaja haploidni i muški, sas polovinom [[hromosom]]a koliko i žena. Haplodiploidija je zajednička za sve pripadnike reda insekata Hymenoptera i nekoliko drugih taksona insekata. *[[Haplogrupa]] Skupina sličnih haplotipova koji imaju zajedničkog pretka s istom [[SNP]] mutacijom. Pošto se sastoji od sličnih haplotipova, omogućava predviđanje haplogrupa prema haplotipovima. Haplogrupa se određuje i utvrđuje SNP testom. *[[Haploid]] (ćelije ili organizma) Imaju jednu kopiju svakog hromosoma, pri čemu svaka kopija nije dio para. Kontrast diploidnog i poliploidnog. Označava se stenografskim brojem n. *[[[Haploidna garnitura]] Jednostruka [[hromosomska garnitura]] označava se simbolom <big>''n''</big>. Kada se spolne ćelije – jajna ćelija i sprematozoidspermatozoid spoje, novonastala – prva ćelija novog živog bića imaćeimat će diploidan broj hromosoma. *[[Haploidni broj hromosoma]] čovjeka iznosi 23. *[[Haploinsuficijencija]] Model dominantnog djelovanja gena u diploidnim organizmima, u kojem je jedna kopija alel a alela divljeg tipa na lokusu u heterozigotnoj kombinaciji sas varijantnim alelom nije dovoljandovoljna za proizvodnju fenotipa divljeg tipa. Haploinsuficijencija može nastati zbog de novo ili naslijeđene mutacije gubitka funkcije u varijantnom alelu, tako da proizvodi malo ili nimalo genskog proizvoda (često protein). Situacija koja se događa kada je jedna kopija gena inaktivirana ili izbrisana, a preostala funkcijskalnafunkcionalna kopija gena nije primjerena za proizvodnju potrebnog genskog proizvoda za očuvanje normalne funkcije. *[[Haplotip]] Sažeti termin za haploidni genotip. To je skup specifičnih alela (pojedinačnih DNK sekvenci) u klasteru usko povezanih gena na istom hromosomu, koji se nasljeđuju zajedno. Jednostavnije rečeno, haplotip je grupa takvih gena koje potomstvo nasljeđuje od jednog roditelja. Skup usko povezanih genetičkih markera prisutnih na jednom [[hromosom]]u koji se nasljeđuju zajedno. *[[Hardy-Weinbergov zakon]] U velikoj populaciji u kojoj dolazi do slučajnog parenja, frekvencije gena i genotipova su stalne. *[[Helikaza]] Bilo koji iz klase motornih proteina zavisnih od ATP -a koji se kreću u smjeru duž DNK kičmu kičme i katalizuju razdvajanje dva[[komplementa RNK lanca dvostruke spirale, dozvoljavajući da se odvijajuodvija veliki broj vitalnih procesa, npr. transkripcija, replikacija i popravka. Enzim koji odmotava lance dvolančane uzvojnice. *[[Hemizigot]] U diploidnom organizmu, koji ima samo jedan alel na datom [[genski lokus|geneskom lokusu]] (gdje bi ih obično bilo dva). Hemizigotnost se može uočiti kada je samo jedna kopija [[hromosom]]a prisutna u normalno diploidnoj ćeliji ili organizmu, ili kada je obrisan segment [[hromosom]]a koji sadrži jednu kopiju alela, ili kada je gen lociran na [[spolni hromosomheterogamet]]nom spolu (u kojem polnispolni hromosomi ne postoje u parovima koji se podudaraju); naprimjer, kod muškaraca s normalnim hromosomima, za gotovo sve X-vezane gene se kaže da su hemizigoti jer postoji samo jedan X hromosom i nekoliko istih gena postoji na Y hromosomu. Muški spol koji samo na X-hromosomu nosi alel za spolno- vezano svojstvo i koji se uvijek eksprimira u [[fenotip]]u. *[[Hemiziogot]]nost Pojava samo jednog člana hromosomskog para ili segmenta hromosoma umjesto uobičajena dva. Hemizigotnost se često koristi za opisivanje X-vezanih gena kod muškaraca koji imaju samo jedan hromosom X. Ovaj se termin ponekad koristi u genetici somatskih ćelija gdje su ćelijske linije raka često hemizigotne za određene alele ili hromosomske regije. *[[Heritabilnost]] Također i (nasljedivost) Pohranjivanje, prijenos i izražavanje molekulskih informacija u biološkim organizmima, što se manifestira prenošenjem fenotipskih osobine sa osobina s roditelja na potomstvo, bilo kroz seksualnu ili aseksualnu reprodukciju. Za ćelije ili organizmiorganizme potomaka se kaže da nasljeđuju genetičke informacije svojih roditelja. *[[nasljeđivanje|Sposobnost nasljeđivanja]]: [[Statistika]] koja se koristi u [[kvantitativna genetika|kvantitativnoj genetici]]. koja procjenjuje proporciju varijacije unutar date [[fenotip]]ske osobine koja je posljedica genetičke varijacije između pojedinaca u određenoj populaciji. Nasljednost se procjenjuje poređenjem individualnih fenotipova blisko srodnih jedinki u populaciji. Udio varijacija u populacijskom svojstvu koji se može pripisati naslijeđenim genetičkim čniocimačiniocima. Procjene nasljednosti kreću se od 0 do 1 i često se izražavaju kao postotak. Broj blizak 1 može biti pokazatelj visoko nasljedne osobine unutar populacije. Ne smije se koristiti za procjenu rizika na individualnoj osnovi. *[[Heterodupleksna analiza]] Metod otkrivanja razlika u sekvencama između normalne DNK i DNK koja se testira. Obično se koristi kao metodmetoda za otkrivanje potencijalnih mutacija u genu. *[[Heterogametnost]] Stanje organizma koji stvara dva tipa gameta s obzirom na spolne hromosome (XY). Heterogenost logaritama odds skora (HLOD rezultat) Statistička procjena jesu li dva genetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerojatnovjerovatno nasljeđuju zajedno. Logaritam heterogenosti rezultata izgleda izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Naziva se i HLOD rezultat. *[[Heterogenost lokusa]] Prisustvo varijanti na različitim lokusima gena koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Heterohromatin]] Kondenzirane regije hromatina koje najčešće nisu transkripcijski aktivne; mogu biti konstitutivne i fakultativne. *[[Heterohromosom]] Vidi: [[Alosom]] *[[Heterologna ekspresija]] Ekspresija stranog gena ili bilo koje druge strane sekvence DNK unutar organizma domaćina koji prirodno ne sadrži isti gen. Insercija stranih transgena u heterologne domaćine pomoću rekombinantnog vektori je uobičajeni biotehnološki metod vektora uobičajena je biotehnološka metoda za proučavanje strukture i funkcije gena. *[[Heteroplazmija]] Pojava kada je u citoplazmi više tipova hloroplasta ili mitohondrija. Heteroza, hibridna snaga i poboljšanje autbredinga Također hibridna snaga i poboljšanje autbredinga. Poboljšana ili povećana funkcija kvantiteta ili kvaliteta bilo koje biološke osobine u hibridu potomstvo potomstva, s obzirom na istu osobinu kod njegovih genetički različitih roditelja. Ako je bilo koja ili više osobina roditelja značajno poboljšana u potomstvu kao rezultat miješanja genetičkih doprinosa roditelja, potomstvo je heterotično. *[[Heterozigot]] U diploidnom organizmu, genotip koji ima dva različita alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, heterozigotni genotipovi su predstavljeni parom nepodudarnih slova ili simbola, često velikim slovom (kojikoje označava dominantni alel) i malim slovom (koje označava recesivni [[alel]]), kao što su Aa ili Bb itd. Kontrast je homozigot. *[[heterozigot|Heterozigotni genotip]] Prisustvo dva različita alela na određenom genskom lokusu. Heterozigotni genotip može uključivati jedan normalni i jedan mutirani alel ili dva različita mutirana alela (složeni heterozigot). *[[Hibrid]] Jedinka nastala križanjem genetički različitih roditelja iste vrste; npr. mendelovski F1-potomci graška dominantnog fenotipa nastali križanjem dominantnog homozigota i recesivnog homozigota ili potomak nastao križanjem jedinki koje pripadaju različitim vrstama. Potomstvo koje nastaje spajanjem kvaliteta dvaju organizama različitih rodova, [[vrsta]], [[rasa]], [[sorta (botanika)|sorti]] ili varijeteta putem seksualnog razmnožavanja. Hibridi se mogu pojaviti prirodno ili umjetno, kao u toku selektivnog uzgoja domaćih životinja i biljaka. Reproduktivne barijere obično sprečavaju hibridizaciju između udaljenih organizama ili barem osiguravaju da hibridno potomstvo bude sterilno, ali plodni hibridi mogu dovesti do specijacije. *[[Hibridizacija]] Proces kojim se hibridni organizam proizvodi od dva organizma različitih rodova, vrsta, [[rasa{{ ili varijeteta. Proces kojim se jednolančani DNK ili [[RNK]] preparat dodaje na površinu sekvence, u rastvoru, i potencijalno pretvara u komplementarnu sonda sondu. U odnosu na test ekspresije gena, hibridizacija se odnosi na korak u eksperimentalnoj paradigmi, dok se u molekulskoj biologiji ili genetici termin odnosi na hemijski proces. *[[himera|Himerizam]] Prisustvo dvedvije ili više populacija ćelija sas različitim genotipovima u pojedinačnom organizmu, poznatom kao himera, koja se razvila fuzijom ćelija koje potiču iz odvojenih zigota. Svaka populacija ćelija zadržava svoj genom, tako da je organizam kao cjelina mješavina genetički neidentičnih tkiva. Genetički himerizam može biti naslijeđen (npr. fuzijom više embrija tokom trudnoće) ili stečen nakon rođenja (npr. alogenom transplantacijom ćelija, tkiva ili organa od genetički neidentičnog donora). Kod biljaka može biti rezultat kalemljenja ili grešaka u diobi ćelija. Sličan je mozaicizmu, ali se razlikuje od njega. *[[mutacija|Hipermorf]] Mutirani alel sas povećanom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni ([[divlji tip]]). *[[Hipomelanoza]] Nedostatak melanina. *[[Hipomorf]] Mutirani alel sa smasnjenomsmanjenom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[Histon]] Dio klase posebnih proteina u [[hromosom]]ima oko kojih se omotava molekula DNK. Bilo koji iz klase visoko alkalnih proteina odgovornih za pakovanje jedarne DNK u strukturne jedinice koje se nazivaju nukleosomi u eukariotskim ćelijama. Histoni su glavne proteinske komponente hromatina, gdje se povezuju u komplekse koji djeluju kao "kalemovi"“kalemi” oko kojih se vijuga linearna molekula DNK. Imaju glavnu ulogu u regulaciji i ekspresiji gena. *[[HLOD-rezultat]] ([[logaritam]] heterogenosti rezultata pojavljivanja) Statistička procjena dajesu li su dva genska lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerovatno nasljeđuju zajedno. HLOD rezultat izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Također se naziva logaritam heterogenosti rezultata pojavljivanja. *[[Hloroplastna DNK]] (cpDNK) Cirkularna molekula DNK u hloroplastima, nezavisna od jedarne, endosimbiotskog porijekla. *[[Holandrični gen]]o Geni na [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. *[[hromosom|Holocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Bez jedne centromere, već više mjesta za sklapanje kinetohora raspoređenih duž cijele dužine [[hromosom]]a. Tokom diobe ćelije, hromatide holocentričnih hromosoma se paralelno pomiču i ne formiraju klasične strukture u obliku slova V, tipske za monocentrične [[hromosom]]e. *[[Homogametnost]] Organizam koji stvara jedan tip gameta s obzirom na [[spolni hromosom|spolne hromosome]] (XX)). *[[Homologna rekombinacija]] Tip genetičke rekombinacije u kojoj se nukleotidne sekvence razmjenjuju između dvije slične ili identične (“homologne") molekule DNK, posebno one koja se događa između homolognih hromosoma. Termin se može odnositi na rekombinaciju koja se javlja kao dio bilo kojeg od brojnih različitih ćelijskih procesa, najčešće popravke DNK ili hromosomskog ukrštanja tokom mejoze kod eukariota i [[horizontalni prenos gena|horizontalnog prijenosa gena]] kod prokariota. Kontrastna nehomologna rekombinacija. *[[Homologni hromosom]], homolozi Također homolozi. Skup od dva podudarna hromosoma, jednog majčinskog i jednog očinskog, koji se uparuju jedan s drugim unutar jedra tokom mejoze. Imaju iste gene na istim lokusima, ali mogu imati različite alele. *[[Homoplazmija]] Pojava kada u citoplazmi nalazimo samo jedan tip [[hloroplast]]a ili [[mitohondrija]]. *[[Homozigot]] U diploidnom organizmu, organizam koji ima dva identična alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, homozigotni genotipovi su predstavljeni parom odgovarajućih slova ili simbola, kao što su AA ili aa. Kontrast je heterozigot. *[[homozigot|Homozigotni genotip]] Jedinka koja nosi dva identična alela (AA ili aa). Prisustvo dva identična alela na određenom lokusu gena. Homozigotni genotip može uključivati dva normalna alela ili dva alela koji imaju istu varijantu. *[[Horizontalni transfer gena]] (HGT) HGT ili lateralni prijenos gena (LGT) je kretanje genetičkog materijala između jednoćelijskih i/ili višećelijskih organizama osim ("(“vertikalnim")”) prijenosom DNK, od roditelja do potomstva ([[razmnožavanje]]). HGT je važan faktor u evoluciji mnogih organizama. Horizontalni prijenos gena je i izmjena genetičkog materijala između dvije homologne molekule DNK dviju različitih ćelija (jedinki) iste generacije. *[[Hromatida]] Jedna kopija novokopiranog [[hromosom]]a, koji je centromerom spojen sas originalnim hromosomom. *[[Hromatidna razmjena]] Razmjena dijelova nesestrinskih hromatida homolognih hromosoma u profazi I mejoze. *[[Hromatin]] [[hromosom]]ski dio jedra sas pojačanom prijemčivošću za boje koje se koriste za bojenje preparata za mikroskopiranje. :Kompleks DNK i proteina tzv. nukleoprotein; može biti euhromatin iIiili heterohromatin Kompleks DNK, [[RNK]] i proteina koji se nalazi u eukariotskim ćelijama, koji je primarna supstanca koja se sastoji od hromosoma. Hromatin funkcioirafunkcionira kao sredstvo za pakiranje vrlo dugih molekula DNK u visoko organizirane i gusto zbijene oblike, što sprečava zapetljavanje niti, jača DNK tokom ćelijske diobe, pomaže u sprečavanju oštećenja DNK i ima važnu ulogu u regulaciji ekspresije gena i DNK replikacija. *[[Hromosom]] Jedarna supramolekulska struktura, vidljiva tek u ćelijama koje se dijele. Tada se hromosomi kondenziraju i dobiju jasnije konture. Prije diobe liče na tanke niti sklupčane u jedru. Sastoje se iz DNK i specifičnih proteina, [[histon]]a, koji služe kao prstenovi oko kojih se obmotavaomotava DNK. Oblik i debljina [[hromosom]]a ovise o tomezavise od toga koliko je čvrsto DNK obmotanaomotana oko proteina. Ako je obmotanaomotana jako, onda se hromosomi bolje vide i to se dešava nešto prije same diobe ćelije. Na hromosomu se mogu uočiti njegobvinjegovi kraci (kratki – p i dugi – q) krajevi ([[telomere]]), primarna RNK ([[centromere]]) i sekundarna RNK (drške satelita) suženja. [[Hromosom]]i se mogu smatrati svojevrsnim tipom molekulskog “paketa" za DNK unutar ćelijskog jedra. Kod većine eukariota, sastoje se od dugih lanaca DNK umotanih s proteinima koji se vežu za niti i kondenziraju, kako bi spriječili da postanu neupravljivo zapetljani. Najlakše se razlikuju i proučavaju u njihovim potpuno kondenziranim oblicima, koji se javljaju samo tokom ćelijske diobe. Neki jednostavni organizmi imaju samo jedan hromosom od kružne DNK, dok većina eukariota ima više hromosoma sastavljenih od linearne DNK. Sastoji se od proteina i DNK organiziranih u gene. Svaka ljudska ćelija normalno sadrži 23 para [[hromosom]]a. *[[Hromosomska duplikacija]] Dvostrukost cijelog hromosoma ili njegovih određeni hsegmenataodređenih segmenata. *[[Hromosomska nestabilnost]] Genomska neravnoteža koja se javlja kada ćelija ima abnormalan broj hromosoma. Može biti uzrokovana neočekivanim hromosomskim križanjem ili prisutnošću malih, vanhromosomskih dijelova DNK.<ref name="hadzirifat"/> ==I== *[[Idiohromosom]] Vidi: [[Alosom]]. *[[Inbred linija]] Bilo koja loza određene vrste u kojoj su jedinke gotovo ili potpuno genetički identične jedna drugoj zbog duge historije ponovljenih inbridinga, bilo prirodnim ili vještačkim putem. Linije se obično smatraju ukrštanimukrštenim nakon najmanje 20 generacija inbridinga (npr. samooplodnjom ili parenjem u srodstvu), kada su gotovo svi lokusi u genomu homozigotni i sve jedinke se stoga mogu tretirati kao klonovi (uprkos činjenici da se još uvijek proizvode spolnom reprodukcijom). *[[Inbriding]] Također ukrštanje u srodstvu [[Spolno razmnožavanje]] između [[rasa]] ili jedinki koje su genetički blisko povezane. Inbriding rezultira [[homozigot|homosigotnošću]], što može povećati i vjerovatnoću da će potomstvo biti pogođeno štetnim recesivnim osobinama i vjerovatnoću fiksiranja korisnih osobina unutar reproduktivnog dijela populacije. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati ukrštanjem, a za potomstvo se kaže da je inbredno. Kontrast je autbriding. *[[Incidencija]] Učestalost nove pojave genetičkog poremećaja (ili šire bilo kojeg genetičkog stanja ili osobine, štetnog ili drugog) među članovima određene populacije i u određenom vremenskom periodu. *[[Indel]] Termin koji se odnosi na inserciju ili deleciju jedne ili više baza u sekvenci [[nukleinske kiseline]]. *[[Inducibilni gen]] Gen čija [[ekspresija gena|ekspresija]] ili reaguje na promjenu okoline ili ovisi o položaji ćelije domaćina unutar [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. *[[protein|Induktor]] Protein koji se vezuje za represor (da ga onemogući) ili za aktivator (da ga omogući). *[[Informacijska RNK]] [[RNK]] (iRNK, mRNK) su sve molekule RNK koje prenose genetičku informaciju iz njenog centra u [[ćelijsko jedro|jedru]], tj. u [[hromosom]]ima ili u drugim nositeljima DNK ([[mitohondrijska DNK]] ([[mitohondrije]] i [[plastid]]i) – do mjesta njene realizacije. Genetička kontrola svih pojava i procesa u organizmu odvija se putem sinteze regulacijskih ([[enzimi]]) i strukturnih proteina. *[[genetičko testiranje|Informativnost]] U [[genetičko testiranje|genetičkom testiranju]], rezultat testa koji definitivno otkriva prisustvo ili odsutnost genetičke promjene zametne linije povezane s nasljednim poremećajem koji se procjenjuje. U analizi povezanosti, sposobnost razlikovanja između majčinski i očinski naslijeđenih DNK-markera (polimorfizama) unutar ili u blizini određenog gena od interesa. *[[genetičko savjetovanje|Informirani pristanak]] (proces pristanka) Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju [[informacija]]. Trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija [[genetička analiza|genetičke analize]], raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Naziva se i proces pristanka. *[[Insercija (genetika)|Insercija]] Umetanje jednog ili više [[nukleotid]]a u lanac DNK, odnosno hromosom. Tip mutacije u kojoj se jedna ili više baza dodaje sekvenci nukleinske kiseline; može značajno varirati u veličini. *[[Inicijacijski kodon]] Pogledajte: Početnipočetni kodon (startni kodon). *[[Insercijska mutageneza]] Promjena sekvence DNK umetanjem jednog ili više nukleotida u sekvencu, bilo prirodno ili vještački. Ovisno o preciznoj lokacijiZavisno od precizne lokacije umetanja unutar ciljne sekvence, insercije mogu djelomično ili potpuno inaktivirati ili čak povećati regulaciju genskog proizvoda ili biohemijskog puta, ili mogu biti neutralne, ne dovodeći do suštinskih promjena. Mnoge tehnike genetičkog inženjerstvoainženjerstva oslanjaju se na umetanje egzogenog genetičkog materijala u ćelije domaćina, kako bi se proučavala funkcija i ekspresija gena. *[[Insercijska sekvenca]] Također, insercijski ili jednostavno umetnuti element Bilo koja nukleotidna sekvenca koja je prirodno ili umjetno umetnuta u drugu sekvencu. Termin se posebno koristi da se odnosi naza dio transpozibilnog elementa koji kodira one proteine koji su direktno uključeni u proces transpozicije, npr. enzim transpozaza. Kodirajuća regija u transposabilnoj sekvenci umetanja obično je flankirana kratkim obrnutim ponavljanjima, a struktura većih prenosivih elemenata obično uključuje par bočnih sekvenci umetanja koje su same invertirane. *''[[In silico]]'' Odnosi se na eksperimente na živim jedinkama van i unutar organizma, odnosno i kako su i nađeni in natura. *[[''In situ]]'' Na datom mjestu *[[Integron]] Mobilni genetički element koji se sastoji od genske kasete koja kodira rekombinazu specifičnu za mjesto i uključuje mjesta za prepoznavanje specifična za integrazu i promotor koji upravlja ekspresijom jednog ili više gena za adaptivne osobine na ćeliju domaćina. Integroni obično postoje u obliku kružnih episomnih DNK fragmenata kao što su plazmidi, preko kojih pomažu brzu adaptaciju i evoluciju bakterija, omogućavajući horizontalni prijenos gena otpornosti na antibiotike između različitih bakterijskih vrsta i sojeva. *[[Intein]] Bilo koja sekvenca jedne ili više aminokiselina unutar prekursorskog polipeptida koja je izrezana spajanjem proteina tokom posttranslacijske modifikacije i stoga je odsutna u zrelom proteinu, analogno intronima spojenim iz [[RNK]] transkripta. Kontrast je ekstein. *[[Intercistronska regija]] / međugenska regija Bilo koja sekvenca DNK koja se nalazi između stop kodona jednog gena i startnog kodona sljedećeg gena u policistronskoj transkripcijskoj jedinici. Također: međugenska regija. *[[Interfaza]] Sve faze ćelijskog ciklusa isključujući ćelijsku diobu. Tipska ćelija većinu života provodi u interfazi, tokom koje obavlja svakodnevne metaboličke aktivnosti, kao i potpunu replikaciju svog genoma u pripremi za mitozu ili mejozu. *[[Intergenski razmaknik]] (IGS) Regija nekodirajuće DNK između gena. Termini intergeni spejser (IGS) ili netranskribovaninetranskribirani razmak (NTS) koriste se posebno za razmaknicu DNK između mnogih tandemski ponovljenih kopija gena ribosomske RNK. *[[Intergenska regija]] (IGR) Bilo koja sekvenca nekodirajuće DNK koja se nalazi između funkcionalnih gena. *[[Interkalirajući agens]] Bilo koji hemijski spoj (npr. akridinske boje) kojekoji ometa poravnanje i uparivanje baza u komplementarnim lancima molekula DNK, umetanjem sesebe između baza. *[[Interkineza]] Skraćena pauza u aktivnostima vezanim za ćelijsku diobu koja se javlja tokom mejoze kod nekih vrsta, između prve i druge mejotske diobe (tj. mejoze I i mejoze II). Tokom interkineze ne dolazi do replikacije DNK, za razliku od normalne interfaze koja prethodi mejozi I i mitozi. IntragenskiIntragenska regija Vidi: Intronintron. *[[Introgresija]] Također, [[introgresivna hibridizacija]]. Premještanje gena iz genskog fonda jedne populacije ili vrste u onu druge populacije ponovnim ukrštanjem hibrida dvije populacije s jednom od roditeljskih populacija. Sveprisutan je i važan izvor genetičke varijacije u prirodnim populacijama, ali se također može namjerno izazvati u uzgoju pripitomljenih biljaka i životinja. *[[Intron]] Nekodirajuća sekvenca eukariotske DNK, između sekvenci DNK sa smislenom šifrom (egzonima). Sekvenca DNK između egzona koja se inicijalno kopira u RNK, ali je izrezana iz konačnog [[RNK]] prijepisa i stoga ne mijenja kodiranje aminokiseline. Poznato je da neke intronske sekvence utiču na ekspresiju gena. *[[Intron]]ski upad Rekombinacija posredovana intronom; tip abnormalnosti [[hromosom]]a u kojem su krakovi hromosoma ogledalske slike jedan drugog. *[[inverzija (genetika)|Inverzija]] [[Hromosomska mutacija]] u kojoj se segment hromosoma odlomi i ponovno pričvrsti u obrnutom smjeru. *[[Inverzijska omča]] Nastaje sparivanjem [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]] kod inverzijskog [[heterozigot]]a. *''[[In vitro]]'' U staklenci. *''[[In vivo]]'' Uživo. *[[iRNK]] Vidi: [[Informacijska RNK]]. *[[Istosmislena mutacija]] Vidi: Sinonimnasinonimna mutacija. *[[Izohromosom]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatide približno jednake dužine. Formiranje izohromosoma je ekvivalentno je istovremenim događajima umnožavanja i [[delecija (genetika)|delecije]], tako da dvije kopije ili dugog ili kratkog kraka čine rezultirajući hromosom. *[[Izolator]] Specifična sekvenca DNK koja sprečava da gen bude pod uticajem aktivacije ili potiskivanja obližnjih gena. *[[Izomerni gen]]i Dva ili više gena koji su ekvivalentni i redundantni u smislu da, uprkos [[kodon|kodiranju]] različitih genskih proizvoda, svaki od njih rezultira istim [[fenotip]]om kada je postavljen unutar iste genetičke pozadine. Ako je nekoliko izomernih gena prisutno u jednom genotipu, mogu biti kumulativni ili bez n-kumulativnog doprinosa fenotipu.<ref name="hadzirifat"/> ==J== *[[Jedarce]] (nukleolus) Jednostruka ili višestruka ćelijska [[organela]], odnosno jedrova suborganela. Glavna funkcija mu je stvaranje i organizacija komponenti ribosoma ([[rRNK]] i [[ribosom]]skih proteina). Organela jedra eukariotskih ćelija koja se sastoji od proteina, DNK i RNK i služi kao mjesto sinteze [[ribosom]]a. *[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP) U genetici odrednica za pojavu zamjene mjesta jednog od [[nukleotid]]a nekim drugim nukleotidom. Naprimjer, ako je posmatrana sekvenca na određenoj lokaciji gena posmatrane vrste sastavljena od niza nukleotida AAGCCTA, pa zatim nastane promjena redoslijeda nukleotida, kao AAGCCAA, postaje uočljivo da se početna i novonastala sekvenca međusobno razlikuju u jednom nukleotidu. Posljedice ovakvih izmjena (usljed ovakve "[[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]“) mogu biti različitog obima i oblika u posmatranom [[genom]]u ili fenotipu. *[[Jednosmjerna translokacija – [[nerecipročna translokacija]] Premještanje segmenta jednog hromosoma, nakon loma, na drugi nehomologni hromosom. *[[hromatida|Jednostruki hromosom]] Hromatida koja ima svoju vlastitu centromeru, jedna molekula DNK. *[[ćelijsko jedro|Jedro]] Ćelijska [[organela]] u kojoj je pohranjena (isključivo ili djelimično) genetička informacija u hromosomima. ==K== *[[genom|Kanalizacija]] Sposobnost populacije da dosljedno proizvodi isti fenotip bez obzira na varijabilnost okoline ili genetičke varijacije unutar njenog genoma. Koncept se najčešće koristi u razvojnoj biologiji za tumačenje zapažanja da su razvojni putevi često oblikovani prirodnom selekcijom, tako da se ćelijske loze u razvoju "vode" ili "kanaliziraju" prema jednoj, određenoj sudbini, postajući progresivno otpornijim na bilo kakve manje perturbacije. To može preusmjeriti razvoj ćelija dalje od njihovog početnog toka. *[[Kandidatski gen]] Gen čija je lokacija na hromosomu povezana s određenim fenotipom (često vezanim za bolest),) i za koji se stoga sumnja da uzrokuje ili doprinosi fenotipu. Geni kandidati se često biraju za proučavanje na osnovu prethodnog znanja ili prognoza o njihovoj funkcijskalnojfunkcionalnoj relevantnosti za osobinu ili bolest koja se istražuje. *[[Kanonska sekvenca]] Vidi: [[Konsenzusna sekvenca]]. *[[Kariogram]] Prikaz hromosoma jedne vrste poredanih prema veličini i položaju centromera (primarnih suženja hromosoma). *[[Kariotip]] Kompletna [[hromosomska garnitura]] date vrste. Broj i izgled hromosoma unutar jedra eukariotske ćelije, posebno kako je prikazan na organiziranoj mikrosnimci poznatoj kao [[kariogram]] ili u idealiziranom [[idiogram]]u (u parovima i poredani po veličini i položaju centromere). Termin se također koristi za označavanje kompletnog skupa hromosoma u vrsti ili pojedinačnom organizmu ili za bilo koji test koji otkriva ovaj komplement ili mjeri broj hromosoma. *[[kaskadno testiranje|Kaskadni skrining]] (kaskadno testiranje) Sistemski postupak za identifikaciju osoba unutar porodice kod kojih postoji rizik od nasljednog stanja. Počinje pronalaskom [[patogen]]e/ vjerovatno patogene varijante, putem opsežnog testiranja (kao što je testiranje potpunog genoma ili multigenskog panela) kod jednog člana porodice, obično pogođenog ovim stanjem. Zatim se testiranje samo za određenu porodičnu varijantu proširuje na rizične biološke rođake. Ovaj se proces ponavlja kako se identificira više pogođenih pojedinaca ili nositelja patogene varijante. Kaskadni skrining ponekad se naziva i kaskadno testiranje (preferirani termin). Kaskadno ([[genetičko testiranje|genetičko]]) testiranje (kaskadni skrining) Proces proširenja genetičkog testiranja na pojedince s rizikom unutar porodice za [[nasljeđivanje]] patogene varijante prethodno identificirane kod biološkog srodnika. Ovaj se proces ponavlja kako se unutar porodice identificira više nositelja [[patogen]]e varijante. Kaskadno [[genetičko testiranje]] ponekad se naziva i kaskadni probir, iako je preferirani izraz kaskadno genetičko testiranje. Naziva se i kaskadnim testiranjem. *[[ekspresivnost (genetika)|Kasni ili varijabilni početak]] Odnosi se na dob u kojoj se fenotip bolesti izražava kod osobe koja nosi patogenu varijantu. Stanja s kasnim ili promjenjivim početkom općenito se manifestiraju kasnije u životu ili u neko određeno doba tokom života. *[[bazni par|Kilobaza]] Jedinica molekulske mase/ dužine [[nukleinske kiseline]] jednaka 1.000 parova baza u dupleksnim molekulama, kao što je dvolančana DNK ili 1.000 baza u jednolančanim molekulama. *[[Kinetohor]] Troslojna laminarna proteinska struktura kojom se hromosom prihvata za mikrotubule [[diobeno vreteno|diobenog vretena]]. *[[Klasična genetika]] Grana genetike koja se zasniva isključivo na posmatranju vidljivih rezultata reproduktivnih činova, za razliku od onoga što su omogućile moderne tehnike i metodimetode molekulske biologije. Kontrastna molekululskaKontrast je [[molekularna genetika|molekulska genetika]]. *[[genetičko testiranje|Klinička korisnost]] Pojam koji se odnosi na vjerovatnoću da će test, podsticanjem intervencije, rezultirati poboljšanim zdravstvenim ishodom. Klinička korisnost genetičkog testa temelji se na zdravstvenim dobrobitima povezanim s intervencijama koje se nude osobama s pozitivnim rezultatima testa. *[[genetičko testiranje|Klinička valjanost]] Termin koji se odnosi na prediktivnu vrijednost testa za određeni klinički ishod (npr. [[vjerovatnoća]] da će se rak razviti kod nekoga s pozitivnim testom). Primarno je određena osjetljivošću i specifičnošću kojom test identificira pojedince s definiranim kliničkim stanjem unutar određene populacije. Klinička valjanost genetičkog testa je vjerovatnoća da će se rak razviti u nekoga s pozitivnim rezultatom testa. *[[kloniranje|Klon]] Genetički identične ćelije bakterija nastale [[binarna dioba|binarnim diobama]]; populacija ćelija ili [[organizam]]a koji su genetički identični, a nastali su binarnom diobom ([[prokarioti]]) ili mitozom iz jedne ćelije ili vegetativnim razmnožavanjem zajedničkog pretka ([[eukarioti]]). *[[Kloniranje]] Proces proizvodnje, bilo prirodno ili umjetno, pojedinačnih organizama ili ćelija koje su genetički identične jedna drugoj. Klonovi su rezultat svih oblika aseksualne reprodukcije, a ćelije koje prolaze kroz mitozu proizvode ćelije kćeri koje su klonovi roditeljske ćelije i jedne druge. Kloniranje se također može odnositi na biotehnološke metode kojikoje vještački stvaraju kopije [[organizam]]a ili [[ćelija (biologija)|ćelija]], ili, u molekulskom kloniranju, kopije fragmenata DNK ili drugih molekula. Metod manipulacije genetičkim materijalom u cilju dobijanja genetički istovjetnih jedinki. Jedinke koje imaju istovjetan genetički materijal se nazivaju se klonovima. *[[ekspresija gena|Koaktivator]] Tip regulatora koji povećava ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem za aktivator. *[[kodon|Kodiranje]] Također ([[smislenost (genetika)|smisleni lanac]], pozitivni (+) lanac i lanac bez šablona.) Lanac dvolančane molekule DNK čija nukleotidna sekvenca direktno odgovara sekvenci [[RNK]] transkripta proizvedenog tokom transkripcije (osim što su baze [[timin]]a supstituirane [[uracil]]skim bazama u molekuli RNK). Iako sam po sebi nije transkribiran, kodirajući lanac je po konvenciji lanac koji se koristi kada se prikazuje sekvenca DNK zbog direktne analogije između njene sekvence i kodona [[RNK]] proizvoda. Kontrast šablonske niti; vidi i smislenost. *[[kodominantnost|Kodominacija]] Osobena varijacija sudominacije dvajudva alela nad trećim. Manifestira u pojavi dase kad su [[heterozigot]]ne jedinke istovremeno obilježene produktima oba prisutna alela; specifična supstanca koju kodira svaki od njih strukturno je istovjetna u oba moguća [[genotip]]a (primjer [[krvna grupa]] AB). *[[Kodon]] [[Triplet]] u mRNK komplementaran tripletu (kod) u DNK. Serija od tri uzastopna nukleotida u kodirajućoj regiji sekvence nukleinske kiseline. Svaki od ovih tripleta kodira određenu aminokiselinu ili stop signal tokom sinteze proteina. Svaka molekula DNK i [[RNK]] napisana je jezikom nukleotida, koristeći četiri "slova" (četiri različite nukleobaze ), ali jezik koji se koristi za konstruiranje proteina uključuje 20 "slova" (20 različitih aminokiselina). [[Kodon]]i pružaju ključ koji omogućava da se ova dva jezika prevode jedan u drugi. Općenito, svaki kodon odgovara jednoj aminokiselini (ili stop signalu). Potpuni skup kodona naziva se [[genetički kod]]. *[[enzim|Kofaktor]] Bilo koji neproteinski [[organski spoj]] koji je vezan za [[enzim]]. Kofaktori su potrebni za pokretanje [[kataliza]]. *[[Kompenzacija doze]] Regulacijski sistem kojim se jedan X-hromosom kod ženki sisara inaktivira u ranom [[embriogeneza|embrijskom razvoju]] i ostaje inaktivan cijeli život Svaki mehanizam kojim organizmi neutraliziraju veliku razliku u doziranju gena uzrokovanu prisustvom različitog broja [[spolni hromosom|spolnih hromosoma]] kod različitih spolova, čime se izjednačava ekspresija spolno vezanih gena tako da pripadnici svakog spola primaju iste ili slične količine proizvoda takvih gena. Primjer je X-inaktivacija kod ženki sisara. *[[osobina|Kompleksna osobina]] Vidi: [[osobina|Kvantitativno svojstvo]]. *[[Komplementarna DNK]] (cDNK) DNK koja se sintetizira iz jednolančanog šablona [[RNK]] (obično [[iRNK]] ili [[miRNK]] ) u reakciji koju katalizira enzim [[reverzna transkriptaza]]. Proizvodi se i prirodno od strane [[retrovirus]]a i vještački u određenim laboratorijskim tehnikama, posebno molekulskim kloniranjem. U [[bioinformatika|bioinformatici]], termin se također može koristiti za označavanje sekvence transkripta [[iRNK]] izražene kao njegov dvojnik kodirajućeg lanca DNK (tj.[[timin]]om koji zamjenjuje [[uracil]]). *[[Komplementarni gen]]i Geni koji interakcijom daju učinak različit od učinka svakoga gena zasebno. *[[nukleinska kiselina|Komplementarnost]] Svojstvo biopolimernosti [[nukleinske kiseline]], pri čemu će dva [[polimer]]na lanca postavljena antiparalelno jedan prema drugom težiti formiranju parova baza koji se sastoje od [[vodikova veza|vodikovih veza]] između pojedinačnih [[nukleobaza]] koje čine svaki lanac. Pritom se svaki od četiri tipa nukleobaza uparuje isključivo s jednim drugim tipom nukleobaza; npr. u dvolančanoj molekuli DNK, A se pari samo sas T, a C parovi samo sa G. Za polulance koji su upareni na takav način, kao i za same baze, kaže se da su komplementarni. Stepen komplementarnosti između dva lanca snažno utiče na stabilnost dupleksnih molekula; određene sekvence također mogu biti interno komplementarne, što može rezultirati vezivanjem jednog lanca za sebe. Komplementarnost je fundamentalna za mehanizme koji upravljaju [[replikacija DNK|replikacijom DNK]], transkripcijom i [[popravka DNM|popravkom DNK]]. *[[Kondenzacija DNK]] Proces povećavanja stepena spiralizacije i približavanja namotaja dvostruke spirale DNK. *[[novorođenče|Kongenitalnost]] Stanje ili osobina prisutna pri rođenju. Može biti posljedica genetičkih ili negeničkih faktora. [[Fenotip]] ili [[osobina]] koja se češće javlja u određenoj porodici nego u općoj populaciji; porodične osobine mogu imati genetičku i/ili negenetičku [[etiologija|etiologiju]]. *[[bakterijska konjugacija|Konjugacija]] Prijenos DNK iz donora u recipijenta tokom spolnog razmnožavanja; mehanizam [[genetička rekombinacija|rekombinacije]] kod [[bakterija]]. *[[inbriding|Konsangvinitet]] Genetičko srodstvo između jedinki koje su potomci barem jednog zajedničkog pretka. *[[Konsenzusna sekvenca]] U molekulskoj biologiji i [[bioinformatika|bioinformatici]], izračunati redoslijed najčešćih ostataka, bilo nukleotida ili aminokiselina, pronađen na svakom položaju u poravnanju sekvenci. Predstavlja rezultate više [[poravnavanje sekvenci|poravnavanja sekvenci]], u kojima se srodne međusobno uspoređuju i izračunavaju se slični sekvencni sekventni motivi. *[[vrsta|Konspecifičnost]] Pripadnost istoj vrsti. *[[Konstitucijska DNK]] (DNK zametne linije) ]]Odnosi se na tkivo koje potoče iz reproduktivnih ćelija (jajna ćelija|jajne ćelije ili [[spermatozoid]]a) i koje se ugrađujuugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija germinativne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i DNK zametne linije. *[[Konstitutucijska ekspresija]] Kontinuirana transkripcija gena, za razliku od fakultativne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira samo prema potrebi. Gen koji se kontinuirano transkribujetranskribira naziva se konstitutivni gen. *Konsultant Osoba koja se javlja na [[genetičko savjetovanje]]. *[[Kontrastni početni kodon]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Pozicioniranje centromere blizu, ali ne tačno u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatida neznatno različite dužine. *[[Konverzija DNK]] Bilo koji mehanizam pomoću kojeg se DNK sekvence se razmjenjuju nerecipročno (npr. putem konverzije gena, transpozicije ili nejednakog križanja ) što uzrokuje stalne fluktuacije u broju kopija DNK motiva tokom života organizma. Takvi mehanizmi su često glavni pokretači specijacije među populacijama. *[[Konzervacijska genetika]] Interdisciplinarna grana populacijske genetike koja primjenjuje genetičke metode i koncepte u nastojanju da se razumije dinamika gena u [[populacija]]ma, s glavnim ciljem izbjegavanja izumiranja i očuvanja i obnavljanja biodiverziteta. *[[Konzervativna replikacija]] Jedna je od trinačinatri načina replikacije DNK. Tokom ovog procesa stvara dvije zavojnice DNK iz jedne izvorne. Od dvije formirane zavojnice, jedna z sadrži potpuno staru DNK, dok druga sadrži potpuno novu DNK. *[[Konzervirana sekvenca]] Sekvenca [[nukleinske kiseline]] ili proteina koji je vrlo sličan ili identičan u mnogim [[vrsta]]ma ili unutar [[genom]]a, što ukazuje na to da je ostao relativno nepromijenjen kroz dugi period evolucije. *[[transkripcijski faktor|Koregulator]] Protein koji djeluje zajedno sas jednim ili više faktora transkripcije, kako bi regulirao [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *[[ekspresija gena|Korepresor]] Tip koregulatora koji smanjuje (potiskuje) ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem i aktiviranjem represora. *[[vezani geni|Kosegregacija]] Prijenos, zajedno, dva ili više gena na istom hromosomu, kao rezultat toga što su u vrlo bliskoj fizičkoj blizini jedan drugome (tj. povezani). *[[histon|Kovalentne modifikacije histona]] *[[Postranslacijske modifikacije]] koje dovode do aktivacije gena ili pak [[utišavanja gena]]. *[[hromosom|Kratki krak (p)]] Kraći [[hromosom]]ski krak, u odnosu na q krak datog hromosoma, prema položaju centromere. *[[Kratko tandemsko ponavljanje]] (STR) ili jednostavno ponavljanje sekvence (SSR) Tip satelitske DNK koja se sastoji od relativno kratke sekvence tandemskog ponavljanja, u kojoj se određeni motivi (u rasponu dužine od jedne do šest ili više baza) ponavljaju, obično 5–50 puta. [[Mikrosatelit]]i su široko rasprostranjeni u [[genom]]ima većine organizama i imaju tendenciju da imaju veće stope mutacija nego u drugim regijama. Klasifikovani su kao tandemsko ponavljanje DNK promenljivogpromjenljivog broja ([[VNTR]]), zajedno sas dužim minisatelitima. *[[Krosingover]] (krosing over) Vidi: Hromosomsko ukrštanje. *[[inbriding|Krvno srodstvo]] Genetički blisko srodne osobe koje dijele nedavnog zajedničkog pretka (obično udaljenog ne više od tri ili četiri generacije). Efekt srodnog parenja, takođetakođer poznatog kao inbriding, jest povećanje vjerovatnoće da će potomstvo biti [[homozigot]]no na bilo kom datom paru [[gemski lokus|genskih lokusa]]. *[[Kvantitativna genetika]] Grana [[populacijska genetika|populacijske genetike]] koja proučava [[fenotip]]ove koji kontinuirano variraju (kao što su [[visina]] ili [[masa]]), za razliku od onih koji spadaju u kategorije koje se mogu diskretno identifikovati (kao što je [[boja očiju]] ili prisustvo ili odsustvo određene osobine). [[Kvantitativna genetika]] koristi statističke metode i koncepte za povezivanje kontinuirano distribuiranih fenotipskih vrijednosti sa specifičnim [[genotip]]ovima i genskim proizvodima. *[[Kvantitativni PCR]] [[PCR]] u realnom vremenu ili kvantitativna polimerazna lančana reakcija (engengl. ''Real-Time Polymerase Chain Reaction''),, skraćeno RTPCR, je) laboratorijska je tehnika u molekulskoj biologiji koja je bazirana na polimeraznoj lančanoj reakciji (PCR). Primjenjuje se za umnožavanje i simultanu detekciju ili kvantifikaciju ciljane molekule DNK. Postupak slijedi opći princip polimerazne lančane reakcije, a ključno obilježje je karakteristika je da se umnožena DNK otkriva kako reakcija napreduje, u "“realnom vremenu". Ovo je novi pristup u odnosu na standardnu [[PCR]], gdje se detektira proizvod reakcije na svom kraju. *[[osobina|Kvantitativno svojstvo]] Također: Složena osobina.<ref name="hadzirifat"/> ==L== *[[Lac-operon|''Lac''-operon]] Inducibilni sistem regulacije gena kod Escherichia coli. *[[Lampbraš hromosom]] [[Hromosom]] četkastog [[fenotip]]a *[[Lateralni transfer gena]] (LGT) Vidi: Horizontalni prijenos gena. *[[lažna pozitivnost i lažna negativnost|Lažno pozitivni rezultat]] Rezultat testa koji pokazuje da je ispitanik zahvaćen i/ili ima određenu mutaciju gena kada on ili ona zapravo nije zahvaćen i/ili nema mutaciju; tj. pozitivan rezultat testa kod stvarno nepogođene osobe ili osobe s negativnom mutacijom. *[[LD|neravnoteža povezivanja]] Mjesto gdje se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može slučajno objasniti zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i neravnoteža povezivanja. *[[mejoza|Leptoten]] Potfaza profaze mejoze I. U mejozi, prviprva od pet podfazapotfaza profaze I, nakon interfaze i prethode zigonemu, tokom kojeg se replicirani hromosomi kondenzuju iz difuznog hromatina u duge, tanke niti koje su mnogo vidljivije unutar jedra. *[[Letalna ekvivalentna vrijednost]] Prosječan broj recesivnih štetnih gena koji postoje u heterozigotnom stanju koje nosi član populacije diploidnih organizama, pomnožen prosječnom vjerovatnoćom da će svaki takav gen uzrokovati preranu smrtnost kada je homosigotan. Naprimjer, za organizam koji nosi osam recesivnih semiletalnih alela, od kojih svaki proizvodi samo 50% vjerovatnoće prerane smrti kada je homozigotan, kaže se da nosi genetički teret od četiri "smrtonosna ekvivalenta". *[[Letalna mutacija]] Svaka mutacija koja rezultira preranom smrću organizma koji je nosi. Recesivne letalne mutacije su fatalne samo za homosigote, dok su dominantne letalne mutacije fatalne čak i za heterozigote. *[[Ligaza]] Klasa [[enzim]]a koji kataliziraju spajanje velikih molekula kao što su [[nukleinske kiseline]], formiranjem jedne ili više [[hemijska veza|hemijskih veza]] između njih, tipski C–C, C–O, C–S ili C–N veza putem kondenzacijskih reakcija. Primjer je DNK-ligaza, koja katalizira stvaranje [[fosfodiesterska veza|fosfodiestarskih veza]] između susjednih [[nukleotid]]a na jednom ili oba lanca molekule DNK, reakcija poznata kao [[ligacija]]. *[[Lijonizacija]] Vidi: X-inaktivacija. *[[Lizogeni ciklus]] Ciklus bakterijskih virusa koji nakon infekcije izazivaju lizu (razgradnju) [[bakterije]]. Ima bakterijski virus sa ugrađenom [[fag]]nom (virusnom) DNK u genom bakterije *[[LOD-rezultat]] (Logaritamlogaritam kvotnih rezultata) Statistička procjena jesu li dva genetićkagenetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili “povezana") na određenom [[hromosom]]u da se mogu zajedno naslijediti. Za LOD rezultat od 3 ili više općenito se podrazumijeva da znači da su dva gena smještena blizu jedan drugome na hromosomu. LOD rezultat od 3 znači da su izgledi 1000:1 da su dva gena povezana i stoga naslijeđena zajedno. Također se naziva LOD skor. *[[LOH]] Gubitak [[heterozigot]]nosti Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i gubitkom heterozigotnosti. *[[genski lokus|Lokus]] Fizičko mjesto ili mjesto specifičnog [[gen]]a na hromosomu. *[[Lokusna heterogenost]] *[[Lyonska teorija]] Teorija genetičarke Mary Lyon prema kojoj je inaktivacija hromosoma X kod ženki sisara slučajna i nasumična. ==M== *[[MAGE]] Grupa koja ima za cilj da obezbediobezbijedi standard za reprezentaciju [[DNK-mikromreža]] ; podaci o ekspresiji gena koji bi olakšali razmjenu informacija mikromreža između različitih sistema podataka. *[[Mikrohromosom]] *[[Majčinski efekt]] Učinak produkata majčinih gena na [[fenotip]] potomka. *[[Majčinsko nasljeđivanje]] Vidi: [[Citoplazmatskog nasljeđivanje]], nasljeđivanje DNK-organela jajnom ćelijom. *[[Mala jedarna ribonukleinska kiselina]] ([[miRNK]]/snRNK) Općenito poznata kao U-RNK, je klasa malih molekula RNK koje se nalaze u okviru srastanja krajeva [[egzon]]skih tijela [[prerada RNK|prerade RNK]] u jedrima [[eukariot]]skih ćelija. Prosječna dužina [[miRNK]] je oko 150 [[nukleotid]]a. *[[Mapiranje gena]] Bilo koja od različitih metoda koje se koriste za preciznu identifikaciju lokacije određenog gena unutar molekule DNK (kao što je hromosom) i/ili fizičke udaljenosti ili udaljenosti između njega i drugih gena. *[[Mapna jedinica]] (mu) Vidi: [[Centimorgan]] *[[Masivno paralelno sekvenciranje]] (sekvenciranje sljedeće generacije, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence genoma pojedinca. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva sekvenciranje sljedeće generacije i NGS. *[[Matična ćelija]] Svaka biološka ćelija koja se još nije diferencirala u specijalizirani tip ćelija i koja se može podijeliti mitozom, kako bi proizvela više matičnih ćelija. *[[Medicinska genetika]] Grana medicine i [[nedicina|medicinske nauke]] koja uključuje proučavanje, dijagnozu i liječenje nasljednih poremećaja, i te širu primjenu znanja o ljudskoj genetici na medicinsku obradu. *[[Međugenski razmak]] (IGS) ili netranskribirani razmak (NTS).) Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće DNK koja razdvaja susjedne gene, bilo da su transkribovanitranskribirani ili ne. Termin se posebno koristi za označavanje nekodirajućih regija između mnogih ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.Viditakođer: Međugenska Vidi također: međugenska regija. *[[Mejoza]] Specijalizirana [[ćelijska dioba]] koja se javlja isključivo u seksualnom razmnožavanju eukariota, tokom kojeg replikaciju DNK prate dva uzastopna kruga diobe, kako bi se na kraju proizvele četiri genetički jedinstvene haploidne kćeri ćelije, svaka sa upola manjim brojem hromosoma od originalne diploidne roditeljske ćelije. Javlja se samo u ćelijama spolnih oragana i služi za stvaranje haploidnih [[gamet]]a, kao što su [[spermatozoid]]i, [[jajne ćelije]] ili [[spore]], koje se kasnije spajaju tokom [[oplodnja|oplodnje]]. Dvije mejotske podjele, poznate kao [[mejoza]] I i mejoza II, također mogu uključivati različite događaje genetičke rekombinacije između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]]. *[[Mendelovsko nasljeđivanje]] Teorija biološkog nasljeđivanja zasnovana na skupu principa koje je prvobitno predložio [[Gregor Mendel]] 1865. i 1866. Izveo je tri generalizirana zakona o genetičkoj osnovi nasljeđivanja koji se, zajedno s nekoliko teorija koje su razvili kasniji naučnici, smatraju temeljem [[klasična genetika|klasične genetike]]. Kontrast je nemendelovsko nasljeđivanje. *[[Merozigot]] ili parcijalni [[diploid]] Bakterija koja ima duplicirane dijelove [[genom]]a. *[[Metafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja nakon prometafaze i prije anafaze, tokom koje se centromere repliciranih hromosoma poravnavaju duž ekvatora ćelije, pri čemu je svaki kinetohor pričvršćen za mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Metilacija DNK]] [[epigenetika|Epigenetička]] modifikacija DNK koja nastaje [[metiliranje]]m [[citozin]]a u CpG dinukleotidima, inhibira [[transkripcija gena|transkripciju gena]] . *[[Mikroevolucija]] Promjena frekvencije alela ili genotipova u populaciji, odnosno promjena genetičke strukture populacije tokom velikog broja generacija. *[[Mikrohromosom]] Tip vrlo malog hromosoma, obično veličine manje od 20.000 parova baza, prisutan u kariotipovima nekih organizama. *[[Mikromreža]] (MIAME) Komercijalni standard koji je razvio FGED i zasnovan na MAGE – kako bi se olakšalo skladištenje i dijeljenje podataka o ekspresiji gena. *[[MikroRNK]] (miRNK) Tip malih, jednolančanih, nekodirajućih molekula [[RNK]], koje funkcioniraju u posttranskripcijskim regulacijama ekspresije gena, posebno utišavanja RNK, uparivanje baza sas komplementarnim sekvencama u iRNK transkriptima, što obično rezultira cijepanjem ili destabilizacijom transkripta ili inhibira njegovu translaciju u ribosomima. *[[Mikrosatelit[[ Ponavljajući segmenti DNK razasuti po [[genom]]u u nekodirajućim regijama između gena ili unutar gena (introni). Često se koriste kao markeri za analizu povezanosti zbog njihove prirodne velike varijabilnosti u broju ponavljanja među jedinkama. Ove regije su inherentno genetički nestabilne i podložne mutacijama. *[[Mikrosatelitska nestabilnost]] (MSI) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnosti u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo nestabilnosti mikrosatelita može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak neusklađenosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. Mikrosatelitska nestabilnost također se može pojaviti sporadično. Naziva se i MSI. *[[MINSEQE]] Komercijalni standard koji je razvio FGED za skladištenje i dijeljenje visokopropusnih sekvenciranje podataka. *[[Misens mutacija]] (varijanta) GenetićkaGenetička promjena u kojoj supstitucija jednog para baza mijenja genetikkigenetički kod tako da proizvodi aminokiselinu koja se razlikuje od uobičajene aminokiseline na datom položaju. Neke misens varijante (ili mutacije) promijenit će promijeniti funkciju proteina. Također se naziva misens varijanta. *[[Mitohondrijska DNK]] (mDNK) Zasebne molekule u genomu viših organizama, onih čije ćelije imaju organele. Prema teoriji endosimbioze, mitohondrije i hloroplasti su nastali od endosimbiontskihendosimbiotskih cijanobakterija. DNK koja se nalazi u ovim organelama ima više sličnosti sas bakterijskom DNK – cirkularna je, a geni su kontinuirani (nema introna). Međutim, i na ovoj DNK se nekada mogu dogoditi mutacije koje izazivaju ozbiljne poremećaje metabolizma. Nasljeđuje se mitohondrijsku DNK od majke, jer spermatozioidispermatozoidi pri oplodnji svoje mitohondrije, a time i mDNK, ostavljaju u repu, koji ne ulazi u jajnu ćeliju. *[[Mjera udaljenosti]] Bilo koja količina koja se koristi za mjerenje razlika između nivoa ekspresije gena različitih gena. *[[MLPA]] Laboratorijski metod kojiMLPA (pojačanje sonde zavisno od multipleksne ligacije) Laboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercijaainsercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Također se naziva pojačanje sonde ovisno o multipleksnoj ligaciji. *[[Molekulsko kloniranje]] Ugradnja stranog gena u [[genom]] prokariotske ili eukariotske ćelije uz pomoć vektora. *[[Monohibrid]] Heterozigotni organizam za jedan gen koji kodira svojstvo koje određuju dva alela. *[[Monohibridno ukrštanje]] Križanje dva heterozigota za jedan gen; samooplodnja mendelovske F1 generacije (Aa x Aa). *[[Monoploidi]] Haploidni organizmi s jednim setovasetom hromosoma. *[[Monosomija]] Tip aneuploidije, manjak jednog hromosoma, 2n-1. *[[Mozaicizam]] Pojava dvije ili više ćelijskih linija s različitim genetičkim ili hromosomskim sastavom unutar jedne jedinke ili tkiva. *[[MSI]] *MSI (mikrosatelitska nestabilnost) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnost u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo MSI može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak nepodudarnosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. MSI se također može pojaviti sporadično. Naziva se mikrosatelitska nestabilnost. *[[Multigenski test]] (multipanelski multigenski test, test više gena, višegenski test) Genetički testovi koji koriste sekvenciranje sljedeće generacije za testiranje više gena istovremeno. Naziva se još i test više gena i višegenski test. Multipleks pojačanje sonde ovisno o ligacijizavisno od ligacije (MLPA) Laboratorijski metod kojiLaboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Naziva se i MLPA. *[[Multipleksno genomsko testiranje]] Metod za otkrivanje višestrukih genetičkih promjena (tj. mutacija gena ili jednonukleotidnih polimorfizama u jednom genu ili u cijelom [[genom]]u) istovremeno. *[[Multiplikacija gena]] (amplifikacija gena) Također i amplifikacija gena. Tip mutacije definiran kao bilo koja duplikacija regije DNK koja sadrži gen. UporediteUsporedite hromosomsku duplikaciju. *[[Mutacija]] Strukturna promjena u genetičkom materijalu. Može to biti promjena u samo jednom "slovu" genetičkog koda, a i promjena jednog većeg dijela genetičkog koda. Također, mutacije mogu biti [[genska mutacija|genske]], [[hromosomska mutacija|hromosomske]] i [[genomska mutacija|genomske]]. Obično su štetne, ali mogu imati velik evolucijski značaj kada ih prirodna selekcija favorizira. Pojam varijanta se ponekad koristi kao sinonim za mutaciju. Mutacija de novo (de novo mutacija, de novo varijanta, nova varijanta) Genetička promjena po prvi put u jednom članu porodice, kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Naziva se i de novo mutacija, de novo varijanta i nova varijanta. *[[Mutacija osnivača]] Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i (varijanta osnivača.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Mutacija pomaka okvira]] Umetanje (insercija) ili brisanje (delecija) koje uključuje broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i varijanta pomaka okvira. Zbog tripletne prirode po kojoj nukleotidi kodiraju aminokiseline, mutacija ovog tipa uzrokuje pomak u okviru čitanja nukleotidne sekvence, što rezultira time da je sekvenca kodona nizvodno od mjesta mutacije potpuno drugačija od originala. *[[Mutacija zametne linije]] (klicina varijanta) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i klicina varijanta. *[[Mutagen]] Tvar iz okoliša (hemijska, fizička ili biološka) koja izaziva mutaciju. ==N== *[[nasljeđivanje|Način nasljeđivanja]] Način na koji se nasslljednanasljedna osobina, poremećaj ili rizik od poremećaja prenosi s jedne generacije na drugu. Postoje različiti načini nasljeđivanja, a svaki može rezultirati karakterističnim obrascem pogođenih, nezahvaćenih ili rizičnih pojedinaca unutar porodice. Primjeri su autosomno dominantno, autosomno recesivno, X-vezano dominantno, X-vezano recesivno i multifaktorsko (poligensko) nasljeđivanje. [[Naddominacija]] – selekcijska prednost Fenomen da heterozigotni genotip ima bolji reproduktivni uspjeh od homozigotnog. *[[interakcija gena|Naddominantnost]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji je nadjačan ili "maskiran" doprinosom drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine se kaže da su recesivni, a za drugi i njegova povezana osobinanjegove povezane osobine se kaže da su dominantni. Često recesivni aleli kodiraju neefikasne ili nefunkcijskalnenefunkcionalne proteine. Kao i dominacija, recesivnost nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova. U genetičkoj stenografiji, recesivni aleli su često predstavljeni malim slovom (npr., za razliku od dominantnog A). *[[Nasljedna predispozicija]] (genetička predispozicija, genetička osjetljivost, nasljedna podložnost) Povećana šansa ili vjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Nasljedna predispozicija ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu utjecatiuticati na rizik od bolesti osobe. *[[Nasljeđivanje]] Također se označava i kao genetička predispozicija, genetička osjetljivost i nasljedna podložnost. Proces međugeneracijskog prenošenja genetičkih uputa za sintezu gradivnih ili kontrolnih ([[enzim]]skih) proteina. *[[genetičko testiranje|Neaficirana osoba]] U genetici, opisuje osobu koja nema određenu fenotipsku osobinu ili bolest. *[[genetičko savjetovanje|Negativna prediktivna vrijednost]] (NPV) [[Vjerovatnoća]] da pojedinac s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođen i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Naziva se i NPV. *[[genetičko savjetovanje|Neinformativni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat) Negativan rezultat testa kod osobe kod koje nije jasno nije pronađena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat. *[[Neklasificirana varijanta]] (varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se n aziva varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja. *[[nositelj (genetika)|Nenositelj]] Osoba koja ne nosi mutaciju prethodno identificiranu u njenoj ili njezinoj porodici. *[[genetičko testiranje|Neodređeni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat, neinformativni rezultat) Negativan rezultat testa kod nekoga bez jasno uočene štetne mutacije ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neinformativni rezultat. *[[genska mutacija|Neomorf]] Mutirani alel sas novom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[intermedijarnost|Nepotpuna dominantnost]] Slučaj interakcije alelnih gena kada dva alela heterozigotnog genotipa daju novi fenotip. Nepotpuna (smanjena) penetrabilnost Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Stanje ima nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante izražavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva smanjena penetrabilnost. *[[Neprobojnost]] Primjer u kojem osoba ima genetičku varijantu povezanu s osobinom ili koja uzrokuje bolest, ali nema fenotip ili stanje. Primjer nepenetracije je žena s [[patogen]]om varijantom BRCA1 koja doživi starost i nikad ne dobije rak dojke ili jajnikaNerazdvajanje jajnika *[[Nerazdvajanje]] (engl. nondisjunction) Nerazdvajanje homolognih hromosoma u anafazi I ili sestrinskih hromatida u anafazi II mejoze i sestrinskih hromatida u anafazi mitoze. *[[Nerastvorljiva RNK]] (sRNK).) Posebna klasa molekula RNK, tipski dužine 76 do 90 nukleotida, koja služi kao fizički adapter, omogućavajući transkriptima [[iRNK]] da se prevedu u sekvence aminokiselina tokom sinteze proteina. Svaka [[tRNK]] sadrži specifičan [[antikodon]]ski triplet koji odgovara]] aminokiselini koja je [[kovačentna veza|kovalentno vezana]] za suprotni kraj [[tRNK]]. Kako translacija napreduje, tRNK se regrutuju u [[ribosom]], gdje je svaki kodon iRNK uparen sas tRNK koja sadrži komplementarni antikodon. U zavisnosti od organizma, ćelije mogu koristiti čak 41 različitu tRNK sas jedinstvenim antikodonima. Zbog degeneracije kodona unutar genetičkog koda, nekoliko [[tRNK]] koje sadrže različite antikodone nose istu aminokiselinu. *[[genetičko testiranje|Neuvjerljivi rezluau]] (neodređeni, neinformativni) rezultat Negativan rezultat testa osoba kod kojih nije jasno utvrđena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neodređeni rezultat i neinformativni rezultat. *[[NGS]] *[[Nizvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 3'- kraju lanca nukleotida, ili C-kraju peptidnog lanca. Kontrast uzvodnoje uzvodnost. *[[Nonsens mutacija]] Besmislena) mutacija (varijanta) Genetička promjena koja uzrokuje prijevremeni završetak sinteze proteina. Promijenjeni protein može biti djelimično ili potpuno inaktiviran, što dovodi do promjene ili gubitka njegove funkcije. Također se naziva besmislena mutacija. Metod (masivno paralelno sekvenciranje, sekvenciranje sljedeće generacije) Metoda visoke propusnosti kojikoja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i sekvenciranje sljedeće generacije. *[[Nokautiranje gena]] i [[nokaut miš]] Tehnika [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]] u kojoj je organizam modificiran da nosi gene koji su postali neoperativni (“nokautirani“), tako da je njihova ekspresija poremećena u nekoj fazi na putu koji proizvodi njihove genske proizvode i organizam je lišen svog normalnog efekta. *[[nositelj (genetika)|Nositelj]] Jedinka koja je naslijedila recesivnu recesivni alel za genetičku osobinu ili mutaciju, ali kod koje ta osobina obično nije izražena ili vidljiva u fenotipu. Obično su takvi heterozigotni za recesivni alel i stoga još uvijek mogu prenijeti alel na svoje potomstvo, gdje se povezani fenotip može ponovo pojaviti ako potomstvo naslijedi drugu kopiju alela. Termin se obično koristi u medicinskoj genetici u kontekstu recesivnog alela koji uzrokuje bolest. *[[Nesinonimna supstitucija]] ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom, nakon transkripcije i translacije, rezultira u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna je sinonimna mutacija. *[[frekvencija alela|Nosiva frekvencija]] (stopa nositelja) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su [[BRCA1]] i BRCA2. *[[Nova mutacija]] (varijanta) Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili de novo varijanta (ili mutacija). *[[NPV]] (negativna prediktivna vrijednost) [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i [[RNK]], koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i [[RNK]] sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićima, odgovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za biosintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina s roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa. *[[Nukleoid]] Slična jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetičkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana s proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna gradivna jedinica hromatina, tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili citozin). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili citozin (u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[Nukleotidna sekvenca]] Precizan redoslijed uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili RNK. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetičke informacije i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na [[fenotip]]skoj razini. *[[Nutrigenomika]] Proučavanje interakcije prehrambenih i genetičkih faktora i njen učinak na metabolizam, zdravstveno stanje i rizik od bolesti. *[[NVC]] (varijanta broja kopije) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije.<ref name="hadzirifat"/> ==O== *[[Obrnuta genetika]] Metoda koja se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontrolira kao određene genetičke sekvence. *[[mutacija|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona zovu se amber i opal. *[[Okvir čitanja]] *[[Otvoreni okvir čitanja]] *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. [Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih [[iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijske mikronizove za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) Baza podataka za ekspresiju gena kojom upravlja američki Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Otvoreni okvir čitanja|ORF]] Dio orvorenog okvira čitanja koji ima sposobnost da se prevede iz DNK ili [[RNK]] u protein; bilo koji kontinuirani dio kodona koji sadrži početni i stop kodon. *[[ORI]] Jedan od skupa gena (ili, općenito, bilo koje sekvence DNK koja pokazuje homologiju) u različitim [[genom]]ima, direktno povezanih jedan s drugim vertikalnim spuštanjem od jednog gena ili sekvence u posljednjem zajedničkom pretku tih [[genom]]a. Za takve gene ili sekvence se kaže da su ortologni. Ortolozi potiču iz iste predačke sekvence i može se zaključiti da su povezani jedni s drugima na osnovu sličnosti njihovih sekvenci. Iako su možda evoluirali nezavisno unutar odvojenih [[genom]]a mutacijom i prirodnom selekcijom, njihovi proizvodi mogu i dalje zadržati slične strukture, funkcije ili nivoe ekspresije među vrstama i populacijama. Identifikacija ortologa se pokazala važnom u zaključivanju o filogenetskim odnosima između različitih organizama. Kontrastni paralog. *[[ekspresija gena|Osnovna linija]] Mjera nivoa ekspresije jednog ili više gena prije perturbacije u eksperimentu, kao u negativnoj kontroli. Osnovna ekspresija se također može odnositi na očekivanu ili historijsku mjeru ekspresije za [[gen]]. *[[Osobina]], [[svojstvo]], značajka, karakter(istika) Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.<ref name="hadzirifat"/> ==P== *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvence [[DNK]] *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili RNK u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje [[centromera|centromeru]]. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi s ogromnim varijacijama u jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini [[[[genom]]]]a među [[eukariot]]skim [[vrsta]]ma, posebno zapažanje da veličina [[genom]]a nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju [[genom]]e koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski [[genom]]i uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni s toliko nekodirajuće DNK i zašto neki [[genom]]i imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, općenitije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju), koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog [[genom]]a, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog [[genom]]a, ili tokom specijacije, u različitim [[genom]]ima). Kontrast je ortolog. [[Parazitska DNK]] Vidi: [[Sebični genetički element]]. *[[Autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. *[[Patogen]]a (štetna) [[mutacija]] (varijanta), predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] ([[lančana polimerazna reakcija]], lančana reakcija polimeraze) Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). PCR u realnom vremenu (rtPCR) Vidi: kvantitativna PCR. *[[Genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice, kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, organizam ili vrstu s određenim potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme, i obuhvata bilo koji broj generacija; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braću i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetreabilnst]] Udio pojedinaca s datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv fenotip kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije, on je 100% penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[Pericentričnost hromosoma]] Pozicioniranost blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5' kraj. *[[Pirimidin]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]]). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao pirimidini. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. [[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utiče na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *[[plejotropija|Plejotropni učinak]] Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] ([[iRNK]]) prilikom translacije u [[ribosom]]u. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5' neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili vještački, koji smanjuje nivo ekspresije određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih i[ transkripata) u policistronskoj [[iRNK]]. *[[Pogođeni srodni par]] Bilo koji par organizama koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod uticajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli(A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3' kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično iRNK. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu [[iRNK]], spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju – umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili RNK, pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj RNK. Dimeri pirimidina obično se brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih gena koji kontroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[Polilinker]] Lančana reakcija polimeraze (PCR). Vidi: višestruko kloniranje. *[[Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcionalan način. *[[Poliploid]] [[Organizam]] s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može se pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] (poliribosom ili ergosom) Kompleks molekula iRNK i dva ili više ribosoma koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[politenija|Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *Popravak/[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet [[genom]]a i normalnu funkcionalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koje su pogođene određenim poremećajem ili koje nose određeni gen. Često se o njemu raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim ličnim rizikom s obzirom na njegovu ili njenu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranslacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript RNK hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizvela zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[posttranslacijska modifikacija]]. *[[Potpomognuta reprodukcija]] (ART) Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija in vitro. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna razmjena ([[krosingover]]). *[[Pozitivna prediktivna vrijednost]] (PPV) [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[kodirajuća sekvenca]]. *[[PPV]] (pozitivna prediktivna vrijednost) Vjerovatnoća da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[Prajmer]] Predisponirajuća (štetna) mutacija (mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta), mutacija gena za osjetljivost. Vidi: začetnica. Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija]] (nadekspresija) Nenormalno visok nivo [[ekspresija gena]] koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji [[fenotip]] povezan s [[gen]]om. *[[nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji je predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] (transposable element – TE, transpozon ili skakajući gen) Sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar [[genom]]a, ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i [[genom]]a veličine. Transponirani elementi čine veliki dio [[genom]]a i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji. Iako su TE sebični genetički elementi, mnogi su važni u funkciji i evoluciji [[genom]]a. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[Presimptomsko testiranje]] [[Genetičko testiranje]] koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcionalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je “potpostavljen” u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana (“sirova”), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada; pretvara se u zreli RNK proizvod kao što je i[[RNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili pre-iRNK, naprimjer, tip je primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu ([[prajmer]]). *[[genetička analiza|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, “izloženost” je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristrasnost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenog svojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[Penetrabilnost (genetika)|Probojnost]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka (informirani pristanak)]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. *[[genetičko savjetovanje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su lična zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project (HGP) bio je projekt čiji je cilj bilo utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski genom. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, s fizičkog i funkcionalnog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[Prometafaza]] Prelazna potfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK na kojoj započinje gen na koju se veže [[RNK-polimeraza]], obično duga 100–1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *[[sekvenciranje DNK|Propusnost]] Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencioniranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]]: Nesinonimna supstitucija ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom rezultira, nakon transkripcije i translacije, u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna sinonimna mutacija. *[[frekvencija|Nosiva frekvencija]] Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i stopa nositelja. *[[Nova mutacija]] Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili ''[[de novo]]'' varijanta (ili mutacija). Također se zove nova varijanta. *[[NPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Također se naziva negativna prediktivna vrijednost *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i RNK, koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i RNK sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićim, odgoovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za bioseintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina sa roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa *[[Nukleoid]] Znači sličan jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetićkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana sa proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna građevna jedinica hromatina tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedno od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]; u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[nukleotid|Nukleotidna sekvenca]] Precizan redosled uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili [[RNK]]. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetićke informacije, i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti, da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleoinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na fenotipskoj razini. *[[NVC]] Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije. Naziva se i varijanta broja kopije. Metod u koji se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontroliraju određene genetičke sekvence. *[[kodon|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona se zovu amber i opal. *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijskik mikronizova za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) [[Baza podataka]] za ekspresiju gena kojom upravlja američni Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Osobina|Osobina, svojstvo, značajka, karakter(istika)]] Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe. *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvencije DNK. *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili [[RNK]] u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje centromeru. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi sa ogromnim varijacijama jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini genoma među eukariotskim vrstama, posebno zapažanje da veličina genoma nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju genome koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski genomi uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni sa toliko nekodirajuće DNK i zašto neki genomi imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, uopćenije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju, koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog genoma, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog genoma, ili, tokom specijacije, u različitim genomima). Kontrastno ortolog. *[[Parazitska DNK]] Vidi: Sebični genetički element. *[[autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[inbriding|Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. Patogena mutacija (varijanta) Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili [[mutacija]]) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivost. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i lančana polimerazna reakcija i lančana reakcija polimeraze. *[[PCR u realnom vremenu]] (rtPCR) Vidi: kvantitativni PCR. *[[genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, [[organizam]] ili vrstu sa određenom potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme i obuhvata bilo koji broj [[generacija]]; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braća i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetrabilnost]] Udio pojedinaca sa datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv [[fenotip]] kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije on je 100 % penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[centromera|Pericentričnost hromosoma]] Pozicionirano blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5'-kraj. *[[Pirimidin]]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]] ). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao [[pirimidin]]i. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. *[[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utječe na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *Plejotropni učinak Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] (iRNK) prilikom translacije u ribosomu. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5'neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili veštački, koji smanjuje nivo ekspresije gena određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih [[iRK]] transkripata) u policistronskoj iRNK. *Pogođeni srodni par Bilo koji par [[organizam]]a koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji oboje imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod utjecajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli (A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3'-kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično [[iRNK]]. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poli|Poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu iRNK, spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju, umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili [[RNK]], pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj [[RNK]]. Dimeri pirimidina se obično brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih, gena koji kopntroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[poligen|Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[kloniranje|Polilinker]] Vidi: Višestruko kloniranje. Lančana reakcija polimeraze (PCR). *[[genetički polimorfizam|Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova ) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcijskalan način. *[[Poliploid]] Organizam s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] Također poliribosom ili ergosom. Kompleks molekula[[iRNK]] i dva ili više [[ribosom]]a koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet genoma i normalnu funkcijskalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[genetičko savjetovanje|Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koji su pogođeni određenim poremećajem ili koji nose određeni gen. Često se raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim osobnim rizikom s obzirom na njegovu ili njezinu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranskacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript [[RNK]] hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizveo zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranslacijska modifikacija|Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[Posttranslacijska modifikacija]] *Potpomognuta reprodukcija Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija ''[[in vitro]]''. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). Također se naziva ART. *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna izmjena (krosingover). *[[genetička konsultacija|Pozitivna prediktivna vrijednost]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Naziva se i PPV. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[Kodirajuća sekvenca]] *[[PPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Također se naziva pozitivna prediktivna vrijednost. *[[Prajmer]] Vidi: Začetnica *[[Predisponirajuća mutacija]] Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta i mutacija gena za osjetljivost. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija (nadekspresija)]] Nenormalno visok nivo ekspresije gena koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji fenotip povezan s genom. *[[Nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] Transposable element (TE, [[transpozon]] ili skakajući gen) je sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar genoma , ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i genoma veličine . Transponirani elementi čine veliki dio genoma i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji . Iako su TE sebični genetički elementi , mnogi su važni u funkciji i evoluciji genoma. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[genetičko testiranje|Presimptomsko testiranje]] Genetičko testiranje koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcijskalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je „potpostavljen“ u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana („sirova“), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada pretvara ga u zreli RNK proizvod kao što je [[iRNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili [[pre-iRNK]], naprimjer, je tip primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu (prajmer). *[[genetičko testiranje|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, „izloženost“ je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristranost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenogsvojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[penetrabilnost (genetika)|Probojnost (penetrabilnost)]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Također se naziva informirani pristanak. *[[genetičko testiranje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su osobna zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project: HGP bio je projekt čiji je cilj utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski [[genom]]. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, sa fizičkog i funkcijskog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[mejoza|Prometafaza]] Prelazna podfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK kojoj započinje gen na koju se veže RNK-polimeraza, obično duga 100-1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *Propusnost Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencijskiranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]] Linearna polimerna makromolekula sastavljena od niza aminokiselina povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula [[iRNK]] koje su prevedene u određenim [[gemom|genomima]], [[ćelija (biologija)|ćelijama]], tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput [[transkriptom]]a, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. *[[divlji tip|Prototrof]] ili [[divlji tip]] Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] Linearna polimerna [[makromolekula]], sastavljena od niza [[aminokiselina]] povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula iRNK koje su prevedene u određenim [[genom]]ima, ćelijama, tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput transkriptoma, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] (poligenski rezultat rizika) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. Može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su povezane s genima relevantnim za stanje. Također se naziva poligenski rezultat rizika. *[[pseudogen|Pseudoalel]] Bilo koji od dva ili više različitih gena ili sekvenci koji imaju isti ili sličan doprinos fenotipu, pa se stoga čini da su pravi aleli, ali zapravo nisu strukturno alelni (tj. ne zauzimaju homologne lokuse na homolognim hromosomima ). *[[Pseudoautosomna regija]] (pseudoautosomno [[nasljeđivanje]]) PAR1, PAR2 , jesu međusobno homologne sekvence nukleotida na ljudskom [[hromosom X|X]] i [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. Pseudoautosomne regije su dobile ime jer se bilo koji gen u njima nasljeđuje kao i svi [[autosom]]ni geni. PAR1 kod ljudi obuhvata 2,6 Mbp vrhova kratkih krakova X i Y-hromosoma i ostalih velikih majmuna (X i Y imaju ukupno 155 Mbp i 59 Mbp). PAR2 je na vrhovima dugih krakova, u rasponu od 320 kbp. *[[Pseudogen]] Nefunkcionalna sekvenca DNK koja podsjeća na funkcionalni gen. Pseudogeni su tipski suvišne kopije funkcijskalnihfunkcionalnih gena koji su duplicirani prirodnim procesima, osim što nemaju regulatorne sekvence neophodne za pravilnu transkripciju ili translaciju ili sadrže druge defekte kao što su mutacije pomaka okvira, preuranjeni [[stop kodon]]i ili nedostajući introni. Sekvenca DNK koja nalikuje genu, ali je mutirana u neaktivan oblik tokom evolucije. Često mu nedostaju introni i druge bitne sekvence DNK potrebne za funkcijskiranje.funkcioniranje. Iako su genetički slični izvornom funkcionalnom genu, pseudogeni ne rezultiraju funkcijskalnimfunkcionalnim proteinima, iako neki mogu imati regulatorne učinke. *[[Pseudopoliploidija]] Stanje u kojem je broj hromosoma u hromosomskom skupu udvostručen (ili utrostručen, itd.), ali bez odgovarajućeg povećanja stvarne količine genetičkog materijala (tj. nivoa ploidnosti). Ovo se događa kada se hromosomi normalnog hromosomskog komplementa (npr. diploidi) fragmentiraju na manje komade, povećavajući ukupan broj pojedinačnih hromosoma, ali ne stvarajući dodatne homologne kopije tih hromosoma (tako da ćelija ostaje diploidna). Bilo koji brojčani odnos između hromosomskih skupova u grupama srodnih organizama koji sugeriše da su neki od tih organizama poliploidi drugih, a zapravo nisu. *[[Punnettov kvadrat]] (Panetov kvadrat) Tabelarni dijagram koji se koristi za predviđanje mogućih [[genotip]]ova [[fenotip]]ova koje može naslijediti potomstvo određenog križanja ili uzgojnog eksperimenta sumiranjem svih različitih kombinacija majčinih s očevim alelima. Rezultirajuća tabela se zatim može koristiti za određivanje vjerovatnoće da će potomstvo imati određeni [[genotip]]. Korisnost Punnettovih kvadrata ograničena je na diskretne fenotipove naslijeđene prema jednostavnim mendelovskim obrascima. *[[Purin]] Dvoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz pirimidin, jedna od dvije molekule iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući i one koje se koriste u DNK i RNK ). Kao purini klasifikuju se [[adenin]] (A) i [[guanin]] (G). ==Q== *[[qPCR]] Također PCR u realnom vremenu (rtPCR). ==R== *[[genetički marker|RAD]] DNK markeri povezani sas restrikcijskim mjestom; tip genetičkih markera koj u asocijacijskom mapiranju, QTL miranju, populacijskogenetičkim, ekogenetičkim i evolucijskim istraživanjima. *[[RAPD]] Nasumična amplifikacija polimorfne DNK (engleski: (engl. Random Amplified Polymorphic DNA/ / čita se "rapid") jest vid PCR reakcije u kojoj su umnožavajući segmenti DNK slučajni. Za RAPD proceduru stvara se nekoliko proizvoljnih, kratkih prajmera (začetnica), sas 8-–12 nukleotida, a zatim se nastavlja [[PCR]] procesuiranje koristeći veliki predložak [[genom]]ske DNK, očekujući amplifikaciju fragmenta. Na završetku obrade nastalih uzoraka iz RAPD reakcije, mogu se prikupiti polujedinstveni profili. *[[Rasa]] Nepriznata taksonomska kategorija pod kojom se podrazumijevaju populacije karakterističnog genetičkog sastava, koje se po njemu prepoznatljivo razlikuju od ostalih istovjernoi definiranih populacija. Uporedi sa [[sorta (botanika)|sorta]]. *[[Rastvorljiva RNK]] (sRNK) Vidi: Transportnatransportna RNK. *[[Razmnožavanje]] – reprodukcija Prokreacija ili propagacija je biološki proces u kojem roditeljske jedinke stvaraju potomstvo. Razmnožavanje je fundamentalno svojstvo sistema koji su poznati kao život. Ukratko, razmnožavanje je jedna od temeljnih diferencijalnih odrednica između žive i nežive supstance. Iako neki kristali također imaju sposobnost umnožavanja, za razliku od njih, živa bića ostvaruju samoobnovljivo i samoregulatorno autonomno potomstvo. Tako ostvaruju međugeneracijski genetički kontinuitet pripadajuće vrste. Svaki pojedinačni organizam postoji kao rezultat razmnožavanja. Postoje dva oblika reprodukcije: spolni (seksualni) i bespolni (aseksualni). *[[Recesivna letalnost]] Letalnost samo kod homozigotnog genotipa. *[[Recipročna balansirana translokacija]] Translokacija bez delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna nebalansirana translokacija]] Translokacija koja uzrokuje delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna translokacija]] Razmjenjivanje hromosomskih segmenata dva nehomologna hromosoma. *[[Regulacija gena]] Širok spektar mehanizama koje ćelije koriste ćelije za povećanje ili smanjenje proizvodnje ili ekspresije specifičnih genskih proizvoda, kao što su RNK ili proteini. Regulacija gena povećava svestranost i prilagodljivost organizma dopuštajući njegovim ćelijama da eksprimiraju različite genske proizvode kada to zahtijevaju promjene u njegovom okruženju. Kod višećelijskih organizama, regulacija ekspresije gena također pokreće ćelijsku diferencijaciju i morfogenezu u embriju, omogućavajući stvaranje raznolikog niza tipova ćelija iz istog [[genom]]a. *[[Rekombinantna DNK]] (rDNK) Molekule [[DNK]] koje su nastale primjenom laboratorijskih metoda genetičke rekombinacije genetičke rekombinacije (kao što je molekulsko kloniranje) molekulsko kloniranje) koje omogućavaju da se (genetičkim inženjerstvom) prikupi genetički materijal iz više izvora, stvarajući sekvence sekvence koje se inače ne bi mogle naći u biološkim organizmima. *[[generička rekombinacija|Rekombinantni vektor]] Vektor sas ugrađenom stranom DNK. *[[Repetitivna sekvenca]] Bilo koja ponavljajuća sekvenca nukleotida ili aminokiselina za koju se znaazna ili se pretpostavlja da je biološki značajna. Kod nukleinskih kiselina, motivi sekvenci su često kratki (tri do deset nukleotida dužine), visoko konzervirane sekvence koje se koriste kao mjesta prepoznavanja za enzime koji se vezuju za DNK ili RNK uključene u regulaciju ekspresije gena. *[[Replikacija DNK]] (autoreplikacija) Proces u kojem od jedne molekule DNK nastanu dvije, sa s identičnim redoslijedom dušičnih baza kao u početnoj molekuli. U ovoj enzimski kataliziranoj reakciji u polulanci DNK prvo se rastave, pa onda svaki od lanaca dogradi nedostajući komplementarni polulanac. *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana. *[[Replikacijska viljuška]] Struktura koja se formira unutar dugačke spiralne DNK tokom njene replikacije. Stvaraju se helikaze, koje razbijaju vodikove veze koje drže dva lanca DNK zajedno u spirali. Rezultirajuća struktura ima dva granasta zupca, od kojih je svaki sastavljen od po jednog lanca DNK. Ova dva lanca služe kao predložak za vodeći i zaostali lanac, koji će se stvoriti (kako DNK polimeraza uskladi) komplementarne nukleotide sa šablonima. Šabloni se mogu ispravno nazvati predloškom vodećih niti i šablonom zaostalih niti. *[[Replikon]] Bilo koja molekula ili regija DNK ili RNK koji se replicira iz jednog izvora replikacije. *[[Reporterski gen]] Reporterski gen (često jednostavno reporter) je gen koji istraživači vezuju za regulatornu sekvencu drugog gena od interesa za bakterije, ćelijsku kulturu, životinje ili biljke. Takvi geni se nazivaju reporterima jer se karakteristike koje daju organizmima koji ih eksprimiraju mogu lako identificirati i mjeriti ili zato što su markeri koji se mogu odabrati. Restrikcijske endonukleaze Enzimi koje bakterijska ćelija koristi za razgradnju strane DNK (virusna DNK); prepoznaju restrikcijsko mjesto i cijepaju dvolančanu DNK; koriste se u genetičkom inženjerstvu. *[[Restriktom]] Bilo koji fragment DNK koji je rezultat rezanja lanca DNK restrikcijskim enzimom, na jednom ili više restrikcijskih mjesta. *[[Retrotranspozon]]i ili [[transpozon|pokretni genetički elementi]] DNK sekvence koje se premještaju iz jednog mjesta u genomu na drugo preko RNK-intermedijara: DNK se kopira u RNK, a RNK se reverznom transkripcijom uz pomoć enzima reverzne transkriptaze kopira u DNK koja se ugrađuje na drugo mjesto u genomu (mehanizam copy/ / paste)). *[[Reverzna mutacija]] Mutacija koja preokreće učinak prethodne mutacije koja je inaktivirala gen, čime se vraća funkcija divljeg tipa. *Rezultat poligenskog rizika (PRS) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. To može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su Povezanepovezane s relevantnim genima za dato stanje. *[[RFLP]] Polimorfizam dužine restrikcijskih fragmenata (Restriction Fragment Length Polymorphism), u molekulskoj biologiji, predstavlja varijaciju u homolognim sekvencama DNK. Odnosi se na polimorfizam uzoraka homolognih DNK molekula iz različitih restrikcijskih lokacija, a koje se dobiju primjenom laboratorijske tehnike koja omogućuje njihovu identifikaciju. *[[RFLP|RFLP ograničenje]] Mapa ili dijagram poznatih restrikcijskih mjesta unutar poznate sekvence DNK, kao što je [[plazmid]]ni vektor, dobijen sistematskim izlaganjem sekvence različitim restrikcijskim enzimima, a zatim poređenjem dužina rezultujućih fragmenata, tehnika poznata kao restrikcijsko mapiranje. takođerTakođer prepoznavanje ograničenja na licu mjesta. Kratka, specifična sekvenca nukleotida (obično 4 do 8 baza dužine) koju pouzdano prepoznaje određeni restrikcijski enzim. Budući da se restrikcijski enzimi obično vežu kao homodimeri, restrikcijska mjesta su općenito palindromske sekvence koje obuhvataju oba lanca dvolančane molekule DNK. Restrikcijske endonukleaze cijepaju fosfatnu kičmu između dva nukleotida unutar same prepoznate sekvence, ali drugi tipovi restrikcijskih enzima prave svoje rezove na jednom kraju sekvence ili na obližnjoj sekvenci. *[[Ribonukleinska kiselina]] (RNK) Jednostruko spiralna makromolekula, građena od nukleotida. Sastoji se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri dušične baze ([[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Na nju se prepisuje genetička informacija sas DNK u procesu zvanom transkripcija. Poslije se ta šifra na RNK prevodi na jezik aminokiselinskog sastava proteina u procesu zvanom translacija. Grupe dušičnih (heterocikličnih) baza u RNK su šifre za uspostavljanje sekvence aminokiselina, molekula od kojih su sačinjeni proteini. Postoji nekoliko različitih tipova RNK, poput informacijske RNK (iRNK), transportne RNK (tRNK) i ribosomske RNK (rRNK). Svaki od njih ima posebnu funkciju u ćeliji. Ribonukleinska kiselina (RNK) je biološki važan tip molekula koje imaju značajnu ulogu u kodiranju, dekodiranju, regulaciji i ekspresiji gena. RNK i DNK predstavljaju dva tipa nukleinskih kiselina, koje sa s proteinima spadaju u esencijalne makromolekule svih živih bića. Kao i DNK, molekule RNK se sastoje od dugih kovalentno vezanih jedinica – nukleotida, s tim što su RNK molekule najčešće jednolančane. Za razliku od DNK, RNK se češće nalazi kao jedan lanac presavijen sam na samu sebe, a ne upareni dvostruki lanac. Različiti ntipovitipovi RNK molekula služe u širokom spektru bitnih bioloških uloga, uključujući kodiranje, dekodiranje, regulaciju i ekspresiju geni gena, kao i funkcijskiranjefunkcioniranje kao signalne molekule i, u određenim virusnim genomima, kao primarni genetički materijal. *[[Ribosom]] Ćelijske prganele – strukutre organele – strukture kojima se odvija biosinteza proteina. Molekulski kompleks koji služi kao mjesto sinteze proteina. Ribosomi se sastoje od dvije podjedinice (mala podjedinica, koja čita poruke kodirane u molekulama iRNK, i velika podjedinica, koja povezuje aminokiseline u nizu kako bi formirala polipeptidni lanac), od kojih se svaka sastoji od jednog ili više lanaca ribosomske RNK i raznih ribosomskih proteina. *[[nasljeđivanje|Rizik od ponavljanja]] Vjerovatnoća da će se nasljedna osobina ili poremećaj prisutan kod jednog člana oporodiceporodice ponovno pojaviti kod drugih članova. Ovo se razlikuje od rizika od recidiva raka, što je šansa da će se rak koji je liječen ponovno pojaviti. *[[RNK]] Vidi: Ribonukleinskaribonukleinska kiselina *[[RNK-polimeraza]] Glavni enzim transkripcije. *[[RNK-polimeraza I]] *[[RNK-polimeraza II]] *[[RNK-procesuiranje]] [[Posttranslacijska modifikacija]] [[primarni transkript|primarnog transkripta]] koja uključuje RNK-prekrajanje (engl. RNA-splicing) i zaštićivanje krajeva iRNK. *[[RNKi]] skraćeno RNKP ili RNKpol Bilo koji od klase enzima koji sintetizira RNK molekule iz DNK šablona. RNK polimeraze su neophodne za transkripciju i nalaze se u svim živim organizmima i mnogim virusima. Grade dugačke jednolančane polimere zvane transkripti, dodavanjem ribonukleotida jedan po jedan u smjeru 5' -do- 3', oslanjajući se na šablon koji obezbjeđuje komplementarni lanac za vjernu transkripciju nukleotidne sekvence. *[[hromosomska translokacija|ROB]] Tip hromosomske translokacije kojom se dvostruki lanac prekida na centromeru ili blizu centromera dvanjega. Dva akrocentrična hromosomi hromosoma uzrokuju recipročnu razmjenu segmenata koja dovodi do jednog velikog metacentričnog hromosoma (sastavljenog od dugih krakova) i jednog ekstremno malog hromosoma (sastavljenog od kratkih krakova ), od kojih se potonji često kasnije gubi iz ćelije sas malim efektom jer sadrži vrlo malo gena. Rezultirajući kariotip pokazuje jedan manje od očekivanog ukupnog broja hromosoma, jer su se dva prethodno različita hromosoma u suštini spojila. Nositelji robertsonovske translokacije općenito nisu povezani s bilo kakvim fenotipskim abnormalnostima, ali imaju povećan rizik od stvaranja mejotski neuravnoteženih gameta. *[[Robertsonovska translokacija]] Dva akrocentrična hromosoma recipročnom translokacijom dužih krakova (q) daju jedan metacentrični hromosom. *[[porodica|Rodbina]] Proširena porodica. Rođak prvog stupnjastepena (FDR) Roditelj, brat ili sestra ili dijete pojedinca. Također se zove FDR. *[[rRNK]] Ribosomska ribonukleinska kiselina (rRNK) je tip nekodirajuće RNK koja je primarna komponenta ribosoma, neophodna za sve ćelije. rRNK je ribozim koji vrši sintezu proteina u ribosomima. Transkribuje se iz ribosomske DNK (rDNK) i zatim vezuje za ribosomske proteine da bi formirala male i velike podjedinice *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana [[ribosom]]a. ==S== *Sadržaj [[guanin]]a-[[citozin]]a Također skraćeno ([[GC-sadržaj]].) Udio dušičnih baza u nukleinskoj kiselini koje su ili [[guanin]] (G) ili [[citozin]] (C), obično izražen kao postotak. Molekule DNK i RNK sas većim GC-sadržajem općenito su termostabilnije od onih sas nižim GC-sadržajem zbog molekulskih interakcija do kojih dolazi tokom slaganja baza. *[[Samoinkompatibilnost]] (autosterilnost) Oblik genske kontrole samooplodnje kod biljaka. *[[Sangerovsko sekvenciranje]] Metod sekvenciranja DNK zasnovanzasnovana na ''[[in vitro]]'' replikaciji sekvence šablona DNK, tokom koje se didezoksinukleotidi koji završavaju lanac, označeni fluorohromom, nasumično ugrađuju u produžujući lanac. Rezultirajući fragmenti se zatim sortiraju po veličini pomoću elektroforeze, a određeni fluorohrom koji završava svaki od po veličini sortiranih fragmenata se detektuje se laserskom hromatografijom, otkrivajući tako sekvencu originalnog DNK šablona preko redosledaredoslijeda fluorohromnih oznaka kako se čita iz malih od fragmenata veličine do velikih fragmenata. Iako je sangerovsko sekvenciranje u nekim kontekstima zamijenjeno metodimametodama sljedeće generacije, i dalje je široko korišteno zbog sposobnosti da proizvede relativno dugačka očitavanja sekvence (500+ nukleotida ) i vrlo niske stope greške. *[[SCNT]] Metod molekulske biologije koji se koristi za otkrivanje specifične sekvence u uzorcima DNK. Tehnika kombinuje odvajanje fragmenata DNK gel elektroforezom, transfer DNK na sintetsku membranu i naknadnu identifikaciju ciljnih fragmenata radio-obilježenimradioobilježenim ili fluorescentnim hibridizacijskim sondama. *[[scRNK]] [[iRNK]] (snRNK) nRNK . Vidi: [[mala jedarna RNK]]. *[[mala jedarna RNK|Sebični genetički element]] Povijesno također zvani sebičnimsebični geni, ultra-sebičnimultrasebični geni, sebična DNK, parazitska DNK i [[genom]]ska odmetnica, su genetički su segmenti koji mogu poboljšati vlastiti prijenos na račun drugih gena u [[genom]]u, čak i ako oni nemaju pozitivan ili neto negativan efekat na kondiciju organizma. [[genom]]i se tradicijskitradicionalno posmatraju kao kohezivne jedinice, pri čemu geni djeluju zajedno kako bi poboljšali adaptivnu vrijednost organizma. Međutim, kada geni imaju određenu kontrolu nad vlastitim prijenosom, pravila se mogu promijeniti, pa su, kao i sve društvene grupe, genomi ranjivi na sebično ponašanje svojih dijelova. *[[Sekvenciranje DNK|Sekvenciranje]] Određivanje redoslijeda baza [[adenin]]a, [[timin]]a, [[guanin]]a i [[citozin]]a, pomoću određenih tehnika, u cijelom genomu nekog organizma ili u samo jednom njegovom dijelu. Također, određivanje sekvenci aminokiselina u proteinima ili sastavnica ostalih složenih biomolekula. *[[WXS|Sekvenciranje cijelog]] [[egzom]]a ([[WES]], WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma osoba i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva WES i WXS. *[[GWAS|Sekvenciranje cijelog genoma]] (GWAS, WGS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuću sekvencu. Naziva se i WGS. *[[Sekvenciranje DNK]] Proces određivanja, bilo kojom od niza različitih metoda i tehnologija, redoslijeda baza u dugom lancu nukleotida koji čini sekvencu DNK. *[[Sekvenciranje naredne generacije]] (masivno paralelno sekvenciranje, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence individualnog [[genom]]a. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i NGS. *[[Sekvenciranje tumorske DNK]] Sekvenciranje somatskog tkiva, poput tumora, odnosi se na traženje varijanti u DNK koje se obično javljaju nakon začeća. Somatske mutacije mogu se pojaviti u bilo kojoj tjelesnoj ćeliji osim u zametnim ćelijama (spermatozoidu i jajnoj ćeliji) i stoga se ne prenose na djecu. Ove varijante mogu (ali ne uvijek) uzrokovati rak ili druge bolesti. *[[mitohondrija|Semiautonomne organele]] Organele sas DNK (mitohondriji i hloroplasti) koje ne mogu samostalno živjeti izvan eukariotske ćelije. *[[Semikonzervativna replikacija DNK]] Dva roditeljska polulanca DNK se odvajaju i svaki služi kao kalup za sintezu novog komplementarnog lanca. *[[Sestrinske hromatide]] Par identičnih kopija (hromatida) nastalih kao rezultat replikacije DNK hromosoma, posebno kada su obje kopije spojene zajedničkom centromerom; par sestrinskih hromatida naziva se dijada. Dvije sestrinske hromatide su na kraju odvojene jedna od druge u dvije različite ćelije tokom mitoze ili mejoze. Identične podjedinice hromosoma prije anafaze mitoze ili anafaze II mejoze, nastaju semikonzervativnom replikacijom u S-fazi, imaju zajedničku centromeru. *[[oligonukleotid|Set-sonda]] Kolekcija od dvije ili više sondi dizajniranih za mjerenje jednog tipa molekula, kao što je kolekcija [[oligonukleotid]]a [[dizaj]]niranih da se hibridiziraju s različitim dijelovima transkripta iRNK generiranih iz jednog gena. *[[SFP]] Jednoosobinski polimorfizmi (eng. (engl. Single Feature Polymorphism), polimorfne sekvence DNK koje se odnose na varijaciju jednog svojstva. Vrijedni su genetički markeri koji potencijalno nude neposrednije fizičke veze ka samim strukturama gena. Međutim, većina aktulelnihaktuelnih SFP predikcijskih metoda su razvijene su za sekvenciranjemsekvenciranje DNK proučavanih vrsta, iako su posebno pogodnipogodne za vrste sa složenim i nesekvenciranim [[genom]]ima. *[[transpozon|Skakanje gena]] Vidi: [[transpozon|Prenosivi element]]. *[[heterozigot|Složena heterozigotnost]] Prisustvo dva različita mutirana alela na određenom lokusu gena. *[[penetrabilnost (genetika)|Smanjena (nepotpuna) penetrabilnost]] Penetracija se odnosi na vjerojatnostvjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za stanje se kaže da pokazuje nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante ispoljavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva nepotpuna penetrabilnost. *[[Smislenost (genetika)|Smislenost]] U molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Ovisno o kontekstuU molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Zavisno od konteksta, smislenost može imati nešto različita značenja. Naprimjer, DNK je pozitivno smislena ako se RNK verzija iste sekvence prepiše ili prevede u protein, negativna ako nije. SNP (engl. single nucleotide polymorphism) Jednonukleotidni polimorfizam koji je posljedica supstitucije; tačkasta mutacija. *[[SNP|SNP-označavanje]] [[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), koji se koristi za označavanje određenog haplotipa u regiji [[genom]]a. Kao podskup svih SNP-ova u genomu, označavanje SNP-ova može biti iznimno korisno za testiranje povezanosti markerskih lokusa s lokusom kvalitativne ili kvantitativne osobine. Somatska (mitotska) hromatidna izmjena Hromatidna izmjena u somatskim ćelijama tokom mitoze. *[[Somatska ćelija]] Bilo koja biološka ćelija koja formira tijelo organizma, ili, u višećelijskim organizmima, bilo koja ćelija osim gameta, zametne ćelije ili nediferencirane matične ćelije. Somatske ćelije se teorjskiteorijski razlikuju od ćelija zametne linije, što znači da se mutacije kojima su podvrgnute nikada ne mogu prenijeti na potomke organizma, iako u praksi postoje izuzeci. Tjelesne ćelije (diploidne, 2n) ). *[[Sonda]] Reagens koji se koristi za jedno mjerenje u eksperimentu ekspresije gena. Uporedite reporter. *[[Sorta (botanika)|Sorta]] Biljni ili mikrobni organizmi sas dosljednim, predvidljivim i replicirjućimreplicirajućim osobinama u potomstvu koje su rezultat parenja bilo koja dva čistolinijska roditelja kojikoja pripadaju istojistom kultivaru ili varijetetu (a ne osobine drugih varijeteta koje su možda ranije ukrštane u lozu). Kod životinja, takve grupe organizama označavaju se kao rase. *[[SOS-odgovor]] Globalni odgovor na oštećenje DNK u kojem se zaustavlja ćelijski ciklus i inducira se popravak DNK i mutageneza. Sistem uključuje RecA protein (Rad51 kod eukariota). RecA protein, stimuliran jednolančanom DNK, uključen je u inaktivaciju represora (LexA) gena SOS odgovora i na taj način inducira odgovor. To je sistem popravke sklon greškama koji značajno doprinosi promjenama DNK uočenim u širokom spektru vrsta. *[[Specijacija]] Proces nastanka nove vrste. *[[DNK|Spojna DNK]] Bilo koja DNK sekvenca za koju se čini da nema poznatu biološku funkciju, ili koja služi svrsi koja nema pozitivan ili neto negativan učinak na sposobnost genoma u kojem se nalazi. Termin je još jednom bio šire korišten za označavanje svih nekodirajućih DNK, za koje je kasnije otkriveno da ih većina ima funkciju. U modernoj upotrebi tipski se odnosi na slomljene ili zaostale sekvence i sebične genetičke elemente, uključujući introne, pseudogene, intergensku DNK i fragmente [[transpozon]]a i [[retrovirus]]a, koji zajedno čine veliki dio [[genom]]a većine [[eukariot]]a. Uprkos tome što ne doprinose produktivno organizmu domaćina, ove sekvence mogu opstati neograničeno u genomima, jer su nedostaci njihovog nastavka kopiranja premali da bi na njih djelovala [[prirodna selekcija]]. *[[Spolni hromosom]]i Hromosomi sa spolno- determinirajućim genima. *[[Spolno ograničeno svojstvo]] Svojstvo koje se pojavljuje kod samo jednoga od dvaju spolova. *[[reverzija soila|Spolno-reverzne osobe]] XX muškarci koji na X-hromosomu imaju gen Sry i XY žene koje na Y-hromosomu nemaju gen [[SRY]]. *[[spolno uvjetovano nasljeđivanje|Spolno uvjetovano svojstvo]] Svojstva čija je ekspresija alela koji su na autosomima uvjetovana spolom nositelja. *[[Spolno-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje gena na X-hromosomu (X-vezano nasljeđivanje). *[[spolno vezani geni|Spolno vezano svojstvo]] Kao i spolno vezano nasljeđivanje, to su termini koji se, u najširem smislu, odnose na pojavu da ispoljavanje određenih individualnih svojstava kontroliraju geni koji su smješteni na spolnim hromosomima. Pri tome se – u najužem smislu – u tom okviru osobine obično diferenciraju u: parcijalno (nekompletno) i kompletno spolno vezane. Parcijalno spolno vezani geni nalaze se na homologimhomolognim segmentima X hromosoma i Y hromosoma, pa je apriorna vjerovatnoća pojave rekombinacija u heterosomalnim i autosomalnim hromosomima (teorijski) podjednaka. Stvarna frekvencija hijazmi između X i Y gonosoma je, ipak, relativno niska jer su njihovi homologihomologni segmenti sasvim kratki. *Srodnik trećeg koljena Vidi: [[TOR]] *[[SSB]] Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u jednom lancu DNK dupleksa. *[[ssDNK]] Bilo koja molekula DNK kojekoja se sastoji od jednog nukleotidnog polimera, ili lanca, za razliku od para komplementarnih lanaca koji se drže zajedno vodikovim vezama ( dvolančana DNK). U većini slučajeva, DNK je stabilnija i češća u dvolančanom obliku, ali visoke temperature, niske koncentracije rastvorenih soli i vrlo visok ili nizak pH mogu uzrokovati razlaganje dvolančanih molekula u dvije jednolančane molekule, u procesu poznatom kao „“topljenje“;”; ovu reakciju koriste prirodni enzimi kao što su oni koji su uključeni u replikaciju DNK, kao i laboratorijske tehnike kao što je lančana reakcija polimeraze *[[SSLP]] Polimorfizam dužine jednostavne sekvence ( (engl. Simple Sequence Lenght Polimorphism) koristi se kao genetički marker, uz primjenu lančane polimerazne reakcije (PCR). SSLP je oblik polimorfizma, koji se ispoljava kao razlika u dužini DNK sekvenci među jedinkama. SSLP se su ponavljajuće sekvence po različitim dužinama u intergenenskimintergenskim regijama dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). Varijanse u dužini SSLP mogu se koristiti za razumijevanje genetičke varijanse između dvije jedinke određene vrste. *Standardni [[genetički kod]] Genetički kod velike većine živih organizama za prevođenje sekvence nukleinskih kiselina u proteine. U ovom sistemu, od 64 moguće permutacije troslovnih kodona koji se mogu napraviti od četiri nukleotida, 61 kodira jednu od 20 aminokiselina, a preostale tri kodiraju stop signale. Naprimjer, [[kodon]] CAG kodira aminokiselinu [[glutamin]], a kodon TAA je [[stop kodon]]. Standardni genetički kod je opisan kao degenerisan ili suvišan jer jednu aminokiselinu može kodirati više od jednog kodona. To je prvi kodon preveden [[ribosom]]om iz zrelog transkripta iRNK, koji se koristi kao signal za iniciranje sinteze proteina. U standardnom genetičkom kodu, početni kodon uvijek kodira istu aminokiselinu, [[metionin]], kod eukariota i za modificirani metionin kod prokariota. Najčešći startni kodon je [[triplet]] AUG. KontrastniKontrast je stop kodon. *[[Statistička genetika]] Grana genetike koja se bavi razvojem statističkih metoda za izvlačenje zaključaka iz genetičkih podataka. Teorije i metodologije statističke genetike često podržavaju istraživanja u kvantitativnoj genetici, genetičkoj epidemiologiji i bioinformatici. *[[frekvencija|Stopa prenositelja]] (noseća frekvencija) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genetičke varijante. Stopa nosivosti također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i noseća frekvencija. *[[Studija neinferiornosti]] Istraživačka studija koja je osmišljena kako bi se utvrdilo nije li jedna intervencija gora od druge kontrolne intervencije za unaprijed određenu granicu. Intervencija koja daje rezultate koji su jednaki ili bolji od kontrolne intervencije smatra se neinferiornom u odnosu na kontrolnu intervenciju. Studije neinferiornosti često se provode kako bi se ispitalo nije li novi, eksperimentalni tretman lošiji od utvrđenog standarda opskrbe. *[[smrtnost|Subletalnost]] Pojava da do letalnosti dolazi nakon reprodukcije. *[[Supstitucija nukleotida]] Zamjena jednog nukleotida drugim u molekuli DNK. *[[SUV]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i varijanta nepoznatog značaja. *[[Suvišni gen]]i Različiti geni koji utječuutiču na isto svojstvo na isti način. ==Š== [[Štetna mutacija]] [[Mutacija]] koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerobatniji, ali nije siguran. Također se naziva mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivostvjerovatniji, ali nije siguran. ==T== *[[Tačkasta mutacija]] Mutacija kojom se jedna nukleotidna baza mijenja, ubacuje ili briše iz sekvence DNK ili RNK. *[[Tačkasta-nonsens mutacija]] Tačkaste mutacijeTačkasta mutacija koja rezultira preranim stop kodonom u transkribiranom transkribiranoj iRNK sekvencomsekvenci, uzrokujući na taj način prijevremeni završetak translacije, što rezultira skraćenim, nekompletnim i često nefunkcijskalnimnefunkcionalnim proteinom. *[[Tandemsko ponavljanje]] Obrazac unutar sekvence nukleinske kiseline u kojoj se jedna ili više nukleobaza ponavlja, a ponavljanja su direktno susjedna (tj. tandemska) jedna uz drugu. Primjer je ATGACATGACATGAC, u kojem se sekvenca ATGAC ponavlja tri puta. *[[TATA-kutija]] Visoko konzervirana nekodirajuća DNK sekvenca koja sadrži konsenzus ponavljajućih parova baza T i A koji se obično nalazi u promotorskim regijama gena kod arheja i eukariota. TATA kutija često služi kao mjesto inicijacije transkripcije ili kao mjesto vezivanja za faktore transkripcije. *[[centromera|Telocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom na krajnjem kraju hromosoma (blizu ili unutar telomere), što rezultira samo jednim krakom. Uporedite akrocentrik. *[[Telofaza]] Završna faza ćelijske diobe u mitozi i mejozi, koja se javlja nakon anafaze i prije ili istovremeno sas citokinezom, tokom koje se oko svakog skupa hromatida sintetiše jedarna membrana. Jedra se ponovo sastavljaju, a mitotsko vreteno se rastavlja. Nakon citokineze, nove ćelije kćeri nastavljaju interfazu. *[[Telomera]] Terminalna regija ponavljajućih nukleotidnih sekvenci na svakom kraju linearnog eukariotskog hromosoma koji štiti njegov kraj od propadanja i spajanja sas drugim hromosomima. Budući da svaki krug replikacije rezultira skraćivanjem hromosoma, telomere se ponašaju kao puferi za jednokratnu upotrebu koji se žrtvuju trajnom skraćivanju umestoumjesto obližnjih gena. Telomere se također mogu produžiti enzimom, telomerazom. *[[Telomeraza]] Enzim replikacije telomernih krajeva. Terminacijska sekvenca DNK-sekvence na kraju gena. *[[Terminacijski kodon]] Kodon koji signalizira prekid sinteze proteina tokom translacije transkripta informacijske RNK. U standardnom genetičkom kodu, tri različita stop kodona se koriste se za odvajanje ribosoma od rastućeg lanca aminokiselina, čime se završava prevod: UAG (nadimak „“ćilibar“,”, UAA („(“oker“)”) i UGA („opal“). *[[Test-ukrštanje]] Križanje jedinke dominantnog fenotipa s recesivnim homozigotom u svrhu otkrivanja njegovog genotipa (dominantni homozigot ili heterozigot)). *[[Tiha mutacija]] Tip neutralne mutacije koja nema vidljiv učinak na fenotip organizma. Iako se termin tiha mutacija često koristi naizmjenično sa sinonimnom mutacijom, sinonimne mutacije nisu uvijek tihe, niti obrnuto. Misens mutacije koje rezultiraju različitim aminokiselinama, ali one sa sličnom funkcijskalnošćufunkcionalnošću (npr. leucin umjesto izoleucina), također se često klasifikuju kao tihe, budući da takve mutacije obično ne utiču značajno na funkciju proteina. *[[Timin]] Označen slovom (T) Jedna od pet primarnih ili kanonskih dušičnih baza – [[adenin]] (A), [[[[guanin]]n]] (G), [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) – koje formiraju nukleozide i nukleotide, od kojih su potonji temeljna građevina blokoviblokova nukleinskih kiselina. Sposobnost ovih nukleobaza da formiraju bazne parove putem vodikove veze, kao i njihovi ravni, kompaktni trodimenzijskalnitrodimenzionalni profili, omogućavaju im da se slažu jedna na drugu i vode direktno do dugolančanih struktura DNK i RNK. *[[Tirozin]] Skraćenica T, jedna od dvije purinske baze u strukturi DNK (u RNK, umjesto njega je [[uracil]]). *[[Tirozinaza]] Prvi enzim koji sudjeluje u biosintetskom putu pigmenta melanina. *Tkivno specifična [[ekspresija gena]] Funkcija gena i ekspresija koja je ograničena na određeno tkivo ili tip ćelija. Ekspresija specifična za tkivo je obično je rezultat pojačivača koji se aktivira samo u odgovarajućem tipu ćelije. *[[TNBC]] TNBC (ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke) Oznaka za nedostatak ekspresije estrogenog receptora (ER), progesteronskog receptora (PR) i receptora ljudskog epidermnog faktora rasta 2 (HER2/neu). Također se naziva ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke. *[[TOR]] Srodnik trećeg stepena) Skraćenica za prvi rođak, prabaka, praujak/pradajdža, prastric/praamidža, pranećakinja, pranećak, praunuk, polutetkaprvog rođaka, prabaku, praujaka/pradajđu, prastrica, pranećakinju, pranećaka, praunuka, polutetku ili poluujakpoluujaka pojedinca. Naziva se i srodnik trećeg stupnja. *[[Totipotentnost]] KarakterakteristikaKarakteristika ćelije da zadrži embriogeni potencijal za stvaranje novog tkiva i organizma. *[[Transdukcija]] Prijenos DNK iz jedne bakterijske ćelije u drugu pomoću bakterijskih virusa (faga). Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen drugim purinom ( A ↔ G ) ili je nukleotid pirimidina zamijenjen drugim pirimidinom ( C ↔ T ). Kontrast je transverzija. *[[Transfekcija]] MetodMetoda ubacivanja stranoga gena u eukariotsku ćeliju. Transfer ''[[de novo]]'' (de novo varijanta, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Također se naziva de novo varijanta, nova mutacija i nova varijanta. *[[Transferna tačka]] (tačkasta varijanta) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta varijanta. *[[Transformacija]] Mehanizam rekombinacije kod prokariota, izmjena genetičke informacije između gole DNK iz okoliša i DNK ćelije recipijenta (primatelj); kod eukariota: preobrazba normalne ćelije u tumorsku. *[[Transgen]] Bilo koji gen ili drugi segment genetičkog materijala koji je izolovan iz jednog organizma, a zatim prenijet bilo prirodno ili bilo kojom od niza tehnika genetičkog inženjerstva u drugi organizam, posebno u neku drugu vrstu. Transgeni se najčešće unose u zametnu liniju drugog organizma. Obično se koriste za proučavanje funkcije gena ili za davanje prednosti koja inače nije dostupna u nepromijenjenom organizmu. *[[Transgeni organizam]] Organizam s ugrađenim stranim [[genom]]. *[[Transkripcija (genetika)]] Prepisivanje genetičke upute sas DNK, odnosno sinteza iRNK. Proces sinteze informacijske RNK (iRNK) prema šablonu smislenog polulanca DNK. *[[Transkripcijski faktor]] Bilo koji protein koji kontrolira brzinu transkripcije genetičkih informacija iz DNK u iRNK, tako što se vezuje za specifičnu sekvencu DNK i promoviše ili blokira regrutaciju RNK-polimeraze u obližnje gene. Transkripcijski faktori mogu efikasno uključiti i isključiti specifične gene kako bi bili sigurni da su eksprimirani u pravo vrijeme i na pravim mjestima; iz tog razloga, oni su fundamentalni i sveprisutni mehanizam regulacije gena. *[[Transkriptom]] Set svih RNK molekula jednog organizma, kompletna RNK datog organizma. *[[Translacija (genetika)]] Ribosomsko prevođenje šifre sas iRNK na rječnik redoslijeda aminokiselina u datoj proteinskoj sekvenci. Drugi korak u procesu ekspresije gena, u kojem se transkript RNK koji se proizvodi tokom transkripcije čita ribosom, kako bi proizveo funkcijskalnifunkcionalni protein. Proces sintetiziranja aminokiselinske sekvence (proteinskog produkta) prema kodu informacijske RNK (iRNK). *[[Translokacija (genetika)]] Tip hromosomske mutacije uzrokovane strukturnim preuređenjem velikih dijelova jednog ili više hromosoma. Postoje dva glavna tipa: recipročna i robertsonovska. Hromosomska mutacija u kojoj se hromosom predidaprekida i njegov se dio ponovno pričvrsti na drugo mjesto u hromosomu. *[[Transportna RNK]] (tRNK, transfer RNK) Ima specifičnu ulogu u procesu translacije genetičke šifre, odnosno njenog prevođenja sas jezika iRNK na jezik gradivnih jedinica proteina, tj. aminokiselina. Aktivnost molekula tRNK se zasniva na osobenoj sposobnosti dva aktivna mjesta. Na jedno od njih ona veže specifičnu aminokiselinu, a na drugom je antikodon, koji je komplementaran odgovarajućem kodonu iRNK. *[[Transpozon]] Vidi: Prenosivi element. Mobilna sekvenca u [[genom]]u. Mogu „“skakati“ sa” s jednog mjesta na drugo i odgovorni su za pojavu određenih mutacija. Pokretni genetički elementi, DNK sekvence koje se premještaju po [[genom]]u mehanizmom izrezivanja i lijepljenja (mehanizam cut/paste)). Vidi: prenosivi element. *[[Transverzija]] Mutacijska zamjena purinske baze pirimidinskom. Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen pirimidinskim nukleotidom, ili obrnuto (npr. A ↔ C ili A ↔ T ). Kontrast je translokacija. *[[Tranzicija]] Zamjena jedne purinske baze drugom purinskom. *[[Trihibridno ukrštanje]] Ukrštanje u kojem se prate rezultati nasljeđivanjenasljeđivanja tri gena. *[[Trinukleotidno ponavljanje]] Sekvence od po tri nukleotida koji se ponavljaju u tandemu na istom susjednom dijelu hromosoma. Obično se javlja određena količina normalne (polimorfne) varijacije u broju ponavljanja bez kliničkog značaja; međutim, broj ponavljanja iznad određenog praga može, u nekim slučajevima, dovesti do štetnih učinaka na funkciju gena, što rezultira genetičkom bolešću. *[[Triplet baza]] Grupa od po tri dušične baze, npr. [[adenin]]-[[timin]]-[[adenin]] ili [[timin]]-[[guanin]]-[[citozin]] koja je šifra za jednu aminokiselinu. [[citozin]]-[[timin]]-[[timin]] (CTT) je tako triplet za aminokiselinu leucin, a [[guanin]]-[[timin]]-[[guanin]] (GTG) za valin. *[[Trisomija]] Tip aneuploidije, višak jednog hromosoma, 2n+1. *[[Tročlani kraj]] Vidi: 3'- kraj. *[[Trp-operon]] Represivni sistem regulacije gena kod bakterija. *[[TUF]] Cjelokupni skup RNK molekula (često se odnosi na sve tipove RNK, ali ponekad isključivo na iRNK) koji je ili može biti izražen određenim [[genom]]om, ćelijom, populacijom ćelija ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Transkriptom se razlikuje od egzoma i translatoma. *[[Tumor supresorski gen]] Tip gena koji regulira rast ćelija. Kada je tumor supresorski gen mutiran, može doći do nekontroliranog rasta ćelija. To može pridonijeti razvoju raka. ==U== *[[UAA]] Kratke sekvence nukleotida koje se sintetiziraju diskontinuirano pomoću DNK polimeraze i kasnije povezuju zajedno pomoću DNK ligaze kako bi se stvorio lanac koji zaostaje tokom DNK replikacije. OkazakiOvakvi fragmenti su posljedica jednosmjernosti DNK polimeraze, koja djeluje samo u smjeru od 5' do 3'. *[[Ukrštanje]] Uzgoj čistolinijskih roditelja koji pripadaju dvije različite rase, sorte, varijantedvjema različitim rasama, sortama, varijantama ili populacijepopulacijama, često namjerno kao metod selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva koje dijeledijeli osobine obje roditeljske loze ili koje pokazuju heterozu. U uzgoju životinja, potomstvo ukrštanja između rasa iste vrste naziva se križanci ili mulati, dok se potomstvo ukrštanja različitih vrsta naziva hibridima ili bastardima. *[[autbriding|Ukrštanje van srodstva]] (autbriding) Seksualna reprodukcija između različitih rasa ili osoba, koja ima potencijal da poveća genetičku raznolikost uvođenjem nepovezanog genetičkog materijala u populaciju za razmnožavanje. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati vanbridinškim, a potomstvo je vanbridinško.. Kontrast je inbriding. *[[Unakrsno povezivanje]] Nenormalna veza između dvije ili više nukleobaza na suprotnim lancima dvolančane molekule DNK (međulanca) ili između baza na istom lancu (intralančana), posebno putem formiranja kovalentnih veza koje su jače od vodikove veze uparivanja baza. Unakrsne veze mogu biti generisane raznim egzogenim i endogenim agensima, i imaju tendenciju da ometaju normalne ćelijske procese kao što su replikacija i transkripcija DNK; oni su uobičajene mete puteva popravke DNK. *[[Unatražno ukrštanje]] Ukrštanje hibridnog organizma s jednim od roditelja ili jedinkom genetički sličnom jednom od roditelja, često namjerno kao vrsta selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva s genetičkim identitetom koji je bliži roditeljskom. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo se nazivaju povratnim ukrštanjem, često skraćeno u genetici sa simbolom BC. *[[Uracil]] Skraćeno slovom (U.) Jedna od četiri nukleobaze prisutne u molekulama RNK. [[uracil]] formira par baza sas [[adenin]]om. U DNK, [[uracil]] se uopće ne koristi, već je zamijenjen [[timin]]om. *[[Uravnoteženost baza]] Dvije baze (ili nukleotidi) koje sadržavaju dušik i koje se uparuju kako bi formirale strukturu DNK. Četiri baze u DNK su [[adenin]] (A), [[citozin]] (C), [[guanin]] (G) i [[timin]] (T). Ove baze tvore specifične parove (A-T i G-C). Par baza se također može odnositi na stvarni broj parova baza, kao što je osam parova baza, u nizu nukleotida. *[[Uslovna ekspresija]] Kontrolisana, inducibilna ekspresija transgena, bilo in vitro ili in vivo. *[[Utišavanje gena]] Svaki mehanizam regulacije gena koji drastično smanjuje ili potpuno sprečava ekspresiju određenog gena. Može se dogoditi prirodno tokom transkripcije ili translacije. Laboratorijske tehnike često iskorištavaju prirodne mehanizme utišavanja kako bi se postiglo uništavanje gena. *[[Uzvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 5'- kraju lanca nukleotida, ili N-kraju peptidnog lanca. Kontrast nizvodno. *[[Uzvodna sekvenca aktiviranja]] (UAS) Uzvodna aktivacijska sekvenca (UAS) je regulatorna sekvenca koja djeluje u cis poziciji. Razlikuje se od promotora i povećava ekspresiju susjednog gena. Zbog svoje suštinske uloge u aktiviranju transkripcije, uzvodna aktivirajuća sekvenca se često se smatra analognom funkciji pojačivača kod višećelijskih eukariota. Uzvodne aktivacijske sekvence su ključni dio indukcije, poboljšavajući ekspresiju proteina od interesa kroz povećanu transkripcijsku aktivnost. Nalazi se uzvodno od minimalnog promotora (TATA kutija) i služi kao mjesto vezivanja za transaktivatore. Ako se transkripcijski transaktivator ne veže za UAS u pravilnoj orijentaciji, transkripcija ne može započeti. ==V== *[[Varijabilna ekspresija]] Varijacije u načinu na koji se osobina manifestira. Kada postoji varijabilna ekspresivnost, značajka može varirati u kliničkom izražaju od blage do teške. Naprimjer,Npr., stanje neurofibromatoza tipa 1 može biti blago, manifestirajući se samo u kožnim mrljama (zvanim café-au-lait), ili može biti teško, manifestirajući se neurofibromima i tumorima mozga. *[[Varijabilna ekspresivnost gena]] Način varijacije na koji se gen eksprimira u fenotipu. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) [[Fenomen]] u kojem se dijelovi [[genom]]a ponavljaju i broj ponavljanja varira između jedinki u populaciji, obično kao rezultat događaja duplikacije ili delecije koji utičuutiče na cijele gene ili dijelove hromosoma. Varijacije broja kopija imaju važnu ulogu u stvaranju genetičkih varijacija unutar populacije. *''[[Varijacija de novo]]'' (''[[de novo]]'' mutacija, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane briogeneze. Naziva se i de novo mutacija, nova mutacija i nova varijanta. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena prisutnog u genomu pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju varijantama broja kopija. Varijante broja kopija čine značajan udio genetičke varijacije. Naziva se i CNV. *[[Varijanta germ-linije (mutacija germinativne linije) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i mutacija germinativne linije. *[[VUS|Varijanta nepoznatog / neizvjesnog značenja]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, VUS) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nepoznatog značaja i VUS. Varijanta nepoznatog značenja Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i VUS. *[[princip osnivača|Varijanta osnivača]] (Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i osnivačka mutacija.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Varirajući pomak okvira]] (mutacija pomaka okvira) Insercija ili delecija koje uključujujuključuju broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremeneprijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i mutacija pomaka okvira *[[Vektor]] Bilo koja molekula DNK koji se koristi kao sredstvo za umjetni transport stranog genetičkog materijala u drugu ćeliju, gdje se može replicirati i/ili eksprimirati. Vektori su tipično dizajnirane rekombinantne DNK sekvence koje se sastoje od inserta (često transgena) i duže "kičmene" sekvence koja sadrži ishodište replikacije, višestruko mjesto kloniranja i selektabilni marker. Vektori se široko koriste u laboratorijama molekulske biologije za izolaciju, kloniranje ili ekspresiju umetka u ciljnoj ćeliji. *[[Vektor ekspresije]] (konstrukcija ekspresije) Također konstrukcija ekspresije Tip vektora, obično plazmid ili virusni vektor, dizajniran posebno za ekspresiju transgena umetnuti, umetnut u ciljnu ćeliju, umjesto u neku drugu svrhu kao što je kloniranje. Plazmidna mapa od 3,756 bp je ekspresijski vektor koji se koristi u ekspresiji transgena koji stvara zeleni fluorescentni protein (GFP). Vektor takođetakođer uključuje gen za lac represor (lacI) i gen koji daje rezistenciju na antibiotik kanamicin (KanR), kao i različite promotere za pokretanje ekspresije ovih gena. *[[Veličina genoma]] Ukupna količina DNK sadržana u jednoj kopiji genoma, obično se mjeri masom (u pikogramima ili daltonima) ili ukupnim brojem parova baza (u kilobazama ili megabazama). Za diploidne organizme, veličina genoma se često koristi naizmjenično sas C-vrijednošću. *[[Vezani disekvilibrij]] (LD) Pojava da se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može objasniti slučajnošću zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i *[[Vezani geni]] (osobine) Geni za određene osobine, na istom hromosomu. Tendencija sekvenci DNK koje su fizički blizu jedna drugoj na istom hromosomu da se nasljeđuju zajedno tokom mejoze. Budući da je fizička udaljenost između njih relativno mala, šansa da će bilo koja dva obližnja dijela DNK sekvence (često lokusi ili genetički markeri ) biti razdvojena na različite hromatide tokom hromosomskog ukrštanja (krosingovera) je statistički vrlo mala, Tada se smatra da su takvi lokusi povezaniji od lokusa koji su udaljeniji i da su lokusi na potpuno različitim hromosomima savršeno nepovezani. Standardna jedinica za mjerenje genetičke povezanosti je centimorgan (cM). *Vezanost Tendencija da se geni ili segmenti DNK koji su usko smješteni duž hromosoma međusobno ne odvajaju u mejozi i stoga se zajedno nasljeđuju. *[[Vještački hromosom kvasca]] (YAC) YAC su genetički modificirani hromosomi izvedeni iz DNK kvasca, Saccharomyces cerevisiae, koji se zatim ligira u bakterijski plazmid. Insercijom velikih fragmenata DNK, od 100- do 1000 kb, umetnute sekvence se mogu klonirati i fizički mapirati korištenjem procesa koji se naziva hodanje hromosoma. *[[VNTR]] Varijabilnost broja tandemskih ponavljanja (eng. (engl. Variable Number Tandem Repeat) ogleda se u varijaciji većeg broja lokacija sas kratkim nukleotidnim sekvencama tandemskih ponavljanja, koje se u [[genom]]u višekratno ponavljaju. Mogu se naći na mnogim hromosomima, a često pokazuju međuindividualne varijacije u dužini. Svaka varijanta djeluje kao naslijedni nasljedni alel, što omogućava da se koristite za osobnuličnu ili roditeljsku identifikaciju. Njihova analiza je korisna u genetičkim i ostalim biološkim istraživanjima, forenzici i DNK profiliranju (fingerprinting). *[[Vodeća sekvenca]] Kod replikacije DNK, lanac u nastajanju za koji su i smjer sinteze DNK polimeraze i smjer cjelokupne elongacije lanca prema replikacijskoj viljušcviljušci, tj. oba se javljaju u smjeru 5' do 3', što rezultira jednim, kontinuiranim procesom elongacije sas malo ili bez prekida. Nasuprot tome, drugi lanac u nastajanju, poznat kao zaostali lanac, sastavlja se u diskontinuiranom procesu koji uključuje ligaciju kratkih fragmenata DNK koji se sintetiziraju u suprotnom smjeru, daleko od replikacijske viljuške. Također spoj za spajanje donatora ili mjesto za spajanje donatora. Granica između lijevog kraja (po konvenciji, 5' kraja ) introna i desnog ( 3' ) kraja susjednog egzona u pre-iRNK transkriptu. *[[Vodeći lanac]] Lanac nove DNK koji se sintetizira u istom smjeru kao rastuća replikacijska viljuška. Ovaj tip replikacije DNK je kontinuiran. *[[Vodikova veza]] Veza dva [[vodik]]ova atoma u [[hemijski spoj|hemijskom spoju]]. međumolekulska veza koja nastaje između [[molekul]]a u kojima je [[vodik]] vezan za [[atom]] visoke [[elektronegativnost]]i (F, O, N). Zajednički elektronski par u vezama H-F, H-O, H-N je toliko pomaknut na stranu elektronegativnog atoma, da dolazi do razdvajanja [[naboj]]a (dipol). Pozitivni dio molekule (H⁺) privlači negativan kraj druge molekule pritom stvarajući međumolekulske veze. Vodikova veza je slabija od [[ionska veza|ionske]] ili [[kovalentna veza|kovalentne]] veze. ==W== *[[WES]] (sekvenciranje cijelog egzoma, WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva sekvenciranje cijelog egzoma i WXS. *[[WGS]] (sekvenciranje cijelog genoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuće sekvence. Također se naziva sekvenciranje cijelog [[genom]]a. *[[WXS]] WXS (WES, sekvenciranje cijelog egzoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekv encesekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija [[genom]]a osobe i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne DNK sekvence. Također se naziva WES i sekvenciranje cijelog egzoma. ==X== *[[hromosom X|X-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima sas XY sistemom za određivanje spola i jedini spolni hromosom u sistemu X0. X hromosom se nalazi i kod muškaraca i kod žena i obično sadrži mnogo više gena nego njegov pandan, Y hromosom. *[[X-inaktivacija]] Zvana i lajonizacija, ponegdje i lionizacija (prema engleskoj genetičarki Mary Lyon) je postupak kojim se jedna od kopija X-hromosoma inaktivira kod ženki sisara sas placentom. Neaktivni hromosom X se utišava pakovanjem u transkripcijski neaktivnu strukturu zvanu heterohromatin. Kako gotovo svi ženski sisari imaju dva X hromosoma, X-inaktivacija imih sprečava da imaju dvostruko više X-hromosomskih genskih proizvoda od mužjaka, koji imaju samo jednu kopiju X hromosoma. Izbor X hromosoma koji će se inaktivirati slučajan je kod placentnih sisara kao što su ljudi, ali nakon što se inaktivira, on će ostati neaktivan tokom života ćelije i njenih potomaka u organizmu (njegova ćelijska linija). Obično se javlja X-inaktivacija koja je neravnomjerno raspoređena po ćelijskim linijama unutar jednog organizma (slučajna X-inaktivacija). *X-vezana osobina Vidi: Spolnospolno vezana osobina. *[[X-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje genetičkih stanja povezanapovezanih s mutacijama u genima na X-hromosomu. Jedna kopija mutacije dovoljna je da izazove bolest i kod muškaraca (koji imaju jedan X hromosom) i kod žena (koje imaju dva X hromosoma). U nekim uvjetima, odsutnost funkcionalnog gena rezultira smrću oboljelih muškaraca. *[[X-vezano recesivno nasljeđivanje]] Nasljeđivanje koje se odnosi na genetička stanja povezana s mutacijama u genima na X-hromosomu. Muškarci koji nose takvu mutaciju će biti pogođeni, jer imaju samo jedan X-hromosom. Žena koja nosi mutaciju u jednom genu, s normalnim genom na drugom X-hromosomu, općenito je nepogođena. ==Y== *[[hromosom Y|Y-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima koji imaju XY sistem za određivanje spola. Y hromosom se nalazi samo kod muškaraca i obično je mnogo manji od svog dvojnika, X hromosoma. *[[Y-vezana osobina]] Vidi: Holandričnajolandrična osobina i Spolno vazanospolno vezano svojstvo. ==Z== *[[Zaostali lanac]] Lanac nove DNK čiji je smjer sinteze suprotan smjeru rastuće replikacijske viljuške. Zbog svoje orijentacije, replikacija zaostalog lanca je složenija u odnosu na onu vodećeg niza. Kao posljedica toga, vidi se da DNK-polimeraza na ovom lancu zaostaje za onom na drugom lancu. *[[Z-DNK]] Jedna od mnogih mogućih dvostrukih spiralnih struktura DNK. To je ljevoruka dvostruka spiralna struktura u kojoj se spirala vijuga ulijevo u cik-cak obrascu, umjesto udesno, kao uobičajeni oblik B-DNK. Smatra se da je Z-DNK jedna od tri biološki aktivne dvostruke spiralne strukture zajedno sas A-DNK i B-DNK. *[[Z-skor]] Rezultat koji pokazuje koliko je standardnih odstupanja vrijednost iznad ili ispod srednje vrijednosti. *[[Začetnica]] (prajmer) Kratka molekula RNK-nukleotida kojom započinje sinteza komplementarnog lanca DNK u replikaciji *[[Zakon nezavisne segregacije]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, prema kojem se tokom mejoze aleli svakog gena odvajaju jedan od drugog tako da svakasvaki rezultirajući gamet nosi samo jedan alel svakog gena. *[[Zakon segregacije]] Pravilnost razdvajanjerazdvajanja jednoga para alela u anafazi mejoze. *[[Zakon uniformnosti]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, po kojem različiti aleli istog gena mogu biti dominantni ili recesivni u odnosu na druge, tes tim da će organizam s barem jednim dominantnim alelom ujednačeno imati fenotip povezan s dominantnim alelom. *[[Zamjenska mutacija]] Vidi: Nesinonimnanesinonimna mutacija . *[[Zigot]] Tip eukariotske ćelije nastala kao direktan rezultat oplodnje između dva gameta. Kod višećelijskih organizama, zigot je najranija razvojna faza. Prva ćelija novonastalog organizma, nastala oplodnjom, tj. spajanjem jajne ćelije i spermatozoida. *[[Zigoten]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Zigotnost]] Stepen do kojeg više kopija gena, hromosoma ili genoma imaju istu genetičku sekvencu; npr. u diploidnom organizmu sas dvije kompletne kopije njegovog genoma (jedna majčina i jedna očinska), stepen sličnosti alela prisutnih u svakoj kopiji. Za osobe koje nose dva različita alela za određeni gen smatra se da su heterozigoti za taj gen; osobe koje nose dva identična alela su homosigoti za taj gen. Zigositnost se takođe može posmatrati zajedno za grupu gena, ili za čitav skup gena i genetičkih lokusa koji čine [[genom]]. Preuzeto sa <ref>https://bastina.anubih.ba/items/a2e6e47d-5e00-4f99-9d52-eb91dafdb5dc</ref>[[ANUBiH]]/[[Institut za genetičko inženjerstvo Sarajevo|Ingeb]] ==Također pogledajte== *[[Genetika]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] 3caogc0kakqdyom3aa59ak0uto93ok7 3934433 3934393 2026-10-07T23:37:14Z Palapa 383 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/Yasperosus|Yasperosus]] ([[User talk:Yasperosus|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:Palapa|Palapa]] 3914069 wikitext text/x-wiki ==3'- kraj== Također, (tri prim kraj.) Jedan od dva kraja istog linearnog lanca [[DNK]] ili [[RNK]], konkretno kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na trećem atomu [[ugljik]]a u furanoznom prstenu [[dezoksiriboza|dezoksiriboze]] ili [[riboza|riboze]] (tj. kraj na kojem 3' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterske veze]]; ''[[in vivo]]'', 3' ugljik je često još uvijek vezan za [[hidroksilna grupa|hidroksilnu grupu]]). Po konvenciji, sekvence i strukture bliže 3'- kraju u odnosu na druge se nazivaju nizvodnonizvodnim. Kontrast je 5'- kraj. Prema, prema važećoj konvenciji, ribozni prsten s atomima ugljika označenim brojevima od 1' do 5'. Za 5' ugljik se kaže da je uzvodno; 3' ugljik je nizvodno. Također su prikazane veze za generičku bazu i fosfatnu grupu. *'''[[3'-neprevedena regija]] [[Tri prim netranslatirana regija]] (3′- (3' UTR) je dio [[informacijska RNK|informacijske RNK]] (iRNK) koji slijedi odmah nakon traslacije [[stop kodon|završnog kodona]]. 3'UTR (neprevedena/netranskatirana regija) često sadrži regulatorne regije koje posttranskripcijski utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *'''5'- kraj''' [[Pet prim-kraj]] Jedan od dva kraja jednog linearnog lanca [[DNK]] ili [[RNK]], kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na petom atomu ugljika u [[furanoza|furanoznom]] prstenu dezoksiriboze ili riboze (tj. kraj na kojem 5' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko fosfodiestarske veze; ''[[in vivo]]'', 5' ugljik je često još uvijek vezan za fosfatnu grupu). Po konvenciji, sekvence i strukture smještene bliže 5'-kraju u odnosu na druge se nazivaju uzvodno. Kontrast je *'''5'5' neprevedena regija''' Poznata i kao [[5'UTR]] (vodeća sekvenca, vodeći transkript ili vodeća [[RNK]]) , ovo je regija informacijske [[RNK]] ([[iRNK]] neposredno uzvodno od inicijacijskog kodona. Ova sekvenca [[DNK]] je važna je za reguliranje translacije translacije transkripta različitim mehanizmima kod [[virus]]a, [[prokariot]]a i [[eukariot]]a. Iako se naziva neprevedenim, [[5'UTR]] ili njegov dio ponekad se prevodi u [[protein]]ski proizvod. Ovaj proizvod tada može regulirati translaciju glavne kodirajuće sekvence iRNK. U mnogim organizmima, međutim, 5′ UTR je potpuno nepreveden, a umjesto toga formira kompleks sekundarne strukture za regulaciju translacije.<ref name="hadzirifat">{{cite book |last=Hadžiselimović |first=Rifat|title=Ja i moja genetika|publisher=ANUBiH-Ingeb |isbn=978-9926-410 -88-9| edition=1th |place=Sarajevo}}</ref> ==A== *[[hromosom|Acentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) [[hromosom]]/fragment bez centromere. *[[Adaptivna radijacija]] [[Evolucija]] različito prilagođenih vrsta iz jednog [[zajednički predak|zajedničkog pretka]]. *[[Adenin]] (skr. A) Skraćeno slovom A. Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. Formira par baza sa [[timin]]om u [[DNK]] i sa [[uracil]]om u RNK. *[[Aficirana jedinka]] U [[genetika|genetici]], opisuje osobu koja ima određenu [[fenotip]]sku osobinu ili bolest. Pojedinac izražava tu osobinu ili ima znakove i simptome bolesti. *[[AFLP]] Polimorfizam dužine amplificiranih fragmenata (eng. (engl. ''Amplified Fragment Length Polymorphism)'' јedan јеje od značajnijih i najšire posmatranih genetičkih markera. Važan je u mnogim oblastima istraživanja, od molekulske biologije, [[genetika|genetike]] i [[genomika|genomike]], do [[mikrobiologija|mikrobiologije]], [[ekologija|ekologije]] i rekonstrukcije [[filogenetika|evolucijsko-filogenetičkih]] veza i odnosa. Proučavanje ovog polimorfizma posebno je značajno i u medicini, u procesima [[genotip]]izacije. *[[hromosom|Akrocentričnost]] (linearnog [[hromosom]]a ili hromosomskog fragmenta): Pozicija centromere vrlo blizu jednog krajajednom kraju [[hromosom]]a, za razliku od kraja ili u sredini. *[[transkripcijski faktor|Aktivator]] Tip [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] koji povećava transkripciju gena ili skupa gena. Većina aktivatora djeluje tako što se vezuju za specifičnu sekvencu koja se nalazi unutar ili blizu pojačivača ili [[promotor (genetika)|promotora]] i olakšava vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] i drugih transkripcijskih faktora u istoj regiji. Vidi također: koaktivator; kontrastni represor. *[[Alel]] Jedna od alternativnih varijanti [[gen]]a, nastala promjenom u slijedu nukleotida (genskom mutacijom). Nalaze se na stalnim mjestima ([[genski lokus|lokusima]]) na [[hromosom]]u, ali se razlikuju u [[nukleotid]]noj sekvenci [[genetička informacija|genetičke informacije]]. Ako se na jednom lokusu alternativno javlja više od dva alela, zovu se multipli aleli (primjer tri alela za [[krvna grupa|krvne grupe]]: IA, IB i Io ). IO). *[[Alelna heterogenost]] Prisustvo različitih varijanti na jednom genskom lokusu koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Alosom]] Također ([[spolni hromosom]], [[heterohromosom]] ili [[idiohromosom]].) Svaki hromosom koji se razlikuje od običnog autosoma po veličini, obliku ili ponašanju i koji je odgovoran za određivanje spola organizma. Spolni hromosomi kod ljudi, su [[hromosom X]] i [[hromosom Y]]. *[[Alternativna prerada]] Regulirani [[fenomen]] [[ekspresija gena|ekspresije eukariotskih gena]] u kojem su specifični [[egzon]]i ili dijelovi egzona iz istog primarnog transkripta različito uključeni ili uklonjeni iz konačnog, zrelog informacijskog [[primarni transkript|transkripta RNK]]. Klasa [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskih modifikacija]], [[alternativna prerada]] omogućava jednom genu da kodira više proteinskih izoformi i uveliko povećava raznolikost proteina koje može proizvesti pojedinačni genom. Vidi također: [[prerada RNK]]. *[[mutacija|Amber]] Jedan od tri [[stop kodon]]a koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u RNK, određen je nukleotidnim tripletom UAG. Druga dva stop kodona se zovu oker i opal. *[[Amesov test]] Bakterijski test [[mutagen]]osti koji koristi bakteriju ''[[Salmonella]] typhimurium'', auksotrofnu za [[histidin]]. *[[Aminokiselina]] Organski spoj koji sadrži funkcionalne grupe [[amin (hemija)|amin]] i [[karboksilna gropa|karboksil]], kao i [[bočni lanac]] specifičan za svaku pojedinačnu aminokiselinu. Od skoro 500 poznatih aminokiselina, skup od 20 je kodiran standardnim [[genetički kod|genetičkim kodom]] i ugrađeni su u sekvencu kao gradivni blokovi [[polipeptid]]a ([[protein]]a). Specifična sekvenca aminokiselina u polipeptidnim lancima koji formiraju protein u konačnici osobine različitih proteina te oblici molekula proteina ovise o tipu i redoslijedu sastavnih aminokiselina. *[[Amorf]] Bilo koji alel koji je postao nefunkcionalan zbog genetičke mutacije. Mutacija može dovesti do potpunog neuspjeha proizvodnje genskog proizvoda ili genskog proizvoda koji ne funkcijskirafunkcionira ispravno; u oba slučaja, [[alel]] se može smatrati nefunkcijskalnim. *[[Anafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja se javlja nakon metafaze i prije telofaze, kada se replicirani hromosomi odvoje i svaka od [[sestrinske hromatide|sestrinskih hromatida]] se pomjeri na suprotne strane ćelije. *[[Analiza mutacija]] Metoda [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]] zametne linije, usmjerena na otkrivanje specifične varijante ili mutacije (kao što je štetna varijanta MSH2 prethodno identificirana u porodici), panel varijanti (kao što su tri patogene varijante [[BRCA]] koje se sastoje od panela osnivačke mutacije za osobe [[Aškenazi|aškenaskog]] [[jevrej]]skog porijekla) ili tip varijante (kao što su velike [[delecija (genetika)|delecije]] ili [[insercija (genetika)|insercije]] u genu [[BRCA1]] ). Ovaj tip testiranja razlikuje se od potpunog sekvenciranja gena ili skeniranja varijanti. Potonji su [[dizajn]]irani za otkrivanje većine varijanti u regiji koja se testira. Dosadašnja uporabaupotreba također primjenjuje ovaj termin na bilo koji [[genetički test]]. *[[Analiza vezanosti]] Tehnika lociranja gena koja prati obrasce bolesti u visokorizičnim porodicama. Pokušava locirati gen koji uzrokuje bolest identificiranjem [[genetički marker|genetičkih markera]] poznate [[hromosom]]ske lokacije koji su su [[nasljeđivanje|naslijeđeni]] sa značajkom od interesa. *[[Aneuploidija]] Pojava jednog ili više dodatnih [[hromosom]]a ili hromosoma koji nedostaju, što dovodi do neuravnoteženog [[hromosomski komplement|hromosomskog komplementa]] ili bilo kojeg broja hromosoma koji nije tačan višekratnik [[ploidija|haploidnog broja]] (koji je 23). Tip ploidije sas viškom ili manjkom jednog ili više hromosoma (različitim od n), isključujući abnormalni broj kompletnih setova [[hromosom]]a, koji je umjesto toga poznat kao [[euploidija]]. *[[Anticipacija (genetika)|Anticipacija]] [[Fenomen]] kojim simptomi [[genetički poremećaj|genetičkog poremećaja]] postaju očigledni (i često teži) u ranijoj dobi kod oboljelih osoba sa svakom [[generacija|generacijom]] koja naslijedi poremećaj. *[[Antigen]] Strana ili sopstvena tvar koja uzrokuje [[imunski odgovor]] organizma. *[[Antikodon]] Serija od tri uzastopna [[nukleotid]]a unutar [[tRNK|transferne RNK]] koji dopunjuju tri nukleotidna [[kodon]]a unutar transkripta iRNK. Tokom [[translacija (genetika)|translacije]], svaka [[tRNK]] regrutovana u [[ribosom]] sadrži jedan antikodonski triplet koji se uparuje sas jednim ili više komplementarnih kodona iz sekvence iRNK, omogućavajući svakom kodonu da specificira određenu aminokiselinu koja će se dodati rastućem peptidnom lancu. Antikodoni koji sadrže inozin na prvoj poziciji mogu se upariti s više od jednog kodona zbog fenomena poznatog kao uparivanje kolebljivih baza. [[alel|Antimorf]] Mutirani alel sa suprotnom ekspresijom u odnosu na iskodišni ([[divlji tip]]). *[[Antiparalelnost (biohemija)|Antiparalelnost]] Orijentacija dva lanca dvolančane nukleinske kiseline (i općenito bilo kojeg para biopolimera) koji su međusobno paralelni, ali suprotne usmjerenosti. Npr., dva komplementa [[RNK]] lanca molekule [[DNK]] idu jedan pored drugog, ali u suprotnim smjerovima, pri čemu je jedan lanac orijentiran 5'- prema 3', a drugi 3' prema 5'. *Antisens lanac, negativni (–) i [[nekodirajuća RNK|nekodirajući lanac]] Lanac dvolančane [[DNK]] molekule koji se koristi kao šablon za sintezu RNK tokom [[transkripcija (genetika)|transkripcije]]. Sekvenca šablonskog lanca je komplementarna rezultirajućem [[RNK]] transkriptu. Kontrast nekodirajućeg je kodirajući lanac. *[[Antitijelo]] ([[GWAS]]) Opći naziv za [[imunoglobulin]]; protein koji se u stvara u odgovoru organizma na [[antigen]]. *[[GWAS|Asocijacija]] [[GWAS|Studija genomske povezanosti]] (GWAS) način je na koji znanstvenici identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Ovaj metod ispituje cijeli genom radi [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]], obično jednonukleotidnog polimorfizama ([[SNP]]-ovi) (izgovaraju se "isječci"), koji se češće javljaju u slučajevima ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje, nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine, Naziva se i GWAS.). *[[Auksotrof]] (mutant) Bakterija s nefunkcionalnom mutacijom gena za [[enzim]] koji sudjeluje u nekom [[metabolizam|metaboličkom procesu]] *[[Autoimunost]] Pojava stvaranja [[antitijela]] na sopstvene [[antigen]]e *[[Autosom]] Svaki hromosom koji nije alosom i stoga nije uključen u određivanje spola organizma. Za razliku od spolnih [[hromosom]]a, autosomi u [[ploidija|diploidnoj]] ćeliji postoje u parovima, pri čemu članovi svakog para imaju istu strukturu, morfologiju i [[genski lokus|genske lokuse]]. *[[Autosomno nasljeđivanje|Autosomno dominantno nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. U autosomno dominantnom nasljeđivanju, genetičko stanje nastaje kada je varijanta prisutna samo u jednom alelu (kopiji) određenog gena. *[[Autosom]]no [[recesivni gen|recesivno]] [[nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. Kod autosomno recesivnog nasljeđivanja, genetičko stanje nastaje kada je jedna varijanta prisutna na oba alela *[[Autosom]]nost Prisustvo veze s bilo kojim od 22 numerirana para hromosoma koji se nalaze u većini ljudskih ćelija. Autosomni hromosomi označeni su brojevima od 1- do 22. Spolni hromosomi (X i Y hromosom) određuju spol osoba i ne smatraju se autosomnim hromosomima. ==B== *[[Barkodiranje DNK]] Metod [[taksonomija|taksonomske]] identifikacije u kojoj se kratke sekvence [[DNK]] iz jednog ili više specifičnih gena izoluju iz neidentifikovanih uzoraka, a zatim se usklađuju sa sekvencama iz referentne biblioteke kako bi se jedinstveno identifikovala [[vrsta]] ili drugi [[takson]] iz kojeg su uzorci nastali. Sekvence korištene u usporedbipoređenju pažljivo su odabrane od gena koji su i široko [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] i koji pokazuju veće varijacije između vrsta nego unutar vrsta, npr. gen [[citohrom]] c oksidaze za eukariote ili određeni geni [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]] za [[prokariot]]e. Ovi geni su prisutni u gotovo svim živim organizmima, ali imaju tendenciju da evoluiraju različite mutacije u različitim vrstama, tako da se svaka varijanta sekvence može povezati s jednom određenom vrstom, efektivno stvarajući jedinstveni identifikator sličan maloprodajnom barkodu. DNK barkodiranje omogućava identifikaciju nepoznatih uzoraka iz inače nejasnih tkiva ili dijelova tijela, gdje bi identifikacija prema morfologiji bila teška ili nemoguća, a biblioteka bar-kodovabarkodova organizma sada je dovoljno sveobuhvatna da se čak i organizmi koji su ranije bili nepoznati nauci često mogu filogenetski pouzdano klasificirati. Istovremena identifikacija više različitih vrsta iz mješovitog uzorka poznata je kao metabarkodiranje. *[[Barrovo tjelešce]] Inaktivirani X-hromosom ili spolni hromatin. *[[G-pruganje|Bend]] Obojeni segmentSegmenti [[hromosom]]a obojeni specifičnim bojama u određenoj fazi ćelijske diobe. Postoji nekoliko laboratorijskih tehnika, u kojima se pojavljuje specifični obrazac svijetlih i tamnih pruga (traka) kada se hromosomi gledaju pod mikroskopom; uzorak pruganja pomaže u dodjeljivanju određenog rednog broja svakom [[hromosom]]u i procjeni njegove strukture. *[[alel|Bialelnost]] Oba alela jednog gena (očev i majčin). Naprimjer, nositelji bialelne mutacije imaju mutaciju (ne nužno istu) u obje kopije određenog gena (majčine i očeve). *[[Binarna dioba]] Dioba ćelije nakon replikacije [[DNK]], prostom diobom kod prokariota (nespolno razmnožavanje) *[[B-DNK]] Vidi: Dvostrukadvostruka spirala.<ref name="hadzirifat"/> ==C== *[[CAAT-kutija]] Također C Visoko konzrervirana konzervirana regulatorna sekvenca [[DNK]] locirana na otprilike 75 parova baza uzvodno (tj. –75 bp) od mjesta početka transkripcije za mnoge eukariotske gene. *[[cDNK]] Vidi: [[komplementarna DNK]]. *[[Centimorgan]] (cM) / mapna jedinica (mu) Također [[mapna jedinica]] (mu). Jedinica za mjerenje genetičke povezanosti definirana kao udaljenost između hromosomskih lokusa za koje je očekivani prosječan broj razmjenskih hromosomskih ukrštanja (krosingovera) u jednoj generaciji 0,01. Iako nije stvarna mjera fizičke udaljenosti, koristi se za procjenu stvarne udaljenosti između dva lokusa, na osnovu prividne vjerovatnoće da se između njih dogodi razmjena dijelova hromatida. *[[Centralna dogma molekularne biologije|Centralna dogma molekulske biologije]] Generalizirani okvir za razumijevanje protoka genetičkih informacija između makromolekula unutar bioloških sistema. Ističe fundamentalni princip da se informacije o sekvenci kodirane u tri glavne klase biopolimera – [[DNK]] → [[RNK]] → protein — mogu kopirati između ove tri klase samo na određene načine, a ne na druge: konkretno, prijenos informacija između nukleinske kiseline i sas nukleinske kiseline na protein je moguć, ali transfer sas proteina na protein, ili sas proteina nazad na bilo koji tip nukleinske kiseline, nije i ne dešava se prirodno. *[[Centromera]] Specijalizirana sekvenca [[DNK]] unutar [[hromosom]]a koja povezuje par sestrinskih hromatida. Primarna funkcija centromere je da djeluje kao mjesto sklapanja kinetohora, proteinskih kompleksa koji usmjeravaju vezivanje vlakana diobenog vretena za centromeru i olakšavaju segregaciju hromatida tokom ćelijske diobe (mitoze i mejoze). *CHIP ([[klonska hematopoeza neodređenog potencijala]]) Prisustvo somatskih mutacija u hematopoetskim matičnim ćelijama kod osobaaosoba bez krvnog raka koji se može otkriti. Definicija CHIP-a zahtijeva da su mutacije prisutne s varijantnom učestalošću alela od 2% ili višom i da su u genima za koje je opisano da su pogođeni krvnim kancerima. Ovo stanje je češće kod starijih osoba i kod onih koji su bili liječeni od drugih tipova raka. Povezan je s povećanim rizikom od razvoja kardiovaskularnih bolesti i krvnog karcinoma. Naziva se i klonska hematopoeza neodređenog potencijala. *Cis-mutacija Cis-mutacija je genetička promjena u segmentu [[DNK]] (poput [[promotor (genetika)|promotora]] ili [[pojačivač (genetika)|pojačivača]]), a [[dominantni gen|dominantana]] je ili u odnosu na [[recesivni gen|recesivnu varijantu]] na istom [[genski lokus|lousu]].Utiče samo na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] na istom lancu DNK. Ove mutacije mijenjaju lokalnu [[regulacija ekspresije gena|regulaciju gena]], bez promjene strukture samog rezultirajućeg proteina. *[[Cisgeneza]] Oznaka proizvoda za kategoriju genetički modificiranih biljaka. Predložene su različite sheme klasifikacije, koje kategoriziraju genetički modifikovane organizme na osnovu prirode unesenih genotipskih promjena, a ne procesa genetičkog inženjerstva. *[[Cis-regulatorni element]] (CRE) / cis-regulatorni modul (CRM) Također cis-regulatorni modul (CRM). Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće [[DNK]] koja regulira transkripciju obližnjih gena (npr. promotor, operater, utišavač ili pojačivač ), obično služeći kao mjesto vezanja za jedan ili više faktora transkripcije. Kontrast je transregulatorni element. *[[Cis-trans izomernost]] Izomernost koja ovisi o položaju na jednom od polulanaca [[DNK]], odnosno [[hromatida]] *[[Cistron]] Dio molekule [[DNK]] ili [[RNK]] koji kodira specifični polipeptid u sintezi proteina; zamjenski terimtermin za gen. *[[Citogenetika]] [[Genetika]] pojava i procesa na ćelijskoj razini; proučava kako [[hromosom]]i utiču i odnose se na ponašanje i funkciju ćelije, posebno tokom mitoze i mejoze. *[[C-vrijednost]] Sveukupna količina ugljika u [[DNK]] haploidnog jedra (npr. gametu) određenog organizma ili vrste, izraženo u broju parova baza ili u jedinicama mase (obično pikogrami ); ili, ekvivalentno, polovinu količine u diploidnim somatskim ćelijama (2C-vrijednost). Za jednostavne diploidne eukariote termin se često koristi naizmjenično sas veličinom [[genom]]a, ali u određenim slučajevima, npr. u hibridnim poliploidima koji potiču od roditelja različitih vrsta (alopoliplodi), C-vrijednost može zapravo predstavljati dva ili više različitih [[genom]]a sadržanih u istom jedru. C-vrijednosti se odnose samo na [[genom]]sku DNK, isključuju vanjedarnu DNK. *[[Citološka mapa]] Mapa koja prikazuje precizna fizička mjesta gena na [[hromosom]]u. *[[Citozin]] Skraćeno slovom (skr. C. ) Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. [[citozin]] formira bazni par sa [[guanin]]om. *[[cpDNK]] Vidi: [[Plastidna DNK]] . ==Č== *[[Čista linija]] Jedinke homozigotnog genotipa za sva promatranaposmatrana svojstva. ==Ć== *[[Ćelijska dioba]] Podjela jedne ćelije na dvije ili više novih kćeri ćelija. Osnovni oblici su [[mitoza]] (somatske ćelije), [[mejoza]] (reproduktivne ćelije) i binarna dioba (uglavnom kod jednoćelijskih organizama). *[[Ćelijski ciklus]] Slijed ćelijskih pojava u procesu diobe, od poćetkapočetka do kraja mitoze. *[[Ćelijsko reprogramiranje]] Pretvaranje ćelije iz jednog tipa ćelije specifičnog za tkivo u drugi. Ovo uključuje dediferencijaciju do pluripotentnog stanja; primjer je pretvaranje somatskih ćelija miša u nediferencirano embrijskoembrionalno stanje, koje se oslanja na transkripcijske faktore Oct4, Sox2, Myc i Klf4. *[[Ćelijski transport]] ==D== *[[Dalton (jedinica)|Dalton]] Jedinica molekulske mase. *[[DarT]] Diverzitet matričnih tehnologija (eng. (engl. Diversity Arrays Technology) je oznaka tehnologije koja se primjenjuje u molekulskoj genetici za razvoj markerskih sekvenci u genotipizaciji i drugim genetičkim analizama.DArT se temelji na hibridizacijama mikronizova (mikromatrica) za detekcujudetekciju prisustva ili nepostojanja pojedinih fragmenata u konstituciji genoma. *[[De novo mutacija]] Spontana mutacija u [[genom]]u pojedinačnog organizma koja je nova za lozu tog organizma, koja se prvi put pojavila u zametnoj ćeliji jednog od roditelja ili u zigotu koji se razvija u organizam; mutacija koja nije bila prisutna u genomu nijednog od roditelja. *[[Degeneracija genetičkog koda]] Izlišnost genetičkog koda, prikazana kao mnoštvo različitih kodona koji specificiraju istu aminokiselinu. Naprimjer, u standardnom genetičkom kodu, aminokiselina serin je specificirana putem šest jedinstvenih kodona (UCA, UCG, UCC, UCU, AGU i AGC). Degeneracija kodona objašnjava postojanje sinonimnih mutacija. *[[Delecija (genetika)|Delecija (Δ)]] Označeno skraćeno simbolom Δ: Tip genetičke promjene koja uključuje odsutnost segmenta [[DNK]]; lom i gubitak hromosomskog segmenta. Može biti mala poput jedne baze ili hromosomskog segmenta, ali može značajno varirati u veličini. *[[Demetilacija DNK]]: Faktor selektivne aktivacije gena tokom procesa diferencijacije. *[[mejoza|Desinapsa]] : Neuspjeh homolognih [[hromosom]]a koji su normalno sinapsirali tokom pahinena da ostanu upareni tokom diplotena. Desinapsa je obično uzrokovana nepravilnim formiranjem hijazme. Kontrast je asinapsa. *[[Dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK]]) DNK je glavni, ali ne jedini genetički materijal: dugačka, polimerna molekula koja se sastoji od gradivnih podjedinica kojikoje se zovu nukleotidi. Svaki nukleotid sastoji se iz po tri komponente: fosforne kiseline, šećera sas pet atoma ugljika (pentoza), zvanog dezoksiriboza i jedne od četiri heterociklične baze: [[adenin]] (A) [[timin]] (T), [[citozin]] (C) i [[guanin]] (G). Sekvenca ovih baza u molekuli [[DNK]] je šifra za biosintezu proteina koji određuje datu osobinu. Sadrži genetičke informacije odgovorne za razvoj i funkcijskiranjefunkcioniranje organizma. DNK se najčešće nalazi u dvolančanom obliku, koji se sastoji od dva komplementarna antiparalelna lanca nukleotida, molekule u kojima je svaka od nukleobaza na svakom pojedinačnom lancu uparena s onima na suprotnom lancu. Ova struktura se obično javlja u obliku dvostruke spirale. Naziva se i [[DNK]]. *[[Dezoksiriboza]], Također (2-dezoksiriboza.) Monosaharidni šećer koji se dobija iz riboze, gubitkom jednog atoma kisika. D-dezoksiriboza, u svom obliku pentoznog prstena, jedna je od primarnih funkcijskalnihfunkcionalnih grupa dezoksiribonukleotida, a time i molekula dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). *[[centromera|Dicentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Prisustvo dvije centromere umesto normalno jedne. *[[tačkasta mutacija|Diferencirajuća tačka]] ([[tačkasta mutacija]]) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta mutacija. *[[Dihibridno ukrštanje|Dihibrid]] [[Heterozigot]]ni organizam za dva gena, koji kodiraju dva različita svojstva, od kojih svaki ima po dva [[alel]]a. *[[Dihibridno ukrštanje]] Ukrštanje dva heterozigota za dva gena; samooplodnja mendelovske F1 generacije (AaBb x AaBb) *[[mejoza|Dijada]] Vidi: [[Sestrinske hromatide]] *[[mejoza|Dijakineza]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Diploidija]] (diploidna hromosomska garnitura) Sadržaj dva haploidna kompleta hromosoma (po jedan od svakog roditelja): označava se sas 2n i predstavlja ukupan broj [[hromosom]]a u ćelijskom jedru. Ljudska vrsta ima 46 hromosoma, i to 23 od majke, 23 od oca. Parovi hromosoma nazivaju se [[homologni hromosom]]i. Pojava da ćelije ili organizmImajuorganizmi imaju dvije homologne kopije svakog hromosoma. Kontrast je haploidnog i poliploidnog. *[[Diploidni hromosomski broj]] (2n) Svaki [[hromosom]] predstavljen u dvije kopije; dva seta homolognih hromosoma (majčin i očev hromosom). *[[mejoza|Diplonema]] ([[mejoza|diploten]], diplotenski stadij); Također diplotenski stadij Potfaza mejoze I, tokom koje se sinaptonemski kompleks rastavlja i upareni [[homologni hromosom]]i počinju da se međusobno odvajaju, iako ostaju čvrsto vezani na hijazmama gde je došlo do razmjene dijelova homolognih hromatida (krosongover|krosingoverom). *[[Direktno ponavljanje]] Bilo koja dva ili više ponavljanja specifične nukleotidne sekvence koja se javljaju u istoj orijentaciji (tj. u potpuno istom redoslijedu, a ne obrnutimobrnutom) i na istom lancu, bilo razdvojenihrazdvojena interventnim nukleotidima ili ne. Primjer je sekvenca TACCGnnnnnnTACCG, u kojoj se TACCG pojavljuje dva puta, iako je odvojen sa šest nukleotida koji nisu dio ponovljene sekvence. Direktno ponavljanje u kojem su ponavljanja neposredno jedna uz drugu poznatapoznato je kao tandemsko ponavljanje. *[[Disperzivna replikacija]] Replikacija oko replikacijske viljuške čija brzina ovisizavisi od replikatora. Bilo koja molekula ili regija [[DNK]] ili [[RNK]] koja se replicira iz jednog polulanca DNK. *[[Divlji tip]] (WT) Fenotip tipskog oblika vrste kakva se javlja u prirodi; proizvod standardnog "“normalnog"” alela na datom lokusu, za razliku od onog koji proizvodi nestandardni mutantni alel. *[[vezani geni|Djelimična vezanost]] Geni na istom hromosomu između kojih se tokom mejoze događa hromatidna razmjena (krosingover) što uzrokuje nastanak rekombinantnih potomaka *[[DNK]] Vidi: [[dezoksiribonukleinska kiselina]]; DNK (engl. '' Deoxyribonucleic Acid'') – dvostruka uzvojnica koju čine dva polinukleotidna lanca omotana oko zajedničke osi. *[[DNK dupleks]] Vidi: Dvolančanadvolančana DNK. *[[DNK-mikromreža]] Tehnologija visoke propusnosti koja se koristi za mjerenje nivoa ekspresije transkripata [[iRNK]] ili za otkrivanje određenih promjena u nukleotidnoj sekvenci. Sastoji se od niza hiljada mikroskopskih mrlja [[DNK]] oligonukleotida, od kojih svaki sadrži pikomole specifične sekvence [[DNK]]. Ovo može biti kratak dio gena ili drugog DNK elementa koji se koristi kao sonda za hibridizaciju [[cDNK]], [[cRNK]] ili obrasca [[genom]]ske [[DNK]] (koji se naziva meta) pod visokim uvjetima. *[[DNK-otisak prsta]] (fingerprint) *[[DNK profiliranje]] jest proces određivanja karakteristika individualnih [[DNK]]. DNK analiza namijenjena identifikaciji vrste, a ne pojedinca, naziva se DNK barkodiranje. *[[DNK-polimeraza]]: Glavni enzim replikacije [[DNK]]. Bilo koji od klase enzima koji sintetizira molekule DNK iz pojedinačnih dezoksiribonukleotida. [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] su neophodne za replikaciju DNK i obično djeluju u parovima, kako bi stvorile identične kopije dva lanca originalne dvolančane molekule. Oni grade dugačke lance DNK dodavanjem nukleotida jedan po jedan na 3'- kraj lanca DNK, obično se oslanjajući na šablon koji daje komplementarni lanac, kako bi vjerno kopirali sekvencu nukleotida. *[[DNK zametne linije]] (konstitutivna DNK) [[DNK]] tkiva koje potiče iz reproduktivnih ćelija (jajne ćelije ili spermatozoida) koje se ugrađuju u [[DNK]] svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija klicinezametne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i konstitutivna DNK. *[[Domaćinski gen]] Svaki konstitutivni gen koji se transkribujetranskribira na relativno konstantnom nivou u mnogim ili svim poznatim uslovima. Proizvodi takvog gena obično služe funkcijama koje su ključne za održavanje organizma. Pretpostavlja da na njihovu ekspresiju ne utiču eksperimentalni uslovi. *[[Domen (biologija)|Domen]] Specifična fizička regija ili sekvenca aminokiselina u proteinu koja je povezana s određenom funkcijom ili odgovarajućim segmentom DNK. *[[Dominantna letalnost]] Prisustvo samo jednog alela u genotipu uzrokuje smrt jedinke. *[[dominantbi gen|Dominantni alel]] Alel koji se eksprimira u fenotipu heterozigota. *[[dominantni gen|Dominantnost alela]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji nadjača ili "maskira" doprinos drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine kaže se da je dominantan. Često dominantni alel kodira funkcionalni protein, dok njegov recesivni pandan ne uspijeva kontrolirati ekspresiju do krajnjeg proizvoda dominantnog alela. Dominacija nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova; moguće je da jedan alel bude istovremeno dominantan nad drugim alelom, recesivan prema trećem i kodominatankodominantan prema četvrtom. Dominantni aleli su često predstavljeni jednim velikim slovom (npr. A, za razliku od recesivnog a). *[[Društvo za funkcijske genomske podatke]] (FGED, ranije MGED) Ranije poznat pod skraćenicom MGED. Organizacija koja radi s drugima "“na razvoju standarda za kvalitet podataka bioloških istraživanja, označavanje i razmjenu"”, kao i softverske alate koji olakšavaju njihovu upotrebu. *[[dsDNK]] Bilo koja molekula DNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna dezoksiribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako je moguće da DNK postoji kao jednostruki lanac, općenito je stabilniji i češći u dvolančanom obliku. U većini slučajeva, komplementarno uparivanje baza uzrokuje da se komplementarni polulanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[dsRNK]] Bilo koja molekula RNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna ribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako se [[RNK]] obično javlja u jednolančanom obliku, također formira i duplekse na isti način kao i DNK; primjer je uparivanje transkripta iRNK sas antisens verzijom istog transkripta, koji efikasno utišava gen sas kojeg je iRNK transkribovanatranskribirana sprečavanjem translacije. Kao i kod dsDNK, uparivanje baza u dsRNK često uzrokuje da se lanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[hromosom|Dugi krak]] (q) U kondenzovanim [[hromosom]]ima gdje pozicioniranje centromere stvara dva segmenta ili "“krake"” nejednake dužine, duži od dva kraka hromatide. Kontrast je kratki krak (p) ). *[[Duplikacija (genetika)|Duplikacija]] Tip mutacije u kojoj se neki gen /genski/[[hromosom]]ski segment (sekvenca DNK) u diploidnom organizmu javlja više od dva puta. *[[Dvostruka heterozigotnost]] ([[epigenetika|epigenetička]] varijanta, epimutacija) Prisustvo dva različita mutirana alela kod dvije odvojene epigenetičke varijacije; nasljedna promjena koja ne utječeutiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička varijanta i epimutacija. *[[Dvostruka spirala]] (heliks) Oblik koji najčešće imaju dvolančane molekule nukleinske kiseline, nalik merdevinama koje su uvijene oko svoje dugačke ose, sa prečkama koje se sastoje od uparenih [[nukleobaza]]. Ova sekundarna struktura je energetski najstabilnija konformacija dvolančanih oblika i DNK i [[RNK]] u najprirodnijim uslovima, koja nastaje kao posljedica primarne strukture fosfodiestarske kičme i slaganja nukleotida vezanih za nju. U B-DNK, najčešćoj varijanti DNK koja se nalazi u prirodi, dvostruka spirala ima desnu zavojnicu sas oko 10 parova baza po punom okretu, a molekulska geometrija rezultira naizmjeničnim uzorkom "“žlijebova"” različitih širina (glavni žlijeb i mali žljeb ) između paralelnih okosnica. *[[Dvostruki hromosom]] Hromosom sastavljen od dviju sestrinskih hromatida (svaka predstavlja jednu molekulu DNK), od S faze do metafaze (ili do metafaze II mejoze). *[[Dvostruki prekid]](DSB) Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u oba lanca dvolančane molekule DNK, posebno kada se dva prekida nastaju na mjestima koja su direktno preko putaprekoputa ili vrlo blizu jedno drugom na komplementarnim lancima. Kontrast: prekid jednog lanca (jednolančani prekid).<ref name="hadzirifat"/> ==E== *[[Egzom]] Čitav skup egzona unutar određenog [[genom]]a, uključujući neprevedene regije (UTR) zrelih iRNK, kao i kodirajuće regije. Sekvenca DNK u zreloj glasničkoj RNK, od kojih neke kodiraju aminokiseline proteina. Većina gena ima više egzona s intronima između njih. Kodirajući dio DNK, '''smisleni dio''' molekule DNK, koji je dio šifre za sintezu proteina. Slaganjem egzona i introna nastaje određeni gen. Egzoni ne postoje kod bakterija – njihova DNK ima kontinuiranu šifru, ali i nema mnogo gena. U procesu prepisivanja genetičke šifre, nekodirajući dijelovi DNK (introni) se izrezuju pa za transkripciju ostaje samo egzonska šifra. *[[Egzonukleaza]] Svaki enzim čija je aktivnost cijepanje fosfodiestarskih veza unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju samo nakon prepoznavanja specifične sekvence (tzv. restrikcijske egzonukleaze). Egzonukleaze prave svoje rezove na 3' ili 5'- kraju sekvence (a ne u sredini, kao endonukleaze). *[[Egzosomski kompleks]] Unutarćelijski multiproteinski kompleks koji služi za razgradnju različitih tipova [[RNK]] molekula. *[[Ekološka genetika]] Grana genetike koja se odnosi na ekologiju i sposobnost ekološkog prilagođavanja prirodnih populacija živih organizama. *[[Ekspresija gena]] Skup procesa u kojima se informacija kodirana u genu koristi u sintezi genskog proizvoda, kao što je protein ili nekodirajuća [[RNK]], ili se na drugi način utiče na jedan ili više fenotipova. Kanonski, prvi korak je transkripcija, koja proizvodi molekulu iRNK koja je komplementarna molekuli DNK u kojoj je gen kodiran. Za gene koji kodiraju proteine, drugi korak je translacija, u kojoj ribosom čita informacijsku RNK, kako bi proizveo protein. Informacije sadržane u sekvenci DNK ne moraju nužno biti transkribovanetranskribirane i prevedene da bi izvršile uticaj na molekulske događaje; šire definicije obuhvataju ogroman niz drugih modela na koje se genetičke informacije mogu eksprimirati. *[[Ekspresivnost (genetika)|Espresivnost]] Za dati genotip povezan s varijabilnim nebinarnim fenotipom, udio pojedinaca s tim genotipom koji pokazuju ili izražavaju fenotip u određenoj mjeri, obično se prikazuje u postocima. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti širok spektar mogućih fenotipova različitih kvaliteta ili stupnjevastepena kod različitih individua. U takvim slučajevima može se reći da i fenotip i genotip pokazuju promjenjivu ekspresivnost. Ekspresivnost pokušava kvantificirati raspon mogućih nivoa fenotipskih varijacija u populaciji osoba koje eksprimiraju fenotip od interesa. Uporedite: penetrabilnostPenetrabilnost. *[[Ekstrahromosomska DNK]] Također (vanjedarna DNK ili [[citoplazmatska DNK]].) Bilo koja DNK koja se ne nalazi u [[hromosom]]ima ili u ćelijskom jedru i stoga nije [[genomska DNK]]. To može uključivati DNK sadržanu u [[plazmid]]ima ili [[organela]]ma kao što su [[mitohondrije]] ili [[hloroplast]]i, ili, u najširem smislu, DNK unesenu [[virus]]nom infekcijom. [[Vanhromosomska DNK]] obično pokazuje značajne strukturne razlike u odnosu na jedarnu DNK u istom organizmu. *[[Element odgovora]] Kratka sekvenca DNK unutar promotorske regije koja je u stanju da veže specifične transkripcijske faktore, kako bi regulirala transkripcija transkripciju specifičnih gena. *[[Emergeneza]] Kvalitet genetičkih osobina koji je rezultat specifične konfiguracije gena u interakciji, a ne samo njihove kombinacije. *[[Endonukleaza]] Svaki [[enzim]] čija je aktivnost cijepanje [[fosfodiestarskih veza]] unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju relativno nespecifično (bez obzira na sekvencu) i one koji se cijepaju samo na vrlo specifičnim sekvencama (tzv. restrikcijske endonukleaze). Kada je potrebno prepoznavanje specifične sekvence, prave rezove u sredini sekvence. Kontrast egzonukleazeje egzonukleaza. *[[Endosimbioza]] *[[Endosimbiotska teorija]] Pretpostavka da su mitohondrije i hloroplasti potomci drevnih jednoćelijskih simbiotskih organizama koji su se naselili u ćelijama drevnih eukariotskih domaćina. *[[Epigenetička varijanta]] (alteracija), epimutacija Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Naziva se i epigenetička alteracija i epimutacija. *[[Epigenetika]] Oblast genetike koja objašnjava mehanizme koji vode promjeni ekspresije gena, a koji se nasljeđuju, reverzibilni su i nisu posljedica promjene DNK-sekvence. Nauka o uticaju elemenata i faktora unutarćelijske sredine na fenotipsku ekspresiju gena. *[[Epimutacija]] (epigenetička promjena / varijanta) Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička promjena i epigenetička varijanta. *[[Episom]] Drugi naziv za plazmid, posebno onaj koji je sposoban da se integriše u hromosom. Kod eukariota, svaka neintegrirana vanhromosomska kružna molekula DNK koja se stabilno održava i replicira u jedru istovremeno sas ostatkom ćelije domaćina. Takve molekule mogu uključivati virusne genome, bakterijske plazmide i aberantne hromosomske fragmente. *[[Epistaza]] Međudjelovanje alela različitih gena kada ekspresija jednog gena sas jednog lokusa u genomu maskira (modificira/inhibira) ekspresiju gena sas drugog mjesta u genomu. Kolektivno djelovanje više gena u interakciji tokom ekspresije gena. OblikKao oblik djelovanja gena, epistaza može biti ili aditivna ili multiplikativna u svojim učincima na specifične fenotipske osobine. *[[Ergosom]] Vidi: [[Ribosom]] *[[Eukarioti]] Organizmi čije ćelije imaju pravo jedro obavijeno jedarnom ovojnicom, a u citoplazmi ćelije nalaze se brojne organele s vlastitom membranom. *[[Euploidija]] Ploidija (ćelije ili organizma) koji imaju abnormalan broj kompletnih setova [[hromosom]]a, možda isključujući [[spolni hromosom|spolne hromosome]]. Razlikuje se od aneuploidije, u kojoj ćelija ili organizam ima abnormalan broj jednog ili više specifičnih pojedinačnih hromosoma. *[[Evolucija]] Promjena nasljednih obilježja bioloških [[populacija]] tokom niza uzastopnih [[generacija]]. U najtradicijskalnijemU najtradicionalnijem smislu, javlja zbog promjena u frekvencijama alela u genskom fondu populacije. ==F== *[[Facijes]] Prepoznatljiva crta lica ili izraz koji je karakterističan za određeno stanje. *[[Fakultativna ekspresija]] [[Transkripcija gena]] samo prema potrebi, za razliku od konstitutivne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira kontinuirano. Gen koji se transkribira po potrebi naziva se fakultativni gen. *[[Fakultativni heterohromatin]] ili spolni hromatin Inaktivirani X-hromosom ili Barrovo tjelešcetjelašce kod ženki sisara *[[Farmakogenetika]] Oblast genetike koja proučava učinak lijekova na genotip/ / fenotip pacijenata. *[[Favizam]]: Tip hemolitske anemije uzrokovan nedostatkom ili smanjenom funkcijom enzima G6PD koji sudjeluje u ćelijskoj odbrani od oksidacijskih procesa. *[[FDR]] (rođak prvog stepena) Roditelj, brat ili sestra ili dijete posmatrane osobe. Također se naziva i rođak prvog stupnja. *[[Fenokopija]] Fenotipsko svojstvo ili bolest koja nalikuje svojstvu izraženom određenim genotipom, ali kod jedinke koja nije nositelj tog genotipa. Naprimjer, rak dojke kod člana porodice s nasljednim sindromom raka dojke/ / jajnika koji ne nosi mutaciju [[BRCA1]] ili [[BRCA]]2 smatrat će se fenokopijom. Takva osoba nema porodičnu mutaciju povezanu s rakom i stoga nema rizik od [[kancer]]a povezan s tom specifičnom mutacijom. *[[fenotup|Fenotipsko zaostajanje]] Kašnjenje u fenotipskoj ekspresija ekspresiji genetičke mutacije zbog vremena potrebnog za ispoljavanje promjena u zahvaćenim biohemijskim putevima. *[[Fenotip]] Kombinacija vidljivih morfoloških, fizioloških i etoloških osobina organizma koje su rezultat ekspresije njegovog genotipa, kao i uticaja faktora sredine i interakcija između njih; skup uočljivih svojstava pojedinoga organizma koji nastaje interakcijom genotipa i okruženja. Svako brojljivobrojivo i/ili opisivo svojstvo osim genetičke informacije. *[[Fetusna eritroblastoza]] Bolest inkompatibilnosti krvi majke i [[fetus]]a. *[[Fiksacija gena]] Proces kojim se jedan alel određenog gena s više različitih alela povećava u učestalosti u datoj populaciji tako da postaje trajno uspostavljen na 100% učestalosti – to jest,tj., jedini alel na tom lokusu unutar [[genski fond|genskog fonda]] populacije. U nedostatku mutacije i prednosti heterozigota, bilo koji dati alel je na kraju predodređen da postane ili trajno fiksiran u odnosu na sve druge varijante ili potpuno izgubljen iz populacije, iako to koliko dugo će to trajati ovisi o pritiskuzavisi od pritiska selekcije i slučajnim fluktuacijamaslučajnih fluktuacija (genetičkog drifta) u frekvencijama alela. *[[Filogenetika]] Filogeneza na osnovu genetičkih pokazatelja. Proučavanje evolucijske historije i odnosa između jedinki ili grupa organizama, kao što su vrste ili populacije, metodima kojimetodama koje procjenjuju uočene nasljedne osobine, uključujući morfološke karakteristike i sekvence DNK. Rezultat takvih analiza poznat je kao filogenetsko stablo. *[[Filogeneza]] Evolucijski razvoj posmatrane grupe/ / populacije organizama. *[[Filogenija]] Nauka o filogenezi. *[[FISH]] Fluorescentnaf hibridizacija ''in situ''. *[[Fitnes]] [[Adaptivna vrijednost]] [[genotip]]a; mjera reproduktivnog uspjeha. Tehnika koja se koristi za identifikaciju specifičnih hromosoma ili [[hromosom]]skih regija putem hibridizacije (pričvršćivanja) fluorescentno obilježenih DNK sondi na denaturiranu hromosomsku DNK. Ispitivanje mikroskopom, pod fluorescentnim osvjetljenjem otkriva obojene hibridizirane signale (a time i prisustvo hromosomskog materijala) ili odsutnost hibridiziranog signala (a time i odsutnost [[hromosom]]skog materijala). Također FISH. *[[Frekvencija alela]] Relativna učestalost s kojom se određeni alel datog gena (za razliku od drugih alela istog gena) javlja na određenom lokusu kod članova populacije; preciznije, to je udio svih hromosoma unutar populacije koji nose određeni alel, izražen kao dio, postotak ili proporcija. Frekvencija alela se razlikuje od učestalosti genotipa, iako su one povezane. *[[Fuzija gena]] Spajanje, bilo prirodnom mutacijom ili rekombinantnim laboratorijskim tehnikama, dva ili više prethodno nezavisnih gena koji kodiraju različite genske proizvode, tako da postaju predmet kontrole istih regulatornih sistema. Rezultirajuća hibridna sekvenca poznata je kao fuzijski gen.<ref name="hadzirifat"/> ==G== *[[Gamet]] Spolna (ženska ili muška) ćelija; skupni naziv za muške i ženske spolne ćelije. *[[gDNK]] Vidi: [[Genomska DNK]]. *[[Gen]] Svaki segment ili skup segmenata molekula nukleinske kiseline koji sadrži informacije potrebne za proizvodnju funkcijskalnogfunkcionalnog [[RNK]] transkripta na kontroliran način. U živim organizmima, geni se često smatraju osnovnim jedinicama naslijeđa i obično su kodirani u DNK. Određeni gen može imati više različitih verzija ili alela, a jedan gen može rezultirati genskim proizvodom koji utječeutiče na mnogo različitih fenotipova. Geni su kodirajuće sekvence. Gen je uputstvo za sitnezu tačno određenog proteina u nekom živom biću, neovisno o tomenezavisno od toga da li je taj protein gradivinigradivni (recimo miozin i/li hemoglobin)), ili ima ulogu katalize neke biohemijske reakcije, ili je svojevrstan oblik glasnika između ćelija. Geni ne sadrže kontinuiranu genetićkugenetičku informaciju, nego se kompletiraju od dijelova zovanihzvanih egzoni (koji su razdvojeni intronima). *[[Generacija]] U bilo kom datom organizmu, jedan reproduktivni ciklus ili faza između dva uzastopna reproduktivna događaja, tj. između reprodukcije pojedinačnog organizma i potomstva te reprodukcije; ili stvarna ili prosječna dužina vremena potrebnog da se završi jedan reproduktivni ciklus, bilo za određenu lozu ili za populaciju ili vrstu u cjelini. U datoj populaciji, one jedinke (često, ali ne nužno kojikoje žive istovremeno) kojikoje su podjednako udaljeniudaljene od datog zajedničkog pretka, na osnovu istog broja reproduktivnih događaja koji su se desili između njih i pretka. *[[Genetička anticipacija]] [[Fenomen]] u kojem znakovi i simptomi nekih genetičkih stanja postaju teži i/ili se pojavljuju u ranijoj dobi kako se poremećaj prenosi s jedne generacije na drugu. Huntingtonova bolest je primjer genetičkog poremećaja u kojem je biološki mehanizam za ovaj fenomen dobro dokumentiran. U drugim slučajevima to može biti posljedica faktora poput pojačanog nadzora ili drugih negenetičkih uzroka. *[[Genetička asocijacija]] Kopojava unutar populacije jednog ili više alela ili genotipova s određenim fenotipom osobina češće nego što se može očekivati samo slučajno; takva statistička korelacija se može koristiti da se zaključi da su aleli ili genotipovi odgovorni za proizvodnju datog fenotipa. *[[Genetička epidemiologija]] Proučavanje uloge koju imaju genetički faktori u određivanju zdravlja i bolesti, posebno kroz interakciju genetičkih faktora sas faktorima okoline, i tipično kako se to opaža kod genetički povezanih pojedinaca, često porodica ili loza, ali i populacija i subpopulacija. *[[Genetička genealogija]] Upotreba genealoškog testiranja DNK u kombinaciji sa tradicijskims tradicionalnim genealoškim metodima za zaključivanje nivoa i tipa genetičkih odnosa između jedinki, pronalaženje predaka i konstruisanje porodičnih stabala, genograma ili drugih genealoških mapa. *[[Genetička heterogenost]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih genetičkih mehanizama koji proizvode iste ili slične fenotipove. Postoje dva tipa genetičke heterogenosti: alelna heterogenost i heterogenost lokusa. [[Alelna heterogenost]] događa se kada različite varijante na jednom genskom lokusu uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. Heterogenost lokusa događa se kada varijante na različitim genskim lokusima uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Genetička osjetljivost]] (podložnost)), genetička i nasljedna predispozicija Povećana šansa ili vjerojatnostvjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Genetička predispozicija ne znači da će osoba razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu uticati na rizik od bolesti jedinke. Također se naziva genetička predispozicija, nasljedna predispozicija i nasljedna predispozicija. *[[Genetička predispozicija]] Povećana šansa ili vjerojatnoćavjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Postojanje genetičke predispozicije ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni činioci također mogu uticati na rizik od bolesti. *[[Genetička raznolikost]] (genetička varijacija) Ponekad se koristi naizmenično sa genetičkom varijacijom. Ukupan broj genetičkih osobina u genetičkom sastavu populacije, vrste ili druge grupe organizama. Često se koristi kao mjera prilagodljivosti grupe promjenjivim okruženjima. Genetička raznolikost je slična genetičkoj varijabilnosti, iako se razlikuje od nje. *[[Genetička regulacijska mreža]] (GRN) Grafikon koji predstavlja regulatornu složenost ekspresije gena. Vrhovi (pikovi) su predstavljeni raznim regulatornim elementima i genskim proizvodima, a ivice (veze) njihovim interakcijama. Ove mrežne strukture također predstavljaju funkcijskalnefunkcionalne odnose aproksimirajući brzinu kojom se geni transkribiraju. *[[Genetička rekombinacija]] Svaki rearanžman ili razmjena genetičkog materijala unutar pojedinačnog organizma ili između jedinki iste ili različite vrste, posebno ono što stvara genetičke varijacije. U najširem smislu, pojam obuhvata raznoliku klasu prirodnih mehanizama pomoću kojih se sekvence nukleinskih kiselina kopiraju ili fizički prenose u različita genetička okruženja, uključujući homolognu rekombinaciju tokom mejoze ili mitoze ili kao normalan dio popravke DNK; horizontalni događaji prijenosa gena kao što su bakterijska konjugacija, virusna transdukcija ili transformacija; ili greške u replikaciji DNK ili diobi ćelije. Vještačka rekombinacija je centralna za mnoge tehnike genetičkog inženjerstva koje proizvode rekombinantnu DNK. *[[Genetička distanca]] (udaljenost) Mjera genetičke divergencije između vrsta, populacija unutar vrste ili jedinki, koja se posebno koristi u filogenetici za izražavanje ili vremena proteklog od postojanja zajedničkog pretka ili stepena diferencijacije u sekvencama DNK koje sadrže [[genom]]e svake populacije ili pojedinacpojedinca. *[[Genetička varijabilnost]] Ponekad se koristi naizmenično sa terminom (genetička varijacija.) Formiranje ili prisustvo jedinki koje se razlikuju po genotipu unutar populacije ili druge grupe organizama, za razliku od jedinki sas razlikama uzrokovanim okolišem, koje izazivaju samo privremene, nenasljedne promjene fenotipa. Izuzimajući druga ograničenja, populacija sas visokom genetičkom varijabilnosti ima veći potencijal za uspješnu adaptaciju na promjenjive uvjete okoline od populacije sas niskom genetičkom varijabilnošću. GenetićkaGenetička varijabilnost je slična, iako se razlikuje od genetičke raznolikosti. *[[Genetička varijacija]] Ponekad se koristi naizmjenično s genetičkom raznolikošću i genetičkom varijabilnosti. Genetičke razlike unutar i između populacija, vrsta ili drugih grupa organizama. Često se vizualizira kao raznolikost različitih alela u genskim fondovima različitih populacija. *[[Genetički drift]] (alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta) Također alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta, obično se Obično se javlja kada u formiranju genskog fonda naredne generacije ne učestvuje kompletna populacija nego samo njen manji ili večiveći dio. Promjena učestalosti s kojom se postojeći alel javlja u populaciji zbog nasumične varijacije u distribuciji alela iz jedne generacije u drugu. Genetički drift se često tumači kao posljedica slučajnosti u pojavi da li će dati alel postati više ili manje uobičajen sa svakom generacijom, bez obzira na uticaj prirodnog odabiranja. Takva slučajnost može uzrokovati da određeni aleli, čak i inače povoljni, potpuno nestanu iz genskog fonda, čime se smanjuju genetičke varijacije, ili može uzrokovati da u početku rijetki aleli, čak i neutralni ili štetni, postanu mnogo češći ili čak fiksirani. *[[Genetički kod]] Skup pravila po kojima se informacije kodirane unutar nukleinskih kiselina prevode u proteine u ribosomima živih ćelija. Ova pravila definiraju kako sekvence nukleotidnih tripleta koje se nazivaju kodoni određuju koja će aminokiselina biti sljedeća tokom sinteze proteina. Ogromna većina živih organizama ima isti genetički kod (koji se ponekad naziva i "“standardni"” genetički kod), ali postoje i varijantni kodovi. *[[Genetički marker]] Specifičan, lako prepoznatljiv i obično vrlo polimorfan dio gena ili druge DNK sekvenca sekvence s poznatom lokacijom na [[hromosom]]u koja se može koristiti za identifikaciju jedinki ili vrste kojekoji ga posjeduju. Sekvenca DNK s poznatim fizičkim položajem na [[hromosom]]u. [[Genetički marker]]i i geni koji su blizu jedan drugome na hromosomu imaju tendenciju da se nasljeđuju zajedno. Razlikuju se individualno do te mjere da se mogu koristiti za pronalaženje obližnjeg gena koji uzrokuje određenu bolest ili osobinu unutar porodica. Primjeri genetičkih markera su jednonukleotidni polimorfizammpolimorfizam (SNP), polimorfizmi dužine restrikcijskih fragmenata (RFLP), varijabilni broj tandemskih ponavljanja (VNTR), mikrosateliti i varijante broja kopija (CNV). Genetički markeri mogu, ali i ne moraju imati poznatu funkciju.] *[[Genetički modificirani organizam]] (GMO) Svaki organizam čiji je genetički materijal izmijenjen tehnikama genetičkog inženjerstva, posebno na način koji se ne javlja prirodno parenjem ili prirodnom genetičkom rekombinacijom. *[[Genetički poremećaj]] Nasljedno odstupanje od uobičajenog („(“normalnog“”) genotipa ili fenotipa).. *[[Genetičko autostopiranje]] Također (efekt stopiranja.) Tip povezane selekcije kojom pozitivna selekcija alela koji je podvrgnut selektivnom pritisku uzrokuje da aleli za različite gene na obližnjim lokusima također mijenjaju frekvenciju, omogućavajući im da "“stopiraju"” do fiksacije zajedno s pozitivno odabranim alelom. Ako je selekcija na prvom lokusu dovoljno jaka, neutralni ili čak blago štetni aleli unutar iste grupe veza mogu biti podvrgnuti istoj pozitivnoj selekciji jer je fizička udaljenost između obližnjih lokusa dovoljno mala da je malo vjerovatno da će se dogoditi rekombinacijski događaj između njih. *[[Genetičko inženjerstvo]] Obuhvata sve metode manipulacije genetičkim materijalom jednog organizma u kojima se neki dio [[genom]]a uklanja, ubacuje ili zamjenjuje (gen, [[hromosom]], hromosomska garnitura). Također genetička modifikacija ili genetička manipulacija. Direktna, namjenska manipulacija genetičkim materijalom organizma korištenjem bilo koje od raznih biotehnoloških metoda, uključujući umetanje ili uklanjanje gena, prijenos gena unutar i između vrsta, mutaciju postojećih sekvenci i izgradnju novih sekvenci korištenjem umjetnih sinteza gena. GenetičkiGenetičko inženjerstvo obuhvata širok skup tehnologija pomoću kojih se genetički sastav pojedinačnih ćelija, tkiva ili čitavih organizama može mijenjati u različite svrhe, obično kako bi se proučavale funkcije i ekspresija pojedinačnih gena, kako bi se proizveli hormoni, vakcine i druge droge i stvaranje genetički modificiranih organizama za upotrebu u istraživanju i poljoprivredi. *[[Genetičko savjetovanje]] Komunikacijski proces koji nastoji pomoći pogođenim ili rizičnim pojedincima i porodicama u razumijevanju prirodne povijesti, rizika od bolesti i načina prijenosa genetičkog poremećaja;. Treba olakšati informirani pristanak za genetičko testiranje kada je to prikladno;, raspravljati o mogućnostima upravljanja rizikom i planiranja porodice; te osigurati ili uputiti pojedince na psihosocijalnu podršku prema potrebi. Genetičko savjetovanje integrira genetičko testiranje, genetičku genealogiju i genetičku epidemiologiju. *[[Genetičko testiranje]] Također, DNK testiranje ili, genetički skrining. Široka klasa različitih procedura koje se koriste za identifikaciju osobina pojedinih hromosoma, gena ili osobnihličnih proteina, kako bi se utvrdilo porijeklo ili dijagnosticirala ranjivost na nasljedne bolesti ili otkriliotkrile mutantne alele povezane s povećanim rizikom od razvoja genetičkih poremećaja. Genetičko testiranje se široko koristi u medicini, poljoprivredi i biološkim istraživanjima. Proces testiranja pojedinaca u određenoj populaciji kako bi se identificirali oni koji imaju povećani rizik od pojave ili razvoja određenog genetičkog poremećaja ili nositelja genetičke varijante za određeni poremećaj. *[[Genetika]] Oblast biologije koja proučava gene, genetičke varijacije i procese naslijeđivanjanasljeđivanja u živim organizmima. *[[Genodermatoza]] Nasljedni sindrom koji uključuje dermatološki (kožni) fenotip. *[[Genom]] Obuhvata cjelokupnu nasljednu supstancu nekog organizma: jedarnu DNK, kodirajuće i nekodirajuće regije i genetički materijal mitohondrija i hloroplasta. Čitav komplet genetičkog materijala sadržan u hromosomima organizma, organele ili virusa. Termin se također koristi za označavanje kolektivnog skupa genskih lokusa koje dijeli svaki član populacije ili vrste, bez obzira na različite alele koji mogu biti prisutni na tim lokusima kod različitih jedinki. *[[Genomika]] Interdisciplinarno polje koje proučava strukturu, funkciju, evoluciju, mapiranje i uređivanje cijelih genoma, za razliku od pojedinačnih gena. Genomika okoliša, ekogenomika i genomika zajednice Proučavanje genetičkog materijala dobivenog direktno iz uzoraka okoliša, za razliku od organizama uzgajanih u laboratorijskim kulturama. *[[Genomska DNK]] (gDNK)), [[hromosomska DNK]] Također hromosomska DNK. DNK sadržana u hromosomima, za razliku od vanhromosomske DNK sadržane u zasebnim strukturama kao što su plazmidi ili organele kao što su mitohondrije ili hloroplasti. *[[genom|Genomski ispis]] koji rezultira inaktivacijom alela ovisno o tomezavisno od toga od kojeg je roditelja naslijeđen. Može imati kliničku važnost jer može utjecatiuticati na ekspresiju genske mutacije (tj. fenotipa) u potomstvu oboljelog roditelja, ovisno o tomezavisno od toga koji roditelj prenosi mutaciju. *[[Genomsko utiskivanje]] (imprinting) [[epigenetika|Epigenetički fenomen]] koji uzrokuje ekspresiju gena na način koji ovisi o određenom roditeljuzavisi od određenog roditelja od kojeg je gen naslijeđen. Javlja se kada se epigenetički znakovi kao što su DNK ili metilacija histona uspostave ili "“utisnu" (uštapmaju” (uštampaju) u zametne ćelije roditeljskog organizma i zatim se održavaju kroz ćelijske diobe u somatskim ćelijama potomstva organizma; kao rezultat, gen u potomstvu koji je naslijeđen od oca može biti izražen drugačije od druge kopije istog gena koja je naslijeđena od majke. *[[Genotip]] Cjelokupni komplement alela prisutan u genomu određene individue, što, u međudejstvu sameđudjelovanju s okolinskim faktorima i interakcijiinterakcijom gena dovodi do njenog fenotipa. Na najširoj razini, genotip uključuje cjelokupnu genetičku konstituciju pojedinca. Često se primjenjuje uže na skup alela prisutnih na jednom ili više specifičnih lokusa. *[[Genotip]]izacija Proces utvrđivanja razlika u genotipu pojedinca ispitivanjem sekvenci DNK u genomu, pomoću biotestova i poređenjem sa sekvencama druge osobe ili referentnom sekvencom. Laboratorijski proces u kojem se DNK zametne linije analizira na specifične nukleotide ili baze kako bi se utvrdilo jesu li prisutne određene varijante. Genotipizacija se razlikuje od sekvenciranja, u kojem se procjenjuju svi nukleotidi koji čine određenu duljinu DNK (npr. unutar gena, egzoma ili genoma). * [[Genotoksičnost]] Sposobnost određenih hemijskih i/ili fizičkih i bioloških agenasa da prouzrokuju oštećenje genetičkog materijala u živoj ćeliji (npr. kroz jednolančane ili dvolančane prekide, umrežavanje ili tačkaste mutacije), što može, ali ne mora da dovede do trajne mutacije. Iako su svi mutageni genotoksični, nisu svi genotoksični spojevi mutageni. *[[Genska doza]] Broj kopija određenog gena prisutnih u genomu. Doziranje gena direktno utiče na količinu genskog proizvoda koji ćelija može ekspromirati, iako su se razvile različite kontrole koje strogo regulišu ekspresija gena. Promjene u doziranju gena uzrokovane mutacijama, uključuju varijacije u broju kopija *[[Genska ravnoteža]] Mehanizam određivanja spola koji zavisi od omjera broja X-hromosoma (X) i broja skupova autosoma (A). Mužjaci se razvijaju kada je omjer X/A 0,5 ili manji, ženke kada je 1,0 ili više, a interseks se razvija kada je između 0,5 i 1,0. *[[Genska terapija]] Umetanje funkcionalnog ili divljeg tipa gena ili dijela gena u organizam (posebno pacijenta) s namjerom ispravljanja genetičkog defekta, bilo direktnom zamjenom defektnog gena ili suplementacijom drugom, funkcijskalnomfunkcionalnom verzijom. *[[Genski fond]] Zbir svih različitih alela koje dijele pripadnici jedne populacije. *[[Genski lokus]] Specifičan, fiksni položaj na [[hromosom]]u gdje se nalazi određeni gen ili genetički marker. *[[protein|Genski proizvod]] Bilo koji biohemijski materijal koji je rezultat ekspresije gena, koji se najčešće tumači kao funkcionalni transkriptom [[iRNK]], proizveden transkripcijom gena ili potpuno izgrađeni protein proizveden primarnim transkriptom, iako nekodirajuće, molekule RNK kao što su transferne [[RNK]] mogu također se smatraju genskim proizvodima. Mjerenje količine datog genskog proizvoda koji se može otkriti u ćeliji ili tkivu ponekad se koristi da se zaključi koliko je odgovarajući gen aktivan. *[[klicni list|Germ-ćelija]] (zametna ćelija) Svaka biološka ćelija koja stvara spolne ćelije organizma koji se seksualno razmnožava. Spolne ćelije su međugeneracijske veze za genetički materijal koji će se na kraju prenijeti na potomke organizma i obično se razlikuju od somatskih ćelija, koje su potpuno odvojene od zametne linije. *[[klicni list|Germ linija]] (zametna linija) Također: Zametna linija U višećelijskim organizmima, populacija ćelija koje su sposobne da prenesu svoj genetički materijal na potomstvo organizma i stoga se (barem teorijski) razlikuju od somatskih ćelija, koje ne mogu prenijeti svoj genetički materijal. Ćelije zametne linije nazivaju se zametne ćelije. Linija zametnih ćelija, koja se proteže kroz mnoge generacije, sadrži genetički materijal koji je na jedinku prenijet od njegovih predaka. *[[Glasnička RNK]] Vidi: [[Informacijska RNK]]. *[[TATA-kutija|Goldberg-Hognessova kutija]] Vidi: [[TATA-kutija]]. *[[G-pruganje]] Također (Giemsa pruganje ili G-bendiranje) Tehnika koja se koristi u citogenetici za proizvodnju vidljivog kariotipa, bojenjem kondenziranih hromosoma Giemsa bojom. Bojenje proizvodi dosljedne i prepoznatljive uzorke tamnih i svijetlih "“traka"” u regijama hromatina, što omogućava da se specifični [[hromosom]]i lako razlikuju. [[gram pozitivna bakterija|Gram pozitivnost]] i [[gram negativna bakterija|Gram negativnost]] Prijemčivost/neprijemčivost [[mikroorganizam]]a (([[bakterija]]) ma Giemsa bojenje *[[Guanin]] Skraćeno slovom (skr. G.) Jedna od četiri glavne nukleobaze prisutne u DNK i [[RNK]]. [[Guanin]] formira bazni par sas [[citozin]]om. *[[Gubitak heterozigotnosti]] (LOH) Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerojatnijevjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i LOH. *[[GWAS]] GWAS (studija povezanosti cijelog genoma) GWAS (genome-wide associatijskassociation study) je način na koji se identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Oval metod ispituje cijeli genom radi genetičkih polimorfizama, obično polimorfizama jednog nukleotida ([[SNP]]), koji se češće javljaju u slučajevima (ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje) nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine). Naziva se i studija povezanosti cijelog genoma.<ref name="hadzirifat"/> ==H== *[[Haplodiploidija]] Sistem određivanja spola u kojem je spol pojedinog organizma određen brojem hromosoma koje posjeduje: potomci koji se razvijaju iz oplođenih jaja su diploidni i ženski, dok su potomci koji se razvijaju iz neoplođenih jaja haploidni i muški, sas polovinom [[hromosom]]a koliko i žena. Haplodiploidija je zajednička za sve pripadnike reda insekata Hymenoptera i nekoliko drugih taksona insekata. *[[Haplogrupa]] Skupina sličnih haplotipova koji imaju zajedničkog pretka s istom [[SNP]] mutacijom. Pošto se sastoji od sličnih haplotipova, omogućava predviđanje haplogrupa prema haplotipovima. Haplogrupa se određuje i utvrđuje SNP testom. *[[Haploid]] (ćelije ili organizma) Imaju jednu kopiju svakog hromosoma, pri čemu svaka kopija nije dio para. Kontrast diploidnog i poliploidnog. Označava se stenografskim brojem n. *[[[Haploidna garnitura]] Jednostruka [[hromosomska garnitura]] označava se simbolom <big>''n''</big>. Kada se spolne ćelije – jajna ćelija i sprematozoidspermatozoid spoje, novonastala – prva ćelija novog živog bića imaćeimat će diploidan broj hromosoma. *[[Haploidni broj hromosoma]] čovjeka iznosi 23. *[[Haploinsuficijencija]] Model dominantnog djelovanja gena u diploidnim organizmima, u kojem je jedna kopija alel a alela divljeg tipa na lokusu u heterozigotnoj kombinaciji sas varijantnim alelom nije dovoljandovoljna za proizvodnju fenotipa divljeg tipa. Haploinsuficijencija može nastati zbog de novo ili naslijeđene mutacije gubitka funkcije u varijantnom alelu, tako da proizvodi malo ili nimalo genskog proizvoda (često protein). Situacija koja se događa kada je jedna kopija gena inaktivirana ili izbrisana, a preostala funkcijskalnafunkcionalna kopija gena nije primjerena za proizvodnju potrebnog genskog proizvoda za očuvanje normalne funkcije. *[[Haplotip]] Sažeti termin za haploidni genotip. To je skup specifičnih alela (pojedinačnih DNK sekvenci) u klasteru usko povezanih gena na istom hromosomu, koji se nasljeđuju zajedno. Jednostavnije rečeno, haplotip je grupa takvih gena koje potomstvo nasljeđuje od jednog roditelja. Skup usko povezanih genetičkih markera prisutnih na jednom [[hromosom]]u koji se nasljeđuju zajedno. *[[Hardy-Weinbergov zakon]] U velikoj populaciji u kojoj dolazi do slučajnog parenja, frekvencije gena i genotipova su stalne. *[[Helikaza]] Bilo koji iz klase motornih proteina zavisnih od ATP -a koji se kreću u smjeru duž DNK kičmu kičme i katalizuju razdvajanje dva[[komplementa RNK lanca dvostruke spirale, dozvoljavajući da se odvijajuodvija veliki broj vitalnih procesa, npr. transkripcija, replikacija i popravka. Enzim koji odmotava lance dvolančane uzvojnice. *[[Hemizigot]] U diploidnom organizmu, koji ima samo jedan alel na datom [[genski lokus|geneskom lokusu]] (gdje bi ih obično bilo dva). Hemizigotnost se može uočiti kada je samo jedna kopija [[hromosom]]a prisutna u normalno diploidnoj ćeliji ili organizmu, ili kada je obrisan segment [[hromosom]]a koji sadrži jednu kopiju alela, ili kada je gen lociran na [[spolni hromosomheterogamet]]nom spolu (u kojem polnispolni hromosomi ne postoje u parovima koji se podudaraju); naprimjer, kod muškaraca s normalnim hromosomima, za gotovo sve X-vezane gene se kaže da su hemizigoti jer postoji samo jedan X hromosom i nekoliko istih gena postoji na Y hromosomu. Muški spol koji samo na X-hromosomu nosi alel za spolno- vezano svojstvo i koji se uvijek eksprimira u [[fenotip]]u. *[[Hemiziogot]]nost Pojava samo jednog člana hromosomskog para ili segmenta hromosoma umjesto uobičajena dva. Hemizigotnost se često koristi za opisivanje X-vezanih gena kod muškaraca koji imaju samo jedan hromosom X. Ovaj se termin ponekad koristi u genetici somatskih ćelija gdje su ćelijske linije raka često hemizigotne za određene alele ili hromosomske regije. *[[Heritabilnost]] Također i (nasljedivost) Pohranjivanje, prijenos i izražavanje molekulskih informacija u biološkim organizmima, što se manifestira prenošenjem fenotipskih osobine sa osobina s roditelja na potomstvo, bilo kroz seksualnu ili aseksualnu reprodukciju. Za ćelije ili organizmiorganizme potomaka se kaže da nasljeđuju genetičke informacije svojih roditelja. *[[nasljeđivanje|Sposobnost nasljeđivanja]]: [[Statistika]] koja se koristi u [[kvantitativna genetika|kvantitativnoj genetici]]. koja procjenjuje proporciju varijacije unutar date [[fenotip]]ske osobine koja je posljedica genetičke varijacije između pojedinaca u određenoj populaciji. Nasljednost se procjenjuje poređenjem individualnih fenotipova blisko srodnih jedinki u populaciji. Udio varijacija u populacijskom svojstvu koji se može pripisati naslijeđenim genetičkim čniocimačiniocima. Procjene nasljednosti kreću se od 0 do 1 i često se izražavaju kao postotak. Broj blizak 1 može biti pokazatelj visoko nasljedne osobine unutar populacije. Ne smije se koristiti za procjenu rizika na individualnoj osnovi. *[[Heterodupleksna analiza]] Metod otkrivanja razlika u sekvencama između normalne DNK i DNK koja se testira. Obično se koristi kao metodmetoda za otkrivanje potencijalnih mutacija u genu. *[[Heterogametnost]] Stanje organizma koji stvara dva tipa gameta s obzirom na spolne hromosome (XY). Heterogenost logaritama odds skora (HLOD rezultat) Statistička procjena jesu li dva genetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerojatnovjerovatno nasljeđuju zajedno. Logaritam heterogenosti rezultata izgleda izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Naziva se i HLOD rezultat. *[[Heterogenost lokusa]] Prisustvo varijanti na različitim lokusima gena koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Heterohromatin]] Kondenzirane regije hromatina koje najčešće nisu transkripcijski aktivne; mogu biti konstitutivne i fakultativne. *[[Heterohromosom]] Vidi: [[Alosom]] *[[Heterologna ekspresija]] Ekspresija stranog gena ili bilo koje druge strane sekvence DNK unutar organizma domaćina koji prirodno ne sadrži isti gen. Insercija stranih transgena u heterologne domaćine pomoću rekombinantnog vektori je uobičajeni biotehnološki metod vektora uobičajena je biotehnološka metoda za proučavanje strukture i funkcije gena. *[[Heteroplazmija]] Pojava kada je u citoplazmi više tipova hloroplasta ili mitohondrija. Heteroza, hibridna snaga i poboljšanje autbredinga Također hibridna snaga i poboljšanje autbredinga. Poboljšana ili povećana funkcija kvantiteta ili kvaliteta bilo koje biološke osobine u hibridu potomstvo potomstva, s obzirom na istu osobinu kod njegovih genetički različitih roditelja. Ako je bilo koja ili više osobina roditelja značajno poboljšana u potomstvu kao rezultat miješanja genetičkih doprinosa roditelja, potomstvo je heterotično. *[[Heterozigot]] U diploidnom organizmu, genotip koji ima dva različita alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, heterozigotni genotipovi su predstavljeni parom nepodudarnih slova ili simbola, često velikim slovom (kojikoje označava dominantni alel) i malim slovom (koje označava recesivni [[alel]]), kao što su Aa ili Bb itd. Kontrast je homozigot. *[[heterozigot|Heterozigotni genotip]] Prisustvo dva različita alela na određenom genskom lokusu. Heterozigotni genotip može uključivati jedan normalni i jedan mutirani alel ili dva različita mutirana alela (složeni heterozigot). *[[Hibrid]] Jedinka nastala križanjem genetički različitih roditelja iste vrste; npr. mendelovski F1-potomci graška dominantnog fenotipa nastali križanjem dominantnog homozigota i recesivnog homozigota ili potomak nastao križanjem jedinki koje pripadaju različitim vrstama. Potomstvo koje nastaje spajanjem kvaliteta dvaju organizama različitih rodova, [[vrsta]], [[rasa]], [[sorta (botanika)|sorti]] ili varijeteta putem seksualnog razmnožavanja. Hibridi se mogu pojaviti prirodno ili umjetno, kao u toku selektivnog uzgoja domaćih životinja i biljaka. Reproduktivne barijere obično sprečavaju hibridizaciju između udaljenih organizama ili barem osiguravaju da hibridno potomstvo bude sterilno, ali plodni hibridi mogu dovesti do specijacije. *[[Hibridizacija]] Proces kojim se hibridni organizam proizvodi od dva organizma različitih rodova, vrsta, [[rasa{{ ili varijeteta. Proces kojim se jednolančani DNK ili [[RNK]] preparat dodaje na površinu sekvence, u rastvoru, i potencijalno pretvara u komplementarnu sonda sondu. U odnosu na test ekspresije gena, hibridizacija se odnosi na korak u eksperimentalnoj paradigmi, dok se u molekulskoj biologiji ili genetici termin odnosi na hemijski proces. *[[himera|Himerizam]] Prisustvo dvedvije ili više populacija ćelija sas različitim genotipovima u pojedinačnom organizmu, poznatom kao himera, koja se razvila fuzijom ćelija koje potiču iz odvojenih zigota. Svaka populacija ćelija zadržava svoj genom, tako da je organizam kao cjelina mješavina genetički neidentičnih tkiva. Genetički himerizam može biti naslijeđen (npr. fuzijom više embrija tokom trudnoće) ili stečen nakon rođenja (npr. alogenom transplantacijom ćelija, tkiva ili organa od genetički neidentičnog donora). Kod biljaka može biti rezultat kalemljenja ili grešaka u diobi ćelija. Sličan je mozaicizmu, ali se razlikuje od njega. *[[mutacija|Hipermorf]] Mutirani alel sas povećanom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni ([[divlji tip]]). *[[Hipomelanoza]] Nedostatak melanina. *[[Hipomorf]] Mutirani alel sa smasnjenomsmanjenom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[Histon]] Dio klase posebnih proteina u [[hromosom]]ima oko kojih se omotava molekula DNK. Bilo koji iz klase visoko alkalnih proteina odgovornih za pakovanje jedarne DNK u strukturne jedinice koje se nazivaju nukleosomi u eukariotskim ćelijama. Histoni su glavne proteinske komponente hromatina, gdje se povezuju u komplekse koji djeluju kao "kalemovi"“kalemi” oko kojih se vijuga linearna molekula DNK. Imaju glavnu ulogu u regulaciji i ekspresiji gena. *[[HLOD-rezultat]] ([[logaritam]] heterogenosti rezultata pojavljivanja) Statistička procjena dajesu li su dva genska lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerovatno nasljeđuju zajedno. HLOD rezultat izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Također se naziva logaritam heterogenosti rezultata pojavljivanja. *[[Hloroplastna DNK]] (cpDNK) Cirkularna molekula DNK u hloroplastima, nezavisna od jedarne, endosimbiotskog porijekla. *[[Holandrični gen]]o Geni na [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. *[[hromosom|Holocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Bez jedne centromere, već više mjesta za sklapanje kinetohora raspoređenih duž cijele dužine [[hromosom]]a. Tokom diobe ćelije, hromatide holocentričnih hromosoma se paralelno pomiču i ne formiraju klasične strukture u obliku slova V, tipske za monocentrične [[hromosom]]e. *[[Homogametnost]] Organizam koji stvara jedan tip gameta s obzirom na [[spolni hromosom|spolne hromosome]] (XX)). *[[Homologna rekombinacija]] Tip genetičke rekombinacije u kojoj se nukleotidne sekvence razmjenjuju između dvije slične ili identične (“homologne") molekule DNK, posebno one koja se događa između homolognih hromosoma. Termin se može odnositi na rekombinaciju koja se javlja kao dio bilo kojeg od brojnih različitih ćelijskih procesa, najčešće popravke DNK ili hromosomskog ukrštanja tokom mejoze kod eukariota i [[horizontalni prenos gena|horizontalnog prijenosa gena]] kod prokariota. Kontrastna nehomologna rekombinacija. *[[Homologni hromosom]], homolozi Također homolozi. Skup od dva podudarna hromosoma, jednog majčinskog i jednog očinskog, koji se uparuju jedan s drugim unutar jedra tokom mejoze. Imaju iste gene na istim lokusima, ali mogu imati različite alele. *[[Homoplazmija]] Pojava kada u citoplazmi nalazimo samo jedan tip [[hloroplast]]a ili [[mitohondrija]]. *[[Homozigot]] U diploidnom organizmu, organizam koji ima dva identična alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, homozigotni genotipovi su predstavljeni parom odgovarajućih slova ili simbola, kao što su AA ili aa. Kontrast je heterozigot. *[[homozigot|Homozigotni genotip]] Jedinka koja nosi dva identična alela (AA ili aa). Prisustvo dva identična alela na određenom lokusu gena. Homozigotni genotip može uključivati dva normalna alela ili dva alela koji imaju istu varijantu. *[[Horizontalni transfer gena]] (HGT) HGT ili lateralni prijenos gena (LGT) je kretanje genetičkog materijala između jednoćelijskih i/ili višećelijskih organizama osim ("(“vertikalnim")”) prijenosom DNK, od roditelja do potomstva ([[razmnožavanje]]). HGT je važan faktor u evoluciji mnogih organizama. Horizontalni prijenos gena je i izmjena genetičkog materijala između dvije homologne molekule DNK dviju različitih ćelija (jedinki) iste generacije. *[[Hromatida]] Jedna kopija novokopiranog [[hromosom]]a, koji je centromerom spojen sas originalnim hromosomom. *[[Hromatidna razmjena]] Razmjena dijelova nesestrinskih hromatida homolognih hromosoma u profazi I mejoze. *[[Hromatin]] [[hromosom]]ski dio jedra sas pojačanom prijemčivošću za boje koje se koriste za bojenje preparata za mikroskopiranje. :Kompleks DNK i proteina tzv. nukleoprotein; može biti euhromatin iIiili heterohromatin Kompleks DNK, [[RNK]] i proteina koji se nalazi u eukariotskim ćelijama, koji je primarna supstanca koja se sastoji od hromosoma. Hromatin funkcioirafunkcionira kao sredstvo za pakiranje vrlo dugih molekula DNK u visoko organizirane i gusto zbijene oblike, što sprečava zapetljavanje niti, jača DNK tokom ćelijske diobe, pomaže u sprečavanju oštećenja DNK i ima važnu ulogu u regulaciji ekspresije gena i DNK replikacija. *[[Hromosom]] Jedarna supramolekulska struktura, vidljiva tek u ćelijama koje se dijele. Tada se hromosomi kondenziraju i dobiju jasnije konture. Prije diobe liče na tanke niti sklupčane u jedru. Sastoje se iz DNK i specifičnih proteina, [[histon]]a, koji služe kao prstenovi oko kojih se obmotavaomotava DNK. Oblik i debljina [[hromosom]]a ovise o tomezavise od toga koliko je čvrsto DNK obmotanaomotana oko proteina. Ako je obmotanaomotana jako, onda se hromosomi bolje vide i to se dešava nešto prije same diobe ćelije. Na hromosomu se mogu uočiti njegobvinjegovi kraci (kratki – p i dugi – q) krajevi ([[telomere]]), primarna RNK ([[centromere]]) i sekundarna RNK (drške satelita) suženja. [[Hromosom]]i se mogu smatrati svojevrsnim tipom molekulskog “paketa" za DNK unutar ćelijskog jedra. Kod većine eukariota, sastoje se od dugih lanaca DNK umotanih s proteinima koji se vežu za niti i kondenziraju, kako bi spriječili da postanu neupravljivo zapetljani. Najlakše se razlikuju i proučavaju u njihovim potpuno kondenziranim oblicima, koji se javljaju samo tokom ćelijske diobe. Neki jednostavni organizmi imaju samo jedan hromosom od kružne DNK, dok većina eukariota ima više hromosoma sastavljenih od linearne DNK. Sastoji se od proteina i DNK organiziranih u gene. Svaka ljudska ćelija normalno sadrži 23 para [[hromosom]]a. *[[Hromosomska duplikacija]] Dvostrukost cijelog hromosoma ili njegovih određeni hsegmenataodređenih segmenata. *[[Hromosomska nestabilnost]] Genomska neravnoteža koja se javlja kada ćelija ima abnormalan broj hromosoma. Može biti uzrokovana neočekivanim hromosomskim križanjem ili prisutnošću malih, vanhromosomskih dijelova DNK.<ref name="hadzirifat"/> ==I== *[[Idiohromosom]] Vidi: [[Alosom]]. *[[Inbred linija]] Bilo koja loza određene vrste u kojoj su jedinke gotovo ili potpuno genetički identične jedna drugoj zbog duge historije ponovljenih inbridinga, bilo prirodnim ili vještačkim putem. Linije se obično smatraju ukrštanimukrštenim nakon najmanje 20 generacija inbridinga (npr. samooplodnjom ili parenjem u srodstvu), kada su gotovo svi lokusi u genomu homozigotni i sve jedinke se stoga mogu tretirati kao klonovi (uprkos činjenici da se još uvijek proizvode spolnom reprodukcijom). *[[Inbriding]] Također ukrštanje u srodstvu [[Spolno razmnožavanje]] između [[rasa]] ili jedinki koje su genetički blisko povezane. Inbriding rezultira [[homozigot|homosigotnošću]], što može povećati i vjerovatnoću da će potomstvo biti pogođeno štetnim recesivnim osobinama i vjerovatnoću fiksiranja korisnih osobina unutar reproduktivnog dijela populacije. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati ukrštanjem, a za potomstvo se kaže da je inbredno. Kontrast je autbriding. *[[Incidencija]] Učestalost nove pojave genetičkog poremećaja (ili šire bilo kojeg genetičkog stanja ili osobine, štetnog ili drugog) među članovima određene populacije i u određenom vremenskom periodu. *[[Indel]] Termin koji se odnosi na inserciju ili deleciju jedne ili više baza u sekvenci [[nukleinske kiseline]]. *[[Inducibilni gen]] Gen čija [[ekspresija gena|ekspresija]] ili reaguje na promjenu okoline ili ovisi o položaji ćelije domaćina unutar [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. *[[protein|Induktor]] Protein koji se vezuje za represor (da ga onemogući) ili za aktivator (da ga omogući). *[[Informacijska RNK]] [[RNK]] (iRNK, mRNK) su sve molekule RNK koje prenose genetičku informaciju iz njenog centra u [[ćelijsko jedro|jedru]], tj. u [[hromosom]]ima ili u drugim nositeljima DNK ([[mitohondrijska DNK]] ([[mitohondrije]] i [[plastid]]i) – do mjesta njene realizacije. Genetička kontrola svih pojava i procesa u organizmu odvija se putem sinteze regulacijskih ([[enzimi]]) i strukturnih proteina. *[[genetičko testiranje|Informativnost]] U [[genetičko testiranje|genetičkom testiranju]], rezultat testa koji definitivno otkriva prisustvo ili odsutnost genetičke promjene zametne linije povezane s nasljednim poremećajem koji se procjenjuje. U analizi povezanosti, sposobnost razlikovanja između majčinski i očinski naslijeđenih DNK-markera (polimorfizama) unutar ili u blizini određenog gena od interesa. *[[genetičko savjetovanje|Informirani pristanak]] (proces pristanka) Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju [[informacija]]. Trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija [[genetička analiza|genetičke analize]], raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Naziva se i proces pristanka. *[[Insercija (genetika)|Insercija]] Umetanje jednog ili više [[nukleotid]]a u lanac DNK, odnosno hromosom. Tip mutacije u kojoj se jedna ili više baza dodaje sekvenci nukleinske kiseline; može značajno varirati u veličini. *[[Inicijacijski kodon]] Pogledajte: Početnipočetni kodon (startni kodon). *[[Insercijska mutageneza]] Promjena sekvence DNK umetanjem jednog ili više nukleotida u sekvencu, bilo prirodno ili vještački. Ovisno o preciznoj lokacijiZavisno od precizne lokacije umetanja unutar ciljne sekvence, insercije mogu djelomično ili potpuno inaktivirati ili čak povećati regulaciju genskog proizvoda ili biohemijskog puta, ili mogu biti neutralne, ne dovodeći do suštinskih promjena. Mnoge tehnike genetičkog inženjerstvoainženjerstva oslanjaju se na umetanje egzogenog genetičkog materijala u ćelije domaćina, kako bi se proučavala funkcija i ekspresija gena. *[[Insercijska sekvenca]] Također, insercijski ili jednostavno umetnuti element Bilo koja nukleotidna sekvenca koja je prirodno ili umjetno umetnuta u drugu sekvencu. Termin se posebno koristi da se odnosi naza dio transpozibilnog elementa koji kodira one proteine koji su direktno uključeni u proces transpozicije, npr. enzim transpozaza. Kodirajuća regija u transposabilnoj sekvenci umetanja obično je flankirana kratkim obrnutim ponavljanjima, a struktura većih prenosivih elemenata obično uključuje par bočnih sekvenci umetanja koje su same invertirane. *''[[In silico]]'' Odnosi se na eksperimente na živim jedinkama van i unutar organizma, odnosno i kako su i nađeni in natura. *[[''In situ]]'' Na datom mjestu *[[Integron]] Mobilni genetički element koji se sastoji od genske kasete koja kodira rekombinazu specifičnu za mjesto i uključuje mjesta za prepoznavanje specifična za integrazu i promotor koji upravlja ekspresijom jednog ili više gena za adaptivne osobine na ćeliju domaćina. Integroni obično postoje u obliku kružnih episomnih DNK fragmenata kao što su plazmidi, preko kojih pomažu brzu adaptaciju i evoluciju bakterija, omogućavajući horizontalni prijenos gena otpornosti na antibiotike između različitih bakterijskih vrsta i sojeva. *[[Intein]] Bilo koja sekvenca jedne ili više aminokiselina unutar prekursorskog polipeptida koja je izrezana spajanjem proteina tokom posttranslacijske modifikacije i stoga je odsutna u zrelom proteinu, analogno intronima spojenim iz [[RNK]] transkripta. Kontrast je ekstein. *[[Intercistronska regija]] / međugenska regija Bilo koja sekvenca DNK koja se nalazi između stop kodona jednog gena i startnog kodona sljedećeg gena u policistronskoj transkripcijskoj jedinici. Također: međugenska regija. *[[Interfaza]] Sve faze ćelijskog ciklusa isključujući ćelijsku diobu. Tipska ćelija većinu života provodi u interfazi, tokom koje obavlja svakodnevne metaboličke aktivnosti, kao i potpunu replikaciju svog genoma u pripremi za mitozu ili mejozu. *[[Intergenski razmaknik]] (IGS) Regija nekodirajuće DNK između gena. Termini intergeni spejser (IGS) ili netranskribovaninetranskribirani razmak (NTS) koriste se posebno za razmaknicu DNK između mnogih tandemski ponovljenih kopija gena ribosomske RNK. *[[Intergenska regija]] (IGR) Bilo koja sekvenca nekodirajuće DNK koja se nalazi između funkcionalnih gena. *[[Interkalirajući agens]] Bilo koji hemijski spoj (npr. akridinske boje) kojekoji ometa poravnanje i uparivanje baza u komplementarnim lancima molekula DNK, umetanjem sesebe između baza. *[[Interkineza]] Skraćena pauza u aktivnostima vezanim za ćelijsku diobu koja se javlja tokom mejoze kod nekih vrsta, između prve i druge mejotske diobe (tj. mejoze I i mejoze II). Tokom interkineze ne dolazi do replikacije DNK, za razliku od normalne interfaze koja prethodi mejozi I i mitozi. IntragenskiIntragenska regija Vidi: Intronintron. *[[Introgresija]] Također, [[introgresivna hibridizacija]]. Premještanje gena iz genskog fonda jedne populacije ili vrste u onu druge populacije ponovnim ukrštanjem hibrida dvije populacije s jednom od roditeljskih populacija. Sveprisutan je i važan izvor genetičke varijacije u prirodnim populacijama, ali se također može namjerno izazvati u uzgoju pripitomljenih biljaka i životinja. *[[Intron]] Nekodirajuća sekvenca eukariotske DNK, između sekvenci DNK sa smislenom šifrom (egzonima). Sekvenca DNK između egzona koja se inicijalno kopira u RNK, ali je izrezana iz konačnog [[RNK]] prijepisa i stoga ne mijenja kodiranje aminokiseline. Poznato je da neke intronske sekvence utiču na ekspresiju gena. *[[Intron]]ski upad Rekombinacija posredovana intronom; tip abnormalnosti [[hromosom]]a u kojem su krakovi hromosoma ogledalske slike jedan drugog. *[[inverzija (genetika)|Inverzija]] [[Hromosomska mutacija]] u kojoj se segment hromosoma odlomi i ponovno pričvrsti u obrnutom smjeru. *[[Inverzijska omča]] Nastaje sparivanjem [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]] kod inverzijskog [[heterozigot]]a. *''[[In vitro]]'' U staklenci. *''[[In vivo]]'' Uživo. *[[iRNK]] Vidi: [[Informacijska RNK]]. *[[Istosmislena mutacija]] Vidi: Sinonimnasinonimna mutacija. *[[Izohromosom]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatide približno jednake dužine. Formiranje izohromosoma je ekvivalentno je istovremenim događajima umnožavanja i [[delecija (genetika)|delecije]], tako da dvije kopije ili dugog ili kratkog kraka čine rezultirajući hromosom. *[[Izolator]] Specifična sekvenca DNK koja sprečava da gen bude pod uticajem aktivacije ili potiskivanja obližnjih gena. *[[Izomerni gen]]i Dva ili više gena koji su ekvivalentni i redundantni u smislu da, uprkos [[kodon|kodiranju]] različitih genskih proizvoda, svaki od njih rezultira istim [[fenotip]]om kada je postavljen unutar iste genetičke pozadine. Ako je nekoliko izomernih gena prisutno u jednom genotipu, mogu biti kumulativni ili bez n-kumulativnog doprinosa fenotipu.<ref name="hadzirifat"/> ==J== *[[Jedarce]] (nukleolus) Jednostruka ili višestruka ćelijska [[organela]], odnosno jedrova suborganela. Glavna funkcija mu je stvaranje i organizacija komponenti ribosoma ([[rRNK]] i [[ribosom]]skih proteina). Organela jedra eukariotskih ćelija koja se sastoji od proteina, DNK i RNK i služi kao mjesto sinteze [[ribosom]]a. *[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP) U genetici odrednica za pojavu zamjene mjesta jednog od [[nukleotid]]a nekim drugim nukleotidom. Naprimjer, ako je posmatrana sekvenca na određenoj lokaciji gena posmatrane vrste sastavljena od niza nukleotida AAGCCTA, pa zatim nastane promjena redoslijeda nukleotida, kao AAGCCAA, postaje uočljivo da se početna i novonastala sekvenca međusobno razlikuju u jednom nukleotidu. Posljedice ovakvih izmjena (usljed ovakve "[[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]“) mogu biti različitog obima i oblika u posmatranom [[genom]]u ili fenotipu. *[[Jednosmjerna translokacija – [[nerecipročna translokacija]] Premještanje segmenta jednog hromosoma, nakon loma, na drugi nehomologni hromosom. *[[hromatida|Jednostruki hromosom]] Hromatida koja ima svoju vlastitu centromeru, jedna molekula DNK. *[[ćelijsko jedro|Jedro]] Ćelijska [[organela]] u kojoj je pohranjena (isključivo ili djelimično) genetička informacija u hromosomima. ==K== *[[genom|Kanalizacija]] Sposobnost populacije da dosljedno proizvodi isti fenotip bez obzira na varijabilnost okoline ili genetičke varijacije unutar njenog genoma. Koncept se najčešće koristi u razvojnoj biologiji za tumačenje zapažanja da su razvojni putevi često oblikovani prirodnom selekcijom, tako da se ćelijske loze u razvoju "vode" ili "kanaliziraju" prema jednoj, određenoj sudbini, postajući progresivno otpornijim na bilo kakve manje perturbacije. To može preusmjeriti razvoj ćelija dalje od njihovog početnog toka. *[[Kandidatski gen]] Gen čija je lokacija na hromosomu povezana s određenim fenotipom (često vezanim za bolest),) i za koji se stoga sumnja da uzrokuje ili doprinosi fenotipu. Geni kandidati se često biraju za proučavanje na osnovu prethodnog znanja ili prognoza o njihovoj funkcijskalnojfunkcionalnoj relevantnosti za osobinu ili bolest koja se istražuje. *[[Kanonska sekvenca]] Vidi: [[Konsenzusna sekvenca]]. *[[Kariogram]] Prikaz hromosoma jedne vrste poredanih prema veličini i položaju centromera (primarnih suženja hromosoma). *[[Kariotip]] Kompletna [[hromosomska garnitura]] date vrste. Broj i izgled hromosoma unutar jedra eukariotske ćelije, posebno kako je prikazan na organiziranoj mikrosnimci poznatoj kao [[kariogram]] ili u idealiziranom [[idiogram]]u (u parovima i poredani po veličini i položaju centromere). Termin se također koristi za označavanje kompletnog skupa hromosoma u vrsti ili pojedinačnom organizmu ili za bilo koji test koji otkriva ovaj komplement ili mjeri broj hromosoma. *[[kaskadno testiranje|Kaskadni skrining]] (kaskadno testiranje) Sistemski postupak za identifikaciju osoba unutar porodice kod kojih postoji rizik od nasljednog stanja. Počinje pronalaskom [[patogen]]e/ vjerovatno patogene varijante, putem opsežnog testiranja (kao što je testiranje potpunog genoma ili multigenskog panela) kod jednog člana porodice, obično pogođenog ovim stanjem. Zatim se testiranje samo za određenu porodičnu varijantu proširuje na rizične biološke rođake. Ovaj se proces ponavlja kako se identificira više pogođenih pojedinaca ili nositelja patogene varijante. Kaskadni skrining ponekad se naziva i kaskadno testiranje (preferirani termin). Kaskadno ([[genetičko testiranje|genetičko]]) testiranje (kaskadni skrining) Proces proširenja genetičkog testiranja na pojedince s rizikom unutar porodice za [[nasljeđivanje]] patogene varijante prethodno identificirane kod biološkog srodnika. Ovaj se proces ponavlja kako se unutar porodice identificira više nositelja [[patogen]]e varijante. Kaskadno [[genetičko testiranje]] ponekad se naziva i kaskadni probir, iako je preferirani izraz kaskadno genetičko testiranje. Naziva se i kaskadnim testiranjem. *[[ekspresivnost (genetika)|Kasni ili varijabilni početak]] Odnosi se na dob u kojoj se fenotip bolesti izražava kod osobe koja nosi patogenu varijantu. Stanja s kasnim ili promjenjivim početkom općenito se manifestiraju kasnije u životu ili u neko određeno doba tokom života. *[[bazni par|Kilobaza]] Jedinica molekulske mase/ dužine [[nukleinske kiseline]] jednaka 1.000 parova baza u dupleksnim molekulama, kao što je dvolančana DNK ili 1.000 baza u jednolančanim molekulama. *[[Kinetohor]] Troslojna laminarna proteinska struktura kojom se hromosom prihvata za mikrotubule [[diobeno vreteno|diobenog vretena]]. *[[Klasična genetika]] Grana genetike koja se zasniva isključivo na posmatranju vidljivih rezultata reproduktivnih činova, za razliku od onoga što su omogućile moderne tehnike i metodimetode molekulske biologije. Kontrastna molekululskaKontrast je [[molekularna genetika|molekulska genetika]]. *[[genetičko testiranje|Klinička korisnost]] Pojam koji se odnosi na vjerovatnoću da će test, podsticanjem intervencije, rezultirati poboljšanim zdravstvenim ishodom. Klinička korisnost genetičkog testa temelji se na zdravstvenim dobrobitima povezanim s intervencijama koje se nude osobama s pozitivnim rezultatima testa. *[[genetičko testiranje|Klinička valjanost]] Termin koji se odnosi na prediktivnu vrijednost testa za određeni klinički ishod (npr. [[vjerovatnoća]] da će se rak razviti kod nekoga s pozitivnim testom). Primarno je određena osjetljivošću i specifičnošću kojom test identificira pojedince s definiranim kliničkim stanjem unutar određene populacije. Klinička valjanost genetičkog testa je vjerovatnoća da će se rak razviti u nekoga s pozitivnim rezultatom testa. *[[kloniranje|Klon]] Genetički identične ćelije bakterija nastale [[binarna dioba|binarnim diobama]]; populacija ćelija ili [[organizam]]a koji su genetički identični, a nastali su binarnom diobom ([[prokarioti]]) ili mitozom iz jedne ćelije ili vegetativnim razmnožavanjem zajedničkog pretka ([[eukarioti]]). *[[Kloniranje]] Proces proizvodnje, bilo prirodno ili umjetno, pojedinačnih organizama ili ćelija koje su genetički identične jedna drugoj. Klonovi su rezultat svih oblika aseksualne reprodukcije, a ćelije koje prolaze kroz mitozu proizvode ćelije kćeri koje su klonovi roditeljske ćelije i jedne druge. Kloniranje se također može odnositi na biotehnološke metode kojikoje vještački stvaraju kopije [[organizam]]a ili [[ćelija (biologija)|ćelija]], ili, u molekulskom kloniranju, kopije fragmenata DNK ili drugih molekula. Metod manipulacije genetičkim materijalom u cilju dobijanja genetički istovjetnih jedinki. Jedinke koje imaju istovjetan genetički materijal se nazivaju se klonovima. *[[ekspresija gena|Koaktivator]] Tip regulatora koji povećava ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem za aktivator. *[[kodon|Kodiranje]] Također ([[smislenost (genetika)|smisleni lanac]], pozitivni (+) lanac i lanac bez šablona.) Lanac dvolančane molekule DNK čija nukleotidna sekvenca direktno odgovara sekvenci [[RNK]] transkripta proizvedenog tokom transkripcije (osim što su baze [[timin]]a supstituirane [[uracil]]skim bazama u molekuli RNK). Iako sam po sebi nije transkribiran, kodirajući lanac je po konvenciji lanac koji se koristi kada se prikazuje sekvenca DNK zbog direktne analogije između njene sekvence i kodona [[RNK]] proizvoda. Kontrast šablonske niti; vidi i smislenost. *[[kodominantnost|Kodominacija]] Osobena varijacija sudominacije dvajudva alela nad trećim. Manifestira u pojavi dase kad su [[heterozigot]]ne jedinke istovremeno obilježene produktima oba prisutna alela; specifična supstanca koju kodira svaki od njih strukturno je istovjetna u oba moguća [[genotip]]a (primjer [[krvna grupa]] AB). *[[Kodon]] [[Triplet]] u mRNK komplementaran tripletu (kod) u DNK. Serija od tri uzastopna nukleotida u kodirajućoj regiji sekvence nukleinske kiseline. Svaki od ovih tripleta kodira određenu aminokiselinu ili stop signal tokom sinteze proteina. Svaka molekula DNK i [[RNK]] napisana je jezikom nukleotida, koristeći četiri "slova" (četiri različite nukleobaze ), ali jezik koji se koristi za konstruiranje proteina uključuje 20 "slova" (20 različitih aminokiselina). [[Kodon]]i pružaju ključ koji omogućava da se ova dva jezika prevode jedan u drugi. Općenito, svaki kodon odgovara jednoj aminokiselini (ili stop signalu). Potpuni skup kodona naziva se [[genetički kod]]. *[[enzim|Kofaktor]] Bilo koji neproteinski [[organski spoj]] koji je vezan za [[enzim]]. Kofaktori su potrebni za pokretanje [[kataliza]]. *[[Kompenzacija doze]] Regulacijski sistem kojim se jedan X-hromosom kod ženki sisara inaktivira u ranom [[embriogeneza|embrijskom razvoju]] i ostaje inaktivan cijeli život Svaki mehanizam kojim organizmi neutraliziraju veliku razliku u doziranju gena uzrokovanu prisustvom različitog broja [[spolni hromosom|spolnih hromosoma]] kod različitih spolova, čime se izjednačava ekspresija spolno vezanih gena tako da pripadnici svakog spola primaju iste ili slične količine proizvoda takvih gena. Primjer je X-inaktivacija kod ženki sisara. *[[osobina|Kompleksna osobina]] Vidi: [[osobina|Kvantitativno svojstvo]]. *[[Komplementarna DNK]] (cDNK) DNK koja se sintetizira iz jednolančanog šablona [[RNK]] (obično [[iRNK]] ili [[miRNK]] ) u reakciji koju katalizira enzim [[reverzna transkriptaza]]. Proizvodi se i prirodno od strane [[retrovirus]]a i vještački u određenim laboratorijskim tehnikama, posebno molekulskim kloniranjem. U [[bioinformatika|bioinformatici]], termin se također može koristiti za označavanje sekvence transkripta [[iRNK]] izražene kao njegov dvojnik kodirajućeg lanca DNK (tj.[[timin]]om koji zamjenjuje [[uracil]]). *[[Komplementarni gen]]i Geni koji interakcijom daju učinak različit od učinka svakoga gena zasebno. *[[nukleinska kiselina|Komplementarnost]] Svojstvo biopolimernosti [[nukleinske kiseline]], pri čemu će dva [[polimer]]na lanca postavljena antiparalelno jedan prema drugom težiti formiranju parova baza koji se sastoje od [[vodikova veza|vodikovih veza]] između pojedinačnih [[nukleobaza]] koje čine svaki lanac. Pritom se svaki od četiri tipa nukleobaza uparuje isključivo s jednim drugim tipom nukleobaza; npr. u dvolančanoj molekuli DNK, A se pari samo sas T, a C parovi samo sa G. Za polulance koji su upareni na takav način, kao i za same baze, kaže se da su komplementarni. Stepen komplementarnosti između dva lanca snažno utiče na stabilnost dupleksnih molekula; određene sekvence također mogu biti interno komplementarne, što može rezultirati vezivanjem jednog lanca za sebe. Komplementarnost je fundamentalna za mehanizme koji upravljaju [[replikacija DNK|replikacijom DNK]], transkripcijom i [[popravka DNM|popravkom DNK]]. *[[Kondenzacija DNK]] Proces povećavanja stepena spiralizacije i približavanja namotaja dvostruke spirale DNK. *[[novorođenče|Kongenitalnost]] Stanje ili osobina prisutna pri rođenju. Može biti posljedica genetičkih ili negeničkih faktora. [[Fenotip]] ili [[osobina]] koja se češće javlja u određenoj porodici nego u općoj populaciji; porodične osobine mogu imati genetičku i/ili negenetičku [[etiologija|etiologiju]]. *[[bakterijska konjugacija|Konjugacija]] Prijenos DNK iz donora u recipijenta tokom spolnog razmnožavanja; mehanizam [[genetička rekombinacija|rekombinacije]] kod [[bakterija]]. *[[inbriding|Konsangvinitet]] Genetičko srodstvo između jedinki koje su potomci barem jednog zajedničkog pretka. *[[Konsenzusna sekvenca]] U molekulskoj biologiji i [[bioinformatika|bioinformatici]], izračunati redoslijed najčešćih ostataka, bilo nukleotida ili aminokiselina, pronađen na svakom položaju u poravnanju sekvenci. Predstavlja rezultate više [[poravnavanje sekvenci|poravnavanja sekvenci]], u kojima se srodne međusobno uspoređuju i izračunavaju se slični sekvencni sekventni motivi. *[[vrsta|Konspecifičnost]] Pripadnost istoj vrsti. *[[Konstitucijska DNK]] (DNK zametne linije) ]]Odnosi se na tkivo koje potoče iz reproduktivnih ćelija (jajna ćelija|jajne ćelije ili [[spermatozoid]]a) i koje se ugrađujuugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija germinativne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i DNK zametne linije. *[[Konstitutucijska ekspresija]] Kontinuirana transkripcija gena, za razliku od fakultativne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira samo prema potrebi. Gen koji se kontinuirano transkribujetranskribira naziva se konstitutivni gen. *Konsultant Osoba koja se javlja na [[genetičko savjetovanje]]. *[[Kontrastni početni kodon]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Pozicioniranje centromere blizu, ali ne tačno u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatida neznatno različite dužine. *[[Konverzija DNK]] Bilo koji mehanizam pomoću kojeg se DNK sekvence se razmjenjuju nerecipročno (npr. putem konverzije gena, transpozicije ili nejednakog križanja ) što uzrokuje stalne fluktuacije u broju kopija DNK motiva tokom života organizma. Takvi mehanizmi su često glavni pokretači specijacije među populacijama. *[[Konzervacijska genetika]] Interdisciplinarna grana populacijske genetike koja primjenjuje genetičke metode i koncepte u nastojanju da se razumije dinamika gena u [[populacija]]ma, s glavnim ciljem izbjegavanja izumiranja i očuvanja i obnavljanja biodiverziteta. *[[Konzervativna replikacija]] Jedna je od trinačinatri načina replikacije DNK. Tokom ovog procesa stvara dvije zavojnice DNK iz jedne izvorne. Od dvije formirane zavojnice, jedna z sadrži potpuno staru DNK, dok druga sadrži potpuno novu DNK. *[[Konzervirana sekvenca]] Sekvenca [[nukleinske kiseline]] ili proteina koji je vrlo sličan ili identičan u mnogim [[vrsta]]ma ili unutar [[genom]]a, što ukazuje na to da je ostao relativno nepromijenjen kroz dugi period evolucije. *[[transkripcijski faktor|Koregulator]] Protein koji djeluje zajedno sas jednim ili više faktora transkripcije, kako bi regulirao [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *[[ekspresija gena|Korepresor]] Tip koregulatora koji smanjuje (potiskuje) ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem i aktiviranjem represora. *[[vezani geni|Kosegregacija]] Prijenos, zajedno, dva ili više gena na istom hromosomu, kao rezultat toga što su u vrlo bliskoj fizičkoj blizini jedan drugome (tj. povezani). *[[histon|Kovalentne modifikacije histona]] *[[Postranslacijske modifikacije]] koje dovode do aktivacije gena ili pak [[utišavanja gena]]. *[[hromosom|Kratki krak (p)]] Kraći [[hromosom]]ski krak, u odnosu na q krak datog hromosoma, prema položaju centromere. *[[Kratko tandemsko ponavljanje]] (STR) ili jednostavno ponavljanje sekvence (SSR) Tip satelitske DNK koja se sastoji od relativno kratke sekvence tandemskog ponavljanja, u kojoj se određeni motivi (u rasponu dužine od jedne do šest ili više baza) ponavljaju, obično 5–50 puta. [[Mikrosatelit]]i su široko rasprostranjeni u [[genom]]ima većine organizama i imaju tendenciju da imaju veće stope mutacija nego u drugim regijama. Klasifikovani su kao tandemsko ponavljanje DNK promenljivogpromjenljivog broja ([[VNTR]]), zajedno sas dužim minisatelitima. *[[Krosingover]] (krosing over) Vidi: Hromosomsko ukrštanje. *[[inbriding|Krvno srodstvo]] Genetički blisko srodne osobe koje dijele nedavnog zajedničkog pretka (obično udaljenog ne više od tri ili četiri generacije). Efekt srodnog parenja, takođetakođer poznatog kao inbriding, jest povećanje vjerovatnoće da će potomstvo biti [[homozigot]]no na bilo kom datom paru [[gemski lokus|genskih lokusa]]. *[[Kvantitativna genetika]] Grana [[populacijska genetika|populacijske genetike]] koja proučava [[fenotip]]ove koji kontinuirano variraju (kao što su [[visina]] ili [[masa]]), za razliku od onih koji spadaju u kategorije koje se mogu diskretno identifikovati (kao što je [[boja očiju]] ili prisustvo ili odsustvo određene osobine). [[Kvantitativna genetika]] koristi statističke metode i koncepte za povezivanje kontinuirano distribuiranih fenotipskih vrijednosti sa specifičnim [[genotip]]ovima i genskim proizvodima. *[[Kvantitativni PCR]] [[PCR]] u realnom vremenu ili kvantitativna polimerazna lančana reakcija (engengl. ''Real-Time Polymerase Chain Reaction''),, skraćeno RTPCR, je) laboratorijska je tehnika u molekulskoj biologiji koja je bazirana na polimeraznoj lančanoj reakciji (PCR). Primjenjuje se za umnožavanje i simultanu detekciju ili kvantifikaciju ciljane molekule DNK. Postupak slijedi opći princip polimerazne lančane reakcije, a ključno obilježje je karakteristika je da se umnožena DNK otkriva kako reakcija napreduje, u "“realnom vremenu". Ovo je novi pristup u odnosu na standardnu [[PCR]], gdje se detektira proizvod reakcije na svom kraju. *[[osobina|Kvantitativno svojstvo]] Također: Složena osobina.<ref name="hadzirifat"/> ==L== *[[Lac-operon|''Lac''-operon]] Inducibilni sistem regulacije gena kod Escherichia coli. *[[Lampbraš hromosom]] [[Hromosom]] četkastog [[fenotip]]a *[[Lateralni transfer gena]] (LGT) Vidi: Horizontalni prijenos gena. *[[lažna pozitivnost i lažna negativnost|Lažno pozitivni rezultat]] Rezultat testa koji pokazuje da je ispitanik zahvaćen i/ili ima određenu mutaciju gena kada on ili ona zapravo nije zahvaćen i/ili nema mutaciju; tj. pozitivan rezultat testa kod stvarno nepogođene osobe ili osobe s negativnom mutacijom. *[[LD|neravnoteža povezivanja]] Mjesto gdje se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može slučajno objasniti zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i neravnoteža povezivanja. *[[mejoza|Leptoten]] Potfaza profaze mejoze I. U mejozi, prviprva od pet podfazapotfaza profaze I, nakon interfaze i prethode zigonemu, tokom kojeg se replicirani hromosomi kondenzuju iz difuznog hromatina u duge, tanke niti koje su mnogo vidljivije unutar jedra. *[[Letalna ekvivalentna vrijednost]] Prosječan broj recesivnih štetnih gena koji postoje u heterozigotnom stanju koje nosi član populacije diploidnih organizama, pomnožen prosječnom vjerovatnoćom da će svaki takav gen uzrokovati preranu smrtnost kada je homosigotan. Naprimjer, za organizam koji nosi osam recesivnih semiletalnih alela, od kojih svaki proizvodi samo 50% vjerovatnoće prerane smrti kada je homozigotan, kaže se da nosi genetički teret od četiri "smrtonosna ekvivalenta". *[[Letalna mutacija]] Svaka mutacija koja rezultira preranom smrću organizma koji je nosi. Recesivne letalne mutacije su fatalne samo za homosigote, dok su dominantne letalne mutacije fatalne čak i za heterozigote. *[[Ligaza]] Klasa [[enzim]]a koji kataliziraju spajanje velikih molekula kao što su [[nukleinske kiseline]], formiranjem jedne ili više [[hemijska veza|hemijskih veza]] između njih, tipski C–C, C–O, C–S ili C–N veza putem kondenzacijskih reakcija. Primjer je DNK-ligaza, koja katalizira stvaranje [[fosfodiesterska veza|fosfodiestarskih veza]] između susjednih [[nukleotid]]a na jednom ili oba lanca molekule DNK, reakcija poznata kao [[ligacija]]. *[[Lijonizacija]] Vidi: X-inaktivacija. *[[Lizogeni ciklus]] Ciklus bakterijskih virusa koji nakon infekcije izazivaju lizu (razgradnju) [[bakterije]]. Ima bakterijski virus sa ugrađenom [[fag]]nom (virusnom) DNK u genom bakterije *[[LOD-rezultat]] (Logaritamlogaritam kvotnih rezultata) Statistička procjena jesu li dva genetićkagenetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili “povezana") na određenom [[hromosom]]u da se mogu zajedno naslijediti. Za LOD rezultat od 3 ili više općenito se podrazumijeva da znači da su dva gena smještena blizu jedan drugome na hromosomu. LOD rezultat od 3 znači da su izgledi 1000:1 da su dva gena povezana i stoga naslijeđena zajedno. Također se naziva LOD skor. *[[LOH]] Gubitak [[heterozigot]]nosti Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i gubitkom heterozigotnosti. *[[genski lokus|Lokus]] Fizičko mjesto ili mjesto specifičnog [[gen]]a na hromosomu. *[[Lokusna heterogenost]] *[[Lyonska teorija]] Teorija genetičarke Mary Lyon prema kojoj je inaktivacija hromosoma X kod ženki sisara slučajna i nasumična. ==M== *[[MAGE]] Grupa koja ima za cilj da obezbediobezbijedi standard za reprezentaciju [[DNK-mikromreža]] ; podaci o ekspresiji gena koji bi olakšali razmjenu informacija mikromreža između različitih sistema podataka. *[[Mikrohromosom]] *[[Majčinski efekt]] Učinak produkata majčinih gena na [[fenotip]] potomka. *[[Majčinsko nasljeđivanje]] Vidi: [[Citoplazmatskog nasljeđivanje]], nasljeđivanje DNK-organela jajnom ćelijom. *[[Mala jedarna ribonukleinska kiselina]] ([[miRNK]]/snRNK) Općenito poznata kao U-RNK, je klasa malih molekula RNK koje se nalaze u okviru srastanja krajeva [[egzon]]skih tijela [[prerada RNK|prerade RNK]] u jedrima [[eukariot]]skih ćelija. Prosječna dužina [[miRNK]] je oko 150 [[nukleotid]]a. *[[Mapiranje gena]] Bilo koja od različitih metoda koje se koriste za preciznu identifikaciju lokacije određenog gena unutar molekule DNK (kao što je hromosom) i/ili fizičke udaljenosti ili udaljenosti između njega i drugih gena. *[[Mapna jedinica]] (mu) Vidi: [[Centimorgan]] *[[Masivno paralelno sekvenciranje]] (sekvenciranje sljedeće generacije, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence genoma pojedinca. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva sekvenciranje sljedeće generacije i NGS. *[[Matična ćelija]] Svaka biološka ćelija koja se još nije diferencirala u specijalizirani tip ćelija i koja se može podijeliti mitozom, kako bi proizvela više matičnih ćelija. *[[Medicinska genetika]] Grana medicine i [[nedicina|medicinske nauke]] koja uključuje proučavanje, dijagnozu i liječenje nasljednih poremećaja, i te širu primjenu znanja o ljudskoj genetici na medicinsku obradu. *[[Međugenski razmak]] (IGS) ili netranskribirani razmak (NTS).) Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće DNK koja razdvaja susjedne gene, bilo da su transkribovanitranskribirani ili ne. Termin se posebno koristi za označavanje nekodirajućih regija između mnogih ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.Viditakođer: Međugenska Vidi također: međugenska regija. *[[Mejoza]] Specijalizirana [[ćelijska dioba]] koja se javlja isključivo u seksualnom razmnožavanju eukariota, tokom kojeg replikaciju DNK prate dva uzastopna kruga diobe, kako bi se na kraju proizvele četiri genetički jedinstvene haploidne kćeri ćelije, svaka sa upola manjim brojem hromosoma od originalne diploidne roditeljske ćelije. Javlja se samo u ćelijama spolnih oragana i služi za stvaranje haploidnih [[gamet]]a, kao što su [[spermatozoid]]i, [[jajne ćelije]] ili [[spore]], koje se kasnije spajaju tokom [[oplodnja|oplodnje]]. Dvije mejotske podjele, poznate kao [[mejoza]] I i mejoza II, također mogu uključivati različite događaje genetičke rekombinacije između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]]. *[[Mendelovsko nasljeđivanje]] Teorija biološkog nasljeđivanja zasnovana na skupu principa koje je prvobitno predložio [[Gregor Mendel]] 1865. i 1866. Izveo je tri generalizirana zakona o genetičkoj osnovi nasljeđivanja koji se, zajedno s nekoliko teorija koje su razvili kasniji naučnici, smatraju temeljem [[klasična genetika|klasične genetike]]. Kontrast je nemendelovsko nasljeđivanje. *[[Merozigot]] ili parcijalni [[diploid]] Bakterija koja ima duplicirane dijelove [[genom]]a. *[[Metafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja nakon prometafaze i prije anafaze, tokom koje se centromere repliciranih hromosoma poravnavaju duž ekvatora ćelije, pri čemu je svaki kinetohor pričvršćen za mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Metilacija DNK]] [[epigenetika|Epigenetička]] modifikacija DNK koja nastaje [[metiliranje]]m [[citozin]]a u CpG dinukleotidima, inhibira [[transkripcija gena|transkripciju gena]] . *[[Mikroevolucija]] Promjena frekvencije alela ili genotipova u populaciji, odnosno promjena genetičke strukture populacije tokom velikog broja generacija. *[[Mikrohromosom]] Tip vrlo malog hromosoma, obično veličine manje od 20.000 parova baza, prisutan u kariotipovima nekih organizama. *[[Mikromreža]] (MIAME) Komercijalni standard koji je razvio FGED i zasnovan na MAGE – kako bi se olakšalo skladištenje i dijeljenje podataka o ekspresiji gena. *[[MikroRNK]] (miRNK) Tip malih, jednolančanih, nekodirajućih molekula [[RNK]], koje funkcioniraju u posttranskripcijskim regulacijama ekspresije gena, posebno utišavanja RNK, uparivanje baza sas komplementarnim sekvencama u iRNK transkriptima, što obično rezultira cijepanjem ili destabilizacijom transkripta ili inhibira njegovu translaciju u ribosomima. *[[Mikrosatelit[[ Ponavljajući segmenti DNK razasuti po [[genom]]u u nekodirajućim regijama između gena ili unutar gena (introni). Često se koriste kao markeri za analizu povezanosti zbog njihove prirodne velike varijabilnosti u broju ponavljanja među jedinkama. Ove regije su inherentno genetički nestabilne i podložne mutacijama. *[[Mikrosatelitska nestabilnost]] (MSI) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnosti u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo nestabilnosti mikrosatelita može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak neusklađenosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. Mikrosatelitska nestabilnost također se može pojaviti sporadično. Naziva se i MSI. *[[MINSEQE]] Komercijalni standard koji je razvio FGED za skladištenje i dijeljenje visokopropusnih sekvenciranje podataka. *[[Misens mutacija]] (varijanta) GenetićkaGenetička promjena u kojoj supstitucija jednog para baza mijenja genetikkigenetički kod tako da proizvodi aminokiselinu koja se razlikuje od uobičajene aminokiseline na datom položaju. Neke misens varijante (ili mutacije) promijenit će promijeniti funkciju proteina. Također se naziva misens varijanta. *[[Mitohondrijska DNK]] (mDNK) Zasebne molekule u genomu viših organizama, onih čije ćelije imaju organele. Prema teoriji endosimbioze, mitohondrije i hloroplasti su nastali od endosimbiontskihendosimbiotskih cijanobakterija. DNK koja se nalazi u ovim organelama ima više sličnosti sas bakterijskom DNK – cirkularna je, a geni su kontinuirani (nema introna). Međutim, i na ovoj DNK se nekada mogu dogoditi mutacije koje izazivaju ozbiljne poremećaje metabolizma. Nasljeđuje se mitohondrijsku DNK od majke, jer spermatozioidispermatozoidi pri oplodnji svoje mitohondrije, a time i mDNK, ostavljaju u repu, koji ne ulazi u jajnu ćeliju. *[[Mjera udaljenosti]] Bilo koja količina koja se koristi za mjerenje razlika između nivoa ekspresije gena različitih gena. *[[MLPA]] Laboratorijski metod kojiMLPA (pojačanje sonde zavisno od multipleksne ligacije) Laboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercijaainsercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Također se naziva pojačanje sonde ovisno o multipleksnoj ligaciji. *[[Molekulsko kloniranje]] Ugradnja stranog gena u [[genom]] prokariotske ili eukariotske ćelije uz pomoć vektora. *[[Monohibrid]] Heterozigotni organizam za jedan gen koji kodira svojstvo koje određuju dva alela. *[[Monohibridno ukrštanje]] Križanje dva heterozigota za jedan gen; samooplodnja mendelovske F1 generacije (Aa x Aa). *[[Monoploidi]] Haploidni organizmi s jednim setovasetom hromosoma. *[[Monosomija]] Tip aneuploidije, manjak jednog hromosoma, 2n-1. *[[Mozaicizam]] Pojava dvije ili više ćelijskih linija s različitim genetičkim ili hromosomskim sastavom unutar jedne jedinke ili tkiva. *[[MSI]] *MSI (mikrosatelitska nestabilnost) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnost u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo MSI može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak nepodudarnosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. MSI se također može pojaviti sporadično. Naziva se mikrosatelitska nestabilnost. *[[Multigenski test]] (multipanelski multigenski test, test više gena, višegenski test) Genetički testovi koji koriste sekvenciranje sljedeće generacije za testiranje više gena istovremeno. Naziva se još i test više gena i višegenski test. Multipleks pojačanje sonde ovisno o ligacijizavisno od ligacije (MLPA) Laboratorijski metod kojiLaboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Naziva se i MLPA. *[[Multipleksno genomsko testiranje]] Metod za otkrivanje višestrukih genetičkih promjena (tj. mutacija gena ili jednonukleotidnih polimorfizama u jednom genu ili u cijelom [[genom]]u) istovremeno. *[[Multiplikacija gena]] (amplifikacija gena) Također i amplifikacija gena. Tip mutacije definiran kao bilo koja duplikacija regije DNK koja sadrži gen. UporediteUsporedite hromosomsku duplikaciju. *[[Mutacija]] Strukturna promjena u genetičkom materijalu. Može to biti promjena u samo jednom "slovu" genetičkog koda, a i promjena jednog većeg dijela genetičkog koda. Također, mutacije mogu biti [[genska mutacija|genske]], [[hromosomska mutacija|hromosomske]] i [[genomska mutacija|genomske]]. Obično su štetne, ali mogu imati velik evolucijski značaj kada ih prirodna selekcija favorizira. Pojam varijanta se ponekad koristi kao sinonim za mutaciju. Mutacija de novo (de novo mutacija, de novo varijanta, nova varijanta) Genetička promjena po prvi put u jednom članu porodice, kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Naziva se i de novo mutacija, de novo varijanta i nova varijanta. *[[Mutacija osnivača]] Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i (varijanta osnivača.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Mutacija pomaka okvira]] Umetanje (insercija) ili brisanje (delecija) koje uključuje broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i varijanta pomaka okvira. Zbog tripletne prirode po kojoj nukleotidi kodiraju aminokiseline, mutacija ovog tipa uzrokuje pomak u okviru čitanja nukleotidne sekvence, što rezultira time da je sekvenca kodona nizvodno od mjesta mutacije potpuno drugačija od originala. *[[Mutacija zametne linije]] (klicina varijanta) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i klicina varijanta. *[[Mutagen]] Tvar iz okoliša (hemijska, fizička ili biološka) koja izaziva mutaciju. ==N== *[[nasljeđivanje|Način nasljeđivanja]] Način na koji se nasslljednanasljedna osobina, poremećaj ili rizik od poremećaja prenosi s jedne generacije na drugu. Postoje različiti načini nasljeđivanja, a svaki može rezultirati karakterističnim obrascem pogođenih, nezahvaćenih ili rizičnih pojedinaca unutar porodice. Primjeri su autosomno dominantno, autosomno recesivno, X-vezano dominantno, X-vezano recesivno i multifaktorsko (poligensko) nasljeđivanje. [[Naddominacija]] – selekcijska prednost Fenomen da heterozigotni genotip ima bolji reproduktivni uspjeh od homozigotnog. *[[interakcija gena|Naddominantnost]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji je nadjačan ili "maskiran" doprinosom drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine se kaže da su recesivni, a za drugi i njegova povezana osobinanjegove povezane osobine se kaže da su dominantni. Često recesivni aleli kodiraju neefikasne ili nefunkcijskalnenefunkcionalne proteine. Kao i dominacija, recesivnost nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova. U genetičkoj stenografiji, recesivni aleli su često predstavljeni malim slovom (npr., za razliku od dominantnog A). *[[Nasljedna predispozicija]] (genetička predispozicija, genetička osjetljivost, nasljedna podložnost) Povećana šansa ili vjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Nasljedna predispozicija ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu utjecatiuticati na rizik od bolesti osobe. *[[Nasljeđivanje]] Također se označava i kao genetička predispozicija, genetička osjetljivost i nasljedna podložnost. Proces međugeneracijskog prenošenja genetičkih uputa za sintezu gradivnih ili kontrolnih ([[enzim]]skih) proteina. *[[genetičko testiranje|Neaficirana osoba]] U genetici, opisuje osobu koja nema određenu fenotipsku osobinu ili bolest. *[[genetičko savjetovanje|Negativna prediktivna vrijednost]] (NPV) [[Vjerovatnoća]] da pojedinac s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođen i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Naziva se i NPV. *[[genetičko savjetovanje|Neinformativni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat) Negativan rezultat testa kod osobe kod koje nije jasno nije pronađena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat. *[[Neklasificirana varijanta]] (varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se n aziva varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja. *[[nositelj (genetika)|Nenositelj]] Osoba koja ne nosi mutaciju prethodno identificiranu u njenoj ili njezinoj porodici. *[[genetičko testiranje|Neodređeni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat, neinformativni rezultat) Negativan rezultat testa kod nekoga bez jasno uočene štetne mutacije ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neinformativni rezultat. *[[genska mutacija|Neomorf]] Mutirani alel sas novom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[intermedijarnost|Nepotpuna dominantnost]] Slučaj interakcije alelnih gena kada dva alela heterozigotnog genotipa daju novi fenotip. Nepotpuna (smanjena) penetrabilnost Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Stanje ima nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante izražavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva smanjena penetrabilnost. *[[Neprobojnost]] Primjer u kojem osoba ima genetičku varijantu povezanu s osobinom ili koja uzrokuje bolest, ali nema fenotip ili stanje. Primjer nepenetracije je žena s [[patogen]]om varijantom BRCA1 koja doživi starost i nikad ne dobije rak dojke ili jajnikaNerazdvajanje jajnika *[[Nerazdvajanje]] (engl. nondisjunction) Nerazdvajanje homolognih hromosoma u anafazi I ili sestrinskih hromatida u anafazi II mejoze i sestrinskih hromatida u anafazi mitoze. *[[Nerastvorljiva RNK]] (sRNK).) Posebna klasa molekula RNK, tipski dužine 76 do 90 nukleotida, koja služi kao fizički adapter, omogućavajući transkriptima [[iRNK]] da se prevedu u sekvence aminokiselina tokom sinteze proteina. Svaka [[tRNK]] sadrži specifičan [[antikodon]]ski triplet koji odgovara]] aminokiselini koja je [[kovačentna veza|kovalentno vezana]] za suprotni kraj [[tRNK]]. Kako translacija napreduje, tRNK se regrutuju u [[ribosom]], gdje je svaki kodon iRNK uparen sas tRNK koja sadrži komplementarni antikodon. U zavisnosti od organizma, ćelije mogu koristiti čak 41 različitu tRNK sas jedinstvenim antikodonima. Zbog degeneracije kodona unutar genetičkog koda, nekoliko [[tRNK]] koje sadrže različite antikodone nose istu aminokiselinu. *[[genetičko testiranje|Neuvjerljivi rezluau]] (neodređeni, neinformativni) rezultat Negativan rezultat testa osoba kod kojih nije jasno utvrđena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neodređeni rezultat i neinformativni rezultat. *[[NGS]] *[[Nizvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 3'- kraju lanca nukleotida, ili C-kraju peptidnog lanca. Kontrast uzvodnoje uzvodnost. *[[Nonsens mutacija]] Besmislena) mutacija (varijanta) Genetička promjena koja uzrokuje prijevremeni završetak sinteze proteina. Promijenjeni protein može biti djelimično ili potpuno inaktiviran, što dovodi do promjene ili gubitka njegove funkcije. Također se naziva besmislena mutacija. Metod (masivno paralelno sekvenciranje, sekvenciranje sljedeće generacije) Metoda visoke propusnosti kojikoja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i sekvenciranje sljedeće generacije. *[[Nokautiranje gena]] i [[nokaut miš]] Tehnika [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]] u kojoj je organizam modificiran da nosi gene koji su postali neoperativni (“nokautirani“), tako da je njihova ekspresija poremećena u nekoj fazi na putu koji proizvodi njihove genske proizvode i organizam je lišen svog normalnog efekta. *[[nositelj (genetika)|Nositelj]] Jedinka koja je naslijedila recesivnu recesivni alel za genetičku osobinu ili mutaciju, ali kod koje ta osobina obično nije izražena ili vidljiva u fenotipu. Obično su takvi heterozigotni za recesivni alel i stoga još uvijek mogu prenijeti alel na svoje potomstvo, gdje se povezani fenotip može ponovo pojaviti ako potomstvo naslijedi drugu kopiju alela. Termin se obično koristi u medicinskoj genetici u kontekstu recesivnog alela koji uzrokuje bolest. *[[Nesinonimna supstitucija]] ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom, nakon transkripcije i translacije, rezultira u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna je sinonimna mutacija. *[[frekvencija alela|Nosiva frekvencija]] (stopa nositelja) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su [[BRCA1]] i BRCA2. *[[Nova mutacija]] (varijanta) Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili de novo varijanta (ili mutacija). *[[NPV]] (negativna prediktivna vrijednost) [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i [[RNK]], koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i [[RNK]] sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićima, odgovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za biosintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina s roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa. *[[Nukleoid]] Slična jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetičkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana s proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna gradivna jedinica hromatina, tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili citozin). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili citozin (u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[Nukleotidna sekvenca]] Precizan redoslijed uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili RNK. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetičke informacije i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na [[fenotip]]skoj razini. *[[Nutrigenomika]] Proučavanje interakcije prehrambenih i genetičkih faktora i njen učinak na metabolizam, zdravstveno stanje i rizik od bolesti. *[[NVC]] (varijanta broja kopije) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije.<ref name="hadzirifat"/> ==O== *[[Obrnuta genetika]] Metoda koja se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontrolira kao određene genetičke sekvence. *[[mutacija|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona zovu se amber i opal. *[[Okvir čitanja]] *[[Otvoreni okvir čitanja]] *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. [Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih [[iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijske mikronizove za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) Baza podataka za ekspresiju gena kojom upravlja američki Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Otvoreni okvir čitanja|ORF]] Dio orvorenog okvira čitanja koji ima sposobnost da se prevede iz DNK ili [[RNK]] u protein; bilo koji kontinuirani dio kodona koji sadrži početni i stop kodon. *[[ORI]] Jedan od skupa gena (ili, općenito, bilo koje sekvence DNK koja pokazuje homologiju) u različitim [[genom]]ima, direktno povezanih jedan s drugim vertikalnim spuštanjem od jednog gena ili sekvence u posljednjem zajedničkom pretku tih [[genom]]a. Za takve gene ili sekvence se kaže da su ortologni. Ortolozi potiču iz iste predačke sekvence i može se zaključiti da su povezani jedni s drugima na osnovu sličnosti njihovih sekvenci. Iako su možda evoluirali nezavisno unutar odvojenih [[genom]]a mutacijom i prirodnom selekcijom, njihovi proizvodi mogu i dalje zadržati slične strukture, funkcije ili nivoe ekspresije među vrstama i populacijama. Identifikacija ortologa se pokazala važnom u zaključivanju o filogenetskim odnosima između različitih organizama. Kontrastni paralog. *[[ekspresija gena|Osnovna linija]] Mjera nivoa ekspresije jednog ili više gena prije perturbacije u eksperimentu, kao u negativnoj kontroli. Osnovna ekspresija se također može odnositi na očekivanu ili historijsku mjeru ekspresije za [[gen]]. *[[Osobina]], [[svojstvo]], značajka, karakter(istika) Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.<ref name="hadzirifat"/> ==P== *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvence [[DNK]] *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili RNK u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje [[centromera|centromeru]]. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi s ogromnim varijacijama u jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini [[[[genom]]]]a među [[eukariot]]skim [[vrsta]]ma, posebno zapažanje da veličina [[genom]]a nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju [[genom]]e koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski [[genom]]i uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni s toliko nekodirajuće DNK i zašto neki [[genom]]i imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, općenitije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju), koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog [[genom]]a, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog [[genom]]a, ili tokom specijacije, u različitim [[genom]]ima). Kontrast je ortolog. [[Parazitska DNK]] Vidi: [[Sebični genetički element]]. *[[Autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. *[[Patogen]]a (štetna) [[mutacija]] (varijanta), predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] ([[lančana polimerazna reakcija]], lančana reakcija polimeraze) Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). PCR u realnom vremenu (rtPCR) Vidi: kvantitativna PCR. *[[Genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice, kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, organizam ili vrstu s određenim potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme, i obuhvata bilo koji broj generacija; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braću i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetreabilnst]] Udio pojedinaca s datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv fenotip kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije, on je 100% penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[Pericentričnost hromosoma]] Pozicioniranost blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5' kraj. *[[Pirimidin]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]]). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao pirimidini. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. [[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utiče na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *[[plejotropija|Plejotropni učinak]] Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] ([[iRNK]]) prilikom translacije u [[ribosom]]u. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5' neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili vještački, koji smanjuje nivo ekspresije određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih i[ transkripata) u policistronskoj [[iRNK]]. *[[Pogođeni srodni par]] Bilo koji par organizama koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod uticajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli(A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3' kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično iRNK. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu [[iRNK]], spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju – umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili RNK, pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj RNK. Dimeri pirimidina obično se brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih gena koji kontroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[Polilinker]] Lančana reakcija polimeraze (PCR). Vidi: višestruko kloniranje. *[[Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcionalan način. *[[Poliploid]] [[Organizam]] s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može se pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] (poliribosom ili ergosom) Kompleks molekula iRNK i dva ili više ribosoma koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[politenija|Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *Popravak/[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet [[genom]]a i normalnu funkcionalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koje su pogođene određenim poremećajem ili koje nose određeni gen. Često se o njemu raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim ličnim rizikom s obzirom na njegovu ili njenu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranslacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript RNK hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizvela zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[posttranslacijska modifikacija]]. *[[Potpomognuta reprodukcija]] (ART) Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija in vitro. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna razmjena ([[krosingover]]). *[[Pozitivna prediktivna vrijednost]] (PPV) [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[kodirajuća sekvenca]]. *[[PPV]] (pozitivna prediktivna vrijednost) Vjerovatnoća da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[Prajmer]] Predisponirajuća (štetna) mutacija (mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta), mutacija gena za osjetljivost. Vidi: začetnica. Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija]] (nadekspresija) Nenormalno visok nivo [[ekspresija gena]] koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji [[fenotip]] povezan s [[gen]]om. *[[nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji je predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] (transposable element – TE, transpozon ili skakajući gen) Sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar [[genom]]a, ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i [[genom]]a veličine. Transponirani elementi čine veliki dio [[genom]]a i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji. Iako su TE sebični genetički elementi, mnogi su važni u funkciji i evoluciji [[genom]]a. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[Presimptomsko testiranje]] [[Genetičko testiranje]] koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcionalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je “potpostavljen” u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana (“sirova”), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada; pretvara se u zreli RNK proizvod kao što je i[[RNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili pre-iRNK, naprimjer, tip je primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu ([[prajmer]]). *[[genetička analiza|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, “izloženost” je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristrasnost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenog svojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[Penetrabilnost (genetika)|Probojnost]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka (informirani pristanak)]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. *[[genetičko savjetovanje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su lična zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project (HGP) bio je projekt čiji je cilj bilo utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski genom. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, s fizičkog i funkcionalnog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[Prometafaza]] Prelazna potfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK na kojoj započinje gen na koju se veže [[RNK-polimeraza]], obično duga 100–1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *[[sekvenciranje DNK|Propusnost]] Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencioniranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]]: Nesinonimna supstitucija ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom rezultira, nakon transkripcije i translacije, u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna sinonimna mutacija. *[[frekvencija|Nosiva frekvencija]] Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i stopa nositelja. *[[Nova mutacija]] Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili ''[[de novo]]'' varijanta (ili mutacija). Također se zove nova varijanta. *[[NPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Također se naziva negativna prediktivna vrijednost *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i RNK, koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i RNK sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićim, odgoovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za bioseintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina sa roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa *[[Nukleoid]] Znači sličan jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetićkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana sa proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna građevna jedinica hromatina tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedno od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]; u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[nukleotid|Nukleotidna sekvenca]] Precizan redosled uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili [[RNK]]. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetićke informacije, i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti, da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleoinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na fenotipskoj razini. *[[NVC]] Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije. Naziva se i varijanta broja kopije. Metod u koji se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontroliraju određene genetičke sekvence. *[[kodon|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona se zovu amber i opal. *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijskik mikronizova za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) [[Baza podataka]] za ekspresiju gena kojom upravlja američni Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Osobina|Osobina, svojstvo, značajka, karakter(istika)]] Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe. *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvencije DNK. *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili [[RNK]] u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje centromeru. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi sa ogromnim varijacijama jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini genoma među eukariotskim vrstama, posebno zapažanje da veličina genoma nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju genome koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski genomi uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni sa toliko nekodirajuće DNK i zašto neki genomi imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, uopćenije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju, koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog genoma, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog genoma, ili, tokom specijacije, u različitim genomima). Kontrastno ortolog. *[[Parazitska DNK]] Vidi: Sebični genetički element. *[[autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[inbriding|Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. Patogena mutacija (varijanta) Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili [[mutacija]]) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivost. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i lančana polimerazna reakcija i lančana reakcija polimeraze. *[[PCR u realnom vremenu]] (rtPCR) Vidi: kvantitativni PCR. *[[genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, [[organizam]] ili vrstu sa određenom potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme i obuhvata bilo koji broj [[generacija]]; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braća i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetrabilnost]] Udio pojedinaca sa datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv [[fenotip]] kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije on je 100 % penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[centromera|Pericentričnost hromosoma]] Pozicionirano blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5'-kraj. *[[Pirimidin]]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]] ). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao [[pirimidin]]i. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. *[[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utječe na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *Plejotropni učinak Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] (iRNK) prilikom translacije u ribosomu. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5'neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili veštački, koji smanjuje nivo ekspresije gena određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih [[iRK]] transkripata) u policistronskoj iRNK. *Pogođeni srodni par Bilo koji par [[organizam]]a koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji oboje imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod utjecajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli (A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3'-kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično [[iRNK]]. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poli|Poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu iRNK, spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju, umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili [[RNK]], pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj [[RNK]]. Dimeri pirimidina se obično brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih, gena koji kopntroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[poligen|Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[kloniranje|Polilinker]] Vidi: Višestruko kloniranje. Lančana reakcija polimeraze (PCR). *[[genetički polimorfizam|Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova ) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcijskalan način. *[[Poliploid]] Organizam s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] Također poliribosom ili ergosom. Kompleks molekula[[iRNK]] i dva ili više [[ribosom]]a koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet genoma i normalnu funkcijskalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[genetičko savjetovanje|Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koji su pogođeni određenim poremećajem ili koji nose određeni gen. Često se raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim osobnim rizikom s obzirom na njegovu ili njezinu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranskacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript [[RNK]] hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizveo zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranslacijska modifikacija|Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[Posttranslacijska modifikacija]] *Potpomognuta reprodukcija Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija ''[[in vitro]]''. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). Također se naziva ART. *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna izmjena (krosingover). *[[genetička konsultacija|Pozitivna prediktivna vrijednost]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Naziva se i PPV. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[Kodirajuća sekvenca]] *[[PPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Također se naziva pozitivna prediktivna vrijednost. *[[Prajmer]] Vidi: Začetnica *[[Predisponirajuća mutacija]] Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta i mutacija gena za osjetljivost. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija (nadekspresija)]] Nenormalno visok nivo ekspresije gena koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji fenotip povezan s genom. *[[Nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] Transposable element (TE, [[transpozon]] ili skakajući gen) je sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar genoma , ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i genoma veličine . Transponirani elementi čine veliki dio genoma i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji . Iako su TE sebični genetički elementi , mnogi su važni u funkciji i evoluciji genoma. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[genetičko testiranje|Presimptomsko testiranje]] Genetičko testiranje koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcijskalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je „potpostavljen“ u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana („sirova“), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada pretvara ga u zreli RNK proizvod kao što je [[iRNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili [[pre-iRNK]], naprimjer, je tip primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu (prajmer). *[[genetičko testiranje|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, „izloženost“ je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristranost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenogsvojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[penetrabilnost (genetika)|Probojnost (penetrabilnost)]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Također se naziva informirani pristanak. *[[genetičko testiranje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su osobna zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project: HGP bio je projekt čiji je cilj utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski [[genom]]. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, sa fizičkog i funkcijskog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[mejoza|Prometafaza]] Prelazna podfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK kojoj započinje gen na koju se veže RNK-polimeraza, obično duga 100-1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *Propusnost Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencijskiranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]] Linearna polimerna makromolekula sastavljena od niza aminokiselina povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula [[iRNK]] koje su prevedene u određenim [[gemom|genomima]], [[ćelija (biologija)|ćelijama]], tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput [[transkriptom]]a, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. *[[divlji tip|Prototrof]] ili [[divlji tip]] Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] Linearna polimerna [[makromolekula]], sastavljena od niza [[aminokiselina]] povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula iRNK koje su prevedene u određenim [[genom]]ima, ćelijama, tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput transkriptoma, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] (poligenski rezultat rizika) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. Može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su povezane s genima relevantnim za stanje. Također se naziva poligenski rezultat rizika. *[[pseudogen|Pseudoalel]] Bilo koji od dva ili više različitih gena ili sekvenci koji imaju isti ili sličan doprinos fenotipu, pa se stoga čini da su pravi aleli, ali zapravo nisu strukturno alelni (tj. ne zauzimaju homologne lokuse na homolognim hromosomima ). *[[Pseudoautosomna regija]] (pseudoautosomno [[nasljeđivanje]]) PAR1, PAR2 , jesu međusobno homologne sekvence nukleotida na ljudskom [[hromosom X|X]] i [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. Pseudoautosomne regije su dobile ime jer se bilo koji gen u njima nasljeđuje kao i svi [[autosom]]ni geni. PAR1 kod ljudi obuhvata 2,6 Mbp vrhova kratkih krakova X i Y-hromosoma i ostalih velikih majmuna (X i Y imaju ukupno 155 Mbp i 59 Mbp). PAR2 je na vrhovima dugih krakova, u rasponu od 320 kbp. *[[Pseudogen]] Nefunkcionalna sekvenca DNK koja podsjeća na funkcionalni gen. Pseudogeni su tipski suvišne kopije funkcijskalnihfunkcionalnih gena koji su duplicirani prirodnim procesima, osim što nemaju regulatorne sekvence neophodne za pravilnu transkripciju ili translaciju ili sadrže druge defekte kao što su mutacije pomaka okvira, preuranjeni [[stop kodon]]i ili nedostajući introni. Sekvenca DNK koja nalikuje genu, ali je mutirana u neaktivan oblik tokom evolucije. Često mu nedostaju introni i druge bitne sekvence DNK potrebne za funkcijskiranje.funkcioniranje. Iako su genetički slični izvornom funkcionalnom genu, pseudogeni ne rezultiraju funkcijskalnimfunkcionalnim proteinima, iako neki mogu imati regulatorne učinke. *[[Pseudopoliploidija]] Stanje u kojem je broj hromosoma u hromosomskom skupu udvostručen (ili utrostručen, itd.), ali bez odgovarajućeg povećanja stvarne količine genetičkog materijala (tj. nivoa ploidnosti). Ovo se događa kada se hromosomi normalnog hromosomskog komplementa (npr. diploidi) fragmentiraju na manje komade, povećavajući ukupan broj pojedinačnih hromosoma, ali ne stvarajući dodatne homologne kopije tih hromosoma (tako da ćelija ostaje diploidna). Bilo koji brojčani odnos između hromosomskih skupova u grupama srodnih organizama koji sugeriše da su neki od tih organizama poliploidi drugih, a zapravo nisu. *[[Punnettov kvadrat]] (Panetov kvadrat) Tabelarni dijagram koji se koristi za predviđanje mogućih [[genotip]]ova [[fenotip]]ova koje može naslijediti potomstvo određenog križanja ili uzgojnog eksperimenta sumiranjem svih različitih kombinacija majčinih s očevim alelima. Rezultirajuća tabela se zatim može koristiti za određivanje vjerovatnoće da će potomstvo imati određeni [[genotip]]. Korisnost Punnettovih kvadrata ograničena je na diskretne fenotipove naslijeđene prema jednostavnim mendelovskim obrascima. *[[Purin]] Dvoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz pirimidin, jedna od dvije molekule iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući i one koje se koriste u DNK i RNK ). Kao purini klasifikuju se [[adenin]] (A) i [[guanin]] (G). ==Q== *[[qPCR]] Također PCR u realnom vremenu (rtPCR). ==R== *[[genetički marker|RAD]] DNK markeri povezani sas restrikcijskim mjestom; tip genetičkih markera koj u asocijacijskom mapiranju, QTL miranju, populacijskogenetičkim, ekogenetičkim i evolucijskim istraživanjima. *[[RAPD]] Nasumična amplifikacija polimorfne DNK (engleski: (engl. Random Amplified Polymorphic DNA/ / čita se "rapid") jest vid PCR reakcije u kojoj su umnožavajući segmenti DNK slučajni. Za RAPD proceduru stvara se nekoliko proizvoljnih, kratkih prajmera (začetnica), sas 8-–12 nukleotida, a zatim se nastavlja [[PCR]] procesuiranje koristeći veliki predložak [[genom]]ske DNK, očekujući amplifikaciju fragmenta. Na završetku obrade nastalih uzoraka iz RAPD reakcije, mogu se prikupiti polujedinstveni profili. *[[Rasa]] Nepriznata taksonomska kategorija pod kojom se podrazumijevaju populacije karakterističnog genetičkog sastava, koje se po njemu prepoznatljivo razlikuju od ostalih istovjernoi definiranih populacija. Uporedi sa [[sorta (botanika)|sorta]]. *[[Rastvorljiva RNK]] (sRNK) Vidi: Transportnatransportna RNK. *[[Razmnožavanje]] – reprodukcija Prokreacija ili propagacija je biološki proces u kojem roditeljske jedinke stvaraju potomstvo. Razmnožavanje je fundamentalno svojstvo sistema koji su poznati kao život. Ukratko, razmnožavanje je jedna od temeljnih diferencijalnih odrednica između žive i nežive supstance. Iako neki kristali također imaju sposobnost umnožavanja, za razliku od njih, živa bića ostvaruju samoobnovljivo i samoregulatorno autonomno potomstvo. Tako ostvaruju međugeneracijski genetički kontinuitet pripadajuće vrste. Svaki pojedinačni organizam postoji kao rezultat razmnožavanja. Postoje dva oblika reprodukcije: spolni (seksualni) i bespolni (aseksualni). *[[Recesivna letalnost]] Letalnost samo kod homozigotnog genotipa. *[[Recipročna balansirana translokacija]] Translokacija bez delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna nebalansirana translokacija]] Translokacija koja uzrokuje delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna translokacija]] Razmjenjivanje hromosomskih segmenata dva nehomologna hromosoma. *[[Regulacija gena]] Širok spektar mehanizama koje ćelije koriste ćelije za povećanje ili smanjenje proizvodnje ili ekspresije specifičnih genskih proizvoda, kao što su RNK ili proteini. Regulacija gena povećava svestranost i prilagodljivost organizma dopuštajući njegovim ćelijama da eksprimiraju različite genske proizvode kada to zahtijevaju promjene u njegovom okruženju. Kod višećelijskih organizama, regulacija ekspresije gena također pokreće ćelijsku diferencijaciju i morfogenezu u embriju, omogućavajući stvaranje raznolikog niza tipova ćelija iz istog [[genom]]a. *[[Rekombinantna DNK]] (rDNK) Molekule [[DNK]] koje su nastale primjenom laboratorijskih metoda genetičke rekombinacije genetičke rekombinacije (kao što je molekulsko kloniranje) molekulsko kloniranje) koje omogućavaju da se (genetičkim inženjerstvom) prikupi genetički materijal iz više izvora, stvarajući sekvence sekvence koje se inače ne bi mogle naći u biološkim organizmima. *[[generička rekombinacija|Rekombinantni vektor]] Vektor sas ugrađenom stranom DNK. *[[Repetitivna sekvenca]] Bilo koja ponavljajuća sekvenca nukleotida ili aminokiselina za koju se znaazna ili se pretpostavlja da je biološki značajna. Kod nukleinskih kiselina, motivi sekvenci su često kratki (tri do deset nukleotida dužine), visoko konzervirane sekvence koje se koriste kao mjesta prepoznavanja za enzime koji se vezuju za DNK ili RNK uključene u regulaciju ekspresije gena. *[[Replikacija DNK]] (autoreplikacija) Proces u kojem od jedne molekule DNK nastanu dvije, sa s identičnim redoslijedom dušičnih baza kao u početnoj molekuli. U ovoj enzimski kataliziranoj reakciji u polulanci DNK prvo se rastave, pa onda svaki od lanaca dogradi nedostajući komplementarni polulanac. *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana. *[[Replikacijska viljuška]] Struktura koja se formira unutar dugačke spiralne DNK tokom njene replikacije. Stvaraju se helikaze, koje razbijaju vodikove veze koje drže dva lanca DNK zajedno u spirali. Rezultirajuća struktura ima dva granasta zupca, od kojih je svaki sastavljen od po jednog lanca DNK. Ova dva lanca služe kao predložak za vodeći i zaostali lanac, koji će se stvoriti (kako DNK polimeraza uskladi) komplementarne nukleotide sa šablonima. Šabloni se mogu ispravno nazvati predloškom vodećih niti i šablonom zaostalih niti. *[[Replikon]] Bilo koja molekula ili regija DNK ili RNK koji se replicira iz jednog izvora replikacije. *[[Reporterski gen]] Reporterski gen (često jednostavno reporter) je gen koji istraživači vezuju za regulatornu sekvencu drugog gena od interesa za bakterije, ćelijsku kulturu, životinje ili biljke. Takvi geni se nazivaju reporterima jer se karakteristike koje daju organizmima koji ih eksprimiraju mogu lako identificirati i mjeriti ili zato što su markeri koji se mogu odabrati. Restrikcijske endonukleaze Enzimi koje bakterijska ćelija koristi za razgradnju strane DNK (virusna DNK); prepoznaju restrikcijsko mjesto i cijepaju dvolančanu DNK; koriste se u genetičkom inženjerstvu. *[[Restriktom]] Bilo koji fragment DNK koji je rezultat rezanja lanca DNK restrikcijskim enzimom, na jednom ili više restrikcijskih mjesta. *[[Retrotranspozon]]i ili [[transpozon|pokretni genetički elementi]] DNK sekvence koje se premještaju iz jednog mjesta u genomu na drugo preko RNK-intermedijara: DNK se kopira u RNK, a RNK se reverznom transkripcijom uz pomoć enzima reverzne transkriptaze kopira u DNK koja se ugrađuje na drugo mjesto u genomu (mehanizam copy/ / paste)). *[[Reverzna mutacija]] Mutacija koja preokreće učinak prethodne mutacije koja je inaktivirala gen, čime se vraća funkcija divljeg tipa. *Rezultat poligenskog rizika (PRS) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. To može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su Povezanepovezane s relevantnim genima za dato stanje. *[[RFLP]] Polimorfizam dužine restrikcijskih fragmenata (Restriction Fragment Length Polymorphism), u molekulskoj biologiji, predstavlja varijaciju u homolognim sekvencama DNK. Odnosi se na polimorfizam uzoraka homolognih DNK molekula iz različitih restrikcijskih lokacija, a koje se dobiju primjenom laboratorijske tehnike koja omogućuje njihovu identifikaciju. *[[RFLP|RFLP ograničenje]] Mapa ili dijagram poznatih restrikcijskih mjesta unutar poznate sekvence DNK, kao što je [[plazmid]]ni vektor, dobijen sistematskim izlaganjem sekvence različitim restrikcijskim enzimima, a zatim poređenjem dužina rezultujućih fragmenata, tehnika poznata kao restrikcijsko mapiranje. takođerTakođer prepoznavanje ograničenja na licu mjesta. Kratka, specifična sekvenca nukleotida (obično 4 do 8 baza dužine) koju pouzdano prepoznaje određeni restrikcijski enzim. Budući da se restrikcijski enzimi obično vežu kao homodimeri, restrikcijska mjesta su općenito palindromske sekvence koje obuhvataju oba lanca dvolančane molekule DNK. Restrikcijske endonukleaze cijepaju fosfatnu kičmu između dva nukleotida unutar same prepoznate sekvence, ali drugi tipovi restrikcijskih enzima prave svoje rezove na jednom kraju sekvence ili na obližnjoj sekvenci. *[[Ribonukleinska kiselina]] (RNK) Jednostruko spiralna makromolekula, građena od nukleotida. Sastoji se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri dušične baze ([[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Na nju se prepisuje genetička informacija sas DNK u procesu zvanom transkripcija. Poslije se ta šifra na RNK prevodi na jezik aminokiselinskog sastava proteina u procesu zvanom translacija. Grupe dušičnih (heterocikličnih) baza u RNK su šifre za uspostavljanje sekvence aminokiselina, molekula od kojih su sačinjeni proteini. Postoji nekoliko različitih tipova RNK, poput informacijske RNK (iRNK), transportne RNK (tRNK) i ribosomske RNK (rRNK). Svaki od njih ima posebnu funkciju u ćeliji. Ribonukleinska kiselina (RNK) je biološki važan tip molekula koje imaju značajnu ulogu u kodiranju, dekodiranju, regulaciji i ekspresiji gena. RNK i DNK predstavljaju dva tipa nukleinskih kiselina, koje sa s proteinima spadaju u esencijalne makromolekule svih živih bića. Kao i DNK, molekule RNK se sastoje od dugih kovalentno vezanih jedinica – nukleotida, s tim što su RNK molekule najčešće jednolančane. Za razliku od DNK, RNK se češće nalazi kao jedan lanac presavijen sam na samu sebe, a ne upareni dvostruki lanac. Različiti ntipovitipovi RNK molekula služe u širokom spektru bitnih bioloških uloga, uključujući kodiranje, dekodiranje, regulaciju i ekspresiju geni gena, kao i funkcijskiranjefunkcioniranje kao signalne molekule i, u određenim virusnim genomima, kao primarni genetički materijal. *[[Ribosom]] Ćelijske prganele – strukutre organele – strukture kojima se odvija biosinteza proteina. Molekulski kompleks koji služi kao mjesto sinteze proteina. Ribosomi se sastoje od dvije podjedinice (mala podjedinica, koja čita poruke kodirane u molekulama iRNK, i velika podjedinica, koja povezuje aminokiseline u nizu kako bi formirala polipeptidni lanac), od kojih se svaka sastoji od jednog ili više lanaca ribosomske RNK i raznih ribosomskih proteina. *[[nasljeđivanje|Rizik od ponavljanja]] Vjerovatnoća da će se nasljedna osobina ili poremećaj prisutan kod jednog člana oporodiceporodice ponovno pojaviti kod drugih članova. Ovo se razlikuje od rizika od recidiva raka, što je šansa da će se rak koji je liječen ponovno pojaviti. *[[RNK]] Vidi: Ribonukleinskaribonukleinska kiselina *[[RNK-polimeraza]] Glavni enzim transkripcije. *[[RNK-polimeraza I]] *[[RNK-polimeraza II]] *[[RNK-procesuiranje]] [[Posttranslacijska modifikacija]] [[primarni transkript|primarnog transkripta]] koja uključuje RNK-prekrajanje (engl. RNA-splicing) i zaštićivanje krajeva iRNK. *[[RNKi]] skraćeno RNKP ili RNKpol Bilo koji od klase enzima koji sintetizira RNK molekule iz DNK šablona. RNK polimeraze su neophodne za transkripciju i nalaze se u svim živim organizmima i mnogim virusima. Grade dugačke jednolančane polimere zvane transkripti, dodavanjem ribonukleotida jedan po jedan u smjeru 5' -do- 3', oslanjajući se na šablon koji obezbjeđuje komplementarni lanac za vjernu transkripciju nukleotidne sekvence. *[[hromosomska translokacija|ROB]] Tip hromosomske translokacije kojom se dvostruki lanac prekida na centromeru ili blizu centromera dvanjega. Dva akrocentrična hromosomi hromosoma uzrokuju recipročnu razmjenu segmenata koja dovodi do jednog velikog metacentričnog hromosoma (sastavljenog od dugih krakova) i jednog ekstremno malog hromosoma (sastavljenog od kratkih krakova ), od kojih se potonji često kasnije gubi iz ćelije sas malim efektom jer sadrži vrlo malo gena. Rezultirajući kariotip pokazuje jedan manje od očekivanog ukupnog broja hromosoma, jer su se dva prethodno različita hromosoma u suštini spojila. Nositelji robertsonovske translokacije općenito nisu povezani s bilo kakvim fenotipskim abnormalnostima, ali imaju povećan rizik od stvaranja mejotski neuravnoteženih gameta. *[[Robertsonovska translokacija]] Dva akrocentrična hromosoma recipročnom translokacijom dužih krakova (q) daju jedan metacentrični hromosom. *[[porodica|Rodbina]] Proširena porodica. Rođak prvog stupnjastepena (FDR) Roditelj, brat ili sestra ili dijete pojedinca. Također se zove FDR. *[[rRNK]] Ribosomska ribonukleinska kiselina (rRNK) je tip nekodirajuće RNK koja je primarna komponenta ribosoma, neophodna za sve ćelije. rRNK je ribozim koji vrši sintezu proteina u ribosomima. Transkribuje se iz ribosomske DNK (rDNK) i zatim vezuje za ribosomske proteine da bi formirala male i velike podjedinice *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana [[ribosom]]a. ==S== *Sadržaj [[guanin]]a-[[citozin]]a Također skraćeno ([[GC-sadržaj]].) Udio dušičnih baza u nukleinskoj kiselini koje su ili [[guanin]] (G) ili [[citozin]] (C), obično izražen kao postotak. Molekule DNK i RNK sas većim GC-sadržajem općenito su termostabilnije od onih sas nižim GC-sadržajem zbog molekulskih interakcija do kojih dolazi tokom slaganja baza. *[[Samoinkompatibilnost]] (autosterilnost) Oblik genske kontrole samooplodnje kod biljaka. *[[Sangerovsko sekvenciranje]] Metod sekvenciranja DNK zasnovanzasnovana na ''[[in vitro]]'' replikaciji sekvence šablona DNK, tokom koje se didezoksinukleotidi koji završavaju lanac, označeni fluorohromom, nasumično ugrađuju u produžujući lanac. Rezultirajući fragmenti se zatim sortiraju po veličini pomoću elektroforeze, a određeni fluorohrom koji završava svaki od po veličini sortiranih fragmenata se detektuje se laserskom hromatografijom, otkrivajući tako sekvencu originalnog DNK šablona preko redosledaredoslijeda fluorohromnih oznaka kako se čita iz malih od fragmenata veličine do velikih fragmenata. Iako je sangerovsko sekvenciranje u nekim kontekstima zamijenjeno metodimametodama sljedeće generacije, i dalje je široko korišteno zbog sposobnosti da proizvede relativno dugačka očitavanja sekvence (500+ nukleotida ) i vrlo niske stope greške. *[[SCNT]] Metod molekulske biologije koji se koristi za otkrivanje specifične sekvence u uzorcima DNK. Tehnika kombinuje odvajanje fragmenata DNK gel elektroforezom, transfer DNK na sintetsku membranu i naknadnu identifikaciju ciljnih fragmenata radio-obilježenimradioobilježenim ili fluorescentnim hibridizacijskim sondama. *[[scRNK]] [[iRNK]] (snRNK) nRNK . Vidi: [[mala jedarna RNK]]. *[[mala jedarna RNK|Sebični genetički element]] Povijesno također zvani sebičnimsebični geni, ultra-sebičnimultrasebični geni, sebična DNK, parazitska DNK i [[genom]]ska odmetnica, su genetički su segmenti koji mogu poboljšati vlastiti prijenos na račun drugih gena u [[genom]]u, čak i ako oni nemaju pozitivan ili neto negativan efekat na kondiciju organizma. [[genom]]i se tradicijskitradicionalno posmatraju kao kohezivne jedinice, pri čemu geni djeluju zajedno kako bi poboljšali adaptivnu vrijednost organizma. Međutim, kada geni imaju određenu kontrolu nad vlastitim prijenosom, pravila se mogu promijeniti, pa su, kao i sve društvene grupe, genomi ranjivi na sebično ponašanje svojih dijelova. *[[Sekvenciranje DNK|Sekvenciranje]] Određivanje redoslijeda baza [[adenin]]a, [[timin]]a, [[guanin]]a i [[citozin]]a, pomoću određenih tehnika, u cijelom genomu nekog organizma ili u samo jednom njegovom dijelu. Također, određivanje sekvenci aminokiselina u proteinima ili sastavnica ostalih složenih biomolekula. *[[WXS|Sekvenciranje cijelog]] [[egzom]]a ([[WES]], WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma osoba i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva WES i WXS. *[[GWAS|Sekvenciranje cijelog genoma]] (GWAS, WGS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuću sekvencu. Naziva se i WGS. *[[Sekvenciranje DNK]] Proces određivanja, bilo kojom od niza različitih metoda i tehnologija, redoslijeda baza u dugom lancu nukleotida koji čini sekvencu DNK. *[[Sekvenciranje naredne generacije]] (masivno paralelno sekvenciranje, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence individualnog [[genom]]a. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i NGS. *[[Sekvenciranje tumorske DNK]] Sekvenciranje somatskog tkiva, poput tumora, odnosi se na traženje varijanti u DNK koje se obično javljaju nakon začeća. Somatske mutacije mogu se pojaviti u bilo kojoj tjelesnoj ćeliji osim u zametnim ćelijama (spermatozoidu i jajnoj ćeliji) i stoga se ne prenose na djecu. Ove varijante mogu (ali ne uvijek) uzrokovati rak ili druge bolesti. *[[mitohondrija|Semiautonomne organele]] Organele sas DNK (mitohondriji i hloroplasti) koje ne mogu samostalno živjeti izvan eukariotske ćelije. *[[Semikonzervativna replikacija DNK]] Dva roditeljska polulanca DNK se odvajaju i svaki služi kao kalup za sintezu novog komplementarnog lanca. *[[Sestrinske hromatide]] Par identičnih kopija (hromatida) nastalih kao rezultat replikacije DNK hromosoma, posebno kada su obje kopije spojene zajedničkom centromerom; par sestrinskih hromatida naziva se dijada. Dvije sestrinske hromatide su na kraju odvojene jedna od druge u dvije različite ćelije tokom mitoze ili mejoze. Identične podjedinice hromosoma prije anafaze mitoze ili anafaze II mejoze, nastaju semikonzervativnom replikacijom u S-fazi, imaju zajedničku centromeru. *[[oligonukleotid|Set-sonda]] Kolekcija od dvije ili više sondi dizajniranih za mjerenje jednog tipa molekula, kao što je kolekcija [[oligonukleotid]]a [[dizaj]]niranih da se hibridiziraju s različitim dijelovima transkripta iRNK generiranih iz jednog gena. *[[SFP]] Jednoosobinski polimorfizmi (eng. (engl. Single Feature Polymorphism), polimorfne sekvence DNK koje se odnose na varijaciju jednog svojstva. Vrijedni su genetički markeri koji potencijalno nude neposrednije fizičke veze ka samim strukturama gena. Međutim, većina aktulelnihaktuelnih SFP predikcijskih metoda su razvijene su za sekvenciranjemsekvenciranje DNK proučavanih vrsta, iako su posebno pogodnipogodne za vrste sa složenim i nesekvenciranim [[genom]]ima. *[[transpozon|Skakanje gena]] Vidi: [[transpozon|Prenosivi element]]. *[[heterozigot|Složena heterozigotnost]] Prisustvo dva različita mutirana alela na određenom lokusu gena. *[[penetrabilnost (genetika)|Smanjena (nepotpuna) penetrabilnost]] Penetracija se odnosi na vjerojatnostvjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za stanje se kaže da pokazuje nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante ispoljavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva nepotpuna penetrabilnost. *[[Smislenost (genetika)|Smislenost]] U molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Ovisno o kontekstuU molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Zavisno od konteksta, smislenost može imati nešto različita značenja. Naprimjer, DNK je pozitivno smislena ako se RNK verzija iste sekvence prepiše ili prevede u protein, negativna ako nije. SNP (engl. single nucleotide polymorphism) Jednonukleotidni polimorfizam koji je posljedica supstitucije; tačkasta mutacija. *[[SNP|SNP-označavanje]] [[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), koji se koristi za označavanje određenog haplotipa u regiji [[genom]]a. Kao podskup svih SNP-ova u genomu, označavanje SNP-ova može biti iznimno korisno za testiranje povezanosti markerskih lokusa s lokusom kvalitativne ili kvantitativne osobine. Somatska (mitotska) hromatidna izmjena Hromatidna izmjena u somatskim ćelijama tokom mitoze. *[[Somatska ćelija]] Bilo koja biološka ćelija koja formira tijelo organizma, ili, u višećelijskim organizmima, bilo koja ćelija osim gameta, zametne ćelije ili nediferencirane matične ćelije. Somatske ćelije se teorjskiteorijski razlikuju od ćelija zametne linije, što znači da se mutacije kojima su podvrgnute nikada ne mogu prenijeti na potomke organizma, iako u praksi postoje izuzeci. Tjelesne ćelije (diploidne, 2n) ). *[[Sonda]] Reagens koji se koristi za jedno mjerenje u eksperimentu ekspresije gena. Uporedite reporter. *[[Sorta (botanika)|Sorta]] Biljni ili mikrobni organizmi sas dosljednim, predvidljivim i replicirjućimreplicirajućim osobinama u potomstvu koje su rezultat parenja bilo koja dva čistolinijska roditelja kojikoja pripadaju istojistom kultivaru ili varijetetu (a ne osobine drugih varijeteta koje su možda ranije ukrštane u lozu). Kod životinja, takve grupe organizama označavaju se kao rase. *[[SOS-odgovor]] Globalni odgovor na oštećenje DNK u kojem se zaustavlja ćelijski ciklus i inducira se popravak DNK i mutageneza. Sistem uključuje RecA protein (Rad51 kod eukariota). RecA protein, stimuliran jednolančanom DNK, uključen je u inaktivaciju represora (LexA) gena SOS odgovora i na taj način inducira odgovor. To je sistem popravke sklon greškama koji značajno doprinosi promjenama DNK uočenim u širokom spektru vrsta. *[[Specijacija]] Proces nastanka nove vrste. *[[DNK|Spojna DNK]] Bilo koja DNK sekvenca za koju se čini da nema poznatu biološku funkciju, ili koja služi svrsi koja nema pozitivan ili neto negativan učinak na sposobnost genoma u kojem se nalazi. Termin je još jednom bio šire korišten za označavanje svih nekodirajućih DNK, za koje je kasnije otkriveno da ih većina ima funkciju. U modernoj upotrebi tipski se odnosi na slomljene ili zaostale sekvence i sebične genetičke elemente, uključujući introne, pseudogene, intergensku DNK i fragmente [[transpozon]]a i [[retrovirus]]a, koji zajedno čine veliki dio [[genom]]a većine [[eukariot]]a. Uprkos tome što ne doprinose produktivno organizmu domaćina, ove sekvence mogu opstati neograničeno u genomima, jer su nedostaci njihovog nastavka kopiranja premali da bi na njih djelovala [[prirodna selekcija]]. *[[Spolni hromosom]]i Hromosomi sa spolno- determinirajućim genima. *[[Spolno ograničeno svojstvo]] Svojstvo koje se pojavljuje kod samo jednoga od dvaju spolova. *[[reverzija soila|Spolno-reverzne osobe]] XX muškarci koji na X-hromosomu imaju gen Sry i XY žene koje na Y-hromosomu nemaju gen [[SRY]]. *[[spolno uvjetovano nasljeđivanje|Spolno uvjetovano svojstvo]] Svojstva čija je ekspresija alela koji su na autosomima uvjetovana spolom nositelja. *[[Spolno-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje gena na X-hromosomu (X-vezano nasljeđivanje). *[[spolno vezani geni|Spolno vezano svojstvo]] Kao i spolno vezano nasljeđivanje, to su termini koji se, u najširem smislu, odnose na pojavu da ispoljavanje određenih individualnih svojstava kontroliraju geni koji su smješteni na spolnim hromosomima. Pri tome se – u najužem smislu – u tom okviru osobine obično diferenciraju u: parcijalno (nekompletno) i kompletno spolno vezane. Parcijalno spolno vezani geni nalaze se na homologimhomolognim segmentima X hromosoma i Y hromosoma, pa je apriorna vjerovatnoća pojave rekombinacija u heterosomalnim i autosomalnim hromosomima (teorijski) podjednaka. Stvarna frekvencija hijazmi između X i Y gonosoma je, ipak, relativno niska jer su njihovi homologihomologni segmenti sasvim kratki. *Srodnik trećeg koljena Vidi: [[TOR]] *[[SSB]] Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u jednom lancu DNK dupleksa. *[[ssDNK]] Bilo koja molekula DNK kojekoja se sastoji od jednog nukleotidnog polimera, ili lanca, za razliku od para komplementarnih lanaca koji se drže zajedno vodikovim vezama ( dvolančana DNK). U većini slučajeva, DNK je stabilnija i češća u dvolančanom obliku, ali visoke temperature, niske koncentracije rastvorenih soli i vrlo visok ili nizak pH mogu uzrokovati razlaganje dvolančanih molekula u dvije jednolančane molekule, u procesu poznatom kao „“topljenje“;”; ovu reakciju koriste prirodni enzimi kao što su oni koji su uključeni u replikaciju DNK, kao i laboratorijske tehnike kao što je lančana reakcija polimeraze *[[SSLP]] Polimorfizam dužine jednostavne sekvence ( (engl. Simple Sequence Lenght Polimorphism) koristi se kao genetički marker, uz primjenu lančane polimerazne reakcije (PCR). SSLP je oblik polimorfizma, koji se ispoljava kao razlika u dužini DNK sekvenci među jedinkama. SSLP se su ponavljajuće sekvence po različitim dužinama u intergenenskimintergenskim regijama dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). Varijanse u dužini SSLP mogu se koristiti za razumijevanje genetičke varijanse između dvije jedinke određene vrste. *Standardni [[genetički kod]] Genetički kod velike većine živih organizama za prevođenje sekvence nukleinskih kiselina u proteine. U ovom sistemu, od 64 moguće permutacije troslovnih kodona koji se mogu napraviti od četiri nukleotida, 61 kodira jednu od 20 aminokiselina, a preostale tri kodiraju stop signale. Naprimjer, [[kodon]] CAG kodira aminokiselinu [[glutamin]], a kodon TAA je [[stop kodon]]. Standardni genetički kod je opisan kao degenerisan ili suvišan jer jednu aminokiselinu može kodirati više od jednog kodona. To je prvi kodon preveden [[ribosom]]om iz zrelog transkripta iRNK, koji se koristi kao signal za iniciranje sinteze proteina. U standardnom genetičkom kodu, početni kodon uvijek kodira istu aminokiselinu, [[metionin]], kod eukariota i za modificirani metionin kod prokariota. Najčešći startni kodon je [[triplet]] AUG. KontrastniKontrast je stop kodon. *[[Statistička genetika]] Grana genetike koja se bavi razvojem statističkih metoda za izvlačenje zaključaka iz genetičkih podataka. Teorije i metodologije statističke genetike često podržavaju istraživanja u kvantitativnoj genetici, genetičkoj epidemiologiji i bioinformatici. *[[frekvencija|Stopa prenositelja]] (noseća frekvencija) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genetičke varijante. Stopa nosivosti također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i noseća frekvencija. *[[Studija neinferiornosti]] Istraživačka studija koja je osmišljena kako bi se utvrdilo nije li jedna intervencija gora od druge kontrolne intervencije za unaprijed određenu granicu. Intervencija koja daje rezultate koji su jednaki ili bolji od kontrolne intervencije smatra se neinferiornom u odnosu na kontrolnu intervenciju. Studije neinferiornosti često se provode kako bi se ispitalo nije li novi, eksperimentalni tretman lošiji od utvrđenog standarda opskrbe. *[[smrtnost|Subletalnost]] Pojava da do letalnosti dolazi nakon reprodukcije. *[[Supstitucija nukleotida]] Zamjena jednog nukleotida drugim u molekuli DNK. *[[SUV]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i varijanta nepoznatog značaja. *[[Suvišni gen]]i Različiti geni koji utječuutiču na isto svojstvo na isti način. ==Š== [[Štetna mutacija]] [[Mutacija]] koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerobatniji, ali nije siguran. Također se naziva mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivostvjerovatniji, ali nije siguran. ==T== *[[Tačkasta mutacija]] Mutacija kojom se jedna nukleotidna baza mijenja, ubacuje ili briše iz sekvence DNK ili RNK. *[[Tačkasta-nonsens mutacija]] Tačkaste mutacijeTačkasta mutacija koja rezultira preranim stop kodonom u transkribiranom transkribiranoj iRNK sekvencomsekvenci, uzrokujući na taj način prijevremeni završetak translacije, što rezultira skraćenim, nekompletnim i često nefunkcijskalnimnefunkcionalnim proteinom. *[[Tandemsko ponavljanje]] Obrazac unutar sekvence nukleinske kiseline u kojoj se jedna ili više nukleobaza ponavlja, a ponavljanja su direktno susjedna (tj. tandemska) jedna uz drugu. Primjer je ATGACATGACATGAC, u kojem se sekvenca ATGAC ponavlja tri puta. *[[TATA-kutija]] Visoko konzervirana nekodirajuća DNK sekvenca koja sadrži konsenzus ponavljajućih parova baza T i A koji se obično nalazi u promotorskim regijama gena kod arheja i eukariota. TATA kutija često služi kao mjesto inicijacije transkripcije ili kao mjesto vezivanja za faktore transkripcije. *[[centromera|Telocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom na krajnjem kraju hromosoma (blizu ili unutar telomere), što rezultira samo jednim krakom. Uporedite akrocentrik. *[[Telofaza]] Završna faza ćelijske diobe u mitozi i mejozi, koja se javlja nakon anafaze i prije ili istovremeno sas citokinezom, tokom koje se oko svakog skupa hromatida sintetiše jedarna membrana. Jedra se ponovo sastavljaju, a mitotsko vreteno se rastavlja. Nakon citokineze, nove ćelije kćeri nastavljaju interfazu. *[[Telomera]] Terminalna regija ponavljajućih nukleotidnih sekvenci na svakom kraju linearnog eukariotskog hromosoma koji štiti njegov kraj od propadanja i spajanja sas drugim hromosomima. Budući da svaki krug replikacije rezultira skraćivanjem hromosoma, telomere se ponašaju kao puferi za jednokratnu upotrebu koji se žrtvuju trajnom skraćivanju umestoumjesto obližnjih gena. Telomere se također mogu produžiti enzimom, telomerazom. *[[Telomeraza]] Enzim replikacije telomernih krajeva. Terminacijska sekvenca DNK-sekvence na kraju gena. *[[Terminacijski kodon]] Kodon koji signalizira prekid sinteze proteina tokom translacije transkripta informacijske RNK. U standardnom genetičkom kodu, tri različita stop kodona se koriste se za odvajanje ribosoma od rastućeg lanca aminokiselina, čime se završava prevod: UAG (nadimak „“ćilibar“,”, UAA („(“oker“)”) i UGA („opal“). *[[Test-ukrštanje]] Križanje jedinke dominantnog fenotipa s recesivnim homozigotom u svrhu otkrivanja njegovog genotipa (dominantni homozigot ili heterozigot)). *[[Tiha mutacija]] Tip neutralne mutacije koja nema vidljiv učinak na fenotip organizma. Iako se termin tiha mutacija često koristi naizmjenično sa sinonimnom mutacijom, sinonimne mutacije nisu uvijek tihe, niti obrnuto. Misens mutacije koje rezultiraju različitim aminokiselinama, ali one sa sličnom funkcijskalnošćufunkcionalnošću (npr. leucin umjesto izoleucina), također se često klasifikuju kao tihe, budući da takve mutacije obično ne utiču značajno na funkciju proteina. *[[Timin]] Označen slovom (T) Jedna od pet primarnih ili kanonskih dušičnih baza – [[adenin]] (A), [[[[guanin]]n]] (G), [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) – koje formiraju nukleozide i nukleotide, od kojih su potonji temeljna građevina blokoviblokova nukleinskih kiselina. Sposobnost ovih nukleobaza da formiraju bazne parove putem vodikove veze, kao i njihovi ravni, kompaktni trodimenzijskalnitrodimenzionalni profili, omogućavaju im da se slažu jedna na drugu i vode direktno do dugolančanih struktura DNK i RNK. *[[Tirozin]] Skraćenica T, jedna od dvije purinske baze u strukturi DNK (u RNK, umjesto njega je [[uracil]]). *[[Tirozinaza]] Prvi enzim koji sudjeluje u biosintetskom putu pigmenta melanina. *Tkivno specifična [[ekspresija gena]] Funkcija gena i ekspresija koja je ograničena na određeno tkivo ili tip ćelija. Ekspresija specifična za tkivo je obično je rezultat pojačivača koji se aktivira samo u odgovarajućem tipu ćelije. *[[TNBC]] TNBC (ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke) Oznaka za nedostatak ekspresije estrogenog receptora (ER), progesteronskog receptora (PR) i receptora ljudskog epidermnog faktora rasta 2 (HER2/neu). Također se naziva ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke. *[[TOR]] Srodnik trećeg stepena) Skraćenica za prvi rođak, prabaka, praujak/pradajdža, prastric/praamidža, pranećakinja, pranećak, praunuk, polutetkaprvog rođaka, prabaku, praujaka/pradajđu, prastrica, pranećakinju, pranećaka, praunuka, polutetku ili poluujakpoluujaka pojedinca. Naziva se i srodnik trećeg stupnja. *[[Totipotentnost]] KarakterakteristikaKarakteristika ćelije da zadrži embriogeni potencijal za stvaranje novog tkiva i organizma. *[[Transdukcija]] Prijenos DNK iz jedne bakterijske ćelije u drugu pomoću bakterijskih virusa (faga). Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen drugim purinom ( A ↔ G ) ili je nukleotid pirimidina zamijenjen drugim pirimidinom ( C ↔ T ). Kontrast je transverzija. *[[Transfekcija]] MetodMetoda ubacivanja stranoga gena u eukariotsku ćeliju. Transfer ''[[de novo]]'' (de novo varijanta, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Također se naziva de novo varijanta, nova mutacija i nova varijanta. *[[Transferna tačka]] (tačkasta varijanta) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta varijanta. *[[Transformacija]] Mehanizam rekombinacije kod prokariota, izmjena genetičke informacije između gole DNK iz okoliša i DNK ćelije recipijenta (primatelj); kod eukariota: preobrazba normalne ćelije u tumorsku. *[[Transgen]] Bilo koji gen ili drugi segment genetičkog materijala koji je izolovan iz jednog organizma, a zatim prenijet bilo prirodno ili bilo kojom od niza tehnika genetičkog inženjerstva u drugi organizam, posebno u neku drugu vrstu. Transgeni se najčešće unose u zametnu liniju drugog organizma. Obično se koriste za proučavanje funkcije gena ili za davanje prednosti koja inače nije dostupna u nepromijenjenom organizmu. *[[Transgeni organizam]] Organizam s ugrađenim stranim [[genom]]. *[[Transkripcija (genetika)]] Prepisivanje genetičke upute sas DNK, odnosno sinteza iRNK. Proces sinteze informacijske RNK (iRNK) prema šablonu smislenog polulanca DNK. *[[Transkripcijski faktor]] Bilo koji protein koji kontrolira brzinu transkripcije genetičkih informacija iz DNK u iRNK, tako što se vezuje za specifičnu sekvencu DNK i promoviše ili blokira regrutaciju RNK-polimeraze u obližnje gene. Transkripcijski faktori mogu efikasno uključiti i isključiti specifične gene kako bi bili sigurni da su eksprimirani u pravo vrijeme i na pravim mjestima; iz tog razloga, oni su fundamentalni i sveprisutni mehanizam regulacije gena. *[[Transkriptom]] Set svih RNK molekula jednog organizma, kompletna RNK datog organizma. *[[Translacija (genetika)]] Ribosomsko prevođenje šifre sas iRNK na rječnik redoslijeda aminokiselina u datoj proteinskoj sekvenci. Drugi korak u procesu ekspresije gena, u kojem se transkript RNK koji se proizvodi tokom transkripcije čita ribosom, kako bi proizveo funkcijskalnifunkcionalni protein. Proces sintetiziranja aminokiselinske sekvence (proteinskog produkta) prema kodu informacijske RNK (iRNK). *[[Translokacija (genetika)]] Tip hromosomske mutacije uzrokovane strukturnim preuređenjem velikih dijelova jednog ili više hromosoma. Postoje dva glavna tipa: recipročna i robertsonovska. Hromosomska mutacija u kojoj se hromosom predidaprekida i njegov se dio ponovno pričvrsti na drugo mjesto u hromosomu. *[[Transportna RNK]] (tRNK, transfer RNK) Ima specifičnu ulogu u procesu translacije genetičke šifre, odnosno njenog prevođenja sas jezika iRNK na jezik gradivnih jedinica proteina, tj. aminokiselina. Aktivnost molekula tRNK se zasniva na osobenoj sposobnosti dva aktivna mjesta. Na jedno od njih ona veže specifičnu aminokiselinu, a na drugom je antikodon, koji je komplementaran odgovarajućem kodonu iRNK. *[[Transpozon]] Vidi: Prenosivi element. Mobilna sekvenca u [[genom]]u. Mogu „“skakati“ sa” s jednog mjesta na drugo i odgovorni su za pojavu određenih mutacija. Pokretni genetički elementi, DNK sekvence koje se premještaju po [[genom]]u mehanizmom izrezivanja i lijepljenja (mehanizam cut/paste)). Vidi: prenosivi element. *[[Transverzija]] Mutacijska zamjena purinske baze pirimidinskom. Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen pirimidinskim nukleotidom, ili obrnuto (npr. A ↔ C ili A ↔ T ). Kontrast je translokacija. *[[Tranzicija]] Zamjena jedne purinske baze drugom purinskom. *[[Trihibridno ukrštanje]] Ukrštanje u kojem se prate rezultati nasljeđivanjenasljeđivanja tri gena. *[[Trinukleotidno ponavljanje]] Sekvence od po tri nukleotida koji se ponavljaju u tandemu na istom susjednom dijelu hromosoma. Obično se javlja određena količina normalne (polimorfne) varijacije u broju ponavljanja bez kliničkog značaja; međutim, broj ponavljanja iznad određenog praga može, u nekim slučajevima, dovesti do štetnih učinaka na funkciju gena, što rezultira genetičkom bolešću. *[[Triplet baza]] Grupa od po tri dušične baze, npr. [[adenin]]-[[timin]]-[[adenin]] ili [[timin]]-[[guanin]]-[[citozin]] koja je šifra za jednu aminokiselinu. [[citozin]]-[[timin]]-[[timin]] (CTT) je tako triplet za aminokiselinu leucin, a [[guanin]]-[[timin]]-[[guanin]] (GTG) za valin. *[[Trisomija]] Tip aneuploidije, višak jednog hromosoma, 2n+1. *[[Tročlani kraj]] Vidi: 3'- kraj. *[[Trp-operon]] Represivni sistem regulacije gena kod bakterija. *[[TUF]] Cjelokupni skup RNK molekula (često se odnosi na sve tipove RNK, ali ponekad isključivo na iRNK) koji je ili može biti izražen određenim [[genom]]om, ćelijom, populacijom ćelija ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Transkriptom se razlikuje od egzoma i translatoma. *[[Tumor supresorski gen]] Tip gena koji regulira rast ćelija. Kada je tumor supresorski gen mutiran, može doći do nekontroliranog rasta ćelija. To može pridonijeti razvoju raka. ==U== *[[UAA]] Kratke sekvence nukleotida koje se sintetiziraju diskontinuirano pomoću DNK polimeraze i kasnije povezuju zajedno pomoću DNK ligaze kako bi se stvorio lanac koji zaostaje tokom DNK replikacije. OkazakiOvakvi fragmenti su posljedica jednosmjernosti DNK polimeraze, koja djeluje samo u smjeru od 5' do 3'. *[[Ukrštanje]] Uzgoj čistolinijskih roditelja koji pripadaju dvije različite rase, sorte, varijantedvjema različitim rasama, sortama, varijantama ili populacijepopulacijama, često namjerno kao metod selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva koje dijeledijeli osobine obje roditeljske loze ili koje pokazuju heterozu. U uzgoju životinja, potomstvo ukrštanja između rasa iste vrste naziva se križanci ili mulati, dok se potomstvo ukrštanja različitih vrsta naziva hibridima ili bastardima. *[[autbriding|Ukrštanje van srodstva]] (autbriding) Seksualna reprodukcija između različitih rasa ili osoba, koja ima potencijal da poveća genetičku raznolikost uvođenjem nepovezanog genetičkog materijala u populaciju za razmnožavanje. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati vanbridinškim, a potomstvo je vanbridinško.. Kontrast je inbriding. *[[Unakrsno povezivanje]] Nenormalna veza između dvije ili više nukleobaza na suprotnim lancima dvolančane molekule DNK (međulanca) ili između baza na istom lancu (intralančana), posebno putem formiranja kovalentnih veza koje su jače od vodikove veze uparivanja baza. Unakrsne veze mogu biti generisane raznim egzogenim i endogenim agensima, i imaju tendenciju da ometaju normalne ćelijske procese kao što su replikacija i transkripcija DNK; oni su uobičajene mete puteva popravke DNK. *[[Unatražno ukrštanje]] Ukrštanje hibridnog organizma s jednim od roditelja ili jedinkom genetički sličnom jednom od roditelja, često namjerno kao vrsta selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva s genetičkim identitetom koji je bliži roditeljskom. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo se nazivaju povratnim ukrštanjem, često skraćeno u genetici sa simbolom BC. *[[Uracil]] Skraćeno slovom (U.) Jedna od četiri nukleobaze prisutne u molekulama RNK. [[uracil]] formira par baza sas [[adenin]]om. U DNK, [[uracil]] se uopće ne koristi, već je zamijenjen [[timin]]om. *[[Uravnoteženost baza]] Dvije baze (ili nukleotidi) koje sadržavaju dušik i koje se uparuju kako bi formirale strukturu DNK. Četiri baze u DNK su [[adenin]] (A), [[citozin]] (C), [[guanin]] (G) i [[timin]] (T). Ove baze tvore specifične parove (A-T i G-C). Par baza se također može odnositi na stvarni broj parova baza, kao što je osam parova baza, u nizu nukleotida. *[[Uslovna ekspresija]] Kontrolisana, inducibilna ekspresija transgena, bilo in vitro ili in vivo. *[[Utišavanje gena]] Svaki mehanizam regulacije gena koji drastično smanjuje ili potpuno sprečava ekspresiju određenog gena. Može se dogoditi prirodno tokom transkripcije ili translacije. Laboratorijske tehnike često iskorištavaju prirodne mehanizme utišavanja kako bi se postiglo uništavanje gena. *[[Uzvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 5'- kraju lanca nukleotida, ili N-kraju peptidnog lanca. Kontrast nizvodno. *[[Uzvodna sekvenca aktiviranja]] (UAS) Uzvodna aktivacijska sekvenca (UAS) je regulatorna sekvenca koja djeluje u cis poziciji. Razlikuje se od promotora i povećava ekspresiju susjednog gena. Zbog svoje suštinske uloge u aktiviranju transkripcije, uzvodna aktivirajuća sekvenca se često se smatra analognom funkciji pojačivača kod višećelijskih eukariota. Uzvodne aktivacijske sekvence su ključni dio indukcije, poboljšavajući ekspresiju proteina od interesa kroz povećanu transkripcijsku aktivnost. Nalazi se uzvodno od minimalnog promotora (TATA kutija) i služi kao mjesto vezivanja za transaktivatore. Ako se transkripcijski transaktivator ne veže za UAS u pravilnoj orijentaciji, transkripcija ne može započeti. ==V== *[[Varijabilna ekspresija]] Varijacije u načinu na koji se osobina manifestira. Kada postoji varijabilna ekspresivnost, značajka može varirati u kliničkom izražaju od blage do teške. Naprimjer,Npr., stanje neurofibromatoza tipa 1 može biti blago, manifestirajući se samo u kožnim mrljama (zvanim café-au-lait), ili može biti teško, manifestirajući se neurofibromima i tumorima mozga. *[[Varijabilna ekspresivnost gena]] Način varijacije na koji se gen eksprimira u fenotipu. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) [[Fenomen]] u kojem se dijelovi [[genom]]a ponavljaju i broj ponavljanja varira između jedinki u populaciji, obično kao rezultat događaja duplikacije ili delecije koji utičuutiče na cijele gene ili dijelove hromosoma. Varijacije broja kopija imaju važnu ulogu u stvaranju genetičkih varijacija unutar populacije. *''[[Varijacija de novo]]'' (''[[de novo]]'' mutacija, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane briogeneze. Naziva se i de novo mutacija, nova mutacija i nova varijanta. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena prisutnog u genomu pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju varijantama broja kopija. Varijante broja kopija čine značajan udio genetičke varijacije. Naziva se i CNV. *[[Varijanta germ-linije (mutacija germinativne linije) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i mutacija germinativne linije. *[[VUS|Varijanta nepoznatog / neizvjesnog značenja]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, VUS) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nepoznatog značaja i VUS. Varijanta nepoznatog značenja Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i VUS. *[[princip osnivača|Varijanta osnivača]] (Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i osnivačka mutacija.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Varirajući pomak okvira]] (mutacija pomaka okvira) Insercija ili delecija koje uključujujuključuju broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremeneprijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i mutacija pomaka okvira *[[Vektor]] Bilo koja molekula DNK koji se koristi kao sredstvo za umjetni transport stranog genetičkog materijala u drugu ćeliju, gdje se može replicirati i/ili eksprimirati. Vektori su tipično dizajnirane rekombinantne DNK sekvence koje se sastoje od inserta (često transgena) i duže "kičmene" sekvence koja sadrži ishodište replikacije, višestruko mjesto kloniranja i selektabilni marker. Vektori se široko koriste u laboratorijama molekulske biologije za izolaciju, kloniranje ili ekspresiju umetka u ciljnoj ćeliji. *[[Vektor ekspresije]] (konstrukcija ekspresije) Također konstrukcija ekspresije Tip vektora, obično plazmid ili virusni vektor, dizajniran posebno za ekspresiju transgena umetnuti, umetnut u ciljnu ćeliju, umjesto u neku drugu svrhu kao što je kloniranje. Plazmidna mapa od 3,756 bp je ekspresijski vektor koji se koristi u ekspresiji transgena koji stvara zeleni fluorescentni protein (GFP). Vektor takođetakođer uključuje gen za lac represor (lacI) i gen koji daje rezistenciju na antibiotik kanamicin (KanR), kao i različite promotere za pokretanje ekspresije ovih gena. *[[Veličina genoma]] Ukupna količina DNK sadržana u jednoj kopiji genoma, obično se mjeri masom (u pikogramima ili daltonima) ili ukupnim brojem parova baza (u kilobazama ili megabazama). Za diploidne organizme, veličina genoma se često koristi naizmjenično sas C-vrijednošću. *[[Vezani disekvilibrij]] (LD) Pojava da se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može objasniti slučajnošću zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i *[[Vezani geni]] (osobine) Geni za određene osobine, na istom hromosomu. Tendencija sekvenci DNK koje su fizički blizu jedna drugoj na istom hromosomu da se nasljeđuju zajedno tokom mejoze. Budući da je fizička udaljenost između njih relativno mala, šansa da će bilo koja dva obližnja dijela DNK sekvence (često lokusi ili genetički markeri ) biti razdvojena na različite hromatide tokom hromosomskog ukrštanja (krosingovera) je statistički vrlo mala, Tada se smatra da su takvi lokusi povezaniji od lokusa koji su udaljeniji i da su lokusi na potpuno različitim hromosomima savršeno nepovezani. Standardna jedinica za mjerenje genetičke povezanosti je centimorgan (cM). *Vezanost Tendencija da se geni ili segmenti DNK koji su usko smješteni duž hromosoma međusobno ne odvajaju u mejozi i stoga se zajedno nasljeđuju. *[[Vještački hromosom kvasca]] (YAC) YAC su genetički modificirani hromosomi izvedeni iz DNK kvasca, Saccharomyces cerevisiae, koji se zatim ligira u bakterijski plazmid. Insercijom velikih fragmenata DNK, od 100- do 1000 kb, umetnute sekvence se mogu klonirati i fizički mapirati korištenjem procesa koji se naziva hodanje hromosoma. *[[VNTR]] Varijabilnost broja tandemskih ponavljanja (eng. (engl. Variable Number Tandem Repeat) ogleda se u varijaciji većeg broja lokacija sas kratkim nukleotidnim sekvencama tandemskih ponavljanja, koje se u [[genom]]u višekratno ponavljaju. Mogu se naći na mnogim hromosomima, a često pokazuju međuindividualne varijacije u dužini. Svaka varijanta djeluje kao naslijedni nasljedni alel, što omogućava da se koristite za osobnuličnu ili roditeljsku identifikaciju. Njihova analiza je korisna u genetičkim i ostalim biološkim istraživanjima, forenzici i DNK profiliranju (fingerprinting). *[[Vodeća sekvenca]] Kod replikacije DNK, lanac u nastajanju za koji su i smjer sinteze DNK polimeraze i smjer cjelokupne elongacije lanca prema replikacijskoj viljušcviljušci, tj. oba se javljaju u smjeru 5' do 3', što rezultira jednim, kontinuiranim procesom elongacije sas malo ili bez prekida. Nasuprot tome, drugi lanac u nastajanju, poznat kao zaostali lanac, sastavlja se u diskontinuiranom procesu koji uključuje ligaciju kratkih fragmenata DNK koji se sintetiziraju u suprotnom smjeru, daleko od replikacijske viljuške. Također spoj za spajanje donatora ili mjesto za spajanje donatora. Granica između lijevog kraja (po konvenciji, 5' kraja ) introna i desnog ( 3' ) kraja susjednog egzona u pre-iRNK transkriptu. *[[Vodeći lanac]] Lanac nove DNK koji se sintetizira u istom smjeru kao rastuća replikacijska viljuška. Ovaj tip replikacije DNK je kontinuiran. *[[Vodikova veza]] Veza dva [[vodik]]ova atoma u [[hemijski spoj|hemijskom spoju]]. međumolekulska veza koja nastaje između [[molekul]]a u kojima je [[vodik]] vezan za [[atom]] visoke [[elektronegativnost]]i (F, O, N). Zajednički elektronski par u vezama H-F, H-O, H-N je toliko pomaknut na stranu elektronegativnog atoma, da dolazi do razdvajanja [[naboj]]a (dipol). Pozitivni dio molekule (H⁺) privlači negativan kraj druge molekule pritom stvarajući međumolekulske veze. Vodikova veza je slabija od [[ionska veza|ionske]] ili [[kovalentna veza|kovalentne]] veze. ==W== *[[WES]] (sekvenciranje cijelog egzoma, WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva sekvenciranje cijelog egzoma i WXS. *[[WGS]] (sekvenciranje cijelog genoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuće sekvence. Također se naziva sekvenciranje cijelog [[genom]]a. *[[WXS]] WXS (WES, sekvenciranje cijelog egzoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekv encesekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija [[genom]]a osobe i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne DNK sekvence. Također se naziva WES i sekvenciranje cijelog egzoma. ==X== *[[hromosom X|X-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima sas XY sistemom za određivanje spola i jedini spolni hromosom u sistemu X0. X hromosom se nalazi i kod muškaraca i kod žena i obično sadrži mnogo više gena nego njegov pandan, Y hromosom. *[[X-inaktivacija]] Zvana i lajonizacija, ponegdje i lionizacija (prema engleskoj genetičarki Mary Lyon) je postupak kojim se jedna od kopija X-hromosoma inaktivira kod ženki sisara sas placentom. Neaktivni hromosom X se utišava pakovanjem u transkripcijski neaktivnu strukturu zvanu heterohromatin. Kako gotovo svi ženski sisari imaju dva X hromosoma, X-inaktivacija imih sprečava da imaju dvostruko više X-hromosomskih genskih proizvoda od mužjaka, koji imaju samo jednu kopiju X hromosoma. Izbor X hromosoma koji će se inaktivirati slučajan je kod placentnih sisara kao što su ljudi, ali nakon što se inaktivira, on će ostati neaktivan tokom života ćelije i njenih potomaka u organizmu (njegova ćelijska linija). Obično se javlja X-inaktivacija koja je neravnomjerno raspoređena po ćelijskim linijama unutar jednog organizma (slučajna X-inaktivacija). *X-vezana osobina Vidi: Spolnospolno vezana osobina. *[[X-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje genetičkih stanja povezanapovezanih s mutacijama u genima na X-hromosomu. Jedna kopija mutacije dovoljna je da izazove bolest i kod muškaraca (koji imaju jedan X hromosom) i kod žena (koje imaju dva X hromosoma). U nekim uvjetima, odsutnost funkcionalnog gena rezultira smrću oboljelih muškaraca. *[[X-vezano recesivno nasljeđivanje]] Nasljeđivanje koje se odnosi na genetička stanja povezana s mutacijama u genima na X-hromosomu. Muškarci koji nose takvu mutaciju će biti pogođeni, jer imaju samo jedan X-hromosom. Žena koja nosi mutaciju u jednom genu, s normalnim genom na drugom X-hromosomu, općenito je nepogođena. ==Y== *[[hromosom Y|Y-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima koji imaju XY sistem za određivanje spola. Y hromosom se nalazi samo kod muškaraca i obično je mnogo manji od svog dvojnika, X hromosoma. *[[Y-vezana osobina]] Vidi: Holandričnajolandrična osobina i Spolno vazanospolno vezano svojstvo. ==Z== *[[Zaostali lanac]] Lanac nove DNK čiji je smjer sinteze suprotan smjeru rastuće replikacijske viljuške. Zbog svoje orijentacije, replikacija zaostalog lanca je složenija u odnosu na onu vodećeg niza. Kao posljedica toga, vidi se da DNK-polimeraza na ovom lancu zaostaje za onom na drugom lancu. *[[Z-DNK]] Jedna od mnogih mogućih dvostrukih spiralnih struktura DNK. To je ljevoruka dvostruka spiralna struktura u kojoj se spirala vijuga ulijevo u cik-cak obrascu, umjesto udesno, kao uobičajeni oblik B-DNK. Smatra se da je Z-DNK jedna od tri biološki aktivne dvostruke spiralne strukture zajedno sas A-DNK i B-DNK. *[[Z-skor]] Rezultat koji pokazuje koliko je standardnih odstupanja vrijednost iznad ili ispod srednje vrijednosti. *[[Začetnica]] (prajmer) Kratka molekula RNK-nukleotida kojom započinje sinteza komplementarnog lanca DNK u replikaciji *[[Zakon nezavisne segregacije]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, prema kojem se tokom mejoze aleli svakog gena odvajaju jedan od drugog tako da svakasvaki rezultirajući gamet nosi samo jedan alel svakog gena. *[[Zakon segregacije]] Pravilnost razdvajanjerazdvajanja jednoga para alela u anafazi mejoze. *[[Zakon uniformnosti]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, po kojem različiti aleli istog gena mogu biti dominantni ili recesivni u odnosu na druge, tes tim da će organizam s barem jednim dominantnim alelom ujednačeno imati fenotip povezan s dominantnim alelom. *[[Zamjenska mutacija]] Vidi: Nesinonimnanesinonimna mutacija . *[[Zigot]] Tip eukariotske ćelije nastala kao direktan rezultat oplodnje između dva gameta. Kod višećelijskih organizama, zigot je najranija razvojna faza. Prva ćelija novonastalog organizma, nastala oplodnjom, tj. spajanjem jajne ćelije i spermatozoida. *[[Zigoten]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Zigotnost]] Stepen do kojeg više kopija gena, hromosoma ili genoma imaju istu genetičku sekvencu; npr. u diploidnom organizmu sas dvije kompletne kopije njegovog genoma (jedna majčina i jedna očinska), stepen sličnosti alela prisutnih u svakoj kopiji. Za osobe koje nose dva različita alela za određeni gen smatra se da su heterozigoti za taj gen; osobe koje nose dva identična alela su homosigoti za taj gen. Zigositnost se takođe može posmatrati zajedno za grupu gena, ili za čitav skup gena i genetičkih lokusa koji čine [[genom]]. Preuzeto sa <ref>https://bastina.anubih.ba/items/a2e6e47d-5e00-4f99-9d52-eb91dafdb5dc</ref>[[ANUBiH]]/[[Institut za genetičko inženjerstvo Sarajevo|Ingeb]] ==Također pogledajte== *[[Genetika]] ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] 7mimdfkslvwxljgxokhvfezckg5xh7k 0 530443 3934402 3934333 2026-10-07T19:34:31Z Bakir123 110053 Odbijena posljednja izmjena teksta korisnika [[Posebno:Doprinosi/~2026-53866-14|~2026-53866-14]] i vraćeno na izmjenu 3934259 korisnika Bakir123 3934402 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022. | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2030. | sljedeća_godina = 2030. | datum_izbora = 4. oktobar 2026. | izlaznost = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda bošnjačkog naroda|Član Predsjedništva iz reda bošnjačkog naroda]] | slika1 = [[Datoteka:Denis Bećirović - March 2026 (cropped).jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Denis Bećirović]]''' | stranka1 = '''[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''212.357''' | postotak1 = '''26,78''' | slika2 = [[Datoteka:Bakir Izetbegović 260609.jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Bakir Izetbegović]] | stranka2 = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 189.518 | postotak2 = 23,90 | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda hrvatskog naroda|Član Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda]] | slika1 = [[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Darijana Filipović]]''' | stranka1 = '''[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''109.991''' | postotak1 = '''13,87''' | slika2 = [[File:Unknown_person.jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Slaven Kovačević]] | stranka2 = [[Demokratska fronta|DF]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 72.193 | postotak2 = 9,10 | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda srpskog naroda|Član Predsjedništva iz reda srpskog naroda]] | slika1 = [[Datoteka:Željka Cvijanović 2022.jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Željka Cvijanović]]''' | stranka1 = '''[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''296.962''' | postotak1 = '''55,57''' | slika2 = [[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Marinko Božović]] | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 141.101 | postotak2 = 26,40 | titula = Članovi Predsjedništva | prije_izbora = [[Denis Bećirović]] (Bošnjak)<br>[[Željko Komšić]] (Hrvat)<br>[[Željka Cvijanović]] (Srbin) | nakon_izbora = [[Denis Bećirović]] (Bošnjak)<br>[[Darijana Filipović]] (Hrvat)<br>[[Željka Cvijanović]] (Srbin) | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Bakir Izetbegović]]}} | mandati1 = | postotak1 = | stranka2 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Milorad Dodik]]}} | mandati2 = | postotak2 = | stranka3 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Nermin Nikšić]]}} | mandati3 = | postotak3 = | stranka4 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]{{efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je na izbore za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]], [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu RS]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednika]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina)|HSP AS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSP HB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=HDZ-koalicija|grupa=lower-alpha}} | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Dragan Čović]]}} | mandati4 = | postotak4 = | stranka5 = [[Pokret Sigurna Srpska|PSS]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija|PSS|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Draško Stanivuković]]}} | mandati5 = | postotak5 = | stranka6 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Semir Efendić]]}} | mandati6 = | postotak6 = | stranka7 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja7 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider7 = {{nowrap|[[Branko Blanuša]]}} | mandati7 = | postotak7 = | stranka8 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja8 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider8 = {{nowrap|[[Branko Blanuša]]}} | mandati8 = | postotak8 = | stranka9 = [[Narod i pravda|NiP]]-[[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]] | boja9 = #{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}} | lider9 = {{nowrap|[[Elmedin Konaković]]}} | mandati9 = | postotak9 = | stranka10 = [[Demokratska fronta|DF]]-[[Građanski savez (Bosna i Hercegovina)|GS]] | boja10 = #{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}} | lider10 = {{nowrap|[[Željko Komšić]]}} | mandati10 = | postotak10 = | stranka11 = [[Hrvatska petorka|HP]] | boja11 = #{{Izborni dijagram/Partija|HP|tamno|BS}} | lider11 = {{nowrap|[[Ilija Cvitanović]]}} | mandati11 = | postotak11 = | stranka12 = [[Narodni evropski savez|NES]]{{efn|[[Narodni evropski savez|NES]] je na izbore za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]] i [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlament FBiH]] nastupio u koaliciji sa strankama: [[Pokret demokratske akcije|PDA]] i [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|NPD]].|naziv=NES-PDA-NPD|grupa=lower-alpha}} | boja12 = #{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}} | lider12 = {{nowrap|[[Nermin Ogrešević]]}} | mandati12 = | postotak12 = | stranka13 = [[Naša stranka]] | boja13 = #{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}} | lider13 = {{nowrap|[[Sabina Ćudić]]}} | mandati13 = | postotak13 = | stranka14 = [[Za pravdu i red|ZPR]] | boja14 = #{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}} | lider14 = {{nowrap|[[Nebojša Vukanović]]}} | mandati14 = | postotak14 = | stranka15 = [[Demokratski narodni savez|DNS]]-[[Narodna partija Srpske|NPS]] | boja15 = #{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}} | lider15 = {{nowrap|[[Nenad Nešić]]}} | mandati15 = | postotak15 = | stranka16 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]] | boja16 = #{{Izborni dijagram/Partija|SPRS|tamno|BS}} | lider16 = {{nowrap|[[Petar Đokić]]}} | mandati16 = | postotak16 = | stranka17 = [[Ujedinjena Srpska|US]] | boja17 = #{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}} | lider17 = {{nowrap|[[Nenad Stevandić]]}} | mandati17 = | postotak17 = | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|Predsjedavajući<br>Vijeća ministara BiH]] | prije_izbora = [[Borjana Krišto]] | stranka_prije = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]) | nakon_izbora = | stranka_nakon = }}}}}}}}}} {{Politika Bosne i Hercegovine}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.''' bili su [[opći izbori]] koji su održani 4. oktobra 2026. Na izborima birali su se članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], zastupnici [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] i [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]], poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], te zastupnici u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=6013|title=Opći izbori u BiH će biti održani u nedjelju, 04. 10. 2026. godine|date=7. 5. 2026|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=8. 5. 2026}}</ref> Ovo su bili prvi izbori u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]] na kojima su se službeno koristile nove ''Specifične izborne tehnologije'', nakon uspješnog obavljenog pilot projekta na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024]]. Ove tehnologije osigurale su što veći integritet izbora širom države. Implementacija ovih tehnologija proizašla je iz odluku o izmjenama Izbornog zakona od strane [[Christian Schmidt|Christiana Schmidta]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] dana 26. marta 2024. U odluci, između ostalog, podrazumijeva se uvođenje izbornih tehnologija, poput elektronskog prebrojavanja glasačkih listića, elektronska identifikacija birača i videonadzor (snimanje biračkih mjesta i centara za brojanje). Odlukom je eksplicitno isključeno [[elektronsko glasanje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-enacting-the-law-on-amendments-to-the-election-law-of-bosnia-and-herzegovina-16/|title=Odluka kojom se donosi Zakon o izmjenama i dopunama Izbornog zakona Bosne i Hercegovine|date=26. 3. 2024|website=ohr.int|publisher=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]|access-date=18. 1. 2026}}</ref> ==Izborni sistem== {{Glavni|Izbori u Bosni i Hercegovini}} ==Kandidati== === Predsjedništvo Bosne i Hercegovine === [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija]] (CIK) BiH je za učešće na općim izborima 4. oktobra ovjerila ukupno 10 prijava kandidata za [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo BiH]]. Od tih 10, njih 7 su iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije BiH]] (4 za bošnjačkog i 3 za hrvatskog člana) i 3 iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] (za srpskog člana).<ref name=":0" /> ====Član iz reda bošnjačkog naroda==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Fahrudin Radončić 2020.jpg|126x126piksel]] |[[Fahrudin Radončić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBB|tamno|BS}};" | |[[Savez za bolju budućnost]] |[[Ministarstvo sigurnosti Bosne i Hercegovine|Ministar sigurnosti Bosne i Hercegovine]] (2012–2014; 2019–2020)<br>Delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] (2015–2019)<br>Predsjednik Saveza za bolju budućnost (2009–) | rowspan="4" |<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/OI2026/politicki_subjekti/kandidatske_liste/kandidatske_liste_vecinski_glas_2026.pdf|title=Kandidatske liste - većinski glas|date=18. 8. 2026|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=5. 9. 2026}}</ref> |- |[[Datoteka:Semir Efendić.jpg|frameless|151x151px]] |[[Semir Efendić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |Načelnik [[Sarajevo|sarajevske]] općine [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] (2012–)<br>Predsjednik Stranke za Bosnu i Hercegovinu (2021–) |- |[[Datoteka:Bakir Izetbegović 260609.jpg|frameless|133x133px]] |[[Bakir Izetbegović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2010–2018)<br>Predsjednik Stranke demokratske akcije (2014–) |- |[[Datoteka:Denis Bećirović - March 2026.jpg|129x129px]] |[[Denis Bećirović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]]{{efn|[[Denis Bećirović]] je službeno član [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] kojeg je podržalo 11 stranka ([[Ujedinjeni za državu Bosnu i Hercegovinu]]): [[Naša stranka|NS]], [[Narod i pravda|NiP]], [[Narodni evropski savez|NES]], [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]], [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|NPD]], [[Snaga naroda|SN]], [[Pokret demokratske akcije|PDA]], [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine|SPU BiH]], [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]], [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka|BPS]], [[Prva mostarska partija|PMP]], [[Tuzlanska alternativa|TA]] i [[Perspektiva (politička stranka)|PERS]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-zenici-14-stranaka-potpisalo-podrsku-denisu-becirovicu-u-okviru-saveza-ujedinjeni-za-drzavu-bih/260404055|title=U Zenici 14 stranaka potpisalo podršku Denisu Bećiroviću u okviru saveza "Ujedinjeni za državu BiH"|website=Klix.ba|language=hr|access-date=15. 5. 2026}}</ref>|naziv=Bećirović|grupa=lower-alpha}} |Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2022–)<br>Delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] (2019–2022) |} ====Član iz reda hrvatskog naroda==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|126x126px]] |[[Darijana Filipović]] |style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine BiH]] (2018–)<br>Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (2014–2018) | rowspan="3" | <ref name=":0" /> |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] |[[Zdenko Lučić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]]{{efn|[[Zdenko Lučić]] je službeno [[Nezavisni kandidat|nezavisan kandidat]] kojeg je podržala [[Hrvatska petorka]]: [[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]], [[Hrvatska republikanska stranka|HRS]], [[Hrvatski nacionalni pomak|HNP]], [[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina)|HSS]] i [[Hrvatski demokratski savez (Bosna i Hercegovina)|HDS]], te [[Ramska narodna stranka]] i [[Čapljinska neovisna stranka]].<ref name="Kandidat Hrvatske petorke">{{Cite web |last=A |first=B. |date=29. 4. 2026 |title=Zdenko Lučić potvrdio da je kandidat Hrvatske petorke za Predsjedništvo BiH |url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/zdenko-lucic-potvrdio-da-je-kandidat-hrvatske-petorke-za-predsjednistvo-bi-h/ |access-date=29. 4. 2026 |website=Oslobođenje |language=bs}}</ref>|naziv=Lučić|grupa=lower-alpha}} |Zastupnik u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (1998–2001)<br>[[Brigadni general]] [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskog vijeća odbrane]] (1992–1995) |- |[[File:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] |[[Slaven Kovačević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}};" | |[[Demokratska fronta]] |Savjetnik člana Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda (2019–)<br>Vijećnik u [[Gradsko vijeće Grada Sarajeva|Gradskom vijeću Grada Sarajeva]] (2012–2016) |} ==== Član iz reda srpskog naroda ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] |[[Marinko Božović]] |style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] |Načelnik [[Istočna Ilidža|Istočne Ilidže]] (2016–)<br>Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2014–2016) | rowspan="3" | <ref name=":0" /> |- |[[Datoteka:Željka_Cvijanović_2022.jpg|bez okvira|150x150piksel]] |[[Željka Cvijanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] |[[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednica Republike Srpske]] (2018–2022) [[Spisak premijera Republike Srpske|Predsjednica Vlade Republike Srpske]] (2013–2018) |- |[[Datoteka:Nebojša Vukanović (cropped).png|bez okvira|136x136px]] |[[Nebojša Vukanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}};" | |[[Za pravdu i red]] |Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2018–)<br>Predsjednik stranke Za pravud i red (2014–) |} === Predsjednik i potpredsjednici Republike Srpske === [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija]] (CIK) BiH je za učešće na općim izborima 4. oktobra ovjerila 12 prijava kandidata za [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednike]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]].<ref name=":0" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Bogdan Jovanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SŽ|tamno|BS}};" | |[[Stranka život]] |Predsjednik Stranke život (2022–) | rowspan="12" |<ref name=":0"/> |- |[[Datoteka:Branko_Blanuša_260609.jpg|132x132piksel|bez okvira]] |[[Branko Blanuša]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] |Redovni profesor na [[Elektrotehnički fakultet u Banjoj Luci|Elektrotehničkom fakultetu]] [[Univerzitet u Banjoj Luci|Univerziteta u Banjoj Luci]]<br>Predsjednik Srpske demokratske stranke (2025–) |- |[[Datoteka:Ćamil_Duraković.jpg|bez okvira|136x136piksel|bez okvira]] |[[Ćamil Duraković]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]] |[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednik Republike Srpske]] (2022–)<br>Načelnik [[Srebrenica|općine Srebrenica]] (2012–2016) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ivan Begić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] |Novinar |- |[[Datoteka:Savo_Minić_in_2026_(cropped).jpg|bez okvira|132x132piksel]] |[[Savo Minić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] |[[Spisak premijera Republike Srpske|Premijer Republike Srpske]] (2025–)<br>[[Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske|Ministar poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske]] (2022–2025) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Igor Balukčić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica 1990]] |Potpredsjednik Skupštine grada [[Teslić]] (2025–)<br>Odbornik u Skupštini grada Teslić (2024–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Franjo Jukić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{efn|naziv=HDZ-koalicija}} |Predsjednik regionalnog odbora HDZ BiH - Sjeverozapadna Bosna (2024–)<br>Član Predsjedništva Mladeži HDZ BiH (2022–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Begija Smajić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |Odbornica u Skupštini [[Srebrenica|općine Srebrenica]] (2012–2018; 2024–)<br>Poslanica u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2018–2022) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Jusuf Arifagić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}};" | |[[Narod i pravda]] |Vlasnik kompanije Arifagić Investment d.o.o. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ramiz Salkić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2022–)<br>[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednik Republike Srpske]] (2014–2022) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Marko Jorgić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]] |Delegat u [[Vijeće naroda Republike Srpske|Vijeću naroda Republike Srpske]] (2022–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ivo Kamenjašević]] |style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSS|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina)|Hrvatska seljačka stranka]] |Regionalni predsjednik HSS-a za [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]] (2024–)<br>Delegat u [[Vijeće naroda Republike Srpske|Vijeću naroda Republike Srpske]] (2014–2022) |} == Rezultati == === Predsjedništvo Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine}}Prema preliminarnim rezultatima, za nove članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine su izabrani: [[Denis Bećirović]], [[Darijana Filipović]] i [[Željka Cvijanović]].<ref>{{Cite web|url=https://rezultati.izbori.ba/#/|title=ENR - Rezultati općih izbora u BiH 2026.|date=4. 10. 2026|website=rezultati.izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=4. 10. 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat !Konstitutivni narod ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% |- |[[Datoteka:Željka_Cvijanović_2022.jpg|bez okvira|135x135piksel]] |[[Željka Cvijanović]] |[[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbi]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] |296.962 |55,57 |- |[[Datoteka:Denis_Bećirović_(cropped).jpg|129x129piksel]] |[[Denis Bećirović]] |[[Bošnjaci]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] |212.357 |26,78 |- |[[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|120x120px]] |[[Darijana Filipović]] |[[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvati]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |109.991 |13,87 |} === Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine}} {{Izborni rezultati | slika = HoR BiH 2026.svg | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | glasovi1 = 239081 | mandati1 = | stranka2 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SNSD|tamno|BS}} | glasovi2 = 210250 | mandati2 = | stranka3 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}} | glasovi3 = 118039 | mandati3 = | stranka4 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{efn|naziv=HDZ-koalicija}} | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | glasovi4 = 98580 | mandati4 = | stranka5 = [[Pokret Sigurna Srpska]] | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|PSS|tamno|BS}} | glasovi5 = 76699 | mandati5 = | stranka6 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | glasovi6 = 66334 | mandati6 = | stranka7 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja7 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | glasovi7 = 66271 | mandati7 = | stranka8 = [[Narod i pravda]] - [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|Socijaldemokrate BiH]] | boja8 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NiP|tamno|BS}} | glasovi8 = 52356 | mandati8 = | stranka9 = [[Demokratska fronta]]-[[Građanski savez (Bosna i Hercegovina)|Građanski savez]] | boja9 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DF|tamno|BS}} | glasovi9 = 48250 | mandati9 = | stranka10 = [[Hrvatska petorka]] | boja10 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HP|tamno|BS}} | glasovi10 = 33548 | mandati10 = | stranka11 = [[Narodni evropski savez]]{{efn|naziv=NES-PDA-NPD}} | boja11 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NES|tamno|BS}} | glasovi11 = 31920 | mandati11 = | stranka12 = [[Naša stranka]] | boja12 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NS|tamno|BS}} | glasovi12 = 30549 | mandati12 = | stranka13 = [[Za pravdu i red]] | boja13 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZPR|tamno|BS}} | glasovi13 = 29666 | mandati13 = | stranka14 = [[Demokratski narodni savez]]-[[Narodna partija Srpske]] | boja14 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DNS|tamno|BS}} | glasovi14 = 26939 | mandati14 = | stranka15 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]] | boja15 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SPRS|tamno|BS}} | glasovi15 = 23998 | mandati15 = | stranka16 = [[Ujedinjena Srpska]] | boja16 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|US|tamno|BS}} | glasovi16 = 22431 | mandati16 = | stranka17 = Ostale stranke | boja17 = | glasovi17 = | mandati17 = | nevažeći = 117687 | elektorat = 3338785 | izvor = }} === Predsjednik i potpredsjednici Republike Srpske === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Predsjednik i potpredsjednici}}Prema preliminarnim rezultatima za [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]] je izabran [[Savo Minić]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]), a [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] su [[Ramiz Salkić]] ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]) i [[Ivan Begić]] ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]). {| class="wikitable" ! colspan="2" |Kandidat !Pozicija ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% |- |[[Datoteka:Savo_Minić in 2026 (cropped).jpg|bez okvira|132x132piksel]] | style="text-align:center;" |[[Savo Minić]] | style="text-align:center;" |[[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednik]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | style="text-align:center;" |280.712 | style="text-align:center;" |52,31 |- |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|100x100piksel]] | style="text-align:center;" |[[Ramiz Salkić]] | rowspan="2" style="text-align:center;" |[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednici]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Stranka demokratske akcije]] | style="text-align:center;" |9.566 | style="text-align:center;" |1,78 |- |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|100x100piksel]] | style="text-align:center;" |[[Ivan Begić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | style="text-align:center;" |2.668 | style="text-align:center;" |0,49 |} === Parlament Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom}} {{Izborni rezultati | slika = HoR FBiH 2026.svg | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | glasovi1 = 231397 | mandati1 = | stranka2 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}} | glasovi2 = 116218 | mandati2 = | stranka3 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je na izbore za [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska seljačka stranka - Stjepan Radić|HSS SR]], [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina)|HSP AS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSP HB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=HDZ-FBiH-koalicija|grupa=lower-alpha}} | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | glasovi3 = 102239 | mandati3 = | stranka4 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | glasovi4 = 67941 | mandati4 = | stranka5 = [[Narod i pravda]]{{efn|[[Narod i pravda]] je na izbore za [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]] i [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine|SPUBiH]].|naziv=NiP-SDBiH-SPUBiH|grupa=lower-alpha}} | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NiP|tamno|BS}} | glasovi5 = 49160 | mandati5 = | stranka6 = [[Demokratska fronta]]-[[Građanski savez (Bosna i Hercegovina)|Građanski savez]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DF|tamno|BS}} | glasovi6 = 45580 | mandati6 = | stranka7 = [[Narodni evropski savez|NES]]{{efn|naziv=NES-PDA-NPD}} | boja7 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NES|tamno|BS}} | glasovi7 = 31443 | mandati7 = | stranka8 = [[Naša stranka]] | boja8 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NS|tamno|BS}} | glasovi8 = 28988 | mandati8 = | stranka9 = [[Hrvatska demokratska zajednica 1990]]{{efn|[[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]] je na izbore za [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] nastupio u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska republikanska stranka|HRS]], [[Hrvatski demokratski savez|HDS]] i [[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina)|HSS]].|naziv=HDZ 1990-koalicija|grupa=lower-alpha}} | boja9 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ 1990|tamno|BS}} | glasovi9 = 24864 | mandati9 = | stranka10 = [[Bosanskohercegovačka inicijativa]] | boja10 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|BHI|tamno|BS}} | glasovi10 = 8645 | mandati10 = | stranka11 = [[Pokret za modernu i aktivnu Krajinu]] | boja11 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|POMAK|tamno|BS}} | glasovi11 = 5929 | mandati11 = | stranka12 = [[Hrvatski nacionalni pomak]] | boja12 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HNP|tamno|BS}} | glasovi12 = 3689 | mandati12 = | stranka13 = Ostale stranke | boja13 = | glasovi13 = | mandati13 = | nevažeći = 70151 | elektorat = 2102188 | izvor = }} === Narodna skupština Republike Srpske === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Narodna skupština}} === Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona}} == Također pogledajte == *[[Izbori u Bosni i Hercegovini]] *[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Izbori za članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine|Izbori u Federaciji Bosne i Hercegovine]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine 2026.]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona|Izbori za zastupnike u skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska|Izbori u Republici Srpskoj]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Predsjednik|Izbori za predsjednika Republike Srpske 2026.]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Narodna skupština|Izbori za poslanike u Narodnoj skupštini Republike Srpske 2026.]] ==Napomene== {{Napomene}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://www.izbori.ba/?Lang=3 Centralna izborna komisija BiH] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|*]] [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini|2026]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|2026]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 2026.|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2026.|Bosna i Hercegovina]] he3b2znu1xtwq954hl93uozg9f7slqd 3934463 3934402 2026-10-08T07:10:34Z Z1KA 87045 3934463 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022. | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2030. | sljedeća_godina = 2030. | datum_izbora = 4. oktobar 2026. | izlaznost = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda bošnjačkog naroda|Član Predsjedništva iz reda bošnjačkog naroda]] | slika1 = [[Datoteka:Denis Bećirović - March 2026 (cropped).jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Denis Bećirović]]''' | stranka1 = '''[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''215.207''' | postotak1 = '''26,75''' | slika2 = [[Datoteka:Bakir Izetbegović 260609.jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Bakir Izetbegović]] | stranka2 = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 192.132 | postotak2 = 23,88 | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda hrvatskog naroda|Član Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda]] | slika1 = [[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Darijana Filipović]]''' | stranka1 = '''[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''111.609''' | postotak1 = '''13,87''' | slika2 = [[File:Unknown_person.jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Slaven Kovačević]] | stranka2 = [[Demokratska fronta|DF]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 73.210 | postotak2 = 9,10 | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda srpskog naroda|Član Predsjedništva iz reda srpskog naroda]] | slika1 = [[Datoteka:Željka Cvijanović 2022.jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Željka Cvijanović]]''' | stranka1 = '''[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''305.165''' | postotak1 = '''55,58''' | slika2 = [[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Marinko Božović]] | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 145.125 | postotak2 = 26,43 | titula = Članovi Predsjedništva | prije_izbora = [[Denis Bećirović]] (Bošnjak)<br>[[Željko Komšić]] (Hrvat)<br>[[Željka Cvijanović]] (Srbin) | nakon_izbora = [[Denis Bećirović]] (Bošnjak)<br>[[Darijana Filipović]] (Hrvat)<br>[[Željka Cvijanović]] (Srbin) | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Bakir Izetbegović]]}} | mandati1 = | postotak1 = | stranka2 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Milorad Dodik]]}} | mandati2 = | postotak2 = | stranka3 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Nermin Nikšić]]}} | mandati3 = | postotak3 = | stranka4 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]{{efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je na izbore za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]], [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu RS]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednika]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina)|HSP AS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSP HB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=HDZ-koalicija|grupa=lower-alpha}} | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Dragan Čović]]}} | mandati4 = | postotak4 = | stranka5 = [[Pokret Sigurna Srpska|PSS]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija|PSS|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Draško Stanivuković]]}} | mandati5 = | postotak5 = | stranka6 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Semir Efendić]]}} | mandati6 = | postotak6 = | stranka7 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja7 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider7 = {{nowrap|[[Branko Blanuša]]}} | mandati7 = | postotak7 = | stranka8 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja8 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider8 = {{nowrap|[[Branko Blanuša]]}} | mandati8 = | postotak8 = | stranka9 = [[Narod i pravda|NiP]]-[[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]] | boja9 = #{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}} | lider9 = {{nowrap|[[Elmedin Konaković]]}} | mandati9 = | postotak9 = | stranka10 = [[Demokratska fronta|DF]]-[[Građanski savez (Bosna i Hercegovina)|GS]] | boja10 = #{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}} | lider10 = {{nowrap|[[Željko Komšić]]}} | mandati10 = | postotak10 = | stranka11 = [[Hrvatska petorka|HP]] | boja11 = #{{Izborni dijagram/Partija|HP|tamno|BS}} | lider11 = {{nowrap|[[Ilija Cvitanović]]}} | mandati11 = | postotak11 = | stranka12 = [[Narodni evropski savez|NES]]{{efn|[[Narodni evropski savez|NES]] je na izbore za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]] i [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlament FBiH]] nastupio u koaliciji sa strankama: [[Pokret demokratske akcije|PDA]] i [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|NPD]].|naziv=NES-PDA-NPD|grupa=lower-alpha}} | boja12 = #{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}} | lider12 = {{nowrap|[[Nermin Ogrešević]]}} | mandati12 = | postotak12 = | stranka13 = [[Naša stranka]] | boja13 = #{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}} | lider13 = {{nowrap|[[Sabina Ćudić]]}} | mandati13 = | postotak13 = | stranka14 = [[Za pravdu i red|ZPR]] | boja14 = #{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}} | lider14 = {{nowrap|[[Nebojša Vukanović]]}} | mandati14 = | postotak14 = | stranka15 = [[Demokratski narodni savez|DNS]]-[[Narodna partija Srpske|NPS]] | boja15 = #{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}} | lider15 = {{nowrap|[[Nenad Nešić]]}} | mandati15 = | postotak15 = | stranka16 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]]-[[Demokratski savez|DEMOS]] | boja16 = #{{Izborni dijagram/Partija|SPRS|tamno|BS}} | lider16 = {{nowrap|[[Petar Đokić]]}} | mandati16 = | postotak16 = | stranka17 = [[Ujedinjena Srpska|US]] | boja17 = #{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}} | lider17 = {{nowrap|[[Nenad Stevandić]]}} | mandati17 = | postotak17 = | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|Predsjedavajući<br>Vijeća ministara BiH]] | prije_izbora = [[Borjana Krišto]] | stranka_prije = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]) | nakon_izbora = | stranka_nakon = }}}}}}}}}} {{Politika Bosne i Hercegovine}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.''' bili su [[opći izbori]] koji su održani 4. oktobra 2026. Na izborima birali su se članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], zastupnici [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] i [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]], poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], te zastupnici u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=6013|title=Opći izbori u BiH će biti održani u nedjelju, 04. 10. 2026. godine|date=7. 5. 2026|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=8. 5. 2026}}</ref> Ovo su bili prvi izbori u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]] na kojima su se službeno koristile nove ''Specifične izborne tehnologije'', nakon uspješnog obavljenog pilot projekta na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024]]. Ove tehnologije osigurale su što veći integritet izbora širom države. Implementacija ovih tehnologija proizašla je iz odluku o izmjenama Izbornog zakona od strane [[Christian Schmidt|Christiana Schmidta]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] dana 26. marta 2024. U odluci, između ostalog, podrazumijeva se uvođenje izbornih tehnologija, poput elektronskog prebrojavanja glasačkih listića, elektronska identifikacija birača i videonadzor (snimanje biračkih mjesta i centara za brojanje). Odlukom je eksplicitno isključeno [[elektronsko glasanje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-enacting-the-law-on-amendments-to-the-election-law-of-bosnia-and-herzegovina-16/|title=Odluka kojom se donosi Zakon o izmjenama i dopunama Izbornog zakona Bosne i Hercegovine|date=26. 3. 2024|website=ohr.int|publisher=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]|access-date=18. 1. 2026}}</ref> ==Izborni sistem== {{Glavni|Izbori u Bosni i Hercegovini}} ==Kandidati== === Predsjedništvo Bosne i Hercegovine === [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija]] (CIK) BiH je za učešće na općim izborima 4. oktobra ovjerila ukupno 10 prijava kandidata za [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo BiH]]. Od tih 10, njih 7 su iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije BiH]] (4 za bošnjačkog i 3 za hrvatskog člana) i 3 iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] (za srpskog člana).<ref name=":0" /> ====Član iz reda bošnjačkog naroda==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Fahrudin Radončić 2020.jpg|126x126piksel]] |[[Fahrudin Radončić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBB|tamno|BS}};" | |[[Savez za bolju budućnost]] |[[Ministarstvo sigurnosti Bosne i Hercegovine|Ministar sigurnosti Bosne i Hercegovine]] (2012–2014; 2019–2020)<br>Delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] (2015–2019)<br>Predsjednik Saveza za bolju budućnost (2009–) | rowspan="4" |<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/OI2026/politicki_subjekti/kandidatske_liste/kandidatske_liste_vecinski_glas_2026.pdf|title=Kandidatske liste - većinski glas|date=18. 8. 2026|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=5. 9. 2026}}</ref> |- |[[Datoteka:Semir Efendić.jpg|frameless|151x151px]] |[[Semir Efendić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |Načelnik [[Sarajevo|sarajevske]] općine [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] (2012–)<br>Predsjednik Stranke za Bosnu i Hercegovinu (2021–) |- |[[Datoteka:Bakir Izetbegović 260609.jpg|frameless|133x133px]] |[[Bakir Izetbegović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2010–2018)<br>Predsjednik Stranke demokratske akcije (2014–) |- |[[Datoteka:Denis Bećirović - March 2026.jpg|129x129px]] |[[Denis Bećirović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]]{{efn|[[Denis Bećirović]] je službeno član [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] kojeg je podržalo 11 stranka ([[Ujedinjeni za državu Bosnu i Hercegovinu]]): [[Naša stranka|NS]], [[Narod i pravda|NiP]], [[Narodni evropski savez|NES]], [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]], [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|NPD]], [[Snaga naroda|SN]], [[Pokret demokratske akcije|PDA]], [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine|SPU BiH]], [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]], [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka|BPS]], [[Prva mostarska partija|PMP]], [[Tuzlanska alternativa|TA]] i [[Perspektiva (politička stranka)|PERS]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-zenici-14-stranaka-potpisalo-podrsku-denisu-becirovicu-u-okviru-saveza-ujedinjeni-za-drzavu-bih/260404055|title=U Zenici 14 stranaka potpisalo podršku Denisu Bećiroviću u okviru saveza "Ujedinjeni za državu BiH"|website=Klix.ba|language=hr|access-date=15. 5. 2026}}</ref>|naziv=Bećirović|grupa=lower-alpha}} |Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2022–)<br>Delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] (2019–2022) |} ====Član iz reda hrvatskog naroda==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|126x126px]] |[[Darijana Filipović]] |style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine BiH]] (2018–)<br>Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (2014–2018) | rowspan="3" | <ref name=":0" /> |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] |[[Zdenko Lučić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]]{{efn|[[Zdenko Lučić]] je službeno [[Nezavisni kandidat|nezavisan kandidat]] kojeg je podržala [[Hrvatska petorka]]: [[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]], [[Hrvatska republikanska stranka|HRS]], [[Hrvatski nacionalni pomak|HNP]], [[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina)|HSS]] i [[Hrvatski demokratski savez (Bosna i Hercegovina)|HDS]], te [[Ramska narodna stranka]] i [[Čapljinska neovisna stranka]].<ref name="Kandidat Hrvatske petorke">{{Cite web |last=A |first=B. |date=29. 4. 2026 |title=Zdenko Lučić potvrdio da je kandidat Hrvatske petorke za Predsjedništvo BiH |url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/zdenko-lucic-potvrdio-da-je-kandidat-hrvatske-petorke-za-predsjednistvo-bi-h/ |access-date=29. 4. 2026 |website=Oslobođenje |language=bs}}</ref>|naziv=Lučić|grupa=lower-alpha}} |Zastupnik u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (1998–2001)<br>[[Brigadni general]] [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskog vijeća odbrane]] (1992–1995) |- |[[File:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] |[[Slaven Kovačević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}};" | |[[Demokratska fronta]] |Savjetnik člana Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda (2019–)<br>Vijećnik u [[Gradsko vijeće Grada Sarajeva|Gradskom vijeću Grada Sarajeva]] (2012–2016) |} ==== Član iz reda srpskog naroda ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] |[[Marinko Božović]] |style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] |Načelnik [[Istočna Ilidža|Istočne Ilidže]] (2016–)<br>Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2014–2016) | rowspan="3" | <ref name=":0" /> |- |[[Datoteka:Željka_Cvijanović_2022.jpg|bez okvira|150x150piksel]] |[[Željka Cvijanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] |[[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednica Republike Srpske]] (2018–2022) [[Spisak premijera Republike Srpske|Predsjednica Vlade Republike Srpske]] (2013–2018) |- |[[Datoteka:Nebojša Vukanović (cropped).png|bez okvira|136x136px]] |[[Nebojša Vukanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}};" | |[[Za pravdu i red]] |Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2018–)<br>Predsjednik stranke Za pravud i red (2014–) |} === Predsjednik i potpredsjednici Republike Srpske === [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija]] (CIK) BiH je za učešće na općim izborima 4. oktobra ovjerila 12 prijava kandidata za [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednike]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]].<ref name=":0" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Bogdan Jovanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SŽ|tamno|BS}};" | |[[Stranka život]] |Predsjednik Stranke život (2022–) | rowspan="12" |<ref name=":0"/> |- |[[Datoteka:Branko_Blanuša_260609.jpg|132x132piksel|bez okvira]] |[[Branko Blanuša]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] |Redovni profesor na [[Elektrotehnički fakultet u Banjoj Luci|Elektrotehničkom fakultetu]] [[Univerzitet u Banjoj Luci|Univerziteta u Banjoj Luci]]<br>Predsjednik Srpske demokratske stranke (2025–) |- |[[Datoteka:Ćamil_Duraković.jpg|bez okvira|136x136piksel|bez okvira]] |[[Ćamil Duraković]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]] |[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednik Republike Srpske]] (2022–)<br>Načelnik [[Srebrenica|općine Srebrenica]] (2012–2016) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ivan Begić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] |Novinar |- |[[Datoteka:Savo_Minić_in_2026_(cropped).jpg|bez okvira|132x132piksel]] |[[Savo Minić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] |[[Spisak premijera Republike Srpske|Premijer Republike Srpske]] (2025–)<br>[[Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske|Ministar poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske]] (2022–2025) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Igor Balukčić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica 1990]] |Potpredsjednik Skupštine grada [[Teslić]] (2025–)<br>Odbornik u Skupštini grada Teslić (2024–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Franjo Jukić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{efn|naziv=HDZ-koalicija}} |Predsjednik regionalnog odbora HDZ BiH - Sjeverozapadna Bosna (2024–)<br>Član Predsjedništva Mladeži HDZ BiH (2022–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Begija Smajić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |Odbornica u Skupštini [[Srebrenica|općine Srebrenica]] (2012–2018; 2024–)<br>Poslanica u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2018–2022) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Jusuf Arifagić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}};" | |[[Narod i pravda]] |Vlasnik kompanije Arifagić Investment d.o.o. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ramiz Salkić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2022–)<br>[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednik Republike Srpske]] (2014–2022) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Marko Jorgić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]] |Delegat u [[Vijeće naroda Republike Srpske|Vijeću naroda Republike Srpske]] (2022–) |- |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|111x111px]] |[[Ivo Kamenjašević]] |style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSS|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina)|Hrvatska seljačka stranka]] |Regionalni predsjednik HSS-a za [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]] (2024–)<br>Delegat u [[Vijeće naroda Republike Srpske|Vijeću naroda Republike Srpske]] (2014–2022) |} == Rezultati == === Predsjedništvo Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine}}Prema preliminarnim rezultatima, za nove članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine su izabrani: [[Denis Bećirović]], [[Darijana Filipović]] i [[Željka Cvijanović]].<ref>{{Cite web|url=https://rezultati.izbori.ba/#/|title=ENR - Rezultati općih izbora u BiH 2026.|date=4. 10. 2026|website=rezultati.izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=4. 10. 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat !Konstitutivni narod ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% |- |[[Datoteka:Željka_Cvijanović_2022.jpg|bez okvira|135x135piksel]] |[[Željka Cvijanović]] |[[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbi]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] |305.165 |55,58 |- |[[Datoteka:Denis_Bećirović_(cropped).jpg|129x129piksel]] |[[Denis Bećirović]] |[[Bošnjaci]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] |215.207 |26,75 |- |[[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|120x120px]] |[[Darijana Filipović]] |[[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvati]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |111.609 |13,87 |} === Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine}} {{Izborni rezultati | slika = HoR BiH 2026.svg | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | glasovi1 = 242461 | mandati1 = | stranka2 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SNSD|tamno|BS}} | glasovi2 = 216361 | mandati2 = | stranka3 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}} | glasovi3 = 119633 | mandati3 = | stranka4 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{efn|naziv=HDZ-koalicija}} | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | glasovi4 = 100192 | mandati4 = | stranka5 = [[Pokret Sigurna Srpska]] | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|PSS|tamno|BS}} | glasovi5 = 78950 | mandati5 = | stranka6 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | glasovi6 = 67632 | mandati6 = | stranka7 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja7 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | glasovi7 = 68691 | mandati7 = | stranka8 = [[Narod i pravda]] - [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|Socijaldemokrate BiH]] | boja8 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NiP|tamno|BS}} | glasovi8 = 53445 | mandati8 = | stranka9 = [[Demokratska fronta]]-[[Građanski savez (Bosna i Hercegovina)|Građanski savez]] | boja9 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DF|tamno|BS}} | glasovi9 = 48850 | mandati9 = | stranka10 = [[Hrvatska petorka]] | boja10 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HP|tamno|BS}} | glasovi10 = 33844 | mandati10 = | stranka11 = [[Narodni evropski savez]]{{efn|naziv=NES-PDA-NPD}} | boja11 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NES|tamno|BS}} | glasovi11 = 32104 | mandati11 = | stranka12 = [[Naša stranka]] | boja12 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NS|tamno|BS}} | glasovi12 = 31057 | mandati12 = | stranka13 = [[Za pravdu i red]] | boja13 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZPR|tamno|BS}} | glasovi13 = 30583 | mandati13 = | stranka14 = [[Demokratski narodni savez]]-[[Narodna partija Srpske]] | boja14 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DNS|tamno|BS}} | glasovi14 = 27864 | mandati14 = | stranka15 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]]-[[Demokratski savez]] | boja15 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SPRS|tamno|BS}} | glasovi15 = 24659 | mandati15 = | stranka16 = [[Ujedinjena Srpska]] | boja16 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|US|tamno|BS}} | glasovi16 = 22938 | mandati16 = | stranka17 = Ostale stranke | boja17 = | glasovi17 = | mandati17 = | nevažeći = 122929 | elektorat = 3338785 | izvor = }} === Predsjednik i potpredsjednici Republike Srpske === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Predsjednik i potpredsjednici}}Prema preliminarnim rezultatima za [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]] je izabran [[Savo Minić]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]), a [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] su [[Ramiz Salkić]] ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]) i [[Ivan Begić]] ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]). {| class="wikitable" ! colspan="2" |Kandidat !Pozicija ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% |- |[[Datoteka:Savo_Minić in 2026 (cropped).jpg|bez okvira|132x132piksel]] | style="text-align:center;" |[[Savo Minić]] | style="text-align:center;" |[[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednik]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | style="text-align:center;" |288.805 | style="text-align:center;" |52,33 |- |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|111x111px]] | style="text-align:center;" |[[Ramiz Salkić]] | rowspan="2" style="text-align:center;" |[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednici]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Stranka demokratske akcije]] | style="text-align:center;" |9.592 | style="text-align:center;" |1,73 |- |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|111x111px]] | style="text-align:center;" |[[Ivan Begić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | style="text-align:center;" |2.716 | style="text-align:center;" |0,49 |} === Parlament Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom}} {{Izborni rezultati | slika = HoR FBiH 2026.svg | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | glasovi1 = 231397 | mandati1 = | stranka2 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}} | glasovi2 = 116218 | mandati2 = | stranka3 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je na izbore za [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska seljačka stranka - Stjepan Radić|HSS SR]], [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina)|HSP AS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSP HB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=HDZ-FBiH-koalicija|grupa=lower-alpha}} | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | glasovi3 = 102239 | mandati3 = | stranka4 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | glasovi4 = 67941 | mandati4 = | stranka5 = [[Narod i pravda]]{{efn|[[Narod i pravda]] je na izbore za [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]] i [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine|SPUBiH]].|naziv=NiP-SDBiH-SPUBiH|grupa=lower-alpha}} | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NiP|tamno|BS}} | glasovi5 = 49160 | mandati5 = | stranka6 = [[Demokratska fronta]]-[[Građanski savez (Bosna i Hercegovina)|Građanski savez]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DF|tamno|BS}} | glasovi6 = 45580 | mandati6 = | stranka7 = [[Narodni evropski savez|NES]]{{efn|naziv=NES-PDA-NPD}} | boja7 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NES|tamno|BS}} | glasovi7 = 31443 | mandati7 = | stranka8 = [[Naša stranka]] | boja8 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NS|tamno|BS}} | glasovi8 = 28988 | mandati8 = | stranka9 = [[Hrvatska demokratska zajednica 1990]]{{efn|[[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]] je na izbore za [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] nastupio u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska republikanska stranka|HRS]], [[Hrvatski demokratski savez|HDS]] i [[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina)|HSS]].|naziv=HDZ 1990-koalicija|grupa=lower-alpha}} | boja9 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ 1990|tamno|BS}} | glasovi9 = 24864 | mandati9 = | stranka10 = [[Bosanskohercegovačka inicijativa]] | boja10 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|BHI|tamno|BS}} | glasovi10 = 8645 | mandati10 = | stranka11 = [[Pokret za modernu i aktivnu Krajinu]] | boja11 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|POMAK|tamno|BS}} | glasovi11 = 5929 | mandati11 = | stranka12 = [[Hrvatski nacionalni pomak]] | boja12 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HNP|tamno|BS}} | glasovi12 = 3689 | mandati12 = | stranka13 = Ostale stranke | boja13 = | glasovi13 = | mandati13 = | nevažeći = 71131 | elektorat = 2102188 | izvor = }} === Narodna skupština Republike Srpske === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Narodna skupština}} {{Izborni rezultati | slika = Republika Srpska National Assembly 2026.svg | stranka1 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SNSD|tamno|BS}} | glasovi1 = 205965 | mandati1 = | stranka2 = [[Pokret Sigurna Srpska]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|PSS|tamno|BS}} | glasovi2 = 74155 | mandati2 = | stranka3 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | glasovi3 = 63786 | mandati3 = | stranka4 = [[Demokratski narodni savez]]-[[Narodna partija Srpske]] | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DNS|tamno|BS}} | glasovi4 = 29373 | mandati4 = | stranka5 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]]-[[Demokratski savez]]-[[Narodni demokratski pokret]] | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SPRS|tamno|BS}} | glasovi5 = 28549 | mandati5 = | stranka6 = [[Ujedinjena Srpska]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|US|tamno|BS}} | glasovi6 = 27602 | mandati6 = | stranka7 = [[Socijalistička partija Srpske]]-[[Pokret Jedinstvena Srpska]] | boja7 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SPS|tamno|BS}} | glasovi7 = 24248 | mandati7 = | stranka8 = [[Za pravdu i red]]-[[Partija demokratskog progresa Republike Srpske|Partija demokratskog progresa RS]] | boja8 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZPR|tamno|BS}} | glasovi8 = 24243 | mandati8 = | stranka9 = [[Koalicija za državu]] | boja9 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|KzD|tamno|BS}} | glasovi9 = 24864 | mandati9 = | stranka10 = [[Republička stranka Srpske]] | boja10 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|RSS|tamno|BS}} | glasovi10 = 8751 | mandati10 = | stranka11 = Ostale stranke | boja11 = | glasovi11 = | mandati11 = | nevažeći = 52972 | elektorat = 1236597 | izvor = }} === Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona}} == Također pogledajte == *[[Izbori u Bosni i Hercegovini]] *[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Izbori za članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine|Izbori u Federaciji Bosne i Hercegovine]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine 2026.]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona|Izbori za zastupnike u skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska|Izbori u Republici Srpskoj]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Predsjednik|Izbori za predsjednika Republike Srpske 2026.]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Narodna skupština|Izbori za poslanike u Narodnoj skupštini Republike Srpske 2026.]] ==Napomene== {{Napomene}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://www.izbori.ba/?Lang=3 Centralna izborna komisija BiH] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|*]] [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini|2026]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|2026]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 2026.|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2026.|Bosna i Hercegovina]] 1ck6b6bahd4nqpf6vjwccqybzh8s625 3934466 3934463 2026-10-08T07:19:34Z Z1KA 87045 3934466 wikitext text/x-wiki {{Infokutija izbori | država = Bosna i Hercegovina | prethodni_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022. | prethodna_godina = 2022. | sljedeći_izbori = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2030. | sljedeća_godina = 2030. | datum_izbora = 4. oktobar 2026. | izlaznost = | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda bošnjačkog naroda|Član Predsjedništva iz reda bošnjačkog naroda]] | slika1 = [[Datoteka:Denis Bećirović - March 2026 (cropped).jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Denis Bećirović]]''' | stranka1 = '''[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''215.207''' | postotak1 = '''26,75''' | slika2 = [[Datoteka:Bakir Izetbegović 260609.jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Bakir Izetbegović]] | stranka2 = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 192.132 | postotak2 = 23,88 | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda hrvatskog naroda|Član Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda]] | slika1 = [[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Darijana Filipović]]''' | stranka1 = '''[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''111.609''' | postotak1 = '''13,87''' | slika2 = [[File:Unknown_person.jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Slaven Kovačević]] | stranka2 = [[Demokratska fronta|DF]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 73.210 | postotak2 = 9,10 | modul = {{Infokutija izbori | embed = yes | vrsta = Predsjednički | naziv_izbora = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda srpskog naroda|Član Predsjedništva iz reda srpskog naroda]] | slika1 = [[Datoteka:Željka Cvijanović 2022.jpg|150x150px]] | kandidat1 = '''[[Željka Cvijanović]]''' | stranka1 = '''[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]''' | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | broj_glasova1 = '''305.165''' | postotak1 = '''55,58''' | slika2 = [[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]] | kandidat2 = [[Marinko Božović]] | stranka2 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | broj_glasova2 = 145.125 | postotak2 = 26,43 | titula = Članovi Predsjedništva | prije_izbora = [[Denis Bećirović]] (Bošnjak)<br>[[Željko Komšić]] (Hrvat)<br>[[Željka Cvijanović]] (Srbin) | nakon_izbora = [[Denis Bećirović]] (Bošnjak)<br>[[Darijana Filipović]] (Hrvat)<br>[[Željka Cvijanović]] (Srbin) | modul = {{Infokutija parlamentarni izbori | embed = yes | naziv_izbora = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | boja1 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}} | lider1 = {{nowrap|[[Bakir Izetbegović]]}} | mandati1 = | postotak1 = | stranka2 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]] | boja2 = #{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}} | lider2 = {{nowrap|[[Milorad Dodik]]}} | mandati2 = | postotak2 = | stranka3 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] | boja3 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}} | lider3 = {{nowrap|[[Nermin Nikšić]]}} | mandati3 = | postotak3 = | stranka4 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]{{efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je na izbore za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]], [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu RS]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednika]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina)|HSP AS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSP HB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=HDZ-koalicija|grupa=lower-alpha}} | boja4 = #{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}} | lider4 = {{nowrap|[[Dragan Čović]]}} | mandati4 = | postotak4 = | stranka5 = [[Pokret Sigurna Srpska|PSS]] | boja5 = #{{Izborni dijagram/Partija|PSS|tamno|BS}} | lider5 = {{nowrap|[[Draško Stanivuković]]}} | mandati5 = | postotak5 = | stranka6 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] | boja6 = #{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}} | lider6 = {{nowrap|[[Semir Efendić]]}} | mandati6 = | postotak6 = | stranka7 = [[Srpska demokratska stranka|SDS]] | boja7 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider7 = {{nowrap|[[Branko Blanuša]]}} | mandati7 = | postotak7 = | stranka8 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja8 = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}} | lider8 = {{nowrap|[[Branko Blanuša]]}} | mandati8 = | postotak8 = | stranka9 = [[Narod i pravda|NiP]]-[[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]] | boja9 = #{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}} | lider9 = {{nowrap|[[Elmedin Konaković]]}} | mandati9 = | postotak9 = | stranka10 = [[Demokratska fronta|DF]]-[[Građanski savez (Bosna i Hercegovina)|GS]] | boja10 = #{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}} | lider10 = {{nowrap|[[Željko Komšić]]}} | mandati10 = | postotak10 = | stranka11 = [[Hrvatska petorka|HP]] | boja11 = #{{Izborni dijagram/Partija|HP|tamno|BS}} | lider11 = {{nowrap|[[Ilija Cvitanović]]}} | mandati11 = | postotak11 = | stranka12 = [[Narodni evropski savez|NES]]{{efn|[[Narodni evropski savez|NES]] je na izbore za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]] i [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlament FBiH]] nastupio u koaliciji sa strankama: [[Pokret demokratske akcije|PDA]] i [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|NPD]].|naziv=NES-PDA-NPD|grupa=lower-alpha}} | boja12 = #{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}} | lider12 = {{nowrap|[[Nermin Ogrešević]]}} | mandati12 = | postotak12 = | stranka13 = [[Naša stranka]] | boja13 = #{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}} | lider13 = {{nowrap|[[Sabina Ćudić]]}} | mandati13 = | postotak13 = | stranka14 = [[Za pravdu i red|ZPR]] | boja14 = #{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}} | lider14 = {{nowrap|[[Nebojša Vukanović]]}} | mandati14 = | postotak14 = | stranka15 = [[Demokratski narodni savez|DNS]]-[[Narodna partija Srpske|NPS]] | boja15 = #{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}} | lider15 = {{nowrap|[[Nenad Nešić]]}} | mandati15 = | postotak15 = | stranka16 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]]-[[Demokratski savez|DEMOS]] | boja16 = #{{Izborni dijagram/Partija|SPRS|tamno|BS}} | lider16 = {{nowrap|[[Petar Đokić]]}} | mandati16 = | postotak16 = | stranka17 = [[Ujedinjena Srpska|US]] | boja17 = #{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}} | lider17 = {{nowrap|[[Nenad Stevandić]]}} | mandati17 = | postotak17 = | karta = | veličina_karte = | opis_karte = Pobjednička stranka u svakoj općini. | titula = [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|Predsjedavajući<br>Vijeća ministara BiH]] | prije_izbora = [[Borjana Krišto]] | stranka_prije = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]) | nakon_izbora = | stranka_nakon = }}}}}}}}}} {{Politika Bosne i Hercegovine}} '''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.''' bili su [[opći izbori]] koji su održani 4. oktobra 2026. Na izborima birali su se članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]], zastupnici [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] i [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]], poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], te zastupnici u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&CategoryID=64&Id=6013|title=Opći izbori u BiH će biti održani u nedjelju, 04. 10. 2026. godine|date=7. 5. 2026|website=izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=8. 5. 2026}}</ref> Ovo su bili prvi izbori u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]] na kojima su se službeno koristile nove ''Specifične izborne tehnologije'', nakon uspješnog obavljenog pilot projekta na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024]]. Ove tehnologije osigurale su što veći integritet izbora širom države. Implementacija ovih tehnologija proizašla je iz odluku o izmjenama Izbornog zakona od strane [[Christian Schmidt|Christiana Schmidta]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] dana 26. marta 2024. U odluci, između ostalog, podrazumijeva se uvođenje izbornih tehnologija, poput elektronskog prebrojavanja glasačkih listića, elektronska identifikacija birača i videonadzor (snimanje biračkih mjesta i centara za brojanje). Odlukom je eksplicitno isključeno [[elektronsko glasanje]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-enacting-the-law-on-amendments-to-the-election-law-of-bosnia-and-herzegovina-16/|title=Odluka kojom se donosi Zakon o izmjenama i dopunama Izbornog zakona Bosne i Hercegovine|date=26. 3. 2024|website=ohr.int|publisher=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]|access-date=18. 1. 2026}}</ref> ==Izborni sistem== {{Glavni|Izbori u Bosni i Hercegovini}} ==Kandidati== === Predsjedništvo Bosne i Hercegovine === [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija]] (CIK) BiH je za učešće na općim izborima 4. oktobra ovjerila ukupno 10 prijava kandidata za [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo BiH]]. Od tih 10, njih 7 su iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije BiH]] (4 za bošnjačkog i 3 za hrvatskog člana) i 3 iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] (za srpskog člana).<ref name=":0" /> ====Član iz reda bošnjačkog naroda==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Fahrudin Radončić 2020.jpg|126x126piksel]] |[[Fahrudin Radončić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBB|tamno|BS}};" | |[[Savez za bolju budućnost]] |[[Ministarstvo sigurnosti Bosne i Hercegovine|Ministar sigurnosti Bosne i Hercegovine]] (2012–2014; 2019–2020)<br>Delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] (2015–2019)<br>Predsjednik Saveza za bolju budućnost (2009–) | rowspan="4" |<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/OI2026/politicki_subjekti/kandidatske_liste/kandidatske_liste_vecinski_glas_2026.pdf|title=Kandidatske liste - većinski glas|date=18. 8. 2026|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=5. 9. 2026}}</ref> |- |[[Datoteka:Semir Efendić.jpg|frameless|151x151px]] |[[Semir Efendić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |Načelnik [[Sarajevo|sarajevske]] općine [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] (2012–)<br>Predsjednik Stranke za Bosnu i Hercegovinu (2021–) |- |[[Datoteka:Bakir Izetbegović 260609.jpg|frameless|133x133px]] |[[Bakir Izetbegović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2010–2018)<br>Predsjednik Stranke demokratske akcije (2014–) |- |[[Datoteka:Denis Bećirović - March 2026.jpg|129x129px]] |[[Denis Bećirović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]]{{efn|[[Denis Bećirović]] je službeno član [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] kojeg je podržalo 11 stranka ([[Ujedinjeni za državu Bosnu i Hercegovinu]]): [[Naša stranka|NS]], [[Narod i pravda|NiP]], [[Narodni evropski savez|NES]], [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]], [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|NPD]], [[Snaga naroda|SN]], [[Pokret demokratske akcije|PDA]], [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine|SPU BiH]], [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]], [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka|BPS]], [[Prva mostarska partija|PMP]], [[Tuzlanska alternativa|TA]] i [[Perspektiva (politička stranka)|PERS]].<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-zenici-14-stranaka-potpisalo-podrsku-denisu-becirovicu-u-okviru-saveza-ujedinjeni-za-drzavu-bih/260404055|title=U Zenici 14 stranaka potpisalo podršku Denisu Bećiroviću u okviru saveza "Ujedinjeni za državu BiH"|website=Klix.ba|language=hr|access-date=15. 5. 2026}}</ref>|naziv=Bećirović|grupa=lower-alpha}} |Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2022–)<br>Delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] (2019–2022) |} ====Član iz reda hrvatskog naroda==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|126x126px]] |[[Darijana Filipović]] |style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine BiH]] (2018–)<br>Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (2014–2018) | rowspan="3" | <ref name=":0" /> |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] |[[Zdenko Lučić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]]{{efn|[[Zdenko Lučić]] je službeno [[Nezavisni kandidat|nezavisan kandidat]] kojeg je podržala [[Hrvatska petorka]]: [[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]], [[Hrvatska republikanska stranka|HRS]], [[Hrvatski nacionalni pomak|HNP]], [[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina)|HSS]] i [[Hrvatski demokratski savez (Bosna i Hercegovina)|HDS]], te [[Ramska narodna stranka]] i [[Čapljinska neovisna stranka]].<ref name="Kandidat Hrvatske petorke">{{Cite web |last=A |first=B. |date=29. 4. 2026 |title=Zdenko Lučić potvrdio da je kandidat Hrvatske petorke za Predsjedništvo BiH |url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/zdenko-lucic-potvrdio-da-je-kandidat-hrvatske-petorke-za-predsjednistvo-bi-h/ |access-date=29. 4. 2026 |website=Oslobođenje |language=bs}}</ref>|naziv=Lučić|grupa=lower-alpha}} |Zastupnik u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (1998–2001)<br>[[Brigadni general]] [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskog vijeća odbrane]] (1992–1995) |- |[[File:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] |[[Slaven Kovačević]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}};" | |[[Demokratska fronta]] |Savjetnik člana Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda (2019–)<br>Vijećnik u [[Gradsko vijeće Grada Sarajeva|Gradskom vijeću Grada Sarajeva]] (2012–2016) |} ==== Član iz reda srpskog naroda ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]] |[[Marinko Božović]] |style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] |Načelnik [[Istočna Ilidža|Istočne Ilidže]] (2016–)<br>Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2014–2016) | rowspan="3" | <ref name=":0" /> |- |[[Datoteka:Željka_Cvijanović_2022.jpg|bez okvira|150x150piksel]] |[[Željka Cvijanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] |[[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednica Republike Srpske]] (2018–2022) [[Spisak premijera Republike Srpske|Predsjednica Vlade Republike Srpske]] (2013–2018) |- |[[Datoteka:Nebojša Vukanović (cropped).png|bez okvira|136x136px]] |[[Nebojša Vukanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}};" | |[[Za pravdu i red]] |Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2018–)<br>Predsjednik stranke Za pravud i red (2014–) |} === Predsjednik i potpredsjednici Republike Srpske === [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija]] (CIK) BiH je za učešće na općim izborima 4. oktobra ovjerila 12 prijava kandidata za [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednike]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]].<ref name=":0" /> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat ! colspan="2" |Stranka !Pozadina !Ref. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Bogdan Jovanović]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SŽ|tamno|BS}};" | |[[Stranka život]] |Predsjednik Stranke život (2022–) | rowspan="12" |<ref name=":0"/> |- |[[Datoteka:Branko_Blanuša_260609.jpg|132x132piksel|bez okvira]] |[[Branko Blanuša]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};" | |[[Srpska demokratska stranka]] |Redovni profesor na [[Elektrotehnički fakultet u Banjoj Luci|Elektrotehničkom fakultetu]] [[Univerzitet u Banjoj Luci|Univerziteta u Banjoj Luci]]<br>Predsjednik Srpske demokratske stranke (2025–) |- |[[Datoteka:Ćamil_Duraković.jpg|bez okvira|136x136piksel|bez okvira]] |[[Ćamil Duraković]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]] |[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednik Republike Srpske]] (2022–)<br>Načelnik [[Srebrenica|općine Srebrenica]] (2012–2016) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ivan Begić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] |Novinar |- |[[Datoteka:Savo_Minić_in_2026_(cropped).jpg|bez okvira|132x132piksel]] |[[Savo Minić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] |[[Spisak premijera Republike Srpske|Premijer Republike Srpske]] (2025–)<br>[[Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske|Ministar poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske]] (2022–2025) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Igor Balukčić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica 1990]] |Potpredsjednik Skupštine grada [[Teslić]] (2025–)<br>Odbornik u Skupštini grada Teslić (2024–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Franjo Jukić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{efn|naziv=HDZ-koalicija}} |Predsjednik regionalnog odbora HDZ BiH - Sjeverozapadna Bosna (2024–)<br>Član Predsjedništva Mladeži HDZ BiH (2022–) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Begija Smajić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};" | |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |Odbornica u Skupštini [[Srebrenica|općine Srebrenica]] (2012–2018; 2024–)<br>Poslanica u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2018–2022) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Jusuf Arifagić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}};" | |[[Narod i pravda]] |Vlasnik kompanije Arifagić Investment d.o.o. |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Ramiz Salkić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | |[[Stranka demokratske akcije]] |Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2022–)<br>[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednik Republike Srpske]] (2014–2022) |- |[[Datoteka:Unknown_person.jpg|111x111piksel|bez okvira]] |[[Marko Jorgić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | |[[Nezavisni kandidat]] |Delegat u [[Vijeće naroda Republike Srpske|Vijeću naroda Republike Srpske]] (2022–) |- |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|111x111px]] |[[Ivo Kamenjašević]] |style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSS|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina)|Hrvatska seljačka stranka]] |Regionalni predsjednik HSS-a za [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]] (2024–)<br>Delegat u [[Vijeće naroda Republike Srpske|Vijeću naroda Republike Srpske]] (2014–2022) |} == Rezultati == === Predsjedništvo Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine}}Prema preliminarnim rezultatima, za nove članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine su izabrani: [[Denis Bećirović]], [[Darijana Filipović]] i [[Željka Cvijanović]].<ref>{{Cite web|url=https://rezultati.izbori.ba/#/|title=ENR - Rezultati općih izbora u BiH 2026.|date=4. 10. 2026|website=rezultati.izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=4. 10. 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |Kandidat !Konstitutivni narod ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% |- |[[Datoteka:Željka_Cvijanović_2022.jpg|bez okvira|135x135piksel]] |[[Željka Cvijanović]] |[[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbi]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] |305.165 |55,58 |- |[[Datoteka:Denis_Bećirović_(cropped).jpg|129x129piksel]] |[[Denis Bećirović]] |[[Bošnjaci]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] |215.207 |26,75 |- |[[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|120x120px]] |[[Darijana Filipović]] |[[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvati]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" | |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]] |111.609 |13,87 |} === Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine}} {{Izborni rezultati | slika = HoR BiH 2026.svg | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | glasovi1 = 242461 | mandati1 = | stranka2 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SNSD|tamno|BS}} | glasovi2 = 216361 | mandati2 = | stranka3 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}} | glasovi3 = 119633 | mandati3 = | stranka4 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{efn|naziv=HDZ-koalicija}} | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | glasovi4 = 100192 | mandati4 = | stranka5 = [[Pokret Sigurna Srpska]] | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|PSS|tamno|BS}} | glasovi5 = 78950 | mandati5 = | stranka6 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | glasovi6 = 67632 | mandati6 = | stranka7 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja7 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | glasovi7 = 68691 | mandati7 = | stranka8 = [[Narod i pravda]] - [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|Socijaldemokrate BiH]] | boja8 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NiP|tamno|BS}} | glasovi8 = 53445 | mandati8 = | stranka9 = [[Demokratska fronta]]-[[Građanski savez (Bosna i Hercegovina)|Građanski savez]] | boja9 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DF|tamno|BS}} | glasovi9 = 48850 | mandati9 = | stranka10 = [[Hrvatska petorka]] | boja10 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HP|tamno|BS}} | glasovi10 = 33844 | mandati10 = | stranka11 = [[Narodni evropski savez]]{{efn|naziv=NES-PDA-NPD}} | boja11 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NES|tamno|BS}} | glasovi11 = 32104 | mandati11 = | stranka12 = [[Naša stranka]] | boja12 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NS|tamno|BS}} | glasovi12 = 31057 | mandati12 = | stranka13 = [[Za pravdu i red]] | boja13 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZPR|tamno|BS}} | glasovi13 = 30583 | mandati13 = | stranka14 = [[Demokratski narodni savez]]-[[Narodna partija Srpske]] | boja14 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DNS|tamno|BS}} | glasovi14 = 27864 | mandati14 = | stranka15 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]]-[[Demokratski savez]] | boja15 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SPRS|tamno|BS}} | glasovi15 = 24659 | mandati15 = | stranka16 = [[Ujedinjena Srpska]] | boja16 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|US|tamno|BS}} | glasovi16 = 22938 | mandati16 = | stranka17 = Ostale stranke | boja17 = | glasovi17 = | mandati17 = | nevažeći = 122929 | elektorat = 3338785 | izvor = }} === Predsjednik i potpredsjednici Republike Srpske === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Predsjednik i potpredsjednici}}Prema preliminarnim rezultatima za [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]] je izabran [[Savo Minić]] ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]), a [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] su [[Ramiz Salkić]] ([[Stranka demokratske akcije|SDA]]) i [[Ivan Begić]] ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]). {| class="wikitable" ! colspan="2" |Kandidat !Pozicija ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% |- |[[Datoteka:Savo_Minić in 2026 (cropped).jpg|bez okvira|132x132piksel]] | style="text-align:center;" |[[Savo Minić]] | style="text-align:center;" |[[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednik]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | style="text-align:center;" |288.805 | style="text-align:center;" |52,33 |- |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|111x111px]] | style="text-align:center;" |[[Ramiz Salkić]] | rowspan="2" style="text-align:center;" |[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednici]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Stranka demokratske akcije]] | style="text-align:center;" |9.592 | style="text-align:center;" |1,73 |- |[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|111x111px]] | style="text-align:center;" |[[Ivan Begić]] | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | | style="text-align:center;" |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | style="text-align:center;" |2.716 | style="text-align:center;" |0,49 |} === Parlament Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom}} {{Izborni rezultati | slika = HoR FBiH 2026.svg | stranka1 = [[Stranka demokratske akcije]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDA|tamno|BS}} | glasovi1 = 231397 | mandati1 = | stranka2 = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDP BiH|tamno|BS}} | glasovi2 = 116218 | mandati2 = | stranka3 = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je na izbore za [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska seljačka stranka - Stjepan Radić|HSS SR]], [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević (Bosna i Hercegovina)|HSP AS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSP HB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=HDZ-FBiH-koalicija|grupa=lower-alpha}} | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ BiH|tamno|BS}} | glasovi3 = 102239 | mandati3 = | stranka4 = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SBiH|tamno|BS}} | glasovi4 = 67941 | mandati4 = | stranka5 = [[Narod i pravda]]{{efn|[[Narod i pravda]] je na izbore za [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]] i [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine|SPUBiH]].|naziv=NiP-SDBiH-SPUBiH|grupa=lower-alpha}} | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NiP|tamno|BS}} | glasovi5 = 49160 | mandati5 = | stranka6 = [[Demokratska fronta]]-[[Građanski savez (Bosna i Hercegovina)|Građanski savez]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DF|tamno|BS}} | glasovi6 = 45580 | mandati6 = | stranka7 = [[Narodni evropski savez|NES]]{{efn|naziv=NES-PDA-NPD}} | boja7 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NES|tamno|BS}} | glasovi7 = 31443 | mandati7 = | stranka8 = [[Naša stranka]] | boja8 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|NS|tamno|BS}} | glasovi8 = 28988 | mandati8 = | stranka9 = [[Hrvatska demokratska zajednica 1990]]{{efn|[[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]] je na izbore za [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]] nastupio u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska republikanska stranka|HRS]], [[Hrvatski demokratski savez|HDS]] i [[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina)|HSS]].|naziv=HDZ 1990-koalicija|grupa=lower-alpha}} | boja9 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HDZ 1990|tamno|BS}} | glasovi9 = 24864 | mandati9 = | stranka10 = [[Bosanskohercegovačka inicijativa]] | boja10 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|BHI|tamno|BS}} | glasovi10 = 8645 | mandati10 = | stranka11 = [[Pokret za modernu i aktivnu Krajinu]] | boja11 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|POMAK|tamno|BS}} | glasovi11 = 5929 | mandati11 = | stranka12 = [[Hrvatski nacionalni pomak]] | boja12 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|HNP|tamno|BS}} | glasovi12 = 3689 | mandati12 = | stranka13 = Ostale stranke | boja13 = | glasovi13 = | mandati13 = | nevažeći = 71131 | elektorat = 2102188 | izvor = }} === Narodna skupština Republike Srpske === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Narodna skupština}} {{Izborni rezultati | slika = Republika Srpska National Assembly 2026.svg | stranka1 = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] | boja1 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SNSD|tamno|BS}} | glasovi1 = 205965 | mandati1 = | stranka2 = [[Pokret Sigurna Srpska]] | boja2 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|PSS|tamno|BS}} | glasovi2 = 74155 | mandati2 = | stranka3 = [[Srpska demokratska stranka]] | boja3 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SDS|tamno|BS}} | glasovi3 = 63786 | mandati3 = | stranka4 = [[Demokratski narodni savez]]-[[Narodna partija Srpske]] | boja4 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|DNS|tamno|BS}} | glasovi4 = 29373 | mandati4 = | stranka5 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]]{{efn|[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]] je na izbore za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Demokratski savez|DEMOS]] i [[Narodni demokratski pokret|NDP]].|naziv=SP-DEMOS-NDP|grupa=lower-alpha}} | boja5 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SPRS|tamno|BS}} | glasovi5 = 28549 | mandati5 = | stranka6 = [[Ujedinjena Srpska]] | boja6 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|US|tamno|BS}} | glasovi6 = 27602 | mandati6 = | stranka7 = [[Socijalistička partija Srpske]]-[[Pokret Jedinstvena Srpska]] | boja7 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|SPS|tamno|BS}} | glasovi7 = 24248 | mandati7 = | stranka8 = [[Za pravdu i red]]-[[Partija demokratskog progresa Republike Srpske|Partija demokratskog progresa RS]] | boja8 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|ZPR|tamno|BS}} | glasovi8 = 24243 | mandati8 = | stranka9 = [[Koalicija za državu]] | boja9 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|KzD|tamno|BS}} | glasovi9 = 24864 | mandati9 = | stranka10 = [[Republička stranka Srpske]] | boja10 = {{Izborni dijagram/Partija/BS|RSS|tamno|BS}} | glasovi10 = 8751 | mandati10 = | stranka11 = Ostale stranke | boja11 = | glasovi11 = | mandati11 = | nevažeći = 52972 | elektorat = 1236597 | izvor = }} === Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine === {{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona}} == Također pogledajte == *[[Izbori u Bosni i Hercegovini]] *[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Izbori za članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine|Izbori u Federaciji Bosne i Hercegovine]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine 2026.]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Skupštine kantona|Izbori za zastupnike u skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine 2026.]] *[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska|Izbori u Republici Srpskoj]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Predsjednik|Izbori za predsjednika Republike Srpske 2026.]] **[[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Narodna skupština|Izbori za poslanike u Narodnoj skupštini Republike Srpske 2026.]] ==Napomene== {{Napomene}} ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://www.izbori.ba/?Lang=3 Centralna izborna komisija BiH] {{Izbori u Bosni i Hercegovini}} {{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. po općinama}} [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|*]] [[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini|2026]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]] [[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|2026]] [[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Izbori u 2026.|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Izbori u Evropi 2026.|Bosna i Hercegovina]] 2ztyha4aej1z2tbzu9q2sofp78034wu 0 531891 3934474 3890979 2026-10-08T08:32:00Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934474 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Skoparanovići | država = {{BIH}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton]] | jedinica_lokalne_samouprave = [[Visoko]] | mjesna_zajednica = [[Poriječani]] | vrsta_naselja = naseljeno mjesto }} '''Skoparanovići''' su [[naseljeno mjesto]] na području [[Visoko|grada Visokog]], u [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom kantonu]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. U savremenoj administrativnoj organizaciji grada naselje se vodi u sastavu [[Mjesna zajednica|mjesne zajednice]] [[Poriječani]], a u pojedinim gradskim aktima navodi se zajedno s [[Grđevac|Grđevcem]].<ref name="Visoko2021">{{cite web |title=Kandidati za članove savjeta mjesnih zajednica grada Visoko, koji će učestvovati na izborima u nedjelju, 13.06.2021. godine |url=https://www.visoko.gov.ba/kandidati-za-clanove-savjeta-mjesnih-zajednica-grada-visoko-koji-ce-ucestvovati-na-izborimau-nedjelju-13-06-2021-godine/ |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref name="Visoko2025">{{cite web |title=Kandidati za članove savjeta mjesnih zajednica grada Visoko, koji će učestvovati na izborima u nedjelju, 13.04.2025. godine |url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2025/04/Kandidati-za-clanove-savjeta-MZ-2025-2029.pdf |website=Grad Visoko |format=PDF |access-date=17. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260119060442/https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2025/04/Kandidati-za-clanove-savjeta-MZ-2025-2029.pdf |archive-date=19. 1. 2026 |url-status=dead}}</ref> == Geografija == Prema etnografskom opisu visočkog kraja zasnovanom na djelu Milenka S. Filipovića ''Visočka nahija'', naselje Skoparanovići obuhvata sela Skoparanovići, Bojišća, Grabovi, Čifluk, Mišotići i Vlahovići. Taj opis smješta naselje u prostor oko potoka Kraljevca, između susjednih naselja [[Slapnica]], [[Upovac]], [[Grđevac]], [[Prhovo]] i [[Poriječani]].<ref name="Poreklo">{{cite web |title=Poreklo prezimena, selo Skoparanovići (Visoko) |url=https://www.poreklo.rs/2023/08/05/poreklo-prezimena-selo-skoparanovici-visoko/?script=lat |website=Poreklo |date=5. 8. 2023 |access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Historija == U historijskoj administrativnoj podjeli visočkog kotara Skoparanovići su pripadali seoskoj općini Poriječani. Taj kontinuitet vezanosti za Poriječane potvrđen je i u savremenoj mjesnoj organizaciji grada Visokog.<ref name="Visoko2021" /><ref name="Omerovic">{{cite web |title=Enes S. Omerović, ''Visoko u KHS/Jugoslaviji'' |url=https://www.academia.edu/126846561/Enes_S_Omerovi%C4%87_Visoko_u_KHS_Jugoslaviji |website=Academia.edu |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Tokom poplava i klizišta u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] u maju 2014. godine u Skoparanovićima je evidentirano klizište koje je ugrožavalo stambeni objekt.<ref name="FBiH2014">{{cite web |title=Informacija o stanju na poplavljenim područjima FBiH na dan 18.05.2014. godine |url=https://fbihvlada.gov.ba/bs/informacija-o-stanju-na-poplavljenim-podrucjima-fbih-na-dan-18052014godine |website=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine |access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Skoparanovici}} [[Kategorija:Naseljena mjesta u Visokom]] lym070xt45t9xptsbwzqfssh8zuxu5a 0 531893 3934440 3916571 2026-10-08T03:32:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934440 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | naselje = Radovlje | slika = | opis_slike = | koordinate = {{Coord|44|02|14.1|N|18|07|46.1|E|display=inline,title}} | širina_d = 44 | širina_m = 02 | širina_s = 14.1 | širina_NS = N | dužina_d = 18 | dužina_m = 07 | dužina_s = 46.1 | dužina_EW = E | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton]] | grad = [[Visoko]] | općina = [[Visoko]] | mjesna_zajednica = Radovlje | nadmorska_visina = | površina = | stanovništvo = | godina_popisa = | gustoća = | vremenska_zona = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] | poštanski_broj = 71300 | pozivni_broj = +387 32 | veb-sajt = }} '''Radovlje''' je [[naseljeno mjesto]] i [[mjesna zajednica]] na području [[Visoko|Grada Visoko]], u [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom kantonu]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. U historijskom i arheološkom smislu područje Radovlja pripada širem visočkom prostoru, jednom od važnih središta prahistorijskog i srednjovjekovnog razvoja u centralnoj Bosni.<ref>{{cite web |title=Mjesne zajednice |url=https://www.visoko.gov.ba/grad/lokalna-samouprava/mjesne-zajednice/ |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260420025040/https://www.visoko.gov.ba/grad/lokalna-samouprava/mjesne-zajednice/ |archive-date=20. 4. 2026 |url-status=dead}}</ref><ref name="Karavdić 2025 185–203">{{cite journal |last=Karavdić |first=Zenaida |title=Toponimija Grada Visokog |journal=Onomastica |volume=69 |year=2025 |pages=185–203 |doi=10.17651/ONOMAST.69.11}}</ref> == Historija == Područje današnjeg Radovlja bilo je naseljeno još u [[neolit]]u. U pregledu historije i stanovništva Grada Visokog Radovlje se navodi među mjestima na kojima su pronađeni arheološki ostaci iz neolitskog doba, što ga svrstava u stariji sloj naseljenosti visočkog kraja.<ref name="Karavdić 2025 185–203"/> Za srednji vijek posebno su značajne nekropole sa [[stećak|stećcima]] na području Radovlja i zaseoka Slatina. Prema objavljenim stručnim pregledima, u Radovlju su evidentirane najmanje dvije srednjovjekovne nekropole: lokalitet [[Podojnica]] i lokalitet Jagneidi u Slatini.<ref>{{cite web |title=Radovi Zavičajnog muzeja – Visoko, Knjiga I, Broj 1, 2020 |url=https://www.academia.edu/51029996/Radovi_Zavicajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_1_2020 |website=Academia.edu |access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Radovi Zavičajnog muzeja – Visoko, Knjiga I, Broj 2, 2022 |url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022 |website=Academia.edu |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Na lokalitetu Podojnica stručni tim [[Zavičajni muzej Visoko|Zavičajnog muzeja Visoko]] je 2016. evidentirao 17 stećaka, a nakon radova na sanaciji i dokumentiranju 2017. godine utvrđeno je da nekropola Slatina broji 20 stećaka.<ref>{{cite web |title=Radovi Zavičajnog muzeja – Visoko, Knjiga I, Broj 1, 2020 |url=https://www.academia.edu/51029996/Radovi_Zavicajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_1_2020 |website=Academia.edu |access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref name="zavicajnimuzej.com">{{cite web |title=Sanacija nekropole stećaka u Mjesnoj zajednici Radovlje |url=https://www.zavicajnimuzej.com/sanacija-nekropole-stecaka-u-mjesnoj-zajednici-radovlje/ |website=Zavičajni muzej Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> U zaseoku Slatina, na lokalitetu Jagneidi, objavljeni rezultati terenskog pregleda navode postojanje nekropole koja se u starijoj literaturi dovodi u vezu s raskršćem puteva prema Slatini i [[Kondžilo|Kondžilu]].<ref>{{cite web |title=Radovi Zavičajnog muzeja – Visoko, Knjiga I, Broj 2, 2022 |url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022 |website=Academia.edu |access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=univerzitet u sarajevu |url=https://www.ff.unsa.ba/files/zavDipl/22_23/arh/Dzeneta-Lepic.pdf |website=Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu |access-date=17. 3. 2026 |archive-date=15. 5. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515132225/https://www.ff.unsa.ba/files/zavDipl/22_23/arh/Dzeneta-Lepic.pdf |url-status=dead }}</ref> U novijem periodu Radovlje se u službenim aktima i dokumentima Grada Visoko pojavljuje kao mjesna zajednica koja obuhvata više naselja i zaseoka, među kojima su Kalići, Slatina, Džindići, Kondžilo, Tujlići, Maurovići i druga okolna mjesta.<ref>{{cite web |title=Kandidati za članove savjeta mjesnih zajednica 2025–2029 |url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2025/04/Kandidati-za-clanove-savjeta-MZ-2025-2029.pdf |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260119060442/https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2025/04/Kandidati-za-clanove-savjeta-MZ-2025-2029.pdf |archive-date=19. 1. 2026 |url-status=dead}}</ref> === Toponim === U savremenoj upotrebi standardan je oblik '''Radovlje''', a u toponomastičkoj literaturi zabilježeno je da se, kao i kod nekih drugih visočkih ojkonima, raniji množinski oblik u govornoj i jezičkoj praksi neutralizirao u srednji rod, pa se danas kaže ''u Radovlju''.<ref name="Karavdić 2025 185–203"/> === Kulturno-historijsko naslijeđe === Najvažniji poznati spomenici kulturno-historijskog naslijeđa na području Radovlja jesu srednjovjekovne nekropole sa stećcima u Slatini i na lokalitetu Jagneidi. Zavičajni muzej Visoko je na ovim lokalitetima provodio evidentiranje, čišćenje, terensku dokumentaciju i druge mjere zaštite, s ciljem očuvanja stećaka i njihove prezentacije javnosti.<ref name="zavicajnimuzej.com"/><ref>{{cite web |title=Projekti |url=https://www.zavicajnimuzej.com/projekti/ |website=Zavičajni muzej Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Također pogledaj == * [[Radovljanka]] * [[Visoko]] * [[Zavičajni muzej Visoko]] == Reference == {{Refspisak}} {{Grad Visoko}} [[Kategorija:Visoko]] [[Kategorija:Arheološki lokaliteti u Bosni i Hercegovini]] 8hdjq71sjwrerysbfspssbvqlyiofo7 2 534153 3934419 3842788 2026-10-07T20:57:15Z Yasperosus 186531 3934419 wikitext text/x-wiki {{Babel|sh-5|bs-4|en-3|de-2}} [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 12:48, 9 maj 2026 (CEST) 3gcjgmko8d04sgj14adw77kry66l1jg 0 534639 3934404 3934331 2026-10-07T19:36:20Z Bakir123 110053 Odbijena posljednja izmjena teksta korisnika [[Posebno:Doprinosi/~2026-53866-14|~2026-53866-14]] i vraćeno na izmjenu 3934260 korisnika Bakir123 3934404 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Slaven Kovačević | slika = | opis_slike = | redoslijed = Savjetnik za vanjsku politiku člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] [[Željko Komšić|Željka Komšića]] | vrijeme_na_vlasti = 2018– | prethodnik = | nasljednik = | redoslijed2 = Vijećnik u [[Gradsko vijeće Grada Sarajeva|Gradskom vijeću Sarajeva]] | vrijeme_na_vlasti2 = 2010–2012; 2014–2016 | prethodnik2 = | nasljednik2 = | redoslijed3 = Vijećnik u Općinskom vijeću [[Centar (Sarajevo)|Centar Sarajevo]] | vrijeme_na_vlasti3 = 2004–2016 | prethodnik3 = | nasljednik3 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1972|3|3}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = Slaven Kovačević | nacionalnost = | etnicitet = [[Hrvat]] | politička_stranka = [[Demokratska fronta]] | supružnik = | djeca = | obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]] | zanimanje = [[politolog]], univerzitetski nastavnik, [[političar]] | vjera = | potpis = | veb-sajt = | nagrade = | pripadnost = | vojska = | godine_službe = | čin = | komandovao = | ratovi = | ordeni = }} '''Slaven Kovačević''' ([[Sarajevo]], 3. mart 1972) bosanskohercegovački je [[politolog]], univerzitetski nastavnik, političar i savjetnik za vanjsku politiku u kabinetu člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] [[Željko Komšić|Željka Komšića]]. U javnosti je posebno poznat po predmetu ''Kovačević protiv Bosne i Hercegovine'' pred [[Evropski sud za ljudska prava|Evropskim sudom za ljudska prava]], koji se odnosio na aktivno biračko pravo i ustavno-izborni sistem Bosne i Hercegovine. Član je [[Demokratska fronta|Demokratske fronte]] (DF), a u decembru 2025. ta stranka ga je odredila za kandidata za člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine iz reda hrvatskog naroda na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|općim izborima 2026]].<ref name="cv">{{cite web |title=Slaven Kovačević - CV |url=https://cis.unsa.ba/wp-content/uploads/2019/07/cv_slaven-kovaa_evia.pdf |website=Centar za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu |access-date=17. 5. 2026}}</ref><ref name="klix-kandidatura">{{cite web |title=Slaven Kovačević je kandidat DF-a za Predsjedništvo BiH na Općim izborima 2026. |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/slaven-kovacevic-je-kandidat-df-a-za-predsjednistvo-bih-na-opcim-izborima-2026/251214085 |website=Klix.ba |date=14. 12. 2025 |access-date=17. 5. 2026}}</ref> == Biografija i obrazovanje == Kovačević je rođen 3. marta 1972. u Sarajevu. Visoko obrazovanje završio je na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu]], gdje je 2016. stekao zvanje doktora političkih nauka.<ref name="cv"/> U akademskom radu bavio se političkim sistemima, evropskim integracijama i pitanjima ustavnog uređenja Bosne i Hercegovine. Od 2019. angažiran je kao docent na [[Fakultet za upravu u Sarajevu|Fakultetu za upravu u Sarajevu]], gdje je predavao predmet "Evropske integracije i Bosna i Hercegovina". Ranije je 2015. predavao predmet "Demokratija" u Drugoj gimnaziji u Sarajevu.<ref name="cv"/> == Politička karijera == Kovačević je politički djelovao u [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratskoj partiji Bosne i Hercegovine]], a kasnije u Demokratskoj fronti. Bio je vijećnik u Općinskom vijeću [[Centar (Sarajevo)|Centar Sarajevo]] u tri uzastopna mandata, od 2004. do 2016. U istom periodu obavljao je i rukovodeće funkcije u lokalnoj vlasti: bio je predsjedavajući Općinskog vijeća Centar od 2010. do 2012, a zamjenik predsjedavajućeg od 2014. do 2016.<ref name="cv"/> U [[Gradsko vijeće Grada Sarajeva|Gradskom vijeću Sarajeva]] bio je vijećnik od 2010. do 2012. i od 2014. do 2016. U vijeće je biran iz sastava Općinskog vijeća Centar, što je u sarajevskom sistemu lokalne vlasti uobičajen način popunjavanja dijela Gradskog vijeća.<ref name="cv"/><ref name="klix-kandidatura"/> Od 2018. radi kao savjetnik za vanjsku politiku u kabinetu Željka Komšića, člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine. U tom svojstvu javno je komentirao vanjskopolitička pitanja, odnose Bosne i Hercegovine s državama regije i međunarodne aspekte unutrašnjeg ustavnog uređenja zemlje.<ref name="cv"/> === Predmet ''Kovačević protiv Bosne i Hercegovine'' === Kovačević je 2022. podnio predstavku Evropskom sudu za ljudska prava protiv Bosne i Hercegovine, tvrdeći da su mu izborna pravila za [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] i Predsjedništvo Bosne i Hercegovine povrijedila pravo da glasa za kandidate po vlastitom izboru. Predmet se odnosio na kombinaciju teritorijalnih i etničkih uslova u izbornom sistemu Bosne i Hercegovine, posebno na činjenicu da birači iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] glasaju za bošnjačkog i hrvatskog člana Predsjedništva, dok birači iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] glasaju za srpskog člana.<ref name="uredzastupnika">{{cite web |title=Presuda Europskog suda za ljudska prava - Kovačević protiv Bosne i Hercegovine |url=https://uredzastupnika.gov.hr/vijesti/presuda-europskog-suda-za-ljudska-prava-kovacevic-protiv-bosne-i-hercegovine/1284 |website=Ured zastupnika Republike Hrvatske pred Europskim sudom za ljudska prava |date=25. 6. 2025 |access-date=17. 5. 2026}}</ref><ref name="detektor">{{cite web |title=Evropski sud za ljudska prava objavio pisanu presudu u slučaju Slavena Kovačevića protiv BiH |url=https://detektor.ba/2025/10/01/evropski-sud-za-ljudska-prava-objavio-pisanu-presudu-u-slucaju-slavena-kovacevica-protiv-bih/ |website=Detektor |date=1. 10. 2025 |access-date=17. 5. 2026}}</ref> Vijeće Evropskog suda za ljudska prava je 29. augusta 2023. utvrdilo povredu člana 1. Protokola broj 12 uz [[Evropska konvencija o ljudskim pravima|Evropsku konvenciju o ljudskim pravima]], odnosno opće zabrane diskriminacije. Nakon zahtjeva Bosne i Hercegovine predmet je upućen Velikom vijeću, koje je 25. juna 2025. poništilo raniju presudu i odbacilo aplikaciju. Većinom od 12 glasova prema pet, Sud je ocijenio da Kovačević nije imao status žrtve u smislu Konvencije i da je došlo do zloupotrebe prava na individualnu aplikaciju.<ref name="detektor"/><ref name="aljazeera">{{cite web |title=Evropski sud za ljudska prava poništio presudu u predmetu Kovačević |url=https://balkans.aljazeera.net/news/2025/6/25/evropski-sud-za-ljudska-prava-ponistio-presudu-u-predmetu-kovacevic |website=Al Jazeera Balkans |date=25. 6. 2025 |access-date=17. 5. 2026}}</ref> Presuda Velikog vijeća izazvala je političke i pravne reakcije u Bosni i Hercegovini jer se predmet nadovezao na ranije presude Evropskog suda za ljudska prava o diskriminatornim elementima ustavnog i izbornog sistema Bosne i Hercegovine, uključujući predmete ''[[Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine]]'', ''[[Zornić protiv Bosne i Hercegovine]]'' i ''[[Pilav protiv Bosne i Hercegovine]]''.<ref name="detektor"/> U obrazloženju presude navedeno je da je tokom postupka iznosio neosnovane i uvredljive tvrdnje o sudijama, bivšem predsjedniku Suda, agentima Vlade Bosne i Hercegovine i visokom predstavniku, čime je, prema ocjeni Suda, prešao granice dopuštene kritike.<ref name="detektor-kovacevic">{{cite web|url=https://detektor.ba/2025/10/01/evropski-sud-za-ljudska-prava-objavio-pisanu-presudu-u-slucaju-slavena-kovacevica-protiv-bih/|title=Evropski sud za ljudska prava objavio pisanu presudu u slučaju Slavena Kovačevića protiv BiH|date=1. 10. 2025|website=Detektor|access-date=17. 5. 2026}}</ref> === Kandidatura za Predsjedništvo Bosne i Hercegovine === Predsjedništvo Demokratske fronte donijelo je 14. decembra 2025. odluku da Kovačević bude kandidat stranke za člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine iz reda hrvatskog naroda na općim izborima 2026.<ref name="klix-kandidatura" /> Kandidatura je uslijedila nakon što Željko Komšić, predsjednik DF-a i dotadašnji hrvatski član Predsjedništva Bosne i Hercegovine, zbog ustavnog ograničenja od dva uzastopna mandata nije mogao ponovo biti kandidat za istu funkciju na izborima 2026.<ref name="klix-kandidatura"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kovačević, Slaven}} [[Kategorija:Rođeni 1972.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Političari Demokratske fronte]] [[Kategorija:Političari Socijaldemokratske partije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Hrvatski političari iz Bosne i Hercegovine]] 49hbjnt4vdsv8z25mewtmde696011mc 0 537116 3934382 3932059 2026-10-07T13:25:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934382 wikitext text/x-wiki {{Infokutija ulica | naziv = Trg Musala | slika_markera = | izvorni_naziv = | drugi_naziv = Musala | slika = Music School building on Musala Square in Mostar - Bosnia and Herzegovina (2026)-bs.jpg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karte = | karta_vrsta = Bosna i Hercegovina | karta_veličina = 240px | karta_opis = Položaj Musale u Mostaru | karta_alt = | prijašnji_nazivi = Trg Franje Josipa; Trg Republike | dio = [[Mostar]] | imenjak = | vrsta = [[Trg]] | vlasnik = | dužina = | dužina_bilješke = | širina = | površina = | adrese = Trg Musala | lokacija = {{ZD|BIH}} [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | arondisman = | četvrt = | poštanski_broj = | metro = | koordinate = {{coord|43.34439|N|17.81142|E|type:landmark_region:BA|format=dms|display=inline,title}} | koordinate_ref = | smjer_a = | terminus_a = | smjer_b = | terminus_b = | raskrsnice = | sjeverno = | istočno = | južno = | zapadno = | datum_narudžbe = | datum_početka_izgradnje = | datum_završetka_izgradnje = | datum_inauguracije = | datum_rušenja = | projektant = | poznata_po = historijskoj musali, urbanom prostoru i javnim okupljanjima | status = | veb-sajt = }} '''Trg Musala''' je javni trg u [[Mostar]]u, [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], smješten uz lijevu obalu [[Neretva|Neretve]]. Naziv je dobio po historijskoj musali, otvorenom i ograđenom prostoru namijenjenom obavljanju zajedničke molitve. Prostor današnjeg trga u osmanskom periodu bio je povezan s [[Ćose Jahja-hodžina džamija|Ćose Jahja-hodžinom džamijom]] i njenim vakufom, a u 19. stoljeću počeo je mijenjati svoju prvobitnu funkciju.<ref name="SpagoMusala">{{cite book |last=Špago |first=Smail |title=Mostar - Kružno: Zbirka uspomena |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2019/05/Smail-%C5%A0pago-Mostar-kru%C3%B9no.pdf |location=Mostar |publisher=Vlastita naklada |date=2016 |access-date=26. 9. 2026 |language=bs}} {{Mrtav link}}</ref><ref name="MIZMostar">{{cite web |author=Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini |date=31. 7. 2012 |title=Mostar: Teravih namaz na otvorenom |url=https://islamskazajednica.ba/index.php/aktuelno-arhiva/14809-mostar-teravih-namaz-na-otvorenom |publisher=[[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini]] |access-date=25. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Historija == === Osmanski period === Prostor današnje Musale bio je dio vakufskog kompleksa koji je postojao najmanje od druge polovine 16. stoljeća. Vakif poznat kao Ćose Jahja-hodža, u izvorima naveden kao Jahja-hodža, podigao je prije 1585. na Musalli [[kamen]]u [[Džamija|džamiju]] s manjom kamenom [[Munara|munarom]]. Uz džamiju se nalazio veliki harem, u okviru kojeg je bio uređen i prostran prostor za musalu s kamenim [[mihrab]]om i [[minber]]om.<ref name="VakufskaDirekcija">{{cite book |last=Mehmedović |first=Ahmed |title=Upravljanje vakufima u BiH 1847-2017. |url=https://vakuf.ba/assets/files/monografija-vakufska-direkcija.pdf |location=Sarajevo |publisher=Vakufska direkcija Sarajevo / El-Kalem |date=2017 |access-date=25. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Musala se nalazila uz [[Ćose Jahja-hodžina džamija|Ćose Jahja-hodžinu džamiju]] i pripadala je [[vakuf]]u te džamije. Obuhvatala je širok prostor između džamije, današnjeg parka, [[Neretva|Neretve]] i Banjskog sokaka. Njeno postojanje potvrđuje i zapis [[Evlija Čelebija|Evlije Čelebije]], koji je prilikom boravka u Mostaru 1664. zabilježio da je na mostarskoj musali klanjao [[Bajram-namaz|bajram-namaz]].<ref name="MIZMostar" /><ref name="HasandedićMusala">{{cite web |last=Hasandedić |first=Hivzija |title=Musala |website=Iz istorije Mostara i Hercegovine |url=https://mosheristorija.blogspot.com/2015/02/musala.html |access-date=25. 9. 2026}}</ref> Do kraja osmanske uprave 1878. Musala je bila sa svih strana ograđena zidom. U njen prostor ulazilo se iz dvorišta Ćose Jahja-hodžine džamije kroz mala vrata, odnosno kapidžik. Tako je Musala činila zaseban, ograđen prostor povezan s džamijom i njenim vakufom. Pred kraj osmanske uprave prostor Musale koristio se i za vojne vježbe.<ref name="MIZMostar" /><ref name="HasandedićMusala" /> === Austrougarska uprava === [[Datoteka:Musala Square in Mostar - Bosnia and Herzegovina (1883)-bs.jpg|mini|desno|300px|Arhivski snimak Trga Musala u Mostaru sa Ćose Jahja-hodžinom džamijom iz 1883.]] Dolaskom [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave]] 1878. otpočeo je proces fizičkog uklanjanja prvobitnog prostora Musale i njegovog okruženja. U prvim godinama uprave srušen je zid kojim je Musala bila ograđena i kameni [[minber]], čiji je kamen iskorišten za gradnju kuće.<ref name="HasandedićMusala" /> Važan izvor za utvrđivanje izgleda prostora u prvim godinama [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarske uprave]] predstavlja katastarski plan Mostara iz 1881, izrađen u omjeru 1:3125. Austrougarske vlasti započele su sistematsko katastarsko premjeravanje [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] 1880, a područje Mostara snimljeno je 1881. Katastarsko premjeravanje Bosne i Hercegovine počelo je 1880, a planovi su sadržavali podatke o zemljištu, parcelama, objektima i saobraćajnicama. Katastar je imao ekonomsku, fiskalnu, pravnu i vojnu namjenu, a podaci prikupljeni tokom premjeravanja kasnije su poslužili i za uspostavljanje gruntovničkog sistema.<ref name="Kurt_2020">{{cite book |last=Kurt |first=Ahmet |title=Hercegovina: časopis za kulturno i historijsko naslijeđe |chapter=Katastarsko snimanje Mostara 1881. godine |url=https://www.muzejhercegovine.com/portfolio/hercegovina-broj-19/ |location=Mostar |publisher=Arhiv HNK/Muzej Hercegovine/Fakultet humanističkih nauka Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |date=2020 |issue=19 |access-date=26. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Na planu iz 1881. Musala je prikazana kao trapezoidan prostor dug približno 65 metara, prosječne širine oko 55 metara i površine približno 3,6 [[dunum]]a. Uz nju su prikazane [[Ćose Jahja-hodžina džamija|Ćose Jahja-hodžina]] i [[džamija Fatime-kadune]]. Na samom prostoru Musale označena su i dva drvena objekta dimenzija približno 28×10 metara, koje Ahmet Kurt tumači kao vjerovatne privremene objekte austrougarske vojske za smještaj vojske, konja i opreme.<ref name="KurtMusala">{{cite web |last=Kurt |first=Ahmet |title=Šetnja kroz Mostar i njegovu historiju – Musala |website=Na granici sjećanja |date=3. 4. 2023 |url=https://memorylimit.blogger.ba/2023/04/03/setnja-kroz-mostar-i-njegovu-historiju-musala/ |access-date=26. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Katastarski plan pokazuje i da prostor koji će tokom narednih decenija biti preuređen nije predstavljao jedinstvenu zemljišnu cjelinu. Na parcelama na kojima će kasnije biti podignuta [[Zgrada Muzičke škole u Mostaru|školska zgrada]] 1881. bili su evidentirani posjedi Salih-bega Badžaka, Saliha Goze i Omera Čustovića, dok je na lokaciji kasnije izgrađene [[Gradsko kupatilo u Mostaru|gradske banje]] kuću s okućnicom imao Mehmed Trebinčić. Na širem prostoru sjeverno od Musale evidentirane su i parcele u vlasništvu Riste Šole te Ahmeta, Ibrahima i Mahmuta Drljevića.<ref name="KurtMusala" /> Da je prostor Musale u tom procesu izgubio svoj raniji vakufski karakter i bio namijenjen drugim javnim sadržajima potvrđuje i Memorandum predstavnika muslimanskog stanovništva Bosne i Hercegovine, predan [[Zemaljska vlada |Zemaljskoj vladi u Sarajevu]] 1900. i caru [[Franjo Josip, car Austrije|Franji Josipu I.]] 1901. U njemu se Mostar navodi među primjerima u kojima je vakufska imovina oduzimana i korištena za druge namjene; za Musalu se navodi da je od velikog vakufskog zemljišta napravljen državni hotel i općinski park.<ref name="MemorandumDautović">{{cite journal |last=Dautović |first=Rijad |title=Memorandum vorgelegt Seiner Hoheit, Kaiser und König Franz Josef I. am 10. Juni 1901 in Wien und Memorandum vorgelegt Seiner Exzellenz, Minister Kállay übergeben am 19. Dezember 1900 in Sarajevo von Vertretern und Bevollmächtigten des muslimischen Volkes der okkupierten Länder |url=https://www.researchgate.net/publication/337569949_Memorandum_vorgelegt_Seiner_Hoheit_Kaiser_und_Konig_Franz_Josef_I_am_10_Juni_1901_in_Wien_und_Memorandum_vorgelegt_Seiner_Exzellenz_Minister_Kallay_ubergeben_am_19_Dezember_1900_in_Sarajevo_von_Vertre |access-date=26. 9. 2026 |language=de}}</ref><ref name="VakufOduzimanje">{{cite web |title=Nationalized and confiscated waqfs |website=Vakufska direkcija Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini |url=https://vakuf.ba/en/text/nationalized-and-confiscated-waqfs/13 |access-date=25. 9. 2026 |language=en}}</ref><ref name="MemorandumMusala">{{cite web |title=Primjeri oduzimanja vakufske zemlje u Mostaru |website=Stav |url=https://online.flipbuilder.com/faktor.ba/selk/files/basic-html/page41.html |access-date=25. 9. 2026 |language=bs}}</ref> [[Datoteka:Musala Bridge in Mostar - Bosnia and Herzegovina (1890-1891)-bs.jpg|mini|desno|300px|Arhivski snimak željeznog Mosta Musala iz perioda 1890–1891]] [[Datoteka:Franz Josef Bridge (Musala Bridge) in Mostar - Bosnia and herzegovina (ca. 1900s postcard)-bs.png|mini|desno|300px|Arhivska razglednica Mosta Musala (Most Franje Josipa) 1900-ih]] Nakon katastarskog snimanja prostor Musale počeo je dobivati novu saobraćajnu i urbanu funkciju. Jedan od prvih zahvata bio je završetak izgradnje željeznog mosta preko Neretve, čime je Musala povezana s desnom obalom grada. Izgradnja mosta nije bila austrougarska zamisao: osmanske vlasti započele su pripreme za njegovo podizanje 1873, kada su nabavljeni planovi iz Manchestera i naručena željezna konstrukcija iz Engleske. Zbog ustanka i političke krize tokom 1870-ih, kao i nedostatka sredstava, projekt nije realizovan prije promjene uprave. Nakon 1878. austrougarske vlasti nastavile su izgradnju prema postojećim planovima, a [[Most Musala|most]] je dobio ime po caru [[Franjo Josip, car Austrije|Franji Josipu]]. Dovršen je 1882.<ref name="ZadroMostovi">{{cite book |last=Zadro |first=Sanja |title=Mostarska arhitektura od 1850. do Drugoga svjetskog rata (doktorski rad) |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/03/Sanja-Zadro-Mostarska-arhitektura-od-1850-do-Drugog-svjetskog-rata.pdf |location=Zagreb |publisher=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |date=2017 |access-date=26. 9. 2026 |language=hr}}</ref> Izgradnjom mosta i nekoliko godina kasnije [[Ulica Mostarskog bataljona (Mostar)|Nove ulice]], koja je Musalu povezala s [[Ulica maršala Tita (Mostar)|Glavnom ulicom]], stvorena je nova saobraćajna veza između dotadašnjeg gradskog centra i prostora koji se počeo formirati na području Musale.<ref name="DemirovićMusala">{{cite web |last=Demirović |first=Senada |date=1. 7. 2003 |title=Gradska žila-kucavica: Značaj ulice u historijskoj jezgri grada, evolucija kroz stilske periode i redizajn u savremenom kontekstu: Ulica Braće Fejića u Mostaru |url=https://www.most.ba/075/089.htm |publisher=Most - časopis za obrazovanje, nauku i kulturu |access-date=26. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="UNESCO_2005">{{cite book |author=UNESCO |title=World Heritage Scanned Nomination File: The Old Bridge Area of the Old City of Mostar (946rev) |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2015/12/UNESCO-va-nominacija-Starog-grada_opt.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=15. 7. 2005 |access-date=26. 9. 2026 |language=en}}</ref> Na Musali je 1880. izgrađena [[Zgrada Muzičke škole u Mostaru|Trgovačka škola]], čija će zgrada kasnije postati sjedište [[Zgrada Muzičke škole u Mostaru|Muzičke škole]].<ref name="DemirovićMusala"/><ref name="KronologijaMostar">{{cite book |last=Vrančić |first=Tibor |title=Mostar - Kronologija kroz vijekove prema godinama |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2018/06/Mostar-kronologija-kroz-vijekove-PO-GODINAMA.pdf |publisher=CIDOM |date=1. 6. 2018 |access-date=26. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Najveći pojedinačni građevinski zahvat na Musali u austrougarskom periodu bila je izgradnja [[Hotel Neretva|hotela Neretva]] uz obalu [[Neretva|Neretve]]. Austrougarska vlada donijela je odluku da hotel izgradi vlastitim sredstvima kako bi zadovoljila rastuće potrebe grada za smještajem. Projekt je izradio arhitekt Aleksandar Wittek, a hotel je dovršen 1892.<ref name="DemirovićMusala" /><ref name="HotelNeretva">{{cite web |date=1. 4. 2022 |title=U Mostaru 1890-1891. godine – Hotel Neretva u izgradnji |url=https://memoryoflimit.blogspot.com/2022/04/u-mostaru-1890-1891-godine-hotel.html |publisher=Memory of Limit |access-date=26. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Godine 1983. na istočnoj strani Musale, neposredno uz Ćose Jahja-hodžinu džamiju podignuta je česma, poznata pod imenom Alajbegovića česma.<ref name="SpagoMusala" /> Urbanistička transformacija nastavila se početkom 20. stoljeća. U neposrednoj blizini Musale izgrađeni su vatrogasni objekt 1901. i [[Hotel Bristol (Mostar)|hotel Bristol]] 1906. Godine 1912. na istočnoj strani, uz zid bašče, kasnije ogradu parka, izgrađen je prvi javni klozet u Mostaru s lijepo oblikovanim arhitektonskim elementima na fasadi. To je bio prvi od četiri javna klozeta izgrađena tog vremena na području grada, a koji su bili u funkciji sve do polovine sedamdesetih godina 20. stoljeća.<ref name="SpagoMusala" /> Godine 1913. izgrađena pošta, a 1914. otvorena je [[Gradsko kupatilo u Mostaru|Gradska banja]] na Musali, prema projektu Rudolfa Tönniesa.<ref name="DemirovićMusala"/><ref name="BanjaHNK">{{cite web |title=Priručnik za edukaciju i polaganje posebnog dijela ispita za turističke vodiče u Hercegovačko-neretvanskom kantonu |website=Ministarstvo trgovine, turizma i zaštite okoliša Hercegovačko-neretvanskog kantona |url=https://mtto.gov.ba/wp-content/uploads/2025/07/Prirucnik-posebni-dio-HNK.pdf |access-date=26. 9. 2026 |language=bs}}</ref> === Između dva svjetska rata === [[Datoteka:Mostar, Hotel Neretva 1942.jpg|mini|desno|300px|Hotel Neretva (1942)]] Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] na prostoru Musale nastavljeni su zahvati na uređenju trga i njegovih okolnih objekata. Godine 1929. na prostoru nekadašnjih Drljevića bašča, uz Musalu, uređen je Gradski park. Prema projektu Miroslava Loosea, prostor Musale i parka dobio je uređene zelene površine, fontanu i pristupno stubište, dok su u narednim godinama postavljeni kandelabri i javna česma.<ref name="SpagoMusala" /><ref name="ZadroMostovi" /> Stari [[Most Musala|željezni most]] preko Neretve zamijenjen je armiranobetonskim mostom. Izgradnja novog mosta započela je 1935, a most je otvoren za saobraćaj 1936. pod nazivom [[Most Musala|Most kralja Petra I]]. Prema podacima iz mostarske hronologije, most je bio dug 66 metara i širok 13,5 metara.<ref name="KronologijaMostar" /> [[Datoteka:Alajbegovica cesma on Musala in Mostar - Bosnia and Herzegovina (1936)-bs.png|mini|desno|300px|Alajbegovića česma nakon premještanja na novu lokaciju (1936)]] U okviru preuređenja prostora 1936. premještena je Alajbegovića česma, koju je 1883. podigao mostarski gradonačelnik [[Muhamed-beg Alajbegović]]. Česma je prvobitno bila postavljena uz početak Nove ulice, na prostoru uz vakufsku parcelu, a 1936. premještena je na položaj uz jugoistočnu ogradu parka na Musali, gdje se nalazi i danas.<ref name="SpagoMusala" /><ref name="Campara_Spago_Vrancic_2014">{{cite book |last1=Čampara |first1=Ismail Braco |last2=Špago |first2=Smail |last3=Vrančić |first3=Tibor |title=Velike sitnice o Mostaru |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2021/03/Velike-sitnice-o-Mostaru.pdf |location=Mostar |publisher=Samoizdanje |date=2014 |access-date=26. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Iste godine pripreman je projekt [[Vakufska kuća u Mostaru|Vakufske kuće]] uz Ćose Jahja-hodžinu džamiju. Miroslav Loose izradio je projekt objekta, ali je gradonačelnik [[Husein Ćišić]] zahtijevao reprezentativnije rješenje s kupolom. Zbog predviđene visine nove zgrade postojala je opasnost da ona zakloni nisku [[munara|munaru]] džamije. Zbog toga je odlučeno da se postojeća munara demontira i izgradi viša. Projekt njenog povišenja izradio je arhitekt Sulejman Demirović.<ref name="ZadroMostovi" /> Izgradnja Vakufske kuće započela je 1936, a završena je 1937. Zgrada je izvedena s kupolom i poslovnim prostorima u prizemlju, koji su izdavani pod zakup, a prihodi su služili za izdržavanje Ćose Jahja-hodžine džamije i druge potrebe vakufa.<ref name="VakufskaDirekcija" /> Uz izgradnju Vakufske kuće i izmjenu položaja munare i česme, tokom 1936. i 1937. izmijenjen je i neposredni prostor oko Ćose Jahja-hodžine džamije. U tom periodu demontirano je i turbe braće Kreha koje se nalazilo uz džamiju. Turbe je kasnije preneseno na prostor ispred [[Vučjakovića džamija|Vučjakovića džamije]], gdje je ponovo sastavljeno.<ref name="VakufskaDirekcija" /> U neposrednoj blizini Musale izvršene su i izmjene na postojećim objektima. Hotel Neretva adaptiran je 1937. prema projektu gradskog inženjera Marka Kovačine, uz saradnju Miroslava Loosea.<ref name="ZadroMostovi" /> Od sredine 1930-ih na Musali su održavani politički skupovi i sindikalni protesti.<ref name="SpagoMusala" /> Površina trga bila je pokockana granitnim kockama pa je po svom obliku čitav kompleks predstavljao gradski trg u pravom smislu te riječi.<ref name="SpagoMusala" /> Do početka Drugog svjetskog rata na prostoru Musale nalazili su se park, Ćose Jahja-hodžina džamija s vakufskom kućom, hotel Neretva, Gradsko kupatilo, školska zgrada i most preko Neretve, uz saobraćajne i poslovne sadržaje koji su povezivali ovaj prostor s okolnim dijelovima grada.<ref name="SpagoMusala" /><ref name="ZadroMostovi" /> === Nakon Drugog svjetskog rata === [[Datoteka:Musala Park entrance in Mostar - Bosnia and Herzegovina (1940s)-bs.png|mini|desno|300px|Arhivski snimak ulaza u park na Trgu Musala u Mostaru iz 1940-ih]] [[Datoteka:May Day parade at Musala Square in Mostar - Bosnia and Herzegovina (1949)-bs.png|mini|desno|300px|Arhivski snimak prvomajske parade na Trgu Musala 1949.]] Nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] Musala je preimenovana u Trg Republike. Na prostoru trga održavani su narodni mitinzi, dočekivana [[Štafeta mladosti]], održavane vojne parade, Cvjetna korza i povorke s bakljama. Za različite kulturne i zabavne programe postavljane su privremene pozornice na kojima su nastupali folklorni ansambli, pjevači, sportisti i artisti.<ref name="ŠiširakČaršija">{{cite book |last=Šiširak |first=Hilmija |title=Čaršija kakve više nema |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2020/09/Hilmija-%C5%A0i%C5%A1irak-%C4%8Car%C5%A1ija-kakve-vi%C5%A1e-nema-knjiga.pdf |location=Mostar |publisher=CIDOM |date=2017 |access-date=27. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U zgradi nekadašnje škole na Musali nakon rata počela je djelovati Srednja građevinska škola. Nakon njenog preseljenja u novu zgradu kod [[Carinski most|Carinskog mosta]], u objektu je privremeno djelovala Škola učenika u privredi, a potom je u njemu otvorena [[Zgrada Muzičke škole u Mostaru|Muzička škola]].<ref name="ŠiširakČaršija" /> Gradski park uz Musalu uređen je na prostoru nekadašnjih Drljevića bašča. U parku su se nalazile zelene površine, cvjetnjaci, palme i okrugli bazen, a prostor je bio ograđen kamenom ogradom. Park je zajedno s Musalom preuređen 1976.<ref name="ŠiširakČaršija" /> Musala je tokom poslijeratnog perioda služila i kao stajalište autobusa međugradskog saobraćaja. Autobusi su se na Musali zadržavali do izgradnje nove autobuske stanice uz novu željezničku stanicu, nakon čega je ovaj saobraćaj premješten.<ref name="SpagoMusala" /> ==== Preuređenje 1976. ==== Godine 1976. Musala i Gradski park preuređeni su u okviru promjene saobraćajne i prostorne organizacije ovog dijela Mostara. Na Musali je prostor trga pretvoren u saobraćajnicu, uz proširene trotoare i manju ograđenu zelenu površinu ispred [[Zgrada Muzičke škole u Mostaru|Muzičke škole]]. Time je prostor izgubio raniju funkciju zasebno oblikovanog gradskog trga.<ref name="SpagoMusala" /> Istovremeno je preuređen Gradski park. Uklonjena je njegova kamena ograda, zatrpan je bazen, a izmijenjeno je i ranije hortikulturno uređenje. U sklopu preoblikovanja Musale i parka srušen je i javni klozet koji se nalazio istočno od parka.<ref name="SpagoMusala" /><ref name="ŠiširakČaršija" /> Preuređenjem je izmijenjen odnos između Musale, Gradskog parka i okolnih objekata koji je postojao od međuratnog perioda. Prostor koji je do tada sadržavao zasebno oblikovan trg i ograđeni park dobio je novu organizaciju zasnovanu prvenstveno na prolasku saobraćaja i pješačkom kretanju.<ref name="SpagoMusala"/> U neposrednoj okolini Musale tokom 1960-ih i 1970-ih nastavljena je izgradnja novih poslovnih i stambenih objekata. Zgrada robne kuće [[Razvitak (robna kuća)|Razvitak]], s robnom kućom u prizemlju i devetospratnim stambenim dijelom, izgrađena je 1970. Ove promjene bile su dio šireg preuređenja prostora između ulica Fejića, [[Ulica maršala Tita (Mostar)|Titove]], Braće Brkića i Huse Maslića, gdje je starija urbana struktura zamjenjivana novom izgradnjom.<ref name="DemirovićMusala" /> === Ratna razaranja 1992–1995. === {{Glavni|Opsada Mostara}} Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] prostor Musale i njegovo neposredno okruženje pretrpjeli su velika ratna oštećenja. Razaranja su započela 1992. [[Opsada Mostara#Prva opsada (april – juni 1992)|prvom opsadom Mostara]] od strane [[Jugoslovenska narodna armija|Jugoslovenske narodne armije]] i srpskih snaga na Mostar, a nastavljena su tokom [[Opsada Mostara#Druga opsada (juni 1993 – april 1994)|druge opsade Mostara]] od strane [[Hrvatsko vijeće obrane|Hrvatskog vijeća obrane]] 1993. i 1994. Ratnim djelovanjima pogođeni su svi značajniji objekti na Musali i uz nju, uključujući [[Most Musala|most]], [[Hotel Neretva|hotele]], [[Gradsko kupatilo u Mostaru|Gradsko kupatilo]], [[Zgrada Muzičke škole u Mostaru|Muzičku školu]], [[Ćose Jahja-hodžina džamija|Ćose Jahja-hodžinu džamiju]], vakufske objekte i Alajbegovića česmu.<ref name="CIDOMRat">{{cite web |author=CIDOM |title=1992. – 1998. Rat i poraće |url=https://www.cidom.org/?dt_gallery=1992-1998 |publisher=CIDOM |access-date=27. 9. 2026 |language=bs}}</ref> ==== Razaranja 1992. ==== U maju 1992. područje Musale bilo je zahvaćeno borbama i granatiranjem Mostara. U tom periodu teško je oštećena [[Ćose Jahja-hodžina džamija]]. Prema dokumentaciji o uništavanju kulturne baštine, u maju 1992. su srpske snage granatirale džamiju pri čemu je pretrpjela velika oštećenja. Munara je udarom projektila odrubljena blizu visine krova. Na krovu i kubetu je bilo više rupa od projektila, a unutrašnjost džamije je bila oštećena.<ref name="Riedlmayer">{{cite book |last=Riedlmayer |first=András |title=Destruction of Cultural Heritage in Bosnia-Herzegovina, 1992–1996: A Post-War Survey of Selected Municipalities |url=https://www.helsinki.org.rs/serbian/doc/08%2005%2021%20Pages%20from%20Andrasa%20Riedlmayera-%20part2.pdf |publisher=Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji |date=2002 |access-date=27. 9. 2026 |language=en}}</ref> U istom ratnom periodu srušen je [[Most Musala]], poznat i kao [[Most Musala|Titov most]]. Betonski most srušen je u noći između 29. i 30. maja 1992. Rušenjem mosta prekinuta je važna saobraćajna veza između dvije obale Neretve, a oštećena je i glavna vodovodna cijev koja je preko mosta snabdijevala vodom lijevu obalu grada.<ref name="KosutaMostovi">{{cite journal |last=Mastalić Košuta |first=Zilha |title=Mostarski mostovi u ratu s akcentom na rušenje Starog mosta |journal=Slovo o Mostaru |year=2022 |url=https://www.ceeol.com/search/viewpdf?id=1136758 |location=Mostar |publisher=Fakultet humanističkih nauka Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru |issue=5 |pages=315–339 |access-date=27. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Dokumentacija o mostarskim mostovima navodi da je rušenje [[Most Musala|Titovog mosta]] bilo dio šireg niza rušenja mostova u Mostaru tokom maja i juna 1992. U vojnoj dokumentaciji koju citira istraživanje o mostovima Mostara nalazi se zapovijed komandanta Hercegovačkog korpusa JNA [[Momčilo Perišić|Momčila Perišića]] od 20. maja 1992, kojom je naređena priprema mostova za rušenje.<ref name="KosutaMostovi"/> Nakon rušenja mosta na njegovom mjestu postavljena je 1993. privremena konstrukcija koja je omogućavala prelazak preko Neretve. I ta konstrukcija bila je izložena ratnim djelovanjima i iste godine srušena.<ref name="CIDOMRat" /> U ratnim djelovanjima teško je oštećen i [[Hotel Neretva]]. Fotografska dokumentacija Mostara bilježi njegovo ratno stanje od 1992, kao i daljnja oštećenja tokom sukoba 1993. i 1994.<ref name="CIDOMRat" /> [[Vakufska kuća]] uz Ćose Jahja-hodžinu džamiju zapaljena je 1992. i izgorjela do temelja.<ref name="LakisicVakufi">{{cite web |title=Lakišića vakufi |website=Muftijstvo mostarsko |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/bastina/980-lakisica-vakufi |access-date=27. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Oštećena je i [[Zgrada Muzičke škole u Mostaru|zgrada Muzičke škole]]. Tokom ratnog perioda nastava je prekinuta, učenici i zaposlenici napustili su zgradu, a školski inventar i objekat pretrpjeli su ratna oštećenja. Sačuvana dokumentacija škole bilježi gubitke i uništavanje inventara tokom 1992. i 1993.<ref>{{cite web |title=O nama |website=Muzička škola I i II stupnja Mostar |url=https://muzickaskolamostar.ba/o-nama/ |access-date=27. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Ratna oštećenja pretrpjelo je i [[Gradsko kupatilo u Mostaru|Gradsko kupatilo]]. Objekt je u poslijeratnoj dokumentaciji evidentiran među građevinama na području Musale koje su tokom rata izgubile prvobitnu funkciju i bile znatno oštećene.<ref name="CIDOMRat" /> ==== Razaranja tokom 1993–1994. ==== Nakon [[Opsada Mostara#Druga opsada (juni 1993 – april 1994)|druge opsade Mostara]] od strane [[Hrvatsko vijeće obrane|Hrvatskog vijeća obrane]] 1993. i 1994, istočni Mostar bio je izložen intenzivnom granatiranju s položaja HVO-a u zapadnom dijelu grada i s okolnih brda. U sudskim postupcima pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] razmatrani su različiti položaji s kojih je HVO otvarao vatru na istočni Mostar, među kojima su bili Hum, Stotina i Planinica.<ref name="PrlicPresuda">{{cite book |author=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić et al. – Public Judgement (Volume 3 of 6, Case No. IT-04-74-T) |url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-3.pdf |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=29. 5. 2013 |access-date=27. 9. 2026 |language=en}}</ref> Raspravno vijeće [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-a]] u predmetu [[Jadranko Prlić|Tužilac protiv Jadranka Prlića i drugih]] utvrdilo je da su snage HVO-a od juna do decembra 1993. kontinuirano granatirale istočni Mostar. U tom periodu teško je oštećeno ili uništeno više civilnih i vjerskih objekata.<ref name="PrlicPresuda" /> Raspravno vijeće utvrdilo je da su snage HVO-a uništile ili teško oštetile deset džamija u istočnom Mostaru, među kojima je navedena i [[Ćose Jahja-hodžina džamija]]. Vijeće je zaključilo da su džamije bile uništene ili oštećene do stepena jednakog uništenju te da nisu imale vojnu namjenu.<ref name="PrlicPresuda" /> Godine 1993. prije [[Opsada Mostara#Druga opsada (juni 1993 – april 1994)|druge opsade Mostara]] od strane [[Hrvatsko vijeće obrane|Hrvatskog vijeća obrane]] na mjestu srušenog [[Most Musala|betonskog Titovog mosta]], donacijom Sjedinjenih Američkih Država 1993. izgrađen je most od čelične konstrukcije. Ovaj most je srušen u julu iste godine nakon početka druge opsade.<ref name="MostarLive_MostMusala">{{cite web |author=Mostar.live |title=Most Musala |url=https://mostar.live/most-musala/ |publisher=Mostar.live |access-date=28. 9. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Bljesak_MostMusala">{{cite web |author=Bljesak.info |date=25. 4. 2012 |title=Mostarski mostovi: Most Musala |url=https://bljesak.info/magazin/flash/mostarski-mostovi-most-musala/45962 |publisher=Bljesak.info |access-date=28. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Na području Musale oštećena je i [[Alajbegovića česma]]. Granata je oštetila dio polukružnog kamenog elementa s natpisom, dok je osnovna konstrukcija česme ostala sačuvana.<ref name="Campara_Spago_Vrancic_2014" /> Ratna oštećenja pretrpjela je i [[Vakufska kuća]] na Musali.<ref name="CIDOMRat"/> Prostor [[Park Musala|Gradskog parka]] i trga također je bio neposredno izložen ratnim djelovanjima. Ratna fotografska dokumentacija prikazuje prostor Musale i okolne objekte u periodu 1992–1995, uključujući oštećene zgrade, porušeni most i privremene ratne konstrukcije.<ref name="CIDOMRat" /> == Poslijeratna obnova == Nakon završetka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] obnova prostora Musale odvijala se kroz više zasebnih zahvata na objektima, saobraćajnicama i javnim površinama. Pojedini objekti obnavljani su u različitim periodima i u različitom obimu, dok je uređenje javnog prostora trga djelomično promijenilo raniji izgled. Na lokaciji [[Most Musala|Mosta Musala]] nakon ratnog perioda najprije je bio u funkciji čelični most tipa [[Baileyjev most|Bailey]], koji je završen i pušten u upotrebu 12. septembra 1994.<ref name="MostarLive_MostMusala"/><ref name="Bljesak_MostMusala"/> Baileyjev most uklonjen je 1999, a 2000. na njegovom mjestu izgrađen je novi armirani betonski most, koji je zadržao položaj i osnovni arhitektonski oblik ranijeg mosta.<ref name="Bljesak_MostMusala" /><ref name="Hidrogradnja">{{cite web |title=Generalna referensna lista |website=Hidrogradnja |url=https://www.hidrogradnja.ba/files/upload/static/Ref%20lista%20bos-converted.pdf |access-date=28. 9. 2026 |language=bs}}</ref> [[Ćose Jahja-hodžina džamija]] obnovljena je u poslijeratnom periodu. Obnova i rekonstrukcija cijelog kompleksa džamije izvođene su od 1996. do 2005.<ref name="ObnovaJahja">{{cite web |last1=Čampara |first1=Ismail Braco |last2=Vrančić |first2=Tibor |last3=Špago |first3=Smail |date=22. 8. 2014 |title=Mostarom, nekad i sad: Ćose Jahja džamija |url=https://memorylimit.blogger.ba/2014/08/22/mostarom-nekad-i-sad-cose-jahja-dzamija/ |publisher=Memory Limit |access-date=28. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Nakon obnove same džamije nastavljeni su radovi na njenom vanjskom prostoru. Do maja 2012. završeno je uređenje džamijske avlije, koje je izvođeno u nekoliko građevinskih faza. Izgrađena je [[abdesthana]], avlija je prekrivena pločom, uređen je okoliš i opremljena [[mekteb]]ska učionica.<ref name="MIZAvlija">{{cite web |title=Lejlei-Regaib obilježena u džematu Carina Musala |website=Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini |date=25. 5. 2012 |url=https://islamskazajednica.ba/index.php/aktuelno-arhiva/14444-lejlei-regaib-obiljezena-u-dzematu-carina-musala |access-date=27. 9. 2026 |language=bs}}</ref> [[Vakufska kuća]] na Musali, koja je tokom rata bila uništena, u poslijeratnom periodu ponovo je uključena u izgrađeni prostor Musale. Zgrada Lakišića vakufa na Musali danas je sjedište [[Muftijstvo mostarsko|Muftijstva mostarskog]].<ref name="LakisicVakufi" /> [[Gradsko kupatilo u Mostaru|Gradska banja]] također je obnovljena nakon ratnih razaranja. Prva poslijeratna obnova izvedena je 2000. Nakon toga na objektu su izvođene nove obnove i sanacije; prema podacima objavljenim prilikom posljednje obnove, radovi započeti 2024. predstavljali su četvrtu obnovu objekta nakon rata<ref name="Banja2025">{{cite web |author=Federalna.ba |date=19. 7. 2025 |title=Obnovljena Gradska banja otvoraila vrata mostarskim plivačkim klubovima i građanstvu |url=https://federalna.ba/obnovljena-gradska-banja-otvora-vrata-mostarskim-plivackim-klubovima-i-gradanstvu-q3yy2 |publisher=Federalna.ba |access-date=28. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Posljednjom obnovom, započetom 2024, obuhvaćeni su, između ostalog, bazenski prostor, filterski sistem, dozatori hlora, pumpe, ventilacija, stepenište i hodnici. Banja je ponovo otvorena u julu 2025.<ref name="Banja2025" /><ref>{{cite web |website=Bljesak.info |date=19. 7. 2025 |title=Mostarski dragulj star 111 godina ponovno otvara svoja vrata |url=https://bljesak.info/gospodarstvo/flash/foto-mostarski-dragulj-star-111-godina-ponovno-otvara-svoja-vrata/524097 |access-date=28. 9. 2026 |language=bs}}</ref> [[Zgrada Muzičke škole u Mostaru|Zgrada Muzičke škole]], iako je njen vanjski izgled nakon ranijih radova obnovljen, nije dobila završenu unutrašnju rekonstrukciju cijelog objekta.<ref name="Muzicka2012">{{cite web |title=Mostar: Hoće li se konačno obnoviti Muzička škola? |website=eKapija |date=27. 1. 2012 |url=https://ba.ekapija.com/news/528401/mostar-hoce-li-se-konacno-obnoviti-muzicka-skola |access-date=28. 9. 2026 |language=bs}}</ref> U okviru posebnog projekta iz 2013. obnovljen je parter Muzičke škole zajedno s okolnim sokacima i dijelom ulice Braće Fejića.<ref name="Parter2013">{{cite web |title=Kreću radovi na rekonstrukciji partera Muzičke škole u Mostaru i ulica oko nje – Uloženo oko 3 mil KM |website=eKapija |date=30. 3. 2013 |url=https://ba.ekapija.com/news/706832/real-estate/investments |access-date=28. 9. 2026 |language=bs}}</ref> Grad Mostar je 2026. započeo novu fazu obnove unutrašnjosti objekta, kojom je obuhvaćeno uređenje prizemlja. Nakon završetka te faze planirana je obnova preostalog dijela zgrade.<ref name="MostarDanas_MuzickaSkola_2026">{{cite web |author=Mostar Danas |date=21. 9. 2026 |title=Vijećnici Gradskog vijeća Mostara obišli radove na Muzičkoj školi: Djeca se uskoro vraćaju na Musalu |url=https://mostardanas.ba/vijecnici-gradskog-vijeca-mostara-obisli-radove-na-muzickoj-skoli-djeca-se-uskoro-vracaju-na-musalu/ |publisher=Mostar Danas |access-date=28. 9. 2026 |language=bs}}</ref> [[Hotel Neretva]] imao je zaseban i znatno duži tok obnove. Nakon ratnih razaranja njegova rekonstrukcija nije završena u neposrednom poslijeratnom periodu. Prve dvije faze obnove završene su 2018. i 2019, dok je treća faza započela 2023.<ref>{{cite web |title=Zavod za zaštitu spomenika: Redovan konzervatorski nadzor nad radovima rekonstrukcije hotela Neretva u Mostaru |website=Federalno ministarstvo kulture i sporta |date=2. 11. 2023 |url=https://fmks.gov.ba/zavod-za-zastitu-spomenika-redovan-konzervatorski-nadzor-nad-radovima-rekonstrukcije-hotela-neretva-u-mostaru/ |access-date=27. 9. 2026 |language=bs}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ćose Jahja-hodžina džamija]] * [[Hotel Neretva]] * [[Mostar]] * [[Neretva]] * [[Stari most]] * [[Zgrada Muzičke škole u Mostaru]] == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Trgovi u Mostaru]] r22eccafencxtv7iuy99yegeinlojje 0 537122 3934446 3930873 2026-10-08T06:27:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934446 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Salko Hamzić | slika = Salko Hamzic (cropped).jpg | punoime = | nadimak = | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|2006|9|17}} | rodnigrad = [[Salzburg]] | rodnadržava = [[Austrija]] | visina = 1,90 m | pozicija = [[Nogometni golman|golman]] | trenutniklub = [[WSG Tirol]] | brojnadresu = 1 | datumimjestodebija = 15. septembar 2023.<br />[[FC Liefering]] – [[SV Stripfing]] | omladinskegodine = 2015<br />2015–2019<br />2019–2023 | omladinskipogoni = [[UFC Siezenheim]]<br />[[SV Austria Salzburg]]<br />[[FC Red Bull Salzburg]] | godine1 = 2023–2026 | klubovi1 = [[FC Red Bull Salzburg]] | nastupi(golovi)1 = 0 (0) | godine2 = 2023–2026 | klubovi2 = [[FC Liefering]] | nastupi(golovi)2 = 27 (0) | godine3 = 2026– | klubovi3 = [[WSG Tirol]] | nastupi(golovi)3 = 7 (0) | reprezentacija = Bosna i Hercegovina | nacionalnegodine1 = 2023–2024 | nacionalneekipe1 = [[Austrijska nogometna reprezentacija|Austrija U-18]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 3 (0) | nacionalnegodine2 = 2024–2025 | nacionalneekipe2 = [[Austrijska nogometna reprezentacija|Austrija U-19]] | nacionalninastupi(golovi)2 = 9 (0) | nacionalnegodine3 = 2026– | nacionalneekipe3 = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] | nacionalninastupi(golovi)3 = 0 (0) | zadnjeuređivanje = 25. septembar 2026. }} '''Salko Hamzić''' (rođen [[17. septembar|17. septembra]] [[2006.]] u [[Salzburg]]u) bosanskohercegovački je i austrijski profesionalni [[nogometni golman|golman]] koji nastupa za austrijski klub [[WSG Tirol]] u [[Bundesliga Austrije|austrijskoj Bundesligi]]. == Djetinjstvo i počeci == Hamzić je rođen u Salzburgu u [[Austrija|Austriji]] i odrastao je u toj zemlji. Njegovi roditelji vuku porijeklo iz [[Kalesija|Kalesije]], iz sela Jajići.<ref>{{Cite web|url=https://ntv.ba/salko-hamzic-porijeklom-iz-jajica-potpisao-za-rb-salzburg/|title=Salko Hamzić, porijeklom iz Jajića, potpisao za RB Salzburg|date=6. 2. 2024|website=NEON Televizija|language=|access-date=25. 9. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.ba/sport/fudbal/37642/trojica-potencijalnih-zmajeva-na-spisku-reprezentacije-austrije/|title=Trojica potencijalnih Zmajeva na spisku reprezentacije Austrije {{!}} Euronews|date=30. 9. 2025|website=www.euronews.ba|language=|access-date=25. 9. 2026}}</ref> Kao dječak počeo je trenirati fudbal u klubu [[UFC Siezenheim]], a 2015. prešao je u omladinski pogon [[SV Austria Salzburg|Austrije Salzburg]]. U februaru 2019. priključio se omladinskoj akademiji [[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburga]], gdje je prošao različite uzrasne kategorije. Već sa 14 godina nastupao je za U-18 selekciju kluba.<ref>{{Cite web|url=https://www.laola1.at/de/red/fussball/oefb-nationalteam/sonstiges/rangnicks-perspektivspieler-salko-hamzic-noch-kein-oesterreicher/|title=Rangnicks Perspektivspieler Salko Hamzic noch kein Österreicher|website=www.laola1.at|language=de|access-date=25. 9. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.90minuten.at/de/redaktion/magazin/interviews/2023/guenter-kreissl-plant--rot-weiss-roten-weg-im-torwartbereich--exklusiv-interview---2-/|title=Günter Kreissl plant "rot-weiß-roten Weg im Torwartbereich [Exklusiv-Interview]|website=www.90minuten.at|language=de|access-date=25. 9. 2026}}</ref> == Klupska karijera == === Red Bull Salzburg i FC Liefering === Nakon prelaska u akademiju Red Bull Salzburga 2019, Hamzić je od sezone 2020/21. prolazio kroz različite uzrasne kategorije kluba. U maju 2023. prvi put se našao u sastavu [[FC Liefering]]a, razvojne ekipe Red Bull Salzburga koja se takmiči u [[2. Liga (Austrija)|2. ligi Austrije]]. U sezoni 2023/24. postao je stalni član ekipe Lieferinga.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://faktor.ba/sport/fudbal/talentovani-salko-hamzic-potpisao-profesionalni-ugovor-sa-rb-salzburgom/179461|title=Talentovani Salko Hamzić potpisao profesionalni ugovor sa RB Salzburgom|website=faktor.ba|language=bs|access-date=25. 9. 2026}}</ref> Profesionalni debi u Lieferingu zabilježio je 15. septembra 2023, u utakmici protiv [[SV Stripfing]]a, kao 16-godišnjak. Do kraja sezone 2023/24. upisao je osam nastupa u 2. ligi.<ref>{{Cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/salko-hamzic-liefering/458638|title=Za selektore BiH nije dovoljno dobar, a danas je s nepunih 17 godina stao među stative|date=15. 9. 2023|website=SPORTSPORT|language=|access-date=25. 9. 2026}}</ref> U februaru 2024. potpisao je prvi profesionalni ugovor sa Red Bull Salzburgom, koji je važio do ljeta 2027.<ref name=":1" /> Hamzić je bio registrovan i za prvi tim Red Bull Salzburga, ali u austrijskoj Bundesligi za klub nije upisao nijedan ligaški nastup. Za FC Liefering je do kraja sezone 2025/26. upisao ukupno 27 ligaških nastupa.<ref>{{Cite web|url=https://www.bundesliga.at/spieler/salko-hamzic/65613/daten|title=Salko Hamzic|website=www.bundesliga.at|language=de|access-date=25. 9. 2026}}</ref> === WSG Tirol === U junu 2026. Hamzić je napustio Red Bull Salzburg i prešao u [[WSG Tirol]]. Klub je njegov dolazak službeno objavio 25. juna 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.wsg-fussball.at/de/aktuelles/meldungen/7697639438.php|title=Salko Hamzic wird Grün-Weißer|website=www.wsg-fussball.at|language=de|access-date=25. 9. 2026}}</ref> U sezoni 2026/27. postao je prvi golman WSG Tirola, zamijenivši na tom mjestu [[Adam Stejskal|Adama Stejskala]]. Do 18. septembra 2026. branio je u svih sedam ligaških utakmica kluba (ukupno 630 minuta). == Reprezentativna karijera == Hamzić je u mlađim kategorijama nastupao za Austriju. U novembru 2023. prvi put je pozvan u austrijsku reprezentaciju do 18 godina, nakon što je prethodno pokrenut postupak njegovog dobijanja austrijskog državljanstva.<ref>{{Cite web|url=https://www.laola1.at/de/red/fussball/oefb-nationalteam/sonstiges/oefb-gibt-update-zu-einbuergerung-von-ewemade-und-hamzic/|title=ÖFB gibt Update zu Einbürgerung von Ewemade und Hamzic|website=www.laola1.at|language=de|access-date=25. 9. 2026}}</ref> Za austrijsku reprezentaciju U-18 nastupio je tri puta, a potom je nastupao za selekciju U-19. Bio je dio austrijske reprezentacije na kvalifikacionom turniru za Evropsko prvenstvo U-19 2025.<ref>{{Cite web|url=https://www.oefb.at/oefb/News/MU19-HUNAUT-19032025-Kader/|title=U19-Team mit Vorfreude in Eliterunde|last=oefb.at|website=oefb.at|language=de|access-date=25. 9. 2026}}</ref> U septembru 2026. Hamzić je odlučio nastupati za [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentaciju Bosne i Hercegovine]] na seniorskom nivou. Selektor [[Sergej Barbarez]] uvrstio ga je na spisak reprezentativaca za utakmice [[UEFA Liga nacija|UEFA Lige nacija]] protiv [[Nogometna reprezentacija Poljske|Poljske]], [[Nogometna reprezentacija Švedske|Švedske]] i [[Nogometna reprezentacija Rumunije|Rumunije]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-predstojece-utakmice-uefa-lige-nacija/|title=Sergej Barbarez odabrao igrače za predstojeće utakmice UEFA Lige nacija|date=7. 9. 2026|website=www.nfsbih.ba|language=|access-date=25. 9. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/Dc_Fj07DAs7/|title=Instagram objava NFSBiH: 🐉 Zmajevi za Ligu nacija!|website=www.instagram.com|access-date=25. 9. 2026}}</ref> Na okupljanju reprezentacije u septembru 2026. Hamzić je izjavio da je kao dijete sanjao da postane reprezentativac Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/hasic-i-hamzic-govorili-o-pozivu-poljskoj-i-predstojecim-izazovima/|title=Hasić i Hamzić govorili o pozivu, Poljskoj i predstojećim izazovima|date=2026-09-22|website=www.nfsbih.ba|language=bs-ba|access-date=25. 9. 2026}}</ref> == Statistika == === Klubovi === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Nastupi u klubovima po sezonama i takmičenjima |- ! Klub ! Sezona ! Takmičenje ! Nastupi ! Golovi |- |rowspan="3"| [[FC Liefering]] | 2023/24 | [[2. Liga (Austrija)|2. Liga]] | 8 | 0 |- | 2024/25 | [[2. Liga (Austrija)|2. Liga]] | 14 | 0 |- | 2025/26 | [[2. Liga (Austrija)|2. Liga]] | 5 | 0 |- !colspan="3"| Ukupno – FC Liefering !27 !0 |- | [[WSG Tirol]] | 2026/27 | [[Austrijska Bundesliga|Bundesliga]] | 7 | 0 |- !colspan="3"| Ukupno !34 !0 |} <small>'''Napomena:''' Statistika je ažurirana nakon utakmica odigranih 18. septembra 2026.</small> === Reprezentacija === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Reprezentacija ! Period ! Nastupi ! Golovi |- | Austrija U-18 | 2023–2024 | 3 | 0 |- | Austrija U-19 | 2024–2025 | 9 | 0 |- | Bosna i Hercegovina | 2026– | 0 | 0 |} == Izvori == {{reflist}} == Vanjske poveznice == * [https://www.bundesliga.at/de/spieler/salko-hamzic/65613/karriere Salko Hamzić] na službenoj stranici austrijske Bundeslige * [https://www.wsg-fussball.at/de/aktuelles/ WSG Tirol] – službena stranica kluba * [https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/hasic-i-hamzic-govorili-o-pozivu-poljskoj-i-predstoje%C4%87im-izazovima/ Salko Hamzić na okupljanju reprezentacije BiH] {{Mrtav link}} – NFSBiH {{DEFAULTSORT:Hamzić, Salko}} [[Kategorija:Rođeni 2006.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Austrijski nogometaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Nogometni golmani]] r9g0x63wn5ih1xo9y2o3zbsgsghpo2u 0 537162 3934429 3932045 2026-10-07T22:52:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934429 wikitext text/x-wiki Panonija ili Panonska nizina nalazi se na sjeveru [[Hrvatska]]-ske i na jugu [[Mađarska]]-ske bilo je nekad tamo bilo Panonsko more.<ref>{{Cite web|url=Https//IAmSmartcom|title=Panonia|last=Hilić|first=Bubić|date=28.9.2019.|website=Https//FunnyMe.com|publisher=Tar.com|access-date=28.9.2026.}} {{Mrtav link}}</ref> 9xz431e8y1lcs8lqls2ppyk33lx3hbe 0 538477 3934380 3933994 2026-10-07T13:08:35Z Yasperosus 186531 3934380 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''REST-korepresor 1''', također poznat i kao '''CoREST1''', jeste [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''RCOR1'''.<ref name="pmid10449787">{{cite journal | vauthors = Andrés ME, Burger C, Peral-Rubio MJ, Battaglioli E, Anderson ME, Grimes J, Dallman J, Ballas N, Mandel G | title = CoREST: a functional corepressor required for regulation of neural-specific gene expression | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 96 | issue = 17 | pages = 9873–8 | date = September 1999 | pmid = 10449787 | pmc = 22303 | doi = 10.1073/pnas.96.17.9873 | bibcode = 1999PNAS...96.9873A | doi-access = free }}</ref> <ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: RCOR1 REST corepressor 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=23186| access-date = }}</ref> == Aminokiselinski sastav == {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MPAMVEKGPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSGKRRGRNN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAASASAAAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAAASAACAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAATAASGAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ASSASAAAAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAAAPNNGQN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSLAAAAPNG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSSSNSWEEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSGSSSDEEH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GGGGMRVGPQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YQAVVPDFDP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKLARRSQER</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNLGMLVWSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NQNLSEAKLD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EYIAIAKEKH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GYNMEQALGM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFWHKHNIEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLADLPNFTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPDEWTVEDK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VLFEQAFSFH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKTFHRIQQM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPDKSIASLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KFYYSWKKTR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKTSVMDRHA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RKQKREREES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDELEEANGN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NPIDIEVDQN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KESKKEVPPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETVPQVKKEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HSTQAKNRAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKPPKGMFLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEDVEAVSAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATAATTVLRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDMELVSVKR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QIQNIKQTNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALKEKLDGGI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EPYRLPEVIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KCNARWTTEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLLAVQAIRK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YGRDFQAISD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VIGNKSVVQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNFFVNYRRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FNIDEVLQEW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAEHGKEETN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GPSNQKPVKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDNSIKMPEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDEAPVLDVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YASAS</td></tr> </table> == Funkcija == Ovaj gen kodira protein koji je dobro , smanjeno reguliran pri rođenju i ima specifičnu ulogu u određivanju [[neuron|neurvne ćelije]] [[ćelijske diferencijacije|diferencijacije]]. Kodirani protein se veže za [[C-terminalni]] domen [[RE1-transkripcijskog faktora utišavanja|REST]] (represorski element-1 transkripcijskog faktora utišavanja).<ref name="entrez"/> == Interakcije == Pokazano je da RCOR1 [[interakcija protein-proteinska|interraguje]] sa: * [[HDAC1]],<ref name=pmid12032298/><ref name="pmid11171972">{{cite journal | vauthors = You A, Tong JK, Grozinger CM, Schreiber SL | title = CoREST is an integral component of the CoREST- human histone deacetylase complex | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 98 | issue = 4 | pages = 1454–8 | date = February 2001 | pmid = 11171972 | pmc = 29278 | doi = 10.1073/pnas.98.4.1454 | bibcode = 2001PNAS...98.1454Y | doi-access = free }}</ref> * [[Histon-deacetilaza 2|HDAC2]],<ref name=pmid12032298/><ref name=pmid11171972/> * [[HMG20B]],<ref name="pmid12032298">{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Chenoweth J, Lane WS, Mandel G, Shiekhattar R | title = A core-BRAF35 complex containing histone deacetylase mediates repression of neuronal-specific genes | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 99 | issue = 11 | pages = 7420–5 | date = May 2002 | pmid = 12032298 | pmc = 124246 | doi = 10.1073/pnas.112008599 | bibcode = 2002PNAS...99.7420H | doi-access = free }}</ref> * [[RE1-utišavajući transcripcijski faktor|REST]]<ref name="pmid10449787" /> and * [[PHF21A]].<ref name=pmid12032298/><ref name="pmid15325272">{{cite journal | vauthors = Iwase S, Januma A, Miyamoto K, Shono N, Honda A, Yanagisawa J, Baba T | title = Characterization of BHC80 in BRAF-HDAC complex, involved in neuron-specific gene repression | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 322 | issue = 2 | pages = 601–8 | date = September 2004 | pmid = 15325272 | doi = 10.1016/j.bbrc.2004.07.163 }}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Clear}} == Dodatni izvori== {{Refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Nomura N, Nagase T, Miyajima N, Sazuka T, Tanaka A, Sato S, Seki N, Kawarabayasi Y, Ishikawa K, Tabata S | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. II. The coding sequences of 40 new genes (KIAA0041-KIAA0080) deduced by analysis of cDNA clones from human cell line KG-1 | journal = DNA Res. | volume = 1 | issue = 5 | pages = 223–9 | year = 1994 | pmid = 7584044 | doi = 10.1093/dnares/1.5.223 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Andersson B, Wentland MA, Ricafrente JY, Liu W, Gibbs RA | title = A "double adaptor" method for improved shotgun library construction | journal = Anal. Biochem. | volume = 236 | issue = 1 | pages = 107–13 | year = 1996 | pmid = 8619474 | doi = 10.1006/abio.1996.0138 }} * {{cite journal | vauthors = Yu W, Andersson B, Worley KC, Muzny DM, Ding Y, Liu W, Ricafrente JY, Wentland MA, Lennon G, Gibbs RA | title = Large-scale concatenation cDNA sequencing | journal = Genome Res. | volume = 7 | issue = 4 | pages = 353–8 | year = 1997 | pmid = 9110174 | pmc = 139146 | doi = 10.1101/gr.7.4.353 }} * {{cite journal | vauthors = Grimes JA, Nielsen SJ, Battaglioli E, Miska EA, Speh JC, Berry DL, Atouf F, Holdener BC, Mandel G, Kouzarides T | title = The co-repressor mSin3A is a functional component of the REST-CoREST repressor complex | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 13 | pages = 9461–7 | year = 2000 | pmid = 10734093 | doi = 10.1074/jbc.275.13.9461 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hartley JL, Temple GF, Brasch MA | title = DNA cloning using in vitro site-specific recombination | journal = Genome Res. | volume = 10 | issue = 11 | pages = 1788–95 | year = 2000 | pmid = 11076863 | pmc = 310948 | doi = 10.1101/gr.143000 }} * {{cite journal | vauthors = Humphrey GW, Wang Y, Russanova VR, Hirai T, Qin J, Nakatani Y, Howard BH | title = Stable histone deacetylase complexes distinguished by the presence of SANT domain proteins CoREST/kiaa0071 and Mta-L1 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 9 | pages = 6817–24 | year = 2001 | pmid = 11102443 | doi = 10.1074/jbc.M007372200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = You A, Tong JK, Grozinger CM, Schreiber SL | title = CoREST is an integral component of the CoREST- human histone deacetylase complex | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 98 | issue = 4 | pages = 1454–8 | year = 2001 | pmid = 11171972 | pmc = 29278 | doi = 10.1073/pnas.98.4.1454 | bibcode = 2001PNAS...98.1454Y | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Ballas N, Battaglioli E, Atouf F, Andres ME, Chenoweth J, Anderson ME, Burger C, Moniwa M, Davie JR, Bowers WJ, Federoff HJ, Rose DW, Rosenfeld MG, Brehm P, Mandel G | title = Regulation of neuronal traits by a novel transcriptional complex | journal = Neuron | volume = 31 | issue = 3 | pages = 353–65 | year = 2001 | pmid = 11516394 | doi = 10.1016/S0896-6273(01)00371-3 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Chenoweth J, Lane WS, Mandel G, Shiekhattar R | title = A core-BRAF35 complex containing histone deacetylase mediates repression of neuronal-specific genes | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 99 | issue = 11 | pages = 7420–5 | year = 2002 | pmid = 12032298 | pmc = 124246 | doi = 10.1073/pnas.112008599 | bibcode = 2002PNAS...99.7420H | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Battaglioli E, Andrés ME, Rose DW, Chenoweth JG, Rosenfeld MG, Anderson ME, Mandel G | title = REST repression of neuronal genes requires components of the hSWI.SNF complex | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 43 | pages = 41038–45 | year = 2002 | pmid = 12192000 | doi = 10.1074/jbc.M205691200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Lunyak VV, Burgess R, Prefontaine GG, Nelson C, Sze SH, Chenoweth J, Schwartz P, Pevzner PA, Glass C, Mandel G, Rosenfeld MG | title = Corepressor-dependent silencing of chromosomal regions encoding neuronal genes | journal = Science | volume = 298 | issue = 5599 | pages = 1747–52 | year = 2002 | pmid = 12399542 | doi = 10.1126/science.1076469 | bibcode = 2002Sci...298.1747L | citeseerx = 10.1.1.136.7131 | s2cid = 13507921 }} * {{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Dong Y, Lane WS, Speicher DW, Shiekhattar R | title = A candidate X-linked mental retardation gene is a component of a new family of histone deacetylase-containing complexes | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 9 | pages = 7234–9 | year = 2003 | pmid = 12493763 | doi = 10.1074/jbc.M208992200 | doi-access = free}} * {{cite journal | vauthors = Iwase S, Januma A, Miyamoto K, Shono N, Honda A, Yanagisawa J, Baba T | title = Characterization of BHC80 in BRAF-HDAC complex, involved in neuron-specific gene repression | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 322 | issue = 2 | pages = 601–8 | year = 2004 | pmid = 15325272 | doi = 10.1016/j.bbrc.2004.07.163 }} * {{cite journal | vauthors = Gu H, Liang Y, Mandel G, Roizman B | title = Components of the REST/CoREST/histone deacetylase repressor complex are disrupted, modified, and translocated in HSV-1-infected cells | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 102 | issue = 21 | pages = 7571–6 | year = 2005 | pmid = 15897453 | pmc = 1140450 | doi = 10.1073/pnas.0502658102 | bibcode = 2005PNAS..102.7571G | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Lee MG, Wynder C, Cooch N, Shiekhattar R | title = An essential role for CoREST in nucleosomal histone 3 lysine 4 demethylation | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7057 | pages = 432–5 | year = 2005 | pmid = 16079794 | doi = 10.1038/nature04021 | bibcode = 2005Natur.437..432L | s2cid = 4396351 }} * {{cite journal | vauthors = Shi YJ, Matson C, Lan F, Iwase S, Baba T, Shi Y | title = Regulation of LSD1 histone demethylase activity by its associated factors | journal = Mol. Cell | volume = 19 | issue = 6 | pages = 857–64 | year = 2005 | pmid = 16140033 | doi = 10.1016/j.molcel.2005.08.027 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Nousiainen M, Silljé HH, Sauer G, Nigg EA, Körner R | title = Phosphoproteome analysis of the human mitotic spindle | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 103 | issue = 14 | pages = 5391–6 | year = 2006 | pmid = 16565220 | pmc = 1459365 | doi = 10.1073/pnas.0507066103 | bibcode = 2006PNAS..103.5391N | doi-access = free }} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=23186}} {{Transkripcijski koregulatori}} {{NLM content}} [[Kategorija:Transkripcijski koregulatori]] [[Kategorija:Ljudski geni]] 47rqnzvp3s08j5enzl6jl5exscmvw60 3934381 3934380 2026-10-07T13:12:23Z Yasperosus 186531 /* Funkcija */ 3934381 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''REST-korepresor 1''', također poznat i kao '''CoREST1''', jeste [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''RCOR1'''.<ref name="pmid10449787">{{cite journal | vauthors = Andrés ME, Burger C, Peral-Rubio MJ, Battaglioli E, Anderson ME, Grimes J, Dallman J, Ballas N, Mandel G | title = CoREST: a functional corepressor required for regulation of neural-specific gene expression | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 96 | issue = 17 | pages = 9873–8 | date = September 1999 | pmid = 10449787 | pmc = 22303 | doi = 10.1073/pnas.96.17.9873 | bibcode = 1999PNAS...96.9873A | doi-access = free }}</ref> <ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: RCOR1 REST corepressor 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=23186| access-date = }}</ref> == Aminokiselinski sastav == {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MPAMVEKGPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSGKRRGRNN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAASASAAAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAAASAACAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAATAASGAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ASSASAAAAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAAAPNNGQN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSLAAAAPNG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSSSNSWEEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSGSSSDEEH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GGGGMRVGPQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YQAVVPDFDP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKLARRSQER</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNLGMLVWSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NQNLSEAKLD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EYIAIAKEKH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GYNMEQALGM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFWHKHNIEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLADLPNFTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPDEWTVEDK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VLFEQAFSFH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKTFHRIQQM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPDKSIASLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KFYYSWKKTR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKTSVMDRHA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RKQKREREES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDELEEANGN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NPIDIEVDQN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KESKKEVPPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETVPQVKKEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HSTQAKNRAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKPPKGMFLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEDVEAVSAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATAATTVLRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDMELVSVKR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QIQNIKQTNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALKEKLDGGI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EPYRLPEVIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KCNARWTTEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLLAVQAIRK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YGRDFQAISD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VIGNKSVVQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNFFVNYRRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FNIDEVLQEW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAEHGKEETN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GPSNQKPVKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDNSIKMPEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDEAPVLDVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YASAS</td></tr> </table> == Funkcija == Ovaj gen kodira protein koji je dobro , smanjeno reguliran pri rođenju i ima specifičnu ulogu u određivanju [[neuron|neurvne ćelije]] [[ćelijske diferencijacije|diferencijacije]]. Kodirani protein se veže za [[C-terminal]]ni domen [[RE1-transkripcijskog faktora utišavanja|REST]] (represorski element-1 transkripcijskog faktora utišavanja).<ref name="entrez"/> == Interakcije == Pokazano je da RCOR1 [[interakcija protein-proteinska|interraguje]] sa: * [[HDAC1]],<ref name=pmid12032298/><ref name="pmid11171972">{{cite journal | vauthors = You A, Tong JK, Grozinger CM, Schreiber SL | title = CoREST is an integral component of the CoREST- human histone deacetylase complex | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 98 | issue = 4 | pages = 1454–8 | date = February 2001 | pmid = 11171972 | pmc = 29278 | doi = 10.1073/pnas.98.4.1454 | bibcode = 2001PNAS...98.1454Y | doi-access = free }}</ref> * [[Histon-deacetilaza 2|HDAC2]],<ref name=pmid12032298/><ref name=pmid11171972/> * [[HMG20B]],<ref name="pmid12032298">{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Chenoweth J, Lane WS, Mandel G, Shiekhattar R | title = A core-BRAF35 complex containing histone deacetylase mediates repression of neuronal-specific genes | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 99 | issue = 11 | pages = 7420–5 | date = May 2002 | pmid = 12032298 | pmc = 124246 | doi = 10.1073/pnas.112008599 | bibcode = 2002PNAS...99.7420H | doi-access = free }}</ref> * [[RE1-utišavajući transcripcijski faktor|REST]]<ref name="pmid10449787" /> and * [[PHF21A]].<ref name=pmid12032298/><ref name="pmid15325272">{{cite journal | vauthors = Iwase S, Januma A, Miyamoto K, Shono N, Honda A, Yanagisawa J, Baba T | title = Characterization of BHC80 in BRAF-HDAC complex, involved in neuron-specific gene repression | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 322 | issue = 2 | pages = 601–8 | date = September 2004 | pmid = 15325272 | doi = 10.1016/j.bbrc.2004.07.163 }}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Clear}} == Dodatni izvori== {{Refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Nomura N, Nagase T, Miyajima N, Sazuka T, Tanaka A, Sato S, Seki N, Kawarabayasi Y, Ishikawa K, Tabata S | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. II. The coding sequences of 40 new genes (KIAA0041-KIAA0080) deduced by analysis of cDNA clones from human cell line KG-1 | journal = DNA Res. | volume = 1 | issue = 5 | pages = 223–9 | year = 1994 | pmid = 7584044 | doi = 10.1093/dnares/1.5.223 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Andersson B, Wentland MA, Ricafrente JY, Liu W, Gibbs RA | title = A "double adaptor" method for improved shotgun library construction | journal = Anal. Biochem. | volume = 236 | issue = 1 | pages = 107–13 | year = 1996 | pmid = 8619474 | doi = 10.1006/abio.1996.0138 }} * {{cite journal | vauthors = Yu W, Andersson B, Worley KC, Muzny DM, Ding Y, Liu W, Ricafrente JY, Wentland MA, Lennon G, Gibbs RA | title = Large-scale concatenation cDNA sequencing | journal = Genome Res. | volume = 7 | issue = 4 | pages = 353–8 | year = 1997 | pmid = 9110174 | pmc = 139146 | doi = 10.1101/gr.7.4.353 }} * {{cite journal | vauthors = Grimes JA, Nielsen SJ, Battaglioli E, Miska EA, Speh JC, Berry DL, Atouf F, Holdener BC, Mandel G, Kouzarides T | title = The co-repressor mSin3A is a functional component of the REST-CoREST repressor complex | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 13 | pages = 9461–7 | year = 2000 | pmid = 10734093 | doi = 10.1074/jbc.275.13.9461 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hartley JL, Temple GF, Brasch MA | title = DNA cloning using in vitro site-specific recombination | journal = Genome Res. | volume = 10 | issue = 11 | pages = 1788–95 | year = 2000 | pmid = 11076863 | pmc = 310948 | doi = 10.1101/gr.143000 }} * {{cite journal | vauthors = Humphrey GW, Wang Y, Russanova VR, Hirai T, Qin J, Nakatani Y, Howard BH | title = Stable histone deacetylase complexes distinguished by the presence of SANT domain proteins CoREST/kiaa0071 and Mta-L1 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 9 | pages = 6817–24 | year = 2001 | pmid = 11102443 | doi = 10.1074/jbc.M007372200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = You A, Tong JK, Grozinger CM, Schreiber SL | title = CoREST is an integral component of the CoREST- human histone deacetylase complex | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 98 | issue = 4 | pages = 1454–8 | year = 2001 | pmid = 11171972 | pmc = 29278 | doi = 10.1073/pnas.98.4.1454 | bibcode = 2001PNAS...98.1454Y | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Ballas N, Battaglioli E, Atouf F, Andres ME, Chenoweth J, Anderson ME, Burger C, Moniwa M, Davie JR, Bowers WJ, Federoff HJ, Rose DW, Rosenfeld MG, Brehm P, Mandel G | title = Regulation of neuronal traits by a novel transcriptional complex | journal = Neuron | volume = 31 | issue = 3 | pages = 353–65 | year = 2001 | pmid = 11516394 | doi = 10.1016/S0896-6273(01)00371-3 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Chenoweth J, Lane WS, Mandel G, Shiekhattar R | title = A core-BRAF35 complex containing histone deacetylase mediates repression of neuronal-specific genes | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 99 | issue = 11 | pages = 7420–5 | year = 2002 | pmid = 12032298 | pmc = 124246 | doi = 10.1073/pnas.112008599 | bibcode = 2002PNAS...99.7420H | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Battaglioli E, Andrés ME, Rose DW, Chenoweth JG, Rosenfeld MG, Anderson ME, Mandel G | title = REST repression of neuronal genes requires components of the hSWI.SNF complex | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 43 | pages = 41038–45 | year = 2002 | pmid = 12192000 | doi = 10.1074/jbc.M205691200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Lunyak VV, Burgess R, Prefontaine GG, Nelson C, Sze SH, Chenoweth J, Schwartz P, Pevzner PA, Glass C, Mandel G, Rosenfeld MG | title = Corepressor-dependent silencing of chromosomal regions encoding neuronal genes | journal = Science | volume = 298 | issue = 5599 | pages = 1747–52 | year = 2002 | pmid = 12399542 | doi = 10.1126/science.1076469 | bibcode = 2002Sci...298.1747L | citeseerx = 10.1.1.136.7131 | s2cid = 13507921 }} * {{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Dong Y, Lane WS, Speicher DW, Shiekhattar R | title = A candidate X-linked mental retardation gene is a component of a new family of histone deacetylase-containing complexes | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 9 | pages = 7234–9 | year = 2003 | pmid = 12493763 | doi = 10.1074/jbc.M208992200 | doi-access = free}} * {{cite journal | vauthors = Iwase S, Januma A, Miyamoto K, Shono N, Honda A, Yanagisawa J, Baba T | title = Characterization of BHC80 in BRAF-HDAC complex, involved in neuron-specific gene repression | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 322 | issue = 2 | pages = 601–8 | year = 2004 | pmid = 15325272 | doi = 10.1016/j.bbrc.2004.07.163 }} * {{cite journal | vauthors = Gu H, Liang Y, Mandel G, Roizman B | title = Components of the REST/CoREST/histone deacetylase repressor complex are disrupted, modified, and translocated in HSV-1-infected cells | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 102 | issue = 21 | pages = 7571–6 | year = 2005 | pmid = 15897453 | pmc = 1140450 | doi = 10.1073/pnas.0502658102 | bibcode = 2005PNAS..102.7571G | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Lee MG, Wynder C, Cooch N, Shiekhattar R | title = An essential role for CoREST in nucleosomal histone 3 lysine 4 demethylation | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7057 | pages = 432–5 | year = 2005 | pmid = 16079794 | doi = 10.1038/nature04021 | bibcode = 2005Natur.437..432L | s2cid = 4396351 }} * {{cite journal | vauthors = Shi YJ, Matson C, Lan F, Iwase S, Baba T, Shi Y | title = Regulation of LSD1 histone demethylase activity by its associated factors | journal = Mol. Cell | volume = 19 | issue = 6 | pages = 857–64 | year = 2005 | pmid = 16140033 | doi = 10.1016/j.molcel.2005.08.027 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Nousiainen M, Silljé HH, Sauer G, Nigg EA, Körner R | title = Phosphoproteome analysis of the human mitotic spindle | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 103 | issue = 14 | pages = 5391–6 | year = 2006 | pmid = 16565220 | pmc = 1459365 | doi = 10.1073/pnas.0507066103 | bibcode = 2006PNAS..103.5391N | doi-access = free }} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=23186}} {{Transkripcijski koregulatori}} {{NLM content}} [[Kategorija:Transkripcijski koregulatori]] [[Kategorija:Ljudski geni]] s71q74e6vdjcsvl6h3qk9ba4qkwubcm 0 538483 3934427 3934210 2026-10-07T21:45:10Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3934427 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stanica | ime = Željeznička stanica Mostar | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = bs | smbol_lokacija = | simbol = | vrsta = željeznička stanica | slika = Mostar railway station (DSC04862).jpg | alt = Željeznička stanica Mostar | opis = Pogled na zgradu željezničke stanice | adresa = Trg Ivana Krndelja 1 | varoš = [[Mostar]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | iso_regija = [[Mostar]] | koordinate_prikaz = inline,title | širina_stepeni = 43 | širina_minuta = 20 | širina_sekundi = 55 | širina_SJ = N | dužina_stepeni = 17 | dužina_minuta = 48 | dužina_sekundi = 50 | dužina_IZ = E | vlasnik = [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] | operator = [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] | linija = [[Pruga Sarajevo - Ploče|Sarajevo – Ploče]] | razdaljina = | platforme = 3 | šine = 6 | vozni_operatori = [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] | povezanost = Autobuska stanica Mostar | struktura = Nadzemna | parking = Da | biciklo = Da | invalidi = | kod = | zona = | veb-sajt = [http://www.zfbh.ba www.zfbh.ba] | otvorena = 30. juni 1885. | zatvorena = | putnici = | put_godina = | put_rang = | usluge = Putnički i teretni saobraćaj }} '''Željeznička stanica Mostar''' je željeznička stanica u [[Mostar]]u, [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], na [[Pruga Sarajevo - Ploče|željezničkoj pruzi Sarajevo – Ploče]]. Prva željeznička stanica u Mostaru otvorena je 1885, nakon izgradnje uskotračne pruge koja je povezala Mostar s [[Metković]]em. Današnja zgrada stanice izgrađena je 1960-ih, u okviru izgradnje pruge normalnog kolosijeka Sarajevo - Ploče. == Historija == === Uspostavljanje željezničke veze s Mostarom === [[Datoteka:Cadastral map of Mostar (1881) - Bukavje and Narenta sector - Bosnia and Herzegovina-bs.png|mini|desno|300px|Isječak iz austrougarskog katastarskog plana grada Mostara iz 1881, koji prikazuje lokalitet Bukavje i tok rijeke Neretve. Karta je historijski izvor za identifikaciju izvornih katastarskih parcela Lakišića harema (vakufske imovine Lakišića), koje je austrougarska uprava 1884. uzurpirala radi izgradnje uskotračne pruge Metković–Mostar i kompleksa Željezničke stanice Mostar.]] [[Datoteka:Old railway station and narrow-gauge train in Mostar - Bosnia and Herzegovina (1887)-bs.jpg|mini|desno|300px|Stara željeznička stanica u Mostaru (1887)]] [[Datoteka:Railway station staff in Mostar - Bosnia and Herzegovina (1931)-bs.jpg|mini|desno|300px|Radnici Željezničke stanice Mostar ispred zgrade stanice (1931)]] Željeznička stanica u Mostaru nastala je u okviru izgradnje uskotračne [[Željeznička pruga|željezničke pruge]] koja je trebala povezati unutrašnjost [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] s [[Jadransko more|jadranskom obalom]] preko [[Metković]]a. Izgradnja dionice između Metkovića i Mostara započela je 1884, a radove je izvodilo preduzeće Karla V. Schwarza iz [[Beč]]a. Pruga je građena s kolosijekom širine 760 mm, koji je bio karakterističan za tadašnju željezničku mrežu Bosne i Hercegovine.<ref name="Vremeplov1885">{{cite web |title=A Look into the Past – 125 Years of the Neretva Railway Line |url=https://vremeplov.ba/2025/en/2025/07/14/a-look-into-the-past-125-years-of-the-neretva-railway-line/ |website=Vremeplov |publisher=Vremeplov |date=14. 7. 2025 |access-date=5. 10. 2026 |language=en}}</ref> Pruga Metković – Mostar puštena je u javni saobraćaj u junu 1885. Izvori se razlikuju u navođenju datuma svečanog otvaranja: službena željeznička historiografija i novija istraživanja uglavnom navode 14. juni 1885, dok pojedini izvori prvi svečani dolazak voza u Mostar navode 13. juna.<ref name="Vremeplov1885" /><ref name="CIDOM1885">{{cite book |last1=Vrančić |first1=Tibor |last2=Špago |first2=Smail |last3=Džabirov |first3=Armin |title=Mostar u staroj štampi |publisher=Elektronsko samoizdanje |location=Mostar |date=2021 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2021/03/Knjiga-Mostar-u-staroj-%C5%A1tampi-pdf.pdf |access-date=5. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Dolazak prvog [[voz]]a predstavljao je važan događaj za Mostar. Nova željeznička veza omogućila je bržu komunikaciju grada s Metkovićem i preko njega s jadranskom obalom, dok je izgradnja željezničke infrastrukture istovremeno označila početak novog razdoblja u razvoju gradskog [[saobraćaj]]a i [[privreda|privrede]]. Željeznička pruga bila je dio šireg sistema poznatog kao [[Neretvanska pruga|Neretvanska željeznica]] odnosno ''Narentabahn''.<ref name="Vremeplov1885" /> Prvobitna stanica nalazila se na području današnjeg centralnog Mostara, zapadno od Neretve. Prema dokumentima koji opisuju planiranje pruge 1884, za izgradnju stanice bio je predviđen prostor [[Lakišića harem|Lakišića harema]], tada velikog muslimanskog groblja. Planirani željeznički kompleks obuhvatao je prijemnu zgradu, tri pomoćna kolosijeka, kolosijeke za radionice i vučnu službu, skladište robe s istovarnom rampom, ložionicu, radionice, vodnu stanicu i druge pomoćne objekte.<ref name="MuftijstvoLakisic">[https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/teme/1939-stoljece-i-po-nerijesenih-pravnih-zavrzlama-oko-lakisica-harema „Stoljeće i po neriješenih pravnih zavrzlama oko Lakišića harema“], Muftijstvo mostarsko. Pristupljeno 5. oktobra 2026.</ref> Izgradnja željezničke stanice i pruge imala je i značajne posljedice za postojeću urbanu strukturu. Prostor stare željezničke stanice do 1884. bio je Lakišića harem, površine oko 19 dunuma. Nakon što je vakufska zemlja Lakišića harema oduzeta, nišani iz harema preneseni su na harem Kantarevac (u Liska ulici, gdje su se zadržali do 1954, kada je i taj harem sravnjen za potrebe proširenja gradskih ulica.<ref name="Fokus_LakisicHarem_2018">{{cite web |title=Centar Mostara nekad je bio veliki harem Ahmed-age Lakišića (FOTO) |url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/centar-mostara-nekad-je-bio-veliki-harem-ahmed-age-lakisica-foto/1020259/ |website=Fokus.ba |publisher=Fokus.ba |date=21. 2. 2018 |access-date=5. 10. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Dedovic_LakisicaHarem_2020">{{cite web |last=Dedović |first=Salem |title=Lakišića harem u Mostaru – Historijat jednog važnog vakufskog lokaliteta |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/bastina/993-lakisica-harem-u-mostaru-historijat-jednog-vaznog-vakufskog-lokaliteta |website=Muftijstvo mostarsko |publisher=Muftijstvo mostarsko |date=24. 11. 2020 |access-date=5. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Prvobitna zgrada željezničke stanice imala je čekaonicu s blagajnama okrenutu prema ulici, dok se na suprotnoj strani nalazio izlaz prema peronima. Uz kolosijeke se nalazio željeznički restoran, a na spratu su bili stanovi za željezničko osoblje. Kompleks je, osim putničke funkcije, imao i radionice, ložionicu i druge objekte potrebne za održavanje lokomotiva i vagona.<ref name="CIDOM1885" /> === Produženje pruge prema Sarajevu === Željeznička veza Mostara s Metkovićem bila je prvi dio šireg pravca prema unutrašnjosti Bosne i Hercegovine. Dionica od Mostara prema [[Ostrožac|Ostrošcu]], [[Jablanica|Jablanici]] i [[Prozor-Rama|Rami]] puštena je u saobraćaj 22. augusta 1888. Dionica od Ostrošca preko [[Lisičići|Lisičića]] do [[Konjic]]a završena je i puštena u saobraćaj 10. novembra 1889.<ref name="Vremeplov1885" /> Najzahtjevniji dio pruge predstavljao je uspon od Konjica prema [[Ivan-sedlo|Ivan-sedlu]] i dalje prema Sarajevu. Zbog velikih visinskih razlika na tom području primijenjena su posebna tehnička rješenja, uključujući zupčanicu na pojedinim dionicama. Dionica Konjic–Sarajevo završena je 1891, a prvi voz iz Mostara za Sarajevo krenuo je 1. augusta iste godine.<ref name="Vremeplov1885" /><ref name="CIDOM1885" /> === Izgradnja pruge normalnog kolosijeka i nove zgrade željezničke stanice === Tokom druge polovine 20. stoljeća dotadašnja uskotračna željeznička mreža postala je tehnički i saobraćajno neadekvatna za potrebe industrijalizacije i povećanja obima putničkog i teretnog saobraćaja. U Bosni i Hercegovini od sredine 20. stoljeća počela je sistemska izgradnja pruga normalnog kolosijeka, širine 1.435 mm, koje su postepeno zamjenjivale uskotračne pruge.<ref name="ZFBHHistorija">{{cite web |author=Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine |title=Historija |url=https://www.zfbh.ba/o-nama/historija/ |website=Željeznice FBiH |publisher=Željeznice FBiH |access-date=6. 10. 2026 |language=bs}}</ref> U tom periodu izgrađena je nova [[Pruga Sarajevo - Ploče|pruga Sarajevo – Ploče]], koja je puštena u saobraćaj 1. oktobra 1968.<ref name="ZFBHHistorija" /> Izgradnja nove pruge kroz Mostar dovela je do premještanja željezničke stanice na novu lokaciju istočno od [[Neretva|Neretve]]. Nova željeznička stanica izgrađena je 1968. prema projektu arhitekte [[Nedim Džudža|Nedima Džudže]] i nalazi se na [[Trg Ivana Krndelja (Mostar)|Trgu Ivana Krndelja]].<ref name="UNESCO946">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=The Old Bridge Area of the Old City of Mostar – World Heritage Scanned Nomination |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/946rev.pdf |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |date=15. 7. 2005 |access-date=6. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ArhMapaMostar">{{cite web |title=Arhitektonska ruta – Project Attachment |url=https://keep.eu/api/project-attachment/29274/get_file/ |website=Keep.eu |publisher=Keep.eu |access-date=7. 10. 2026 |language=bs}}</ref> [[Pruga Sarajevo - Ploče]] elektrificirana je 1969.<ref name="ZFBHHistorija" /> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Željezničke stanice u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Saobraćaj u Mostaru]] [[Kategorija:Građevine u Mostaru]] [[Kategorija:Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] iv4xo02q216g08ediai1fwwcxsae48y 3934428 3934427 2026-10-07T22:25:23Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3934428 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stanica | ime = Željeznička stanica Mostar | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = bs | smbol_lokacija = | simbol = | vrsta = željeznička stanica | slika = Mostar railway station (DSC04862).jpg | alt = Željeznička stanica Mostar | opis = Pogled na zgradu željezničke stanice | adresa = Trg Ivana Krndelja 1 | varoš = [[Mostar]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | iso_regija = [[Mostar]] | koordinate_prikaz = inline,title | širina_stepeni = 43 | širina_minuta = 20 | širina_sekundi = 55 | širina_SJ = N | dužina_stepeni = 17 | dužina_minuta = 48 | dužina_sekundi = 50 | dužina_IZ = E | vlasnik = [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] | operator = [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] | linija = [[Pruga Sarajevo - Ploče|Sarajevo – Ploče]] | razdaljina = | platforme = 3 | šine = 6 | vozni_operatori = [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] | povezanost = Autobuska stanica Mostar | struktura = Nadzemna | parking = Da | biciklo = Da | invalidi = | kod = | zona = | veb-sajt = [http://www.zfbh.ba www.zfbh.ba] | otvorena = 30. juni 1885. | zatvorena = | putnici = | put_godina = | put_rang = | usluge = Putnički i teretni saobraćaj }} '''Željeznička stanica Mostar''' je željeznička stanica u [[Mostar]]u, [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], na [[Pruga Sarajevo - Ploče|željezničkoj pruzi Sarajevo – Ploče]]. Prva željeznička stanica u Mostaru otvorena je 1885, nakon izgradnje uskotračne pruge koja je povezala Mostar s [[Metković]]em. Današnja zgrada stanice izgrađena je 1960-ih, u okviru izgradnje pruge normalnog kolosijeka Sarajevo - Ploče. == Historija == === Uspostavljanje željezničke veze s Mostarom === [[Datoteka:Cadastral map of Mostar (1881) - Bukavje and Narenta sector - Bosnia and Herzegovina-bs.png|mini|desno|300px|Isječak iz austrougarskog katastarskog plana grada Mostara iz 1881, koji prikazuje lokalitet Bukavje i tok rijeke Neretve. Karta je historijski izvor za identifikaciju izvornih katastarskih parcela Lakišića harema (vakufske imovine Lakišića), koje je austrougarska uprava 1884. uzurpirala radi izgradnje uskotračne pruge Metković–Mostar i kompleksa Željezničke stanice Mostar.]] [[Datoteka:Old railway station and narrow-gauge train in Mostar - Bosnia and Herzegovina (1887)-bs.jpg|mini|desno|300px|Stara željeznička stanica u Mostaru (1887)]] [[Datoteka:Railway station staff in Mostar - Bosnia and Herzegovina (1931)-bs.jpg|mini|desno|300px|Radnici Željezničke stanice Mostar ispred zgrade stanice (1931)]] Željeznička stanica u Mostaru nastala je u okviru izgradnje uskotračne [[Željeznička pruga|željezničke pruge]] koja je trebala povezati unutrašnjost [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] s [[Jadransko more|jadranskom obalom]] preko [[Metković]]a. Izgradnja dionice između Metkovića i Mostara započela je 1884, a radove je izvodilo preduzeće Karla V. Schwarza iz [[Beč]]a. Pruga je građena s kolosijekom širine 760 mm, koji je bio karakterističan za tadašnju željezničku mrežu Bosne i Hercegovine.<ref name="Vremeplov1885">{{cite web |title=A Look into the Past – 125 Years of the Neretva Railway Line |url=https://vremeplov.ba/2025/en/2025/07/14/a-look-into-the-past-125-years-of-the-neretva-railway-line/ |website=Vremeplov |publisher=Vremeplov |date=14. 7. 2025 |access-date=5. 10. 2026 |language=en}}</ref> Pruga Metković – Mostar puštena je u javni saobraćaj u junu 1885. Izvori se razlikuju u navođenju datuma svečanog otvaranja: službena željeznička historiografija i novija istraživanja uglavnom navode 14. juni 1885, dok pojedini izvori prvi svečani dolazak voza u Mostar navode 13. juna.<ref name="Vremeplov1885" /><ref name="CIDOM1885">{{cite book |last1=Vrančić |first1=Tibor |last2=Špago |first2=Smail |last3=Džabirov |first3=Armin |title=Mostar u staroj štampi |publisher=Elektronsko samoizdanje |location=Mostar |date=2021 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2021/03/Knjiga-Mostar-u-staroj-%C5%A1tampi-pdf.pdf |access-date=5. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Dolazak prvog [[voz]]a predstavljao je važan događaj za Mostar. Nova željeznička veza omogućila je bržu komunikaciju grada s Metkovićem i preko njega s jadranskom obalom, dok je izgradnja željezničke infrastrukture istovremeno označila početak novog razdoblja u razvoju gradskog [[saobraćaj]]a i [[privreda|privrede]]. Željeznička pruga bila je dio šireg sistema poznatog kao [[Neretvanska pruga|Neretvanska željeznica]] odnosno ''Narentabahn''.<ref name="Vremeplov1885" /> Prvobitna stanica nalazila se na području današnjeg centralnog Mostara, zapadno od Neretve. Prema dokumentima koji opisuju planiranje pruge 1884, za izgradnju stanice bio je predviđen prostor [[Lakišića harem|Lakišića harema]], tada velikog muslimanskog groblja. Planirani željeznički kompleks obuhvatao je prijemnu zgradu, tri pomoćna kolosijeka, kolosijeke za radionice i vučnu službu, skladište robe s istovarnom rampom, ložionicu, radionice, vodnu stanicu i druge pomoćne objekte.<ref name="MuftijstvoLakisic">[https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/teme/1939-stoljece-i-po-nerijesenih-pravnih-zavrzlama-oko-lakisica-harema „Stoljeće i po neriješenih pravnih zavrzlama oko Lakišića harema“], Muftijstvo mostarsko. Pristupljeno 5. oktobra 2026.</ref> Izgradnja željezničke stanice i pruge imala je i značajne posljedice za postojeću urbanu strukturu. Prostor stare željezničke stanice do 1884. bio je Lakišića harem, površine oko 19 dunuma. Nakon što je vakufska zemlja Lakišića harema oduzeta, nišani iz harema preneseni su na harem Kantarevac (u Liska ulici, gdje su se zadržali do 1954, kada je i taj harem sravnjen za potrebe proširenja gradskih ulica.<ref name="Fokus_LakisicHarem_2018">{{cite web |title=Centar Mostara nekad je bio veliki harem Ahmed-age Lakišića (FOTO) |url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/centar-mostara-nekad-je-bio-veliki-harem-ahmed-age-lakisica-foto/1020259/ |website=Fokus.ba |publisher=Fokus.ba |date=21. 2. 2018 |access-date=5. 10. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Dedovic_LakisicaHarem_2020">{{cite web |last=Dedović |first=Salem |title=Lakišića harem u Mostaru – Historijat jednog važnog vakufskog lokaliteta |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/bastina/993-lakisica-harem-u-mostaru-historijat-jednog-vaznog-vakufskog-lokaliteta |website=Muftijstvo mostarsko |publisher=Muftijstvo mostarsko |date=24. 11. 2020 |access-date=5. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Prvobitna zgrada željezničke stanice imala je čekaonicu s blagajnama okrenutu prema ulici, dok se na suprotnoj strani nalazio izlaz prema peronima. Uz kolosijeke se nalazio željeznički restoran, a na spratu su bili stanovi za željezničko osoblje. Kompleks je, osim putničke funkcije, imao i radionice, ložionicu i druge objekte potrebne za održavanje lokomotiva i vagona.<ref name="CIDOM1885" /> === Produženje pruge prema Sarajevu === Željeznička veza Mostara s Metkovićem bila je prvi dio šireg pravca prema unutrašnjosti Bosne i Hercegovine. Dionica od Mostara prema [[Ostrožac|Ostrošcu]], [[Jablanica|Jablanici]] i [[Prozor-Rama|Rami]] puštena je u saobraćaj 22. augusta 1888. Dionica od Ostrošca preko [[Lisičići|Lisičića]] do [[Konjic]]a završena je i puštena u saobraćaj 10. novembra 1889.<ref name="Vremeplov1885" /> Najzahtjevniji dio pruge predstavljao je uspon od Konjica prema [[Ivan-sedlo|Ivan-sedlu]] i dalje prema Sarajevu. Zbog velikih visinskih razlika na tom području primijenjena su posebna tehnička rješenja, uključujući zupčanicu na pojedinim dionicama. Dionica Konjic–Sarajevo završena je 1891, a prvi voz iz Mostara za Sarajevo krenuo je 1. augusta iste godine.<ref name="Vremeplov1885" /><ref name="CIDOM1885" /> === Izgradnja pruge normalnog kolosijeka i nove zgrade željezničke stanice === Tokom druge polovine 20. stoljeća dotadašnja uskotračna željeznička mreža postala je tehnički i saobraćajno neadekvatna za potrebe industrijalizacije i povećanja obima putničkog i teretnog saobraćaja. U Bosni i Hercegovini od sredine 20. stoljeća počela je sistemska izgradnja pruga normalnog kolosijeka, širine 1.435 mm, koje su postepeno zamjenjivale uskotračne pruge.<ref name="ZFBHHistorija">{{cite web |author=Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine |title=Historija |url=https://www.zfbh.ba/o-nama/historija/ |website=Željeznice FBiH |publisher=Željeznice FBiH |access-date=6. 10. 2026 |language=bs}}</ref> U tom periodu izgrađena je nova [[Pruga Sarajevo - Ploče|pruga Sarajevo – Ploče]], koja je puštena u saobraćaj 1. oktobra 1968.<ref name="ZFBHHistorija" /> Izgradnja nove pruge kroz Mostar dovela je do premještanja željezničke stanice na novu lokaciju istočno od [[Neretva|Neretve]]. Nova željeznička stanica izgrađena je 1968. prema projektu arhitekte [[Nedim Džudža|Nedima Džudže]] i nalazi se na [[Trg Ivana Krndelja (Mostar)|Trgu Ivana Krndelja]].<ref name="UNESCO946">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=The Old Bridge Area of the Old City of Mostar – World Heritage Scanned Nomination |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/946rev.pdf |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |date=15. 7. 2005 |access-date=6. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ArhMapaMostar">{{cite web |title=Arhitektonska ruta – Project Attachment |url=https://keep.eu/api/project-attachment/29274/get_file/ |website=Keep.eu |publisher=Keep.eu |access-date=7. 10. 2026 |language=bs}}</ref> [[Pruga Sarajevo - Ploče]] elektrificirana je 1969.<ref name="ZFBHHistorija" /> === Ratna razaranja i obnova === Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i [[Opsada Mostara#Druga opsada (juni 1993 – april 1994)|druge opsade Mostara]] željeznička stanica nalazila se na području istočnog dijela grada koji je bio pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. Od juna 1993. do početka 1994. istočni dio Mostara bio je izložen intenzivnom granatiranju od strane [[Hrvatsko vijeće obrane|Hrvatskog vijeća obrane]] (HVO) sa položaja u zapadnom dijelu grada, pri čemu su oštećeni i uništeni brojni stambeni, javni i drugi objekti, uključujući Željezničku stanicu Mostar.<ref name="ICTY_Prlic_Judgement_Vol3_2013">{{cite web |author=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić & Berislav Pušić – Public Judgement (Volume 3 of 6) |url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-3.pdf |website=ICTY.org |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=29. 5. 2013 |access-date=8. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ICTY_Prlic_ProsecutionPreTrialBrief_2006">{{cite web |author=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić et al. – Prosecution Submission of Pre-Trial Brief with Exhibit Numbers |url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/custom3/en/060602.pdf |website=ICTY.org |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=2. 6. 2006 |access-date=8. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obnova pruge i stanica pokrenuta je 1994. u okviru međunarodnog projekta obnove [[Pruga Sarajevo - Ploče|željezničke pruge Sarajevo – Ploče]], a obnovu je provela Evropska uprava Mostara uz podršku država članica [[Evropska unija|Evropske unije]] koje su osigurale više od 6,65 miliona za ovaj projekat.<ref name="ReichelRailway">{{cite book |last=Reichel |first=Sarah |title=Transitional Administrations in former Yugoslavia: A repetition of failures or a necessary learning process towards a universal peace-building tool after ethno-political war? |url=https://www.econstor.eu/bitstream/10419/49849/1/320316866.pdf |publisher=Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung |year=2000 |access-date=8. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OHRRailway">{{cite web |author=Office of the High Representative |title=OHR Bulletin 12 – July 29, 1996 |url=https://www.ohr.int/ohr_archive/ohr-bulletin-12-july-29-1996-3/ |website=OHR.int |publisher=Office of the High Representative |date=29. 7. 1996 |access-date=8. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obnovljena željeznička pruga puštena je u saobraćaj 30. jula 1996, kada je nakon četverogodišnjeg prekida prvi voz iz Sarajeva stigao u Mostar. U isto vrijeme otvorena je i obnovljena željeznička stanica Mostar.<ref name="OHRRailway" /> == Također pogledajte == * [[Pruga Sarajevo - Ploče]] * [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Željeznice Republike Srpske]] * [[Željeznički saobraćaj u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Željeznička stanica Mostar}} * [http://www.zfbh.ba Službeni sajt Željeznica Federacije Bosne i Hercegovine] [[Kategorija:Željezničke stanice u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Saobraćaj u Mostaru]] [[Kategorija:Građevine u Mostaru]] [[Kategorija:Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] ae3ad6nnh1w1gz312b4ssfh3ykees89 3934430 3934428 2026-10-07T22:58:46Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3934430 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stanica | ime = Željeznička stanica Mostar | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = bs | smbol_lokacija = | simbol = | vrsta = željeznička stanica | slika = Mostar railway station (DSC04862).jpg | alt = Željeznička stanica Mostar | opis = Pogled na zgradu željezničke stanice | adresa = Trg Ivana Krndelja 1 | varoš = [[Mostar]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | iso_regija = [[Mostar]] | koordinate_prikaz = inline,title | širina_stepeni = 43 | širina_minuta = 20 | širina_sekundi = 55 | širina_SJ = N | dužina_stepeni = 17 | dužina_minuta = 48 | dužina_sekundi = 50 | dužina_IZ = E | vlasnik = [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] | operator = [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] | linija = [[Pruga Sarajevo - Ploče|Sarajevo – Ploče]] | razdaljina = | platforme = 3 | šine = 6 | vozni_operatori = [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] | povezanost = Autobuska stanica Mostar | struktura = Nadzemna | parking = Da | biciklo = Da | invalidi = | kod = | zona = | veb-sajt = [http://www.zfbh.ba www.zfbh.ba] | otvorena = 30. juni 1885. | zatvorena = | putnici = | put_godina = | put_rang = | usluge = Putnički i teretni saobraćaj }} '''Željeznička stanica Mostar''' je željeznička stanica u [[Mostar]]u, [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], na [[Pruga Sarajevo - Ploče|željezničkoj pruzi Sarajevo – Ploče]]. Prva željeznička stanica u Mostaru otvorena je 1885, nakon izgradnje uskotračne pruge koja je povezala Mostar s [[Metković]]em. Današnja zgrada stanice izgrađena je 1960-ih, u okviru izgradnje pruge normalnog kolosijeka Sarajevo – Ploče. == Historija == === Uspostavljanje željezničke veze s Mostarom === [[Datoteka:Cadastral map of Mostar (1881) - Bukavje and Narenta sector - Bosnia and Herzegovina-bs.png|mini|desno|300px|Isječak iz austrougarskog katastarskog plana grada Mostara iz 1881, koji prikazuje lokalitet Bukavje i tok rijeke Neretve. Karta je historijski izvor za identifikaciju izvornih katastarskih parcela Lakišića harema (vakufske imovine Lakišića), koje je austrougarska uprava 1884. uzurpirala radi izgradnje uskotračne pruge Metković–Mostar i kompleksa Željezničke stanice Mostar.]] [[Datoteka:Old railway station and narrow-gauge train in Mostar - Bosnia and Herzegovina (1887)-bs.jpg|mini|desno|300px|Stara željeznička stanica u Mostaru (1887)]] [[Datoteka:Railway station staff in Mostar - Bosnia and Herzegovina (1931)-bs.jpg|mini|desno|300px|Radnici Željezničke stanice Mostar ispred zgrade stanice (1931)]] Željeznička stanica u Mostaru nastala je u okviru izgradnje uskotračne [[Željeznička pruga|željezničke pruge]] koja je trebala povezati unutrašnjost [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] s [[Jadransko more|jadranskom obalom]] preko [[Metković]]a. Izgradnja dionice između Metkovića i Mostara započela je 1884, a radove je izvodilo preduzeće Karla V. Schwarza iz [[Beč]]a. Pruga je građena s kolosijekom širine 760 mm, koji je bio karakterističan za tadašnju željezničku mrežu Bosne i Hercegovine.<ref name="Vremeplov1885">{{cite web |title=A Look into the Past – 125 Years of the Neretva Railway Line |url=https://vremeplov.ba/2025/en/2025/07/14/a-look-into-the-past-125-years-of-the-neretva-railway-line/ |website=Vremeplov |publisher=Vremeplov |date=14. 7. 2025 |access-date=5. 10. 2026 |language=en}}</ref> Pruga Metković – Mostar puštena je u javni saobraćaj u junu 1885. Izvori se razlikuju u navođenju datuma svečanog otvaranja: službena željeznička historiografija i novija istraživanja uglavnom navode 14. juni 1885, dok pojedini izvori prvi svečani dolazak voza u Mostar navode 13. juna.<ref name="Vremeplov1885" /><ref name="CIDOM1885">{{cite book |last1=Vrančić |first1=Tibor |last2=Špago |first2=Smail |last3=Džabirov |first3=Armin |title=Mostar u staroj štampi |publisher=Elektronsko samoizdanje |location=Mostar |date=2021 |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2021/03/Knjiga-Mostar-u-staroj-%C5%A1tampi-pdf.pdf |access-date=5. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Dolazak prvog [[voz]]a predstavljao je važan događaj za Mostar. Nova željeznička veza omogućila je bržu komunikaciju grada s Metkovićem i preko njega s jadranskom obalom, dok je izgradnja željezničke infrastrukture istovremeno označila početak novog razdoblja u razvoju gradskog [[saobraćaj]]a i [[privreda|privrede]]. Željeznička pruga bila je dio šireg sistema poznatog kao [[Neretvanska pruga|Neretvanska željeznica]] odnosno ''Narentabahn''.<ref name="Vremeplov1885" /> Prvobitna stanica nalazila se na području današnjeg centralnog Mostara, zapadno od Neretve. Prema dokumentima koji opisuju planiranje pruge 1884, za izgradnju stanice bio je predviđen prostor [[Lakišića harem|Lakišića harema]], tada velikog muslimanskog groblja. Planirani željeznički kompleks obuhvatao je prijemnu zgradu, tri pomoćna kolosijeka, kolosijeke za radionice i vučnu službu, skladište robe s istovarnom rampom, ložionicu, radionice, vodnu stanicu i druge pomoćne objekte.<ref name="MuftijstvoLakisic">[https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/teme/1939-stoljece-i-po-nerijesenih-pravnih-zavrzlama-oko-lakisica-harema „Stoljeće i po neriješenih pravnih zavrzlama oko Lakišića harema“], Muftijstvo mostarsko. Pristupljeno 5. oktobra 2026.</ref> Izgradnja željezničke stanice i pruge imala je i značajne posljedice za postojeću urbanu strukturu. Prostor stare željezničke stanice do 1884. bio je Lakišića harem, površine oko 19 dunuma. Nakon što je vakufska zemlja Lakišića harema oduzeta, nišani iz harema preneseni su na harem Kantarevac (u Liska ulici, gdje su se zadržali do 1954, kada je i taj harem sravnjen za potrebe proširenja gradskih ulica.<ref name="Fokus_LakisicHarem_2018">{{cite web |title=Centar Mostara nekad je bio veliki harem Ahmed-age Lakišića (FOTO) |url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/centar-mostara-nekad-je-bio-veliki-harem-ahmed-age-lakisica-foto/1020259/ |website=Fokus.ba |publisher=Fokus.ba |date=21. 2. 2018 |access-date=5. 10. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Dedovic_LakisicaHarem_2020">{{cite web |last=Dedović |first=Salem |title=Lakišića harem u Mostaru – Historijat jednog važnog vakufskog lokaliteta |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/bastina/993-lakisica-harem-u-mostaru-historijat-jednog-vaznog-vakufskog-lokaliteta |website=Muftijstvo mostarsko |publisher=Muftijstvo mostarsko |date=24. 11. 2020 |access-date=5. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Prvobitna zgrada željezničke stanice imala je čekaonicu s blagajnama okrenutu prema ulici, dok se na suprotnoj strani nalazio izlaz prema peronima. Uz kolosijeke se nalazio željeznički restoran, a na spratu su bili stanovi za željezničko osoblje. Kompleks je, osim putničke funkcije, imao i radionice, ložionicu i druge objekte potrebne za održavanje lokomotiva i vagona.<ref name="CIDOM1885" /> === Produženje pruge prema Sarajevu === Željeznička veza Mostara s Metkovićem bila je prvi dio šireg pravca prema unutrašnjosti Bosne i Hercegovine. Dionica od Mostara prema [[Ostrožac|Ostrošcu]], [[Jablanica|Jablanici]] i [[Prozor-Rama|Rami]] puštena je u saobraćaj 22. augusta 1888. Dionica od Ostrošca preko [[Lisičići|Lisičića]] do [[Konjic]]a završena je i puštena u saobraćaj 10. novembra 1889.<ref name="Vremeplov1885" /> Najzahtjevniji dio pruge predstavljao je uspon od Konjica prema [[Ivan-sedlo|Ivan-sedlu]] i dalje prema Sarajevu. Zbog velikih visinskih razlika na tom području primijenjena su posebna tehnička rješenja, uključujući zupčanicu na pojedinim dionicama. Dionica Konjic–Sarajevo završena je 1891, a prvi voz iz Mostara za Sarajevo krenuo je 1. augusta iste godine.<ref name="Vremeplov1885" /><ref name="CIDOM1885" /> === Izgradnja pruge normalnog kolosijeka i nove zgrade željezničke stanice === Tokom druge polovine 20. stoljeća dotadašnja uskotračna željeznička mreža postala je tehnički i saobraćajno neadekvatna za potrebe industrijalizacije i povećanja obima putničkog i teretnog saobraćaja. U Bosni i Hercegovini od sredine 20. stoljeća počela je sistemska izgradnja pruga normalnog kolosijeka, širine 1.435 mm, koje su postepeno zamjenjivale uskotračne pruge.<ref name="ZFBHHistorija">{{cite web |author=Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine |title=Historija |url=https://www.zfbh.ba/o-nama/historija/ |website=Željeznice FBiH |publisher=Željeznice FBiH |access-date=6. 10. 2026 |language=bs}}</ref> U tom periodu izgrađena je nova [[Pruga Sarajevo - Ploče|pruga Sarajevo – Ploče]], koja je puštena u saobraćaj 1. oktobra 1968.<ref name="ZFBHHistorija" /> Izgradnja nove pruge kroz Mostar dovela je do premještanja željezničke stanice na novu lokaciju istočno od [[Neretva|Neretve]]. Nova željeznička stanica izgrađena je 1968. prema projektu arhitekte [[Nedim Džudža|Nedima Džudže]] i nalazi se na [[Trg Ivana Krndelja (Mostar)|Trgu Ivana Krndelja]].<ref name="UNESCO946">{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=The Old Bridge Area of the Old City of Mostar – World Heritage Scanned Nomination |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/946rev.pdf |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |date=15. 7. 2005 |access-date=6. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ArhMapaMostar">{{cite web |title=Arhitektonska ruta – Project Attachment |url=https://keep.eu/api/project-attachment/29274/get_file/ |website=Keep.eu |publisher=Keep.eu |access-date=7. 10. 2026 |language=bs}}</ref> [[Pruga Sarajevo - Ploče]] elektrificirana je 1969.<ref name="ZFBHHistorija" /> === Ratna razaranja i obnova === Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i [[Opsada Mostara#Druga opsada (juni 1993 – april 1994)|druge opsade Mostara]] željeznička stanica nalazila se na području istočnog dijela grada koji je bio pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. Od juna 1993. do početka 1994. istočni dio Mostara bio je izložen intenzivnom granatiranju od strane [[Hrvatsko vijeće obrane|Hrvatskog vijeća obrane]] (HVO) sa položaja u zapadnom dijelu grada, pri čemu su oštećeni i uništeni brojni stambeni, javni i drugi objekti, uključujući Željezničku stanicu Mostar.<ref name="ICTY_Prlic_Judgement_Vol3_2013">{{cite web |author=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić & Berislav Pušić – Public Judgement (Volume 3 of 6) |url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-3.pdf |website=ICTY.org |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=29. 5. 2013 |access-date=8. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="ICTY_Prlic_ProsecutionPreTrialBrief_2006">{{cite web |author=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić et al. – Prosecution Submission of Pre-Trial Brief with Exhibit Numbers |url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/custom3/en/060602.pdf |website=ICTY.org |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=2. 6. 2006 |access-date=8. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obnova pruge i stanica pokrenuta je 1994. u okviru međunarodnog projekta obnove [[Pruga Sarajevo - Ploče|željezničke pruge Sarajevo – Ploče]], a obnovu je provela Evropska uprava Mostara uz podršku država članica [[Evropska unija|Evropske unije]] koje su osigurale više od 6,65 miliona za ovaj projekat.<ref name="ReichelRailway">{{cite book |last=Reichel |first=Sarah |title=Transitional Administrations in former Yugoslavia: A repetition of failures or a necessary learning process towards a universal peace-building tool after ethno-political war? |url=https://www.econstor.eu/bitstream/10419/49849/1/320316866.pdf |publisher=Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung |year=2000 |access-date=8. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OHRRailway">{{cite web |author=Office of the High Representative |title=OHR Bulletin 12 – July 29, 1996 |url=https://www.ohr.int/ohr_archive/ohr-bulletin-12-july-29-1996-3/ |website=OHR.int |publisher=Office of the High Representative |date=29. 7. 1996 |access-date=8. 10. 2026 |language=en}}</ref> Obnovljena željeznička pruga puštena je u saobraćaj 30. jula 1996, kada je nakon četverogodišnjeg prekida prvi voz iz Sarajeva stigao u Mostar. U isto vrijeme otvorena je i obnovljena željeznička stanica Mostar.<ref name="OHRRailway" /> === Savremena funkcija i saobraćaj === Željeznička stanica Mostar služi za putnički saobraćaj na [[Pruga Sarajevo - Ploče|pruzi Sarajevo – Ploče]] i dio je mreže [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine|Željeznica Federacije Bosne i Hercegovine]] (ŽFBiH). U redovnom putničkom saobraćaju povezana je sa [[Sarajevo|Sarajevom]] i [[Čapljina|Čapljinom]].<ref name="ZFBH_RedVoznje">{{cite web |title=Red vožnje |url=https://www.zfbh.ba/red-voznje-/ |website=ZFBH.ba |publisher=Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine |access-date=8. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Od novembra 2025. uvedena je međunarodna putnička linija [[Sarajevo]] – [[Ploče]], koja prolazi kroz Mostar. U 2026. linija je saobraćala kao sezonski voz tokom ljetnog perioda, petkom, subotom i nedjeljom.<ref name="ZFBH_RedVoznje" /><ref name="SarajevoPloce2025">{{cite web |title=Željeznice FBiH i HŽ Putnički prevoz uspostavljaju novu međunarodnu putničku liniju Sarajevo-Ploče tokom vikenda |url=https://www.zfbh.ba/zeljeznice-fbih-i-hz-putnicki-prevoz-uspostavljaju-novu-medjunarodnu-putnicku-liniju-sarajevo-ploce-tokom-vikenda/ |website=Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine |publisher=Željeznice FBiH |date=2025 |access-date=8. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Na području Mostara odvija se i teretni željeznički saobraćaj. Stanica "Mostar Teretna" otvorena je za teretni promet različitih vrsta roba, uključujući prijevoz do naftnog terminala. Teretna stanica nalazi se na istoj pruzi Sarajevo – Ploče, južno od putničke stanice Mostar.<ref name="CargoStanice">{{cite web |title=Stanice otvorene za teretni promet |url=https://www.zfbh.ba/cargo/stanice/ |website=Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine |publisher=Željeznice FBiH |access-date=8. 10. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="OpasneMaterije">{{cite web |title=Prijevoz opasnih materija |url=https://www.zfbh.ba/cargo/prijevoz-opasnih-materija/ |website=Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine |publisher=Željeznice FBiH |access-date=8. 10. 2026 |language=bs}}</ref> == Također pogledajte == * [[Pruga Sarajevo - Ploče]] * [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] * [[Željeznice Republike Srpske]] * [[Željeznički saobraćaj u Bosni i Hercegovini]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Željeznička stanica Mostar}} * [http://www.zfbh.ba Službeni sajt Željeznica Federacije Bosne i Hercegovine] [[Kategorija:Željezničke stanice u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Saobraćaj u Mostaru]] [[Kategorija:Građevine u Mostaru]] [[Kategorija:Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine]] bgqdgdprbjeuq78ya7xnkytrnradm6q 0 538484 3934425 3934155 2026-10-07T21:33:44Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3934425 wikitext text/x-wiki '''Optogenetika''' je biološka tehnika koja se koristi za karakterizaciju i manipulaciju aktivnošću [[neuron|neurona]] ili drugih tipova ćelija pomoću [[svjetlost|svjetlosti]]. To se postiže [[ekspresija gena|ekspresijom]] [[ionski kanal|ionskih kanalnih]], [[halorhodopsin|pumpi]] ili [[fotoaktivirana adenilil-ciklaza|enzima]] osjetljivih na svjetlost u ciljanim moždanim ćelijama. Posebna grana ove oblasti je '''nano-optogenetika'''.<ref>{{Cite journal |last1=Lu |first1=Qi |last2=Sun |first2=Yaru |last3=Liang |first3=Zhengbing |last4=Zhang |first4=Yi |last5=Wang |first5=Zhigang |last6=Mei |first6=Qingsong |date=2024-06-04 |title=Nano-optogenetics for Disease Therapies |journal=ACS Nano |volume=18 |issue=22 |pages=14123–14144 |doi=10.1021/acsnano.4c00698 |issn=1936-086X |pmid=38768091 |bibcode=2024ACSNa..1814123L }}</ref> Na nivou pojedinačnih [[ćelija (biologija)|ćelija]], [[enzim]]i aktivirani svjetlošću i [[transkripcijski faktor]]i omogućavaju preciznu kontrolu biohemijskih signalnih puteva.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Shimizu-Sato S, Huq E, Tepperman JM, Quail PH | title = A light-switchable gene promoter system | journal = Nature Biotechnology | volume = 20 | issue = 10 | pages = 1041–1044 | date = October 2002 | pmid = 12219076 | doi = 10.1038/nbt734 | bibcode = 2002NatBi..20.1041S | s2cid = 24914960 }}</ref> U [[neurologija|sistemskoj neuronauci]], sposobnost kontrole aktivnosti genetički definisanog skupa neurona iskorištena je za razumijevanje njihovog doprinosa donošenju odluka,<ref>{{cite journal | vauthors = Guo ZV, Li N, Huber D, Ophir E, Gutnisky D, Ting JT, Feng G, Svoboda K | display-authors = 6 | title = Flow of cortical activity underlying a tactile decision in mice | journal = Neuron | volume = 81 | issue = 1 | pages = 179–194 | date = January 2014 | pmid = 24361077 | pmc = 3984938 | doi = 10.1016/j.neuron.2013.10.020 }}</ref> [[učenje|učenja]],<ref>{{cite journal | vauthors = Lak A, Okun M, Moss MM, Gurnani H, Farrell K, Wells MJ, Reddy CB, Kepecs A, Harris KD, Carandini M | display-authors = 6 | title = Dopaminergic and Prefrontal Basis of Learning from Sensory Confidence and Reward Value | journal = Neuron | volume = 105 | issue = 4 | pages = 700–711.e6 | date = February 2020 | pmid = 31859030 | pmc = 7031700 | doi = 10.1016/j.neuron.2019.11.018 }}</ref> [[pamćenje|sjećanje]] na strah,<ref>{{cite journal | vauthors = Liu X, Ramirez S, Pang PT, Puryear CB, Govindarajan A, Deisseroth K, Tonegawa S | title = Optogenetic stimulation of a hippocampal engram activates fear memory recall | journal = Nature | volume = 484 | issue = 7394 | pages = 381–385 | date = March 2012 | pmid = 22441246 | pmc = 3331914 | doi = 10.1038/nature11028 | bibcode = 2012Natur.484..381L }}</ref> [[parenje |parenja]],<ref>{{cite journal | vauthors = Tanaka R, Higuchi T, Kohatsu S, Sato K, Yamamoto D | title = Optogenetic Activation of the ''fruitless''-Labeled Circuitry in ''Drosophila subobscura'' Males Induces Mating Motor Acts | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 37 | issue = 48 | pages = 11662–11674 | date = November 2017 | pmid = 29109241 | pmc = 6705751 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.1943-17.2017 }}</ref> ovisnosti,<ref>{{cite journal | vauthors = Stamatakis AM, Stuber GD | title = Optogenetic strategies to dissect the neural circuits that underlie reward and addiction | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine | volume = 2 | issue = 11 | date = November 2012 | pmid = 23043156 | pmc = 3543095 | doi = 10.1101/cshperspect.a011924 }}</ref> hranjenja<ref>{{Cite journal|last1= Musso|first1= Pierre-Yves |last2= Junca|first2= Pierre|last3= Jelen|first3= Meghan|last4= Feldman-Kiss|first4= Damian|last5= Zhang|first5= Han |last6= Chan|first6= Rachel CW|last7= Gordon|first7= Michael D|date= 2019-07-19|editor-last= Ramaswami|editor-first= Mani|editor2-last=Dulac|editor2-first=Catherine|title=Closed-loop optogenetic activation of peripheral or central neurons modulates feeding in freely moving Drosophila|journal= eLife|volume= 8|doi= 10.7554/eLife.45636|pmid=31322499|pmc=6668987|issn=2050-084X |doi-access=free }}</ref> i [[kretanje|kretanja]].<ref>{{Cite journal|last1= Feng|first1= Kai|last2= Sen|first2= Rajyashree|last3= Minegishi|first3= Ryo|last4= Dübbert|first4= Michael|last5= Bockemühl|first5= Till|last6= Büschges|first6= Ansgar|last7= Dickson|first7= Barry J.|date= 2020-12-02 |title= Distributed control of motor circuits for backward walking in Drosophila|journal=Nature Communications |language= en|volume= 11|issue= 1|page= 6166|doi= 10.1038/s41467-020-19936-x|doi-access= free|pmid= 33268800|pmc= 7710706 |bibcode= 2020NatCo..11.6166F|s2cid= 227255627|issn= 2041-1723}}</ref> U medicinskoj primjeni optogenetičke tehnologije, djelimično je vraćen vid slijepom pacijentu sa dijagnozom ''[[retinitis pigmentosa]]''.<ref name=":13" /> Izvan okvira pojedinačnih ćelija, optogenetičke tehnike uvedene su radi mapiranja funkcionalne povezanosti mozga.<ref>{{Cite journal|last1= Lim|first1= Diana|last2= LeDue|first2= Jeffrey|last3= Mohajerani|first3= Majid|last4= Vanni|first4= Matthieu|last5= Murphy|first5= Timothy|date= 2013|title= Optogenetic approaches for functional mouse brain mapping|journal=Frontiers in Neuroscience|volume= 7|page= 54|doi= 10.3389/fnins.2013.00054 |pmid= 23596383|pmc=3622058|issn=1662-453X|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1= Lee|first1= Candice |last2= Lavoie|first2= Andreanne|last3= Liu|first3= Jiashu|last4= Chen|first4= Simon X.|last5= Liu|first5= Bao-hua |date= 2020 |title= Light Up the Brain: The Application of Optogenetics in Cell-Type Specific Dissection of Mouse Brain Circuits|journal=Frontiers in Neural Circuits|volume= 14|doi= 10.3389/fncir.2020.00018|pmid= 32390806 |pmc= 7193678|issn= 1662-5110|doi-access= free}}</ref> Promjenom aktivnosti neurona i bilježenjem aktivnosti drugih ćelija pomoću tehnika snimanja i [[elektrofiziologija|elektrofiziologije]], istraživači mogu identifikovati statističke zavisnosti između ćelija i moždanih regija.<ref>{{Cite journal|last1= Franconville|first1= Romain|last2= Beron|first2= Celia|last3= Jayaraman|first3= Vivek|date= 2018-08-20|editor-last= VijayRaghavan|editor-first= K|editor2-last= Scott|editor2-first= Kristin|editor3-last= Heinze |editor3-first= Stanley|title=Building a functional connectome of the Drosophila central complex|journal= eLife |volume= 7|doi= 10.7554/eLife.37017|pmid= 30124430|pmc= 6150698|issn= 2050-084X |doi-access= free }}</ref><ref>{{Cite journal|last1= Chen|first1= Chenghao|last2= Agrawal|first2= Sweta|last3= Mark|first3= Brandon|last4= Mamiya|first4= Akira|last5= Sustar|first5= Anne|last6= Phelps|first6= Jasper S.|last7= Lee|first7= Wei-Chung Allen |last8= Dickson|first8= Barry J.|last9= Card|first9= Gwyneth M.|last10= Tuthill|first10= John C.|date= 2021-12-06 |title= Functional architecture of neural circuits for leg proprioception in Drosophila|journal=Current Biology |language= en|volume= 31|issue=23|pages=5163–5175.e7|doi= 10.1016/j.cub.2021.09.035|pmid= 34637749|pmc= 8665017|bibcode= 2021CBio...31E5163C|issn= 0960-9822}}</ref> U širem smislu, oblast optogenetike obuhvata i metode za [[Optogenetičke metode za bilježenje ćelijske aktivnosti|bilježenje ćelijske aktivnosti]] pomoću genetički kodiranih indikatora. ==Historija== Godine 1979. [[Francis Crick]] ukazao je na to da kontrola svih ćelija određene vrste u mozgu, uz istovremeno zadržavanje ostalih ćelija manje-više nepromijenjenim, predstavlja pravi izazov za neuronauku. Crick je pretpostavio da bi tehnologija zasnovana na upotrebi svjetlosti mogla biti korisna za kontrolu neuronske aktivnosti uz vremensku i prostornu preciznost, ali u to vrijeme nije postojala tehnika kojom bi se neuroni učinili osjetljivim na svjetlost. Do ranih 1990-ih, LC Katz i E Callaway pokazali su da svjetlost može osloboditi [[glutamat]] iz vezanog oblika (tzv. ''uncaging'').<ref name="Crick">{{cite journal | vauthors = Crick F | title = The impact of molecular biology on neuroscience | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 354 | issue = 1392 | pages = 2021–2025 | date = December 1999 | pmid = 10670022 | pmc = 1692710 | doi = 10.1098/rstb.1999.0541 }}</ref> Heberle i Büldt su još 1994. godine pokazali funkcionalnu [[heterologna ekspresija|heterolognu ekspresiju]] bakteriorodopsina za protok iona aktiviran svjetlošću u kvascu.<ref>{{cite journal | vauthors = Hoffmann A, Hildebrandt V, Heberle J, Büldt G | title = Photoactive mitochondria: in vivo transfer of a light-driven proton pump into the inner mitochondrial membrane of Schizosaccharomyces pombe | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 91 | issue = 20 | pages = 9367–9371 | date = September 1994 | pmid = 7937771 | pmc = 44813 | doi = 10.1073/pnas.91.20.9367 | doi-access = free | bibcode = 1994PNAS...91.9367H }}</ref> U 1995., [[Georg Nagel]], [[Ernst Bamberg]] i njihove kolege pokušali su heterolognu ekspresiju mikrobnih [[rodopsin]]a (također bakteriorodopsina, a također i u ne-neuralnom sistemu, [[oocit]]ima ''[[Xenopus]]''a) i pokazali struju indukovanu svjetlošću.<ref name="PMID_8543064">{{Cite journal |last1=Nagel |first1=G. |last2=Möckel |first2=B. |last3=Büldt |first3=G. |last4=Bamberg |first4=E. |date=1995-12-18 |title=Functional expression of bacteriorhodopsin in oocytes allows direct measurement of voltage dependence of light induced H+ pumping |url= |journal=FEBS Letters |volume=377 |issue=2 |pages=263–266 |doi=10.1016/0014-5793(95)01356-3 |issn=0014-5793 |pmid=8543064 |bibcode=1995FEBSL.377..263N }}</ref> Najranija genetski ciljana metoda koja je koristila svjetlost za kontrolu neurona senzibiliziranih rodopsinom prijavljena je u januaru 2002. godine od strane [[Boris Valery Zemelman|Borisa Zemelmana]] i [[Gero Miesenböck|Geroa Miesenböcka]], koji su korističi ''[[Drosophila]]'' rodopsin u kultivisanim [[neuron]]ima sisara.<ref name="Zemelman 2002">{{cite journal | vauthors = Zemelman BV, Lee GA, Ng M, Miesenböck G | title = Selective photostimulation of genetically chARGed neurons | journal = Neuron | volume = 33 | issue = 1 | pages = 15–22 | date = January 2002 | pmid = 11779476 | doi = 10.1016/S0896-6273(01)00574-8 | s2cid = 16391269 | doi-access = free }}</ref> Godine 2003. Zemelman i Miesenböck razvili su drugu metodu za aktivaciju neurona zavisnu od svjetlosti, pri čemu su pojedinačni ionotropni kanali [[TRPV1]], TRPM8 i P2X2 otvarani pomoću fotolabilnih liganada kao odgovor na svjetlost.<ref name="ReferenceA">{{cite journal | vauthors = Zemelman BV, Nesnas N, Lee GA, Miesenbock G | title = Photochemical gating of heterologous ion channels: remote control over genetically designated populations of neurons | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 3 | pages = 1352–1357 | date = February 2003 | pmid = 12540832 | pmc = 298776 | doi = 10.1073/pnas.242738899 | doi-access = free | bibcode = 2003PNAS..100.1352Z }}</ref> Počevši od 2004. godine, grupe Kramera i Isacoffa razvile su organske fotoprekidače ili "reverzibilno kavezne" spojeve u saradnji sa [[Dirk Trauner|Traunerovom]] grupom koji bi mogli stupiti u interakciju s genetički uvedenim ionskim kanalima.<ref>{{cite journal | vauthors = Banghart M, Borges K, Isacoff E, Trauner D, Kramer RH | title = Light-activated ion channels for remote control of neuronal firing | journal = Nature Neuroscience | volume = 7 | issue = 12 | pages = 1381–1386 | date = December 2004 | pmid = 15558062 | pmc = 1447674 | doi = 10.1038/nn1356 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Volgraf M, Gorostiza P, Numano R, Kramer RH, Isacoff EY, Trauner D | title = Allosteric control of an ionotropic glutamate receptor with an optical switch | journal = Nature Chemical Biology | volume = 2 | issue = 1 | pages = 47–52 | date = January 2006 | pmid = 16408092 | pmc = 1447676 | doi = 10.1038/nchembio756 }}</ref> Metodologija zasnovana na TRPV1 – doduše bez okidača u vidu osvjetljavanja – naknadno je korištena u nekoliko laboratorija za modifikaciju ishrane, lokomocije i bihevioralne otpornosti kod laboratorijskih životinja.<ref>{{cite journal | vauthors = Arenkiel BR, Klein ME, Davison IG, Katz LC, Ehlers MD | title = Genetic control of neuronal activity in mice conditionally expressing TRPV1 | journal = Nature Methods | volume = 5 | issue = 4 | pages = 299–302 | date = April 2008 | pmid = 18327266 | pmc = 3127246 | doi = 10.1038/nmeth.1190 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Güler AD, Rainwater A, Parker JG, Jones GL, Argilli E, Arenkiel BR, Ehlers MD, Bonci A, Zweifel LS, Palmiter RD | display-authors = 6 | title = Transient activation of specific neurons in mice by selective expression of the capsaicin receptor | journal = Nature Communications | volume = 3 | date = March 2012 | pmid = 22434189 | pmc = 3592340 | doi = 10.1038/ncomms1749 | doi-access = free| bibcode = 2012NatCo...3..746G }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang M, Perova Z, Arenkiel BR, Li B | title = Synaptic modifications in the medial prefrontal cortex in susceptibility and resilience to stress | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 34 | issue = 22 | pages = 7485–7492 | date = May 2014 | pmid = 24872553 | pmc = 4035514 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.5294-13.2014 }}</ref> Međutim, pristupi zasnovani na svjetlosti za mijenjanje neuronske aktivnosti nisu primjenjivani izvan izvornih laboratorija, vjerovatno zato što je ubrzo nakon toga kloniran kanalrodopsin, koji je bilo lakše koristiti.<ref name="Nagel 2003">{{cite journal | vauthors = Nagel G, Szellas T, Huhn W, Kateriya S, Adeishvili N, Berthold P, Ollig D, Hegemann P, Bamberg E | display-authors = 6 | title = Channelrhodopsin-2, a directly light-gated cation-selective membrane channel | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 24 | pages = 13940–13945 | date = November 2003 | pmid = 14615590 | pmc = 283525 | doi = 10.1073/pnas.1936192100 | doi-access = free | bibcode = 2003PNAS..10013940N }}</ref> [[Peter Hegemann]], Proučavajući reakciju zelenih algi na [[fototaksija|svjetlost (fototaksiju)]] na Univerzitetu u Regensburgu, otkrio je fotostruje koje su bile prebrze da bi se mogle objasniti klasičnim životinjskim rodopsinima povezanim s [[G-protein]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Harz H, Hegemann P |date=1991-06-06 |title=Rhodopsin-regulated calcium currents in Chlamydomonas |journal=Nature |volume=351 |issue=6326 |pages=489–491 |doi=10.1038/351489a0 |bibcode=1991Natur.351..489H |s2cid=4309593 }}</ref> U saradnji s elektrofiziologom Georgom Nagelom iz [[Max Planck Institut za biofiziku|Max Planck Instituta za biofiziku]] u Frankfurt]]u, uspjeli su pokazati da je jedan gen iz [[alge]] '' [[Chlamydomonas reinhardtii|Chlamydomonas]]'' proizvodio je velike fotostruje kada je eksprimiran u [[oocit]]ima žabe.<ref>{{cite journal | vauthors = Nagel G, Ollig D, Fuhrmann M, Kateriya S, Musti AM, Bamberg E, Hegemann P | title = Channelrhodopsin-1: a light-gated proton channel in green algae | journal = Science | volume = 296 | issue = 5577 | pages = 2395–2398 | date = June 2002 | pmid = 12089443 | doi = 10.1126/science.1072068 | s2cid = 206506942 | bibcode = 2002Sci...296.2395N }}</ref> Kako bi identifikovali ćelije koje vrše ekspresiju, zamijenili su citoplazmatski rep proteina iz algi fluorescentnim proteinom YFP, čime su kreirali prvi univerzalno primjenjiv optogenetički alat.<ref name="Nagel 2003" /> U radu iz 2003. godine naveli su da se „ekspresija ChR2 u oocitima ili ćelijama sisara može koristiti kao moćan alat za povećanje citoplazmatske koncentracije Ca²⁺ ili za [[depolarizacija|depolarizaciju]] [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]], jednostavno putem osvjetljavanja”. [[Karl Deisseroth]] sa Odsjeka za bioinženjerstvo [[Univerzitet Stanford|Univerziteta Stanford]] objavio je stranice iz laboratorijske bilježnice s početka jula 2004., koje se odnose na njegov početni eksperiment kojim je prikazana aktivacija neurona koji eksprimiraju kanalrodopsina pomoću svjetlosti.<ref name="Deisseroth K. 1213–25">{{cite journal | vauthors = Deisseroth K | title = Optogenetics: 10 years of microbial opsins in neuroscience | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 9 | pages = 1213–1225 | date = September 2015 | pmid = 26308982 | pmc = 4790845 | doi = 10.1038/nn.4091 }}</ref> U avgustu 2005., osoblje njegove laboratorije, uključujući studente postdiplomskog studija [[Edwarda Boyden|Eda Boydena]] i [[Feng Zhang|Fenga Zhanga]], u saradnji s Georgom Nagelom, objavilo je prvu demonstraciju jednokomponentnog optogenetičkog sistema u neuronima,<ref name="Boyden 2005">{{cite journal | vauthors = Boyden ES, Zhang F, Bamberg E, Nagel G, Deisseroth K | title = Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity | journal = Nature Neuroscience | volume = 8 | issue = 9 | pages = 1263–1268 | date = September 2005 | pmid = 16116447 | doi = 10.1038/nn1525 | s2cid = 6809511 }}</ref> koristeći mutantni channelrhodopsin-2(H134R)-eYFP autora Georga Nagela, koji predstavlja prvi mutant proteina channelrhodopsin-2 otkako su Georg Nagel i Hegemann izvršili njegovu funkcionalnu karakterizaciju.<ref name="Nagel 2003"/> [[Zhuo-Hua Pan]] sa Univerziteta Wayne State, istražujući mogućnosti vraćanja vida slijepim osobama, testirao je kanalrodopsin na ganglijskim ćelijama – neuronima u ljudskom oku koji su direktno povezani s mozgom. Prema samom Panu, do prvog zapažanja optičke aktivacije [[mrežnjača|mrežnjačnih]] neurona pomoću kanalrodopsina došlo je u februaru 2004.,<ref>{{cite web|url=https://www.statnews.com/2016/09/01/optogenetics/|date=1 September 2016|website=STAT|language=en-US|access-date=9 February 2020|title=He may be the rightful inventor of neuroscience's biggest breakthrough in decades. But you've never heard of him}}</ref> pet mjeseci prije Deisserothovog početnog zapažanja u julu 2004.<ref>{{cite journal |last1=Deisseroth |first1=Karl |title=Optogenetics: 10 years of microbial opsins in neuroscience |journal=Nature Neuroscience |date=26 August 2015 |volume=18 |issue=9 |pages=1213–1225 |doi=10.1038/nn.4091 |pmid=26308982 |pmc=4790845 }}</ref> Zaista, transficirani neuroni postali su električno aktivni kao odgovor na svjetlost, a Zhuo-Hua Pan je 2005. godine izvijestio o uspješnoj ''[[in vivo]]'' [[transfekcija|transfekciji]] kanalrodopsina u ganglijske ćelije [[mrežnjača|mrežnjače]] miševa, kao i o električnim odgovorima na fotostimulaciju u kulturi isječaka mrežnjače.<ref name="BiCui2006">{{cite journal | vauthors = Bi A, Cui J, Ma YP, Olshevskaya E, Pu M, Dizhoor AM, Pan ZH | title = Ectopic expression of a microbial-type rhodopsin restores visual responses in mice with photoreceptor degeneration | journal = Neuron | volume = 50 | issue = 1 | pages = 23–33 | date = April 2006 | pmid = 16600853 | pmc = 1459045 | doi = 10.1016/j.neuron.2006.02.026 }}</ref> Ovaj pristup su 2021. godine na ljudskom pacijentu konačno primijenili [[Botond Roska]] i njegovi saradnici.<ref name=":13"/> U aprilu 2005., Susana Lima i Miesenböck izvijestili su o prvoj upotrebi genetički ciljane P2X2 [[fotostimulacija|fotostimulacije]] za kontrolu [[ponašanje|ponašanja]] životinje.<ref name="Lima 2005">{{cite journal | vauthors = Lima SQ, Miesenböck G | title = Remote control of behavior through genetically targeted photostimulation of neurons | journal = Cell | volume = 121 | issue = 1 | pages = 141–152 | date = April 2005 | pmid = 15820685 | doi = 10.1016/j.cell.2005.02.004 | s2cid = 14608546 | doi-access = free }}</ref> Pokazali su da fotostimulacija genetički definisanih grupa neurona, poput onih iz dopaminergičkog sistema, izaziva karakteristične promjene u ponašanju vinskih mušica. U oktobru 2005. godine, Lynn Landmesser i Stefan Herlitze također su objavili rezultate primjene kanalrodopsina-2 za kontrolu neuronske aktivnosti kod kultivisanih [[hipokampus]]nih neurona i u sklopovima [[kičmena moždina|kičmene moždine]] kokoši unutar intaktnih embriona u razvoju.<ref name="Li 2005">{{cite journal | vauthors = Li X, Gutierrez DV, Hanson MG, Han J, Mark MD, Chiel H, Hegemann P, Landmesser LT, Herlitze S | display-authors = 6 | title = Fast noninvasive activation and inhibition of neural and network activity by vertebrate rhodopsin and green algae channelrhodopsin | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 49 | pages = 17816–17821 | date = December 2005 | pmid = 16306259 | pmc = 1292990 | doi = 10.1073/pnas.0509030102 | doi-access = free | bibcode = 2005PNAS..10217816L }}</ref> Osim toga, prvi put uveli su [[rodopsin]] kičmenjaka, [[G-protein spregnuti receptor]] s aktiviranim svjetlošću, kao alat za inhibiciju neuronske aktivnosti putem regrutacije intracelularnih signalnih puteva, također u neuronima hipokampusa i intaktnom razvoju embrija kokoši.<ref name="Li 2005"/> Grupe [[Alexander Gottschalk|Alexandera Gottschalka]] i Georga Nagela napravile su prvi ChR2 mutant (H134R) i bile su prve koje su koristile kanalrodopsin-2 za kontrolu neuronske aktivnosti kod intaktne životinje, pokazujući da se motorni obrasci kod [[oble gliste]] ''[[Caenorhabditis elegans|C. elegans]]'' mogu izazvati svjetlosnom stimulacijom genetički odabranih neuronskih krugova (objavljeno u decembru 2005.).<ref>{{cite journal | vauthors = Nagel G, Brauner M, Liewald JF, Adeishvili N, Bamberg E, Gottschalk A | title = Light activation of channelrhodopsin-2 in excitable cells of Caenorhabditis elegans triggers rapid behavioral responses | journal = Current Biology | volume = 15 | issue = 24 | pages = 2279–2284 | date = December 2005 | pmid = 16360690 | doi = 10.1016/j.cub.2005.11.032 | s2cid = 7036529 | doi-access = free | bibcode = 2005CBio...15.2279N }}</ref> Kod miševa se kontrolisana ekspresija optogenetičkih alata često postiže primjenom Cre/loxP metoda specifičnih za tip ćelije, koje je za potrebe neuronauke razvio [[Joe Z. Tsien]] još tokom 1990-ih, <ref>{{cite journal | vauthors = Tsien JZ, Chen DF, Gerber D, Tom C, Mercer EH, Anderson DJ, Mayford M, Kandel ER, Tonegawa S | display-authors = 6 | title = Subregion- and cell type-restricted gene knockout in mouse brain | journal = Cell | volume = 87 | issue = 7 | pages = 1317–1326 | date = December 1996 | pmid = 8980237 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81826-7 | s2cid = 863399 | doi-access = free }}</ref> aktivirajući ili inhibirajući specifične moždane regije i tipove ćelija ''[[in vivo]]''.<ref name="pmid26925095">{{cite journal | vauthors = Tsien JZ | title = Cre-Lox Neurogenetics: 20 Years of Versatile Applications in Brain Research and Counting... | journal = Frontiers in Genetics | volume = 7 | page = 19 | year = 2016 | pmid = 26925095 | pmc = 4759636 | doi = 10.3389/fgene.2016.00019 | doi-access = free }}</ref> U 2007., laboratorije Boydena i Deisserotha (zajedno sa grupama Gottschalka i Georga Nagela) istovremeno izvijestile su o uspješnoj optogenetičkoj inhibiciji aktivnosti neurona.<ref>{{cite journal | vauthors = Han X, Boyden ES | title = Multiple-color optical activation, silencing, and desynchronization of neural activity, with single-spike temporal resolution | journal = PLOS ONE | volume = 2 | issue = 3 | date = March 2007 | pmid = 17375185 | pmc = 1808431 | doi = 10.1371/journal.pone.0000299 | publisher = Public Library of Science | name-list-style = vanc | doi-access = free | bibcode = 2007PLoSO...2..299H | oclc = 678618519 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zhang F, Wang LP, Brauner M, Liewald JF, Kay K, Watzke N, Wood PG, Bamberg E, Nagel G, Gottschalk A, Deisseroth K | display-authors = 6 | title = Multimodal fast optical interrogation of neural circuitry | journal = Nature | volume = 446 | issue = 7136 | pages = 633–639 | date = April 2007 | pmid = 17410168 | doi = 10.1038/nature05744 | s2cid = 4415339 | bibcode = 2007Natur.446..633Z }}</ref> Iste godine, grupe Georga Nagela i Hegemanna započele su optogenetičku manipulaciju [[cAMP]]-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Schröder-Lang S, Schwärzel M, Seifert R, Strünker T, Kateriya S, Looser J, Watanabe M, Kaupp UB, Hegemann P, Nagel G | display-authors = 6 | title = Fast manipulation of cellular cAMP level by light in vivo | journal = Nature Methods | volume = 4 | issue = 1 | pages = 39–42 | date = January 2007 | pmid = 17128267 | doi = 10.1038/nmeth975 | s2cid = 10616442 | url = http://edoc.hu-berlin.de/18452/10021 }}</ref> Godine 2014., Avelar et al objavili su prvi gen rodopsin-gvanilil ciklaze iz gljive. Godine 2015., Scheib et al. i Gao et al. okarakterisali su aktivnost gena za rodopsin-gvanilil-ciklazu. A Shiqiang Gao i saradnici, te Georg Nagel i Alexander Gottschalk, identifikovali su ga kao prvi rodopsin sa osam transmembranskih domena.<ref>{{cite journal | vauthors = Gao S, Nagpal J, Schneider MW, Kozjak-Pavlovic V, Nagel G, Gottschalk A | title = Optogenetic manipulation of cGMP in cells and animals by the tightly light-regulated guanylyl-cyclase opsin CyclOp | journal = Nature Communications | volume = 6 | issue = 1 | date = September 2015 | pmid = 26345128 | pmc = 4569695 | doi = 10.1038/ncomms9046 | doi-access = free | bibcode = 2015NatCo...6.8046G }}</ref> ==Opis== [[File:Example of optogenetic activation of prefrontal cortex.jpg|thumb|upright=1.7|right|'''Slika 1'''. Kanalrodopsin-2 (ChR2) indukuje vremenski preciznu aktivnost, potaknutu plavom svjetlošću, u neuronima prelimbičkog prefrontalnog korteksa pacova. a) Šematski prikaz ''[[in vitro]]'' eksperimenta (lijevo) koji prikazuje dovod plave svjetlosti i ''patch-clamp'' snimanje (metoda na nivou cijele ćelije) aktivnosti izazvane svjetlošću kod fluorescentnog piramidnog neurona koji eksprimira CaMKIIα::ChR2-EYFP (desno), u akutnom moždanom isječku.<br> b) Shematski prikaz ''[[in vivo]]'' eksperimenta (lijevo) koji prikazuje dovod plave svjetlosti (473 nm) i snimanje aktivnosti pojedinačnih neurona (''single-unit recording''). (dolje lijevo) <br>Koronalni moždani isječak koji prikazuje ekspresiju CaMKIIα::ChR2-EYFP u prelimbnoj regiji. Svijetloplava strelica pokazuje vrh optičkog vlakna; crna strelica pokazuje vrh elektrode za snimanje (lijevo). Bijela traka, 100 μm. (dolje desno) ''In vivo'' snimak aktivnosti neurona prefrontalnog [[korteks]]a kod pacova transduciranog sa CaMKIIα::ChR2-EYFP, koji prikazuje generisanje akcionih potencijala (spajkova) izazvanih svjetlošću pri frekvenciji od 20 Hz (niz impulsa plave svjetlosti; desno). Umetnuti prikaz: reprezentativni odgovor pojedinačnog neurona izazvan svjetlošću.<ref name="Baratta"/>]] [[File:Cooper laboratory recording of optogenetic silencing of prefrontal cortical neuron.jpg|upright=1.7|thumb|right|'''Slika 2'''. Halorodopsin (NpHR) brzo i reverzibilno utišava spontanu aktivnost ''in vivo'' u prelimbičkom prefrontalnom korteksu pacova. (Gore lijevo) Šematski prikaz koji pokazuje ''in vivo'' dovođenje zelene svjetlosti (532&nbsp;nm) i snimanje aktivnosti pojedinačne ćelije (single-unit recording) piramidalnog neurona koji spontano funkcioniše i eksprimira CaMKIIα::eNpHR3.0-EYFP. (Desno) Primjer zapisa koji pokazuje da kontinuirano osvjetljavanje svjetlošću talasne dužine 532&nbsp;nm inhibira aktivnost pojedinačne ćelije ''in vivo''. Umetnuti prikaz: reprezentativni zapis aktivnosti pojedinačne ćelije; zelena traka: 10 sekundi.<ref name="Baratta" />]] [[File:Microbial-Light-Activatable-Proton-Pumps-as-Neuronal-Inhibitors-to-Functionally-Dissect-Neuronal-pone.0040937.s007.ogv|upright=1.3|thumb|Nematoda koja izražava ionski kanal Mac osjetljiv na svjetlost. Mac je protonska pumpa izvorno izolirana u gljivici ''Leptosphaeria maculans'', a sada izražena u mišićnim stanicama ''C. elegans'' koji se otvara kao odgovor na zeleno svjetlo i uzrokuje hiperpolarizirajuću inhibiciju. Važno je napomenuti produženje dužine tijela kojem se crv podvrgava svaki put kada je izložen zelenom svjetlu, što je vjerovatno uzrokovano Macovim efektima opuštanja mišića.<ref>{{cite journal | vauthors = Husson SJ, Liewald JF, Schultheis C, Stirman JN, Lu H, Gottschalk A | title = Microbial light-activatable proton pumps as neuronal inhibitors to functionally dissect neuronal networks in C. elegans | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 7 | year = 2012 | pmid = 22815873 | pmc = 3397962 | doi = 10.1371/journal.pone.0040937 | veditors = Samuel A | doi-access = free | bibcode = 2012PLoSO...740937H }} {{open access}}</ref>]] [[File:A-Cholinergic-Regulated-Circuit-Coordinates-the-Maintenance-and-Bi-Stable-States-of-a-Sensory-Motor-pgen.1001326.s010.ogv|upright=1.3|thumb|Nematoda koja eksprimira ChR2 u grupi gubernakularno-oblikvnih mišića reaguje na stimulaciju plavom svjetlošću. Stimulacija plavom svjetlošću uzrokuje ponavljajuće kontrakcije gubernakularno-oblikvnih mišića, što dovodi do ponavljajućih pokreta potiskivanja spikule, nalik onima koji se prirodno javljaju tokom kopulacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Liu Y, LeBeouf B, Guo X, Correa PA, Gualberto DG, Lints R, Garcia LR | title = A cholinergic-regulated circuit coordinates the maintenance and bi-stable states of a sensory-motor behavior during Caenorhabditis elegans male copulation | journal = PLOS Genetics | volume = 7 | issue = 3 | date = March 2011 | pmid = 21423722 | pmc = 3053324 | doi = 10.1371/journal.pgen.1001326 | veditors = Goodman MB | doi-access = free }} {{open access}}</ref>]] Optogenetika pruža vremensku preciznost na nivou milisekundi, što istraživaču omogućava da prati brze procese biološke obrade informacija. Po definiciji, optogenetika mora funkcionisati u vremenskom okviru milisekundi kako bi omogućila dodavanje ili uklanjanje preciznih obrazaca aktivnosti unutar specifičnih ćelija u mozgu intaktnih životinja (vidi '''sliku 1'') i održala korak s optičkom kontrolom. To se može postići putem električnih mjerenja (pomoću „optroda”) ili korištenjem reporterskih proteina za biosenzorstvo, nastalih spajanjem fluorescentnih proteina s detektorskim proteinima. Pored svog naučnog značaja, optogenetika predstavlja važan primjer koji ilustruje vrijednost očuvanja prirode, kao i značaj temeljne nauke. Biofizičari i mikrobiolozi su decenijama proučavali ove opsine radi njih samih, i to prije nego što se razmatrala njihova potencijalna vrijednost u neuronauci i istraživanju neuropsihijatrijskih oboljenja.<ref>{{cite news |url=https://www.scientificamerican.com/article/optogenetics-controlling/ |title=Optogenetics: Controlling the Brain with Light [Extended Version] | vauthors = Deisseroth K |newspaper=Scientific American |access-date=2016-11-28}}</ref> ;Proteini aktivirani svjetlošću: kanali, pumpe i enzimi Obilježje optogenetike je uvođenje brzih kanala, pumpi i enzima aktiviranih svjetlošću koji omogućavaju vremenski preciznu manipulaciju električnim i biohemijskim događajima, uz održavanje rezolucije ćelijskog tipa kroz upotrebu specifičnih mehanizama ciljanja. Među mikrobnim opsinima koji se mogu koristiti za istraživanje funkcije [[nervni sistem|nervnih sistema]] su kanalrodopsini (ChR2, ChR1, VChR1 i SFO) za pobuđivanje neurona i [[anion-provodljivi kanalrodopsini]] za inhibiciju izazvanu svjetlošću. Indirektno svjetlošću kontrolisani [[kalijski kanal]]i nedavno su konstruisani kako bi se spriječilo stvaranje [[akcijski potencijal|akcijskog potencijala]] u neuronima tokom osvjetljavanja plavim svjetlom.<ref>{{cite journal | vauthors = Beck S, Yu-Strzelczyk J, Pauls D, Constantin OM, Gee CE, Ehmann N, Kittel RJ, Nagel G, Gao S | display-authors = 6 | title = Synthetic Light-Activated Ion Channels for Optogenetic Activation and Inhibition | journal = Frontiers in Neuroscience | volume = 12 | date = 2018 | pmid = 30333716 | pmc = 6176052 | doi = 10.3389/fnins.2018.00643 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Sierra YA, Rost B, Oldani S, Schneider-Warme F, Seifert R, Schmitz D, Hegemann P |date=November 2018 |title=Potassium channel-based two component optogenetic tool for silencing of excitable cells|journal=Biophysical Journal|volume=114 |issue=3 |pages=668a |doi=10.1016/j.bpj.2017.11.3607 |bibcode=2018BpJ...114..668A|doi-access=free |hdl=21.11116/0000-0003-4AEF-E |hdl-access=free }}</ref> Ionske pumpe pokretane svjetlošću također se koriste za inhibiciju neuronske aktivnosti, npr. halorodopsin (NpHR),<ref name="Zhao 2008">{{cite journal | vauthors = Zhao S, Cunha C, Zhang F, Liu Q, Gloss B, Deisseroth K, Augustine GJ, Feng G | display-authors = 6 | title = Improved expression of halorhodopsin for light-induced silencing of neuronal activity | journal = Brain Cell Biology | volume = 36 | issue = 1–4 | pages = 141–154 | date = August 2008 | pmid = 18931914 | pmc = 3057022 | doi = 10.1007/s11068-008-9034-7 }}</ref> poboljšani halorodopsini (eNpHR2.0 i eNpHR3.0, vidi Sliku 2),<ref name="Gradinaru 2008">{{cite journal | vauthors = Gradinaru V, Thompson KR, Deisseroth K | title = eNpHR: a Natronomonas halorhodopsin enhanced for optogenetic applications | journal = Brain Cell Biology | volume = 36 | issue = 1–4 | pages = 129–139 | date = August 2008 | pmid = 18677566 | pmc = 2588488 | doi = 10.1007/s11068-008-9027-6 }}</ref> [[arhaerodopsin]] (Arch), gljivični opsini (Mac) i pojačani bakteriorodopsin (eBR).<ref name="Witten 2010">{{cite journal | vauthors = Witten IB, Lin SC, Brodsky M, Prakash R, Diester I, Anikeeva P, Gradinaru V, Ramakrishnan C, Deisseroth K | display-authors = 6 | title = Cholinergic interneurons control local circuit activity and cocaine conditioning | journal = Science | volume = 330 | issue = 6011 | pages = 1677–1681 | date = December 2010 | pmid = 21164015 | pmc = 3142356 | doi = 10.1126/science.1193771 | bibcode = 2010Sci...330.1677W }}</ref> Optogenetska kontrola dobro definiranih biokemijskih događaja kod sisara koji se ponašaju je također moguća. Nadovezujući se na prethodni rad spajanja opsina kičmenjaka sa specifičnim receptorima [[G-protein spregnuti receptor|G-protein spregnutog receptora]];<ref>{{cite journal | vauthors = Kim JM, Hwa J, Garriga P, Reeves PJ, RajBhandary UL, Khorana HG | title = Light-driven activation of beta 2-adrenergic receptor signaling by a chimeric rhodopsin containing the beta 2-adrenergic receptor cytoplasmic loops | journal = Biochemistry | volume = 44 | issue = 7 | pages = 2284–2292 | date = February 2005 | pmid = 15709741 | doi = 10.1021/bi048328i }}</ref> kreirana je porodica [[himera (genetika)|himernih]] jednokomponentnih optogenetičkih alata koji su istraživačima omogućili manipulaciju koncentracijom određenih unutarćelijskih glasnika, poput [[cAMP]]-a i IP3, u ciljanim ćelijama sisara tokom njihovog prirodnog ponašanja.<ref name="Airan 2009">{{cite journal | vauthors = Airan RD, Thompson KR, Fenno LE, Bernstein H, Deisseroth K | title = Temporally precise in vivo control of intracellular signalling | journal = Nature | volume = 458 | issue = 7241 | pages = 1025–1029 | date = April 2009 | pmid = 19295515 | doi = 10.1038/nature07926 | s2cid = 4401796 | bibcode = 2009Natur.458.1025A }}</ref> Ubrzo nakon toga uslijedili su drugi biohemijski pristupi optogenetici, kada je u kultivisanim ćelijama postignuta optička kontrola nad malim GTPazama i adenilat-ciklazom primjenom novih strategija iz nekoliko različitih laboratorija.<ref>{{cite journal | vauthors = Levskaya A, Weiner OD, Lim WA, Voigt CA | title = Spatiotemporal control of cell signalling using a light-switchable protein interaction | journal = [[Nature]] | volume = 461 | issue = 7266 | pages = 997–1001 | date = October 2009 | pmid = 19749742 | pmc = 2989900 | doi = 10.1038/nature08446 | bibcode = 2009Natur.461..997L }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wu YI, Frey D, Lungu OI, Jaehrig A, Schlichting I, Kuhlman B, Hahn KM | title = A genetically encoded photoactivatable Rac controls the motility of living cells | journal = Nature | volume = 461 | issue = 7260 | pages = 104–108 | date = September 2009 | pmid = 19693014 | pmc = 2766670 | doi = 10.1038/nature08241 | bibcode = 2009Natur.461..104W | author-link5 = Ilme Schlichting }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Yazawa M, Sadaghiani AM, Hsueh B, Dolmetsch RE | title = Induction of protein-protein interactions in live cells using light | journal = Nature Biotechnology | volume = 27 | issue = 10 | pages = 941–945 | date = October 2009 | pmid = 19801976 | doi = 10.1038/nbt.1569 | s2cid = 205274357 }}</ref> [[Fotoaktivirana adenilil-ciklaza| Fotoaktivirane adenilil-ciklaze]] otkrivene su kod gljiva i uspješno korištene za kontrolu nivoa cAMP-a u neuronima sisara.<ref>{{cite journal | vauthors = Stierl M, Stumpf P, Udwari D, Gueta R, Hagedorn R, Losi A, Gärtner W, Petereit L, Efetova M, Schwarzel M, Oertner TG, Nagel G, Hegemann P | display-authors = 6 | title = Light modulation of cellular cAMP by a small bacterial photoactivated adenylyl cyclase, bPAC, of the soil bacterium Beggiatoa | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 286 | issue = 2 | pages = 1181–1188 | date = January 2011 | pmid = 21030594 | pmc = 3020725 | doi = 10.1074/jbc.M110.185496 | doi-access = free | bibcode = 2011JBiCh.286.1181S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ryu MH, Moskvin OV, Siltberg-Liberles J, Gomelsky M | title = Natural and engineered photoactivated nucleotidyl cyclases for optogenetic applications | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 285 | issue = 53 | pages = 41501–41508 | date = December 2010 | pmid = 21030591 | pmc = 3009876 | doi = 10.1074/jbc.M110.177600 | doi-access = free | bibcode = 2010JBiCh.28541501R }}</ref> sa G_i/o spregnuti opsini proteinima ([[OPN3|eOPN3]],<ref>{{Cite journal |last1=Mahn |first1=Mathias |last2=Saraf-Sinik |first2=Inbar |last3=Patil |first3=Pritish |last4=Pulin |first4=Mauro |last5=Bitton |first5=Eyal |last6=Karalis |first6=Nikolaos |last7=Bruentgens |first7=Felicitas |last8=Palgi |first8=Shaked |last9=Gat |first9=Asaf |last10=Dine |first10=Julien |last11=Wietek |first11=Jonas |last12=Davidi |first12=Ido |last13=Levy |first13=Rivka |last14=Litvin |first14=Anna |last15=Zhou |first15=Fangmin |date=May 2021 |title=Efficient optogenetic silencing of neurotransmitter release with a mosquito rhodopsin |journal=Neuron |language=en |volume=109 |issue=10 |pages=1621–1635.e8 |doi=10.1016/j.neuron.2021.03.013 |pmc=7611984 |pmid=33979634}}</ref> ''Pd''CO<ref>{{Cite journal |last1=Wietek |first1=Jonas |last2=Nozownik |first2=Adrianna |last3=Pulin |first3=Mauro |last4=Saraf-Sinik |first4=Inbar |last5=Matosevich |first5=Noa |last6=Malan |first6=Daniela |last7=Brown |first7=Bobbie J. |last8=Dine |first8=Julien |last9=Levy |first9=Rivka |title=A bistable inhibitory optoGPCR for multiplexed optogenetic control of neural circuits |journal=Nature Methods |date=2024 |volume=21 |issue=7 |pages=1275–1287 |doi=10.1038/s41592-024-02285-8 |pmid=38811857 |pmc=11239505 |biorxiv=10.1101/2023.07.01.547328 }}</ref>) korišteni su za inhibiciju fuzije sinapsnih vezikula u neuronima kao odgovor na svjetlost, čime se blokira njihov izlazni signal. Ovaj novi repertoar optogenetičkih aktuatora omogućava kontrolu više aspekata ćelijske funkcije kod intaktnih životinja, uz specifičnost u pogledu tipa ćelija i vremensku preciznost.<ref name="pmid26967281">{{cite journal | vauthors = Lerner TN, Ye L, Deisseroth K | title = Communication in Neural Circuits: Tools, Opportunities, and Challenges | journal = Cell | volume = 164 | issue = 6 | pages = 1136–1150 | date = March 2016 | pmid = 26967281 | pmc = 5725393 | doi = 10.1016/j.cell.2016.02.027 }}</ref> ;Hardver za primjenu svjetla Još jedan neophodan faktor je hardver (npr. integrirani fiberoptički i čvrsti izvori svjetlosti) koji omogućava kontrolu specifičnih tipova ćelija kod životinja koje se slobodno ponašaju. Najčešće se ovo posljednje postiže korištenjem tehnologije dioda spojenih optičkim vlaknima uvedene 2007.<ref name="Aravanis 2007">{{cite journal | vauthors = Aravanis AM, Wang LP, Zhang F, Meltzer LA, Mogri MZ, Schneider MB, Deisseroth K | title = An optical neural interface: in vivo control of rodent motor cortex with integrated fiberoptic and optogenetic technology | journal = Journal of Neural Engineering | volume = 4 | issue = 3 | pages = S143–S156 | date = September 2007 | pmid = 17873414 | doi = 10.1088/1741-2560/4/3/S02 | bibcode = 2007JNEng...4S.143A | s2cid = 1488394 }}</ref><ref name="Adamantidis 2007">{{cite journal | vauthors = Adamantidis AR, Zhang F, Aravanis AM, Deisseroth K, de Lecea L | title = Neural substrates of awakening probed with optogenetic control of hypocretin neurons | journal = [[Nature]] | volume = 450 | issue = 7168 | pages = 420–424 | date = November 2007 | pmid = 17943086 | pmc = 6744371 | doi = 10.1038/nature06310 | bibcode = 2007Natur.450..420A }}</ref><ref name="Gradinaru 2007">{{cite journal | vauthors = Gradinaru V, Thompson KR, Zhang F, Mogri M, Kay K, Schneider MB, Deisseroth K | title = Targeting and readout strategies for fast optical neural control in vitro and in vivo | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 27 | issue = 52 | pages = 14231–14238 | date = December 2007 | pmid = 18160630 | pmc = 6673457 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3578-07.2007 }}</ref> Kako bi izbjegli upotrebu implantiranih [[elektroda]], istraživači su razvili metode za ugrađivanje i modifikaciju prozirnog „prozora” od cirkonija u lobanje miševa, čime se omogućava dublje prodiranje optičkih talasa radi stimulacije ili inhibicije pojedinačnih neurona.<ref name="Nanomedicine201308">{{cite journal | vauthors = Damestani Y, Reynolds CL, Szu J, Hsu MS, Kodera Y, Binder DK, Park BH, Garay JE, Rao MP, Aguilar G | display-authors = 6 | title = Transparent nanocrystalline yttria-stabilized-zirconia calvarium prosthesis | journal = Nanomedicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1135–1138 | date = November 2013 | pmid = 23969102 | doi = 10.1016/j.nano.2013.08.002 | s2cid = 14212180 | url = https://escholarship.org/uc/item/0th8v0p9 }} • Explained by {{cite web |url=http://www.latimes.com/science/sciencenow/la-sci-sn-window-brain-20130903,0,6788242.story |title=A window to the brain? It's here, says UC Riverside team | vauthors = Mohan G |date=September 4, 2013 |website=Los Angeles Times }}</ref> Za stimulaciju površinskih područja mozga, poput [[korteks|moždane kore]], optička vlakna ili [[LED]] diode mogu se postaviti direktno na lobanju životinje. Optička vlakna implantirana na veću dubinu korištena su za dovođenje svjetlosti do dubljih područja [[mozak|mozga]].<ref name="legaria">{{cite journal |vauthors=Legaria AA, Matikainen-Ankney BA, Yang B, Ahanonu B, Licholai JA, Parker JG, Kravitz AV |date=August 30, 2022 |title=Fiber photometry in striatum reflects primarily nonsomatic changes in calcium |journal=Nature Neuroscience |volume=25 |issue=9 |pages=1124–1128 |doi=10.1038/s41593-022-01152-z|pmid=36042311 |pmc=10152879 }}</ref> Kao dopuna metodama koje uključuju vezu putem optičkih vlakana, razvijene su potpuno bežične tehnike koje koriste bežični prijenos energije do svjetlećih dioda (LED) smještenih na glavi, omogućavajući nesmetano proučavanje složenih oblika [[ponašanje|ponašanja]] kod organizama koji se slobodno kreću.<ref name="Wentz 2011">{{cite journal | vauthors = Wentz CT, Bernstein JG, Monahan P, Guerra A, Rodriguez A, Boyden ES | title = A wirelessly powered and controlled device for optical neural control of freely-behaving animals | journal = Journal of Neural Engineering | volume = 8 | issue = 4 | date = August 2011 | pmid = 21701058 | pmc = 3151576 | doi = 10.1088/1741-2560/8/4/046021 | bibcode = 2011JNEng...8d6021W }}</ref> ;Ekspresija optogenetskih aktuatora Optogenetika također obuhvata razvoj strategija genetičkog ciljanja, kao što su promotori specifični za određene ćelije ili drugi prilagođeni virusi s uslovnom aktivnošću, radi dopremanja sondi osjetljivih na svjetlost do specifičnih populacija neurona u mozgu živih životinja (npr. gliste, [[vinska mušica]], [[miševi]], [[pacov]]i i [[majmuni]]). Kod [[beskičmenjak]]a, poput crva i vinskih mušica, hrani se dodaje određena količina ''all-trans''-retinala (ATR). Ključna prednost [[mikrob]]nih opsina, kao što je već spomenuto, jeste to što su oni potpuno funkcionalni kod [[kičmenjak]]a, bez dodavanja [[egzogen]]ih kofaktora..<ref name="Gradinaru 2007"/> == Tehnike == [[File:Optogenetic stimulation consists of several steps.png|thumb|upright=3|Tri osnovne komponente u primjeni optogenetike su sljedeće: <br>'''(A)''' Identifikacija ili sinteza proteina osjetljivog na svjetlost (opsina), kao što su kanalrodopsin-2 (ChR2), halorodopsin (NpHR) itd.<br> '''(B)''' Dizajniranje sistema za unošenje genetskog materijala koji sadrži opsin u ćelije radi ekspresije proteina, poput primjene Cre-rekombinaze ili adeno-asociranog virusa.<br> '''(C)''' Primjena instrumenata koji emituju svjetlost.<ref>{{cite journal | vauthors = Pama EA, Colzato LS, Hommel B | title = Optogenetics as a neuromodulation tool in cognitive neuroscience | journal = Frontiers in Psychology | volume = 4 | page = 610 | date = 2013-01-01 | pmid = 24046763 | pmc = 3764402 | doi = 10.3389/fpsyg.2013.00610 | doi-access = free }}</ref>]] Tehnika primjene optogenetike fleksibilna je i prilagodljiva potrebama istraživača. Kanalrodopsini selektivni za katione (npr. ChR2) koriste se za ekscitaciju neurona, dok kanalrodopsini koji provode anione (npr. GtACR2) inhibiraju neuronsku aktivnost. Kombinovanje ovih alata u jedinstven konstrukt (npr. BiPOLES) omogućava i inhibiciju i ekscitaciju, zavisno od talasne dužine svjetlosti kojom se vrši osvjetljavanje.<ref>{{Cite journal |last1=Vierock |first1=Johannes |last2=Rodriguez-Rozada |first2=Silvia |last3=Dieter |first3=Alexander |last4=Pieper |first4=Florian |last5=Sims |first5=Ruth |last6=Tenedini |first6=Federico |last7=Bergs |first7=Amelie C. F. |last8=Bendifallah |first8=Imane |last9=Zhou |first9=Fangmin |last10=Zeitzschel |first10=Nadja |last11=Ahlbeck |first11=Joachim |date=2021-07-26 |title=BiPOLES is an optogenetic tool developed for bidirectional dual-color control of neurons |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=4527 |doi=10.1038/s41467-021-24759-5 |doi-access=free|issn=2041-1723 |pmc=8313717 |pmid=34312384|bibcode=2021NatCo..12.4527V }}</ref> Unošenje mikrobnog [[opsin]]a u specifičnu podgrupu ćelija predstavlja izazov. Jedan od popularnih pristupa je unošenje modifikovanog virusnog vektora koji sadrži gen za optogenetički aktuator povezan sa specifičnim [[promotor (genetika)|promotorom]], kao što je [[CAMK2A|CAMKIIα]], omogućavajući određeni stepen specifičnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang F, Gradinaru V, Adamantidis AR, Durand R, Airan RD, de Lecea L, Deisseroth K | title = Optogenetic interrogation of neural circuits: technology for probing mammalian brain structures | journal = Nature Protocols | volume = 5 | issue = 3 | pages = 439–456 | date = March 2010 | pmid = 20203662 | pmc = 4503465 | doi = 10.1038/nprot.2009.226 }}</ref> Specifičniji pristup zasnovan na transgenim "pogonskim" miševima koji eksprimiraju [[Cre-rekombinaza|Cre-rekombinazu]], enzim koji katalizira rekombinaciju između dva lox-P mjesta u specifičnom podskupu ćelija. Uvođenjem konstruiranog virusnog vektora koji sadrži gen optogenetičkog aktuatora između dva lox-P mjesta, samo ćelije koje proizvode Cre-rekombinazu eksprimirati će mikrobni opsin. Ova tehnika omogućila je upotrebu modificiranih optogenetičkih aktuatora bez potrebe za stvaranjem cijele linije transgenih životinja svaki put kada je potreban novi mikrobni opsin.<ref>{{cite book | vauthors = Zeng H, Madisen L | title = Optogenetics: Tools for Controlling and Monitoring Neuronal Activity | chapter = Mouse transgenic approaches in optogenetics | volume = 196 | pages = 193–213 | date = 2012-09-05 | pmid = 22341327 | pmc = 3433654 | doi = 10.1016/B978-0-444-59426-6.00010-0 | isbn = 978-0-444-59426-6 | series = Progress in Brain Research }}</ref> Nakon uvođenja i ekspresije mikrobnog [[opsin]]a, izvor svjetlosti pod [[računar]]skom kontrolom mora se optički povezati s predmetnim područjem mozga.<ref>{{Cite journal |last1=Hsueh |first1=Brian |last2=Chen |first2=Ritchie |last3=Jo |first3=YoungJu |last4=Tang |first4=Daniel |last5=Raffiee |first5=Misha |last6=Kim |first6=Yoon Seok |last7=Inoue |first7=Masatoshi |last8=Randles |first8=Sawyer |last9=Ramakrishnan |first9=Charu |last10=Patel |first10=Sneha |last11=Kim |first11=Doo Kyung |last12=Liu |first12=Tony X. |last13=Kim |first13=Soo Hyun |last14=Tan |first14=Longzhi |last15=Mortazavi |first15=Leili |date=March 2023 |title=Cardiogenic control of affective behavioural state |journal=Nature |language=en |volume=615 |issue=7951 |pages=292–299 |doi=10.1038/s41586-023-05748-8 |pmid=36859543 |pmc=9995271 |bibcode=2023Natur.615..292H |issn=1476-4687}}</ref> Često se koriste [[LED]] diode ili [[laser čvrstog stanja s diodnim pumpanjem]] (DPSS) povezani s optičkim vlaknima. Nedavni napredak uključuje pojavu bežičnih uređaja koji se nose na glavi, a koji usmjeravaju LED svjetlost na ciljana područja, čime se životinjama omogućava veća sloboda kretanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Warden MR, Cardin JA, Deisseroth K | title = Optical neural interfaces | journal = Annual Review of Biomedical Engineering | volume = 16 | pages = 103–129 | date = July 2014 | pmid = 25014785 | pmc = 4163158 | doi = 10.1146/annurev-bioeng-071813-104733 }}</ref><ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Guru A, Post RJ, Ho YY, Warden MR | title = Making Sense of Optogenetics | journal = The International Journal of Neuropsychopharmacology | volume = 18 | issue = 11 | date = July 2015 | pmid = 26209858 | pmc = 4756725 | doi = 10.1093/ijnp/pyv079 }}</ref> [[Optičko vlakno|Pristupi zasnovani na optičkim vlaknima]] također se mogu koristiti za kombinovanje optičke stimulacije i snimanja [[kalcijski signal|kalcijskih signala]].<ref name="legaria" /> This enables researchers to visualize and manipulate the activity of single neurons in awake behaving animals.<ref>{{cite web |url=https://www.mightexbio.com/products/oasis/oasis-implant/#text-block-16 |title=The Evolution in Freely-Behaving Imaging and Optogenetics Technology |website=OASIS Implant |publisher=Mightex |access-date=2021-06-03}}</ref> Također je moguće istovremeno snimati iz više dubokih regija mozga pomoću [[Gradijent-indeksna optika|GRIN]] sočiva povezana optičkim vlaknom sa eksterno postavljenim fotodetektorom i fotostimulatorom.<ref>{{cite journal |pmid = 26878381 | pmc = 5717315 | doi = 10.1038/nmeth.3770 | volume = 13 | title = Simultaneous fast measurement of circuit dynamics at multiple sites across the mammalian brain | year = 2016 | journal = Nat Methods | pages = 325–8 | vauthors = Kim CK, Yang SJ, Pichamoorthy N, Young NP, Kauvar I, Jennings JH, Lerner TN, Berndt A, Lee SY, Ramakrishnan C, Davidson TJ, Inoue M, Bito H, Deisseroth K | issue = 4 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cui G, Jun SB, Jin X, Luo G, Pham MD, Lovinger DM, Vogel SS, Costa RM | display-authors = 6 | title = Deep brain optical measurements of cell type-specific neural activity in behaving mice | journal = Nature Protocols | volume = 9 | issue = 6 | pages = 1213–1228 | date = June 2014 | pmid = 24784819 | pmc = 4100551 | doi = 10.1038/nprot.2014.080 }}</ref> == Tehnički izazovi i ograničenja == === Selektivna ekspresija === Jedan od glavnih problema optogenetike jeste to što sve dotične ćelije ne moraju nužno [[ekspresija gena|eksprimirati gen]] za mikrobni [[opsin]] na istom nivou. Stoga će čak i osvjetljavanje svjetlošću definisanog intenziteta imati različite učinke na pojedinačne ćelije. Optogenetička stimulacija neurona u mozgu manje je kontrolisana jer intenzitet svjetlosti opada kako se udaljavamo od izvora svjetlosti. Zbog toga ostaje teško usmjeriti opsin u određene subćelijske odjeljke.<ref name="Gradinaru 2008" /><ref name=":2">{{cite web| vauthors = Zalocusky KA, Fenno LE, Deisseroth K |date=2013|title=Current Challenges in Optogenetics|url=https://www.sfn.org/~/media/SfN/Documents/Short%20Courses/2013%20Short%20Course%20I/SC1%20Deisseroth.ashx|website=Society for Neuroscience}}</ref> Ograničavanje [[opsin]]a na specifične regije plazmatske membrane, kao što su [[dendrit]]i, [[soma (biologija)|some]] ili [[nervni završetak|aksonski završeci]], omogućava bolje razumijevanje neuronskih krugova.<ref name=":2"/> Matematičko modeliranje pokazuje da selektivna ekspresija opsina u određenim tipovima ćelija može dramatično promijeniti dinamičko [[ponašanje]] neuronskih krugova. Konkretno, optogenetička stimulacija koja prvenstveno cilja inhibitorne ćelije može promijeniti ekscitabilnost nervnog tkiva, utičući pritom i na neurone koji nisu transficirani.<ref>{{cite journal|vauthors=Heitmann S, Rule M, Truccolo W, Ermentrout B|date=January 2017|title=Optogenetic Stimulation Shifts the Excitability of Cerebral Cortex from Type I to Type II: Oscillation Onset and Wave Propagation|journal=PLOS Computational Biology|volume=13|issue=1|bibcode=2017PLSCB..13E5349H|doi=10.1371/journal.pcbi.1005349|pmc=5295702|pmid=28118355 |doi-access=free }}</ref> === Kinetika i sinhronizacija === Izvorni kanalrodopsin-2 zatvarao se sporije od tipičnih kationskih kanala korteksnih neurona, što je dovodilo do produžene depolarizacije i priliva kalcija.<ref>{{Cite journal|last1=Zhang|first1=Yan-Ping|last2=Oertner|first2=Thomas G|date=2007|title=Optical induction of synaptic plasticity using a light-sensitive channel|url=http://www.nature.com/articles/nmeth988|journal=Nature Methods|language=en|volume=4|issue=2|pages=139–141|doi=10.1038/nmeth988|pmid=17195846 |s2cid=17721823 |issn=1548-7091|url-access=subscription}}</ref> Štaviše, razlike između obrazaca prirodnog okidanja i optogenetske aktivacije dovode do sinhronizovane aktivacije neurona putem pulsne svjetlosne stimulacije, čime se isključuje mogućnost sekvencijalne aktivnosti unutar stimulisane populacije. To otežava ne samo razumijevanje načina na koji te ćelije međusobno komuniciraju, već i shvatanje veze između njihovih faznih svojstava aktivacije i funkcionisanja neuronskih krugova. Kako bi se prevazišli ovi izazovi, optogenetska aktivacija je kombinovana sa [[funkcionalna magnetna rezonanca|funkcionalnom magnetnom rezonancom]] (fMRI) radi rasvjetljavanja [[konektom]]a – detaljne mape neuronskih veza u mozgu.<ref name=":2"/><ref name=":3">{{cite journal|vauthors=Leergaard TB, Hilgetag CC, Sporns O|date=2012-05-01|title=Mapping the connectome: multi-level analysis of brain connectivity|journal=Frontiers in Neuroinformatics|volume=6|page=14|doi=10.3389/fninf.2012.00014|pmc=3340894|pmid=22557964|doi-access=free}}</ref> Optogenetička aktivacija precizno određene vremenske dinamike koristi se za kalibraciju odgođenog hemodinamskog signala (BOLD – signal zavisan od nivoa kisika u krvi) na kojem se zasniva fMRI. === Spektar apsorpcije svjetlosti === Proteini opsini koji se sada koriste imaju vrhove apsorpcije raspoređene širom vidljivog spektra, ali ostaju znatno osjetljivi na plavu svjetlost.<ref name=":2"/> Ovo spektarsko preklapanje znatno otežava kombinovanje aktivacije opsina sa [[genetički kod| genetički kodiranim]] indikatorima (GEVI, GECI, GluSnFR, synapto-pHluorin), od kojih većina zahtijeva ekscitaciju plavom svjetlošću. Opsini aktivirani infracrvenom svjetlošću bi, pri standardnoj vrijednosti ozračenosti, povećali prodor svjetlosti i poboljšali rezoluciju, smanjenjem rasipanja svjetlosti. === Prostorni odgovor === Zbog rasipanja, uski snop svjetlosti namijenjen stimulaciji neurona u određenom području nervnog tkiva može izazvati profil odgovora koji je znatno širi od samog stimulacijskog snopa.<ref name="10.1162/netn_a_00154">{{cite journal | vauthors = Luboeinski J, Tchumatchenko T | title = Nonlinear response characteristics of neural networks and single neurons undergoing optogenetic excitation | journal = Network Neuroscience | volume = 4 | issue = 3 | pages = 852–870 | date = September 2020 | pmid = 33615093 | pmc = 7888483 | doi = 10.1162/netn_a_00154 | doi-access = free }}</ref> U ovom slučaju, neuroni se mogu nenamjerno aktivirati (ili inhibirati). Alati za računarsku simulaciju<ref name="pyrho-simulator">{{cite web | url= https://github.com/ProjectPyRhO/PyRhO |title= PyRhO: a virtual optogenetics laboratory | website=GitHub }}</ref><ref name="nn-simulator">{{cite web | url= https://github.com/jlubo/nn-lightchannels-sim |title= Simulation tool for neural networks and single neurons with light-sensitive channels | website=GitHub }}</ref> koriste se za procjenu volumena stimuliranog tkiva za različite [[talasna dužina|talasne dužine]] svjetlosti. ==Primjene== Područje optogenetike unaprijedilo je fundamentalno naučno razumijevanje o tome kako specifični tipovi ćelija doprinose funkciji bioloških tkiva kao što su neuronski krugovi ''[[in vivo]]''. Sa kliničke strane, istraživanja vođena optogenetikom dovela su do uvida u obnavljanje pomoću svjetlosti [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S037859552300223X?via%3Dihub]],<ref>{{cite journal |last1=Azees |first1=Ajmal |title=Spread of activation and interaction between channels with multi-channel optogenetic stimulation in the mouse cochlea |journal=Hearing Research |date=December 2023 |volume=440 |doi=10.1016/j.heares.2023.108911 |pmid=37977051 |doi-access=free |hdl=11343/344086 |hdl-access=free }}</ref> [[Parkinsonova bolest]]<ref name="Kravitz 2010">{{cite journal | vauthors = Kravitz AV, Freeze BS, Parker PR, Kay K, Thwin MT, Deisseroth K, Kreitzer AC | title = Regulation of parkinsonian motor behaviours by optogenetic control of basal ganglia circuitry | journal = Nature | volume = 466 | issue = 7306 | pages = 622–626 | date = July 2010 | pmid = 20613723 | pmc = 3552484 | doi = 10.1038/nature09159 | bibcode = 2010Natur.466..622K }}</ref><ref name="Gradinaru 2009">{{cite journal | vauthors = Gradinaru V, Mogri M, Thompson KR, Henderson JM, Deisseroth K | title = Optical deconstruction of parkinsonian neural circuitry | journal = Science | volume = 324 | issue = 5925 | pages = 354–359 | date = April 2009 | pmid = 19299587 | pmc = 6744370 | doi = 10.1126/science.1167093 | citeseerx = 10.1.1.368.668 | bibcode = 2009Sci...324..354G }}</ref> i drugih nervnih i psihijatrijskih poremećaja kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]], [[zloupotreba droga]], [[anksioznost]] i [[depresija (raspoloženje)|depresija]].<ref name="Witten 2010" /><ref name="Cardin 2009">{{cite journal | vauthors = Cardin JA, Carlén M, Meletis K, Knoblich U, Zhang F, Deisseroth K, Tsai LH, Moore CI | display-authors = 6 | title = Driving fast-spiking cells induces gamma rhythm and controls sensory responses | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7247 | pages = 663–667 | date = June 2009 | pmid = 19396156 | pmc = 3655711 | doi = 10.1038/nature08002 | bibcode = 2009Natur.459..663C }}</ref><ref name="Sohal 2009">{{cite journal | vauthors = Sohal VS, Zhang F, Yizhar O, Deisseroth K | title = Parvalbumin neurons and gamma rhythms enhance cortical circuit performance | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7247 | pages = 698–702 | date = June 2009 | pmid = 19396159 | pmc = 3969859 | doi = 10.1038/nature07991 | bibcode = 2009Natur.459..698S }}</ref><ref name="Tsai 2009">{{cite journal | vauthors = Tsai HC, Zhang F, Adamantidis A, Stuber GD, Bonci A, de Lecea L, Deisseroth K | title = Phasic firing in dopaminergic neurons is sufficient for behavioral conditioning | journal = Science | volume = 324 | issue = 5930 | pages = 1080–1084 | date = May 2009 | pmid = 19389999 | pmc = 5262197 | doi = 10.1126/science.1168878 | bibcode = 2009Sci...324.1080T }}</ref> Eksperimentalni tretman sljepoće uključuje kanalni rodopsin eksprimiran u [[ganglija|ganglijskim]] ćelijama [[mrežnjača|mrežnjače]], koji se stimuliše svjetlosnim obrascima iz specijalno dizajniranih naočala.<ref>{{cite news | vauthors = Zimmer C |title=Scientists Partially Restored a Blind Man's Sight With New Gene Therapy |url=https://www.nytimes.com/2021/05/24/science/blindness-therapy-optogenetics.html |access-date=25 May 2021 |work=The New York Times |date=24 May 2021}}</ref><ref name=":13">{{cite journal | vauthors = Sahel JA, Boulanger-Scemama E, Pagot C, Arleo A, Galluppi F, Martel JN, Esposti SD, Delaux A, de Saint Aubert JB, de Montleau C, Gutman E, Audo I, Duebel J, Picaud S, Dalkara D, Blouin L, Taiel M, Roska B | display-authors = 6 | title = Partial recovery of visual function in a blind patient after optogenetic therapy | journal = Nature Medicine | volume = 27 | issue = 7 | pages = 1223–1229 | date = July 2021 | pmid = 34031601 | doi = 10.1038/s41591-021-01351-4 | doi-access = free }}</ref> ===Identifikacija specifičnih neurona i mreža=== ====Amigdala==== Optogenetički pristupi korišteni su za mapiranje neuronskih krugova u [[amigdala|amigdali]] koji doprinose [[uslovljavanje straha|uslovljavanju straha]].<ref name="Haubensak 2010">{{cite journal | vauthors = Haubensak W, Kunwar PS, Cai H, Ciocchi S, Wall NR, Ponnusamy R, Biag J, Dong HW, Deisseroth K, Callaway EM, Fanselow MS, Lüthi A, Anderson DJ | display-authors = 6 | title = Genetic dissection of an amygdala microcircuit that gates conditioned fear | journal = [[Nature]] | volume = 468 | issue = 7321 | pages = 270–276 | date = November 2010 | pmid = 21068836 | pmc = 3597095 | doi = 10.1038/nature09553 | bibcode = 2010Natur.468..270H }}</ref><ref name="Johansen 2010">{{cite journal | vauthors = Johansen JP, Hamanaka H, Monfils MH, Behnia R, Deisseroth K, Blair HT, LeDoux JE | title = Optical activation of lateral amygdala pyramidal cells instructs associative fear learning | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 107 | issue = 28 | pages = 12692–12697 | date = July 2010 | pmid = 20615999 | pmc = 2906568 | doi = 10.1073/pnas.1002418107 | doi-access = free | bibcode = 2010PNAS..10712692J }}</ref><ref name="Jasnow2013">{{cite journal | vauthors = Jasnow AM, Ehrlich DE, Choi DC, Dabrowska J, Bowers ME, McCullough KM, Rainnie DG, Ressler KJ | display-authors = 6 | title = Thy1-expressing neurons in the basolateral amygdala may mediate fear inhibition | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 33 | issue = 25 | pages = 10396–10404 | date = June 2013 | pmid = 23785152 | pmc = 3685835 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.5539-12.2013 }}</ref><ref name="Dias 2013">{{cite journal | vauthors = Dias BG, Banerjee SB, Goodman JV, Ressler KJ | title = Towards new approaches to disorders of fear and anxiety | journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 23 | issue = 3 | pages = 346–352 | date = June 2013 | pmid = 23402950 | pmc = 3672317 | doi = 10.1016/j.conb.2013.01.013 }}</ref> Jedan takav primjer neuronskog kruga jeste veza između [[bazolateralna amigdala|bazolateralne amigdale]] i dorzomedijalnog prefrontalnog [[korteks]]a, gdje su uočene [[neuronska oscilacia|neuronske oscilacije]] frekvencije 4&nbsp;Hz u [[korelacija|korelaciji]] s [[ponašanje]]m ukočenosti (zamrzavanja) izazvanim strahom kod miševa. U transgene miševe uveden je kanalrodopsin-2 povezan s [[parvalbumin]]om-Cre promotorom, koji je selektivno ciljao interneurone smještene u bazolateralnoj amigdali i dorzomedijalnom prefrontalnom korteksu, a koji su odgovorni za oscilacije od 4&nbsp;Hz. Optička stimulacija tih interneurona izazvala je ponašanje ukočenosti, čime su dobijeni dokazi da bi te oscilacije od 4&nbsp;Hz mogle biti odgovorne za osnovni odgovor na strah koji generišu neuronske populacije u dorzomedijalnom prefrontalnom korteksu i bazolateralnoj amigdali.<ref>{{cite journal | vauthors = Karalis N, Dejean C, Chaudun F, Khoder S, Rozeske RR, Wurtz H, Bagur S, Benchenane K, Sirota A, Courtin J, Herry C | display-authors = 6 | title = 4-Hz oscillations synchronize prefrontal-amygdala circuits during fear behavior | journal = Nature Neuroscience | volume = 19 | issue = 4 | pages = 605–612 | date = April 2016 | pmid = 26878674 | pmc = 4843971 | doi = 10.1038/nn.4251 }}</ref> Daljnje optogenetočke manipulacije centralne amigdale (CeA) otkrile su ulogu te regije u robusnim senzomotornim funkcijama. Korištenjem mišjih modela, ''in vivo'' snimanje kalcija otkrilo je aktivaciju populacija neurona koje eksprimiraju [[transkripcijski faktor]] ''[[ISL1|Isl1]]'' na početku radnje grizenja. Neuronska aktivnost bila je direktno proporcionalna tvrdoći objekta koji se grize, što ukazuje na ulogu ovih neurona u modulaciji sile. Optogenetska aktivacija CeA^Isl1 neurona pojačavala je i intenzivirala ponašanje grizenja, dok je inhibicija ometala grizenje smanjenjem aktivnosti mišića odgovornih za zatvaranje vilice. Štaviše, aktivacija projekcija CeA^Isl1 neurona prema parvoćelijskoj retikularnoj formaciji (PCRt) i pedunkulopontinom tegmentnom jezgru (PPtg) rezultirala je povećanom učestalošću i trajanjem grizenja, što ukazuje na vezu između motivacijskih stanja i motornog odgovora.<ref>{{cite bioRxiv |last1=Ding |first1=Wenyu |title=Central amygdala Isl1 neurons control biting by integrating sensory and motivational signals |date=2026-02-05 |language=en |biorxiv=10.64898/2026.02.03.703447 |last2=De Almeida |first2=Alisson Pinto |last3=Wang |first3=Wenkang |last4=Qu |first4=Chunyu |last5=Klein |first5=Rüdiger }}</ref> ;Prednji cingularni korteks Optogenetočke tehnike također su korištene za istraživanje puteva bola uključenih u hronični i neuropatski bol.<ref>{{Cite journal |last1=Li |first1=Siyu |last2=Feng |first2=Xiaoli |last3=Bian |first3=Hui |date=2022 |title=Optogenetics: Emerging strategies for neuropathic pain treatment |journal=Frontiers in Neurology |volume=13 |doi=10.3389/fneur.2022.982223 |doi-access=free|issn=1664-2295 |pmc=9758006 |pmid=36536805}}</ref> Prednji cingularni korteks (ACC) struktura je unutar limbnog sistema sa brojnim međusobnim vezama, odgovorna za obradu signala bola. Dugotrajna potencijacija ovih signala karakteriše razvoj neuropatskog bola.<ref>{{Cite journal |last1=Moon |first1=Hyeong Cheol |last2=Park |first2=Young Seok |date=2022-01-01 |title=Optogenetic Stimulation of the Anterior Cingulate Cortex Modulates the Pain Processing in Neuropathic Pain: A Review |journal=Journal of Molecular Neuroscience |language=en |volume=72 |issue=1 |pages=1–8 |doi=10.1007/s12031-021-01898-4 |pmid=34505976 |issn=1559-1166}}</ref> Stimulacija inhibitornih neurona u ACC-u koji eksprimiraju kanalrodopsin-2 rezultirala je smanjenjem refleksnih odgovora na akutni bol kod miševa. Ovakve studije pokazuju da modulacija inhibitornih puteva uključenih u procesuiranje bola predstavlja izvodljiv metod za kontrolu upalnog i neuropatskog bola.<ref>{{Cite journal |last1=Narcisse |first1=Darryl |last2=Tripathy |first2=Ashutosh |last3=Benkowski |first3=Robert |last4=Mohanty |first4=Samarendra |date=2022-07-01 |title=ID:16598 Optogenetic Modulation of the Central Nervous System for Acute and Chronic Pain |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1094715922004172 |journal=Neuromodulation: Technology at the Neural Interface |series=Abstracts from the 2022 North American Neuromodulation Society's Annual Meeting |volume=25 |issue=5, Supplement |pages=S107 |doi=10.1016/j.neurom.2022.02.125 |issn=1094-7159|url-access=subscription }}</ref> ====Mirisni bulbus==== Optogenetička aktivacija mirisnih senzornih neurona bila je ključna za demonstriranje vremenskih aspekata obrade mirisa<ref>{{cite journal | vauthors = Shusterman R, Smear MC, Koulakov AA, Rinberg D | title = Precise olfactory responses tile the sniff cycle | journal = Nature Neuroscience | volume = 14 | issue = 8 | pages = 1039–1044 | date = July 2011 | pmid = 21765422 | doi = 10.1038/nn.2877 | pmc = 13348895 | s2cid = 5194595 }}</ref> i za mehanizam neuromodulatorno posredovanih [[Miris|olfaktorno]] vođenih ponašanja (npr. [[agresija]], [[parenje]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Smith RS, Hu R, DeSouza A, Eberly CL, Krahe K, Chan W, Araneda RC | title = Differential Muscarinic Modulation in the Olfactory Bulb | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 35 | issue = 30 | pages = 10773–10785 | date = July 2015 | pmid = 26224860 | pmc = 4518052 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.0099-15.2015 }}</ref> Pored toga, uz pomoć optogenetike, ponovo su dobijeni dokazi koji pokazuju da je „naknadna slika” mirisa koncentrisana više centralno, oko mirisnog bulbusa, a ne na periferiji gdje se nalaze neuroni mirisnih receptora. Transgeni miševi, kod kojih je eksprimiran kanal-rodopsin Thy1-ChR2, stimulisani su laserom talasne dužine 473 nm, postavljenim transkranijalno iznad dorzalnog dijela mirisnog bulbusa. Dugotrajnija fotostimulacija mitralnih ćelija u mirisnom bulbusu rezultirala je uočavanjem dugotrajnije neuronske aktivnosti u tom području i nakon prestanka fotostimulacije, što ukazuje na to da je mirisni senzorni sistem sposoban za dugoročne promjene i prepoznavanje razlika između starih i novih mirisa.<ref>{{cite journal | vauthors = Patterson MA, Lagier S, Carleton A | title = Odor representations in the olfactory bulb evolve after the first breath and persist as an odor afterimage | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 110 | issue = 35 | pages = E3340–E3349 | date = August 2013 | pmid = 23918364 | pmc = 3761593 | doi = 10.1073/pnas.1303873110 | doi-access = free | bibcode = 2013PNAS..110E3340P }}</ref> ====''Nucleus accumbens''==== Optogenetika, praćenje ponašanja sisara pri slobodnom kretanju, ''in vivo'' [[elektrofiziologija]] i fiziologija moždanih isječaka integrisani su radi proučavanja holinergičkih interneurona u strukturi ''[[nucleus accumbens]]'', putem direktne ekscitacije ili inhibicije. Iako čine manje od 1% ukupne populacije neurona u ovoj strukturi, ove holinergičke ćelije mogu kontrolisati aktivnost dopaminergičkih završetaka koji inervišu neurone srednje veličine sa trnovitim nastavcima (MSN) u ''nucleus accumbensu''.<ref name="Tecuapetla 2010">{{cite journal | vauthors = Tecuapetla F, Patel JC, Xenias H, English D, Tadros I, Shah F, Berlin J, Deisseroth K, Rice ME, Tepper JM, Koos T | display-authors = 6 | title = Glutamatergic signaling by mesolimbic dopamine neurons in the nucleus accumbens | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 20 | pages = 7105–7110 | date = May 2010 | pmid = 20484653 | pmc = 3842465 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.0265-10.2010 }}</ref> Poznato je da su ovi MSN-ovi (neuroni srednjih bodljikavih [[dendrit]]a) u nukleusu akumbensu uključeni u nervni put putem kojeg [[kokain]] ispoljava svoje djelovanje, jer je utvrđeno da smanjenje promjena u aktivnosti ovih neurona, izazvanih kokainom, inhibira uslovljavanje (klasično uslovljavanje) povezano s kokainom. Nekolicina holinergičkih neurona prisutnih u nukleusu akumbensu mogla bi predstavljati pogodne mete za [[farmakoterapija|farmakoterapiju]] u liječenju zavisnosti od kokaina.<ref name="Witten 2010"/> ====Prefrontalni korteks==== [[File:Optogenetics imetronic.JPG|upright=1.3|thumb| [[Kafez]]i za pacove opremljeni optogenetskim LED komutatorima koji omogućavaju proučavanje ponašanja životinja ''[[in vivo]]'' tokom optogenetskih stimulacija.]] Zapisi dobijeni ''in vivo'' i ''[[in vitro]]'' u Laboratoriji za optofiziologiju Univerziteta Colorado u Boulderu (voditelj: dr. Donald C. Cooper) prikazuju pojedinačne [[piramidani neuron|piramidne neurone]] u prefrontalnom korteksu koji eksprimiraju CAMKII AAV-ChR2 i pokazuju visoku vjernost generisanja [[akcijski potencijal|akcijskih potencijala]] pri kratkim impulsima plave svjetlosti frekvencije 20&nbsp;Hz ('''Slika 1''').<ref name = "Baratta">{{cite journal | vauthors = Baratta MV, Nakamura S, Dobelis P, Pomrenze MB, Dolzani SD, Cooper DC | title = Optogenetic control of genetically-targeted pyramidal neuron activity in prefrontal cortex | journal = Nature Precedings | date = 2 April 2012 | url = http://precedings.nature.com/documents/7102/version/1/files/npre20127102-1.pdf | bibcode = 2012arXiv1204.0710B | arxiv = 1204.0710 | doi = 10.1038/npre.2012.7102.1 | s2cid = 31641314 }}</ref> ;Motorni i piriformni korteks Ponovljena optogenetička stimulacija ''in vivo'' kod zdravih životinja na kraju je dovela do pojave [[epilepsijski napad|napada]].<ref>{{cite journal | vauthors = Cela E, McFarlan AR, Chung AJ, Wang T, Chierzi S, Murai KK, Sjöström PJ | title = An Optogenetic Kindling Model of Neocortical Epilepsy | journal = Scientific Reports | volume = 9 | issue = 1 | date = March 2019 | pmid = 30918286 | pmc = 6437216 | doi = 10.1038/s41598-019-41533-2 | doi-access = free| bibcode = 2019NatSR...9.5236C }}</ref> Ovaj model nazvan je optokindling. ''In vitro'' studije otkrile su gubitak povratne inhibicije u piriformnom krugu uslijed poremećene sinteze [[GABA]]-e.<ref name=":12">{{cite journal | vauthors = Ryu B, Nagappan S, Santos-Valencia F, Lee P, Rodriguez E, Lackie M, Takatoh J, Franks KM | display-authors = 6 | title = Chronic loss of inhibition in piriform cortex following brief, daily optogenetic stimulation | journal = Cell Reports | volume = 35 | issue = 3 | date = April 2021 | pmid = 33882304 | pmc = 8102022 | doi = 10.1016/j.celrep.2021.109001 | doi-access = free }}</ref> ====Srce==== Optogenetika je primijenjena na atrijalne kardiomiocite kako bi se pomoću svjetlosti zaustavile [[srčana aritmija|aritmije]] uzrokovane spiralnim talasima, kakve se javljaju kod atrijske fibrilacije.<ref name="pmid25082848">{{cite journal | vauthors = Bingen BO, Engels MC, Schalij MJ, Jangsangthong W, Neshati Z, Feola I, Ypey DL, Askar SF, Panfilov AV, Pijnappels DA, de Vries AA | display-authors = 6 | title = Light-induced termination of spiral wave arrhythmias by optogenetic engineering of atrial cardiomyocytes | journal = Cardiovascular Research | volume = 104 | issue = 1 | pages = 194–205 | date = October 2014 | pmid = 25082848 | doi = 10.1093/cvr/cvu179 | doi-access = free }}</ref> Ova metoda je još uvijek u fazi razvoja. Nedavna studija istraživala je mogućnosti optogenetike kao metode za korigovanje aritmija i resinhronizaciju srčanog ritma. U okviru studije, kanalrodopsin-2 je uveden u kardiomiocite u području komora srca transgenih miševa, a provedena su i *in vitro* ispitivanja fotostimulacije na uzorcima tkiva ovih životinja. Fotostimulacija je dovela do pojačane aktivacije ćelija, a time i do snažnijih kontrakcija komora, što je rezultiralo ubrzanjem srčanog ritma. Pored toga, ovaj pristup je primijenjen u [[terapija srčane resinhronizacije|terapiji srčane resinhronizacije]] (CRT) kao novi biološki [[pejsmejker]], kao zamjena za konvencionalnu CRT zasnovanu na [[elektroda]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Nussinovitch U, Gepstein L | title = Optogenetics for in vivo cardiac pacing and resynchronization therapies | journal = Nature Biotechnology | volume = 33 | issue = 7 | pages = 750–754 | date = July 2015 | pmid = 26098449 | doi = 10.1038/nbt.3268 | s2cid = 1794556 }}</ref> U posljednje vrijeme optogenetika primjenjuje se na srcu za defibrilaciju ventrikulskih aritmija putem lokalnog epikardijalnog osvjetljavanja,<ref>{{cite journal | vauthors = Nyns EC, Kip A, Bart CI, Plomp JJ, Zeppenfeld K, Schalij MJ, de Vries AA, Pijnappels DA | display-authors = 6 | title = Optogenetic termination of ventricular arrhythmias in the whole heart: towards biological cardiac rhythm management | journal = European Heart Journal | volume = 38 | issue = 27 | pages = 2132–2136 | date = July 2017 | pmid = 28011703 | pmc = 5837774 | doi = 10.1093/eurheartj/ehw574 }}</ref> generaliziranog osvjetljavanja cijelog srca <ref>{{cite journal | vauthors = Bruegmann T, Boyle PM, Vogt CC, Karathanos TV, Arevalo HJ, Fleischmann BK, Trayanova NA, Sasse P | display-authors = 6 | title = Optogenetic defibrillation terminates ventricular arrhythmia in mouse hearts and human simulations | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 126 | issue = 10 | pages = 3894–3904 | date = October 2016 | pmid = 27617859 | pmc = 5096832 | doi = 10.1172/JCI88950 }}</ref> ili uz prilagođene obrasce stimulacije zasnovane na aritmogenim mehanizmima, radi smanjenja energije defibrilacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Crocini C, Ferrantini C, Coppini R, Scardigli M, Yan P, Loew LM, Smith G, Cerbai E, Poggesi C, Pavone FS, Sacconi L | display-authors = 6 | title = Optogenetics design of mechanistically-based stimulation patterns for cardiac defibrillation | journal = Scientific Reports | volume = 6 | date = October 2016 | pmid = 27748433 | pmc = 5066272 | doi = 10.1038/srep35628 | doi-access = free| bibcode = 2016NatSR...635628C }}</ref> ====Spiralna ganglija==== Optogenetička stimulacija spiralne ganglije kod [[gluhoća|gluhih]] miševa obnovila je slušnu aktivnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Hernandez VH, Gehrt A, Reuter K, Jing Z, Jeschke M, Mendoza Schulz A, Hoch G, Bartels M, Vogt G, Garnham CW, Yawo H, Fukazawa Y, Augustine GJ, Bamberg E, Kügler S, Salditt T, de Hoz L, Strenzke N, Moser T | display-authors = 6 | title = Optogenetic stimulation of the auditory pathway | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 124 | issue = 3 | pages = 1114–1129 | date = March 2014 | pmid = 24509078 | pmc = 3934189 | doi = 10.1172/JCI69050 }}</ref> Optogenetička primjena na [[spužnica|spužničnu]] regiju omogućava stimulaciju ili inhibiciju spiralnih ganglijskih ćelija (SGN). Pored toga, zbog karakteristika potencijala mirovanja SGN-ova, korištene su različite varijante proteina kanalrodopsina-2, kao što je Chronos,<ref name="Keppeler_2018">{{cite journal | vauthors = Keppeler D, Merino RM, Lopez de la Morena D, Bali B, Huet AT, Gehrt A, Wrobel C, Subramanian S, Dombrowski T, Wolf F, Rankovic V, Neef A, Moser T | display-authors = 6 | title = Ultrafast optogenetic stimulation of the auditory pathway by targeting-optimized Chronos | journal = The EMBO Journal | volume = 37 | issue = 24 | date = December 2018 | pmid = 30396994 | pmc = 6293277 | doi = 10.15252/embj.201899649 }}</ref> CatCh i f-Chrimson.<ref name="Mager_2018">{{cite journal | vauthors = Mager T, Lopez de la Morena D, Senn V, Schlotte J, D Errico A, Feldbauer K, Wrobel C, Jung S, Bodensiek K, Rankovic V, Browne L, Huet A, Jüttner J, Wood PG, Letzkus JJ, Moser T, Bamberg E | display-authors = 6 | title = High frequency neural spiking and auditory signaling by ultrafast red-shifted optogenetics | journal = Nature Communications | volume = 9 | issue = 1 | date = May 2018 | pmid = 29717130 | pmc = 5931537 | doi = 10.1038/s41467-018-04146-3 | doi-access = free| bibcode = 2018NatCo...9.1750M }}</ref> Varijante Chronos i CatCh posebno su korisne jer kraće vrijeme provode u deaktiviranom stanju, što omogućava veću aktivnost uz emitovanje kraćih bljeskova plave svjetlosti. Pored toga, upotreba modifikovanih kanala sa pomakom spektra ka crvenoj oblasti, poput f-Chrimsona, omogućava stimulaciju pomoću dužih talasnih dužina, čime se dugoročno smanjuje rizik od fototoksičnosti, bez narušavanja brzine otvaranja i zatvaranja [[ionski kanal|kanala]].<ref name="Mager_2019">{{cite web|title=Engineering long-wavelength light-driven ion channels to hear the light. Atlas of Science|url=https://atlasofscience.org/engineering-long-wavelength-light-driven-ion-channels-to-hear-the-light/|access-date=7 November 2019}}</ref> Rezultat toga bio bi da LED dioda koja proizvodi svjetlost zahtijeva manje energije, čime bi ideja o pužničnim protezama u kombinaciji s fotostimulacijom postala izvodljivija.<ref>{{cite journal | vauthors = Moser T | title = Optogenetic stimulation of the auditory pathway for research and future prosthetics | journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 34 | pages = 29–36 | date = October 2015 | pmid = 25637880 | doi = 10.1016/j.conb.2015.01.004 | s2cid = 35199775 }}</ref> ====Moždano stablo==== Optogenetička stimulacija modificiranog kanalerodopsina (ReaChR), koji se aktivira crvenim svjetlom i eksprimira u [[facijalno motorno jezgro|facijalnom motornom jezgru]], omogućila je minimalno invazivnu aktivaciju [[motorni neuron|motornih neurona]], sposobnih da pokrenu vibrise kod miševa.<ref name="Lin001">{{cite journal | vauthors = Lin JY, Knutsen PM, Muller A, Kleinfeld D, Tsien RY | title = ReaChR: a red-shifted variant of channelrhodopsin enables deep transcranial optogenetic excitation | journal = Nature Neuroscience | volume = 16 | issue = 10 | pages = 1499–1508 | date = October 2013 | pmid = 23995068 | pmc = 3793847 | doi = 10.1038/nn.3502 }}</ref> Jedna inovativna studija primijenila je optogenetiku na dorzalnom jezgru rafa (Dorsal Raphe Nucleus), kako bi se aktiviralo i inhibiralo oslobađanje dopamina u ventralnom tegmentalnom području. Za postizanje aktivacije, [[transgeneza|transgeni]] miševi tretirani su konstruktom koji sadrži kanalrodopsin-2 (ChR2) i TH-Cre promotor, dok je za inhibiciju korištena hiperpolarizirajuća opsinska molekula NpHR, u kombinaciji s TH-Cre promotorom. Rezultati su pokazali da optička aktivacija [[dopamin]]ergičkih neurona dovodi do povećanja socijalnih interakcija, dok njihova inhibicija smanjuje potrebu za socijalizacijom, ali samo nakon perioda izolacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Matthews GA, Nieh EH, Vander Weele CM, Halbert SA, Pradhan RV, Yosafat AS, Glober GF, Izadmehr EM, Thomas RE, Lacy GD, Wildes CP, Ungless MA, Tye KM | display-authors = 6 | title = Dorsal Raphe Dopamine Neurons Represent the Experience of Social Isolation | journal = Cell | volume = 164 | issue = 4 | pages = 617–631 | date = February 2016 | pmid = 26871628 | pmc = 4752823 | doi = 10.1016/j.cell.2015.12.040 }}</ref> ==== Vizuelni sistem ==== Proučavanje vizuelnog sistema primjenom optogenetike može biti izazovno. Naime, svjetlost koja se koristi za optogenetičku kontrolu može dovesti do aktivacije [[fotoreceptor]]a, uslijed blizine primarnih vizuelnih krugova i tih fotoreceptora. U tom slučaju, teško je postići prostornu selektivnost (posebno kod optičkog režnja muhe). Stoga proučavanje vizuelnog sistema zahtijeva spektarsko razdvajanje, uz upotrebu kanala koje aktiviraju talasne dužine svjetlosti različite od onih koje aktiviraju rodopsine unutar fotoreceptora (maksimalna aktivacija na 480&nbsp;nm za rodopsin 1 kod vrsta roda ''[[Drosophila]]''). CsChrimson sa pomakom ka crvenom dijelu spektra <ref>{{cite journal | vauthors = Klapoetke NC, Murata Y, Kim SS, Pulver SR, Birdsey-Benson A, Cho YK, Morimoto TK, Chuong AS, Carpenter EJ, Tian Z, Wang J, Xie Y, Yan Z, Zhang Y, Chow BY, Surek B, Melkonian M, Jayaraman V, Constantine-Paton M, Wong GK, Boyden ES | display-authors = 6 | title = Independent optical excitation of distinct neural populations | journal = Nature Methods | volume = 11 | issue = 3 | pages = 338–346 | date = March 2014 | pmid = 24509633 | pmc = 3943671 | doi = 10.1038/nmeth.2836 | bibcode = 2014NaMet..11..338K }}</ref> ili bistabilni kanalni rodopsin <ref>{{cite journal | vauthors = Berndt A, Yizhar O, Gunaydin LA, Hegemann P, Deisseroth K | title = Bi-stable neural state switches | journal = Nature Neuroscience | volume = 12 | issue = 2 | pages = 229–234 | date = February 2009 | pmid = 19079251 | doi = 10.1038/nn.2247 | s2cid = 15125498 }}</ref> koriste se za optogenetsku aktivaciju neurona (tj. depolarizaciju), jer oba omogućavaju spektarsko razdvajanje. Da bi se postiglo utišavanje neurona (tj. [[Hiperpolarizacija (biologija)|hiperpolarizacija]]), anionski kanal rodopsin otkriven u vrsti kriptofitnih algi ''[[Guillardia|Guillardia theta]]'' (nazvan GtACR1)<ref name="pmid26113638">{{cite journal | vauthors = Govorunova EG, Sineshchekov OA, Janz R, Liu X, Spudich JL | title = NEUROSCIENCE. Natural light-gated anion channels: A family of microbial rhodopsins for advanced optogenetics | journal = Science | volume = 349 | issue = 6248 | pages = 647–650 | date = August 2015 | pmid = 26113638 | pmc = 4764398 | doi = 10.1126/science.aaa7484 }}</ref> može se koristiti. GtACR1 je osjetljiviji na svjetlost od drugih inhibitornih kanala, poput halorodopsina (klase hloridnih pumpi), te omogućava snažnu provodljivost. Budući da je njegov vrhunac aktivacije (515 nm) blizak onom kod rodopsina 1, neophodno je pažljivo kalibrirati optogenetičko osvjetljenje, kao i vizuelni stimulus. Faktori koje treba uzeti u obzir uključuju talasnu dužinu optogenetičkog osvjetljenja (po mogućnosti veću od vrhunca aktivacije GtACR1), veličinu stimulusa (kako bi se izbjegla aktivacija kanala svjetlošću stimulusa) i intenzitet optogenetičkog osvjetljenja. Pokazalo se da GtACR1 može biti koristan inhibitorni alat u optogenetičkom proučavanju vizuelnog sistema vinske mušice (''Drosophila'') putem utišavanja ekspresije T4/T5 neurona.<ref>{{cite journal | vauthors = Mauss AS, Busch C, Borst A | title = Optogenetic Neuronal Silencing in Drosophila during Visual Processing | journal = Scientific Reports | volume = 7 | issue = 1| date = October 2017 | pmid = 29061981 | pmc = 5653863 | doi = 10.1038/s41598-017-14076-7 | doi-access = free| bibcode = 2017NatSR...713823M }}</ref> Ova istraživanja mogu se provoditi i na intaktnim životinjama tokom izvođenja određenih radnji, naprimjer radi ispitivanja [[optomotorni odgovor|optomotornog odgovora]]. ==== Senzomotorni sistem ==== Optogenetička inhibicija ili aktivacija neurona omogućava ispitivanje njihove neophodnosti, odnosno dovoljnosti, za generisanje određenog ponašanja.<ref>{{Cite journal|last1=Portugues|first1=Ruben|last2=Severi|first2=Kristen E|last3=Wyart|first3=Claire|last4=Ahrens|first4=Misha B |author4-link=Misha B. Ahrens |date=2013-02-01|title=Optogenetics in a transparent animal: circuit function in the larval zebrafish|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959438812001638|journal=Current Opinion in Neurobiology|series=Neurogenetics|language=en|volume=23|issue=1|pages=119–126|doi=10.1016/j.conb.2012.11.001|pmid=23246238|s2cid=19906279|issn=0959-4388|url-access=subscription}}</ref> Koristeći ovaj pristup, istraživači mogu analizirati neuronske sklopove koji kontrolišu motorni izlaz. Izazivanjem promjena u aktivnosti neurona na različitim mjestima unutar senzomotornog sistema, istraživači su stekli saznanja o ulozi silaznih neurona u pokretanju stereotipnih oblika ponašanja,<ref>{{Cite journal|last1=Cande|first1=Jessica|last2=Namiki|first2=Shigehiro|last3=Qiu|first3=Jirui|last4=Korff|first4=Wyatt|last5=Card|first5=Gwyneth M|last6=Shaevitz|first6=Joshua W|last7=Stern|first7=David L|last8=Berman|first8=Gordon J|date=2018-06-26|editor-last=Scott|editor-first=Kristin|title=Optogenetic dissection of descending behavioral control in Drosophila|journal=eLife|volume=7|doi=10.7554/eLife.34275|pmid=29943729|pmc=6031430|issn=2050-084X |doi-access=free }}</ref> kako lokalizovani taktilni senzorni input <ref>{{Cite journal|last1=DeAngelis|first1=Brian D|last2=Zavatone-Veth|first2=Jacob A|last3=Gonzalez-Suarez|first3=Aneysis D|last4=Clark|first4=Damon A|date=2020-04-22|editor-last=Calabrese|editor-first=Ronald L|title=Spatiotemporally precise optogenetic activation of sensory neurons in freely walking Drosophila|journal=eLife|volume=9|doi=10.7554/eLife.54183|pmid=32319425|pmc=7198233|issn=2050-084X |doi-access=free }}</ref> i aktivnost interneurona <ref>{{Cite journal|last1=Bidaye|first1=Salil S.|last2=Laturney|first2=Meghan|last3=Chang|first3=Amy K.|last4=Liu|first4=Yuejiang|last5=Bockemühl|first5=Till|last6=Büschges|first6=Ansgar|last7=Scott|first7=Kristin|date=2020-11-11|title=Two Brain Pathways Initiate Distinct Forward Walking Programs in Drosophila|journal=Neuron|language=English|volume=108|issue=3|pages=469–485.e8|doi=10.1016/j.neuron.2020.07.032|issn=0896-6273|pmid=32822613|pmc=9435592 |s2cid=221198570}}</ref> mijenja lokomociju i ulogu [[Purkinjeova ćelija|Purkinjeovih ćelija]] u generisanju i modulaciji pokreta.<ref>{{Cite journal|last1=Heiney|first1=Shane A.|last2=Kim|first2=Jinsook|last3=Augustine|first3=George J.|last4=Medina|first4=Javier F.|date=2014-02-05|title=Precise Control of Movement Kinematics by Optogenetic Inhibition of Purkinje Cell Activity|url=https://www.jneurosci.org/content/34/6/2321|journal=Journal of Neuroscience|language=en|volume=34|issue=6|pages=2321–2330|doi=10.1523/JNEUROSCI.4547-13.2014|issn=0270-6474|pmid=24501371|pmc=3913874}}</ref> Ovo je moćna tehnika za razumijevanje neuronskih osnova [[lokomocija životinja]] i [[kretanje|kretanja] u širem smislu. ===Precizna vremenska kontrola intervencija=== Trenutno dostupni optogenetički efektori omogućavaju preciznu vremensku kontrolu željene intervencije (tj. inhibicije ili ekscitacije ciljnih neurona), uz preciznost koja rutinski dostiže nivo milisekunde.<ref>{{cite journal | vauthors = Solari N, Sviatkó K, Laszlovszky T, Hegedüs P, Hangya B | title = Open Source Tools for Temporally Controlled Rodent Behavior Suitable for Electrophysiology and Optogenetic Manipulations | journal = Frontiers in Systems Neuroscience | volume = 12| date = May 2018 | pmid = 29867383 | pmc = 5962774 | doi = 10.3389/fnsys.2018.00018 | doi-access = free }}</ref> Međutim, vremenska preciznost varira među optogenetskim aktuatorima,<ref>{{cite journal | vauthors = Lin JY | title = A user's guide to channelrhodopsin variants: features, limitations and future developments | journal = Experimental Physiology | volume = 96 | issue = 1 | pages = 19–25 | date = January 2011 | pmid = 20621963 | pmc = 2995811 | doi = 10.1113/expphysiol.2009.051961 }}</ref> i zavisi od učestalosti i intenziteta stimulacije.<ref name="10.1162/netn_a_00154"/> Sada se mogu osmisliti eksperimenti u kojima se svjetlost korištena za intervenciju aktivira određenim elementom ponašanja (radi inhibicije tog ponašanja), određenim bezuslovnim stimulusom (radi povezivanja nečega s tim stimulusom) ili određenim oscilatornim događajem u mozgu (radi inhibicije tog događaja).<ref>{{Cite journal|last1=Grosenick|first1=Logan|last2=Marshel|first2=James H.|last3=Deisseroth|first3=Karl|date=2015-04-08|title=Closed-Loop and Activity-Guided Optogenetic Control|journal=Neuron|language=en|volume=86|issue=1|pages=106–139|doi=10.1016/j.neuron.2015.03.034|pmid=25856490|pmc=4775736|issn=0896-6273}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Armstrong|first1=Caren|last2=Krook-Magnuson|first2=Esther|last3=Oijala|first3=Mikko|last4=Soltesz|first4=Ivan|date=2013|title=Closed-loop optogenetic intervention in mice|journal=Nature Protocols|language=en|volume=8|issue=8|pages=1475–1493|doi=10.1038/nprot.2013.080|pmid=23845961|pmc=3988315|issn=1750-2799}}</ref> Ovakav pristup već je korišten u nekoliko moždanih regija: ====Hipokampus==== [[Oštri talasi i talasanje|Kompleksi oštrih talasa i talasanja]] (SWR) različiti su visokofrekventni oscilatorni događaji u [[hipokampus]]u, za koje se smatra da imaju ulogu u formiranju i konsolidaciji pamćenja. Ovi događaji mogu se lahko detektovati, praćenjem oscilatornih ciklusa online snimljenog [[potencijal lokalnog polja|potencijala lokalnog polja]]. Na ovaj način, početak događaja može se koristiti kao okidački signal za svjetlosni bljesak koji se vodi nazad u hipokampus kako bi se inhibirali neuroni specifično tokom SWR-ova, a također i da se optogenetski inhibira sama oscilacija.<ref name="pmid27760158">{{cite journal | vauthors = Kovács KA, O'Neill J, Schoenenberger P, Penttonen M, Ranguel Guerrero DK, Csicsvari J | title = Optogenetically Blocking Sharp Wave Ripple Events in Sleep Does Not Interfere with the Formation of Stable Spatial Representation in the CA1 Area of the Hippocampus | journal = PLOS ONE | volume = 11 | issue = 10 | date = 19 Nov 2016 | pmid = 27760158 | pmc = 5070819 | doi = 10.1371/journal.pone.0164675 | doi-access = free | bibcode = 2016PLoSO..1164675K }}</ref> Ovakve vrste eksperimenata sa „zatvorenom petljom” korisne su za proučavanje SWR kompleksa i njihove uloge u pamćenju. === Ćelijska biologija/putevi ćelijske signalizacije === [[File:Optogenetic-control-of-cellular-forces-and-mechanotransduction-ncomms14396-s12.ogv|thumb|upright=2.85| Optogenetička kontrola ćelijskih sila i indukcija mehanotransdukcije.<ref name=":10">{{cite journal | vauthors = Valon L, Marín-Llauradó A, Wyatt T, Charras G, Trepat X | title = Optogenetic control of cellular forces and mechanotransduction | journal = Nature Communications | volume = 8 | date = February 2017 | pmid = 28186127 | pmc = 5309899 | doi = 10.1038/ncomms14396 | doi-access = free| bibcode = 2017NatCo...814396V }}</ref> Prikazane ćelije podvrgnute su snimanju u trajanju od jednog sata, uz istovremeno izlaganje plavoj svjetlosti koja pulsira svakih 60 sekundi. To je također naznačeno bljeskanjem plave tačke na slici. Ćelija miruje jedan sat bez aktivacije svjetlošću, nakon čega se ciklus ponavlja. Umetnuti kvadrat prikazuje uvećano jedro ćelije.]] Slično tome kako prirodni [[ionski kanal]]i kontrolisani svjetlošću, poput kanalrodopsina-2, omogućavaju optičku kontrolu toka iona – što je posebno korisno u neuronauci – prirodni proteini za [[transdukcija signala|transdukciju signala]] kontrolisani svjetlošću također omogućavaju optičku kontrolu biohemijskih puteva, uključujući stvaranje sekundarnih glasnika i interakcije između proteina, što je posebno korisno u proučavanju biologije ćelije i razvojne biologije.<ref name=":8">{{cite journal | vauthors = Khamo JS, Krishnamurthy VV, Sharum SR, Mondal P, Zhang K | title = Applications of Optobiology in Intact Cells and Multicellular Organisms | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 429 | issue = 20 | pages = 2999–3017 | date = October 2017 | pmid = 28882542 | doi = 10.1016/j.jmb.2017.08.015 }}</ref> U 2002., prvi primjer upotrebe fotoproteina iz drugog organizma za kontrolu biohemijskog puta demonstriran je korištenjem interakcije između biljnog fitohroma i faktora koji interaguje s fitohromom (PIF), izazvane svjetlošću, radi kontrole transkripcije gena u kvascu.<ref name=":4"/> Spajanjem fitohroma sa domenom za vezivanje za [[DNK]], a PIF-a sa domenom za aktivaciju transkripcije, svjetlošću mogla se indukovati [[transkripcija gena]] koje prepoznaje domen za vezivanje za DNK.<ref name=":4"/> Ova studija nagovijestila je aspekte kasnijeg razvoja optogenetike u mozgu, naprimjer, sugerišući da „usmjerena isporuka svjetlosti putem optičkih vlakana ima potencijal da cilja odabrane ćelije ili tkiva, čak i unutar većih, manje prozirnih organizama”.<ref name=":4"/> U stručnoj literaturi ne postoji saglasnost o tome da li bi kontrolu ćelijske biohemije pomoću fotoproteina trebalo uključiti u definiciju optogenetike, s obzirom na to da se taj termin u uobičajenoj upotrebi posebno odnosi na kontrolu aktivnosti neurona pomoću [[opsin]]a,<ref name=":5">{{cite journal | vauthors = Fenno L, Yizhar O, Deisseroth K | title = The development and application of optogenetics | journal = Annual Review of Neuroscience | volume = 34 | pages = 389–412 | date = 2011 | pmid = 21692661 | pmc = 6699620 | doi = 10.1146/annurev-neuro-061010-113817 }}</ref><ref name=":6">{{cite web|date=17 December 2010|title=Method of the Year 2010: Optogenetics|url=https://www.youtube.com/watch?v=I64X7vHSHOE|work=Nature Video}}</ref><ref name=":7">{{cite web| vauthors = Deisseroth K |date=20 October 2010|title= Optogenetics: Controlling the Brain with Light |url= http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=optogenetics-controlling |work= Scientific American |publisher= Springer Nature America, Inc.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=optogenetics|title=optogenetics - Search Results|language=en|access-date=2020-02-29}}</ref> i budući da kontrola neuronskog aktiviranja pomoću opsina nastaje naknadno i koristi različite mehanizme od kontrole ćelijske biohemije pomoću fotoproteina.<ref name=":8"/> ==== Fotosenzitivni proteini koji se koriste u različitim ćelijskim signalnim putevima ==== Pored fitohroma, koji se nalaze u [[biljka]]ma i [[cijanobakterija]]ma, LOV domeni ([[domen osjetljiv na napon svjetlosti-kisika]]) iz biljaka i [[kvasac|kvasca]] i kriptohromni domeni iz biljaka su drugi prirodni fotosenzorni domeni koji su korišteni za optičku kontrolu biohemijskih puteva u ćelijama.<ref>{{cite journal | vauthors = Wittmann T, Dema A, van Haren J | title = Lights, cytoskeleton, action: Optogenetic control of cell dynamics | journal = Current Opinion in Cell Biology | volume = 66 | pages = 1–10 | date = October 2020 | pmid = 32371345 | pmc = 7577957 | doi = 10.1016/j.ceb.2020.03.003 | publisher = Elsevier Ltd. }}</ref><ref name=":8"/> Pored toga, od fluorescentnog proteina Dronpa konstruisan je sintetski fotosenzorni domen za optičku kontrolu biohemijskih puteva.<ref name=":8"/> Kod fotosenzornih domena, apsorpcija svjetlosti je povezana ili sa promjenom interakcija između proteina (u slučaju fitohroma, pojedinih LOV domena, kriptohroma i mutanata proteina Dronpa) ili sa konformacijskom promjenom koja izlaže povezani proteinski segment ili mijenja aktivnost povezanog [[proteinski domen|proteinskog domena]] (u slučaju fitohroma i pojedinih LOV domena).<ref name=":8"/> Interakcije između proteina regulisane svjetlošću mogu se zatim koristiti za regrutovanje proteina na DNK, naprimjer radi indukcije transkripcije gena ili modifikacija DNK, ili na [[ćelijska membrana|plazmamembranu]], naprimjer radi aktivacije rezidentnih signalnih proteina.<ref name=":10"/><ref>{{cite journal | vauthors = Konermann S, Brigham MD, Trevino A, Hsu PD, Heidenreich M, Cong L, Platt RJ, Scott DA, Church GM, Zhang F | display-authors = 6 | title = Optical control of mammalian endogenous transcription and epigenetic states | journal = Nature | volume = 500 | issue = 7463 | pages = 472–476 | date = August 2013 | pmid = 23877069 | pmc = 3856241 | doi = 10.1038/nature12466 | bibcode = 2013Natur.500..472K }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Leung DW, Otomo C, Chory J, Rosen MK | title = Genetically encoded photoswitching of actin assembly through the Cdc42-WASP-Arp2/3 complex pathway | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 105 | issue = 35 | pages = 12797–12802 | date = September 2008 | pmid = 18728185 | pmc = 2525560 | doi = 10.1073/pnas.0801232105 | doi-access = free | bibcode = 2008PNAS..10512797L }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Toettcher JE, Gong D, Lim WA, Weiner OD | title = Light-based feedback for controlling intracellular signaling dynamics | journal = Nature Methods | volume = 8 | issue = 10 | pages = 837–839 | date = September 2011 | pmid = 21909100 | pmc = 3184382 | doi = 10.1038/nmeth.1700 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Strickland D, Lin Y, Wagner E, Hope CM, Zayner J, Antoniou C, Sosnick TR, Weiss EL, Glotzer M | display-authors = 6 | title = TULIPs: tunable, light-controlled interacting protein tags for cell biology | journal = Nature Methods | volume = 9 | issue = 4 | pages = 379–384 | date = March 2012 | pmid = 22388287 | pmc = 3444151 | doi = 10.1038/nmeth.1904 | bibcode = 2012NaMet...9..379S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Idevall-Hagren O, Dickson EJ, Hille B, Toomre DK, De Camilli P | title = Optogenetic control of phosphoinositide metabolism | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 109 | issue = 35 | pages = E2316–E2323 | date = August 2012 | pmid = 22847441 | pmc = 3435206 | doi = 10.1073/pnas.1211305109 | doi-access = free | bibcode = 2012PNAS..109E2316I }}</ref> CRY2 također formira klastere kada je aktivan, stoga je spojen sa signalnim domenima i naknadno fotoaktiviran kako bi se omogućila aktivacija zasnovana na formiranju klastera.<ref>{{cite journal | vauthors = Bugaj LJ, Choksi AT, Mesuda CK, Kane RS, Schaffer DV | title = Optogenetic protein clustering and signaling activation in mammalian cells | journal = Nature Methods | volume = 10 | issue = 3 | pages = 249–252 | date = March 2013 | pmid = 23377377 | doi = 10.1038/nmeth.2360 | s2cid = 8737019 }}</ref> LOV2 domen vrste ''Avena sativa'' (obična [[zob]]) korišten je za izlaganje kratkih peptida ili aktivnog proteinskog domena na način zavisan od svjetlosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Lungu OI, Hallett RA, Choi EJ, Aiken MJ, Hahn KM, Kuhlman B | title = Designing photoswitchable peptides using the AsLOV2 domain | journal = Chemistry & Biology | volume = 19 | issue = 4 | pages = 507–517 | date = April 2012 | pmid = 22520757 | pmc = 3334866 | doi = 10.1016/j.chembiol.2012.02.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wu YI, Frey D, Lungu OI, Jaehrig A, Schlichting I, Kuhlman B, Hahn KM | title = A genetically encoded photoactivatable Rac controls the motility of living cells | journal = [[Nature]] | volume = 461 | issue = 7260 | pages = 104–108 | date = September 2009 | pmid = 19693014 | pmc = 2766670 | doi = 10.1038/nature08241 | bibcode = 2009Natur.461..104W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smart AD, Pache RA, Thomsen ND, Kortemme T, Davis GW, Wells JA | title = Engineering a light-activated caspase-3 for precise ablation of neurons in vivo | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 114 | issue = 39 | pages = E8174–E8183 | date = September 2017 | pmid = 28893998 | pmc = 5625904 | doi = 10.1073/pnas.1705064114 | bibcode = 2017PNAS..114E8174S | doi-access = free | author-link4 = Tanja Kortemme }}</ref> Unošenje ovog LOV domena u drugi protein može regulisati funkciju putem poremećaja strukture peptida izazvanog svjetlošću.<ref>{{cite journal | vauthors = Dagliyan O, Tarnawski M, Chu PH, Shirvanyants D, Schlichting I, Dokholyan NV, Hahn KM | title = Engineering extrinsic disorder to control protein activity in living cells | journal = Science | volume = 354 | issue = 6318 | pages = 1441–1444 | date = December 2016 | pmid = 27980211 | pmc = 5362825 | doi = 10.1126/science.aah3404 | bibcode = 2016Sci...354.1441D }}</ref> Protein asLOV2, koji optogenetski izlaže peptid, također je korišten kao skela za nekoliko sintetičkih sistema dimerizacije indukovane svjetlošću i disocijacije indukovane svjetlošću (iLID, odnosno LOVTRAP).<ref>{{cite journal | vauthors = Guntas G, Hallett RA, Zimmerman SP, Williams T, Yumerefendi H, Bear JE, Kuhlman B | title = Engineering an improved light-induced dimer (iLID) for controlling the localization and activity of signaling proteins | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 112 | issue = 1 | pages = 112–117 | date = January 2015 | pmid = 25535392 | pmc = 4291625 | doi = 10.1073/pnas.1417910112 | doi-access = free | bibcode = 2015PNAS..112..112G }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang H, Vilela M, Winkler A, Tarnawski M, Schlichting I, Yumerefendi H, Kuhlman B, Liu R, Danuser G, Hahn KM | display-authors = 6 | title = LOVTRAP: an optogenetic system for photoinduced protein dissociation | journal = Nature Methods | volume = 13 | issue = 9 | pages = 755–758 | date = September 2016 | pmid = 27427858 | pmc = 5137947 | doi = 10.1038/nmeth.3926 }}</ref> Ovi sistemi mogu se koristiti za kontrolu proteina putem strategije cijepanja proteina.<ref>{{cite journal | vauthors = van Haren J, Charafeddine RA, Ettinger A, Wang H, Hahn KM, Wittmann T | title = Local control of intracellular microtubule dynamics by EB1 photodissociation | journal = Nature Cell Biology | volume = 20 | issue = 3 | pages = 252–261 | date = March 2018 | pmid = 29379139 | pmc = 5826794 | doi = 10.1038/s41556-017-0028-5 | publisher = Nature Research. }}</ref> Fotodisocijabilni Dronpa domeni također su korišteni za zatvaranje [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] proteina u mraku, njegovo oslobađanje nakon osvjetljavanja cijan svjetlošću te ponovno zatvaranje nakon osvjetljavanja ljubičastom svjetlošću.<ref name=":9">{{cite journal | vauthors = Zhou XX, Chung HK, Lam AJ, Lin MZ | title = Optical control of protein activity by fluorescent protein domains | journal = [[Science]] | volume = 338 | issue = 6108 | pages = 810–814 | date = November 2012 | pmid = 23139335 | pmc = 3702057 | doi = 10.1126/science.1226854 | bibcode = 2012Sci...338..810Z }}</ref> ==== Vremenska kontrola transdukcije signala pomoću svjetlosti ==== Istražuje se mogućnost optičke kontrole signala različitog trajanja kako bi se razjasnilo na koji način putevi [[ćelijska signalizacija|ćelijskog signaliziranja]] pretvaraju trajanje signala i odgovor u različite ishode.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Tischer D, Weiner OD | title = Illuminating cell signalling with optogenetic tools | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 15 | issue = 8 | pages = 551–558 | date = August 2014 | pmid = 25027655 | pmc = 4145075 | doi = 10.1038/nrm3837 }}</ref> Prirodne signalne kaskade sposobne su odgovoriti različitim ishodima na razlike u vremenu, trajanju i dinamici podražaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Purvis JE, Lahav G | title = Encoding and decoding cellular information through signaling dynamics | journal = Cell | volume = 152 | issue = 5 | pages = 945–956 | date = February 2013 | pmid = 23452846 | pmc = 3707615 | doi = 10.1016/j.cell.2013.02.005 }}</ref> Naprimjer, tretiranje PC12 ćelija [[epidermni faktoro rasta|epidermnim faktorom rasta]] (EGF, koji indukuje prolazni profil ERK aktivnosti) dovodi do ćelijske proliferacije, dok uvođenje faktora rasta nerava (NGF, koji indukuje trajni profil ERK aktivnosti) dovodi do [[ćelijska diferencijacja|diferencijacije u ćelije]] nalik [[neuron]]ima.[<ref>{{cite journal | vauthors = Santos SD, Verveer PJ, Bastiaens PI | title = Growth factor-induced MAPK network topology shapes Erk response determining PC-12 cell fate | journal = Nature Cell Biology | volume = 9 | issue = 3 | pages = 324–330 | date = March 2007 | pmid = 17310240 | doi = 10.1038/ncb1543 | bibcode = 2007NaCB....9..324S | s2cid = 31709706 }}</ref> Ovo [[ponašanje]] prvobitno je okarakterisano primjenom EGF-a i NGF-a, ali je nalaz djelimično repliciran upotrebom optičkih ulaza.<ref>{{cite journal | vauthors = Toettcher JE, Weiner OD, Lim WA | title = Using optogenetics to interrogate the dynamic control of signal transmission by the Ras/Erk module | journal = Cell | volume = 155 | issue = 6 | pages = 1422–1434 | date = December 2013 | pmid = 24315106 | pmc = 3925772 | doi = 10.1016/j.cell.2013.11.004 }}</ref> Pored toga, otkrivena je brza petlja negativne [[povratna sprega|povratne sprege]] u signalnom putu RAF-MEK-ERK, primjenom pulsne aktivacije fotopreklopivog RAF-a, modifikovanog ugradnjom fotodisocijabilnih Dronpa domena.<ref name=":9"/> === Optogenetička fotostimulacija šumom === Istraživačka grupa profesora Eliasa Manjarreza uvela je optogenetičku fotostimulaciju šumom.<ref>{{cite journal | vauthors = Huidobro N, Mendez-Fernandez A, Mendez-Balbuena I, Gutierrez R, Kristeva R, Manjarrez E | title = Brownian Optogenetic-Noise-Photostimulation on the Brain Amplifies Somatosensory-Evoked Field Potentials | journal = Frontiers in Neuroscience | volume = 11 | date = 2017 | pmid = 28912671 | doi = 10.3389/fnins.2017.00464 | pmc = 5583167 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Huidobro N, De la Torre-Valdovinos B, Mendez A, Treviño M, Arias-Carrion O, Chavez F, Gutierrez R, Manjarrez E | display-authors = 6 | title = Optogenetic noise-photostimulation on the brain increases somatosensory spike firing responses | journal = Neuroscience Letters | volume = 664 | pages = 51–57 | date = January 2018 | pmid = 29128628 | doi = 10.1016/j.neulet.2017.11.004 | s2cid = 3370851 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mabil P, Huidobro N, Torres-Ramirez O, Flores-Hernandez J, Flores A, Gutierrez R, Manjarrez E | title = Noisy Light Augments the Na⁺ Current in Somatosensory Pyramidal Neurons of Optogenetic Transgenic Mice | journal = Frontiers in Neuroscience | volume = 14 | date = 2020 | pmid = 32528244 | doi = 10.3389/fnins.2020.00490| pmc=7263390 | doi-access = free }}</ref> Ovo je tehnika koja koristi nasumičnu, šumom praćenu svjetlost za aktivaciju neurona koji eksprimiraju ChR2. Optimalan nivo optogenetičke fotostimulacije šumom može povećati somatosenzorna evocirana poljska potencijala, frekvenciju okidanja piramidalnih neurona kao odgovor na somatosenzornu stimulaciju, te amplitudu natrijeve struje. ==Nagrade== Godine 2010. interdisciplinarni istraživački časopis proglasio je optogenetiku „metodom godine” u svim oblastima nauke i inženjerstva. ''Nature Methods''<ref>Primer on Optogenetics: {{cite journal|doi=10.1038/nmeth.f.323|title=Optogenetics: Controlling cell function with light|year=2010| vauthors = Pastrana E |journal=Nature Methods|volume=8|pages=24–25|issue=1|s2cid=5808517}}<br /> Editorial: {{cite journal|doi=10.1038/nmeth.f.321|title=Method of the Year 2010|year=2010|journal=Nature Methods|volume=8|page=1|issue=1|doi-access=free}}<br /> Commentary: {{cite journal | vauthors = Deisseroth K | title = Optogenetics | journal = Nature Methods | volume = 8 | issue = 1 | pages = 26–29 | date = January 2011 | pmid = 21191368 | pmc = 6814250 | doi = 10.1038/nmeth.f.324 | bibcode = 2011NaMet...8...26D }}</ref> i istaknut je u akademskom naučnom časopisu ''[[Science]]'' u okviru teme „Naučna otkrića decenije”.<ref>{{cite journal | title = Insights of the decade. Stepping away from the trees for a look at the forest. Introduction | journal = Science | volume = 330 | issue = 6011 | pages = 1612–1613 | date = December 2010 | pmid = 21163985 | doi = 10.1126/science.330.6011.1612 | s2cid = 206593135 | bibcode = 2010Sci...330.1612. | author1 = News Staff }}</ref><ref> {{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=I64X7vHSHOE | title = Method of the Year 2010: Optogenetics | work = Nature Video | date = 17 December 2010 }}</ref><ref name=":7"/> Iste godine, Georgu Nagelu, Peteru Hegemannu i Ernstu Bambergu dodijeljena je [[Wileyjeva nagrada za biomedicinske nauke]].<ref>[http://eu.wiley.com/WileyCDA/PressRelease/pressReleaseId-67957.html?print=true Ninth Annual Wiley Prize in Biomedical Sciences Awarded to Dr. Peter Hegemann, Dr. Georg Nagel, and Dr. Ernst Bamberg] (wiley.com)</ref> and were among those awarded the Karl Heinz Beckurts Prize.<ref>{{Cite web|title=Karl Heinz Beckurts-Preis 2010|url=https://www.beckurts-stiftung.de/karl-heinz-beckurts-preis-2010-fuer-dr-stephan-lutgen-dr-adrian-avramescu-und-dr-desiree-queren-sowie-prof-dr-peter-hegemann-prof-dr-georg-nagel-und-prof-dr-ernst-bamberg/|website=Karl Heinz Beckurts Foundation}}</ref> Pored toga, Karl Deisseroth dobio je prvu [[HFSP Nakasone nagrada|HFSP Nakasone nagradu]] za „svoj pionirski rad na razvoju optogenetičkih metoda za proučavanje funkcije neuronskih mreža koje leže u osnovi ponašanja”.<ref>{{Cite web|title=HFSP Nakasone Award 2010|url=https://www.hfsp.org/hfsp-nakasone-award/2010-karl-deisseroth|website=Human Frontier Science Program}}</ref> U 2012, Bamberg, Deisseroth, Hegemann i Nagel dobili su Zülchovu nagradu od strane [[Društvo Maxa Plancka|Društva Maxa Plancka]],<ref>{{Cite web|title=International Prize for Translational Neuroscience of the Gertrud Reemtsma Foundation (K.J. Zülch Prize until 2019)|url=https://www.mpg.de/prizes/international-prize-for-translational-neuroscience|website=Max Planck Society}}</ref> a Miesenböck je nagrađen nagradom Baillet Latour za zdravstvo jer je „uveo pionirske optogenetičke pristupe za manipulaciju neuronskom aktivnošću i kontrolu ponašanja životinja”.<ref>{{cite web | title = InBev-Baillet Latour International Health Prize | url = https://www.frs-fnrs.be/docs/Prix/FRS-FNRS_Historical_Baillet_Latour_health_prize.pdf | work = Fonds de la Recherche Scientifique - FNRS }}</ref> U 2013., Georg Nagel and Hegemann bili su među dobitnicima [[nagrada Louis-Jeantet za medicinu| Nagrade Louis-Jeantet za medicinu]]].<ref>{{Cite web |url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2018-en/professeurs-peter-hegemann-et-georg-nagel/ |title=Louis-Jeantet Prize |access-date=2020-07-22 |archive-date=2020-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327010101/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2013-en/professeurs-peter-hegemann-et-georg-nagel/ }}</ref> Također te godine, Bamberg, Boyden, Deisseroth, Hegemann, Miesenböck i Georg Nagel zajednički su nagrađeni nagradom "The Brain Prize" za "njihov izum i usavršavanje optogenetike".<ref>{{cite web |title=The Brain Prize 2013 |url=http://www.thebrainprize.org/flx/prize_winners/ |access-date=3 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004194843/http://www.thebrainprize.org/flx/prize_winners/ |archive-date=4 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Reiner A, Isacoff EY | title = The Brain Prize 2013: the optogenetics revolution | journal = Trends in Neurosciences | volume = 36 | issue = 10 | pages = 557–560 | date = October 2013 | pmid = 24054067 | doi = 10.1016/j.tins.2013.08.005 | s2cid = 205404606 }}</ref> U 2017., Deisseroth dobio je istraživačku nagradu „Else Kröner-Fresenius” za „svoja otkrića u optogenetici i hemiji interakcije hidrogelova i tkiva, kao i za istraživanje osnova neuronskih krugova kod depresije”.<ref>{{Cite web|title=Else Kröner Fresenius Prize for Medical Research 2017|url=http://ekfs.de/en/scientific-funding/international-research-prize/else-kroener-fresenius-prize-for-medical-research-2017|website=Else Kröner-Fresenius Foundation}}</ref> U 2018, the [[Foundacija Inamori]] uručio Deisserothu [[Kyoto nagrada|Kyoto nagradu]] za „predvođenje razvoja optogenetike” i „revolucioniranje istraživanja u oblasti sistemske neuronauke”.<ref>{{Cite web|title=2018 Kyoto Prize Laureate Karl Deisseroth|url=https://kyotoprize.org/en/laureates/karl_deisseroth/|website Kyoto Prize}}</ref> U 2019., Bambergu, Boydenu, Deisserothu, Hegemannu, Miesenböcku i Georgu Nagelu [[Američka akademija umjetnosti i nauka]] dodijelila je [[Rumfordova nagrada|Rumfordovu nagradu]] u znak priznanja za „njihov izuzetan doprinos vezan za izum i usavršavanje optogenetike”.<ref>{{Cite web|url=https://www.amacad.org/news/rumford-prize-optogenetics|title=Rumford Prize Awarded for the Invention and Refinement of Optogenetics|website=American Academy of Arts & Sciences|date=30 January 2019 |language=en|access-date=2019-03-12}}</ref> U 2020., Deisseroth nagrađen je [[Heinekenova nagrada|Heinekenovom nagradom]] za medicinu od [[Kraljevska nizozemska akademija nauka i umjetnosti|Kraljevske nizozemske akademije nauka i umjetnosti]], za razvoj optogenetike i hemije hidrogelova i tkiva.<ref>{{Cite web|title=2020 Heineken Prize Laureate Karl Deisseroth|url=https://www.heinekenprizes.org/portfolio-items/karl-deisseroth/|website=Heineken Prizes}}</ref> Iste godine, Miesenböck, Hegemann i Georg Nagel zajednički su dobili Shawovu nagradu za prirodne nauke i medicinu.<ref>{{Cite web|title=2020 Shaw Prize Laureates Miesenböck, Hegemann and Georg Nagel|url=https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2020|website=Shaw Prize|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005030452/https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2020|archive-date=5. 10. 2022|access-date=5. 10. 2026|url-status=dead}}</ref> U 2021., Hegemann, Deisseroth i [[Dieter Oesterhelt]] dobio je [[Nagrada Albert Lasker za temeljna medicinska istraživanja|Nagradu Albert Lasker za temeljna medicinska istraživanja]]. Godine 2022. Medicinski centar Irving Univerziteta Columbia dodijelio je nagradu Louisa Gross Horwitz Deisserothu, Hegemannu i Miesenböcku za njihovo istraživanje koje je u konačnici postavilo temelje za oblast optogenetike.<ref>{{Cite web |date=2022-09-06 |title=Karl Deisseroth, Peter Hegemann and Gero Miesenböck Awarded Horwitz Prize for Foundational Work on Optogenetics |url=https://www.cuimc.columbia.edu/news/karl-deisseroth-peter-hegemann-and-gero-miesenbock-awarded-horwitz-prize-foundational-work-optogenetics |access-date=2026-03-20 |website=Columbia University Irving Medical Center |language=en}}</ref> Godine 2026. [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu]] dodijeljena je [[Karl Deisseroth|Karlu Deisserothu]], [[Peter Hegemann|Peteru Hegemannu]] i [[Georg Nagel|Georgu Nagelu]] „za njihova otkrića u vezi s ionskim kanalima kontrolisanim svjetlošću i optogenetikom”.<ref>{{Cite web |title=Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/summary/ |access-date=2026-10-05 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> == Reference == {{Refspisak|32em}} == Dodatni izvori == {{refbegin|32em}} * {{cite book | vauthors = Appasani K |title=Optogenetics: from neuronal function to mapping and disease biology |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |isbn=978-1-107-05301-4}} * {{cite journal | vauthors = Banerjee S, Mitra D | title = Structural Basis of Design and Engineering for Advanced Plant Optogenetics | journal = Trends in Plant Science | volume = 25 | issue = 1 | pages = 35–65 | date = January 2020 | pmid = 31699521 | doi = 10.1016/j.tplants.2019.10.002 | bibcode = 2020TPS....25...35B | s2cid = 207942668 }} * {{cite journal | vauthors = Hu W, Li Q, Li B, Ma K, Zhang C, Fu X | title = Optogenetics sheds new light on tissue engineering and regenerative medicine | journal = Biomaterials | volume = 227 | date = January 2020 | pmid = 31655444 | doi = 10.1016/j.biomaterials.2019.119546 | s2cid = 204918731 }} * {{cite journal | vauthors = Jarrin S, Finn DP | title = Optogenetics and its application in pain and anxiety research | journal = Neuroscience and Biobehavioral Reviews | volume = 105 | pages = 200–211 | date = October 2019 | pmid = 31421140 | doi = 10.1016/j.neubiorev.2019.08.007 | s2cid = 199577276 }} * {{cite journal | vauthors = Johnson HE, Toettcher JE | title = Illuminating developmental biology with cellular optogenetics | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 52 | pages = 42–48 | date = August 2018 | pmid = 29505976 | pmc = 6082700 | doi = 10.1016/j.copbio.2018.02.003 }} * {{cite journal | vauthors = Krueger D, Izquierdo E, Viswanathan R, Hartmann J, Pallares Cartes C, De Renzis S | title = Principles and applications of optogenetics in developmental biology | journal = Development | volume = 146 | issue = 20 | date = October 2019 | pmid = 31641044 | pmc = 6914371 | doi = 10.1242/dev.175067 }} * {{cite journal | vauthors = Losi A, Gardner KH, Möglich A | title = Blue-Light Receptors for Optogenetics | journal = Chemical Reviews | volume = 118 | issue = 21 | pages = 10659–10709 | date = November 2018 | pmid = 29984995 | pmc = 6500593 | doi = 10.1021/acs.chemrev.8b00163 | bibcode = 2018ChRv..11810659L }} * {{cite book | vauthors = Vriz S, Ozawa T |title=Optogenetics: light-driven actuators and light-emitting sensors in cell biology |date=September 2018 |publisher=Royal Society of Chemistry | location = London |isbn=978-1-78801-237-9 | series = Comprehensive Series in Photochemistry and Photobiology | volume = 18 }} * {{cite journal | vauthors = Wittmann T, Dema A, van Haren J | title = Lights, cytoskeleton, action: Optogenetic control of cell dynamics | journal = Current Opinion in Cell Biology | volume = 66 | pages = 1–10 | date = October 2020 | pmid = 32371345 | pmc = 7577957 | doi = 10.1016/j.ceb.2020.03.003 | publisher = Elsevier Ltd. | doi-access = free }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{wiktionary | optogenetics}} * {{cite web | url = https://www.scientifica.uk.com/learning-zone/optogenetics-shedding-light-on-the-brains-secrets | title = Optogenetics: shedding light on the brain's secrets | work = Scientifica }} * {{cite web | url = https://www.inscopix.com/optogenetics | title = Optogenetics: Integrated Calcium Imaging and Optogenetics | work = Inscopix | date = 6 April 2020 }} {{Optogenetika}} {{BCI}} [[Kategorija:Neuronauka]] [[Kategorija:Biološke tehnike i alati]] [[Kategorija:Biofizičke metode]] [[Kategorija:Kibernetika]] [[Kategorija:Teorija upravljanja]] [[Kategorija:Interfejs mozak-računar]] [[Kategorija:Neuroprotetika]] [[Kategorija:Nervno inženjerstvo]] [[Kategorija:Članci koji sadrže video-snimke]] [[Kategorija:Optika]] sqc7hg4zsrup7d4ghjzy2wdz29fwe6w 0 538496 3934467 3934315 2026-10-08T07:39:27Z Z1KA 87045 3934467 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Narodni savez za slobodan mir | izvorno_ime = Народни савез за слободан мир | logo = | teskt = | skraćenica = NSSM | predsjednik = [[Živko Radišić]] | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = | predsjedavajući = | generalni_sekretar = | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = [[Živko Radišić]]<br>[[Milorad Dodik]] | osnovana = 1996. | raspuštena = 1997. | prethodnik = <!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--> | nastala_iz = <!--U slučaju da se odvojila iz neke stranke--> | nasljednik = <!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--> | spojena_u = <!--U slučaju da se spojila u novu stranku--> | slogan = | himna = | sjedište = [[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = | novine = | mladi_ogranak = | ženski_ogranak = | seniorski_ogranak = | broj članova = | politička_pozicija = [[Lijevi centar]] | ideologija = [[Socijaldemokratija]]<br>[[Konfederacija|Konfederalizam]]<br>[[Proevropejstvo]] | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = Članovi | prazni_podaci1 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]], [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]], [[Jugoslovenska levica|JUL]], [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske|SLS RS]] i [[Nova radnička stranka Republike Srpske|NRS RS]] | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}}}} crvena | sestrinske_stranke = | skupština1 = | broj_mandata1 = | skupština2 = | broj_mandata2 = | skupština3 = | broj_mandata3 = | skupština4 = | broj_mandata4 = | skupština5 = | broj_mandata5 = | skupština6 = | broj_mandata6 = | zastava = | veb-sajt = }} '''Narodni savez za slobodan mir''' ('''NSSM''') bio je [[Koalicija|politički savez]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] formiran 1996. Savez je činilo pet stranaka: [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]] (SP), [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranka nezavisnih socijaldemokrata]] (SNSD), [[Jugoslovenska levica]] (JUL), [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]] (SLS RS) i [[Nova radnička stranka Republike Srpske]] (NRS RS). == Historija == Vodeća stranka u savezu, [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]], kao i njezin predsjednik [[Živko Radišić]], imala je dobre odnose sa vlastima u [[Savezna Republika Jugoslavija|SR]] [[Savezna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]], [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]] i [[Miro Marković|Mirom Marković]]. Pred opće izbore 1996, Savez se [[Organizacija za evropsku sigurnost i saradnju|OSCE]]-u prijavio kao '''Narodni savez za slobodu i mir''', što je uzeto kao privremeno rješenje jer se vođe stranaka nisu mogle dogovoriti oko boljeg naziva koalicije. Kada su se konačno vođe stranaka usuglasile oko naziva '''Savez za mir i progres''', već je bilo prekasno, jer je OSCE već počeo štampati glasačke listiće koristeći stari naziv.<ref name="Refworld">[http://www.refworld.org/docid/3ae6a6d4c.html Electioneering in Republika Srpska] (na engleskom). Međunarodna krizna skupina, 1. augusta 1996. Pristupljeno 31. augusta 2014.</ref> Savez je prvi put nastupio na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.|općim izborima 1996]], ali samo u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]].<ref name="IZ96">[http://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/96results/FD96_20H.PDF Rezultati izbora u Bosni i Hercegovini 1996.]</ref> Završio je na trećem mjestu sa 125.372 (11,53%) glasova, osvojivši 10 od 83 mandata u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (NSRS).<ref>Lenora R. Fuller (1998) ''Bosnia Peace Operation: Progress Toward Achieving the Dayton Agreement's Goals'', DIANE Publishing, p92</ref> Za [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] završio je na petom mjestu sa 136.077 (5,67%) glasova, osvojivši dva od 42 mandata.<ref>[[Dieter Nohlen]] & Philip Stöver (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', pp336–340 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref> Savez je djelovao kao opozicija tadašnjoj [[Srpska demokratska stranka|Srpskoj demokratskoj stranci]] (SDS). Savez nije učestvovao ni na jednim narednim izborima.<ref>[http://www.parties-and-elections.eu/bosnia2.html Bosna i Hercegovina] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724072258/http://www.parties-and-elections.eu/bosnia2.html|date=2013-07-24}} Parties and Elections</ref> == Članstvo == {| class="wikitable" ! colspan="2" |Politička stranka !Skraćeno !Predsjednik !Politička pozicija !Ideologija |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SPRS|tamno|BS}};" | |[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]] |SP |[[Živko Radišić]] |[[Lijevi centar]] |[[Socijaldemokratija]] [[Demokratski socijalizam]] [[Euroskepticizam]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranka nezavisnih socijaldemokrata]] |SNSD |[[Milorad Dodik]] |[[Politički centar|Centar]] - [[Lijevi centar]] |[[Socijaldemokratija]] [[Konfederacija|Konfederalizam]] [[Proevropejstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|JUL|tamno|BS}};" | |[[Jugoslovenska levica]] |JUL |[[Mićo Carević]] |[[Ljevica]] |[[Socijalizam]] [[Jugoslavenstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SLS RS|tamno|BS}};" | |[[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]] |SLS RS |[[Miodrag Živanović]] |[[Politički centar|Centar]] |[[Socijalni liberalizam]] [[Građanski liberalizam]] [[Antinacionalizam]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|NRS RS|tamno|BS}};" | |[[Nova radnička stranka Republike Srpske]] |NRS RS |[[Vinko Đuragić]] |[[Ljevica]] |[[Socijalizam|Radnički socijalizam]] |} == Izbori == === Opći izbori === ==== Predsjedništvo Bosne i Hercegovine ==== {| class="wikitable" |+[[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] !Izbori ! # ! Kandidat ! Glasovi !% !Konstitutivni<br>narod ! Izabran? |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1996.]]{{Efn|Učestvovala u koaliciji sa [[Demokratski patriotski blok Republike Srpske|Demokratskim patriotskim blokom Republike Srpske]]|naziv=DPB-NSSM|grupa=lower-alpha}} | 2. | [[Mladen Ivanić]] | 307.461 | 29,96 | [[Srbi]] | style="text-align:center;background-color:pink;" |Ne |} ==== Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] ! Izbori !# !Glasovi !% ! [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] ! [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda]] ! Vlada |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1996.]] |5. | align="center" | 136.077 | 5,67 |{{Composition bar|2|42|#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}}}} |{{Composition bar|0|15|#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |} ==== Predsjednik i potpredsjednik Republike Srpske ==== {| class="wikitable" |+[[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednik]] Republike Srpske !Izbori ! # ! Kandidat za<br>predsjednika !Kandidat za<br>potpredsjednika ! Glasovi !% ! Izabrani? |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Republika Srpska#Predsjednik i potpredsjednik|1996.]] | 3. | [[Živko Radišić]] |[[Neđo Đurić]] | 168.024 | 15,62 | style="text-align:center;background-color:pink;" |Ne |} ==== Narodna skupština Republike Srpske ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Narodna skupština Republike Srpske]] !Izbori ! # !Glasovi !% ! Mandati ! Vlada |- ![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Republika Srpska#Narodna skupština|1996.]] |3. | align="center" |125.372 |11,53 |{{Composition bar|10|83|#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |} == Također pogledajte == * [[Sloga (koalicija)|Koalicija Sloga]] * [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)]] * [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] * [[Jugoslovenska levica]] * [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]] * [[Nova radnička stranka Republike Srpske]] == Napomene == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1996.]] [[Kategorija:Političke stranke raspuštene 1997.]] [[Kategorija:Savezi političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)]] [[Kategorija:Savez nezavisnih socijaldemokrata]] [[Kategorija:Jugoslovenska levica]] [[Kategorija:Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]] [[Kategorija:Nova radnička stranka Republike Srpske]] [[Kategorija:Socijaldemokratija]] [[Kategorija:Proevropejstvo]] b77vyggbc5lkwwteb3ztqtyswna4g4j 3934469 3934467 2026-10-08T07:45:08Z Z1KA 87045 /* Članstvo */ 3934469 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Narodni savez za slobodan mir | izvorno_ime = Народни савез за слободан мир | logo = | teskt = | skraćenica = NSSM | predsjednik = [[Živko Radišić]] | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = | predsjedavajući = | generalni_sekretar = | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = [[Živko Radišić]]<br>[[Milorad Dodik]] | osnovana = 1996. | raspuštena = 1997. | prethodnik = <!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--> | nastala_iz = <!--U slučaju da se odvojila iz neke stranke--> | nasljednik = <!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--> | spojena_u = <!--U slučaju da se spojila u novu stranku--> | slogan = | himna = | sjedište = [[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = | novine = | mladi_ogranak = | ženski_ogranak = | seniorski_ogranak = | broj članova = | politička_pozicija = [[Lijevi centar]] | ideologija = [[Socijaldemokratija]]<br>[[Konfederacija|Konfederalizam]]<br>[[Proevropejstvo]] | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = Članovi | prazni_podaci1 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]], [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]], [[Jugoslovenska levica|JUL]], [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske|SLS RS]] i [[Nova radnička stranka Republike Srpske|NRS RS]] | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}}}} crvena | sestrinske_stranke = | skupština1 = | broj_mandata1 = | skupština2 = | broj_mandata2 = | skupština3 = | broj_mandata3 = | skupština4 = | broj_mandata4 = | skupština5 = | broj_mandata5 = | skupština6 = | broj_mandata6 = | zastava = | veb-sajt = }} '''Narodni savez za slobodan mir''' ('''NSSM''') bio je [[Koalicija|politički savez]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] formiran 1996. Savez je činilo pet stranaka: [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]] (SP), [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranka nezavisnih socijaldemokrata]] (SNSD), [[Jugoslovenska levica]] (JUL), [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]] (SLS RS) i [[Nova radnička stranka Republike Srpske]] (NRS RS). == Historija == Vodeća stranka u savezu, [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]], kao i njezin predsjednik [[Živko Radišić]], imala je dobre odnose sa vlastima u [[Savezna Republika Jugoslavija|SR]] [[Savezna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]], [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]] i [[Miro Marković|Mirom Marković]]. Pred opće izbore 1996, Savez se [[Organizacija za evropsku sigurnost i saradnju|OSCE]]-u prijavio kao '''Narodni savez za slobodu i mir''', što je uzeto kao privremeno rješenje jer se vođe stranaka nisu mogle dogovoriti oko boljeg naziva koalicije. Kada su se konačno vođe stranaka usuglasile oko naziva '''Savez za mir i progres''', već je bilo prekasno, jer je OSCE već počeo štampati glasačke listiće koristeći stari naziv.<ref name="Refworld">[http://www.refworld.org/docid/3ae6a6d4c.html Electioneering in Republika Srpska] (na engleskom). Međunarodna krizna skupina, 1. augusta 1996. Pristupljeno 31. augusta 2014.</ref> Savez je prvi put nastupio na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.|općim izborima 1996]], ali samo u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]].<ref name="IZ96">[http://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/96results/FD96_20H.PDF Rezultati izbora u Bosni i Hercegovini 1996.]</ref> Završio je na trećem mjestu sa 125.372 (11,53%) glasova, osvojivši 10 od 83 mandata u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (NSRS).<ref>Lenora R. Fuller (1998) ''Bosnia Peace Operation: Progress Toward Achieving the Dayton Agreement's Goals'', DIANE Publishing, p92</ref> Za [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] završio je na petom mjestu sa 136.077 (5,67%) glasova, osvojivši dva od 42 mandata.<ref>[[Dieter Nohlen]] & Philip Stöver (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', pp336–340 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref> Savez je djelovao kao opozicija tadašnjoj [[Srpska demokratska stranka|Srpskoj demokratskoj stranci]] (SDS). Savez nije učestvovao ni na jednim narednim izborima.<ref>[http://www.parties-and-elections.eu/bosnia2.html Bosna i Hercegovina] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724072258/http://www.parties-and-elections.eu/bosnia2.html|date=2013-07-24}} Parties and Elections</ref> == Članstvo == {| class="wikitable" ! colspan="2" |Politička stranka !Skraćeno !Predsjednik !Politička pozicija !Ideologija |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SPRS|tamno|BS}};" | |[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]] |SP |[[Živko Radišić]] |[[Lijevi centar]] |[[Socijaldemokratija]] [[Demokratski socijalizam]] [[Euroskepticizam]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranka nezavisnih socijaldemokrata]] |SNSD |[[Milorad Dodik]] |[[Politički centar|Centar]] - [[Lijevi centar]] |[[Socijaldemokratija]]<br>[[Konfederacija|Konfederalizam]]<br>[[Proevropejstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|JUL|tamno|BS}};" | |[[Jugoslovenska levica]] |JUL |[[Mićo Carević]] |[[Ljevica]] |[[Socijalizam]]<br>[[Jugoslavenstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SLS RS|tamno|BS}};" | |[[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]] |SLS RS |[[Miodrag Živanović]] |[[Politički centar|Centar]] |[[Socijalni liberalizam]]<br>[[Građanski liberalizam]]<br>[[Antinacionalizam]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|NRS RS|tamno|BS}};" | |[[Nova radnička stranka Republike Srpske]] |NRS RS |[[Vinko Đuragić]] |[[Ljevica]] |[[Socijalizam|Radnički socijalizam]] |} == Izbori == === Opći izbori === ==== Predsjedništvo Bosne i Hercegovine ==== {| class="wikitable" |+[[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] !Izbori ! # ! Kandidat ! Glasovi !% !Konstitutivni<br>narod ! Izabran? |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1996.]]{{Efn|Učestvovala u koaliciji sa [[Demokratski patriotski blok Republike Srpske|Demokratskim patriotskim blokom Republike Srpske]]|naziv=DPB-NSSM|grupa=lower-alpha}} | 2. | [[Mladen Ivanić]] | 307.461 | 29,96 | [[Srbi]] | style="text-align:center;background-color:pink;" |Ne |} ==== Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] ! Izbori !# !Glasovi !% ! [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] ! [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda]] ! Vlada |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1996.]] |5. | align="center" | 136.077 | 5,67 |{{Composition bar|2|42|#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}}}} |{{Composition bar|0|15|#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |} ==== Predsjednik i potpredsjednik Republike Srpske ==== {| class="wikitable" |+[[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednik]] Republike Srpske !Izbori ! # ! Kandidat za<br>predsjednika !Kandidat za<br>potpredsjednika ! Glasovi !% ! Izabrani? |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Republika Srpska#Predsjednik i potpredsjednik|1996.]] | 3. | [[Živko Radišić]] |[[Neđo Đurić]] | 168.024 | 15,62 | style="text-align:center;background-color:pink;" |Ne |} ==== Narodna skupština Republike Srpske ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Narodna skupština Republike Srpske]] !Izbori ! # !Glasovi !% ! Mandati ! Vlada |- ![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Republika Srpska#Narodna skupština|1996.]] |3. | align="center" |125.372 |11,53 |{{Composition bar|10|83|#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |} == Također pogledajte == * [[Sloga (koalicija)|Koalicija Sloga]] * [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)]] * [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] * [[Jugoslovenska levica]] * [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]] * [[Nova radnička stranka Republike Srpske]] == Napomene == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1996.]] [[Kategorija:Političke stranke raspuštene 1997.]] [[Kategorija:Savezi političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)]] [[Kategorija:Savez nezavisnih socijaldemokrata]] [[Kategorija:Jugoslovenska levica]] [[Kategorija:Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]] [[Kategorija:Nova radnička stranka Republike Srpske]] [[Kategorija:Socijaldemokratija]] [[Kategorija:Proevropejstvo]] 0dan9uzywxetwlu324wht401g2h52xc 3934471 3934469 2026-10-08T07:45:20Z Z1KA 87045 /* Članstvo */ 3934471 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stranka | ime_bosanski = Narodni savez za slobodan mir | izvorno_ime = Народни савез за слободан мир | logo = | teskt = | skraćenica = NSSM | predsjednik = [[Živko Radišić]] | predsjednik_osnivač = <!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--> | potpredsjednik = | predsjedavajući = | generalni_sekretar = | sekretar = | glasnogovornik = | osnivač = [[Živko Radišić]]<br>[[Milorad Dodik]] | osnovana = 1996. | raspuštena = 1997. | prethodnik = <!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--> | nastala_iz = <!--U slučaju da se odvojila iz neke stranke--> | nasljednik = <!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--> | spojena_u = <!--U slučaju da se spojila u novu stranku--> | slogan = | himna = | sjedište = [[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]] | adresa = | novine = | mladi_ogranak = | ženski_ogranak = | seniorski_ogranak = | broj članova = | politička_pozicija = [[Lijevi centar]] | ideologija = [[Socijaldemokratija]]<br>[[Konfederacija|Konfederalizam]]<br>[[Proevropejstvo]] | religija = | nacionalno_članstvo = | regionalno_članstvo = | evropsko_članstvo = | međunarodno_članstvo = | prazna_oznaka1 = Članovi | prazni_podaci1 = [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]], [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]], [[Jugoslovenska levica|JUL]], [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske|SLS RS]] i [[Nova radnička stranka Republike Srpske|NRS RS]] | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | boje = {{Colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}}}} crvena | sestrinske_stranke = | skupština1 = | broj_mandata1 = | skupština2 = | broj_mandata2 = | skupština3 = | broj_mandata3 = | skupština4 = | broj_mandata4 = | skupština5 = | broj_mandata5 = | skupština6 = | broj_mandata6 = | zastava = | veb-sajt = }} '''Narodni savez za slobodan mir''' ('''NSSM''') bio je [[Koalicija|politički savez]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] formiran 1996. Savez je činilo pet stranaka: [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]] (SP), [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranka nezavisnih socijaldemokrata]] (SNSD), [[Jugoslovenska levica]] (JUL), [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]] (SLS RS) i [[Nova radnička stranka Republike Srpske]] (NRS RS). == Historija == Vodeća stranka u savezu, [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]], kao i njezin predsjednik [[Živko Radišić]], imala je dobre odnose sa vlastima u [[Savezna Republika Jugoslavija|SR]] [[Savezna Republika Jugoslavija|Jugoslavije]], [[Slobodan Milošević|Slobodanom Miloševićem]] i [[Miro Marković|Mirom Marković]]. Pred opće izbore 1996, Savez se [[Organizacija za evropsku sigurnost i saradnju|OSCE]]-u prijavio kao '''Narodni savez za slobodu i mir''', što je uzeto kao privremeno rješenje jer se vođe stranaka nisu mogle dogovoriti oko boljeg naziva koalicije. Kada su se konačno vođe stranaka usuglasile oko naziva '''Savez za mir i progres''', već je bilo prekasno, jer je OSCE već počeo štampati glasačke listiće koristeći stari naziv.<ref name="Refworld">[http://www.refworld.org/docid/3ae6a6d4c.html Electioneering in Republika Srpska] (na engleskom). Međunarodna krizna skupina, 1. augusta 1996. Pristupljeno 31. augusta 2014.</ref> Savez je prvi put nastupio na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.|općim izborima 1996]], ali samo u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]].<ref name="IZ96">[http://www.izbori.ba/Documents/Documents/Rezultati%20izbora%2096-2002/96results/FD96_20H.PDF Rezultati izbora u Bosni i Hercegovini 1996.]</ref> Završio je na trećem mjestu sa 125.372 (11,53%) glasova, osvojivši 10 od 83 mandata u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (NSRS).<ref>Lenora R. Fuller (1998) ''Bosnia Peace Operation: Progress Toward Achieving the Dayton Agreement's Goals'', DIANE Publishing, p92</ref> Za [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] završio je na petom mjestu sa 136.077 (5,67%) glasova, osvojivši dva od 42 mandata.<ref>[[Dieter Nohlen]] & Philip Stöver (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', pp336–340 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref> Savez je djelovao kao opozicija tadašnjoj [[Srpska demokratska stranka|Srpskoj demokratskoj stranci]] (SDS). Savez nije učestvovao ni na jednim narednim izborima.<ref>[http://www.parties-and-elections.eu/bosnia2.html Bosna i Hercegovina] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724072258/http://www.parties-and-elections.eu/bosnia2.html|date=2013-07-24}} Parties and Elections</ref> == Članstvo == {| class="wikitable" ! colspan="2" |Politička stranka !Skraćeno !Predsjednik !Politička pozicija !Ideologija |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SPRS|tamno|BS}};" | |[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]] |SP |[[Živko Radišić]] |[[Lijevi centar]] |[[Socijaldemokratija]]<br>[[Demokratski socijalizam]]<br>[[Euroskepticizam]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};" | |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Stranka nezavisnih socijaldemokrata]] |SNSD |[[Milorad Dodik]] |[[Politički centar|Centar]] - [[Lijevi centar]] |[[Socijaldemokratija]]<br>[[Konfederacija|Konfederalizam]]<br>[[Proevropejstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|JUL|tamno|BS}};" | |[[Jugoslovenska levica]] |JUL |[[Mićo Carević]] |[[Ljevica]] |[[Socijalizam]]<br>[[Jugoslavenstvo]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|SLS RS|tamno|BS}};" | |[[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]] |SLS RS |[[Miodrag Živanović]] |[[Politički centar|Centar]] |[[Socijalni liberalizam]]<br>[[Građanski liberalizam]]<br>[[Antinacionalizam]] |- |style="text-align:center;background-color:#{{Izborni dijagram/Partija|NRS RS|tamno|BS}};" | |[[Nova radnička stranka Republike Srpske]] |NRS RS |[[Vinko Đuragić]] |[[Ljevica]] |[[Socijalizam|Radnički socijalizam]] |} == Izbori == === Opći izbori === ==== Predsjedništvo Bosne i Hercegovine ==== {| class="wikitable" |+[[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] !Izbori ! # ! Kandidat ! Glasovi !% !Konstitutivni<br>narod ! Izabran? |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1996.]]{{Efn|Učestvovala u koaliciji sa [[Demokratski patriotski blok Republike Srpske|Demokratskim patriotskim blokom Republike Srpske]]|naziv=DPB-NSSM|grupa=lower-alpha}} | 2. | [[Mladen Ivanić]] | 307.461 | 29,96 | [[Srbi]] | style="text-align:center;background-color:pink;" |Ne |} ==== Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]] ! Izbori !# !Glasovi !% ! [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]] ! [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda]] ! Vlada |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1996.]] |5. | align="center" | 136.077 | 5,67 |{{Composition bar|2|42|#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}}}} |{{Composition bar|0|15|#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |} ==== Predsjednik i potpredsjednik Republike Srpske ==== {| class="wikitable" |+[[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednik]] Republike Srpske !Izbori ! # ! Kandidat za<br>predsjednika !Kandidat za<br>potpredsjednika ! Glasovi !% ! Izabrani? |- ! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Republika Srpska#Predsjednik i potpredsjednik|1996.]] | 3. | [[Živko Radišić]] |[[Neđo Đurić]] | 168.024 | 15,62 | style="text-align:center;background-color:pink;" |Ne |} ==== Narodna skupština Republike Srpske ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+[[Narodna skupština Republike Srpske]] !Izbori ! # !Glasovi !% ! Mandati ! Vlada |- ![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Republika Srpska#Narodna skupština|1996.]] |3. | align="center" |125.372 |11,53 |{{Composition bar|10|83|#{{Izborni dijagram/Partija|NSSM|tamno|BS}}}} | style="text-align:center;background-color:pink;" |Opozicija |} == Također pogledajte == * [[Sloga (koalicija)|Koalicija Sloga]] * [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)]] * [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]] * [[Jugoslovenska levica]] * [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]] * [[Nova radnička stranka Republike Srpske]] == Napomene == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Političke stranke osnovane 1996.]] [[Kategorija:Političke stranke raspuštene 1997.]] [[Kategorija:Savezi političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)]] [[Kategorija:Savez nezavisnih socijaldemokrata]] [[Kategorija:Jugoslovenska levica]] [[Kategorija:Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]] [[Kategorija:Nova radnička stranka Republike Srpske]] [[Kategorija:Socijaldemokratija]] [[Kategorija:Proevropejstvo]] jpse6s8q75mwiz1rlu472hw838evv7m 0 538513 3934363 2026-10-07T12:03:11Z Yasperosus 186531 Nova stranica: {{Infokutija gen}} '''Histon-deacetilaza 2''' ('''[[HDAC2]]''') jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''HDAC2'''.<ref name="pmid97820973">{{cite journal | vauthors = Betz R, Gray SG, Ekström C, Larsson C, Ekström TJ | title = Human histone deacetylase 2, HDAC2 (Human RPD3), is localized to 6q21 by radiation hybrid mapping | journal = Genomics | volume = 52 | issue = 2 | pages = 245–246 | date = September 1998 | pmid = 9782097 | doi = 10.1006/ge... 3934363 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Histon-deacetilaza 2''' ('''[[HDAC2]]''') jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''HDAC2'''.<ref name="pmid97820973">{{cite journal | vauthors = Betz R, Gray SG, Ekström C, Larsson C, Ekström TJ | title = Human histone deacetylase 2, HDAC2 (Human RPD3), is localized to 6q21 by radiation hybrid mapping | journal = Genomics | volume = 52 | issue = 2 | pages = 245–246 | date = September 1998 | pmid = 9782097 | doi = 10.1006/geno.1998.5435 }}</ref> Pripada klasi enzima [[histon-deacetilaza]], koji su odgovorni za uklanjanje acetilnih grupa sa ostataka lizina u [[N-terminal]]nom regionu jedarinih histona (H2A, H2B, H3 i H4). Kao takav, ima važnu ulogu u [[ekspresija gena| ekspresiji gena]], omogućavajući formiranje kompleksa koji potiskuju transkripciju, te se stoga često smatra značajnom metom u terapiji raka.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000196591-HDAC2/tissue|title=Tissue expression of HDAC2 - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2019-03-14}}</ref> Iako je funkcionalna uloga klase kojoj pripada HDAC2 temeljito proučena, mehanizam interakcije HDAC2 s histon-deacetilazama iz drugih klasa još uvijek nije razjašnjen. Aktivnost HDAC2 je pod širokim regulatornim uticajem [[kazein-kinaza 2|protein-kinaze 2 (CK2)]] i [[protein-fosfataza 1|protein-fosfataze 1 (PP1)]], no biohemijske analize ukazuju na to da je njegova regulacija složenija (što potvrđuje istovremeno prisustvo HDAC1 i HDAC2 u tri različita [[proteinski kompleks|proteinska kompleksa]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Seto E, Yoshida M | title = Erasers of histone acetylation: the histone deacetylase enzymes | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 4 | article-number = a018713 | date = April 2014 | pmid = 24691964 | pmc = 3970420 | doi = 10.1101/cshperspect.a018713 | bibcode = 2014CSHPB...618713S }}</ref> U suštini, mehanizam regulacije HDAC2 i dalje nije razjašnjen zbog brojnih interakcija u koje je uključen, mada je u kontekstu srčanog reprogramiranja predložen mehanizam koji uključuje faktor povezan sa p300/CBP i HDAC5.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Eom GH, Nam YS, Oh JG, Choe N, Min HK, Yoo EK, Kang G, Nguyen VH, Min JJ, Kim JK, Lee IK, Bassel-Duby R, Olson EN, Park WJ, Kook H | display-authors = 6 | title = Regulation of acetylation of histone deacetylase 2 by p300/CBP-associated factor/histone deacetylase 5 in the development of cardiac hypertrophy | journal = Circulation Research | volume = 114 | issue = 7 | pages = 1133–1143 | date = March 2014 | pmid = 24526703 | doi = 10.1161/CIRCRESAHA.114.303429 | doi-access = free }}</ref> Općenito, HDAC2 se smatra potencijalnom metom za liječenje različitih bolesti zbog svoje uloge u napredovanju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. Konkretno, pokazalo se da HDAC2 ima ulogu kod [[srčana hipertrofija |hipertrofije srca]]<ref name=":0" /> i [[Alchajmerova bolest|Alchajmerove]] <ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Choubey SK, Jeyakanthan J | title = Molecular dynamics and quantum chemistry-based approaches to identify isoform selective HDAC2 inhibitor - a novel target to prevent Alzheimer's disease | journal = Journal of Receptor and Signal Transduction Research | volume = 38 | issue = 3 | pages = 266–278 | date = June 2018 | pmid = 29932788 | doi = 10.1080/10799893.2018.1476541 | s2cid = 49385438 }}</ref> i [[Parkinsonova bolest| Parkinsonove bolesti]], te<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Tan Y, Delvaux E, Nolz J, Coleman PD, Chen S, Mastroeni D | title = Upregulation of histone deacetylase 2 in laser capture nigral microglia in Parkinson's disease | journal = Neurobiology of Aging | volume = 68 | pages = 134–141 | date = August 2018 | pmid = 29803514 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2018.02.018 | s2cid = 44067840 }}</ref> [[AML|akutne mijeloidne leukemije]] (AML),<ref>{{cite journal | vauthors = Lei L, Xia S, Liu D, Li X, Feng J, Zhu Y, Hu J, Xia L, Guo L, Chen F, Cheng H, Chen K, Hu H, Chen X, Li F, Zhong S, Mittal N, Yang G, Qian Z, Han L, He C | display-authors = 6 | title = Genome-wide characterization of lncRNAs in acute myeloid leukemia | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 19 | issue = 4 | pages = 627–635 | date = July 2018 | pmid = 28203711 | pmc = 6355113 | doi = 10.1093/bib/bbx007 }}</ref> [[osteosarkom]]a,<ref>{{cite journal | vauthors = La Noce M, Paino F, Mele L, Papaccio G, Regad T, Lombardi A, Papaccio F, Desiderio V, Tirino V | display-authors = 6 | title = HDAC2 depletion promotes osteosarcoma's stemness both in vitro and in vivo: a study on a putative new target for CSCs directed therapy | journal = Journal of Experimental & Clinical Cancer Research | volume = 37 | issue = 1 | article-number = 296 | date = December 2018 | pmid = 30509303 | pmc = 6276256 | doi = 10.1186/s13046-018-0978-x | doi-access = free }}</ref> i [[rak želuca|raka želuca]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wei J, Wang Z, Wang Z, Yang Y, Fu C, Zhu J, Jiang D | title = MicroRNA-31 Function as a Suppressor Was Regulated by Epigenetic Mechanisms in Gastric Cancer | journal = BioMed Research International | volume = 2017| date = 2017 | pmid = 29333444 | pmc = 5733238 | doi = 10.1155/2017/5348490 | doi-access = free }}</ref> ==Aminokiselinski sastav== {{Legenda aminokiselina}} |content=<table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MAYSQGGGKK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVCYYYDGDI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GNYYYGQGHP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MKPHRIRMTH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NLLLNYGLYR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KMEIYRPHKA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TAEEMTKYHS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DEYIKFLRSI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RPDNMSEYSK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QMQRFNVGED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} CPVFDGLFEF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CQLSTGGSVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAVKLNRQQT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DMAVNWAGGL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HHAKKSEASG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} FCYVNDIVLA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ILELLKYHQR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VLYIDIDIHH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GDGVEEAFYT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TDRVMTVSFH {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KYGEYFPGTG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DLRDIGAGKG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KYYAVNFPMR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DGIDDESYGQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IFKPIISKVM {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} EMYQPSAVVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QCGADSLSGD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RLGCFNLTVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GHAKCVEVVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TFNLPLLMLG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} GGGYTIRNVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RCWTYETAVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LDCEIPNELP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YNDYFEYFGP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DFKLHISPSN {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MTNQNTPEYM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EKIKQRLFEN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LRMLPHAPGV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QMQAIPEDAV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HEDSGDEDGE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DPDKRISIRA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SDKRIACDEE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FSDSEDEGEG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GRRNVADHKK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAKKARIEED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KKETEDKKTD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VKEEDKSKDN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SGEKTDTKGT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KSEQLSNP {{!)}} <table> == Struktura i mehanizam == [[File:HDAC2_attacking_lysine_residue.pdf|alt=|left|thumb|320x320px| Ova slika prikazuje strukturu enzima HDAC2. Dva susjedna [[benzen]]ska prstena formiraju tzv. "džep za stopalo" (''foot pocket''), dok pojedinačni benzenski prsten čini lipofilni kanal. HDAC2 pripada prvoj klasi [[histon-deacetilaza]].]] [[Aktivno mjesto]] enzima HDAC2 sadrži Zn²⁺ jon koordiniran s karbonilnom grupom lizinskog supstrata i molekulom vode. [[Metal]]ni ion olakšava [[nukleofil]]ni napad koordinirane molekule vode na karbonilnu grupu, što dovodi do stvaranja tetraedarskog intermedijera. Ovaj intermedijer privremeno se stabilizira, interakcijama [[vodikova veza|vodikovih veza]] i koordinacijom s metalom, sve dok se konačno ne raspadne, rezultirajući deacetilacijom [[lizin]]skog ostatka.<ref>{{cite journal |author4-link=David W. Christianson | vauthors = Lombardi PM, Cole KE, Dowling DP, Christianson DW | title = Structure, mechanism, and inhibition of histone deacetylases and related metalloenzymes | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 21 | issue = 6 | pages = 735–743 | date = December 2011 | pmid = 21872466 | pmc = 3232309 | doi = 10.1016/j.sbi.2011.08.004 }}</ref> [[Aktivno mjesto]] enzima HDAC2 sastoji se od lipofilnog kanala koji vodi od površine do katalitskog centra, te „džepa za stopalo” (engl. ''foot pocket'') koji sadrži uglavnom molekule vode. Aktivno mjesto je povezano sa ostacima Gly154, Phe155, His183, Phe210 i Leu276. Džep za stopalo povezan je sa ostacima Tyr29, Met35, Phe114 i Leu144.<ref name="pmid20392638">{{cite journal | vauthors = Bressi JC, Jennings AJ, Skene R, Wu Y, Melkus R, De Jong R, O'Connell S, Grimshaw CE, Navre M, Gangloff AR | display-authors = 6 | title = Exploration of the HDAC2 foot pocket: Synthesis and SAR of substituted N-(2-aminophenyl)benzamides | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 20 | issue = 10 | pages = 3142–3145 | date = May 2010 | pmid = 20392638 | doi = 10.1016/j.bmcl.2010.03.091 }}</ref> == Funkcija == Proizvod ovog gena pripada porodici [[histon-deacetilaza]]. Histon-deacetilaze djeluju putem formiranja velikih multiproteinskih kompleksa i odgovorne su za deacetilaciju ostataka lizina na [[N-terminal]]nom regionu jezgrinih histona (H2A, H2B, H3 i H4). Ovaj protein također formira komplekse koji potiskuju transkripciju, udruživanjem s mnogim različitim proteinima, uključujući YY1, [[transkripcijski faktor]] sisara sa motivom "[[cinkov prst|cinkovog prsta]]" (''zinc-finger''). Stoga igra važnu ulogu u regulaciji transkripcije, napredovanju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] i razvojnim procesima.<ref name="entrez3">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=3066|title=Entrez Gene: HDAC2 histone deacetylase 2}}</ref> == Klinički značaj == === Srčana hipertrofija === Utvrđeno je da HDAC2 ima ulogu u regulatornom putu hipertrofije srca. Pokazalo se da nedostatak HDAC2 ublažava srčanu hipertrofiju kod srca izloženih hipertrofijskim stimulusima. Međutim, kod transgenih miševa sa HDAC2 i inaktiviranom glikogen-sintaza kinazom 3-beta (Gsk3beta), hipertrofija je uočena s većom učestalošću. Kod miševa sa aktiviranim enzimima Gsk3beta i nedostatkom HDAC2, uočen je viši stepen osjetljivosti na hipertrofijski stimulus. Rezultati ukazuju na regulatorne uloge HDAC2 i Gsk3beta.<ref>{{cite journal | vauthors = Trivedi CM, Luo Y, Yin Z, Zhang M, Zhu W, Wang T, Floss T, Goettlicher M, Noppinger PR, Wurst W, Ferrari VA, Abrams CS, Gruber PJ, Epstein JA | display-authors = 6 | title = Hdac2 regulates the cardiac hypertrophic response by modulating Gsk3 beta activity | journal = Nature Medicine | volume = 13 | issue = 3 | pages = 324–331 | date = March 2007 | pmid = 17322895 | doi = 10.1038/nm1552 | s2cid = 33021404 }}</ref> [[File:HDAC2_Chem_183.pdf|alt=|thumb|320x320px|Enzim HDAC2 djeluje na ostatak lizina.]] Predloženi su mehanizmi putem kojih HDAC2 reaguje na hipertrofijski stres, iako ne postoji opći konsenzus. Jedan od predloženih mehanizama ukazuje na [[fosforilacija|fosforilaciju]] HDAC2 zavisnu od [[kazein-kinaza|kazein-kinaze]], dok noviji mehanizam sugeriše [[acetilacija|acetilaciju]] koju regulišu faktor povezan sa p300/CBP i HDAC5.<ref name=":0"/> === Alzchajmerova bolest === Utvrđeno je da kod pacijenata sa [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovom bolešću]] dolazi do smanjenja ekspresije neuronskih gena.<ref name="pmid21821124">{{cite journal | vauthors = Ginsberg SD, Alldred MJ, Che S | title = Gene expression levels assessed by CA1 pyramidal neuron and regional hippocampal dissections in Alzheimer's disease | journal = Neurobiology of Disease | volume = 45 | issue = 1 | pages = 99–107 | date = January 2012 | pmid = 21821124 | pmc = 3220746 | doi = 10.1016/j.nbd.2011.07.013 }}</ref> Štaviše, nedavna studija je pokazala da je inhibicija HDAC2 putem c-Abl, posredovana tirozin-fosforilacijom, spriječila kognitivne i bihevioralne poremećaje kod miševa sa Alzheimerovom bolešću.<ref>{{cite journal | vauthors = Gonzalez-Zuñiga M, Contreras PS, Estrada LD, Chamorro D, Villagra A, Zanlungo S, Seto E, Alvarez AR | display-authors = 6 | title = c-Abl stabilizes HDAC2 levels by tyrosine phosphorylation repressing neuronal gene expression in Alzheimer's disease | journal = Molecular Cell | volume = 56 | issue = 1 | pages = 163–173 | date = October 2014 | pmid = 25219501 | doi = 10.1016/j.molcel.2014.08.013 | doi-access = free | hdl = 10533/131172 | hdl-access = free }}</ref> Rezultati studije potvrđuju ulogu proteina c-Abl i HDAC2 u signalnom putu ekspresije gena kod pacijenata sa Alzheimerovom bolešću. Trenutno se napori za sintezu inhibitora HDAC2, namijenjenog liječenju Alzheimerove bolesti, zasnivaju na farmakoforu sa četiri karakteristike: jednim akceptorom [[vodikova veza|vodikove veze]], jednim donorom vodikove veze i dva aromatska prstena.<ref name=":1"/> === Parkinsonova bolest === Inhibitori HDAC-a smatraju se potencijalnim sredstvom za liječenje [[neurodegenerativna bolest| neurodegenerativnih oboljenja]], kao što je [[Parkinsonova bolest]]. Parkinsonovu bolest obično prati povećanje broja mikroglijalnih proteina u ''[[substantia nigra]]'' (crnoj supstanci) mozga. Dokazi dobijeni ''[[n vivo]]'' ukazuju na [[korelacija|korelaciju]] između broja mikroglijnih proteina i povećane ekspresije (nadregulacije) HDAC2.<ref name=":2"/> Stoga se pretpostavlja da bi inhibitori HDAC2 mogli biti efikasni u liječenju gubitka dopaminergičkih neurona u mozgu koji je uzrokovan aktivnošću mikroglije. === Terapija raka === Istraživana je uloga HDAC2 kod različitih oblika raka, kao što su [[osteosarkom]], [[rak želuca]] i [[akutna mijeloidna leukemija]]. Nedavna studija otkrila je smanjeno stvaranje [[metastaza]] kod mišjih modela sklonih razvoju raka [[pankreas]]a nakon što je mišji ortolog ''Hdac2'' genetički uklonjen.<ref>{{cite journal | vauthors = Krauß L, Urban BC, Hastreiter S, Schneider C, Wenzel P, Hassan Z, Wirth M, Lankes K, Terrasi A, Klement C, Cernilogar FM, Öllinger R, de Andrade Krätzig N, Engleitner T, Schmid RM, Steiger K, Rad R, Krämer OH, Reichert M, Schotta G, Saur D, Schneider G | display-authors = 6 | title = HDAC2 Facilitates Pancreatic Cancer Metastasis | journal = Cancer Research | volume = 82 | issue = 4 | pages = 695–707 | date = February 2022 | pmid = 34903606 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-20-3209 | pmc = 9359718 | s2cid = 245193477 | doi-access = free }}</ref> Sadašnja istraživanja usmjerena su na razvoj inhibitora koji smanjuju pojačanu ekspresiju (nadregulaciju) HDAC2. === Faktor protiv virusa influence === HDAC2 ima ulogu u regulaciji proteina STAT1 (signalni transducer i aktivator transkripcije 1) i gena stimulisanih [[interferon]]om, kao što je za [[viperin]]. To ukazuje na to da bi HDAC2 mogao biti komponenta urođenog ćelijskog antivirusnog odgovora. Kako bi zaobišao ovaj antivirusni potencijal, virus influence A narušava regulaciju HDAC2 tako što indukuje njegovu razgradnju putem [[proteasom]]skog sistema.<ref>{{cite journal | vauthors = Nagesh PT, Hussain M, Galvin HD, Husain M | title = Histone Deacetylase 2 Is a Component of Influenza A Virus-Induced Host Antiviral Response | journal = Frontiers in Microbiology | volume = 8 | article-number = 1315 | date = 2017 | pmid = 28769891 | pmc = 5511851 | doi = 10.3389/fmicb.2017.01315 | doi-access = free }}</ref> == Interakcije == Pokazalo se da histon-deacetilaza 2 [[Interakcija protein-protein|stupa u interakciju]] sa: {{div col|colwidth=20em}} * [[Ataksija-telangiektazija i protein srodan s Rad3]],<ref name = pmid10545197/> * [[BUB3]],<ref name = pmid15388328/> * [[CDC20]],<ref name = pmid15388328>{{cite journal | vauthors = Yoon YM, Baek KH, Jeong SJ, Shin HJ, Ha GH, Jeon AH, Hwang SG, Chun JS, Lee CW | display-authors = 6 | title = WD repeat-containing mitotic checkpoint proteins act as transcriptional repressors during interphase | journal = FEBS Letters | volume = 575 | issue = 1–3 | pages = 23–29 | date = September 2004 | pmid = 15388328 | doi = 10.1016/j.febslet.2004.07.089 | bibcode = 2004FEBSL.575...23Y | s2cid = 21762011 | doi-access = free }}</ref> * [[CDH1 (gen)|CDH1]],<ref name = pmid15388328/> * [[CHD3]],<ref name = pmid12493763>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Dong Y, Lane WS, Speicher DW, Shiekhattar R | title = A candidate X-linked mental retardation gene is a component of a new family of histone deacetylase-containing complexes | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 9 | pages = 7234–7239 | date = February 2003 | pmid = 12493763 | doi = 10.1074/jbc.M208992200 | doi-access = free}}</ref><ref name = pmid9804427>{{cite journal | vauthors = Tong JK, Hassig CA, Schnitzler GR, Kingston RE, Schreiber SL | title = Chromatin deacetylation by an ATP-dependent nucleosome remodelling complex | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6705 | pages = 917–921 | date = October 1998 | pmid = 9804427 | doi = 10.1038/27699 | s2cid = 4355885 | bibcode = 1998Natur.395..917T }}</ref><ref name = pmid12198550>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Schmiesing JA, Dong Y, Barak OG, Speicher DW, Yokomori K, Shiekhattar R | display-authors = 6 | title = A chromatin remodelling complex that loads cohesin onto human chromosomes | journal = Nature | volume = 418 | issue = 6901 | pages = 994–998 | date = August 2002 | pmid = 12198550 | doi = 10.1038/nature01024 | s2cid = 4344470 | bibcode = 2002Natur.418..994H }}</ref> * [[CHD4]],<ref name = pmid10545197>{{cite journal | vauthors = Schmidt DR, Schreiber SL | title = Molecular association between ATR and two components of the nucleosome remodeling and deacetylating complex, HDAC2 and CHD4 | journal = Biochemistry | volume = 38 | issue = 44 | pages = 14711–14717 | date = November 1999 | pmid = 10545197 | doi = 10.1021/bi991614n }}</ref><ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/> * [[DNMT1]],<ref name = pmid10888872>{{cite journal | vauthors = Rountree MR, Bachman KE, Baylin SB | title = DNMT1 binds HDAC2 and a new co-repressor, DMAP1, to form a complex at replication foci | journal = Nature Genetics | volume = 25 | issue = 3 | pages = 269–277 | date = July 2000 | pmid = 10888872 | doi = 10.1038/77023 | s2cid = 26149386 }}</ref> * [[EED (protein)|EED]],<ref name = pmid10581039>{{cite journal | vauthors = van der Vlag J, Otte AP | title = Transcriptional repression mediated by the human polycomb-group protein EED involves histone deacetylation | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 4 | pages = 474–478 | date = December 1999 | pmid = 10581039 | doi = 10.1038/70602 | s2cid = 6748531 }}</ref> * [[EZH2]]<ref name = pmid10581039/> and * [[FKBP3]],<ref name = pmid11532945>{{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Seto E | title = The FK506-binding protein 25 functionally associates with histone deacetylases and with transcription factor YY1 | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 17 | pages = 4814–4825 | date = September 2001 | pmid = 11532945 | pmc = 125595 | doi = 10.1093/emboj/20.17.4814 }}</ref> * [[GATA4]],<ref>{{cite news |url=http://www.physorg.com/news205686730.html |title=Three-way control of fetal heart-cell proliferation could help regenerate cardiac cells |date=October 7, 2010 }}</ref> * [[GTF2I]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12393887>{{cite journal | vauthors = Wen YD, Cress WD, Roy AL, Seto E | title = Histone deacetylase 3 binds to and regulates the multifunctional transcription factor TFII-I | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 3 | pages = 1841–1847 | date = January 2003 | pmid = 12393887 | doi = 10.1074/jbc.M206528200 | doi-access = free }}</ref> * [[HDAC10]],<ref name = pmid11739383>{{cite journal | vauthors = Fischer DD, Cai R, Bhatia U, Asselbergs FA, Song C, Terry R, Trogani N, Widmer R, Atadja P, Cohen D | display-authors = 6 | title = Isolation and characterization of a novel class II histone deacetylase, HDAC10 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 8 | pages = 6656–6666 | date = February 2002 | pmid = 11739383 | doi = 10.1074/jbc.M108055200 | doi-access = free }}</ref> * [[HDAC1]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid10581039/><ref name = pmid11739383/><ref name = pmid12920132/><ref name = pmid12032298/><ref name = pmid11777905/><ref name = pmid11804585>{{cite journal | vauthors = Fischle W, Dequiedt F, Hendzel MJ, Guenther MG, Lazar MA, Voelter W, Verdin E | title = Enzymatic activity associated with class II HDACs is dependent on a multiprotein complex containing HDAC3 and SMRT/N-CoR | journal = Molecular Cell | volume = 9 | issue = 1 | pages = 45–57 | date = January 2002 | pmid = 11804585 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00429-4 | hdl-access = free | hdl = 11858/00-001M-0000-002C-9FF9-9 }}</ref><ref name = pmid11466315>{{cite journal | vauthors = Fischle W, Dequiedt F, Fillion M, Hendzel MJ, Voelter W, Verdin E | title = Human HDAC7 histone deacetylase activity is associated with HDAC3 in vivo | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 38 | pages = 35826–35835 | date = September 2001 | pmid = 11466315 | doi = 10.1074/jbc.M104935200 | doi-access = free | hdl = 11858/00-001M-0000-002C-A103-B | hdl-access = free }}</ref><ref name = pmid11564889>{{cite journal | vauthors = Ashburner BP, Westerheide SD, Baldwin AS | title = The p65 (RelA) subunit of NF-kappaB interacts with the histone deacetylase (HDAC) corepressors HDAC1 and HDAC2 to negatively regulate gene expression | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 21 | issue = 20 | pages = 7065–7077 | date = October 2001 | pmid = 11564889 | pmc = 99882 | doi = 10.1128/MCB.21.20.7065-7077.2001 }}</ref><ref name = pmid10444591>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Ng HH, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Bird A, Reinberg D | title = Analysis of the NuRD subunits reveals a histone deacetylase core complex and a connection with DNA methylation | journal = Genes & Development | volume = 13 | issue = 15 | pages = 1924–1935 | date = August 1999 | pmid = 10444591 | pmc = 316920 | doi = 10.1101/gad.13.15.1924 }}</ref><ref name = pmid9520398>{{cite journal | vauthors = Hassig CA, Tong JK, Fleischer TC, Owa T, Grable PG, Ayer DE, Schreiber SL | title = A role for histone deacetylase activity in HDAC1-mediated transcriptional repression | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 7 | pages = 3519–3524 | date = March 1998 | pmid = 9520398 | pmc = 19868 | doi = 10.1073/pnas.95.7.3519 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.3519H }}</ref><ref name = pmid9150135>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Histone deacetylases and SAP18, a novel polypeptide, are components of a human Sin3 complex | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 357–364 | date = May 1997 | pmid = 9150135 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)80216-0 | doi-access = free }}</ref> * [[HMG20B]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12032298/> * [[HSPA4]],<ref name = pmid11777905>{{cite journal | vauthors = Johnson CA, White DA, Lavender JS, O'Neill LP, Turner BM | title = Human class I histone deacetylase complexes show enhanced catalytic activity in the presence of ATP and co-immunoprecipitate with the ATP-dependent chaperone protein Hsp70 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 11 | pages = 9590–9597 | date = March 2002 | pmid = 11777905 | doi = 10.1074/jbc.M107942200 | doi-access = free}}</ref> * [[Faktor C1 ćelije domaćina]],<ref name = pmid12670868>{{cite journal | vauthors = Wysocka J, Myers MP, Laherty CD, Eisenman RN, Herr W | title = Human Sin3 deacetylase and trithorax-related Set1/Ash2 histone H3-K4 methyltransferase are tethered together selectively by the cell-proliferation factor HCF-1 | journal = Genes & Development | volume = 17 | issue = 7 | pages = 896–911 | date = April 2003 | pmid = 12670868 | pmc = 196026 | doi = 10.1101/gad.252103 }}</ref> * [[MTA1]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12920132>{{cite journal | vauthors = Yao YL, Yang WM | title = The metastasis-associated proteins 1 and 2 form distinct protein complexes with histone deacetylase activity | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 43 | pages = 42560–42568 | date = October 2003 | pmid = 12920132 | doi = 10.1074/jbc.M302955200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11146623>{{cite journal | vauthors = Mazumdar A, Wang RA, Mishra SK, Adam L, Bagheri-Yarmand R, Mandal M, Vadlamudi RK, Kumar R | display-authors = 6 | title = Transcriptional repression of oestrogen receptor by metastasis-associated protein 1 corepressor | journal = Nature Cell Biology | volume = 3 | issue = 1 | pages = 30–37 | date = January 2001 | pmid = 11146623 | doi = 10.1038/35050532 | s2cid = 23477845 }}</ref> * [[MTA2]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12920132/><ref name = pmid10444591/> * [[MXD1]],<ref name = pmid9150134>{{cite journal | vauthors = Laherty CD, Yang WM, Sun JM, Davie JR, Seto E, Eisenman RN | title = Histone deacetylases associated with the mSin3 corepressor mediate mad transcriptional repression | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 349–356 | date = May 1997 | pmid = 9150134 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)80215-9 | s2cid = 13490886 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11101889>{{cite journal | vauthors = Spronk CA, Tessari M, Kaan AM, Jansen JF, Vermeulen M, Stunnenberg HG, Vuister GW | title = The Mad1-Sin3B interaction involves a novel helical fold | journal = Nature Structural Biology | volume = 7 | issue = 12 | pages = 1100–1104 | date = December 2000 | pmid = 11101889 | doi = 10.1038/81944 | s2cid = 12451972 | hdl = 2066/79474 | hdl-access = free }}</ref> * [[Mad1]],<ref name = pmid15388328/> * [[Metil-CpG-vezujući proteinski domen 2]],<ref name = pmid10444591/><ref name = pmid12183469>{{cite journal | vauthors = Brackertz M, Boeke J, Zhang R, Renkawitz R | title = Two highly related p66 proteins comprise a new family of potent transcriptional repressors interacting with MBD2 and MBD3 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 43 | pages = 40958–40966 | date = October 2002 | pmid = 12183469 | doi = 10.1074/jbc.M207467200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid10471499>{{cite journal | vauthors = Ng HH, Zhang Y, Hendrich B, Johnson CA, Turner BM, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D, Bird A | display-authors = 6 | title = MBD2 is a transcriptional repressor belonging to the MeCP1 histone deacetylase complex | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 58–61 | date = September 1999 | pmid = 10471499 | doi = 10.1038/12659 | bibcode = 1999NaGen..23...58N | hdl-access = free | s2cid = 6147725 | hdl = 1842/684 }}</ref> * [[PHF21A]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12032298/><ref name = pmid15325272>{{cite journal | vauthors = Iwase S, Januma A, Miyamoto K, Shono N, Honda A, Yanagisawa J, Baba T | title = Characterization of BHC80 in BRAF-HDAC complex, involved in neuron-specific gene repression | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 322 | issue = 2 | pages = 601–608 | date = September 2004 | pmid = 15325272 | doi = 10.1016/j.bbrc.2004.07.163 | bibcode = 2004BBRC..322..601I }}</ref> * [[PPP1R8]],<ref name = pmid12788942>{{cite journal | vauthors = Jin Q, van Eynde A, Beullens M, Roy N, Thiel G, Stalmans W, Bollen M | title = The protein phosphatase-1 (PP1) regulator, nuclear inhibitor of PP1 (NIPP1), interacts with the polycomb group protein, embryonic ectoderm development (EED), and functions as a transcriptional repressor | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 33 | pages = 30677–30685 | date = August 2003 | pmid = 12788942 | doi = 10.1074/jbc.M302273200 | doi-access = free}}</ref> * [[RBBP4]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid12943729>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Dual mechanisms of regulation of transcription of luteinizing hormone receptor gene by nuclear orphan receptors and histone deacetylase complexes | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 85 | issue = 2–5 | pages = 401–414 | date = June 2003 | pmid = 12943729 | doi = 10.1016/s0960-0760(03)00230-9 | s2cid = 28512341 | url = https://zenodo.org/record/1260176 }}</ref><ref name = pmid12091390>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Silencing of transcription of the human luteinizing hormone receptor gene by histone deacetylase-mSin3A complex | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 36 | pages = 33431–33438 | date = September 2002 | pmid = 12091390 | doi = 10.1074/jbc.M204417200 | doi-access = free }}</ref> * [[RCOR1]],<ref name = pmid12032298>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Chenoweth J, Lane WS, Mandel G, Shiekhattar R | title = A core-BRAF35 complex containing histone deacetylase mediates repression of neuronal-specific genes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 11 | pages = 7420–7425 | date = May 2002 | pmid = 12032298 | pmc = 124246 | doi = 10.1073/pnas.112008599 | doi-access = free | bibcode = 2002PNAS...99.7420H }}</ref><ref name = pmid11171972>{{cite journal | vauthors = You A, Tong JK, Grozinger CM, Schreiber SL | title = CoREST is an integral component of the CoREST- human histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 98 | issue = 4 | pages = 1454–1458 | date = February 2001 | pmid = 11171972 | pmc = 29278 | doi = 10.1073/pnas.98.4.1454 | doi-access = free | bibcode = 2001PNAS...98.1454Y }}</ref> * [[RELA]],<ref name = pmid12419806>{{cite journal | vauthors = Kiernan R, Brès V, Ng RW, Coudart MP, El Messaoudi S, Sardet C, Jin DY, Emiliani S, Benkirane M | display-authors = 6 | title = Post-activation turn-off of NF-kappa B-dependent transcription is regulated by acetylation of p65 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 4 | pages = 2758–2766 | date = January 2003 | pmid = 12419806 | doi = 10.1074/jbc.M209572200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12138131>{{cite journal | vauthors = Yu Z, Zhang W, Kone BC | title = Histone deacetylases augment cytokine induction of the iNOS gene | journal = Journal of the American Society of Nephrology | volume = 13 | issue = 8 | pages = 2009–2017 | date = August 2002 | pmid = 12138131 | doi = 10.1097/01.asn.0000024253.59665.f1 | doi-access = free }}</ref> * [[Retinoblastomski protein]],<ref name = pmid10490602>{{cite journal | vauthors = Lai A, Lee JM, Yang WM, DeCaprio JA, Kaelin WG, Seto E, Branton PE | title = RBP1 recruits both histone deacetylase-dependent and -independent repression activities to retinoblastoma family proteins | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 10 | pages = 6632–6641 | date = October 1999 | pmid = 10490602 | pmc = 84642 | doi = 10.1128/mcb.19.10.6632 }}</ref> * [[SAP30]],<ref name = pmid10444591/><ref name = pmid9651585>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Sun ZW, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Hampsey M, Reinberg D | title = SAP30, a novel protein conserved between human and yeast, is a component of a histone deacetylase complex | journal = Molecular Cell | volume = 1 | issue = 7 | pages = 1021–1031 | date = June 1998 | pmid = 9651585 | doi = 10.1016/s1097-2765(00)80102-1 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11784859>{{cite journal | vauthors = Kuzmichev A, Zhang Y, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Role of the Sin3-histone deacetylase complex in growth regulation by the candidate tumor suppressor p33(ING1) | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 22 | issue = 3 | pages = 835–848 | date = February 2002 | pmid = 11784859 | pmc = 133546 | doi = 10.1128/mcb.22.3.835-848.2002 }}</ref> * [[SIN3A]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid9150134/><ref name = pmid12943729/><ref name = pmid12091390/><ref name = pmid12724404>{{cite journal | vauthors = Fleischer TC, Yun UJ, Ayer DE | title = Identification and characterization of three new components of the mSin3A corepressor complex | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 23 | issue = 10 | pages = 3456–3467 | date = May 2003 | pmid = 12724404 | pmc = 164750 | doi = 10.1128/mcb.23.10.3456-3467.2003 }}</ref><ref name = pmid12398767>{{cite journal | vauthors = Yang L, Mei Q, Zielinska-Kwiatkowska A, Matsui Y, Blackburn ML, Benedetti D, Krumm AA, Taborsky GJ, Chansky HA | display-authors = 6 | title = An ERG (ets-related gene)-associated histone methyltransferase interacts with histone deacetylases 1/2 and transcription co-repressors mSin3A/B | journal = The Biochemical Journal | volume = 369 | issue = Pt 3 | pages = 651–657 | date = February 2003 | pmid = 12398767 | pmc = 1223118 | doi = 10.1042/BJ20020854 }}</ref> * [[SMARCA5]],<ref name = pmid12198550/> * [[SNW1]],<ref name = pmid10644367>{{cite journal | vauthors = Zhou S, Fujimuro M, Hsieh JJ, Chen L, Hayward SD | title = A role for SKIP in EBNA2 activation of CBF1-repressed promoters | journal = Journal of Virology | volume = 74 | issue = 4 | pages = 1939–1947 | date = February 2000 | pmid = 10644367 | pmc = 111672 | doi = 10.1128/jvi.74.4.1939-1947.2000 }}</ref> * [[SUV39H1]],<ref name = pmid11788710>{{cite journal | vauthors = Vaute O, Nicolas E, Vandel L, Trouche D | title = Functional and physical interaction between the histone methyl transferase Suv39H1 and histone deacetylases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 30 | issue = 2 | pages = 475–481 | date = January 2002 | pmid = 11788710 | pmc = 99834 | doi = 10.1093/nar/30.2.475 }}</ref> * [[Transkripcijski faktor Sp1]],<ref name = pmid12091390/><ref name = pmid12151407/><ref name = pmid12176973/> * [[Transkripcijski faktor Sp3]],<ref name = pmid12151407>{{cite journal | vauthors = Won J, Yim J, Kim TK | title = Sp1 and Sp3 recruit histone deacetylase to repress transcription of human telomerase reverse transcriptase (hTERT) promoter in normal human somatic cells | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 41 | pages = 38230–38238 | date = October 2002 | pmid = 12151407 | doi = 10.1074/jbc.M206064200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12176973>{{cite journal | vauthors = Sun JM, Chen HY, Moniwa M, Litchfield DW, Seto E, Davie JR | title = The transcriptional repressor Sp3 is associated with CK2-phosphorylated histone deacetylase 2 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 39 | pages = 35783–35786 | date = September 2002 | pmid = 12176973 | doi = 10.1074/jbc.C200378200 | doi-access = free }}</ref> * [[TOP2B]],<ref name = pmid11062478>{{cite journal | vauthors = Tsai SC, Valkov N, Yang WM, Gump J, Sullivan D, Seto E | title = Histone deacetylase interacts directly with DNA topoisomerase II | journal = Nature Genetics | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–353 | date = November 2000 | pmid = 11062478 | doi = 10.1038/81671 | s2cid = 19301396 }}</ref> and * [[YY1]].<ref name = pmid9346952>{{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Sun JM, Davie JR, Seto E | title = Isolation and characterization of cDNAs corresponding to an additional member of the human histone deacetylase gene family | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 44 | pages = 28001–28007 | date = October 1997 | pmid = 9346952 | doi = 10.1074/jbc.272.44.28001 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11486036>{{cite journal | vauthors = Yao YL, Yang WM, Seto E | title = Regulation of transcription factor YY1 by acetylation and deacetylation | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 21 | issue = 17 | pages = 5979–5991 | date = September 2001 | pmid = 11486036 | pmc = 87316 | doi = 10.1128/mcb.21.17.5979-5991.2001 }}</ref><ref name = pmid9016636>{{cite journal | vauthors = Kalenik JL, Chen D, Bradley ME, Chen SJ, Lee TC | title = Yeast two-hybrid cloning of a novel zinc finger protein that interacts with the multifunctional transcription factor YY1 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 25 | issue = 4 | pages = 843–849 | date = February 1997 | pmid = 9016636 | pmc = 146511 | doi = 10.1093/nar/25.4.843 }}</ref> {{Div col end}} == Također pogledajte == * [[Histon-deacetilaza]] == Reference == {{refspisak|35em}} == Dodatni izvori == {{refbegin|35em}} * {{cite journal | vauthors = Ahringer J | title = NuRD and SIN3 histone deacetylase complexes in development | journal = Trends in Genetics | volume = 16 | issue = 8 | pages = 351–356 | date = August 2000 | pmid = 10904264 | doi = 10.1016/S0168-9525(00)02066-7 }} * {{cite journal | vauthors = Verdin E, Dequiedt F, Kasler HG | title = Class II histone deacetylases: versatile regulators | journal = Trends in Genetics | volume = 19 | issue = 5 | pages = 286–293 | date = May 2003 | pmid = 12711221 | doi = 10.1016/S0168-9525(03)00073-8 | hdl = 2268/80861 | hdl-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Dual mechanisms of regulation of transcription of luteinizing hormone receptor gene by nuclear orphan receptors and histone deacetylase complexes | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 85 | issue = 2–5 | pages = 401–414 | date = June 2003 | pmid = 12943729 | doi = 10.1016/S0960-0760(03)00230-9 | s2cid = 28512341 | url = https://zenodo.org/record/1260176 }} * {{cite journal | vauthors = Furukawa Y, Kawakami T, Sudo K, Inazawa J, Matsumine A, Akiyama T, Nakamura Y | title = Isolation and mapping of a human gene (RPD3L1) that is homologous to RPD3, a transcription factor in Saccharomyces cerevisiae | journal = Cytogenetics and Cell Genetics | volume = 73 | issue = 1–2 | pages = 130–133 | year = 1996 | pmid = 8646880 | doi = 10.1159/000134323 }} * {{cite journal | vauthors = Yang WM, Inouye C, Zeng Y, Bearss D, Seto E | title = Transcriptional repression by YY1 is mediated by interaction with a mammalian homolog of the yeast global regulator RPD3 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 23 | pages = 12845–12850 | date = November 1996 | pmid = 8917507 | pmc = 24008 | doi = 10.1073/pnas.93.23.12845 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9312845Y }} * {{cite journal | vauthors = Laherty CD, Yang WM, Sun JM, Davie JR, Seto E, Eisenman RN | title = Histone deacetylases associated with the mSin3 corepressor mediate mad transcriptional repression | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 349–356 | date = May 1997 | pmid = 9150134 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80215-9 | s2cid = 13490886 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Histone deacetylases and SAP18, a novel polypeptide, are components of a human Sin3 complex | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 357–364 | date = May 1997 | pmid = 9150135 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80216-0 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Sun JM, Davie JR, Seto E | title = Isolation and characterization of cDNAs corresponding to an additional member of the human histone deacetylase gene family | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 44 | pages = 28001–28007 | date = October 1997 | pmid = 9346952 | doi = 10.1074/jbc.272.44.28001 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hassig CA, Tong JK, Fleischer TC, Owa T, Grable PG, Ayer DE, Schreiber SL | title = A role for histone deacetylase activity in HDAC1-mediated transcriptional repression | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 7 | pages = 3519–3524 | date = March 1998 | pmid = 9520398 | pmc = 19868 | doi = 10.1073/pnas.95.7.3519 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.3519H }} * {{cite journal | vauthors = Randhawa GS, Bell DW, Testa JR, Feinberg AP | title = Identification and mapping of human histone acetylation modifier gene homologues | journal = Genomics | volume = 51 | issue = 2 | pages = 262–269 | date = July 1998 | pmid = 9722949 | doi = 10.1006/geno.1998.5370 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, LeRoy G, Seelig HP, Lane WS, Reinberg D | title = The dermatomyositis-specific autoantigen Mi2 is a component of a complex containing histone deacetylase and nucleosome remodeling activities | journal = Cell | volume = 95 | issue = 2 | pages = 279–289 | date = October 1998 | pmid = 9790534 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81758-4 | s2cid = 18786866 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Tong JK, Hassig CA, Schnitzler GR, Kingston RE, Schreiber SL | title = Chromatin deacetylation by an ATP-dependent nucleosome remodelling complex | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6705 | pages = 917–921 | date = October 1998 | pmid = 9804427 | doi = 10.1038/27699 | s2cid = 4355885 | bibcode = 1998Natur.395..917T }} * {{cite journal | vauthors = Hsieh JJ, Zhou S, Chen L, Young DB, Hayward SD | title = CIR, a corepressor linking the DNA binding factor CBF1 to the histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 1 | pages = 23–28 | date = January 1999 | pmid = 9874765 | pmc = 15086 | doi = 10.1073/pnas.96.1.23 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...96...23H }} * {{cite journal | vauthors = Yarden RI, Brody LC | title = BRCA1 interacts with components of the histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 9 | pages = 4983–4988 | date = April 1999 | pmid = 10220405 | pmc = 21803 | doi = 10.1073/pnas.96.9.4983 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...96.4983Y }} * {{cite journal | vauthors = Koipally J, Renold A, Kim J, Georgopoulos K | title = Repression by Ikaros and Aiolos is mediated through histone deacetylase complexes | journal = The EMBO Journal | volume = 18 | issue = 11 | pages = 3090–3100 | date = June 1999 | pmid = 10357820 | pmc = 1171390 | doi = 10.1093/emboj/18.11.3090 }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Ng HH, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Bird A, Reinberg D | title = Analysis of the NuRD subunits reveals a histone deacetylase core complex and a connection with DNA methylation | journal = Genes & Development | volume = 13 | issue = 15 | pages = 1924–1935 | date = August 1999 | pmid = 10444591 | pmc = 316920 | doi = 10.1101/gad.13.15.1924 }} * {{cite journal | vauthors = Ng HH, Zhang Y, Hendrich B, Johnson CA, Turner BM, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D, Bird A | display-authors = 6 | title = MBD2 is a transcriptional repressor belonging to the MeCP1 histone deacetylase complex | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 58–61 | date = September 1999 | pmid = 10471499 | doi = 10.1038/12659 | bibcode = 1999NaGen..23...58N | hdl-access = free | s2cid = 6147725 | hdl = 1842/684 }} * {{cite journal | vauthors = Wade PA, Gegonne A, Jones PL, Ballestar E, Aubry F, Wolffe AP | title = Mi-2 complex couples DNA methylation to chromatin remodelling and histone deacetylation | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 62–66 | date = September 1999 | pmid = 10471500 | doi = 10.1038/12664 | bibcode = 1999NaGen..23...62W | s2cid = 52868103 }} * {{cite journal | vauthors = Lai A, Lee JM, Yang WM, DeCaprio JA, Kaelin WG, Seto E, Branton PE | title = RBP1 recruits both histone deacetylase-dependent and -independent repression activities to retinoblastoma family proteins | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 10 | pages = 6632–6641 | date = October 1999 | pmid = 10490602 | pmc = 84642 | doi = 10.1128/mcb.19.10.6632 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|HDAC2+protein,+human}} * {{FactorBook|HDAC2}} * {{PDBe-KB2|Q92769|Histon-deacetilza 2}} {{Ugljik-dušične nepeptidne hidrolaze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:EC 3.5.1]] [[Kategorija:Enzimi]] 6q4008592y0ho29zcgqi8q3nivh5blp 3934365 3934363 2026-10-07T12:06:21Z Yasperosus 186531 3934365 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Histon-deacetilaza 2''' ('''HDAC2''') jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''HDAC2'''.<ref name="pmid97820973">{{cite journal | vauthors = Betz R, Gray SG, Ekström C, Larsson C, Ekström TJ | title = Human histone deacetylase 2, HDAC2 (Human RPD3), is localized to 6q21 by radiation hybrid mapping | journal = Genomics | volume = 52 | issue = 2 | pages = 245–246 | date = September 1998 | pmid = 9782097 | doi = 10.1006/geno.1998.5435 }}</ref> Pripada klasi enzima [[histon-deacetilaza]], koji su odgovorni za uklanjanje acetilnih grupa sa ostataka lizina u [[N-terminal]]nom regionu jedarinih histona (H2A, H2B, H3 i H4). Kao takav, ima važnu ulogu u [[ekspresija gena| ekspresiji gena]], omogućavajući formiranje kompleksa koji potiskuju transkripciju, te se stoga često smatra značajnom metom u terapiji raka.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000196591-HDAC2/tissue|title=Tissue expression of HDAC2 - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2019-03-14}}</ref> Iako je funkcionalna uloga klase kojoj pripada HDAC2 temeljito proučena, mehanizam interakcije HDAC2 s histon-deacetilazama iz drugih klasa još uvijek nije razjašnjen. Aktivnost HDAC2 je pod širokim regulatornim uticajem [[kazein-kinaza 2|protein-kinaze 2 (CK2)]] i [[protein-fosfataza 1|protein-fosfataze 1 (PP1)]], no biohemijske analize ukazuju na to da je njegova regulacija složenija (što potvrđuje istovremeno prisustvo HDAC1 i HDAC2 u tri različita [[proteinski kompleks|proteinska kompleksa]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Seto E, Yoshida M | title = Erasers of histone acetylation: the histone deacetylase enzymes | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 4 | article-number = a018713 | date = April 2014 | pmid = 24691964 | pmc = 3970420 | doi = 10.1101/cshperspect.a018713 | bibcode = 2014CSHPB...618713S }}</ref> U suštini, mehanizam regulacije HDAC2 i dalje nije razjašnjen zbog brojnih interakcija u koje je uključen, mada je u kontekstu srčanog reprogramiranja predložen mehanizam koji uključuje faktor povezan sa p300/CBP i HDAC5.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Eom GH, Nam YS, Oh JG, Choe N, Min HK, Yoo EK, Kang G, Nguyen VH, Min JJ, Kim JK, Lee IK, Bassel-Duby R, Olson EN, Park WJ, Kook H | display-authors = 6 | title = Regulation of acetylation of histone deacetylase 2 by p300/CBP-associated factor/histone deacetylase 5 in the development of cardiac hypertrophy | journal = Circulation Research | volume = 114 | issue = 7 | pages = 1133–1143 | date = March 2014 | pmid = 24526703 | doi = 10.1161/CIRCRESAHA.114.303429 | doi-access = free }}</ref> Općenito, HDAC2 se smatra potencijalnom metom za liječenje različitih bolesti zbog svoje uloge u napredovanju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. Konkretno, pokazalo se da HDAC2 ima ulogu kod [[srčana hipertrofija |hipertrofije srca]]<ref name=":0" /> i [[Alchajmerova bolest|Alchajmerove]] <ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Choubey SK, Jeyakanthan J | title = Molecular dynamics and quantum chemistry-based approaches to identify isoform selective HDAC2 inhibitor - a novel target to prevent Alzheimer's disease | journal = Journal of Receptor and Signal Transduction Research | volume = 38 | issue = 3 | pages = 266–278 | date = June 2018 | pmid = 29932788 | doi = 10.1080/10799893.2018.1476541 | s2cid = 49385438 }}</ref> i [[Parkinsonova bolest| Parkinsonove bolesti]], te<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Tan Y, Delvaux E, Nolz J, Coleman PD, Chen S, Mastroeni D | title = Upregulation of histone deacetylase 2 in laser capture nigral microglia in Parkinson's disease | journal = Neurobiology of Aging | volume = 68 | pages = 134–141 | date = August 2018 | pmid = 29803514 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2018.02.018 | s2cid = 44067840 }}</ref> [[AML|akutne mijeloidne leukemije]] (AML),<ref>{{cite journal | vauthors = Lei L, Xia S, Liu D, Li X, Feng J, Zhu Y, Hu J, Xia L, Guo L, Chen F, Cheng H, Chen K, Hu H, Chen X, Li F, Zhong S, Mittal N, Yang G, Qian Z, Han L, He C | display-authors = 6 | title = Genome-wide characterization of lncRNAs in acute myeloid leukemia | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 19 | issue = 4 | pages = 627–635 | date = July 2018 | pmid = 28203711 | pmc = 6355113 | doi = 10.1093/bib/bbx007 }}</ref> [[osteosarkom]]a,<ref>{{cite journal | vauthors = La Noce M, Paino F, Mele L, Papaccio G, Regad T, Lombardi A, Papaccio F, Desiderio V, Tirino V | display-authors = 6 | title = HDAC2 depletion promotes osteosarcoma's stemness both in vitro and in vivo: a study on a putative new target for CSCs directed therapy | journal = Journal of Experimental & Clinical Cancer Research | volume = 37 | issue = 1 | article-number = 296 | date = December 2018 | pmid = 30509303 | pmc = 6276256 | doi = 10.1186/s13046-018-0978-x | doi-access = free }}</ref> i [[rak želuca|raka želuca]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wei J, Wang Z, Wang Z, Yang Y, Fu C, Zhu J, Jiang D | title = MicroRNA-31 Function as a Suppressor Was Regulated by Epigenetic Mechanisms in Gastric Cancer | journal = BioMed Research International | volume = 2017| date = 2017 | pmid = 29333444 | pmc = 5733238 | doi = 10.1155/2017/5348490 | doi-access = free }}</ref> ==Aminokiselinski sastav== {{Legenda aminokiselina}} |content=<table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MAYSQGGGKK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVCYYYDGDI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GNYYYGQGHP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MKPHRIRMTH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NLLLNYGLYR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KMEIYRPHKA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TAEEMTKYHS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DEYIKFLRSI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RPDNMSEYSK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QMQRFNVGED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} CPVFDGLFEF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CQLSTGGSVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAVKLNRQQT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DMAVNWAGGL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HHAKKSEASG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} FCYVNDIVLA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ILELLKYHQR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VLYIDIDIHH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GDGVEEAFYT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TDRVMTVSFH {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KYGEYFPGTG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DLRDIGAGKG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KYYAVNFPMR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DGIDDESYGQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IFKPIISKVM {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} EMYQPSAVVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QCGADSLSGD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RLGCFNLTVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GHAKCVEVVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TFNLPLLMLG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} GGGYTIRNVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RCWTYETAVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LDCEIPNELP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YNDYFEYFGP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DFKLHISPSN {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MTNQNTPEYM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EKIKQRLFEN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LRMLPHAPGV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QMQAIPEDAV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HEDSGDEDGE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DPDKRISIRA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SDKRIACDEE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FSDSEDEGEG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GRRNVADHKK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAKKARIEED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KKETEDKKTD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VKEEDKSKDN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SGEKTDTKGT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KSEQLSNP {{!)}} <table> == Struktura i mehanizam == [[File:HDAC2_attacking_lysine_residue.pdf|alt=|left|thumb|320x320px| Ova slika prikazuje strukturu enzima HDAC2. Dva susjedna [[benzen]]ska prstena formiraju tzv. "džep za stopalo" (''foot pocket''), dok pojedinačni benzenski prsten čini lipofilni kanal. HDAC2 pripada prvoj klasi [[histon-deacetilaza]].]] [[Aktivno mjesto]] enzima HDAC2 sadrži Zn²⁺ jon koordiniran s karbonilnom grupom lizinskog supstrata i molekulom vode. [[Metal]]ni ion olakšava [[nukleofil]]ni napad koordinirane molekule vode na karbonilnu grupu, što dovodi do stvaranja tetraedarskog intermedijera. Ovaj intermedijer privremeno se stabilizira, interakcijama [[vodikova veza|vodikovih veza]] i koordinacijom s metalom, sve dok se konačno ne raspadne, rezultirajući deacetilacijom [[lizin]]skog ostatka.<ref>{{cite journal |author4-link=David W. Christianson | vauthors = Lombardi PM, Cole KE, Dowling DP, Christianson DW | title = Structure, mechanism, and inhibition of histone deacetylases and related metalloenzymes | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 21 | issue = 6 | pages = 735–743 | date = December 2011 | pmid = 21872466 | pmc = 3232309 | doi = 10.1016/j.sbi.2011.08.004 }}</ref> [[Aktivno mjesto]] enzima HDAC2 sastoji se od lipofilnog kanala koji vodi od površine do katalitskog centra, te „džepa za stopalo” (engl. ''foot pocket'') koji sadrži uglavnom molekule vode. Aktivno mjesto je povezano sa ostacima Gly154, Phe155, His183, Phe210 i Leu276. Džep za stopalo povezan je sa ostacima Tyr29, Met35, Phe114 i Leu144.<ref name="pmid20392638">{{cite journal | vauthors = Bressi JC, Jennings AJ, Skene R, Wu Y, Melkus R, De Jong R, O'Connell S, Grimshaw CE, Navre M, Gangloff AR | display-authors = 6 | title = Exploration of the HDAC2 foot pocket: Synthesis and SAR of substituted N-(2-aminophenyl)benzamides | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 20 | issue = 10 | pages = 3142–3145 | date = May 2010 | pmid = 20392638 | doi = 10.1016/j.bmcl.2010.03.091 }}</ref> == Funkcija == Proizvod ovog gena pripada porodici [[histon-deacetilaza]]. Histon-deacetilaze djeluju putem formiranja velikih multiproteinskih kompleksa i odgovorne su za deacetilaciju ostataka lizina na [[N-terminal]]nom regionu jezgrinih histona (H2A, H2B, H3 i H4). Ovaj protein također formira komplekse koji potiskuju transkripciju, udruživanjem s mnogim različitim proteinima, uključujući YY1, [[transkripcijski faktor]] sisara sa motivom "[[cinkov prst|cinkovog prsta]]" (''zinc-finger''). Stoga igra važnu ulogu u regulaciji transkripcije, napredovanju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] i razvojnim procesima.<ref name="entrez3">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=3066|title=Entrez Gene: HDAC2 histone deacetylase 2}}</ref> == Klinički značaj == === Srčana hipertrofija === Utvrđeno je da HDAC2 ima ulogu u regulatornom putu hipertrofije srca. Pokazalo se da nedostatak HDAC2 ublažava srčanu hipertrofiju kod srca izloženih hipertrofijskim stimulusima. Međutim, kod transgenih miševa sa HDAC2 i inaktiviranom glikogen-sintaza kinazom 3-beta (Gsk3beta), hipertrofija je uočena s većom učestalošću. Kod miševa sa aktiviranim enzimima Gsk3beta i nedostatkom HDAC2, uočen je viši stepen osjetljivosti na hipertrofijski stimulus. Rezultati ukazuju na regulatorne uloge HDAC2 i Gsk3beta.<ref>{{cite journal | vauthors = Trivedi CM, Luo Y, Yin Z, Zhang M, Zhu W, Wang T, Floss T, Goettlicher M, Noppinger PR, Wurst W, Ferrari VA, Abrams CS, Gruber PJ, Epstein JA | display-authors = 6 | title = Hdac2 regulates the cardiac hypertrophic response by modulating Gsk3 beta activity | journal = Nature Medicine | volume = 13 | issue = 3 | pages = 324–331 | date = March 2007 | pmid = 17322895 | doi = 10.1038/nm1552 | s2cid = 33021404 }}</ref> [[File:HDAC2_Chem_183.pdf|alt=|thumb|320x320px|Enzim HDAC2 djeluje na ostatak lizina.]] Predloženi su mehanizmi putem kojih HDAC2 reaguje na hipertrofijski stres, iako ne postoji opći konsenzus. Jedan od predloženih mehanizama ukazuje na [[fosforilacija|fosforilaciju]] HDAC2 zavisnu od [[kazein-kinaza|kazein-kinaze]], dok noviji mehanizam sugeriše [[acetilacija|acetilaciju]] koju regulišu faktor povezan sa p300/CBP i HDAC5.<ref name=":0"/> === Alzchajmerova bolest === Utvrđeno je da kod pacijenata sa [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovom bolešću]] dolazi do smanjenja ekspresije neuronskih gena.<ref name="pmid21821124">{{cite journal | vauthors = Ginsberg SD, Alldred MJ, Che S | title = Gene expression levels assessed by CA1 pyramidal neuron and regional hippocampal dissections in Alzheimer's disease | journal = Neurobiology of Disease | volume = 45 | issue = 1 | pages = 99–107 | date = January 2012 | pmid = 21821124 | pmc = 3220746 | doi = 10.1016/j.nbd.2011.07.013 }}</ref> Štaviše, nedavna studija je pokazala da je inhibicija HDAC2 putem c-Abl, posredovana tirozin-fosforilacijom, spriječila kognitivne i bihevioralne poremećaje kod miševa sa Alzheimerovom bolešću.<ref>{{cite journal | vauthors = Gonzalez-Zuñiga M, Contreras PS, Estrada LD, Chamorro D, Villagra A, Zanlungo S, Seto E, Alvarez AR | display-authors = 6 | title = c-Abl stabilizes HDAC2 levels by tyrosine phosphorylation repressing neuronal gene expression in Alzheimer's disease | journal = Molecular Cell | volume = 56 | issue = 1 | pages = 163–173 | date = October 2014 | pmid = 25219501 | doi = 10.1016/j.molcel.2014.08.013 | doi-access = free | hdl = 10533/131172 | hdl-access = free }}</ref> Rezultati studije potvrđuju ulogu proteina c-Abl i HDAC2 u signalnom putu ekspresije gena kod pacijenata sa Alzheimerovom bolešću. Trenutno se napori za sintezu inhibitora HDAC2, namijenjenog liječenju Alzheimerove bolesti, zasnivaju na farmakoforu sa četiri karakteristike: jednim akceptorom [[vodikova veza|vodikove veze]], jednim donorom vodikove veze i dva aromatska prstena.<ref name=":1"/> === Parkinsonova bolest === Inhibitori HDAC-a smatraju se potencijalnim sredstvom za liječenje [[neurodegenerativna bolest| neurodegenerativnih oboljenja]], kao što je [[Parkinsonova bolest]]. Parkinsonovu bolest obično prati povećanje broja mikroglijalnih proteina u ''[[substantia nigra]]'' (crnoj supstanci) mozga. Dokazi dobijeni ''[[n vivo]]'' ukazuju na [[korelacija|korelaciju]] između broja mikroglijnih proteina i povećane ekspresije (nadregulacije) HDAC2.<ref name=":2"/> Stoga se pretpostavlja da bi inhibitori HDAC2 mogli biti efikasni u liječenju gubitka dopaminergičkih neurona u mozgu koji je uzrokovan aktivnošću mikroglije. === Terapija raka === Istraživana je uloga HDAC2 kod različitih oblika raka, kao što su [[osteosarkom]], [[rak želuca]] i [[akutna mijeloidna leukemija]]. Nedavna studija otkrila je smanjeno stvaranje [[metastaza]] kod mišjih modela sklonih razvoju raka [[pankreas]]a nakon što je mišji ortolog ''Hdac2'' genetički uklonjen.<ref>{{cite journal | vauthors = Krauß L, Urban BC, Hastreiter S, Schneider C, Wenzel P, Hassan Z, Wirth M, Lankes K, Terrasi A, Klement C, Cernilogar FM, Öllinger R, de Andrade Krätzig N, Engleitner T, Schmid RM, Steiger K, Rad R, Krämer OH, Reichert M, Schotta G, Saur D, Schneider G | display-authors = 6 | title = HDAC2 Facilitates Pancreatic Cancer Metastasis | journal = Cancer Research | volume = 82 | issue = 4 | pages = 695–707 | date = February 2022 | pmid = 34903606 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-20-3209 | pmc = 9359718 | s2cid = 245193477 | doi-access = free }}</ref> Sadašnja istraživanja usmjerena su na razvoj inhibitora koji smanjuju pojačanu ekspresiju (nadregulaciju) HDAC2. === Faktor protiv virusa influence === HDAC2 ima ulogu u regulaciji proteina STAT1 (signalni transducer i aktivator transkripcije 1) i gena stimulisanih [[interferon]]om, kao što je za [[viperin]]. To ukazuje na to da bi HDAC2 mogao biti komponenta urođenog ćelijskog antivirusnog odgovora. Kako bi zaobišao ovaj antivirusni potencijal, virus influence A narušava regulaciju HDAC2 tako što indukuje njegovu razgradnju putem [[proteasom]]skog sistema.<ref>{{cite journal | vauthors = Nagesh PT, Hussain M, Galvin HD, Husain M | title = Histone Deacetylase 2 Is a Component of Influenza A Virus-Induced Host Antiviral Response | journal = Frontiers in Microbiology | volume = 8 | article-number = 1315 | date = 2017 | pmid = 28769891 | pmc = 5511851 | doi = 10.3389/fmicb.2017.01315 | doi-access = free }}</ref> == Interakcije == Pokazalo se da histon-deacetilaza 2 [[Interakcija protein-protein|stupa u interakciju]] sa: {{div col|colwidth=20em}} * [[Ataksija-telangiektazija i protein srodan s Rad3]],<ref name = pmid10545197/> * [[BUB3]],<ref name = pmid15388328/> * [[CDC20]],<ref name = pmid15388328>{{cite journal | vauthors = Yoon YM, Baek KH, Jeong SJ, Shin HJ, Ha GH, Jeon AH, Hwang SG, Chun JS, Lee CW | display-authors = 6 | title = WD repeat-containing mitotic checkpoint proteins act as transcriptional repressors during interphase | journal = FEBS Letters | volume = 575 | issue = 1–3 | pages = 23–29 | date = September 2004 | pmid = 15388328 | doi = 10.1016/j.febslet.2004.07.089 | bibcode = 2004FEBSL.575...23Y | s2cid = 21762011 | doi-access = free }}</ref> * [[CDH1 (gen)|CDH1]],<ref name = pmid15388328/> * [[CHD3]],<ref name = pmid12493763>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Dong Y, Lane WS, Speicher DW, Shiekhattar R | title = A candidate X-linked mental retardation gene is a component of a new family of histone deacetylase-containing complexes | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 9 | pages = 7234–7239 | date = February 2003 | pmid = 12493763 | doi = 10.1074/jbc.M208992200 | doi-access = free}}</ref><ref name = pmid9804427>{{cite journal | vauthors = Tong JK, Hassig CA, Schnitzler GR, Kingston RE, Schreiber SL | title = Chromatin deacetylation by an ATP-dependent nucleosome remodelling complex | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6705 | pages = 917–921 | date = October 1998 | pmid = 9804427 | doi = 10.1038/27699 | s2cid = 4355885 | bibcode = 1998Natur.395..917T }}</ref><ref name = pmid12198550>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Schmiesing JA, Dong Y, Barak OG, Speicher DW, Yokomori K, Shiekhattar R | display-authors = 6 | title = A chromatin remodelling complex that loads cohesin onto human chromosomes | journal = Nature | volume = 418 | issue = 6901 | pages = 994–998 | date = August 2002 | pmid = 12198550 | doi = 10.1038/nature01024 | s2cid = 4344470 | bibcode = 2002Natur.418..994H }}</ref> * [[CHD4]],<ref name = pmid10545197>{{cite journal | vauthors = Schmidt DR, Schreiber SL | title = Molecular association between ATR and two components of the nucleosome remodeling and deacetylating complex, HDAC2 and CHD4 | journal = Biochemistry | volume = 38 | issue = 44 | pages = 14711–14717 | date = November 1999 | pmid = 10545197 | doi = 10.1021/bi991614n }}</ref><ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/> * [[DNMT1]],<ref name = pmid10888872>{{cite journal | vauthors = Rountree MR, Bachman KE, Baylin SB | title = DNMT1 binds HDAC2 and a new co-repressor, DMAP1, to form a complex at replication foci | journal = Nature Genetics | volume = 25 | issue = 3 | pages = 269–277 | date = July 2000 | pmid = 10888872 | doi = 10.1038/77023 | s2cid = 26149386 }}</ref> * [[EED (protein)|EED]],<ref name = pmid10581039>{{cite journal | vauthors = van der Vlag J, Otte AP | title = Transcriptional repression mediated by the human polycomb-group protein EED involves histone deacetylation | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 4 | pages = 474–478 | date = December 1999 | pmid = 10581039 | doi = 10.1038/70602 | s2cid = 6748531 }}</ref> * [[EZH2]]<ref name = pmid10581039/> and * [[FKBP3]],<ref name = pmid11532945>{{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Seto E | title = The FK506-binding protein 25 functionally associates with histone deacetylases and with transcription factor YY1 | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 17 | pages = 4814–4825 | date = September 2001 | pmid = 11532945 | pmc = 125595 | doi = 10.1093/emboj/20.17.4814 }}</ref> * [[GATA4]],<ref>{{cite news |url=http://www.physorg.com/news205686730.html |title=Three-way control of fetal heart-cell proliferation could help regenerate cardiac cells |date=October 7, 2010 }}</ref> * [[GTF2I]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12393887>{{cite journal | vauthors = Wen YD, Cress WD, Roy AL, Seto E | title = Histone deacetylase 3 binds to and regulates the multifunctional transcription factor TFII-I | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 3 | pages = 1841–1847 | date = January 2003 | pmid = 12393887 | doi = 10.1074/jbc.M206528200 | doi-access = free }}</ref> * [[HDAC10]],<ref name = pmid11739383>{{cite journal | vauthors = Fischer DD, Cai R, Bhatia U, Asselbergs FA, Song C, Terry R, Trogani N, Widmer R, Atadja P, Cohen D | display-authors = 6 | title = Isolation and characterization of a novel class II histone deacetylase, HDAC10 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 8 | pages = 6656–6666 | date = February 2002 | pmid = 11739383 | doi = 10.1074/jbc.M108055200 | doi-access = free }}</ref> * [[HDAC1]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid10581039/><ref name = pmid11739383/><ref name = pmid12920132/><ref name = pmid12032298/><ref name = pmid11777905/><ref name = pmid11804585>{{cite journal | vauthors = Fischle W, Dequiedt F, Hendzel MJ, Guenther MG, Lazar MA, Voelter W, Verdin E | title = Enzymatic activity associated with class II HDACs is dependent on a multiprotein complex containing HDAC3 and SMRT/N-CoR | journal = Molecular Cell | volume = 9 | issue = 1 | pages = 45–57 | date = January 2002 | pmid = 11804585 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00429-4 | hdl-access = free | hdl = 11858/00-001M-0000-002C-9FF9-9 }}</ref><ref name = pmid11466315>{{cite journal | vauthors = Fischle W, Dequiedt F, Fillion M, Hendzel MJ, Voelter W, Verdin E | title = Human HDAC7 histone deacetylase activity is associated with HDAC3 in vivo | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 38 | pages = 35826–35835 | date = September 2001 | pmid = 11466315 | doi = 10.1074/jbc.M104935200 | doi-access = free | hdl = 11858/00-001M-0000-002C-A103-B | hdl-access = free }}</ref><ref name = pmid11564889>{{cite journal | vauthors = Ashburner BP, Westerheide SD, Baldwin AS | title = The p65 (RelA) subunit of NF-kappaB interacts with the histone deacetylase (HDAC) corepressors HDAC1 and HDAC2 to negatively regulate gene expression | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 21 | issue = 20 | pages = 7065–7077 | date = October 2001 | pmid = 11564889 | pmc = 99882 | doi = 10.1128/MCB.21.20.7065-7077.2001 }}</ref><ref name = pmid10444591>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Ng HH, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Bird A, Reinberg D | title = Analysis of the NuRD subunits reveals a histone deacetylase core complex and a connection with DNA methylation | journal = Genes & Development | volume = 13 | issue = 15 | pages = 1924–1935 | date = August 1999 | pmid = 10444591 | pmc = 316920 | doi = 10.1101/gad.13.15.1924 }}</ref><ref name = pmid9520398>{{cite journal | vauthors = Hassig CA, Tong JK, Fleischer TC, Owa T, Grable PG, Ayer DE, Schreiber SL | title = A role for histone deacetylase activity in HDAC1-mediated transcriptional repression | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 7 | pages = 3519–3524 | date = March 1998 | pmid = 9520398 | pmc = 19868 | doi = 10.1073/pnas.95.7.3519 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.3519H }}</ref><ref name = pmid9150135>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Histone deacetylases and SAP18, a novel polypeptide, are components of a human Sin3 complex | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 357–364 | date = May 1997 | pmid = 9150135 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)80216-0 | doi-access = free }}</ref> * [[HMG20B]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12032298/> * [[HSPA4]],<ref name = pmid11777905>{{cite journal | vauthors = Johnson CA, White DA, Lavender JS, O'Neill LP, Turner BM | title = Human class I histone deacetylase complexes show enhanced catalytic activity in the presence of ATP and co-immunoprecipitate with the ATP-dependent chaperone protein Hsp70 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 11 | pages = 9590–9597 | date = March 2002 | pmid = 11777905 | doi = 10.1074/jbc.M107942200 | doi-access = free}}</ref> * [[Faktor C1 ćelije domaćina]],<ref name = pmid12670868>{{cite journal | vauthors = Wysocka J, Myers MP, Laherty CD, Eisenman RN, Herr W | title = Human Sin3 deacetylase and trithorax-related Set1/Ash2 histone H3-K4 methyltransferase are tethered together selectively by the cell-proliferation factor HCF-1 | journal = Genes & Development | volume = 17 | issue = 7 | pages = 896–911 | date = April 2003 | pmid = 12670868 | pmc = 196026 | doi = 10.1101/gad.252103 }}</ref> * [[MTA1]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12920132>{{cite journal | vauthors = Yao YL, Yang WM | title = The metastasis-associated proteins 1 and 2 form distinct protein complexes with histone deacetylase activity | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 43 | pages = 42560–42568 | date = October 2003 | pmid = 12920132 | doi = 10.1074/jbc.M302955200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11146623>{{cite journal | vauthors = Mazumdar A, Wang RA, Mishra SK, Adam L, Bagheri-Yarmand R, Mandal M, Vadlamudi RK, Kumar R | display-authors = 6 | title = Transcriptional repression of oestrogen receptor by metastasis-associated protein 1 corepressor | journal = Nature Cell Biology | volume = 3 | issue = 1 | pages = 30–37 | date = January 2001 | pmid = 11146623 | doi = 10.1038/35050532 | s2cid = 23477845 }}</ref> * [[MTA2]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12920132/><ref name = pmid10444591/> * [[MXD1]],<ref name = pmid9150134>{{cite journal | vauthors = Laherty CD, Yang WM, Sun JM, Davie JR, Seto E, Eisenman RN | title = Histone deacetylases associated with the mSin3 corepressor mediate mad transcriptional repression | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 349–356 | date = May 1997 | pmid = 9150134 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)80215-9 | s2cid = 13490886 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11101889>{{cite journal | vauthors = Spronk CA, Tessari M, Kaan AM, Jansen JF, Vermeulen M, Stunnenberg HG, Vuister GW | title = The Mad1-Sin3B interaction involves a novel helical fold | journal = Nature Structural Biology | volume = 7 | issue = 12 | pages = 1100–1104 | date = December 2000 | pmid = 11101889 | doi = 10.1038/81944 | s2cid = 12451972 | hdl = 2066/79474 | hdl-access = free }}</ref> * [[Mad1]],<ref name = pmid15388328/> * [[Metil-CpG-vezujući proteinski domen 2]],<ref name = pmid10444591/><ref name = pmid12183469>{{cite journal | vauthors = Brackertz M, Boeke J, Zhang R, Renkawitz R | title = Two highly related p66 proteins comprise a new family of potent transcriptional repressors interacting with MBD2 and MBD3 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 43 | pages = 40958–40966 | date = October 2002 | pmid = 12183469 | doi = 10.1074/jbc.M207467200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid10471499>{{cite journal | vauthors = Ng HH, Zhang Y, Hendrich B, Johnson CA, Turner BM, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D, Bird A | display-authors = 6 | title = MBD2 is a transcriptional repressor belonging to the MeCP1 histone deacetylase complex | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 58–61 | date = September 1999 | pmid = 10471499 | doi = 10.1038/12659 | bibcode = 1999NaGen..23...58N | hdl-access = free | s2cid = 6147725 | hdl = 1842/684 }}</ref> * [[PHF21A]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12032298/><ref name = pmid15325272>{{cite journal | vauthors = Iwase S, Januma A, Miyamoto K, Shono N, Honda A, Yanagisawa J, Baba T | title = Characterization of BHC80 in BRAF-HDAC complex, involved in neuron-specific gene repression | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 322 | issue = 2 | pages = 601–608 | date = September 2004 | pmid = 15325272 | doi = 10.1016/j.bbrc.2004.07.163 | bibcode = 2004BBRC..322..601I }}</ref> * [[PPP1R8]],<ref name = pmid12788942>{{cite journal | vauthors = Jin Q, van Eynde A, Beullens M, Roy N, Thiel G, Stalmans W, Bollen M | title = The protein phosphatase-1 (PP1) regulator, nuclear inhibitor of PP1 (NIPP1), interacts with the polycomb group protein, embryonic ectoderm development (EED), and functions as a transcriptional repressor | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 33 | pages = 30677–30685 | date = August 2003 | pmid = 12788942 | doi = 10.1074/jbc.M302273200 | doi-access = free}}</ref> * [[RBBP4]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid12943729>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Dual mechanisms of regulation of transcription of luteinizing hormone receptor gene by nuclear orphan receptors and histone deacetylase complexes | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 85 | issue = 2–5 | pages = 401–414 | date = June 2003 | pmid = 12943729 | doi = 10.1016/s0960-0760(03)00230-9 | s2cid = 28512341 | url = https://zenodo.org/record/1260176 }}</ref><ref name = pmid12091390>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Silencing of transcription of the human luteinizing hormone receptor gene by histone deacetylase-mSin3A complex | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 36 | pages = 33431–33438 | date = September 2002 | pmid = 12091390 | doi = 10.1074/jbc.M204417200 | doi-access = free }}</ref> * [[RCOR1]],<ref name = pmid12032298>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Chenoweth J, Lane WS, Mandel G, Shiekhattar R | title = A core-BRAF35 complex containing histone deacetylase mediates repression of neuronal-specific genes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 11 | pages = 7420–7425 | date = May 2002 | pmid = 12032298 | pmc = 124246 | doi = 10.1073/pnas.112008599 | doi-access = free | bibcode = 2002PNAS...99.7420H }}</ref><ref name = pmid11171972>{{cite journal | vauthors = You A, Tong JK, Grozinger CM, Schreiber SL | title = CoREST is an integral component of the CoREST- human histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 98 | issue = 4 | pages = 1454–1458 | date = February 2001 | pmid = 11171972 | pmc = 29278 | doi = 10.1073/pnas.98.4.1454 | doi-access = free | bibcode = 2001PNAS...98.1454Y }}</ref> * [[RELA]],<ref name = pmid12419806>{{cite journal | vauthors = Kiernan R, Brès V, Ng RW, Coudart MP, El Messaoudi S, Sardet C, Jin DY, Emiliani S, Benkirane M | display-authors = 6 | title = Post-activation turn-off of NF-kappa B-dependent transcription is regulated by acetylation of p65 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 4 | pages = 2758–2766 | date = January 2003 | pmid = 12419806 | doi = 10.1074/jbc.M209572200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12138131>{{cite journal | vauthors = Yu Z, Zhang W, Kone BC | title = Histone deacetylases augment cytokine induction of the iNOS gene | journal = Journal of the American Society of Nephrology | volume = 13 | issue = 8 | pages = 2009–2017 | date = August 2002 | pmid = 12138131 | doi = 10.1097/01.asn.0000024253.59665.f1 | doi-access = free }}</ref> * [[Retinoblastomski protein]],<ref name = pmid10490602>{{cite journal | vauthors = Lai A, Lee JM, Yang WM, DeCaprio JA, Kaelin WG, Seto E, Branton PE | title = RBP1 recruits both histone deacetylase-dependent and -independent repression activities to retinoblastoma family proteins | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 10 | pages = 6632–6641 | date = October 1999 | pmid = 10490602 | pmc = 84642 | doi = 10.1128/mcb.19.10.6632 }}</ref> * [[SAP30]],<ref name = pmid10444591/><ref name = pmid9651585>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Sun ZW, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Hampsey M, Reinberg D | title = SAP30, a novel protein conserved between human and yeast, is a component of a histone deacetylase complex | journal = Molecular Cell | volume = 1 | issue = 7 | pages = 1021–1031 | date = June 1998 | pmid = 9651585 | doi = 10.1016/s1097-2765(00)80102-1 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11784859>{{cite journal | vauthors = Kuzmichev A, Zhang Y, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Role of the Sin3-histone deacetylase complex in growth regulation by the candidate tumor suppressor p33(ING1) | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 22 | issue = 3 | pages = 835–848 | date = February 2002 | pmid = 11784859 | pmc = 133546 | doi = 10.1128/mcb.22.3.835-848.2002 }}</ref> * [[SIN3A]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid9150134/><ref name = pmid12943729/><ref name = pmid12091390/><ref name = pmid12724404>{{cite journal | vauthors = Fleischer TC, Yun UJ, Ayer DE | title = Identification and characterization of three new components of the mSin3A corepressor complex | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 23 | issue = 10 | pages = 3456–3467 | date = May 2003 | pmid = 12724404 | pmc = 164750 | doi = 10.1128/mcb.23.10.3456-3467.2003 }}</ref><ref name = pmid12398767>{{cite journal | vauthors = Yang L, Mei Q, Zielinska-Kwiatkowska A, Matsui Y, Blackburn ML, Benedetti D, Krumm AA, Taborsky GJ, Chansky HA | display-authors = 6 | title = An ERG (ets-related gene)-associated histone methyltransferase interacts with histone deacetylases 1/2 and transcription co-repressors mSin3A/B | journal = The Biochemical Journal | volume = 369 | issue = Pt 3 | pages = 651–657 | date = February 2003 | pmid = 12398767 | pmc = 1223118 | doi = 10.1042/BJ20020854 }}</ref> * [[SMARCA5]],<ref name = pmid12198550/> * [[SNW1]],<ref name = pmid10644367>{{cite journal | vauthors = Zhou S, Fujimuro M, Hsieh JJ, Chen L, Hayward SD | title = A role for SKIP in EBNA2 activation of CBF1-repressed promoters | journal = Journal of Virology | volume = 74 | issue = 4 | pages = 1939–1947 | date = February 2000 | pmid = 10644367 | pmc = 111672 | doi = 10.1128/jvi.74.4.1939-1947.2000 }}</ref> * [[SUV39H1]],<ref name = pmid11788710>{{cite journal | vauthors = Vaute O, Nicolas E, Vandel L, Trouche D | title = Functional and physical interaction between the histone methyl transferase Suv39H1 and histone deacetylases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 30 | issue = 2 | pages = 475–481 | date = January 2002 | pmid = 11788710 | pmc = 99834 | doi = 10.1093/nar/30.2.475 }}</ref> * [[Transkripcijski faktor Sp1]],<ref name = pmid12091390/><ref name = pmid12151407/><ref name = pmid12176973/> * [[Transkripcijski faktor Sp3]],<ref name = pmid12151407>{{cite journal | vauthors = Won J, Yim J, Kim TK | title = Sp1 and Sp3 recruit histone deacetylase to repress transcription of human telomerase reverse transcriptase (hTERT) promoter in normal human somatic cells | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 41 | pages = 38230–38238 | date = October 2002 | pmid = 12151407 | doi = 10.1074/jbc.M206064200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12176973>{{cite journal | vauthors = Sun JM, Chen HY, Moniwa M, Litchfield DW, Seto E, Davie JR | title = The transcriptional repressor Sp3 is associated with CK2-phosphorylated histone deacetylase 2 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 39 | pages = 35783–35786 | date = September 2002 | pmid = 12176973 | doi = 10.1074/jbc.C200378200 | doi-access = free }}</ref> * [[TOP2B]],<ref name = pmid11062478>{{cite journal | vauthors = Tsai SC, Valkov N, Yang WM, Gump J, Sullivan D, Seto E | title = Histone deacetylase interacts directly with DNA topoisomerase II | journal = Nature Genetics | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–353 | date = November 2000 | pmid = 11062478 | doi = 10.1038/81671 | s2cid = 19301396 }}</ref> and * [[YY1]].<ref name = pmid9346952>{{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Sun JM, Davie JR, Seto E | title = Isolation and characterization of cDNAs corresponding to an additional member of the human histone deacetylase gene family | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 44 | pages = 28001–28007 | date = October 1997 | pmid = 9346952 | doi = 10.1074/jbc.272.44.28001 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11486036>{{cite journal | vauthors = Yao YL, Yang WM, Seto E | title = Regulation of transcription factor YY1 by acetylation and deacetylation | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 21 | issue = 17 | pages = 5979–5991 | date = September 2001 | pmid = 11486036 | pmc = 87316 | doi = 10.1128/mcb.21.17.5979-5991.2001 }}</ref><ref name = pmid9016636>{{cite journal | vauthors = Kalenik JL, Chen D, Bradley ME, Chen SJ, Lee TC | title = Yeast two-hybrid cloning of a novel zinc finger protein that interacts with the multifunctional transcription factor YY1 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 25 | issue = 4 | pages = 843–849 | date = February 1997 | pmid = 9016636 | pmc = 146511 | doi = 10.1093/nar/25.4.843 }}</ref> {{Div col end}} == Također pogledajte == * [[Histon-deacetilaza]] == Reference == {{refspisak|35em}} == Dodatni izvori == {{refbegin|35em}} * {{cite journal | vauthors = Ahringer J | title = NuRD and SIN3 histone deacetylase complexes in development | journal = Trends in Genetics | volume = 16 | issue = 8 | pages = 351–356 | date = August 2000 | pmid = 10904264 | doi = 10.1016/S0168-9525(00)02066-7 }} * {{cite journal | vauthors = Verdin E, Dequiedt F, Kasler HG | title = Class II histone deacetylases: versatile regulators | journal = Trends in Genetics | volume = 19 | issue = 5 | pages = 286–293 | date = May 2003 | pmid = 12711221 | doi = 10.1016/S0168-9525(03)00073-8 | hdl = 2268/80861 | hdl-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Dual mechanisms of regulation of transcription of luteinizing hormone receptor gene by nuclear orphan receptors and histone deacetylase complexes | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 85 | issue = 2–5 | pages = 401–414 | date = June 2003 | pmid = 12943729 | doi = 10.1016/S0960-0760(03)00230-9 | s2cid = 28512341 | url = https://zenodo.org/record/1260176 }} * {{cite journal | vauthors = Furukawa Y, Kawakami T, Sudo K, Inazawa J, Matsumine A, Akiyama T, Nakamura Y | title = Isolation and mapping of a human gene (RPD3L1) that is homologous to RPD3, a transcription factor in Saccharomyces cerevisiae | journal = Cytogenetics and Cell Genetics | volume = 73 | issue = 1–2 | pages = 130–133 | year = 1996 | pmid = 8646880 | doi = 10.1159/000134323 }} * {{cite journal | vauthors = Yang WM, Inouye C, Zeng Y, Bearss D, Seto E | title = Transcriptional repression by YY1 is mediated by interaction with a mammalian homolog of the yeast global regulator RPD3 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 23 | pages = 12845–12850 | date = November 1996 | pmid = 8917507 | pmc = 24008 | doi = 10.1073/pnas.93.23.12845 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9312845Y }} * {{cite journal | vauthors = Laherty CD, Yang WM, Sun JM, Davie JR, Seto E, Eisenman RN | title = Histone deacetylases associated with the mSin3 corepressor mediate mad transcriptional repression | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 349–356 | date = May 1997 | pmid = 9150134 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80215-9 | s2cid = 13490886 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Histone deacetylases and SAP18, a novel polypeptide, are components of a human Sin3 complex | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 357–364 | date = May 1997 | pmid = 9150135 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80216-0 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Sun JM, Davie JR, Seto E | title = Isolation and characterization of cDNAs corresponding to an additional member of the human histone deacetylase gene family | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 44 | pages = 28001–28007 | date = October 1997 | pmid = 9346952 | doi = 10.1074/jbc.272.44.28001 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hassig CA, Tong JK, Fleischer TC, Owa T, Grable PG, Ayer DE, Schreiber SL | title = A role for histone deacetylase activity in HDAC1-mediated transcriptional repression | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 7 | pages = 3519–3524 | date = March 1998 | pmid = 9520398 | pmc = 19868 | doi = 10.1073/pnas.95.7.3519 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.3519H }} * {{cite journal | vauthors = Randhawa GS, Bell DW, Testa JR, Feinberg AP | title = Identification and mapping of human histone acetylation modifier gene homologues | journal = Genomics | volume = 51 | issue = 2 | pages = 262–269 | date = July 1998 | pmid = 9722949 | doi = 10.1006/geno.1998.5370 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, LeRoy G, Seelig HP, Lane WS, Reinberg D | title = The dermatomyositis-specific autoantigen Mi2 is a component of a complex containing histone deacetylase and nucleosome remodeling activities | journal = Cell | volume = 95 | issue = 2 | pages = 279–289 | date = October 1998 | pmid = 9790534 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81758-4 | s2cid = 18786866 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Tong JK, Hassig CA, Schnitzler GR, Kingston RE, Schreiber SL | title = Chromatin deacetylation by an ATP-dependent nucleosome remodelling complex | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6705 | pages = 917–921 | date = October 1998 | pmid = 9804427 | doi = 10.1038/27699 | s2cid = 4355885 | bibcode = 1998Natur.395..917T }} * {{cite journal | vauthors = Hsieh JJ, Zhou S, Chen L, Young DB, Hayward SD | title = CIR, a corepressor linking the DNA binding factor CBF1 to the histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 1 | pages = 23–28 | date = January 1999 | pmid = 9874765 | pmc = 15086 | doi = 10.1073/pnas.96.1.23 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...96...23H }} * {{cite journal | vauthors = Yarden RI, Brody LC | title = BRCA1 interacts with components of the histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 9 | pages = 4983–4988 | date = April 1999 | pmid = 10220405 | pmc = 21803 | doi = 10.1073/pnas.96.9.4983 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...96.4983Y }} * {{cite journal | vauthors = Koipally J, Renold A, Kim J, Georgopoulos K | title = Repression by Ikaros and Aiolos is mediated through histone deacetylase complexes | journal = The EMBO Journal | volume = 18 | issue = 11 | pages = 3090–3100 | date = June 1999 | pmid = 10357820 | pmc = 1171390 | doi = 10.1093/emboj/18.11.3090 }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Ng HH, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Bird A, Reinberg D | title = Analysis of the NuRD subunits reveals a histone deacetylase core complex and a connection with DNA methylation | journal = Genes & Development | volume = 13 | issue = 15 | pages = 1924–1935 | date = August 1999 | pmid = 10444591 | pmc = 316920 | doi = 10.1101/gad.13.15.1924 }} * {{cite journal | vauthors = Ng HH, Zhang Y, Hendrich B, Johnson CA, Turner BM, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D, Bird A | display-authors = 6 | title = MBD2 is a transcriptional repressor belonging to the MeCP1 histone deacetylase complex | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 58–61 | date = September 1999 | pmid = 10471499 | doi = 10.1038/12659 | bibcode = 1999NaGen..23...58N | hdl-access = free | s2cid = 6147725 | hdl = 1842/684 }} * {{cite journal | vauthors = Wade PA, Gegonne A, Jones PL, Ballestar E, Aubry F, Wolffe AP | title = Mi-2 complex couples DNA methylation to chromatin remodelling and histone deacetylation | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 62–66 | date = September 1999 | pmid = 10471500 | doi = 10.1038/12664 | bibcode = 1999NaGen..23...62W | s2cid = 52868103 }} * {{cite journal | vauthors = Lai A, Lee JM, Yang WM, DeCaprio JA, Kaelin WG, Seto E, Branton PE | title = RBP1 recruits both histone deacetylase-dependent and -independent repression activities to retinoblastoma family proteins | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 10 | pages = 6632–6641 | date = October 1999 | pmid = 10490602 | pmc = 84642 | doi = 10.1128/mcb.19.10.6632 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|HDAC2+protein,+human}} * {{FactorBook|HDAC2}} * {{PDBe-KB2|Q92769|Histon-deacetilza 2}} {{Ugljik-dušične nepeptidne hidrolaze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:EC 3.5.1]] [[Kategorija:Enzimi]] 2m1v25h5n0o67gyy2m11skmhhm901x2 3934367 3934365 2026-10-07T12:17:52Z Yasperosus 186531 /* Aminokiselinski sastav */ 3934367 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Histon-deacetilaza 2''' ('''HDAC2''') jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''HDAC2'''.<ref name="pmid97820973">{{cite journal | vauthors = Betz R, Gray SG, Ekström C, Larsson C, Ekström TJ | title = Human histone deacetylase 2, HDAC2 (Human RPD3), is localized to 6q21 by radiation hybrid mapping | journal = Genomics | volume = 52 | issue = 2 | pages = 245–246 | date = September 1998 | pmid = 9782097 | doi = 10.1006/geno.1998.5435 }}</ref> Pripada klasi enzima [[histon-deacetilaza]], koji su odgovorni za uklanjanje acetilnih grupa sa ostataka lizina u [[N-terminal]]nom regionu jedarinih histona (H2A, H2B, H3 i H4). Kao takav, ima važnu ulogu u [[ekspresija gena| ekspresiji gena]], omogućavajući formiranje kompleksa koji potiskuju transkripciju, te se stoga često smatra značajnom metom u terapiji raka.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000196591-HDAC2/tissue|title=Tissue expression of HDAC2 - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2019-03-14}}</ref> Iako je funkcionalna uloga klase kojoj pripada HDAC2 temeljito proučena, mehanizam interakcije HDAC2 s histon-deacetilazama iz drugih klasa još uvijek nije razjašnjen. Aktivnost HDAC2 je pod širokim regulatornim uticajem [[kazein-kinaza 2|protein-kinaze 2 (CK2)]] i [[protein-fosfataza 1|protein-fosfataze 1 (PP1)]], no biohemijske analize ukazuju na to da je njegova regulacija složenija (što potvrđuje istovremeno prisustvo HDAC1 i HDAC2 u tri različita [[proteinski kompleks|proteinska kompleksa]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Seto E, Yoshida M | title = Erasers of histone acetylation: the histone deacetylase enzymes | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 4 | article-number = a018713 | date = April 2014 | pmid = 24691964 | pmc = 3970420 | doi = 10.1101/cshperspect.a018713 | bibcode = 2014CSHPB...618713S }}</ref> U suštini, mehanizam regulacije HDAC2 i dalje nije razjašnjen zbog brojnih interakcija u koje je uključen, mada je u kontekstu srčanog reprogramiranja predložen mehanizam koji uključuje faktor povezan sa p300/CBP i HDAC5.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Eom GH, Nam YS, Oh JG, Choe N, Min HK, Yoo EK, Kang G, Nguyen VH, Min JJ, Kim JK, Lee IK, Bassel-Duby R, Olson EN, Park WJ, Kook H | display-authors = 6 | title = Regulation of acetylation of histone deacetylase 2 by p300/CBP-associated factor/histone deacetylase 5 in the development of cardiac hypertrophy | journal = Circulation Research | volume = 114 | issue = 7 | pages = 1133–1143 | date = March 2014 | pmid = 24526703 | doi = 10.1161/CIRCRESAHA.114.303429 | doi-access = free }}</ref> Općenito, HDAC2 se smatra potencijalnom metom za liječenje različitih bolesti zbog svoje uloge u napredovanju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. Konkretno, pokazalo se da HDAC2 ima ulogu kod [[srčana hipertrofija |hipertrofije srca]]<ref name=":0" /> i [[Alchajmerova bolest|Alchajmerove]] <ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Choubey SK, Jeyakanthan J | title = Molecular dynamics and quantum chemistry-based approaches to identify isoform selective HDAC2 inhibitor - a novel target to prevent Alzheimer's disease | journal = Journal of Receptor and Signal Transduction Research | volume = 38 | issue = 3 | pages = 266–278 | date = June 2018 | pmid = 29932788 | doi = 10.1080/10799893.2018.1476541 | s2cid = 49385438 }}</ref> i [[Parkinsonova bolest| Parkinsonove bolesti]], te<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Tan Y, Delvaux E, Nolz J, Coleman PD, Chen S, Mastroeni D | title = Upregulation of histone deacetylase 2 in laser capture nigral microglia in Parkinson's disease | journal = Neurobiology of Aging | volume = 68 | pages = 134–141 | date = August 2018 | pmid = 29803514 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2018.02.018 | s2cid = 44067840 }}</ref> [[AML|akutne mijeloidne leukemije]] (AML),<ref>{{cite journal | vauthors = Lei L, Xia S, Liu D, Li X, Feng J, Zhu Y, Hu J, Xia L, Guo L, Chen F, Cheng H, Chen K, Hu H, Chen X, Li F, Zhong S, Mittal N, Yang G, Qian Z, Han L, He C | display-authors = 6 | title = Genome-wide characterization of lncRNAs in acute myeloid leukemia | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 19 | issue = 4 | pages = 627–635 | date = July 2018 | pmid = 28203711 | pmc = 6355113 | doi = 10.1093/bib/bbx007 }}</ref> [[osteosarkom]]a,<ref>{{cite journal | vauthors = La Noce M, Paino F, Mele L, Papaccio G, Regad T, Lombardi A, Papaccio F, Desiderio V, Tirino V | display-authors = 6 | title = HDAC2 depletion promotes osteosarcoma's stemness both in vitro and in vivo: a study on a putative new target for CSCs directed therapy | journal = Journal of Experimental & Clinical Cancer Research | volume = 37 | issue = 1 | article-number = 296 | date = December 2018 | pmid = 30509303 | pmc = 6276256 | doi = 10.1186/s13046-018-0978-x | doi-access = free }}</ref> i [[rak želuca|raka želuca]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wei J, Wang Z, Wang Z, Yang Y, Fu C, Zhu J, Jiang D | title = MicroRNA-31 Function as a Suppressor Was Regulated by Epigenetic Mechanisms in Gastric Cancer | journal = BioMed Research International | volume = 2017| date = 2017 | pmid = 29333444 | pmc = 5733238 | doi = 10.1155/2017/5348490 | doi-access = free }}</ref> ==Aminokiselinski sastav== {{Legenda aminokiselina}} <table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MAYSQGGGKK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVCYYYDGDI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GNYYYGQGHP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MKPHRIRMTH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NLLLNYGLYR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KMEIYRPHKA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TAEEMTKYHS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DEYIKFLRSI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RPDNMSEYSK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QMQRFNVGED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} CPVFDGLFEF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CQLSTGGSVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAVKLNRQQT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DMAVNWAGGL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HHAKKSEASG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} FCYVNDIVLA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ILELLKYHQR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VLYIDIDIHH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GDGVEEAFYT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TDRVMTVSFH {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KYGEYFPGTG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DLRDIGAGKG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KYYAVNFPMR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DGIDDESYGQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IFKPIISKVM {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} EMYQPSAVVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QCGADSLSGD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RLGCFNLTVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GHAKCVEVVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TFNLPLLMLG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} GGGYTIRNVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RCWTYETAVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LDCEIPNELP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YNDYFEYFGP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DFKLHISPSN {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MTNQNTPEYM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EKIKQRLFEN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LRMLPHAPGV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QMQAIPEDAV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HEDSGDEDGE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DPDKRISIRA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SDKRIACDEE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FSDSEDEGEG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GRRNVADHKK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAKKARIEED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KKETEDKKTD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VKEEDKSKDN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SGEKTDTKGT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KSEQLSNP {{!)}} <table> == Struktura i mehanizam == [[File:HDAC2_attacking_lysine_residue.pdf|alt=|left|thumb|320x320px| Ova slika prikazuje strukturu enzima HDAC2. Dva susjedna [[benzen]]ska prstena formiraju tzv. "džep za stopalo" (''foot pocket''), dok pojedinačni benzenski prsten čini lipofilni kanal. HDAC2 pripada prvoj klasi [[histon-deacetilaza]].]] [[Aktivno mjesto]] enzima HDAC2 sadrži Zn²⁺ jon koordiniran s karbonilnom grupom lizinskog supstrata i molekulom vode. [[Metal]]ni ion olakšava [[nukleofil]]ni napad koordinirane molekule vode na karbonilnu grupu, što dovodi do stvaranja tetraedarskog intermedijera. Ovaj intermedijer privremeno se stabilizira, interakcijama [[vodikova veza|vodikovih veza]] i koordinacijom s metalom, sve dok se konačno ne raspadne, rezultirajući deacetilacijom [[lizin]]skog ostatka.<ref>{{cite journal |author4-link=David W. Christianson | vauthors = Lombardi PM, Cole KE, Dowling DP, Christianson DW | title = Structure, mechanism, and inhibition of histone deacetylases and related metalloenzymes | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 21 | issue = 6 | pages = 735–743 | date = December 2011 | pmid = 21872466 | pmc = 3232309 | doi = 10.1016/j.sbi.2011.08.004 }}</ref> [[Aktivno mjesto]] enzima HDAC2 sastoji se od lipofilnog kanala koji vodi od površine do katalitskog centra, te „džepa za stopalo” (engl. ''foot pocket'') koji sadrži uglavnom molekule vode. Aktivno mjesto je povezano sa ostacima Gly154, Phe155, His183, Phe210 i Leu276. Džep za stopalo povezan je sa ostacima Tyr29, Met35, Phe114 i Leu144.<ref name="pmid20392638">{{cite journal | vauthors = Bressi JC, Jennings AJ, Skene R, Wu Y, Melkus R, De Jong R, O'Connell S, Grimshaw CE, Navre M, Gangloff AR | display-authors = 6 | title = Exploration of the HDAC2 foot pocket: Synthesis and SAR of substituted N-(2-aminophenyl)benzamides | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 20 | issue = 10 | pages = 3142–3145 | date = May 2010 | pmid = 20392638 | doi = 10.1016/j.bmcl.2010.03.091 }}</ref> == Funkcija == Proizvod ovog gena pripada porodici [[histon-deacetilaza]]. Histon-deacetilaze djeluju putem formiranja velikih multiproteinskih kompleksa i odgovorne su za deacetilaciju ostataka lizina na [[N-terminal]]nom regionu jezgrinih histona (H2A, H2B, H3 i H4). Ovaj protein također formira komplekse koji potiskuju transkripciju, udruživanjem s mnogim različitim proteinima, uključujući YY1, [[transkripcijski faktor]] sisara sa motivom "[[cinkov prst|cinkovog prsta]]" (''zinc-finger''). Stoga igra važnu ulogu u regulaciji transkripcije, napredovanju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] i razvojnim procesima.<ref name="entrez3">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=3066|title=Entrez Gene: HDAC2 histone deacetylase 2}}</ref> == Klinički značaj == === Srčana hipertrofija === Utvrđeno je da HDAC2 ima ulogu u regulatornom putu hipertrofije srca. Pokazalo se da nedostatak HDAC2 ublažava srčanu hipertrofiju kod srca izloženih hipertrofijskim stimulusima. Međutim, kod transgenih miševa sa HDAC2 i inaktiviranom glikogen-sintaza kinazom 3-beta (Gsk3beta), hipertrofija je uočena s većom učestalošću. Kod miševa sa aktiviranim enzimima Gsk3beta i nedostatkom HDAC2, uočen je viši stepen osjetljivosti na hipertrofijski stimulus. Rezultati ukazuju na regulatorne uloge HDAC2 i Gsk3beta.<ref>{{cite journal | vauthors = Trivedi CM, Luo Y, Yin Z, Zhang M, Zhu W, Wang T, Floss T, Goettlicher M, Noppinger PR, Wurst W, Ferrari VA, Abrams CS, Gruber PJ, Epstein JA | display-authors = 6 | title = Hdac2 regulates the cardiac hypertrophic response by modulating Gsk3 beta activity | journal = Nature Medicine | volume = 13 | issue = 3 | pages = 324–331 | date = March 2007 | pmid = 17322895 | doi = 10.1038/nm1552 | s2cid = 33021404 }}</ref> [[File:HDAC2_Chem_183.pdf|alt=|thumb|320x320px|Enzim HDAC2 djeluje na ostatak lizina.]] Predloženi su mehanizmi putem kojih HDAC2 reaguje na hipertrofijski stres, iako ne postoji opći konsenzus. Jedan od predloženih mehanizama ukazuje na [[fosforilacija|fosforilaciju]] HDAC2 zavisnu od [[kazein-kinaza|kazein-kinaze]], dok noviji mehanizam sugeriše [[acetilacija|acetilaciju]] koju regulišu faktor povezan sa p300/CBP i HDAC5.<ref name=":0"/> === Alzchajmerova bolest === Utvrđeno je da kod pacijenata sa [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovom bolešću]] dolazi do smanjenja ekspresije neuronskih gena.<ref name="pmid21821124">{{cite journal | vauthors = Ginsberg SD, Alldred MJ, Che S | title = Gene expression levels assessed by CA1 pyramidal neuron and regional hippocampal dissections in Alzheimer's disease | journal = Neurobiology of Disease | volume = 45 | issue = 1 | pages = 99–107 | date = January 2012 | pmid = 21821124 | pmc = 3220746 | doi = 10.1016/j.nbd.2011.07.013 }}</ref> Štaviše, nedavna studija je pokazala da je inhibicija HDAC2 putem c-Abl, posredovana tirozin-fosforilacijom, spriječila kognitivne i bihevioralne poremećaje kod miševa sa Alzheimerovom bolešću.<ref>{{cite journal | vauthors = Gonzalez-Zuñiga M, Contreras PS, Estrada LD, Chamorro D, Villagra A, Zanlungo S, Seto E, Alvarez AR | display-authors = 6 | title = c-Abl stabilizes HDAC2 levels by tyrosine phosphorylation repressing neuronal gene expression in Alzheimer's disease | journal = Molecular Cell | volume = 56 | issue = 1 | pages = 163–173 | date = October 2014 | pmid = 25219501 | doi = 10.1016/j.molcel.2014.08.013 | doi-access = free | hdl = 10533/131172 | hdl-access = free }}</ref> Rezultati studije potvrđuju ulogu proteina c-Abl i HDAC2 u signalnom putu ekspresije gena kod pacijenata sa Alzheimerovom bolešću. Trenutno se napori za sintezu inhibitora HDAC2, namijenjenog liječenju Alzheimerove bolesti, zasnivaju na farmakoforu sa četiri karakteristike: jednim akceptorom [[vodikova veza|vodikove veze]], jednim donorom vodikove veze i dva aromatska prstena.<ref name=":1"/> === Parkinsonova bolest === Inhibitori HDAC-a smatraju se potencijalnim sredstvom za liječenje [[neurodegenerativna bolest| neurodegenerativnih oboljenja]], kao što je [[Parkinsonova bolest]]. Parkinsonovu bolest obično prati povećanje broja mikroglijalnih proteina u ''[[substantia nigra]]'' (crnoj supstanci) mozga. Dokazi dobijeni ''[[n vivo]]'' ukazuju na [[korelacija|korelaciju]] između broja mikroglijnih proteina i povećane ekspresije (nadregulacije) HDAC2.<ref name=":2"/> Stoga se pretpostavlja da bi inhibitori HDAC2 mogli biti efikasni u liječenju gubitka dopaminergičkih neurona u mozgu koji je uzrokovan aktivnošću mikroglije. === Terapija raka === Istraživana je uloga HDAC2 kod različitih oblika raka, kao što su [[osteosarkom]], [[rak želuca]] i [[akutna mijeloidna leukemija]]. Nedavna studija otkrila je smanjeno stvaranje [[metastaza]] kod mišjih modela sklonih razvoju raka [[pankreas]]a nakon što je mišji ortolog ''Hdac2'' genetički uklonjen.<ref>{{cite journal | vauthors = Krauß L, Urban BC, Hastreiter S, Schneider C, Wenzel P, Hassan Z, Wirth M, Lankes K, Terrasi A, Klement C, Cernilogar FM, Öllinger R, de Andrade Krätzig N, Engleitner T, Schmid RM, Steiger K, Rad R, Krämer OH, Reichert M, Schotta G, Saur D, Schneider G | display-authors = 6 | title = HDAC2 Facilitates Pancreatic Cancer Metastasis | journal = Cancer Research | volume = 82 | issue = 4 | pages = 695–707 | date = February 2022 | pmid = 34903606 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-20-3209 | pmc = 9359718 | s2cid = 245193477 | doi-access = free }}</ref> Sadašnja istraživanja usmjerena su na razvoj inhibitora koji smanjuju pojačanu ekspresiju (nadregulaciju) HDAC2. === Faktor protiv virusa influence === HDAC2 ima ulogu u regulaciji proteina STAT1 (signalni transducer i aktivator transkripcije 1) i gena stimulisanih [[interferon]]om, kao što je za [[viperin]]. To ukazuje na to da bi HDAC2 mogao biti komponenta urođenog ćelijskog antivirusnog odgovora. Kako bi zaobišao ovaj antivirusni potencijal, virus influence A narušava regulaciju HDAC2 tako što indukuje njegovu razgradnju putem [[proteasom]]skog sistema.<ref>{{cite journal | vauthors = Nagesh PT, Hussain M, Galvin HD, Husain M | title = Histone Deacetylase 2 Is a Component of Influenza A Virus-Induced Host Antiviral Response | journal = Frontiers in Microbiology | volume = 8 | article-number = 1315 | date = 2017 | pmid = 28769891 | pmc = 5511851 | doi = 10.3389/fmicb.2017.01315 | doi-access = free }}</ref> == Interakcije == Pokazalo se da histon-deacetilaza 2 [[Interakcija protein-protein|stupa u interakciju]] sa: {{div col|colwidth=20em}} * [[Ataksija-telangiektazija i protein srodan s Rad3]],<ref name = pmid10545197/> * [[BUB3]],<ref name = pmid15388328/> * [[CDC20]],<ref name = pmid15388328>{{cite journal | vauthors = Yoon YM, Baek KH, Jeong SJ, Shin HJ, Ha GH, Jeon AH, Hwang SG, Chun JS, Lee CW | display-authors = 6 | title = WD repeat-containing mitotic checkpoint proteins act as transcriptional repressors during interphase | journal = FEBS Letters | volume = 575 | issue = 1–3 | pages = 23–29 | date = September 2004 | pmid = 15388328 | doi = 10.1016/j.febslet.2004.07.089 | bibcode = 2004FEBSL.575...23Y | s2cid = 21762011 | doi-access = free }}</ref> * [[CDH1 (gen)|CDH1]],<ref name = pmid15388328/> * [[CHD3]],<ref name = pmid12493763>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Dong Y, Lane WS, Speicher DW, Shiekhattar R | title = A candidate X-linked mental retardation gene is a component of a new family of histone deacetylase-containing complexes | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 9 | pages = 7234–7239 | date = February 2003 | pmid = 12493763 | doi = 10.1074/jbc.M208992200 | doi-access = free}}</ref><ref name = pmid9804427>{{cite journal | vauthors = Tong JK, Hassig CA, Schnitzler GR, Kingston RE, Schreiber SL | title = Chromatin deacetylation by an ATP-dependent nucleosome remodelling complex | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6705 | pages = 917–921 | date = October 1998 | pmid = 9804427 | doi = 10.1038/27699 | s2cid = 4355885 | bibcode = 1998Natur.395..917T }}</ref><ref name = pmid12198550>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Schmiesing JA, Dong Y, Barak OG, Speicher DW, Yokomori K, Shiekhattar R | display-authors = 6 | title = A chromatin remodelling complex that loads cohesin onto human chromosomes | journal = Nature | volume = 418 | issue = 6901 | pages = 994–998 | date = August 2002 | pmid = 12198550 | doi = 10.1038/nature01024 | s2cid = 4344470 | bibcode = 2002Natur.418..994H }}</ref> * [[CHD4]],<ref name = pmid10545197>{{cite journal | vauthors = Schmidt DR, Schreiber SL | title = Molecular association between ATR and two components of the nucleosome remodeling and deacetylating complex, HDAC2 and CHD4 | journal = Biochemistry | volume = 38 | issue = 44 | pages = 14711–14717 | date = November 1999 | pmid = 10545197 | doi = 10.1021/bi991614n }}</ref><ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/> * [[DNMT1]],<ref name = pmid10888872>{{cite journal | vauthors = Rountree MR, Bachman KE, Baylin SB | title = DNMT1 binds HDAC2 and a new co-repressor, DMAP1, to form a complex at replication foci | journal = Nature Genetics | volume = 25 | issue = 3 | pages = 269–277 | date = July 2000 | pmid = 10888872 | doi = 10.1038/77023 | s2cid = 26149386 }}</ref> * [[EED (protein)|EED]],<ref name = pmid10581039>{{cite journal | vauthors = van der Vlag J, Otte AP | title = Transcriptional repression mediated by the human polycomb-group protein EED involves histone deacetylation | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 4 | pages = 474–478 | date = December 1999 | pmid = 10581039 | doi = 10.1038/70602 | s2cid = 6748531 }}</ref> * [[EZH2]]<ref name = pmid10581039/> and * [[FKBP3]],<ref name = pmid11532945>{{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Seto E | title = The FK506-binding protein 25 functionally associates with histone deacetylases and with transcription factor YY1 | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 17 | pages = 4814–4825 | date = September 2001 | pmid = 11532945 | pmc = 125595 | doi = 10.1093/emboj/20.17.4814 }}</ref> * [[GATA4]],<ref>{{cite news |url=http://www.physorg.com/news205686730.html |title=Three-way control of fetal heart-cell proliferation could help regenerate cardiac cells |date=October 7, 2010 }}</ref> * [[GTF2I]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12393887>{{cite journal | vauthors = Wen YD, Cress WD, Roy AL, Seto E | title = Histone deacetylase 3 binds to and regulates the multifunctional transcription factor TFII-I | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 3 | pages = 1841–1847 | date = January 2003 | pmid = 12393887 | doi = 10.1074/jbc.M206528200 | doi-access = free }}</ref> * [[HDAC10]],<ref name = pmid11739383>{{cite journal | vauthors = Fischer DD, Cai R, Bhatia U, Asselbergs FA, Song C, Terry R, Trogani N, Widmer R, Atadja P, Cohen D | display-authors = 6 | title = Isolation and characterization of a novel class II histone deacetylase, HDAC10 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 8 | pages = 6656–6666 | date = February 2002 | pmid = 11739383 | doi = 10.1074/jbc.M108055200 | doi-access = free }}</ref> * [[HDAC1]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid10581039/><ref name = pmid11739383/><ref name = pmid12920132/><ref name = pmid12032298/><ref name = pmid11777905/><ref name = pmid11804585>{{cite journal | vauthors = Fischle W, Dequiedt F, Hendzel MJ, Guenther MG, Lazar MA, Voelter W, Verdin E | title = Enzymatic activity associated with class II HDACs is dependent on a multiprotein complex containing HDAC3 and SMRT/N-CoR | journal = Molecular Cell | volume = 9 | issue = 1 | pages = 45–57 | date = January 2002 | pmid = 11804585 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00429-4 | hdl-access = free | hdl = 11858/00-001M-0000-002C-9FF9-9 }}</ref><ref name = pmid11466315>{{cite journal | vauthors = Fischle W, Dequiedt F, Fillion M, Hendzel MJ, Voelter W, Verdin E | title = Human HDAC7 histone deacetylase activity is associated with HDAC3 in vivo | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 38 | pages = 35826–35835 | date = September 2001 | pmid = 11466315 | doi = 10.1074/jbc.M104935200 | doi-access = free | hdl = 11858/00-001M-0000-002C-A103-B | hdl-access = free }}</ref><ref name = pmid11564889>{{cite journal | vauthors = Ashburner BP, Westerheide SD, Baldwin AS | title = The p65 (RelA) subunit of NF-kappaB interacts with the histone deacetylase (HDAC) corepressors HDAC1 and HDAC2 to negatively regulate gene expression | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 21 | issue = 20 | pages = 7065–7077 | date = October 2001 | pmid = 11564889 | pmc = 99882 | doi = 10.1128/MCB.21.20.7065-7077.2001 }}</ref><ref name = pmid10444591>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Ng HH, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Bird A, Reinberg D | title = Analysis of the NuRD subunits reveals a histone deacetylase core complex and a connection with DNA methylation | journal = Genes & Development | volume = 13 | issue = 15 | pages = 1924–1935 | date = August 1999 | pmid = 10444591 | pmc = 316920 | doi = 10.1101/gad.13.15.1924 }}</ref><ref name = pmid9520398>{{cite journal | vauthors = Hassig CA, Tong JK, Fleischer TC, Owa T, Grable PG, Ayer DE, Schreiber SL | title = A role for histone deacetylase activity in HDAC1-mediated transcriptional repression | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 7 | pages = 3519–3524 | date = March 1998 | pmid = 9520398 | pmc = 19868 | doi = 10.1073/pnas.95.7.3519 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.3519H }}</ref><ref name = pmid9150135>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Histone deacetylases and SAP18, a novel polypeptide, are components of a human Sin3 complex | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 357–364 | date = May 1997 | pmid = 9150135 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)80216-0 | doi-access = free }}</ref> * [[HMG20B]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12032298/> * [[HSPA4]],<ref name = pmid11777905>{{cite journal | vauthors = Johnson CA, White DA, Lavender JS, O'Neill LP, Turner BM | title = Human class I histone deacetylase complexes show enhanced catalytic activity in the presence of ATP and co-immunoprecipitate with the ATP-dependent chaperone protein Hsp70 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 11 | pages = 9590–9597 | date = March 2002 | pmid = 11777905 | doi = 10.1074/jbc.M107942200 | doi-access = free}}</ref> * [[Faktor C1 ćelije domaćina]],<ref name = pmid12670868>{{cite journal | vauthors = Wysocka J, Myers MP, Laherty CD, Eisenman RN, Herr W | title = Human Sin3 deacetylase and trithorax-related Set1/Ash2 histone H3-K4 methyltransferase are tethered together selectively by the cell-proliferation factor HCF-1 | journal = Genes & Development | volume = 17 | issue = 7 | pages = 896–911 | date = April 2003 | pmid = 12670868 | pmc = 196026 | doi = 10.1101/gad.252103 }}</ref> * [[MTA1]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12920132>{{cite journal | vauthors = Yao YL, Yang WM | title = The metastasis-associated proteins 1 and 2 form distinct protein complexes with histone deacetylase activity | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 43 | pages = 42560–42568 | date = October 2003 | pmid = 12920132 | doi = 10.1074/jbc.M302955200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11146623>{{cite journal | vauthors = Mazumdar A, Wang RA, Mishra SK, Adam L, Bagheri-Yarmand R, Mandal M, Vadlamudi RK, Kumar R | display-authors = 6 | title = Transcriptional repression of oestrogen receptor by metastasis-associated protein 1 corepressor | journal = Nature Cell Biology | volume = 3 | issue = 1 | pages = 30–37 | date = January 2001 | pmid = 11146623 | doi = 10.1038/35050532 | s2cid = 23477845 }}</ref> * [[MTA2]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12920132/><ref name = pmid10444591/> * [[MXD1]],<ref name = pmid9150134>{{cite journal | vauthors = Laherty CD, Yang WM, Sun JM, Davie JR, Seto E, Eisenman RN | title = Histone deacetylases associated with the mSin3 corepressor mediate mad transcriptional repression | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 349–356 | date = May 1997 | pmid = 9150134 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)80215-9 | s2cid = 13490886 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11101889>{{cite journal | vauthors = Spronk CA, Tessari M, Kaan AM, Jansen JF, Vermeulen M, Stunnenberg HG, Vuister GW | title = The Mad1-Sin3B interaction involves a novel helical fold | journal = Nature Structural Biology | volume = 7 | issue = 12 | pages = 1100–1104 | date = December 2000 | pmid = 11101889 | doi = 10.1038/81944 | s2cid = 12451972 | hdl = 2066/79474 | hdl-access = free }}</ref> * [[Mad1]],<ref name = pmid15388328/> * [[Metil-CpG-vezujući proteinski domen 2]],<ref name = pmid10444591/><ref name = pmid12183469>{{cite journal | vauthors = Brackertz M, Boeke J, Zhang R, Renkawitz R | title = Two highly related p66 proteins comprise a new family of potent transcriptional repressors interacting with MBD2 and MBD3 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 43 | pages = 40958–40966 | date = October 2002 | pmid = 12183469 | doi = 10.1074/jbc.M207467200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid10471499>{{cite journal | vauthors = Ng HH, Zhang Y, Hendrich B, Johnson CA, Turner BM, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D, Bird A | display-authors = 6 | title = MBD2 is a transcriptional repressor belonging to the MeCP1 histone deacetylase complex | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 58–61 | date = September 1999 | pmid = 10471499 | doi = 10.1038/12659 | bibcode = 1999NaGen..23...58N | hdl-access = free | s2cid = 6147725 | hdl = 1842/684 }}</ref> * [[PHF21A]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12032298/><ref name = pmid15325272>{{cite journal | vauthors = Iwase S, Januma A, Miyamoto K, Shono N, Honda A, Yanagisawa J, Baba T | title = Characterization of BHC80 in BRAF-HDAC complex, involved in neuron-specific gene repression | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 322 | issue = 2 | pages = 601–608 | date = September 2004 | pmid = 15325272 | doi = 10.1016/j.bbrc.2004.07.163 | bibcode = 2004BBRC..322..601I }}</ref> * [[PPP1R8]],<ref name = pmid12788942>{{cite journal | vauthors = Jin Q, van Eynde A, Beullens M, Roy N, Thiel G, Stalmans W, Bollen M | title = The protein phosphatase-1 (PP1) regulator, nuclear inhibitor of PP1 (NIPP1), interacts with the polycomb group protein, embryonic ectoderm development (EED), and functions as a transcriptional repressor | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 33 | pages = 30677–30685 | date = August 2003 | pmid = 12788942 | doi = 10.1074/jbc.M302273200 | doi-access = free}}</ref> * [[RBBP4]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid12943729>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Dual mechanisms of regulation of transcription of luteinizing hormone receptor gene by nuclear orphan receptors and histone deacetylase complexes | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 85 | issue = 2–5 | pages = 401–414 | date = June 2003 | pmid = 12943729 | doi = 10.1016/s0960-0760(03)00230-9 | s2cid = 28512341 | url = https://zenodo.org/record/1260176 }}</ref><ref name = pmid12091390>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Silencing of transcription of the human luteinizing hormone receptor gene by histone deacetylase-mSin3A complex | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 36 | pages = 33431–33438 | date = September 2002 | pmid = 12091390 | doi = 10.1074/jbc.M204417200 | doi-access = free }}</ref> * [[RCOR1]],<ref name = pmid12032298>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Chenoweth J, Lane WS, Mandel G, Shiekhattar R | title = A core-BRAF35 complex containing histone deacetylase mediates repression of neuronal-specific genes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 11 | pages = 7420–7425 | date = May 2002 | pmid = 12032298 | pmc = 124246 | doi = 10.1073/pnas.112008599 | doi-access = free | bibcode = 2002PNAS...99.7420H }}</ref><ref name = pmid11171972>{{cite journal | vauthors = You A, Tong JK, Grozinger CM, Schreiber SL | title = CoREST is an integral component of the CoREST- human histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 98 | issue = 4 | pages = 1454–1458 | date = February 2001 | pmid = 11171972 | pmc = 29278 | doi = 10.1073/pnas.98.4.1454 | doi-access = free | bibcode = 2001PNAS...98.1454Y }}</ref> * [[RELA]],<ref name = pmid12419806>{{cite journal | vauthors = Kiernan R, Brès V, Ng RW, Coudart MP, El Messaoudi S, Sardet C, Jin DY, Emiliani S, Benkirane M | display-authors = 6 | title = Post-activation turn-off of NF-kappa B-dependent transcription is regulated by acetylation of p65 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 4 | pages = 2758–2766 | date = January 2003 | pmid = 12419806 | doi = 10.1074/jbc.M209572200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12138131>{{cite journal | vauthors = Yu Z, Zhang W, Kone BC | title = Histone deacetylases augment cytokine induction of the iNOS gene | journal = Journal of the American Society of Nephrology | volume = 13 | issue = 8 | pages = 2009–2017 | date = August 2002 | pmid = 12138131 | doi = 10.1097/01.asn.0000024253.59665.f1 | doi-access = free }}</ref> * [[Retinoblastomski protein]],<ref name = pmid10490602>{{cite journal | vauthors = Lai A, Lee JM, Yang WM, DeCaprio JA, Kaelin WG, Seto E, Branton PE | title = RBP1 recruits both histone deacetylase-dependent and -independent repression activities to retinoblastoma family proteins | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 10 | pages = 6632–6641 | date = October 1999 | pmid = 10490602 | pmc = 84642 | doi = 10.1128/mcb.19.10.6632 }}</ref> * [[SAP30]],<ref name = pmid10444591/><ref name = pmid9651585>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Sun ZW, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Hampsey M, Reinberg D | title = SAP30, a novel protein conserved between human and yeast, is a component of a histone deacetylase complex | journal = Molecular Cell | volume = 1 | issue = 7 | pages = 1021–1031 | date = June 1998 | pmid = 9651585 | doi = 10.1016/s1097-2765(00)80102-1 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11784859>{{cite journal | vauthors = Kuzmichev A, Zhang Y, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Role of the Sin3-histone deacetylase complex in growth regulation by the candidate tumor suppressor p33(ING1) | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 22 | issue = 3 | pages = 835–848 | date = February 2002 | pmid = 11784859 | pmc = 133546 | doi = 10.1128/mcb.22.3.835-848.2002 }}</ref> * [[SIN3A]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid9150134/><ref name = pmid12943729/><ref name = pmid12091390/><ref name = pmid12724404>{{cite journal | vauthors = Fleischer TC, Yun UJ, Ayer DE | title = Identification and characterization of three new components of the mSin3A corepressor complex | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 23 | issue = 10 | pages = 3456–3467 | date = May 2003 | pmid = 12724404 | pmc = 164750 | doi = 10.1128/mcb.23.10.3456-3467.2003 }}</ref><ref name = pmid12398767>{{cite journal | vauthors = Yang L, Mei Q, Zielinska-Kwiatkowska A, Matsui Y, Blackburn ML, Benedetti D, Krumm AA, Taborsky GJ, Chansky HA | display-authors = 6 | title = An ERG (ets-related gene)-associated histone methyltransferase interacts with histone deacetylases 1/2 and transcription co-repressors mSin3A/B | journal = The Biochemical Journal | volume = 369 | issue = Pt 3 | pages = 651–657 | date = February 2003 | pmid = 12398767 | pmc = 1223118 | doi = 10.1042/BJ20020854 }}</ref> * [[SMARCA5]],<ref name = pmid12198550/> * [[SNW1]],<ref name = pmid10644367>{{cite journal | vauthors = Zhou S, Fujimuro M, Hsieh JJ, Chen L, Hayward SD | title = A role for SKIP in EBNA2 activation of CBF1-repressed promoters | journal = Journal of Virology | volume = 74 | issue = 4 | pages = 1939–1947 | date = February 2000 | pmid = 10644367 | pmc = 111672 | doi = 10.1128/jvi.74.4.1939-1947.2000 }}</ref> * [[SUV39H1]],<ref name = pmid11788710>{{cite journal | vauthors = Vaute O, Nicolas E, Vandel L, Trouche D | title = Functional and physical interaction between the histone methyl transferase Suv39H1 and histone deacetylases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 30 | issue = 2 | pages = 475–481 | date = January 2002 | pmid = 11788710 | pmc = 99834 | doi = 10.1093/nar/30.2.475 }}</ref> * [[Transkripcijski faktor Sp1]],<ref name = pmid12091390/><ref name = pmid12151407/><ref name = pmid12176973/> * [[Transkripcijski faktor Sp3]],<ref name = pmid12151407>{{cite journal | vauthors = Won J, Yim J, Kim TK | title = Sp1 and Sp3 recruit histone deacetylase to repress transcription of human telomerase reverse transcriptase (hTERT) promoter in normal human somatic cells | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 41 | pages = 38230–38238 | date = October 2002 | pmid = 12151407 | doi = 10.1074/jbc.M206064200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12176973>{{cite journal | vauthors = Sun JM, Chen HY, Moniwa M, Litchfield DW, Seto E, Davie JR | title = The transcriptional repressor Sp3 is associated with CK2-phosphorylated histone deacetylase 2 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 39 | pages = 35783–35786 | date = September 2002 | pmid = 12176973 | doi = 10.1074/jbc.C200378200 | doi-access = free }}</ref> * [[TOP2B]],<ref name = pmid11062478>{{cite journal | vauthors = Tsai SC, Valkov N, Yang WM, Gump J, Sullivan D, Seto E | title = Histone deacetylase interacts directly with DNA topoisomerase II | journal = Nature Genetics | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–353 | date = November 2000 | pmid = 11062478 | doi = 10.1038/81671 | s2cid = 19301396 }}</ref> and * [[YY1]].<ref name = pmid9346952>{{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Sun JM, Davie JR, Seto E | title = Isolation and characterization of cDNAs corresponding to an additional member of the human histone deacetylase gene family | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 44 | pages = 28001–28007 | date = October 1997 | pmid = 9346952 | doi = 10.1074/jbc.272.44.28001 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11486036>{{cite journal | vauthors = Yao YL, Yang WM, Seto E | title = Regulation of transcription factor YY1 by acetylation and deacetylation | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 21 | issue = 17 | pages = 5979–5991 | date = September 2001 | pmid = 11486036 | pmc = 87316 | doi = 10.1128/mcb.21.17.5979-5991.2001 }}</ref><ref name = pmid9016636>{{cite journal | vauthors = Kalenik JL, Chen D, Bradley ME, Chen SJ, Lee TC | title = Yeast two-hybrid cloning of a novel zinc finger protein that interacts with the multifunctional transcription factor YY1 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 25 | issue = 4 | pages = 843–849 | date = February 1997 | pmid = 9016636 | pmc = 146511 | doi = 10.1093/nar/25.4.843 }}</ref> {{Div col end}} == Također pogledajte == * [[Histon-deacetilaza]] == Reference == {{refspisak|35em}} == Dodatni izvori == {{refbegin|35em}} * {{cite journal | vauthors = Ahringer J | title = NuRD and SIN3 histone deacetylase complexes in development | journal = Trends in Genetics | volume = 16 | issue = 8 | pages = 351–356 | date = August 2000 | pmid = 10904264 | doi = 10.1016/S0168-9525(00)02066-7 }} * {{cite journal | vauthors = Verdin E, Dequiedt F, Kasler HG | title = Class II histone deacetylases: versatile regulators | journal = Trends in Genetics | volume = 19 | issue = 5 | pages = 286–293 | date = May 2003 | pmid = 12711221 | doi = 10.1016/S0168-9525(03)00073-8 | hdl = 2268/80861 | hdl-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Dual mechanisms of regulation of transcription of luteinizing hormone receptor gene by nuclear orphan receptors and histone deacetylase complexes | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 85 | issue = 2–5 | pages = 401–414 | date = June 2003 | pmid = 12943729 | doi = 10.1016/S0960-0760(03)00230-9 | s2cid = 28512341 | url = https://zenodo.org/record/1260176 }} * {{cite journal | vauthors = Furukawa Y, Kawakami T, Sudo K, Inazawa J, Matsumine A, Akiyama T, Nakamura Y | title = Isolation and mapping of a human gene (RPD3L1) that is homologous to RPD3, a transcription factor in Saccharomyces cerevisiae | journal = Cytogenetics and Cell Genetics | volume = 73 | issue = 1–2 | pages = 130–133 | year = 1996 | pmid = 8646880 | doi = 10.1159/000134323 }} * {{cite journal | vauthors = Yang WM, Inouye C, Zeng Y, Bearss D, Seto E | title = Transcriptional repression by YY1 is mediated by interaction with a mammalian homolog of the yeast global regulator RPD3 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 23 | pages = 12845–12850 | date = November 1996 | pmid = 8917507 | pmc = 24008 | doi = 10.1073/pnas.93.23.12845 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9312845Y }} * {{cite journal | vauthors = Laherty CD, Yang WM, Sun JM, Davie JR, Seto E, Eisenman RN | title = Histone deacetylases associated with the mSin3 corepressor mediate mad transcriptional repression | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 349–356 | date = May 1997 | pmid = 9150134 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80215-9 | s2cid = 13490886 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Histone deacetylases and SAP18, a novel polypeptide, are components of a human Sin3 complex | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 357–364 | date = May 1997 | pmid = 9150135 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80216-0 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Sun JM, Davie JR, Seto E | title = Isolation and characterization of cDNAs corresponding to an additional member of the human histone deacetylase gene family | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 44 | pages = 28001–28007 | date = October 1997 | pmid = 9346952 | doi = 10.1074/jbc.272.44.28001 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hassig CA, Tong JK, Fleischer TC, Owa T, Grable PG, Ayer DE, Schreiber SL | title = A role for histone deacetylase activity in HDAC1-mediated transcriptional repression | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 7 | pages = 3519–3524 | date = March 1998 | pmid = 9520398 | pmc = 19868 | doi = 10.1073/pnas.95.7.3519 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.3519H }} * {{cite journal | vauthors = Randhawa GS, Bell DW, Testa JR, Feinberg AP | title = Identification and mapping of human histone acetylation modifier gene homologues | journal = Genomics | volume = 51 | issue = 2 | pages = 262–269 | date = July 1998 | pmid = 9722949 | doi = 10.1006/geno.1998.5370 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, LeRoy G, Seelig HP, Lane WS, Reinberg D | title = The dermatomyositis-specific autoantigen Mi2 is a component of a complex containing histone deacetylase and nucleosome remodeling activities | journal = Cell | volume = 95 | issue = 2 | pages = 279–289 | date = October 1998 | pmid = 9790534 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81758-4 | s2cid = 18786866 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Tong JK, Hassig CA, Schnitzler GR, Kingston RE, Schreiber SL | title = Chromatin deacetylation by an ATP-dependent nucleosome remodelling complex | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6705 | pages = 917–921 | date = October 1998 | pmid = 9804427 | doi = 10.1038/27699 | s2cid = 4355885 | bibcode = 1998Natur.395..917T }} * {{cite journal | vauthors = Hsieh JJ, Zhou S, Chen L, Young DB, Hayward SD | title = CIR, a corepressor linking the DNA binding factor CBF1 to the histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 1 | pages = 23–28 | date = January 1999 | pmid = 9874765 | pmc = 15086 | doi = 10.1073/pnas.96.1.23 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...96...23H }} * {{cite journal | vauthors = Yarden RI, Brody LC | title = BRCA1 interacts with components of the histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 9 | pages = 4983–4988 | date = April 1999 | pmid = 10220405 | pmc = 21803 | doi = 10.1073/pnas.96.9.4983 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...96.4983Y }} * {{cite journal | vauthors = Koipally J, Renold A, Kim J, Georgopoulos K | title = Repression by Ikaros and Aiolos is mediated through histone deacetylase complexes | journal = The EMBO Journal | volume = 18 | issue = 11 | pages = 3090–3100 | date = June 1999 | pmid = 10357820 | pmc = 1171390 | doi = 10.1093/emboj/18.11.3090 }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Ng HH, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Bird A, Reinberg D | title = Analysis of the NuRD subunits reveals a histone deacetylase core complex and a connection with DNA methylation | journal = Genes & Development | volume = 13 | issue = 15 | pages = 1924–1935 | date = August 1999 | pmid = 10444591 | pmc = 316920 | doi = 10.1101/gad.13.15.1924 }} * {{cite journal | vauthors = Ng HH, Zhang Y, Hendrich B, Johnson CA, Turner BM, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D, Bird A | display-authors = 6 | title = MBD2 is a transcriptional repressor belonging to the MeCP1 histone deacetylase complex | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 58–61 | date = September 1999 | pmid = 10471499 | doi = 10.1038/12659 | bibcode = 1999NaGen..23...58N | hdl-access = free | s2cid = 6147725 | hdl = 1842/684 }} * {{cite journal | vauthors = Wade PA, Gegonne A, Jones PL, Ballestar E, Aubry F, Wolffe AP | title = Mi-2 complex couples DNA methylation to chromatin remodelling and histone deacetylation | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 62–66 | date = September 1999 | pmid = 10471500 | doi = 10.1038/12664 | bibcode = 1999NaGen..23...62W | s2cid = 52868103 }} * {{cite journal | vauthors = Lai A, Lee JM, Yang WM, DeCaprio JA, Kaelin WG, Seto E, Branton PE | title = RBP1 recruits both histone deacetylase-dependent and -independent repression activities to retinoblastoma family proteins | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 10 | pages = 6632–6641 | date = October 1999 | pmid = 10490602 | pmc = 84642 | doi = 10.1128/mcb.19.10.6632 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|HDAC2+protein,+human}} * {{FactorBook|HDAC2}} * {{PDBe-KB2|Q92769|Histon-deacetilza 2}} {{Ugljik-dušične nepeptidne hidrolaze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:EC 3.5.1]] [[Kategorija:Enzimi]] qm7cjb3f1s42e2lo2jj7o2ma9zvlc5u 3934368 3934367 2026-10-07T12:28:19Z Yasperosus 186531 3934368 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Histon-deacetilaza 2''' ('''HDAC2''') jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''HDAC2'''.<ref name="pmid97820973">{{cite journal | vauthors = Betz R, Gray SG, Ekström C, Larsson C, Ekström TJ | title = Human histone deacetylase 2, HDAC2 (Human RPD3), is localized to 6q21 by radiation hybrid mapping | journal = Genomics | volume = 52 | issue = 2 | pages = 245–246 | date = September 1998 | pmid = 9782097 | doi = 10.1006/geno.1998.5435 }}</ref> Pripada klasi enzima [[histon-deacetilaza]], koji su odgovorni za uklanjanje acetilnih grupa sa ostataka lizina u [[N-terminal]]nom regionu jedarinih histona (H2A, H2B, H3 i H4). Kao takav, ima važnu ulogu u [[ekspresija gena| ekspresiji gena]], omogućavajući formiranje kompleksa koji potiskuju transkripciju, te se stoga često smatra značajnom metom u terapiji raka.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000196591-HDAC2/tissue|title=Tissue expression of HDAC2 - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2019-03-14}}</ref> Iako je funkcionalna uloga klase kojoj pripada HDAC2 temeljito proučena, mehanizam interakcije HDAC2 s histon-deacetilazama iz drugih klasa još uvijek nije razjašnjen. Aktivnost HDAC2 je pod širokim regulatornim uticajem [[kazein-kinaza 2|protein-kinaze 2 (CK2)]] i [[protein-fosfataza 1|protein-fosfataze 1 (PP1)]], no biohemijske analize ukazuju na to da je njegova regulacija složenija (što potvrđuje istovremeno prisustvo HDAC1 i HDAC2 u tri različita [[proteinski kompleks|proteinska kompleksa]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Seto E, Yoshida M | title = Erasers of histone acetylation: the histone deacetylase enzymes | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 4 | article-number = a018713 | date = April 2014 | pmid = 24691964 | pmc = 3970420 | doi = 10.1101/cshperspect.a018713 | bibcode = 2014CSHPB...618713S }}</ref> U suštini, mehanizam regulacije HDAC2 i dalje nije razjašnjen zbog brojnih interakcija u koje je uključen, mada je u kontekstu srčanog reprogramiranja predložen mehanizam koji uključuje faktor povezan sa p300/CBP i HDAC5.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Eom GH, Nam YS, Oh JG, Choe N, Min HK, Yoo EK, Kang G, Nguyen VH, Min JJ, Kim JK, Lee IK, Bassel-Duby R, Olson EN, Park WJ, Kook H | display-authors = 6 | title = Regulation of acetylation of histone deacetylase 2 by p300/CBP-associated factor/histone deacetylase 5 in the development of cardiac hypertrophy | journal = Circulation Research | volume = 114 | issue = 7 | pages = 1133–1143 | date = March 2014 | pmid = 24526703 | doi = 10.1161/CIRCRESAHA.114.303429 | doi-access = free }}</ref> Općenito, HDAC2 se smatra potencijalnom metom za liječenje različitih bolesti zbog svoje uloge u napredovanju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. Konkretno, pokazalo se da HDAC2 ima ulogu kod [[srčana hipertrofija |hipertrofije srca]]<ref name=":0" /> i [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] <ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Choubey SK, Jeyakanthan J | title = Molecular dynamics and quantum chemistry-based approaches to identify isoform selective HDAC2 inhibitor - a novel target to prevent Alzheimer's disease | journal = Journal of Receptor and Signal Transduction Research | volume = 38 | issue = 3 | pages = 266–278 | date = June 2018 | pmid = 29932788 | doi = 10.1080/10799893.2018.1476541 | s2cid = 49385438 }}</ref> i [[Parkinsonova bolest| Parkinsonove bolesti]], te<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Tan Y, Delvaux E, Nolz J, Coleman PD, Chen S, Mastroeni D | title = Upregulation of histone deacetylase 2 in laser capture nigral microglia in Parkinson's disease | journal = Neurobiology of Aging | volume = 68 | pages = 134–141 | date = August 2018 | pmid = 29803514 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2018.02.018 | s2cid = 44067840 }}</ref> [[AML|akutne mijeloidne leukemije]] (AML),<ref>{{cite journal | vauthors = Lei L, Xia S, Liu D, Li X, Feng J, Zhu Y, Hu J, Xia L, Guo L, Chen F, Cheng H, Chen K, Hu H, Chen X, Li F, Zhong S, Mittal N, Yang G, Qian Z, Han L, He C | display-authors = 6 | title = Genome-wide characterization of lncRNAs in acute myeloid leukemia | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 19 | issue = 4 | pages = 627–635 | date = July 2018 | pmid = 28203711 | pmc = 6355113 | doi = 10.1093/bib/bbx007 }}</ref> [[osteosarkom]]a,<ref>{{cite journal | vauthors = La Noce M, Paino F, Mele L, Papaccio G, Regad T, Lombardi A, Papaccio F, Desiderio V, Tirino V | display-authors = 6 | title = HDAC2 depletion promotes osteosarcoma's stemness both in vitro and in vivo: a study on a putative new target for CSCs directed therapy | journal = Journal of Experimental & Clinical Cancer Research | volume = 37 | issue = 1 | article-number = 296 | date = December 2018 | pmid = 30509303 | pmc = 6276256 | doi = 10.1186/s13046-018-0978-x | doi-access = free }}</ref> i [[rak želuca|raka želuca]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wei J, Wang Z, Wang Z, Yang Y, Fu C, Zhu J, Jiang D | title = MicroRNA-31 Function as a Suppressor Was Regulated by Epigenetic Mechanisms in Gastric Cancer | journal = BioMed Research International | volume = 2017| date = 2017 | pmid = 29333444 | pmc = 5733238 | doi = 10.1155/2017/5348490 | doi-access = free }}</ref> ==Aminokiselinski sastav== {{Legenda aminokiselina}} <table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MAYSQGGGKK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVCYYYDGDI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GNYYYGQGHP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MKPHRIRMTH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NLLLNYGLYR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KMEIYRPHKA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TAEEMTKYHS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DEYIKFLRSI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RPDNMSEYSK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QMQRFNVGED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} CPVFDGLFEF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CQLSTGGSVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAVKLNRQQT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DMAVNWAGGL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HHAKKSEASG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} FCYVNDIVLA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ILELLKYHQR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VLYIDIDIHH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GDGVEEAFYT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TDRVMTVSFH {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KYGEYFPGTG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DLRDIGAGKG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KYYAVNFPMR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DGIDDESYGQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IFKPIISKVM {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} EMYQPSAVVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QCGADSLSGD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RLGCFNLTVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GHAKCVEVVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TFNLPLLMLG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} GGGYTIRNVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RCWTYETAVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LDCEIPNELP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YNDYFEYFGP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DFKLHISPSN {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MTNQNTPEYM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EKIKQRLFEN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LRMLPHAPGV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QMQAIPEDAV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HEDSGDEDGE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DPDKRISIRA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SDKRIACDEE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FSDSEDEGEG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GRRNVADHKK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAKKARIEED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KKETEDKKTD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VKEEDKSKDN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SGEKTDTKGT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KSEQLSNP {{!)}} </table> == Struktura i mehanizam == [[File:HDAC2_attacking_lysine_residue.pdf|alt=|left|thumb|320x320px| Ova slika prikazuje strukturu enzima HDAC2. Dva susjedna [[benzen]]ska prstena formiraju tzv. "džep za stopalo" (''foot pocket''), dok pojedinačni benzenski prsten čini lipofilni kanal. HDAC2 pripada prvoj klasi [[histon-deacetilaza]].]] [[Aktivno mjesto]] enzima HDAC2 sadrži Zn²⁺ jon koordiniran s karbonilnom grupom lizinskog supstrata i molekulom vode. [[Metal]]ni ion olakšava [[nukleofil]]ni napad koordinirane molekule vode na karbonilnu grupu, što dovodi do stvaranja tetraedarskog intermedijera. Ovaj intermedijer privremeno se stabilizira, interakcijama [[vodikova veza|vodikovih veza]] i koordinacijom s metalom, sve dok se konačno ne raspadne, rezultirajući deacetilacijom [[lizin]]skog ostatka.<ref>{{cite journal |author4-link=David W. Christianson | vauthors = Lombardi PM, Cole KE, Dowling DP, Christianson DW | title = Structure, mechanism, and inhibition of histone deacetylases and related metalloenzymes | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 21 | issue = 6 | pages = 735–743 | date = December 2011 | pmid = 21872466 | pmc = 3232309 | doi = 10.1016/j.sbi.2011.08.004 }}</ref> [[Aktivno mjesto]] enzima HDAC2 sastoji se od lipofilnog kanala koji vodi od površine do katalitskog centra, te „džepa za stopalo” (engl. ''foot pocket'') koji sadrži uglavnom molekule vode. Aktivno mjesto je povezano sa ostacima Gly154, Phe155, His183, Phe210 i Leu276. Džep za stopalo povezan je sa ostacima Tyr29, Met35, Phe114 i Leu144.<ref name="pmid20392638">{{cite journal | vauthors = Bressi JC, Jennings AJ, Skene R, Wu Y, Melkus R, De Jong R, O'Connell S, Grimshaw CE, Navre M, Gangloff AR | display-authors = 6 | title = Exploration of the HDAC2 foot pocket: Synthesis and SAR of substituted N-(2-aminophenyl)benzamides | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 20 | issue = 10 | pages = 3142–3145 | date = May 2010 | pmid = 20392638 | doi = 10.1016/j.bmcl.2010.03.091 }}</ref> == Funkcija == Proizvod ovog gena pripada porodici [[histon-deacetilaza]]. Histon-deacetilaze djeluju putem formiranja velikih multiproteinskih kompleksa i odgovorne su za deacetilaciju ostataka lizina na [[N-terminal]]nom regionu jezgrinih histona (H2A, H2B, H3 i H4). Ovaj protein također formira komplekse koji potiskuju transkripciju, udruživanjem s mnogim različitim proteinima, uključujući YY1, [[transkripcijski faktor]] sisara sa motivom "[[cinkov prst|cinkovog prsta]]" (''zinc-finger''). Stoga igra važnu ulogu u regulaciji transkripcije, napredovanju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] i razvojnim procesima.<ref name="entrez3">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=3066|title=Entrez Gene: HDAC2 histone deacetylase 2}}</ref> == Klinički značaj == === Srčana hipertrofija === Utvrđeno je da HDAC2 ima ulogu u regulatornom putu hipertrofije srca. Pokazalo se da nedostatak HDAC2 ublažava srčanu hipertrofiju kod srca izloženih hipertrofijskim stimulusima. Međutim, kod transgenih miševa sa HDAC2 i inaktiviranom glikogen-sintaza kinazom 3-beta (Gsk3beta), hipertrofija je uočena s većom učestalošću. Kod miševa sa aktiviranim enzimima Gsk3beta i nedostatkom HDAC2, uočen je viši stepen osjetljivosti na hipertrofijski stimulus. Rezultati ukazuju na regulatorne uloge HDAC2 i Gsk3beta.<ref>{{cite journal | vauthors = Trivedi CM, Luo Y, Yin Z, Zhang M, Zhu W, Wang T, Floss T, Goettlicher M, Noppinger PR, Wurst W, Ferrari VA, Abrams CS, Gruber PJ, Epstein JA | display-authors = 6 | title = Hdac2 regulates the cardiac hypertrophic response by modulating Gsk3 beta activity | journal = Nature Medicine | volume = 13 | issue = 3 | pages = 324–331 | date = March 2007 | pmid = 17322895 | doi = 10.1038/nm1552 | s2cid = 33021404 }}</ref> [[File:HDAC2_Chem_183.pdf|alt=|thumb|320x320px|Enzim HDAC2 djeluje na ostatak lizina.]] Predloženi su mehanizmi putem kojih HDAC2 reaguje na hipertrofijski stres, iako ne postoji opći konsenzus. Jedan od predloženih mehanizama ukazuje na [[fosforilacija|fosforilaciju]] HDAC2 zavisnu od [[kazein-kinaza|kazein-kinaze]], dok noviji mehanizam sugeriše [[acetilacija|acetilaciju]] koju regulišu faktor povezan sa p300/CBP i HDAC5.<ref name=":0"/> === Alzchajmerova bolest === Utvrđeno je da kod pacijenata sa [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovom bolešću]] dolazi do smanjenja ekspresije neuronskih gena.<ref name="pmid21821124">{{cite journal | vauthors = Ginsberg SD, Alldred MJ, Che S | title = Gene expression levels assessed by CA1 pyramidal neuron and regional hippocampal dissections in Alzheimer's disease | journal = Neurobiology of Disease | volume = 45 | issue = 1 | pages = 99–107 | date = January 2012 | pmid = 21821124 | pmc = 3220746 | doi = 10.1016/j.nbd.2011.07.013 }}</ref> Štaviše, nedavna studija je pokazala da je inhibicija HDAC2 putem c-Abl, posredovana tirozin-fosforilacijom, spriječila kognitivne i bihevioralne poremećaje kod miševa sa Alzheimerovom bolešću.<ref>{{cite journal | vauthors = Gonzalez-Zuñiga M, Contreras PS, Estrada LD, Chamorro D, Villagra A, Zanlungo S, Seto E, Alvarez AR | display-authors = 6 | title = c-Abl stabilizes HDAC2 levels by tyrosine phosphorylation repressing neuronal gene expression in Alzheimer's disease | journal = Molecular Cell | volume = 56 | issue = 1 | pages = 163–173 | date = October 2014 | pmid = 25219501 | doi = 10.1016/j.molcel.2014.08.013 | doi-access = free | hdl = 10533/131172 | hdl-access = free }}</ref> Rezultati studije potvrđuju ulogu proteina c-Abl i HDAC2 u signalnom putu ekspresije gena kod pacijenata sa Alzheimerovom bolešću. Trenutno se napori za sintezu inhibitora HDAC2, namijenjenog liječenju Alzheimerove bolesti, zasnivaju na farmakoforu sa četiri karakteristike: jednim akceptorom [[vodikova veza|vodikove veze]], jednim donorom vodikove veze i dva aromatska prstena.<ref name=":1"/> === Parkinsonova bolest === Inhibitori HDAC-a smatraju se potencijalnim sredstvom za liječenje [[neurodegenerativna bolest| neurodegenerativnih oboljenja]], kao što je [[Parkinsonova bolest]]. Parkinsonovu bolest obično prati povećanje broja mikroglijalnih proteina u ''[[substantia nigra]]'' (crnoj supstanci) mozga. Dokazi dobijeni ''[[n vivo]]'' ukazuju na [[korelacija|korelaciju]] između broja mikroglijnih proteina i povećane ekspresije (nadregulacije) HDAC2.<ref name=":2"/> Stoga se pretpostavlja da bi inhibitori HDAC2 mogli biti efikasni u liječenju gubitka dopaminergičkih neurona u mozgu koji je uzrokovan aktivnošću mikroglije. === Terapija raka === Istraživana je uloga HDAC2 kod različitih oblika raka, kao što su [[osteosarkom]], [[rak želuca]] i [[akutna mijeloidna leukemija]]. Nedavna studija otkrila je smanjeno stvaranje [[metastaza]] kod mišjih modela sklonih razvoju raka [[pankreas]]a nakon što je mišji ortolog ''Hdac2'' genetički uklonjen.<ref>{{cite journal | vauthors = Krauß L, Urban BC, Hastreiter S, Schneider C, Wenzel P, Hassan Z, Wirth M, Lankes K, Terrasi A, Klement C, Cernilogar FM, Öllinger R, de Andrade Krätzig N, Engleitner T, Schmid RM, Steiger K, Rad R, Krämer OH, Reichert M, Schotta G, Saur D, Schneider G | display-authors = 6 | title = HDAC2 Facilitates Pancreatic Cancer Metastasis | journal = Cancer Research | volume = 82 | issue = 4 | pages = 695–707 | date = February 2022 | pmid = 34903606 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-20-3209 | pmc = 9359718 | s2cid = 245193477 | doi-access = free }}</ref> Sadašnja istraživanja usmjerena su na razvoj inhibitora koji smanjuju pojačanu ekspresiju (nadregulaciju) HDAC2. === Faktor protiv virusa influence === HDAC2 ima ulogu u regulaciji proteina STAT1 (signalni transducer i aktivator transkripcije 1) i gena stimulisanih [[interferon]]om, kao što je za [[viperin]]. To ukazuje na to da bi HDAC2 mogao biti komponenta urođenog ćelijskog antivirusnog odgovora. Kako bi zaobišao ovaj antivirusni potencijal, virus influence A narušava regulaciju HDAC2 tako što indukuje njegovu razgradnju putem [[proteasom]]skog sistema.<ref>{{cite journal | vauthors = Nagesh PT, Hussain M, Galvin HD, Husain M | title = Histone Deacetylase 2 Is a Component of Influenza A Virus-Induced Host Antiviral Response | journal = Frontiers in Microbiology | volume = 8 | article-number = 1315 | date = 2017 | pmid = 28769891 | pmc = 5511851 | doi = 10.3389/fmicb.2017.01315 | doi-access = free }}</ref> == Interakcije == Pokazalo se da histon-deacetilaza 2 [[Interakcija protein-protein|stupa u interakciju]] sa: {{div col|colwidth=20em}} * [[Ataksija-telangiektazija i protein srodan s Rad3]],<ref name = pmid10545197/> * [[BUB3]],<ref name = pmid15388328/> * [[CDC20]],<ref name = pmid15388328>{{cite journal | vauthors = Yoon YM, Baek KH, Jeong SJ, Shin HJ, Ha GH, Jeon AH, Hwang SG, Chun JS, Lee CW | display-authors = 6 | title = WD repeat-containing mitotic checkpoint proteins act as transcriptional repressors during interphase | journal = FEBS Letters | volume = 575 | issue = 1–3 | pages = 23–29 | date = September 2004 | pmid = 15388328 | doi = 10.1016/j.febslet.2004.07.089 | bibcode = 2004FEBSL.575...23Y | s2cid = 21762011 | doi-access = free }}</ref> * [[CDH1 (gen)|CDH1]],<ref name = pmid15388328/> * [[CHD3]],<ref name = pmid12493763>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Dong Y, Lane WS, Speicher DW, Shiekhattar R | title = A candidate X-linked mental retardation gene is a component of a new family of histone deacetylase-containing complexes | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 9 | pages = 7234–7239 | date = February 2003 | pmid = 12493763 | doi = 10.1074/jbc.M208992200 | doi-access = free}}</ref><ref name = pmid9804427>{{cite journal | vauthors = Tong JK, Hassig CA, Schnitzler GR, Kingston RE, Schreiber SL | title = Chromatin deacetylation by an ATP-dependent nucleosome remodelling complex | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6705 | pages = 917–921 | date = October 1998 | pmid = 9804427 | doi = 10.1038/27699 | s2cid = 4355885 | bibcode = 1998Natur.395..917T }}</ref><ref name = pmid12198550>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Schmiesing JA, Dong Y, Barak OG, Speicher DW, Yokomori K, Shiekhattar R | display-authors = 6 | title = A chromatin remodelling complex that loads cohesin onto human chromosomes | journal = Nature | volume = 418 | issue = 6901 | pages = 994–998 | date = August 2002 | pmid = 12198550 | doi = 10.1038/nature01024 | s2cid = 4344470 | bibcode = 2002Natur.418..994H }}</ref> * [[CHD4]],<ref name = pmid10545197>{{cite journal | vauthors = Schmidt DR, Schreiber SL | title = Molecular association between ATR and two components of the nucleosome remodeling and deacetylating complex, HDAC2 and CHD4 | journal = Biochemistry | volume = 38 | issue = 44 | pages = 14711–14717 | date = November 1999 | pmid = 10545197 | doi = 10.1021/bi991614n }}</ref><ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/> * [[DNMT1]],<ref name = pmid10888872>{{cite journal | vauthors = Rountree MR, Bachman KE, Baylin SB | title = DNMT1 binds HDAC2 and a new co-repressor, DMAP1, to form a complex at replication foci | journal = Nature Genetics | volume = 25 | issue = 3 | pages = 269–277 | date = July 2000 | pmid = 10888872 | doi = 10.1038/77023 | s2cid = 26149386 }}</ref> * [[EED (protein)|EED]],<ref name = pmid10581039>{{cite journal | vauthors = van der Vlag J, Otte AP | title = Transcriptional repression mediated by the human polycomb-group protein EED involves histone deacetylation | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 4 | pages = 474–478 | date = December 1999 | pmid = 10581039 | doi = 10.1038/70602 | s2cid = 6748531 }}</ref> * [[EZH2]]<ref name = pmid10581039/> and * [[FKBP3]],<ref name = pmid11532945>{{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Seto E | title = The FK506-binding protein 25 functionally associates with histone deacetylases and with transcription factor YY1 | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 17 | pages = 4814–4825 | date = September 2001 | pmid = 11532945 | pmc = 125595 | doi = 10.1093/emboj/20.17.4814 }}</ref> * [[GATA4]],<ref>{{cite news |url=http://www.physorg.com/news205686730.html |title=Three-way control of fetal heart-cell proliferation could help regenerate cardiac cells |date=October 7, 2010 }}</ref> * [[GTF2I]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12393887>{{cite journal | vauthors = Wen YD, Cress WD, Roy AL, Seto E | title = Histone deacetylase 3 binds to and regulates the multifunctional transcription factor TFII-I | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 3 | pages = 1841–1847 | date = January 2003 | pmid = 12393887 | doi = 10.1074/jbc.M206528200 | doi-access = free }}</ref> * [[HDAC10]],<ref name = pmid11739383>{{cite journal | vauthors = Fischer DD, Cai R, Bhatia U, Asselbergs FA, Song C, Terry R, Trogani N, Widmer R, Atadja P, Cohen D | display-authors = 6 | title = Isolation and characterization of a novel class II histone deacetylase, HDAC10 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 8 | pages = 6656–6666 | date = February 2002 | pmid = 11739383 | doi = 10.1074/jbc.M108055200 | doi-access = free }}</ref> * [[HDAC1]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid10581039/><ref name = pmid11739383/><ref name = pmid12920132/><ref name = pmid12032298/><ref name = pmid11777905/><ref name = pmid11804585>{{cite journal | vauthors = Fischle W, Dequiedt F, Hendzel MJ, Guenther MG, Lazar MA, Voelter W, Verdin E | title = Enzymatic activity associated with class II HDACs is dependent on a multiprotein complex containing HDAC3 and SMRT/N-CoR | journal = Molecular Cell | volume = 9 | issue = 1 | pages = 45–57 | date = January 2002 | pmid = 11804585 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00429-4 | hdl-access = free | hdl = 11858/00-001M-0000-002C-9FF9-9 }}</ref><ref name = pmid11466315>{{cite journal | vauthors = Fischle W, Dequiedt F, Fillion M, Hendzel MJ, Voelter W, Verdin E | title = Human HDAC7 histone deacetylase activity is associated with HDAC3 in vivo | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 38 | pages = 35826–35835 | date = September 2001 | pmid = 11466315 | doi = 10.1074/jbc.M104935200 | doi-access = free | hdl = 11858/00-001M-0000-002C-A103-B | hdl-access = free }}</ref><ref name = pmid11564889>{{cite journal | vauthors = Ashburner BP, Westerheide SD, Baldwin AS | title = The p65 (RelA) subunit of NF-kappaB interacts with the histone deacetylase (HDAC) corepressors HDAC1 and HDAC2 to negatively regulate gene expression | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 21 | issue = 20 | pages = 7065–7077 | date = October 2001 | pmid = 11564889 | pmc = 99882 | doi = 10.1128/MCB.21.20.7065-7077.2001 }}</ref><ref name = pmid10444591>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Ng HH, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Bird A, Reinberg D | title = Analysis of the NuRD subunits reveals a histone deacetylase core complex and a connection with DNA methylation | journal = Genes & Development | volume = 13 | issue = 15 | pages = 1924–1935 | date = August 1999 | pmid = 10444591 | pmc = 316920 | doi = 10.1101/gad.13.15.1924 }}</ref><ref name = pmid9520398>{{cite journal | vauthors = Hassig CA, Tong JK, Fleischer TC, Owa T, Grable PG, Ayer DE, Schreiber SL | title = A role for histone deacetylase activity in HDAC1-mediated transcriptional repression | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 7 | pages = 3519–3524 | date = March 1998 | pmid = 9520398 | pmc = 19868 | doi = 10.1073/pnas.95.7.3519 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.3519H }}</ref><ref name = pmid9150135>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Histone deacetylases and SAP18, a novel polypeptide, are components of a human Sin3 complex | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 357–364 | date = May 1997 | pmid = 9150135 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)80216-0 | doi-access = free }}</ref> * [[HMG20B]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12032298/> * [[HSPA4]],<ref name = pmid11777905>{{cite journal | vauthors = Johnson CA, White DA, Lavender JS, O'Neill LP, Turner BM | title = Human class I histone deacetylase complexes show enhanced catalytic activity in the presence of ATP and co-immunoprecipitate with the ATP-dependent chaperone protein Hsp70 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 11 | pages = 9590–9597 | date = March 2002 | pmid = 11777905 | doi = 10.1074/jbc.M107942200 | doi-access = free}}</ref> * [[Faktor C1 ćelije domaćina]],<ref name = pmid12670868>{{cite journal | vauthors = Wysocka J, Myers MP, Laherty CD, Eisenman RN, Herr W | title = Human Sin3 deacetylase and trithorax-related Set1/Ash2 histone H3-K4 methyltransferase are tethered together selectively by the cell-proliferation factor HCF-1 | journal = Genes & Development | volume = 17 | issue = 7 | pages = 896–911 | date = April 2003 | pmid = 12670868 | pmc = 196026 | doi = 10.1101/gad.252103 }}</ref> * [[MTA1]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12920132>{{cite journal | vauthors = Yao YL, Yang WM | title = The metastasis-associated proteins 1 and 2 form distinct protein complexes with histone deacetylase activity | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 43 | pages = 42560–42568 | date = October 2003 | pmid = 12920132 | doi = 10.1074/jbc.M302955200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11146623>{{cite journal | vauthors = Mazumdar A, Wang RA, Mishra SK, Adam L, Bagheri-Yarmand R, Mandal M, Vadlamudi RK, Kumar R | display-authors = 6 | title = Transcriptional repression of oestrogen receptor by metastasis-associated protein 1 corepressor | journal = Nature Cell Biology | volume = 3 | issue = 1 | pages = 30–37 | date = January 2001 | pmid = 11146623 | doi = 10.1038/35050532 | s2cid = 23477845 }}</ref> * [[MTA2]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12920132/><ref name = pmid10444591/> * [[MXD1]],<ref name = pmid9150134>{{cite journal | vauthors = Laherty CD, Yang WM, Sun JM, Davie JR, Seto E, Eisenman RN | title = Histone deacetylases associated with the mSin3 corepressor mediate mad transcriptional repression | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 349–356 | date = May 1997 | pmid = 9150134 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)80215-9 | s2cid = 13490886 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11101889>{{cite journal | vauthors = Spronk CA, Tessari M, Kaan AM, Jansen JF, Vermeulen M, Stunnenberg HG, Vuister GW | title = The Mad1-Sin3B interaction involves a novel helical fold | journal = Nature Structural Biology | volume = 7 | issue = 12 | pages = 1100–1104 | date = December 2000 | pmid = 11101889 | doi = 10.1038/81944 | s2cid = 12451972 | hdl = 2066/79474 | hdl-access = free }}</ref> * [[Mad1]],<ref name = pmid15388328/> * [[Metil-CpG-vezujući proteinski domen 2]],<ref name = pmid10444591/><ref name = pmid12183469>{{cite journal | vauthors = Brackertz M, Boeke J, Zhang R, Renkawitz R | title = Two highly related p66 proteins comprise a new family of potent transcriptional repressors interacting with MBD2 and MBD3 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 43 | pages = 40958–40966 | date = October 2002 | pmid = 12183469 | doi = 10.1074/jbc.M207467200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid10471499>{{cite journal | vauthors = Ng HH, Zhang Y, Hendrich B, Johnson CA, Turner BM, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D, Bird A | display-authors = 6 | title = MBD2 is a transcriptional repressor belonging to the MeCP1 histone deacetylase complex | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 58–61 | date = September 1999 | pmid = 10471499 | doi = 10.1038/12659 | bibcode = 1999NaGen..23...58N | hdl-access = free | s2cid = 6147725 | hdl = 1842/684 }}</ref> * [[PHF21A]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12032298/><ref name = pmid15325272>{{cite journal | vauthors = Iwase S, Januma A, Miyamoto K, Shono N, Honda A, Yanagisawa J, Baba T | title = Characterization of BHC80 in BRAF-HDAC complex, involved in neuron-specific gene repression | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 322 | issue = 2 | pages = 601–608 | date = September 2004 | pmid = 15325272 | doi = 10.1016/j.bbrc.2004.07.163 | bibcode = 2004BBRC..322..601I }}</ref> * [[PPP1R8]],<ref name = pmid12788942>{{cite journal | vauthors = Jin Q, van Eynde A, Beullens M, Roy N, Thiel G, Stalmans W, Bollen M | title = The protein phosphatase-1 (PP1) regulator, nuclear inhibitor of PP1 (NIPP1), interacts with the polycomb group protein, embryonic ectoderm development (EED), and functions as a transcriptional repressor | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 33 | pages = 30677–30685 | date = August 2003 | pmid = 12788942 | doi = 10.1074/jbc.M302273200 | doi-access = free}}</ref> * [[RBBP4]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid12943729>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Dual mechanisms of regulation of transcription of luteinizing hormone receptor gene by nuclear orphan receptors and histone deacetylase complexes | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 85 | issue = 2–5 | pages = 401–414 | date = June 2003 | pmid = 12943729 | doi = 10.1016/s0960-0760(03)00230-9 | s2cid = 28512341 | url = https://zenodo.org/record/1260176 }}</ref><ref name = pmid12091390>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Silencing of transcription of the human luteinizing hormone receptor gene by histone deacetylase-mSin3A complex | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 36 | pages = 33431–33438 | date = September 2002 | pmid = 12091390 | doi = 10.1074/jbc.M204417200 | doi-access = free }}</ref> * [[RCOR1]],<ref name = pmid12032298>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Chenoweth J, Lane WS, Mandel G, Shiekhattar R | title = A core-BRAF35 complex containing histone deacetylase mediates repression of neuronal-specific genes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 11 | pages = 7420–7425 | date = May 2002 | pmid = 12032298 | pmc = 124246 | doi = 10.1073/pnas.112008599 | doi-access = free | bibcode = 2002PNAS...99.7420H }}</ref><ref name = pmid11171972>{{cite journal | vauthors = You A, Tong JK, Grozinger CM, Schreiber SL | title = CoREST is an integral component of the CoREST- human histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 98 | issue = 4 | pages = 1454–1458 | date = February 2001 | pmid = 11171972 | pmc = 29278 | doi = 10.1073/pnas.98.4.1454 | doi-access = free | bibcode = 2001PNAS...98.1454Y }}</ref> * [[RELA]],<ref name = pmid12419806>{{cite journal | vauthors = Kiernan R, Brès V, Ng RW, Coudart MP, El Messaoudi S, Sardet C, Jin DY, Emiliani S, Benkirane M | display-authors = 6 | title = Post-activation turn-off of NF-kappa B-dependent transcription is regulated by acetylation of p65 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 4 | pages = 2758–2766 | date = January 2003 | pmid = 12419806 | doi = 10.1074/jbc.M209572200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12138131>{{cite journal | vauthors = Yu Z, Zhang W, Kone BC | title = Histone deacetylases augment cytokine induction of the iNOS gene | journal = Journal of the American Society of Nephrology | volume = 13 | issue = 8 | pages = 2009–2017 | date = August 2002 | pmid = 12138131 | doi = 10.1097/01.asn.0000024253.59665.f1 | doi-access = free }}</ref> * [[Retinoblastomski protein]],<ref name = pmid10490602>{{cite journal | vauthors = Lai A, Lee JM, Yang WM, DeCaprio JA, Kaelin WG, Seto E, Branton PE | title = RBP1 recruits both histone deacetylase-dependent and -independent repression activities to retinoblastoma family proteins | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 10 | pages = 6632–6641 | date = October 1999 | pmid = 10490602 | pmc = 84642 | doi = 10.1128/mcb.19.10.6632 }}</ref> * [[SAP30]],<ref name = pmid10444591/><ref name = pmid9651585>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Sun ZW, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Hampsey M, Reinberg D | title = SAP30, a novel protein conserved between human and yeast, is a component of a histone deacetylase complex | journal = Molecular Cell | volume = 1 | issue = 7 | pages = 1021–1031 | date = June 1998 | pmid = 9651585 | doi = 10.1016/s1097-2765(00)80102-1 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11784859>{{cite journal | vauthors = Kuzmichev A, Zhang Y, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Role of the Sin3-histone deacetylase complex in growth regulation by the candidate tumor suppressor p33(ING1) | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 22 | issue = 3 | pages = 835–848 | date = February 2002 | pmid = 11784859 | pmc = 133546 | doi = 10.1128/mcb.22.3.835-848.2002 }}</ref> * [[SIN3A]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid9150134/><ref name = pmid12943729/><ref name = pmid12091390/><ref name = pmid12724404>{{cite journal | vauthors = Fleischer TC, Yun UJ, Ayer DE | title = Identification and characterization of three new components of the mSin3A corepressor complex | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 23 | issue = 10 | pages = 3456–3467 | date = May 2003 | pmid = 12724404 | pmc = 164750 | doi = 10.1128/mcb.23.10.3456-3467.2003 }}</ref><ref name = pmid12398767>{{cite journal | vauthors = Yang L, Mei Q, Zielinska-Kwiatkowska A, Matsui Y, Blackburn ML, Benedetti D, Krumm AA, Taborsky GJ, Chansky HA | display-authors = 6 | title = An ERG (ets-related gene)-associated histone methyltransferase interacts with histone deacetylases 1/2 and transcription co-repressors mSin3A/B | journal = The Biochemical Journal | volume = 369 | issue = Pt 3 | pages = 651–657 | date = February 2003 | pmid = 12398767 | pmc = 1223118 | doi = 10.1042/BJ20020854 }}</ref> * [[SMARCA5]],<ref name = pmid12198550/> * [[SNW1]],<ref name = pmid10644367>{{cite journal | vauthors = Zhou S, Fujimuro M, Hsieh JJ, Chen L, Hayward SD | title = A role for SKIP in EBNA2 activation of CBF1-repressed promoters | journal = Journal of Virology | volume = 74 | issue = 4 | pages = 1939–1947 | date = February 2000 | pmid = 10644367 | pmc = 111672 | doi = 10.1128/jvi.74.4.1939-1947.2000 }}</ref> * [[SUV39H1]],<ref name = pmid11788710>{{cite journal | vauthors = Vaute O, Nicolas E, Vandel L, Trouche D | title = Functional and physical interaction between the histone methyl transferase Suv39H1 and histone deacetylases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 30 | issue = 2 | pages = 475–481 | date = January 2002 | pmid = 11788710 | pmc = 99834 | doi = 10.1093/nar/30.2.475 }}</ref> * [[Transkripcijski faktor Sp1]],<ref name = pmid12091390/><ref name = pmid12151407/><ref name = pmid12176973/> * [[Transkripcijski faktor Sp3]],<ref name = pmid12151407>{{cite journal | vauthors = Won J, Yim J, Kim TK | title = Sp1 and Sp3 recruit histone deacetylase to repress transcription of human telomerase reverse transcriptase (hTERT) promoter in normal human somatic cells | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 41 | pages = 38230–38238 | date = October 2002 | pmid = 12151407 | doi = 10.1074/jbc.M206064200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12176973>{{cite journal | vauthors = Sun JM, Chen HY, Moniwa M, Litchfield DW, Seto E, Davie JR | title = The transcriptional repressor Sp3 is associated with CK2-phosphorylated histone deacetylase 2 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 39 | pages = 35783–35786 | date = September 2002 | pmid = 12176973 | doi = 10.1074/jbc.C200378200 | doi-access = free }}</ref> * [[TOP2B]],<ref name = pmid11062478>{{cite journal | vauthors = Tsai SC, Valkov N, Yang WM, Gump J, Sullivan D, Seto E | title = Histone deacetylase interacts directly with DNA topoisomerase II | journal = Nature Genetics | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–353 | date = November 2000 | pmid = 11062478 | doi = 10.1038/81671 | s2cid = 19301396 }}</ref> and * [[YY1]].<ref name = pmid9346952>{{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Sun JM, Davie JR, Seto E | title = Isolation and characterization of cDNAs corresponding to an additional member of the human histone deacetylase gene family | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 44 | pages = 28001–28007 | date = October 1997 | pmid = 9346952 | doi = 10.1074/jbc.272.44.28001 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11486036>{{cite journal | vauthors = Yao YL, Yang WM, Seto E | title = Regulation of transcription factor YY1 by acetylation and deacetylation | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 21 | issue = 17 | pages = 5979–5991 | date = September 2001 | pmid = 11486036 | pmc = 87316 | doi = 10.1128/mcb.21.17.5979-5991.2001 }}</ref><ref name = pmid9016636>{{cite journal | vauthors = Kalenik JL, Chen D, Bradley ME, Chen SJ, Lee TC | title = Yeast two-hybrid cloning of a novel zinc finger protein that interacts with the multifunctional transcription factor YY1 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 25 | issue = 4 | pages = 843–849 | date = February 1997 | pmid = 9016636 | pmc = 146511 | doi = 10.1093/nar/25.4.843 }}</ref> {{Div col end}} == Također pogledajte == * [[Histon-deacetilaza]] == Reference == {{refspisak|35em}} == Dodatni izvori == {{refbegin|35em}} * {{cite journal | vauthors = Ahringer J | title = NuRD and SIN3 histone deacetylase complexes in development | journal = Trends in Genetics | volume = 16 | issue = 8 | pages = 351–356 | date = August 2000 | pmid = 10904264 | doi = 10.1016/S0168-9525(00)02066-7 }} * {{cite journal | vauthors = Verdin E, Dequiedt F, Kasler HG | title = Class II histone deacetylases: versatile regulators | journal = Trends in Genetics | volume = 19 | issue = 5 | pages = 286–293 | date = May 2003 | pmid = 12711221 | doi = 10.1016/S0168-9525(03)00073-8 | hdl = 2268/80861 | hdl-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Dual mechanisms of regulation of transcription of luteinizing hormone receptor gene by nuclear orphan receptors and histone deacetylase complexes | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 85 | issue = 2–5 | pages = 401–414 | date = June 2003 | pmid = 12943729 | doi = 10.1016/S0960-0760(03)00230-9 | s2cid = 28512341 | url = https://zenodo.org/record/1260176 }} * {{cite journal | vauthors = Furukawa Y, Kawakami T, Sudo K, Inazawa J, Matsumine A, Akiyama T, Nakamura Y | title = Isolation and mapping of a human gene (RPD3L1) that is homologous to RPD3, a transcription factor in Saccharomyces cerevisiae | journal = Cytogenetics and Cell Genetics | volume = 73 | issue = 1–2 | pages = 130–133 | year = 1996 | pmid = 8646880 | doi = 10.1159/000134323 }} * {{cite journal | vauthors = Yang WM, Inouye C, Zeng Y, Bearss D, Seto E | title = Transcriptional repression by YY1 is mediated by interaction with a mammalian homolog of the yeast global regulator RPD3 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 23 | pages = 12845–12850 | date = November 1996 | pmid = 8917507 | pmc = 24008 | doi = 10.1073/pnas.93.23.12845 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9312845Y }} * {{cite journal | vauthors = Laherty CD, Yang WM, Sun JM, Davie JR, Seto E, Eisenman RN | title = Histone deacetylases associated with the mSin3 corepressor mediate mad transcriptional repression | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 349–356 | date = May 1997 | pmid = 9150134 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80215-9 | s2cid = 13490886 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Histone deacetylases and SAP18, a novel polypeptide, are components of a human Sin3 complex | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 357–364 | date = May 1997 | pmid = 9150135 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80216-0 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Sun JM, Davie JR, Seto E | title = Isolation and characterization of cDNAs corresponding to an additional member of the human histone deacetylase gene family | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 44 | pages = 28001–28007 | date = October 1997 | pmid = 9346952 | doi = 10.1074/jbc.272.44.28001 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hassig CA, Tong JK, Fleischer TC, Owa T, Grable PG, Ayer DE, Schreiber SL | title = A role for histone deacetylase activity in HDAC1-mediated transcriptional repression | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 7 | pages = 3519–3524 | date = March 1998 | pmid = 9520398 | pmc = 19868 | doi = 10.1073/pnas.95.7.3519 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.3519H }} * {{cite journal | vauthors = Randhawa GS, Bell DW, Testa JR, Feinberg AP | title = Identification and mapping of human histone acetylation modifier gene homologues | journal = Genomics | volume = 51 | issue = 2 | pages = 262–269 | date = July 1998 | pmid = 9722949 | doi = 10.1006/geno.1998.5370 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, LeRoy G, Seelig HP, Lane WS, Reinberg D | title = The dermatomyositis-specific autoantigen Mi2 is a component of a complex containing histone deacetylase and nucleosome remodeling activities | journal = Cell | volume = 95 | issue = 2 | pages = 279–289 | date = October 1998 | pmid = 9790534 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81758-4 | s2cid = 18786866 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Tong JK, Hassig CA, Schnitzler GR, Kingston RE, Schreiber SL | title = Chromatin deacetylation by an ATP-dependent nucleosome remodelling complex | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6705 | pages = 917–921 | date = October 1998 | pmid = 9804427 | doi = 10.1038/27699 | s2cid = 4355885 | bibcode = 1998Natur.395..917T }} * {{cite journal | vauthors = Hsieh JJ, Zhou S, Chen L, Young DB, Hayward SD | title = CIR, a corepressor linking the DNA binding factor CBF1 to the histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 1 | pages = 23–28 | date = January 1999 | pmid = 9874765 | pmc = 15086 | doi = 10.1073/pnas.96.1.23 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...96...23H }} * {{cite journal | vauthors = Yarden RI, Brody LC | title = BRCA1 interacts with components of the histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 9 | pages = 4983–4988 | date = April 1999 | pmid = 10220405 | pmc = 21803 | doi = 10.1073/pnas.96.9.4983 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...96.4983Y }} * {{cite journal | vauthors = Koipally J, Renold A, Kim J, Georgopoulos K | title = Repression by Ikaros and Aiolos is mediated through histone deacetylase complexes | journal = The EMBO Journal | volume = 18 | issue = 11 | pages = 3090–3100 | date = June 1999 | pmid = 10357820 | pmc = 1171390 | doi = 10.1093/emboj/18.11.3090 }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Ng HH, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Bird A, Reinberg D | title = Analysis of the NuRD subunits reveals a histone deacetylase core complex and a connection with DNA methylation | journal = Genes & Development | volume = 13 | issue = 15 | pages = 1924–1935 | date = August 1999 | pmid = 10444591 | pmc = 316920 | doi = 10.1101/gad.13.15.1924 }} * {{cite journal | vauthors = Ng HH, Zhang Y, Hendrich B, Johnson CA, Turner BM, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D, Bird A | display-authors = 6 | title = MBD2 is a transcriptional repressor belonging to the MeCP1 histone deacetylase complex | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 58–61 | date = September 1999 | pmid = 10471499 | doi = 10.1038/12659 | bibcode = 1999NaGen..23...58N | hdl-access = free | s2cid = 6147725 | hdl = 1842/684 }} * {{cite journal | vauthors = Wade PA, Gegonne A, Jones PL, Ballestar E, Aubry F, Wolffe AP | title = Mi-2 complex couples DNA methylation to chromatin remodelling and histone deacetylation | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 62–66 | date = September 1999 | pmid = 10471500 | doi = 10.1038/12664 | bibcode = 1999NaGen..23...62W | s2cid = 52868103 }} * {{cite journal | vauthors = Lai A, Lee JM, Yang WM, DeCaprio JA, Kaelin WG, Seto E, Branton PE | title = RBP1 recruits both histone deacetylase-dependent and -independent repression activities to retinoblastoma family proteins | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 10 | pages = 6632–6641 | date = October 1999 | pmid = 10490602 | pmc = 84642 | doi = 10.1128/mcb.19.10.6632 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|HDAC2+protein,+human}} * {{FactorBook|HDAC2}} * {{PDBe-KB2|Q92769|Histon-deacetilza 2}} {{Ugljik-dušične nepeptidne hidrolaze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:EC 3.5.1]] [[Kategorija:Enzimi]] aed14hj4g9f024wfn4j9nor7ql2o0s7 3934370 3934368 2026-10-07T12:31:00Z Yasperosus 186531 /* Parkinsonova bolest */ 3934370 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Histon-deacetilaza 2''' ('''HDAC2''') jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''HDAC2'''.<ref name="pmid97820973">{{cite journal | vauthors = Betz R, Gray SG, Ekström C, Larsson C, Ekström TJ | title = Human histone deacetylase 2, HDAC2 (Human RPD3), is localized to 6q21 by radiation hybrid mapping | journal = Genomics | volume = 52 | issue = 2 | pages = 245–246 | date = September 1998 | pmid = 9782097 | doi = 10.1006/geno.1998.5435 }}</ref> Pripada klasi enzima [[histon-deacetilaza]], koji su odgovorni za uklanjanje acetilnih grupa sa ostataka lizina u [[N-terminal]]nom regionu jedarinih histona (H2A, H2B, H3 i H4). Kao takav, ima važnu ulogu u [[ekspresija gena| ekspresiji gena]], omogućavajući formiranje kompleksa koji potiskuju transkripciju, te se stoga često smatra značajnom metom u terapiji raka.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000196591-HDAC2/tissue|title=Tissue expression of HDAC2 - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2019-03-14}}</ref> Iako je funkcionalna uloga klase kojoj pripada HDAC2 temeljito proučena, mehanizam interakcije HDAC2 s histon-deacetilazama iz drugih klasa još uvijek nije razjašnjen. Aktivnost HDAC2 je pod širokim regulatornim uticajem [[kazein-kinaza 2|protein-kinaze 2 (CK2)]] i [[protein-fosfataza 1|protein-fosfataze 1 (PP1)]], no biohemijske analize ukazuju na to da je njegova regulacija složenija (što potvrđuje istovremeno prisustvo HDAC1 i HDAC2 u tri različita [[proteinski kompleks|proteinska kompleksa]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Seto E, Yoshida M | title = Erasers of histone acetylation: the histone deacetylase enzymes | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 4 | article-number = a018713 | date = April 2014 | pmid = 24691964 | pmc = 3970420 | doi = 10.1101/cshperspect.a018713 | bibcode = 2014CSHPB...618713S }}</ref> U suštini, mehanizam regulacije HDAC2 i dalje nije razjašnjen zbog brojnih interakcija u koje je uključen, mada je u kontekstu srčanog reprogramiranja predložen mehanizam koji uključuje faktor povezan sa p300/CBP i HDAC5.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Eom GH, Nam YS, Oh JG, Choe N, Min HK, Yoo EK, Kang G, Nguyen VH, Min JJ, Kim JK, Lee IK, Bassel-Duby R, Olson EN, Park WJ, Kook H | display-authors = 6 | title = Regulation of acetylation of histone deacetylase 2 by p300/CBP-associated factor/histone deacetylase 5 in the development of cardiac hypertrophy | journal = Circulation Research | volume = 114 | issue = 7 | pages = 1133–1143 | date = March 2014 | pmid = 24526703 | doi = 10.1161/CIRCRESAHA.114.303429 | doi-access = free }}</ref> Općenito, HDAC2 se smatra potencijalnom metom za liječenje različitih bolesti zbog svoje uloge u napredovanju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. Konkretno, pokazalo se da HDAC2 ima ulogu kod [[srčana hipertrofija |hipertrofije srca]]<ref name=":0" /> i [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] <ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Choubey SK, Jeyakanthan J | title = Molecular dynamics and quantum chemistry-based approaches to identify isoform selective HDAC2 inhibitor - a novel target to prevent Alzheimer's disease | journal = Journal of Receptor and Signal Transduction Research | volume = 38 | issue = 3 | pages = 266–278 | date = June 2018 | pmid = 29932788 | doi = 10.1080/10799893.2018.1476541 | s2cid = 49385438 }}</ref> i [[Parkinsonova bolest| Parkinsonove bolesti]], te<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Tan Y, Delvaux E, Nolz J, Coleman PD, Chen S, Mastroeni D | title = Upregulation of histone deacetylase 2 in laser capture nigral microglia in Parkinson's disease | journal = Neurobiology of Aging | volume = 68 | pages = 134–141 | date = August 2018 | pmid = 29803514 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2018.02.018 | s2cid = 44067840 }}</ref> [[AML|akutne mijeloidne leukemije]] (AML),<ref>{{cite journal | vauthors = Lei L, Xia S, Liu D, Li X, Feng J, Zhu Y, Hu J, Xia L, Guo L, Chen F, Cheng H, Chen K, Hu H, Chen X, Li F, Zhong S, Mittal N, Yang G, Qian Z, Han L, He C | display-authors = 6 | title = Genome-wide characterization of lncRNAs in acute myeloid leukemia | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 19 | issue = 4 | pages = 627–635 | date = July 2018 | pmid = 28203711 | pmc = 6355113 | doi = 10.1093/bib/bbx007 }}</ref> [[osteosarkom]]a,<ref>{{cite journal | vauthors = La Noce M, Paino F, Mele L, Papaccio G, Regad T, Lombardi A, Papaccio F, Desiderio V, Tirino V | display-authors = 6 | title = HDAC2 depletion promotes osteosarcoma's stemness both in vitro and in vivo: a study on a putative new target for CSCs directed therapy | journal = Journal of Experimental & Clinical Cancer Research | volume = 37 | issue = 1 | article-number = 296 | date = December 2018 | pmid = 30509303 | pmc = 6276256 | doi = 10.1186/s13046-018-0978-x | doi-access = free }}</ref> i [[rak želuca|raka želuca]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wei J, Wang Z, Wang Z, Yang Y, Fu C, Zhu J, Jiang D | title = MicroRNA-31 Function as a Suppressor Was Regulated by Epigenetic Mechanisms in Gastric Cancer | journal = BioMed Research International | volume = 2017| date = 2017 | pmid = 29333444 | pmc = 5733238 | doi = 10.1155/2017/5348490 | doi-access = free }}</ref> ==Aminokiselinski sastav== {{Legenda aminokiselina}} <table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MAYSQGGGKK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVCYYYDGDI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GNYYYGQGHP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MKPHRIRMTH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NLLLNYGLYR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KMEIYRPHKA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TAEEMTKYHS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DEYIKFLRSI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RPDNMSEYSK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QMQRFNVGED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} CPVFDGLFEF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CQLSTGGSVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAVKLNRQQT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DMAVNWAGGL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HHAKKSEASG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} FCYVNDIVLA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ILELLKYHQR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VLYIDIDIHH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GDGVEEAFYT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TDRVMTVSFH {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KYGEYFPGTG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DLRDIGAGKG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KYYAVNFPMR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DGIDDESYGQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IFKPIISKVM {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} EMYQPSAVVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QCGADSLSGD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RLGCFNLTVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GHAKCVEVVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TFNLPLLMLG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} GGGYTIRNVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RCWTYETAVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LDCEIPNELP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YNDYFEYFGP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DFKLHISPSN {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MTNQNTPEYM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EKIKQRLFEN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LRMLPHAPGV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QMQAIPEDAV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HEDSGDEDGE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DPDKRISIRA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SDKRIACDEE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FSDSEDEGEG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GRRNVADHKK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAKKARIEED {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KKETEDKKTD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VKEEDKSKDN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SGEKTDTKGT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KSEQLSNP {{!)}} </table> == Struktura i mehanizam == [[File:HDAC2_attacking_lysine_residue.pdf|alt=|left|thumb|320x320px| Ova slika prikazuje strukturu enzima HDAC2. Dva susjedna [[benzen]]ska prstena formiraju tzv. "džep za stopalo" (''foot pocket''), dok pojedinačni benzenski prsten čini lipofilni kanal. HDAC2 pripada prvoj klasi [[histon-deacetilaza]].]] [[Aktivno mjesto]] enzima HDAC2 sadrži Zn²⁺ jon koordiniran s karbonilnom grupom lizinskog supstrata i molekulom vode. [[Metal]]ni ion olakšava [[nukleofil]]ni napad koordinirane molekule vode na karbonilnu grupu, što dovodi do stvaranja tetraedarskog intermedijera. Ovaj intermedijer privremeno se stabilizira, interakcijama [[vodikova veza|vodikovih veza]] i koordinacijom s metalom, sve dok se konačno ne raspadne, rezultirajući deacetilacijom [[lizin]]skog ostatka.<ref>{{cite journal |author4-link=David W. Christianson | vauthors = Lombardi PM, Cole KE, Dowling DP, Christianson DW | title = Structure, mechanism, and inhibition of histone deacetylases and related metalloenzymes | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 21 | issue = 6 | pages = 735–743 | date = December 2011 | pmid = 21872466 | pmc = 3232309 | doi = 10.1016/j.sbi.2011.08.004 }}</ref> [[Aktivno mjesto]] enzima HDAC2 sastoji se od lipofilnog kanala koji vodi od površine do katalitskog centra, te „džepa za stopalo” (engl. ''foot pocket'') koji sadrži uglavnom molekule vode. Aktivno mjesto je povezano sa ostacima Gly154, Phe155, His183, Phe210 i Leu276. Džep za stopalo povezan je sa ostacima Tyr29, Met35, Phe114 i Leu144.<ref name="pmid20392638">{{cite journal | vauthors = Bressi JC, Jennings AJ, Skene R, Wu Y, Melkus R, De Jong R, O'Connell S, Grimshaw CE, Navre M, Gangloff AR | display-authors = 6 | title = Exploration of the HDAC2 foot pocket: Synthesis and SAR of substituted N-(2-aminophenyl)benzamides | journal = Bioorganic & Medicinal Chemistry Letters | volume = 20 | issue = 10 | pages = 3142–3145 | date = May 2010 | pmid = 20392638 | doi = 10.1016/j.bmcl.2010.03.091 }}</ref> == Funkcija == Proizvod ovog gena pripada porodici [[histon-deacetilaza]]. Histon-deacetilaze djeluju putem formiranja velikih multiproteinskih kompleksa i odgovorne su za deacetilaciju ostataka lizina na [[N-terminal]]nom regionu jezgrinih histona (H2A, H2B, H3 i H4). Ovaj protein također formira komplekse koji potiskuju transkripciju, udruživanjem s mnogim različitim proteinima, uključujući YY1, [[transkripcijski faktor]] sisara sa motivom "[[cinkov prst|cinkovog prsta]]" (''zinc-finger''). Stoga igra važnu ulogu u regulaciji transkripcije, napredovanju [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] i razvojnim procesima.<ref name="entrez3">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=3066|title=Entrez Gene: HDAC2 histone deacetylase 2}}</ref> == Klinički značaj == === Srčana hipertrofija === Utvrđeno je da HDAC2 ima ulogu u regulatornom putu hipertrofije srca. Pokazalo se da nedostatak HDAC2 ublažava srčanu hipertrofiju kod srca izloženih hipertrofijskim stimulusima. Međutim, kod transgenih miševa sa HDAC2 i inaktiviranom glikogen-sintaza kinazom 3-beta (Gsk3beta), hipertrofija je uočena s većom učestalošću. Kod miševa sa aktiviranim enzimima Gsk3beta i nedostatkom HDAC2, uočen je viši stepen osjetljivosti na hipertrofijski stimulus. Rezultati ukazuju na regulatorne uloge HDAC2 i Gsk3beta.<ref>{{cite journal | vauthors = Trivedi CM, Luo Y, Yin Z, Zhang M, Zhu W, Wang T, Floss T, Goettlicher M, Noppinger PR, Wurst W, Ferrari VA, Abrams CS, Gruber PJ, Epstein JA | display-authors = 6 | title = Hdac2 regulates the cardiac hypertrophic response by modulating Gsk3 beta activity | journal = Nature Medicine | volume = 13 | issue = 3 | pages = 324–331 | date = March 2007 | pmid = 17322895 | doi = 10.1038/nm1552 | s2cid = 33021404 }}</ref> [[File:HDAC2_Chem_183.pdf|alt=|thumb|320x320px|Enzim HDAC2 djeluje na ostatak lizina.]] Predloženi su mehanizmi putem kojih HDAC2 reaguje na hipertrofijski stres, iako ne postoji opći konsenzus. Jedan od predloženih mehanizama ukazuje na [[fosforilacija|fosforilaciju]] HDAC2 zavisnu od [[kazein-kinaza|kazein-kinaze]], dok noviji mehanizam sugeriše [[acetilacija|acetilaciju]] koju regulišu faktor povezan sa p300/CBP i HDAC5.<ref name=":0"/> === Alzchajmerova bolest === Utvrđeno je da kod pacijenata sa [[Alzheimerova bolest|Alzheimerovom bolešću]] dolazi do smanjenja ekspresije neuronskih gena.<ref name="pmid21821124">{{cite journal | vauthors = Ginsberg SD, Alldred MJ, Che S | title = Gene expression levels assessed by CA1 pyramidal neuron and regional hippocampal dissections in Alzheimer's disease | journal = Neurobiology of Disease | volume = 45 | issue = 1 | pages = 99–107 | date = January 2012 | pmid = 21821124 | pmc = 3220746 | doi = 10.1016/j.nbd.2011.07.013 }}</ref> Štaviše, nedavna studija je pokazala da je inhibicija HDAC2 putem c-Abl, posredovana tirozin-fosforilacijom, spriječila kognitivne i bihevioralne poremećaje kod miševa sa Alzheimerovom bolešću.<ref>{{cite journal | vauthors = Gonzalez-Zuñiga M, Contreras PS, Estrada LD, Chamorro D, Villagra A, Zanlungo S, Seto E, Alvarez AR | display-authors = 6 | title = c-Abl stabilizes HDAC2 levels by tyrosine phosphorylation repressing neuronal gene expression in Alzheimer's disease | journal = Molecular Cell | volume = 56 | issue = 1 | pages = 163–173 | date = October 2014 | pmid = 25219501 | doi = 10.1016/j.molcel.2014.08.013 | doi-access = free | hdl = 10533/131172 | hdl-access = free }}</ref> Rezultati studije potvrđuju ulogu proteina c-Abl i HDAC2 u signalnom putu ekspresije gena kod pacijenata sa Alzheimerovom bolešću. Trenutno se napori za sintezu inhibitora HDAC2, namijenjenog liječenju Alzheimerove bolesti, zasnivaju na farmakoforu sa četiri karakteristike: jednim akceptorom [[vodikova veza|vodikove veze]], jednim donorom vodikove veze i dva aromatska prstena.<ref name=":1"/> === Parkinsonova bolest === Inhibitori HDAC-a smatraju se potencijalnim sredstvom za liječenje [[neurodegenerativna bolest| neurodegenerativnih oboljenja]], kao što je [[Parkinsonova bolest]]. Parkinsonovu bolest obično prati povećanje broja mikroglijalnih proteina u ''[[substantia nigra]]'' (crnoj supstanci) mozga. Dokazi dobijeni ''[[in vivo]]'' ukazuju na [[korelacija|korelaciju]] između broja mikroglijnih proteina i povećane ekspresije (nadregulacije) HDAC2.<ref name=":2"/> Stoga se pretpostavlja da bi inhibitori HDAC2 mogli biti efikasni u liječenju gubitka dopaminergičkih neurona u mozgu koji je uzrokovan aktivnošću mikroglije. === Terapija raka === Istraživana je uloga HDAC2 kod različitih oblika raka, kao što su [[osteosarkom]], [[rak želuca]] i [[akutna mijeloidna leukemija]]. Nedavna studija otkrila je smanjeno stvaranje [[metastaza]] kod mišjih modela sklonih razvoju raka [[pankreas]]a nakon što je mišji ortolog ''Hdac2'' genetički uklonjen.<ref>{{cite journal | vauthors = Krauß L, Urban BC, Hastreiter S, Schneider C, Wenzel P, Hassan Z, Wirth M, Lankes K, Terrasi A, Klement C, Cernilogar FM, Öllinger R, de Andrade Krätzig N, Engleitner T, Schmid RM, Steiger K, Rad R, Krämer OH, Reichert M, Schotta G, Saur D, Schneider G | display-authors = 6 | title = HDAC2 Facilitates Pancreatic Cancer Metastasis | journal = Cancer Research | volume = 82 | issue = 4 | pages = 695–707 | date = February 2022 | pmid = 34903606 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-20-3209 | pmc = 9359718 | s2cid = 245193477 | doi-access = free }}</ref> Sadašnja istraživanja usmjerena su na razvoj inhibitora koji smanjuju pojačanu ekspresiju (nadregulaciju) HDAC2. === Faktor protiv virusa influence === HDAC2 ima ulogu u regulaciji proteina STAT1 (signalni transducer i aktivator transkripcije 1) i gena stimulisanih [[interferon]]om, kao što je za [[viperin]]. To ukazuje na to da bi HDAC2 mogao biti komponenta urođenog ćelijskog antivirusnog odgovora. Kako bi zaobišao ovaj antivirusni potencijal, virus influence A narušava regulaciju HDAC2 tako što indukuje njegovu razgradnju putem [[proteasom]]skog sistema.<ref>{{cite journal | vauthors = Nagesh PT, Hussain M, Galvin HD, Husain M | title = Histone Deacetylase 2 Is a Component of Influenza A Virus-Induced Host Antiviral Response | journal = Frontiers in Microbiology | volume = 8 | article-number = 1315 | date = 2017 | pmid = 28769891 | pmc = 5511851 | doi = 10.3389/fmicb.2017.01315 | doi-access = free }}</ref> == Interakcije == Pokazalo se da histon-deacetilaza 2 [[Interakcija protein-protein|stupa u interakciju]] sa: {{div col|colwidth=20em}} * [[Ataksija-telangiektazija i protein srodan s Rad3]],<ref name = pmid10545197/> * [[BUB3]],<ref name = pmid15388328/> * [[CDC20]],<ref name = pmid15388328>{{cite journal | vauthors = Yoon YM, Baek KH, Jeong SJ, Shin HJ, Ha GH, Jeon AH, Hwang SG, Chun JS, Lee CW | display-authors = 6 | title = WD repeat-containing mitotic checkpoint proteins act as transcriptional repressors during interphase | journal = FEBS Letters | volume = 575 | issue = 1–3 | pages = 23–29 | date = September 2004 | pmid = 15388328 | doi = 10.1016/j.febslet.2004.07.089 | bibcode = 2004FEBSL.575...23Y | s2cid = 21762011 | doi-access = free }}</ref> * [[CDH1 (gen)|CDH1]],<ref name = pmid15388328/> * [[CHD3]],<ref name = pmid12493763>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Dong Y, Lane WS, Speicher DW, Shiekhattar R | title = A candidate X-linked mental retardation gene is a component of a new family of histone deacetylase-containing complexes | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 9 | pages = 7234–7239 | date = February 2003 | pmid = 12493763 | doi = 10.1074/jbc.M208992200 | doi-access = free}}</ref><ref name = pmid9804427>{{cite journal | vauthors = Tong JK, Hassig CA, Schnitzler GR, Kingston RE, Schreiber SL | title = Chromatin deacetylation by an ATP-dependent nucleosome remodelling complex | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6705 | pages = 917–921 | date = October 1998 | pmid = 9804427 | doi = 10.1038/27699 | s2cid = 4355885 | bibcode = 1998Natur.395..917T }}</ref><ref name = pmid12198550>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Schmiesing JA, Dong Y, Barak OG, Speicher DW, Yokomori K, Shiekhattar R | display-authors = 6 | title = A chromatin remodelling complex that loads cohesin onto human chromosomes | journal = Nature | volume = 418 | issue = 6901 | pages = 994–998 | date = August 2002 | pmid = 12198550 | doi = 10.1038/nature01024 | s2cid = 4344470 | bibcode = 2002Natur.418..994H }}</ref> * [[CHD4]],<ref name = pmid10545197>{{cite journal | vauthors = Schmidt DR, Schreiber SL | title = Molecular association between ATR and two components of the nucleosome remodeling and deacetylating complex, HDAC2 and CHD4 | journal = Biochemistry | volume = 38 | issue = 44 | pages = 14711–14717 | date = November 1999 | pmid = 10545197 | doi = 10.1021/bi991614n }}</ref><ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/> * [[DNMT1]],<ref name = pmid10888872>{{cite journal | vauthors = Rountree MR, Bachman KE, Baylin SB | title = DNMT1 binds HDAC2 and a new co-repressor, DMAP1, to form a complex at replication foci | journal = Nature Genetics | volume = 25 | issue = 3 | pages = 269–277 | date = July 2000 | pmid = 10888872 | doi = 10.1038/77023 | s2cid = 26149386 }}</ref> * [[EED (protein)|EED]],<ref name = pmid10581039>{{cite journal | vauthors = van der Vlag J, Otte AP | title = Transcriptional repression mediated by the human polycomb-group protein EED involves histone deacetylation | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 4 | pages = 474–478 | date = December 1999 | pmid = 10581039 | doi = 10.1038/70602 | s2cid = 6748531 }}</ref> * [[EZH2]]<ref name = pmid10581039/> and * [[FKBP3]],<ref name = pmid11532945>{{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Seto E | title = The FK506-binding protein 25 functionally associates with histone deacetylases and with transcription factor YY1 | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 17 | pages = 4814–4825 | date = September 2001 | pmid = 11532945 | pmc = 125595 | doi = 10.1093/emboj/20.17.4814 }}</ref> * [[GATA4]],<ref>{{cite news |url=http://www.physorg.com/news205686730.html |title=Three-way control of fetal heart-cell proliferation could help regenerate cardiac cells |date=October 7, 2010 }}</ref> * [[GTF2I]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12393887>{{cite journal | vauthors = Wen YD, Cress WD, Roy AL, Seto E | title = Histone deacetylase 3 binds to and regulates the multifunctional transcription factor TFII-I | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 3 | pages = 1841–1847 | date = January 2003 | pmid = 12393887 | doi = 10.1074/jbc.M206528200 | doi-access = free }}</ref> * [[HDAC10]],<ref name = pmid11739383>{{cite journal | vauthors = Fischer DD, Cai R, Bhatia U, Asselbergs FA, Song C, Terry R, Trogani N, Widmer R, Atadja P, Cohen D | display-authors = 6 | title = Isolation and characterization of a novel class II histone deacetylase, HDAC10 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 8 | pages = 6656–6666 | date = February 2002 | pmid = 11739383 | doi = 10.1074/jbc.M108055200 | doi-access = free }}</ref> * [[HDAC1]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid10581039/><ref name = pmid11739383/><ref name = pmid12920132/><ref name = pmid12032298/><ref name = pmid11777905/><ref name = pmid11804585>{{cite journal | vauthors = Fischle W, Dequiedt F, Hendzel MJ, Guenther MG, Lazar MA, Voelter W, Verdin E | title = Enzymatic activity associated with class II HDACs is dependent on a multiprotein complex containing HDAC3 and SMRT/N-CoR | journal = Molecular Cell | volume = 9 | issue = 1 | pages = 45–57 | date = January 2002 | pmid = 11804585 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00429-4 | hdl-access = free | hdl = 11858/00-001M-0000-002C-9FF9-9 }}</ref><ref name = pmid11466315>{{cite journal | vauthors = Fischle W, Dequiedt F, Fillion M, Hendzel MJ, Voelter W, Verdin E | title = Human HDAC7 histone deacetylase activity is associated with HDAC3 in vivo | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 38 | pages = 35826–35835 | date = September 2001 | pmid = 11466315 | doi = 10.1074/jbc.M104935200 | doi-access = free | hdl = 11858/00-001M-0000-002C-A103-B | hdl-access = free }}</ref><ref name = pmid11564889>{{cite journal | vauthors = Ashburner BP, Westerheide SD, Baldwin AS | title = The p65 (RelA) subunit of NF-kappaB interacts with the histone deacetylase (HDAC) corepressors HDAC1 and HDAC2 to negatively regulate gene expression | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 21 | issue = 20 | pages = 7065–7077 | date = October 2001 | pmid = 11564889 | pmc = 99882 | doi = 10.1128/MCB.21.20.7065-7077.2001 }}</ref><ref name = pmid10444591>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Ng HH, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Bird A, Reinberg D | title = Analysis of the NuRD subunits reveals a histone deacetylase core complex and a connection with DNA methylation | journal = Genes & Development | volume = 13 | issue = 15 | pages = 1924–1935 | date = August 1999 | pmid = 10444591 | pmc = 316920 | doi = 10.1101/gad.13.15.1924 }}</ref><ref name = pmid9520398>{{cite journal | vauthors = Hassig CA, Tong JK, Fleischer TC, Owa T, Grable PG, Ayer DE, Schreiber SL | title = A role for histone deacetylase activity in HDAC1-mediated transcriptional repression | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 7 | pages = 3519–3524 | date = March 1998 | pmid = 9520398 | pmc = 19868 | doi = 10.1073/pnas.95.7.3519 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.3519H }}</ref><ref name = pmid9150135>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Histone deacetylases and SAP18, a novel polypeptide, are components of a human Sin3 complex | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 357–364 | date = May 1997 | pmid = 9150135 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)80216-0 | doi-access = free }}</ref> * [[HMG20B]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12032298/> * [[HSPA4]],<ref name = pmid11777905>{{cite journal | vauthors = Johnson CA, White DA, Lavender JS, O'Neill LP, Turner BM | title = Human class I histone deacetylase complexes show enhanced catalytic activity in the presence of ATP and co-immunoprecipitate with the ATP-dependent chaperone protein Hsp70 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 11 | pages = 9590–9597 | date = March 2002 | pmid = 11777905 | doi = 10.1074/jbc.M107942200 | doi-access = free}}</ref> * [[Faktor C1 ćelije domaćina]],<ref name = pmid12670868>{{cite journal | vauthors = Wysocka J, Myers MP, Laherty CD, Eisenman RN, Herr W | title = Human Sin3 deacetylase and trithorax-related Set1/Ash2 histone H3-K4 methyltransferase are tethered together selectively by the cell-proliferation factor HCF-1 | journal = Genes & Development | volume = 17 | issue = 7 | pages = 896–911 | date = April 2003 | pmid = 12670868 | pmc = 196026 | doi = 10.1101/gad.252103 }}</ref> * [[MTA1]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12920132>{{cite journal | vauthors = Yao YL, Yang WM | title = The metastasis-associated proteins 1 and 2 form distinct protein complexes with histone deacetylase activity | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 43 | pages = 42560–42568 | date = October 2003 | pmid = 12920132 | doi = 10.1074/jbc.M302955200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11146623>{{cite journal | vauthors = Mazumdar A, Wang RA, Mishra SK, Adam L, Bagheri-Yarmand R, Mandal M, Vadlamudi RK, Kumar R | display-authors = 6 | title = Transcriptional repression of oestrogen receptor by metastasis-associated protein 1 corepressor | journal = Nature Cell Biology | volume = 3 | issue = 1 | pages = 30–37 | date = January 2001 | pmid = 11146623 | doi = 10.1038/35050532 | s2cid = 23477845 }}</ref> * [[MTA2]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12920132/><ref name = pmid10444591/> * [[MXD1]],<ref name = pmid9150134>{{cite journal | vauthors = Laherty CD, Yang WM, Sun JM, Davie JR, Seto E, Eisenman RN | title = Histone deacetylases associated with the mSin3 corepressor mediate mad transcriptional repression | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 349–356 | date = May 1997 | pmid = 9150134 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)80215-9 | s2cid = 13490886 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11101889>{{cite journal | vauthors = Spronk CA, Tessari M, Kaan AM, Jansen JF, Vermeulen M, Stunnenberg HG, Vuister GW | title = The Mad1-Sin3B interaction involves a novel helical fold | journal = Nature Structural Biology | volume = 7 | issue = 12 | pages = 1100–1104 | date = December 2000 | pmid = 11101889 | doi = 10.1038/81944 | s2cid = 12451972 | hdl = 2066/79474 | hdl-access = free }}</ref> * [[Mad1]],<ref name = pmid15388328/> * [[Metil-CpG-vezujući proteinski domen 2]],<ref name = pmid10444591/><ref name = pmid12183469>{{cite journal | vauthors = Brackertz M, Boeke J, Zhang R, Renkawitz R | title = Two highly related p66 proteins comprise a new family of potent transcriptional repressors interacting with MBD2 and MBD3 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 43 | pages = 40958–40966 | date = October 2002 | pmid = 12183469 | doi = 10.1074/jbc.M207467200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid10471499>{{cite journal | vauthors = Ng HH, Zhang Y, Hendrich B, Johnson CA, Turner BM, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D, Bird A | display-authors = 6 | title = MBD2 is a transcriptional repressor belonging to the MeCP1 histone deacetylase complex | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 58–61 | date = September 1999 | pmid = 10471499 | doi = 10.1038/12659 | bibcode = 1999NaGen..23...58N | hdl-access = free | s2cid = 6147725 | hdl = 1842/684 }}</ref> * [[PHF21A]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid12032298/><ref name = pmid15325272>{{cite journal | vauthors = Iwase S, Januma A, Miyamoto K, Shono N, Honda A, Yanagisawa J, Baba T | title = Characterization of BHC80 in BRAF-HDAC complex, involved in neuron-specific gene repression | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 322 | issue = 2 | pages = 601–608 | date = September 2004 | pmid = 15325272 | doi = 10.1016/j.bbrc.2004.07.163 | bibcode = 2004BBRC..322..601I }}</ref> * [[PPP1R8]],<ref name = pmid12788942>{{cite journal | vauthors = Jin Q, van Eynde A, Beullens M, Roy N, Thiel G, Stalmans W, Bollen M | title = The protein phosphatase-1 (PP1) regulator, nuclear inhibitor of PP1 (NIPP1), interacts with the polycomb group protein, embryonic ectoderm development (EED), and functions as a transcriptional repressor | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 33 | pages = 30677–30685 | date = August 2003 | pmid = 12788942 | doi = 10.1074/jbc.M302273200 | doi-access = free}}</ref> * [[RBBP4]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid12943729>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Dual mechanisms of regulation of transcription of luteinizing hormone receptor gene by nuclear orphan receptors and histone deacetylase complexes | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 85 | issue = 2–5 | pages = 401–414 | date = June 2003 | pmid = 12943729 | doi = 10.1016/s0960-0760(03)00230-9 | s2cid = 28512341 | url = https://zenodo.org/record/1260176 }}</ref><ref name = pmid12091390>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Silencing of transcription of the human luteinizing hormone receptor gene by histone deacetylase-mSin3A complex | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 36 | pages = 33431–33438 | date = September 2002 | pmid = 12091390 | doi = 10.1074/jbc.M204417200 | doi-access = free }}</ref> * [[RCOR1]],<ref name = pmid12032298>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Chenoweth J, Lane WS, Mandel G, Shiekhattar R | title = A core-BRAF35 complex containing histone deacetylase mediates repression of neuronal-specific genes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 11 | pages = 7420–7425 | date = May 2002 | pmid = 12032298 | pmc = 124246 | doi = 10.1073/pnas.112008599 | doi-access = free | bibcode = 2002PNAS...99.7420H }}</ref><ref name = pmid11171972>{{cite journal | vauthors = You A, Tong JK, Grozinger CM, Schreiber SL | title = CoREST is an integral component of the CoREST- human histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 98 | issue = 4 | pages = 1454–1458 | date = February 2001 | pmid = 11171972 | pmc = 29278 | doi = 10.1073/pnas.98.4.1454 | doi-access = free | bibcode = 2001PNAS...98.1454Y }}</ref> * [[RELA]],<ref name = pmid12419806>{{cite journal | vauthors = Kiernan R, Brès V, Ng RW, Coudart MP, El Messaoudi S, Sardet C, Jin DY, Emiliani S, Benkirane M | display-authors = 6 | title = Post-activation turn-off of NF-kappa B-dependent transcription is regulated by acetylation of p65 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 4 | pages = 2758–2766 | date = January 2003 | pmid = 12419806 | doi = 10.1074/jbc.M209572200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12138131>{{cite journal | vauthors = Yu Z, Zhang W, Kone BC | title = Histone deacetylases augment cytokine induction of the iNOS gene | journal = Journal of the American Society of Nephrology | volume = 13 | issue = 8 | pages = 2009–2017 | date = August 2002 | pmid = 12138131 | doi = 10.1097/01.asn.0000024253.59665.f1 | doi-access = free }}</ref> * [[Retinoblastomski protein]],<ref name = pmid10490602>{{cite journal | vauthors = Lai A, Lee JM, Yang WM, DeCaprio JA, Kaelin WG, Seto E, Branton PE | title = RBP1 recruits both histone deacetylase-dependent and -independent repression activities to retinoblastoma family proteins | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 10 | pages = 6632–6641 | date = October 1999 | pmid = 10490602 | pmc = 84642 | doi = 10.1128/mcb.19.10.6632 }}</ref> * [[SAP30]],<ref name = pmid10444591/><ref name = pmid9651585>{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Sun ZW, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Hampsey M, Reinberg D | title = SAP30, a novel protein conserved between human and yeast, is a component of a histone deacetylase complex | journal = Molecular Cell | volume = 1 | issue = 7 | pages = 1021–1031 | date = June 1998 | pmid = 9651585 | doi = 10.1016/s1097-2765(00)80102-1 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11784859>{{cite journal | vauthors = Kuzmichev A, Zhang Y, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Role of the Sin3-histone deacetylase complex in growth regulation by the candidate tumor suppressor p33(ING1) | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 22 | issue = 3 | pages = 835–848 | date = February 2002 | pmid = 11784859 | pmc = 133546 | doi = 10.1128/mcb.22.3.835-848.2002 }}</ref> * [[SIN3A]],<ref name = pmid12493763/><ref name = pmid9804427/><ref name = pmid9150134/><ref name = pmid12943729/><ref name = pmid12091390/><ref name = pmid12724404>{{cite journal | vauthors = Fleischer TC, Yun UJ, Ayer DE | title = Identification and characterization of three new components of the mSin3A corepressor complex | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 23 | issue = 10 | pages = 3456–3467 | date = May 2003 | pmid = 12724404 | pmc = 164750 | doi = 10.1128/mcb.23.10.3456-3467.2003 }}</ref><ref name = pmid12398767>{{cite journal | vauthors = Yang L, Mei Q, Zielinska-Kwiatkowska A, Matsui Y, Blackburn ML, Benedetti D, Krumm AA, Taborsky GJ, Chansky HA | display-authors = 6 | title = An ERG (ets-related gene)-associated histone methyltransferase interacts with histone deacetylases 1/2 and transcription co-repressors mSin3A/B | journal = The Biochemical Journal | volume = 369 | issue = Pt 3 | pages = 651–657 | date = February 2003 | pmid = 12398767 | pmc = 1223118 | doi = 10.1042/BJ20020854 }}</ref> * [[SMARCA5]],<ref name = pmid12198550/> * [[SNW1]],<ref name = pmid10644367>{{cite journal | vauthors = Zhou S, Fujimuro M, Hsieh JJ, Chen L, Hayward SD | title = A role for SKIP in EBNA2 activation of CBF1-repressed promoters | journal = Journal of Virology | volume = 74 | issue = 4 | pages = 1939–1947 | date = February 2000 | pmid = 10644367 | pmc = 111672 | doi = 10.1128/jvi.74.4.1939-1947.2000 }}</ref> * [[SUV39H1]],<ref name = pmid11788710>{{cite journal | vauthors = Vaute O, Nicolas E, Vandel L, Trouche D | title = Functional and physical interaction between the histone methyl transferase Suv39H1 and histone deacetylases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 30 | issue = 2 | pages = 475–481 | date = January 2002 | pmid = 11788710 | pmc = 99834 | doi = 10.1093/nar/30.2.475 }}</ref> * [[Transkripcijski faktor Sp1]],<ref name = pmid12091390/><ref name = pmid12151407/><ref name = pmid12176973/> * [[Transkripcijski faktor Sp3]],<ref name = pmid12151407>{{cite journal | vauthors = Won J, Yim J, Kim TK | title = Sp1 and Sp3 recruit histone deacetylase to repress transcription of human telomerase reverse transcriptase (hTERT) promoter in normal human somatic cells | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 41 | pages = 38230–38238 | date = October 2002 | pmid = 12151407 | doi = 10.1074/jbc.M206064200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12176973>{{cite journal | vauthors = Sun JM, Chen HY, Moniwa M, Litchfield DW, Seto E, Davie JR | title = The transcriptional repressor Sp3 is associated with CK2-phosphorylated histone deacetylase 2 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 39 | pages = 35783–35786 | date = September 2002 | pmid = 12176973 | doi = 10.1074/jbc.C200378200 | doi-access = free }}</ref> * [[TOP2B]],<ref name = pmid11062478>{{cite journal | vauthors = Tsai SC, Valkov N, Yang WM, Gump J, Sullivan D, Seto E | title = Histone deacetylase interacts directly with DNA topoisomerase II | journal = Nature Genetics | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–353 | date = November 2000 | pmid = 11062478 | doi = 10.1038/81671 | s2cid = 19301396 }}</ref> and * [[YY1]].<ref name = pmid9346952>{{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Sun JM, Davie JR, Seto E | title = Isolation and characterization of cDNAs corresponding to an additional member of the human histone deacetylase gene family | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 44 | pages = 28001–28007 | date = October 1997 | pmid = 9346952 | doi = 10.1074/jbc.272.44.28001 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11486036>{{cite journal | vauthors = Yao YL, Yang WM, Seto E | title = Regulation of transcription factor YY1 by acetylation and deacetylation | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 21 | issue = 17 | pages = 5979–5991 | date = September 2001 | pmid = 11486036 | pmc = 87316 | doi = 10.1128/mcb.21.17.5979-5991.2001 }}</ref><ref name = pmid9016636>{{cite journal | vauthors = Kalenik JL, Chen D, Bradley ME, Chen SJ, Lee TC | title = Yeast two-hybrid cloning of a novel zinc finger protein that interacts with the multifunctional transcription factor YY1 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 25 | issue = 4 | pages = 843–849 | date = February 1997 | pmid = 9016636 | pmc = 146511 | doi = 10.1093/nar/25.4.843 }}</ref> {{Div col end}} == Također pogledajte == * [[Histon-deacetilaza]] == Reference == {{refspisak|35em}} == Dodatni izvori == {{refbegin|35em}} * {{cite journal | vauthors = Ahringer J | title = NuRD and SIN3 histone deacetylase complexes in development | journal = Trends in Genetics | volume = 16 | issue = 8 | pages = 351–356 | date = August 2000 | pmid = 10904264 | doi = 10.1016/S0168-9525(00)02066-7 }} * {{cite journal | vauthors = Verdin E, Dequiedt F, Kasler HG | title = Class II histone deacetylases: versatile regulators | journal = Trends in Genetics | volume = 19 | issue = 5 | pages = 286–293 | date = May 2003 | pmid = 12711221 | doi = 10.1016/S0168-9525(03)00073-8 | hdl = 2268/80861 | hdl-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Dufau ML | title = Dual mechanisms of regulation of transcription of luteinizing hormone receptor gene by nuclear orphan receptors and histone deacetylase complexes | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 85 | issue = 2–5 | pages = 401–414 | date = June 2003 | pmid = 12943729 | doi = 10.1016/S0960-0760(03)00230-9 | s2cid = 28512341 | url = https://zenodo.org/record/1260176 }} * {{cite journal | vauthors = Furukawa Y, Kawakami T, Sudo K, Inazawa J, Matsumine A, Akiyama T, Nakamura Y | title = Isolation and mapping of a human gene (RPD3L1) that is homologous to RPD3, a transcription factor in Saccharomyces cerevisiae | journal = Cytogenetics and Cell Genetics | volume = 73 | issue = 1–2 | pages = 130–133 | year = 1996 | pmid = 8646880 | doi = 10.1159/000134323 }} * {{cite journal | vauthors = Yang WM, Inouye C, Zeng Y, Bearss D, Seto E | title = Transcriptional repression by YY1 is mediated by interaction with a mammalian homolog of the yeast global regulator RPD3 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 23 | pages = 12845–12850 | date = November 1996 | pmid = 8917507 | pmc = 24008 | doi = 10.1073/pnas.93.23.12845 | doi-access = free | bibcode = 1996PNAS...9312845Y }} * {{cite journal | vauthors = Laherty CD, Yang WM, Sun JM, Davie JR, Seto E, Eisenman RN | title = Histone deacetylases associated with the mSin3 corepressor mediate mad transcriptional repression | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 349–356 | date = May 1997 | pmid = 9150134 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80215-9 | s2cid = 13490886 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Iratni R, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D | title = Histone deacetylases and SAP18, a novel polypeptide, are components of a human Sin3 complex | journal = Cell | volume = 89 | issue = 3 | pages = 357–364 | date = May 1997 | pmid = 9150135 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80216-0 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Yang WM, Yao YL, Sun JM, Davie JR, Seto E | title = Isolation and characterization of cDNAs corresponding to an additional member of the human histone deacetylase gene family | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 44 | pages = 28001–28007 | date = October 1997 | pmid = 9346952 | doi = 10.1074/jbc.272.44.28001 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hassig CA, Tong JK, Fleischer TC, Owa T, Grable PG, Ayer DE, Schreiber SL | title = A role for histone deacetylase activity in HDAC1-mediated transcriptional repression | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 7 | pages = 3519–3524 | date = March 1998 | pmid = 9520398 | pmc = 19868 | doi = 10.1073/pnas.95.7.3519 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.3519H }} * {{cite journal | vauthors = Randhawa GS, Bell DW, Testa JR, Feinberg AP | title = Identification and mapping of human histone acetylation modifier gene homologues | journal = Genomics | volume = 51 | issue = 2 | pages = 262–269 | date = July 1998 | pmid = 9722949 | doi = 10.1006/geno.1998.5370 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, LeRoy G, Seelig HP, Lane WS, Reinberg D | title = The dermatomyositis-specific autoantigen Mi2 is a component of a complex containing histone deacetylase and nucleosome remodeling activities | journal = Cell | volume = 95 | issue = 2 | pages = 279–289 | date = October 1998 | pmid = 9790534 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81758-4 | s2cid = 18786866 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Tong JK, Hassig CA, Schnitzler GR, Kingston RE, Schreiber SL | title = Chromatin deacetylation by an ATP-dependent nucleosome remodelling complex | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6705 | pages = 917–921 | date = October 1998 | pmid = 9804427 | doi = 10.1038/27699 | s2cid = 4355885 | bibcode = 1998Natur.395..917T }} * {{cite journal | vauthors = Hsieh JJ, Zhou S, Chen L, Young DB, Hayward SD | title = CIR, a corepressor linking the DNA binding factor CBF1 to the histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 1 | pages = 23–28 | date = January 1999 | pmid = 9874765 | pmc = 15086 | doi = 10.1073/pnas.96.1.23 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...96...23H }} * {{cite journal | vauthors = Yarden RI, Brody LC | title = BRCA1 interacts with components of the histone deacetylase complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 9 | pages = 4983–4988 | date = April 1999 | pmid = 10220405 | pmc = 21803 | doi = 10.1073/pnas.96.9.4983 | doi-access = free | bibcode = 1999PNAS...96.4983Y }} * {{cite journal | vauthors = Koipally J, Renold A, Kim J, Georgopoulos K | title = Repression by Ikaros and Aiolos is mediated through histone deacetylase complexes | journal = The EMBO Journal | volume = 18 | issue = 11 | pages = 3090–3100 | date = June 1999 | pmid = 10357820 | pmc = 1171390 | doi = 10.1093/emboj/18.11.3090 }} * {{cite journal | vauthors = Zhang Y, Ng HH, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Bird A, Reinberg D | title = Analysis of the NuRD subunits reveals a histone deacetylase core complex and a connection with DNA methylation | journal = Genes & Development | volume = 13 | issue = 15 | pages = 1924–1935 | date = August 1999 | pmid = 10444591 | pmc = 316920 | doi = 10.1101/gad.13.15.1924 }} * {{cite journal | vauthors = Ng HH, Zhang Y, Hendrich B, Johnson CA, Turner BM, Erdjument-Bromage H, Tempst P, Reinberg D, Bird A | display-authors = 6 | title = MBD2 is a transcriptional repressor belonging to the MeCP1 histone deacetylase complex | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 58–61 | date = September 1999 | pmid = 10471499 | doi = 10.1038/12659 | bibcode = 1999NaGen..23...58N | hdl-access = free | s2cid = 6147725 | hdl = 1842/684 }} * {{cite journal | vauthors = Wade PA, Gegonne A, Jones PL, Ballestar E, Aubry F, Wolffe AP | title = Mi-2 complex couples DNA methylation to chromatin remodelling and histone deacetylation | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 1 | pages = 62–66 | date = September 1999 | pmid = 10471500 | doi = 10.1038/12664 | bibcode = 1999NaGen..23...62W | s2cid = 52868103 }} * {{cite journal | vauthors = Lai A, Lee JM, Yang WM, DeCaprio JA, Kaelin WG, Seto E, Branton PE | title = RBP1 recruits both histone deacetylase-dependent and -independent repression activities to retinoblastoma family proteins | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 10 | pages = 6632–6641 | date = October 1999 | pmid = 10490602 | pmc = 84642 | doi = 10.1128/mcb.19.10.6632 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|HDAC2+protein,+human}} * {{FactorBook|HDAC2}} * {{PDBe-KB2|Q92769|Histon-deacetilza 2}} {{Ugljik-dušične nepeptidne hidrolaze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:EC 3.5.1]] [[Kategorija:Enzimi]] d4iq0xcfsorbvgf5rq1hcf2agta5u8h 0 538514 3934364 2026-10-07T12:05:20Z Yasperosus 186531 Preusmjereno na [[Histon-deacetilaza 2]] 3934364 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Histon-deacetilaza 2]] 1ywlf79bqstlt207was26y1eny18wiz 0 538515 3934372 2026-10-07T12:47:40Z Yasperosus 186531 Nova stranica: {{Infokutija protein | Symbol = Selectin | Ime = Selektin | image = Pselectin.PNG | width = 200px | caption = [[Rendgenska kristalografija|Kristalografska struktura]] [[P-selektin]]skog [[lektin]]a vezanog za šećer, prikazanog štapićima.<ref name="Somers_2000">{{PDB|1G1R}}; {{cite journal | vauthors = Somers WS, Tang J, Shaw GD, Camphausen RT | title = Insights into the molecular basis of leukocyte tethering and rolling revealed by structures of P- and E-selectin bound to... 3934372 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Symbol = Selectin | Ime = Selektin | image = Pselectin.PNG | width = 200px | caption = [[Rendgenska kristalografija|Kristalografska struktura]] [[P-selektin]]skog [[lektin]]a vezanog za šećer, prikazanog štapićima.<ref name="Somers_2000">{{PDB|1G1R}}; {{cite journal | vauthors = Somers WS, Tang J, Shaw GD, Camphausen RT | title = Insights into the molecular basis of leukocyte tethering and rolling revealed by structures of P- and E-selectin bound to SLe(X) and PSGL-1 | journal = Cell | volume = 103 | issue = 3 | pages = 467–79 | date = October 2000 | pmid = 11081633 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)00138-0 | s2cid = 12719907 | doi-access = free }}</ref> | InterPro= IPR002396 | SMART= | PROSITE = | SCOP = | TCDB = | OPM family= | OPM protein= | Pfam= | PDB= | Membranome superfamily= 12 }} '''Selektini''' ('''[[klaster diferencijacije]] 62''' ili '''CD62''') su porodica [[molekula ćelijske adhezije]] (ili [[molekula ćelijske adhezije|CAM]]). Svi selektini su jednolančani transmembranski [[glikoprotein]]i koji dijele slična svojstva sa [[lektin C-tipa|lektinom C-tipa]] zbog srodnog [[N-kraj|amino-terminala]] i vezivanja zavisnog od kalcija.<ref name="robspath">{{cite book | title=Robbins Pathologic Basis of Disease| last=Cotran|author2=Kumar, Collins | publisher=W.B Saunders Company| location=Philadelphia| isbn=978-0-7216-7335-6 | year=1998}}</ref> Selektini se vežu za šećerne [[Hemijski dio|dijelove]] i stoga se smatraju vrstom [[lektin]]a, proteina ćelijske adhezije koji vežu šećerne [[polimer]]e.<ref name="isbn0-8153-4093-1">{{cite book | author = Parham, Peter | title = The immune system | edition = 2nd | publisher = Garland Science | location = New York | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/immunesystem00parh/page/244 244–245] | isbn = 978-0-8153-4093-5 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/immunesystem00parh/page/244 }}</ref> == Struktura == Sva tri poznata člana porodice selektina (L-, E- i P-selektin) dijele sličnu strukturu kasete: [[N-terminal]]ni, kalcij-zavisni lektinski domen, domen sličan [[epidermni faktor rasta|epidermnom faktoru rasta]] (EGF), varijabilni broj konsenzusnih ponavljajućih jedinica (2, 6 i 9 za L–, E–, odnosno P-selektin), [[transmembranski domen]] (TM) i intraćelijski [[citoplazma]]tski rep (cito). Transmembranski i citoplazmatski dijelovi nisu konzervirani u svim selektinima, što je odgovorno za njihovo ciljanje u različite odjeljke.<ref name="Ley_2003">{{cite journal | vauthors = Ley K | title = The role of selectins in inflammation and disease | journal = Trends in Molecular Medicine | volume = 9 | issue = 6 | pages = 263–8 | date = June 2003 | pmid = 12829015 | doi = 10.1016/S1471-4914(03)00071-6 | citeseerx = 10.1.1.407.6232 }}</ref> Iako dijele zajedničke elemente, njihova distribucija u tkivima i kinetika vezivanja su prilično različite, što odražava njihove različite uloge u različitim patofiziološkim procesima.<ref name="pmid21301059">{{cite journal | vauthors = Cheung LS, Raman PS, Balzer EM, Wirtz D, Konstantopoulos K | title = Biophysics of selectin-ligand interactions in inflammation and cancer | journal = Physical Biology | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 015013 | date = February 2011 | pmid = 21301059 | doi = 10.1088/1478-3975/8/1/015013 | bibcode = 2011PhBio...8a5013S | s2cid = 3909905 }}</ref> ==Tipovi== Postoje tri podskupa selektina: * [[E-selektin]] (u [[endotel|endotelnim]] ćelijama) * [[L-selektin]] (u [[leukocit|bijelim krvnim zrncima]]) * [[P-selektin]] (u [[trombocit]]ima i endotelnim ćelijama) L-selektin je najmanji od vaskularnih selektina, eksprimiran na svim [[granulocit]]ima i [[monocit]]ima te na većini [[limfocit]]a, može se naći u većini leukocita. P-selektin, najveći selektin, pohranjen je u α-granulama trombocita i u [[Weibel-Paladeva tjelešca|Weibel-Paladevim tjelešcima]] [[endotel]]nih ćelija i translociran je na ćelijsku površinu aktiviranih endotelnih ćelija i trombocita. E-selektin se ne eksprimira u osnovnim uslovima, osim u mikrožilicama kože, ali ga brzo induciraju upalni [[citokin]]i. Ova tri tipa dijele značajan stepen [[homologija sekvence|homologije sekvenci]] među sobom (osim u transmembranskim i citoplazmatskim domenima) i između [[vrsta]]. Analiza ove homologije otkrila je da je lektinski domen, koji veže šećere, najkonzerviraniji, što sugerira da se tri selektina vežu za slične strukture šećera. [[Citoplazma]]tski i [[transmembranski domen]]i visoko su [[konzervirana sekvenca|konzervirani između vrsta]], ali nisu konzervirani među selektinima. Ovi dijelovi molekula selektina odgovorni su za njihovo ciljanje u različite odjeljke: P-selektin u sekretorne granule, E-selektin u plazma membranu i L-selektin u vrhove mikronabora na leukocitima.<ref name="Ley_2003"/> ==Etimologija== Naziv selektin potiče od riječi "selected" i "[[lektin]]i", koje su vrsta proteina koji prepoznaje [[ugljikohidrat]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Kappelmayer J, Nagy B | title = The Interaction of Selectins and PSGL-1 as a Key Component in Thrombus Formation and Cancer Progression | journal = BioMed Research International | volume = 2017 | date = 2017 | pmid = 28680883 | pmc = 5478826 | doi = 10.1155/2017/6138145 | doi-access = free }}</ref> == Funkcija == Selektini su uključeni u konstitutivno usmjeravanje [[limfocit]]a prema unutra, te u hronične i akutne upalne procese, uključujući postishemijsku upalu u [[mišići]]ma, [[bubrezi]]ma i srcu, upalu kože, [[ateroskleroza|aterosklerozu]], [[glomerulonefritis]] i ''[[lupus eritematosus]]''<ref name="Ley_2003"/> i metastaze raka. Tokom [[upala|upalnog odgovora]], P-selektin se prvo eksprimira na endotelnim ćelijama, a zatim i E-selektin. Stimulusi poput [[histamin]]a i [[trombin]]a uzrokuju mobilizaciju endotelnih ćelija, što dovodi do trenutnog oslobađanja prethodno formiranog P-selektina iz [[Weibel-Paladovo tjelešace|Weible-Paladovih tjelešaca]] unutar ćelije. [[Citokin]]i poput [[TNF-alfa]] stimulišu transkripciju i translaciju E-selektina i dodatnog P-selektina, što objašnjava kašnjenje od nekoliko sati.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-012088488-9.50085-1 |chapter=Immunologic Mechanisms of Vasculitis |title=Seldin and Giebisch's the Kidney |pages=2315–2338 |year=2008 |last1=Jennette |first1=J. Charles |last2=Falk |first2=Ronald J. |isbn=978-0-12-088488-9 }}</ref> Kako se leukocit kotrlja duž zida [[krvni sud|krvnog suda]], distalni lektinu sličan domen selektina veže se za određene ugljikohidratne grupe prisutne na proteinima (kao što je [[PSGL-1]]) na leukocitu, što usporava ćeliju i omogućava joj da napusti krvni sud i uđe u mjesto infekcije. Priroda selektina niskog afiniteta je ono što omogućava karakteristično "kotrljanje" koje se pripisuje leukocitima tokom [[kaskada leukocitne adhezije]].<ref name="robspath"/> Svaki selektin ima domen za prepoznavanje ugljikohidrata koji posreduje u vezivanju za specifične glikane na suprotstavljenim ćelijama. Imaju izuzetno slične proteinske nabore i ostatke za vezivanje ugljikohidrata,<ref name="Somers_2000"/> što dovodi do preklapanja glikana za koje se vežu. Selektini se vežu za sijalil Lewis X (SLe^x) determinantu "NeuAcα2-3Galβ1-4(Fucα1-3)GlcNAc." Međutim, SLe^x, per se, ne predstavlja efikasan selektinski receptor. Umjesto toga, SLe^x i srodni sijalilirani, fukozilirani glikani su komponente opsežnijih determinanti vezivanja.<ref name="pmid18579791">{{cite journal | vauthors = Nimrichter L, Burdick MM, Aoki K, Laroy W, Fierro MA, Hudson SA, Von Seggern CE, Cotter RJ, Bochner BS, Tiemeyer M, Konstantopoulos K, Schnaar RL | title = E-selectin receptors on human leukocytes | journal = Blood | volume = 112 | issue = 9 | pages = 3744–52 | date = November 2008 | pmid = 18579791 | pmc = 2572800 | doi = 10.1182/blood-2008-04-149641 }}</ref> Najbolje okarakterizirani [[ligand]] za tri selektina je ligand-1 glikoproteina P-selektina ([[PSGL-1]]), koji je [[glikoprotein]] mucinskog tipa koji se eksprimira na svim [[leukocit|bijelim krvnim zrncima]]. [[Neutrofil]]i i [[eozinofil]]i vežu se za E-selektin. Jedan od prijavljenih liganada za E-selektin je sijalilirani [[Lewis sistem antigena|Lewis X antigen]] (SLe^x). Eozinofili, poput neutrofila, koriste sijalilirane, proteazno-rezistentne strukture za vezanje za E-selektin, iako eozinofil eksprimira mnogo niže nivoe ovih struktura na svojoj površini.<ref name="pmid7506734">{{cite journal | vauthors = Bochner BS, Sterbinsky SA, Bickel CA, Werfel S, Wein M, Newman W | title = Differences between human eosinophils and neutrophils in the function and expression of sialic acid-containing counterligands for E-selectin | journal = Journal of Immunology | volume = 152 | issue = 2 | pages = 774–82 | date = January 1994 | doi = 10.4049/jimmunol.152.2.774 | pmid = 7506734 | s2cid = 45677380 | doi-access = free }}</ref> Ligandi za P-selektin na eozinofilima i neutrofilima su slične sijalilirane, proteazno-senzitivne, endo-beta-galaktozidazno-rezistentne strukture, jasno različite od onih prijavljenih za E-selektin, i ukazuju na različite uloge P-selektina i E-selektina tokom regrutacije tokom upalnih odgovora.<ref name="pmid7532979">{{cite journal | vauthors = Wein M, Sterbinsky SA, Bickel CA, Schleimer RP, Bochner BS | title = Comparison of human eosinophil and neutrophil ligands for P-selectin: ligands for P-selectin differ from those for E-selectin | journal = American Journal of Respiratory Cell and Molecular Biology | volume = 12 | issue = 3 | pages = 315–9 | date = March 1995 | pmid = 7532979 | doi = 10.1165/ajrcmb.12.3.7532979 }}</ref> ==Mehanizmi vezivanja== Selektini imaju zglobne domene, što im omogućava brze konformacijske promjene u nanosekundnom rasponu između 'otvorenih' i 'zatvorenih' konformacija. [[Smični stres]] na molekuli selektina uzrokuje da ona favorizira 'otvorenu' konformaciju.<ref>{{cite journal | vauthors = Thomas W | title = For catch bonds, it all hinges on the interdomain region | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 174 | issue = 7 | pages = 911–3 | date = September 2006 | pmid = 17000873 | pmc = 2064382 | doi = 10.1083/jcb.200609029 }}</ref> Kod kotrljanja leukocita, 'otvorena' konformacija selektina mu omogućava da se veže za unutrašnje sialil Lewisne molekule dalje duž PSGL-1 lanca, povećavajući ukupni afinitet vezivanja – ako se veza selektin-sijalil Lewis prekine, može kliziti i formirati nove veze s drugim sialil Lewis molekulama niz lanac. Međutim, u 'zatvorenoj' konformaciji, selektin se može vezati samo za jednu sialil Lewis molekulu, te stoga ima znatno smanjen afinitet vezivanja. Rezultat toga je da selektini pokazuju ponašanje veze hvatanja i klizanja – pod niskim naponima smicanja, njihov afinitet vezivanja se zapravo povećava povećanjem zatezne sile primijenjene na vezu jer više selektina preferira 'otvorenu' konformaciju. Pri visokim naponima, afinitet vezivanja je i dalje smanjen jer je veza selektin-ligand i dalje normalna veza klizanja. Smatra se da ovaj prag napona smicanja pomaže u odabiru pravog promjera krvnih sudova za pokretanje ekstravazacije leukocita, a može i pomoći u sprječavanju neprikladne agregacije leukocita tokom vaskularne staze.<ref>{{cite journal | vauthors = Yago T, Wu J, Wey CD, Klopocki AG, Zhu C, McEver RP | title = Catch bonds govern adhesion through L-selectin at threshold shear | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 166 | issue = 6 | pages = 913–23 | date = September 2004 | pmid = 15364963 | pmc = 2172126 | doi = 10.1083/jcb.200403144 }}</ref> ==Uloga u kanceru== Postaje očigledno da selektin može igrati ulogu u upali i progresiji raka.<ref name="Ley_2003"/> Tumorske ćelije koriste mehanizme zavisne od selektina koji posreduju u vezivanju ćelija i interakcijama kotrljanja putem prepoznavanja ugljikohidratnih liganada na tumorskoj ćeliji, kako bi poboljšale metastaze udaljenih organa,<ref name="pmid18028011">{{cite journal | vauthors = Barthel SR, Gavino JD, Descheny L, Dimitroff CJ | title = Targeting selectins and selectin ligands in inflammation and cancer | journal = Expert Opinion on Therapeutic Targets | volume = 11 | issue = 11 | pages = 1473–91 | date = November 2007 | pmid = 18028011 | pmc = 2559865 | doi = 10.1517/14728222.11.11.1473 }}</ref><ref name="pmid21622232">{{cite journal | vauthors = St Hill CA | title = Interactions between endothelial selectins and cancer cells regulate metastasis | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 16 | pages = 3233–51 | date = June 2011 | issue = 9 | pmid = 21622232 | doi = 10.2741/3909 | doi-access = free }}</ref> pokazujući ' leukociznu mimikriju '.<ref name="pmid16610706">{{cite book | vauthors = Witz IP | title = Tumor-microenvironment interactions: the selectin-selectin ligand axis in tumor-endothelium cross talk | volume = 130 | pages = 125–40 | year = 2006 | pmid = 16610706 | doi = 10.1007/0-387-26283-0_6 | isbn = 978-0-387-26282-6 | series = Cancer Treatment and Research | chapter = Tumor-Microenvironment Interactions }}</ref> Brojne studije su pokazale povećanu ekspresiju [[ugljikohidrat]]nih liganada na metastatskim [[tumor]]ima,<ref name="pmid9106690">{{cite journal | vauthors = Nakamori S, Kameyama M, Imaoka S, Furukawa H, Ishikawa O, Sasaki Y, Izumi Y, Irimura T | title = Involvement of carbohydrate antigen sialyl Lewis(x) in colorectal cancer metastasis | journal = Diseases of the Colon and Rectum | volume = 40 | issue = 4 | pages = 420–31 | date = April 1997 | pmid = 9106690 | doi = 10.1007/BF02258386 | s2cid = 24770173 }}</ref> pojačana ekspresija E-selektina na površini endotelnih krvnih sudova na mjestu [[metastaza]] tumora,<ref name="pmid9137500">{{cite journal | vauthors = Matsuura N, Narita T, Mitsuoka C, Kimura N, Kannagi R, Imai T, Funahashi H, Takagi H | title = Increased concentration of soluble E-selectin in the sera of breast cancer patients | journal = Anticancer Research | volume = 17 | issue = 2B | pages = 1367–72 | year = 1997 | pmid = 9137500 }}</ref> i sposobnost metastatskih tumorskih ćelija da se kotrljaju i prianjaju na [[endotel]]ne ćelije, što ukazuje na ulogu selektina u metastazama.<ref name="pmid16982754">{{cite journal | vauthors = Gout S, Morin C, Houle F, Huot J | title = Death receptor-3, a new E-Selectin counter-receptor that confers migration and survival advantages to colon carcinoma cells by triggering p38 and ERK MAPK activation | journal = Cancer Research | volume = 66 | issue = 18 | pages = 9117–24 | date = September 2006 | pmid = 16982754 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-05-4605 | doi-access = free }}</ref> Pored E-selektina, uloga P-selektina (eksprimiranog na trombocitima) i L-selektina (na leukocitima) u širenju raka sugerirana je na način da oni interaguju sa cirkulirajućim ćelijama raka u ranoj fazi metastaze.<ref name="pmid11854515">{{cite journal | vauthors = Borsig L, Wong R, Hynes RO, Varki NM, Varki A | title = Synergistic effects of L- and P-selectin in facilitating tumor metastasis can involve non-mucin ligands and implicate leukocytes as enhancers of metastasis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 4 | pages = 2193–8 | date = February 2002 | pmid = 11854515 | pmc = 122341 | doi = 10.1073/pnas.261704098 | bibcode = 2002PNAS...99.2193B | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid15640834">{{cite journal | vauthors = Peeters CF, Ruers TJ, Westphal JR, de Waal RM | title = Progressive loss of endothelial P-selectin expression with increasing malignancy in colorectal cancer | journal = Laboratory Investigation; A Journal of Technical Methods and Pathology | volume = 85 | issue = 2 | pages = 248–56 | date = February 2005 | pmid = 15640834 | doi = 10.1038/labinvest.3700217 | doi-access = free }}</ref> === Organsa selektivnost === Selektini i ligandi selektina određuju selektivnost organa za metastaze. Nekoliko faktora može objasniti [[teorija sjemena i tla|teoriju sjemena i tla]] ili navođenje [[metastaza]]. Posebno, genetička regulacija i aktivacija specifičnih [[hemokin]]a, [[citokin]]a i [[proteaza]] mogu usmjeriti metastaze na željeni organ. U stvari, ekstravazacija cirkulirajućih tumorskih ćelija u organu domaćinu zahtijeva uzastopne adhezivne interakcije između endotelnih ćelija i njihovih liganada ili kontra-receptora prisutnih na ćelijama raka. Metastatske ćelije koje pokazuju visoku sklonost metastaziranju na određene organe prianjaju većim brzinama na venularne endotelne ćelije izolovane sa ovih ciljnih mjesta. Štaviše, one napadaju ciljno tkivo većim brzinama i bolje reaguju na parakrine faktore rasta oslobođene sa ciljnog mjesta. Tipično, interakcije ćelija raka/endotelnih ćelija podrazumijevaju prvo početno vezivanje i kotrljanje cirkulirajućih ćelija raka na endotelu, posredovano selektinom. Kotrljajuće ćelije raka zatim se aktiviraju lokalno oslobođenim hemokinima prisutnim na površini [[endotel]]nih ćelija. Ovo pokreće aktivaciju [[integrin]]a iz ćelija raka, omogućavajući njihovo čvršće prianjanje na članove porodice Ig-CAM kao što je ICAM, inicirajući procese transendotelne migracije i ekstravazacije.[72] Odgovarajući skup endotelnih receptora ponekad se ne eksprimira konstitutivno i ćelije raka moraju pokrenuti njihovu ekspresiju. U tom kontekstu, supernatanti kulture ćelija raka mogu pokrenuti ekspresiju E-selektina od strane endotelnih ćelija, što sugerira da ćelije raka mogu same osloboditi citokine kao što su TNF-α, IL-1β ili INF-γ koji će direktno aktivirati endotelne ćelije da eksprimiraju E-selektin, P-selektin, ICAM-2 ili VCAM. S druge strane, nekoliko studija dalje pokazuje da ćelije raka mogu pokrenuti ekspresiju molekula endotelne adhezije na indirektnije načine. Budući da adhezija nekoliko ćelija raka na endotel zahtijeva prisustvo endotelnih selektina, kao i sialil Lewis ugljikohidrata na ćelijama raka, stepen ekspresije selektina na vaskularnom zidu i prisustvo odgovarajućeg liganda na ćelijama raka su odlučujući za njihovu adheziju i ekstravazaciju u određeni organ. Diferencijalni profil ekspresije selektina na endotelu i specifične interakcije selektina koje eksprimiraju endotelne ćelije potencijalnih ciljnih organa i njihovih liganada eksprimiranih na ćelijama raka su glavne odrednice koje su u osnovi organski specifične distribucije [[metastaza]]. ==Istraživanje== Selektini su uključeni u projekte liječenja osteoporoze, bolesti koja nastaje kada ćelije koje stvaraju kost, zvane [[osteoblast]]i, postanu previše rijetke. Osteoblasti se razvijaju iz [[matične ćelije| matičnih ćelija]], a naučnici se nadaju da će na kraju moći liječiti [[osteoporoza|osteoporozu]] dodavanjem matičnih ćelija u [[koštana srž|koštanu srž]] pacijenta. Istraživači su razvili način korištenja selektina za usmjeravanje matičnih ćelija uvedenih u [[vaskularni sistem]] u koštanoj srži.<ref>U laboratoriji Roberta Sacksteina na Univerzitetu Harvard</ref> E-selektini se konstitutivno eksprimiraju u koštanoj srži, a istraživači su pokazali da označavanje matičnih ćelija određenim [[glikoprotein]]om uzrokuje migraciju ovih ćelija u koštanu srž. Stoga bi selektini jednog dana mogli biti neophodni za regenerativnu terapiju osteoporoze.<ref>{{Cite web |url=http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |title=Sackstein Lab<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-05-21 |archive-date=2019-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929024711/http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |url-status=dead }}</ref> == Također pogledajte == * [[Sushi domen]] == Reference == {{refspisak|32em}} == Vanjski linkovi == * [http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ Sackstein Lab of Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190929024711/http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |date=2019-09-29 }} * [http://multimedia.mcb.harvard.edu Computer-generated movie of the mobilization of P-selectin inside a leukocyte at mcb.harvard.edu] {{Lektini}} {{Molekule ćelijske adhezije}} [[Kategorija:Selektini| ]] [[Kategorija:Proteini ćelijske adhezije]] [[Kategorija:Lektini]] [[Kategorija:Proteinski domeni]] [[Kategorija: Jednoprolazni transmembranski proteini]] 45sp3cu2q3rgavnqez9st0feuhmz3hv 3934373 3934372 2026-10-07T12:49:51Z Yasperosus 186531 /* Struktura */ 3934373 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Symbol = Selectin | Ime = Selektin | image = Pselectin.PNG | width = 200px | caption = [[Rendgenska kristalografija|Kristalografska struktura]] [[P-selektin]]skog [[lektin]]a vezanog za šećer, prikazanog štapićima.<ref name="Somers_2000">{{PDB|1G1R}}; {{cite journal | vauthors = Somers WS, Tang J, Shaw GD, Camphausen RT | title = Insights into the molecular basis of leukocyte tethering and rolling revealed by structures of P- and E-selectin bound to SLe(X) and PSGL-1 | journal = Cell | volume = 103 | issue = 3 | pages = 467–79 | date = October 2000 | pmid = 11081633 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)00138-0 | s2cid = 12719907 | doi-access = free }}</ref> | InterPro= IPR002396 | SMART= | PROSITE = | SCOP = | TCDB = | OPM family= | OPM protein= | Pfam= | PDB= | Membranome superfamily= 12 }} '''Selektini''' ('''[[klaster diferencijacije]] 62''' ili '''CD62''') su porodica [[molekula ćelijske adhezije]] (ili [[molekula ćelijske adhezije|CAM]]). Svi selektini su jednolančani transmembranski [[glikoprotein]]i koji dijele slična svojstva sa [[lektin C-tipa|lektinom C-tipa]] zbog srodnog [[N-kraj|amino-terminala]] i vezivanja zavisnog od kalcija.<ref name="robspath">{{cite book | title=Robbins Pathologic Basis of Disease| last=Cotran|author2=Kumar, Collins | publisher=W.B Saunders Company| location=Philadelphia| isbn=978-0-7216-7335-6 | year=1998}}</ref> Selektini se vežu za šećerne [[Hemijski dio|dijelove]] i stoga se smatraju vrstom [[lektin]]a, proteina ćelijske adhezije koji vežu šećerne [[polimer]]e.<ref name="isbn0-8153-4093-1">{{cite book | author = Parham, Peter | title = The immune system | edition = 2nd | publisher = Garland Science | location = New York | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/immunesystem00parh/page/244 244–245] | isbn = 978-0-8153-4093-5 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/immunesystem00parh/page/244 }}</ref> == Struktura == Sva tri poznata člana porodice selektina (L-, E- i P-selektin) dijele sličnu strukturu kasete: [[N-terminal]]ni, kalcij-zavisni lektinski domen, domen sličan [[epidermni faktor rasta|epidermnom faktoru rasta]] (EGF), varijabilni broj konsenzusnih ponavljajućih jedinica (2, 6 i 9 za L–, E–, odnosno P-selektin), [[transmembranski domen]] (TM) i intraćelijski [[citoplazma]]tski rep (cito). Transmembranski i citoplazmatski dijelovi nisu konzervirani u svim selektinima, što je odgovorno za njihovo ciljanje u različite odjeljke.<ref name="Ley_2003">{{cite journal | vauthors = Ley K | title = The role of selectins in inflammation and disease | journal = Trends in Molecular Medicine | volume = 9 | issue = 6 | pages = 263–8 | date = June 2003 | pmid = 12829015 | doi = 10.1016/S1471-4914(03)00071-6 | citeseerx = 10.1.1.407.6232 }}</ref> Iako dijele zajedničke elemente, njihova distribucija u tkivima i kinetika vezivanja su prilično različite, što odražava njihove različite uloge u različitim patofiziološkim procesima.<ref name="pmid21301059">{{cite journal | vauthors = Cheung LS, Raman PS, Balzer EM, Wirtz D, Konstantopoulos K | title = Biophysics of selectin-ligand interactions in inflammation and cancer | journal = Physical Biology | volume = 8 | issue = 1| date = February 2011 | pmid = 21301059 | doi = 10.1088/1478-3975/8/1/015013 | bibcode = 2011PhBio...8a5013S | s2cid = 3909905 }}</ref> ==Tipovi== Postoje tri podskupa selektina: * [[E-selektin]] (u [[endotel|endotelnim]] ćelijama) * [[L-selektin]] (u [[leukocit|bijelim krvnim zrncima]]) * [[P-selektin]] (u [[trombocit]]ima i endotelnim ćelijama) L-selektin je najmanji od vaskularnih selektina, eksprimiran na svim [[granulocit]]ima i [[monocit]]ima te na većini [[limfocit]]a, može se naći u većini leukocita. P-selektin, najveći selektin, pohranjen je u α-granulama trombocita i u [[Weibel-Paladeva tjelešca|Weibel-Paladevim tjelešcima]] [[endotel]]nih ćelija i translociran je na ćelijsku površinu aktiviranih endotelnih ćelija i trombocita. E-selektin se ne eksprimira u osnovnim uslovima, osim u mikrožilicama kože, ali ga brzo induciraju upalni [[citokin]]i. Ova tri tipa dijele značajan stepen [[homologija sekvence|homologije sekvenci]] među sobom (osim u transmembranskim i citoplazmatskim domenima) i između [[vrsta]]. Analiza ove homologije otkrila je da je lektinski domen, koji veže šećere, najkonzerviraniji, što sugerira da se tri selektina vežu za slične strukture šećera. [[Citoplazma]]tski i [[transmembranski domen]]i visoko su [[konzervirana sekvenca|konzervirani između vrsta]], ali nisu konzervirani među selektinima. Ovi dijelovi molekula selektina odgovorni su za njihovo ciljanje u različite odjeljke: P-selektin u sekretorne granule, E-selektin u plazma membranu i L-selektin u vrhove mikronabora na leukocitima.<ref name="Ley_2003"/> ==Etimologija== Naziv selektin potiče od riječi "selected" i "[[lektin]]i", koje su vrsta proteina koji prepoznaje [[ugljikohidrat]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Kappelmayer J, Nagy B | title = The Interaction of Selectins and PSGL-1 as a Key Component in Thrombus Formation and Cancer Progression | journal = BioMed Research International | volume = 2017 | date = 2017 | pmid = 28680883 | pmc = 5478826 | doi = 10.1155/2017/6138145 | doi-access = free }}</ref> == Funkcija == Selektini su uključeni u konstitutivno usmjeravanje [[limfocit]]a prema unutra, te u hronične i akutne upalne procese, uključujući postishemijsku upalu u [[mišići]]ma, [[bubrezi]]ma i srcu, upalu kože, [[ateroskleroza|aterosklerozu]], [[glomerulonefritis]] i ''[[lupus eritematosus]]''<ref name="Ley_2003"/> i metastaze raka. Tokom [[upala|upalnog odgovora]], P-selektin se prvo eksprimira na endotelnim ćelijama, a zatim i E-selektin. Stimulusi poput [[histamin]]a i [[trombin]]a uzrokuju mobilizaciju endotelnih ćelija, što dovodi do trenutnog oslobađanja prethodno formiranog P-selektina iz [[Weibel-Paladovo tjelešace|Weible-Paladovih tjelešaca]] unutar ćelije. [[Citokin]]i poput [[TNF-alfa]] stimulišu transkripciju i translaciju E-selektina i dodatnog P-selektina, što objašnjava kašnjenje od nekoliko sati.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-012088488-9.50085-1 |chapter=Immunologic Mechanisms of Vasculitis |title=Seldin and Giebisch's the Kidney |pages=2315–2338 |year=2008 |last1=Jennette |first1=J. Charles |last2=Falk |first2=Ronald J. |isbn=978-0-12-088488-9 }}</ref> Kako se leukocit kotrlja duž zida [[krvni sud|krvnog suda]], distalni lektinu sličan domen selektina veže se za određene ugljikohidratne grupe prisutne na proteinima (kao što je [[PSGL-1]]) na leukocitu, što usporava ćeliju i omogućava joj da napusti krvni sud i uđe u mjesto infekcije. Priroda selektina niskog afiniteta je ono što omogućava karakteristično "kotrljanje" koje se pripisuje leukocitima tokom [[kaskada leukocitne adhezije]].<ref name="robspath"/> Svaki selektin ima domen za prepoznavanje ugljikohidrata koji posreduje u vezivanju za specifične glikane na suprotstavljenim ćelijama. Imaju izuzetno slične proteinske nabore i ostatke za vezivanje ugljikohidrata,<ref name="Somers_2000"/> što dovodi do preklapanja glikana za koje se vežu. Selektini se vežu za sijalil Lewis X (SLe^x) determinantu "NeuAcα2-3Galβ1-4(Fucα1-3)GlcNAc." Međutim, SLe^x, per se, ne predstavlja efikasan selektinski receptor. Umjesto toga, SLe^x i srodni sijalilirani, fukozilirani glikani su komponente opsežnijih determinanti vezivanja.<ref name="pmid18579791">{{cite journal | vauthors = Nimrichter L, Burdick MM, Aoki K, Laroy W, Fierro MA, Hudson SA, Von Seggern CE, Cotter RJ, Bochner BS, Tiemeyer M, Konstantopoulos K, Schnaar RL | title = E-selectin receptors on human leukocytes | journal = Blood | volume = 112 | issue = 9 | pages = 3744–52 | date = November 2008 | pmid = 18579791 | pmc = 2572800 | doi = 10.1182/blood-2008-04-149641 }}</ref> Najbolje okarakterizirani [[ligand]] za tri selektina je ligand-1 glikoproteina P-selektina ([[PSGL-1]]), koji je [[glikoprotein]] mucinskog tipa koji se eksprimira na svim [[leukocit|bijelim krvnim zrncima]]. [[Neutrofil]]i i [[eozinofil]]i vežu se za E-selektin. Jedan od prijavljenih liganada za E-selektin je sijalilirani [[Lewis sistem antigena|Lewis X antigen]] (SLe^x). Eozinofili, poput neutrofila, koriste sijalilirane, proteazno-rezistentne strukture za vezanje za E-selektin, iako eozinofil eksprimira mnogo niže nivoe ovih struktura na svojoj površini.<ref name="pmid7506734">{{cite journal | vauthors = Bochner BS, Sterbinsky SA, Bickel CA, Werfel S, Wein M, Newman W | title = Differences between human eosinophils and neutrophils in the function and expression of sialic acid-containing counterligands for E-selectin | journal = Journal of Immunology | volume = 152 | issue = 2 | pages = 774–82 | date = January 1994 | doi = 10.4049/jimmunol.152.2.774 | pmid = 7506734 | s2cid = 45677380 | doi-access = free }}</ref> Ligandi za P-selektin na eozinofilima i neutrofilima su slične sijalilirane, proteazno-senzitivne, endo-beta-galaktozidazno-rezistentne strukture, jasno različite od onih prijavljenih za E-selektin, i ukazuju na različite uloge P-selektina i E-selektina tokom regrutacije tokom upalnih odgovora.<ref name="pmid7532979">{{cite journal | vauthors = Wein M, Sterbinsky SA, Bickel CA, Schleimer RP, Bochner BS | title = Comparison of human eosinophil and neutrophil ligands for P-selectin: ligands for P-selectin differ from those for E-selectin | journal = American Journal of Respiratory Cell and Molecular Biology | volume = 12 | issue = 3 | pages = 315–9 | date = March 1995 | pmid = 7532979 | doi = 10.1165/ajrcmb.12.3.7532979 }}</ref> ==Mehanizmi vezivanja== Selektini imaju zglobne domene, što im omogućava brze konformacijske promjene u nanosekundnom rasponu između 'otvorenih' i 'zatvorenih' konformacija. [[Smični stres]] na molekuli selektina uzrokuje da ona favorizira 'otvorenu' konformaciju.<ref>{{cite journal | vauthors = Thomas W | title = For catch bonds, it all hinges on the interdomain region | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 174 | issue = 7 | pages = 911–3 | date = September 2006 | pmid = 17000873 | pmc = 2064382 | doi = 10.1083/jcb.200609029 }}</ref> Kod kotrljanja leukocita, 'otvorena' konformacija selektina mu omogućava da se veže za unutrašnje sialil Lewisne molekule dalje duž PSGL-1 lanca, povećavajući ukupni afinitet vezivanja – ako se veza selektin-sijalil Lewis prekine, može kliziti i formirati nove veze s drugim sialil Lewis molekulama niz lanac. Međutim, u 'zatvorenoj' konformaciji, selektin se može vezati samo za jednu sialil Lewis molekulu, te stoga ima znatno smanjen afinitet vezivanja. Rezultat toga je da selektini pokazuju ponašanje veze hvatanja i klizanja – pod niskim naponima smicanja, njihov afinitet vezivanja se zapravo povećava povećanjem zatezne sile primijenjene na vezu jer više selektina preferira 'otvorenu' konformaciju. Pri visokim naponima, afinitet vezivanja je i dalje smanjen jer je veza selektin-ligand i dalje normalna veza klizanja. Smatra se da ovaj prag napona smicanja pomaže u odabiru pravog promjera krvnih sudova za pokretanje ekstravazacije leukocita, a može i pomoći u sprječavanju neprikladne agregacije leukocita tokom vaskularne staze.<ref>{{cite journal | vauthors = Yago T, Wu J, Wey CD, Klopocki AG, Zhu C, McEver RP | title = Catch bonds govern adhesion through L-selectin at threshold shear | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 166 | issue = 6 | pages = 913–23 | date = September 2004 | pmid = 15364963 | pmc = 2172126 | doi = 10.1083/jcb.200403144 }}</ref> ==Uloga u kanceru== Postaje očigledno da selektin može igrati ulogu u upali i progresiji raka.<ref name="Ley_2003"/> Tumorske ćelije koriste mehanizme zavisne od selektina koji posreduju u vezivanju ćelija i interakcijama kotrljanja putem prepoznavanja ugljikohidratnih liganada na tumorskoj ćeliji, kako bi poboljšale metastaze udaljenih organa,<ref name="pmid18028011">{{cite journal | vauthors = Barthel SR, Gavino JD, Descheny L, Dimitroff CJ | title = Targeting selectins and selectin ligands in inflammation and cancer | journal = Expert Opinion on Therapeutic Targets | volume = 11 | issue = 11 | pages = 1473–91 | date = November 2007 | pmid = 18028011 | pmc = 2559865 | doi = 10.1517/14728222.11.11.1473 }}</ref><ref name="pmid21622232">{{cite journal | vauthors = St Hill CA | title = Interactions between endothelial selectins and cancer cells regulate metastasis | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 16 | pages = 3233–51 | date = June 2011 | issue = 9 | pmid = 21622232 | doi = 10.2741/3909 | doi-access = free }}</ref> pokazujući ' leukociznu mimikriju '.<ref name="pmid16610706">{{cite book | vauthors = Witz IP | title = Tumor-microenvironment interactions: the selectin-selectin ligand axis in tumor-endothelium cross talk | volume = 130 | pages = 125–40 | year = 2006 | pmid = 16610706 | doi = 10.1007/0-387-26283-0_6 | isbn = 978-0-387-26282-6 | series = Cancer Treatment and Research | chapter = Tumor-Microenvironment Interactions }}</ref> Brojne studije su pokazale povećanu ekspresiju [[ugljikohidrat]]nih liganada na metastatskim [[tumor]]ima,<ref name="pmid9106690">{{cite journal | vauthors = Nakamori S, Kameyama M, Imaoka S, Furukawa H, Ishikawa O, Sasaki Y, Izumi Y, Irimura T | title = Involvement of carbohydrate antigen sialyl Lewis(x) in colorectal cancer metastasis | journal = Diseases of the Colon and Rectum | volume = 40 | issue = 4 | pages = 420–31 | date = April 1997 | pmid = 9106690 | doi = 10.1007/BF02258386 | s2cid = 24770173 }}</ref> pojačana ekspresija E-selektina na površini endotelnih krvnih sudova na mjestu [[metastaza]] tumora,<ref name="pmid9137500">{{cite journal | vauthors = Matsuura N, Narita T, Mitsuoka C, Kimura N, Kannagi R, Imai T, Funahashi H, Takagi H | title = Increased concentration of soluble E-selectin in the sera of breast cancer patients | journal = Anticancer Research | volume = 17 | issue = 2B | pages = 1367–72 | year = 1997 | pmid = 9137500 }}</ref> i sposobnost metastatskih tumorskih ćelija da se kotrljaju i prianjaju na [[endotel]]ne ćelije, što ukazuje na ulogu selektina u metastazama.<ref name="pmid16982754">{{cite journal | vauthors = Gout S, Morin C, Houle F, Huot J | title = Death receptor-3, a new E-Selectin counter-receptor that confers migration and survival advantages to colon carcinoma cells by triggering p38 and ERK MAPK activation | journal = Cancer Research | volume = 66 | issue = 18 | pages = 9117–24 | date = September 2006 | pmid = 16982754 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-05-4605 | doi-access = free }}</ref> Pored E-selektina, uloga P-selektina (eksprimiranog na trombocitima) i L-selektina (na leukocitima) u širenju raka sugerirana je na način da oni interaguju sa cirkulirajućim ćelijama raka u ranoj fazi metastaze.<ref name="pmid11854515">{{cite journal | vauthors = Borsig L, Wong R, Hynes RO, Varki NM, Varki A | title = Synergistic effects of L- and P-selectin in facilitating tumor metastasis can involve non-mucin ligands and implicate leukocytes as enhancers of metastasis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 4 | pages = 2193–8 | date = February 2002 | pmid = 11854515 | pmc = 122341 | doi = 10.1073/pnas.261704098 | bibcode = 2002PNAS...99.2193B | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid15640834">{{cite journal | vauthors = Peeters CF, Ruers TJ, Westphal JR, de Waal RM | title = Progressive loss of endothelial P-selectin expression with increasing malignancy in colorectal cancer | journal = Laboratory Investigation; A Journal of Technical Methods and Pathology | volume = 85 | issue = 2 | pages = 248–56 | date = February 2005 | pmid = 15640834 | doi = 10.1038/labinvest.3700217 | doi-access = free }}</ref> === Organsa selektivnost === Selektini i ligandi selektina određuju selektivnost organa za metastaze. Nekoliko faktora može objasniti [[teorija sjemena i tla|teoriju sjemena i tla]] ili navođenje [[metastaza]]. Posebno, genetička regulacija i aktivacija specifičnih [[hemokin]]a, [[citokin]]a i [[proteaza]] mogu usmjeriti metastaze na željeni organ. U stvari, ekstravazacija cirkulirajućih tumorskih ćelija u organu domaćinu zahtijeva uzastopne adhezivne interakcije između endotelnih ćelija i njihovih liganada ili kontra-receptora prisutnih na ćelijama raka. Metastatske ćelije koje pokazuju visoku sklonost metastaziranju na određene organe prianjaju većim brzinama na venularne endotelne ćelije izolovane sa ovih ciljnih mjesta. Štaviše, one napadaju ciljno tkivo većim brzinama i bolje reaguju na parakrine faktore rasta oslobođene sa ciljnog mjesta. Tipično, interakcije ćelija raka/endotelnih ćelija podrazumijevaju prvo početno vezivanje i kotrljanje cirkulirajućih ćelija raka na endotelu, posredovano selektinom. Kotrljajuće ćelije raka zatim se aktiviraju lokalno oslobođenim hemokinima prisutnim na površini [[endotel]]nih ćelija. Ovo pokreće aktivaciju [[integrin]]a iz ćelija raka, omogućavajući njihovo čvršće prianjanje na članove porodice Ig-CAM kao što je ICAM, inicirajući procese transendotelne migracije i ekstravazacije.[72] Odgovarajući skup endotelnih receptora ponekad se ne eksprimira konstitutivno i ćelije raka moraju pokrenuti njihovu ekspresiju. U tom kontekstu, supernatanti kulture ćelija raka mogu pokrenuti ekspresiju E-selektina od strane endotelnih ćelija, što sugerira da ćelije raka mogu same osloboditi citokine kao što su TNF-α, IL-1β ili INF-γ koji će direktno aktivirati endotelne ćelije da eksprimiraju E-selektin, P-selektin, ICAM-2 ili VCAM. S druge strane, nekoliko studija dalje pokazuje da ćelije raka mogu pokrenuti ekspresiju molekula endotelne adhezije na indirektnije načine. Budući da adhezija nekoliko ćelija raka na endotel zahtijeva prisustvo endotelnih selektina, kao i sialil Lewis ugljikohidrata na ćelijama raka, stepen ekspresije selektina na vaskularnom zidu i prisustvo odgovarajućeg liganda na ćelijama raka su odlučujući za njihovu adheziju i ekstravazaciju u određeni organ. Diferencijalni profil ekspresije selektina na endotelu i specifične interakcije selektina koje eksprimiraju endotelne ćelije potencijalnih ciljnih organa i njihovih liganada eksprimiranih na ćelijama raka su glavne odrednice koje su u osnovi organski specifične distribucije [[metastaza]]. ==Istraživanje== Selektini su uključeni u projekte liječenja osteoporoze, bolesti koja nastaje kada ćelije koje stvaraju kost, zvane [[osteoblast]]i, postanu previše rijetke. Osteoblasti se razvijaju iz [[matične ćelije| matičnih ćelija]], a naučnici se nadaju da će na kraju moći liječiti [[osteoporoza|osteoporozu]] dodavanjem matičnih ćelija u [[koštana srž|koštanu srž]] pacijenta. Istraživači su razvili način korištenja selektina za usmjeravanje matičnih ćelija uvedenih u [[vaskularni sistem]] u koštanoj srži.<ref>U laboratoriji Roberta Sacksteina na Univerzitetu Harvard</ref> E-selektini se konstitutivno eksprimiraju u koštanoj srži, a istraživači su pokazali da označavanje matičnih ćelija određenim [[glikoprotein]]om uzrokuje migraciju ovih ćelija u koštanu srž. Stoga bi selektini jednog dana mogli biti neophodni za regenerativnu terapiju osteoporoze.<ref>{{Cite web |url=http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |title=Sackstein Lab<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-05-21 |archive-date=2019-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929024711/http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |url-status=dead }}</ref> == Također pogledajte == * [[Sushi domen]] == Reference == {{refspisak|32em}} == Vanjski linkovi == * [http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ Sackstein Lab of Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190929024711/http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |date=2019-09-29 }} * [http://multimedia.mcb.harvard.edu Computer-generated movie of the mobilization of P-selectin inside a leukocyte at mcb.harvard.edu] {{Lektini}} {{Molekule ćelijske adhezije}} [[Kategorija:Selektini| ]] [[Kategorija:Proteini ćelijske adhezije]] [[Kategorija:Lektini]] [[Kategorija:Proteinski domeni]] [[Kategorija: Jednoprolazni transmembranski proteini]] bz330znkg8s8lgdfcamt513d72u2u54 3934376 3934373 2026-10-07T12:57:53Z Yasperosus 186531 3934376 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Symbol = Selectin | Ime = Selektin | image = Pselectin.PNG | width = 200px | caption = [[Rendgenska kristalografija|Kristalografska struktura]] [[P-selektin]]skog [[lektin]]a vezanog za šećer, prikazanog štapićima.<ref name="Somers_2000">{{PDB|1G1R}}; {{cite journal | vauthors = Somers WS, Tang J, Shaw GD, Camphausen RT | title = Insights into the molecular basis of leukocyte tethering and rolling revealed by structures of P- and E-selectin bound to SLe(X) and PSGL-1 | journal = Cell | volume = 103 | issue = 3 | pages = 467–79 | date = October 2000 | pmid = 11081633 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)00138-0 | s2cid = 12719907 | doi-access = free }}</ref> | InterPro= IPR002396 | SMART= | PROSITE = | SCOP = | TCDB = | OPM family= | OPM protein= | Pfam= | PDB= | Membranome superfamily= 12 }} '''Selektini''' ('''[[klaster diferencijacije]] 62''' ili '''[[CD62]]''') su porodica [[molekula ćelijske adhezije]] (ili [[molekula ćelijske adhezije|CAM]]). Svi selektini su jednolančani transmembranski [[glikoprotein]]i koji dijele slična svojstva sa [[lektin C-tipa|lektinom C-tipa]] zbog srodnog [[N-kraj|amino-terminala]] i vezivanja zavisnog od kalcija.<ref name="robspath">{{cite book | title=Robbins Pathologic Basis of Disease| last=Cotran|author2=Kumar, Collins | publisher=W.B Saunders Company| location=Philadelphia| isbn=978-0-7216-7335-6 | year=1998}}</ref> Selektini se vežu za šećerne [[Hemijski dio|dijelove]] i stoga se smatraju vrstom [[lektin]]a, proteina ćelijske adhezije koji vežu šećerne [[polimer]]e.<ref name="isbn0-8153-4093-1">{{cite book | author = Parham, Peter | title = The immune system | edition = 2nd | publisher = Garland Science | location = New York | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/immunesystem00parh/page/244 244–245] | isbn = 978-0-8153-4093-5 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/immunesystem00parh/page/244 }}</ref> == Struktura == Sva tri poznata člana porodice selektina (L-, E- i P-selektin) dijele sličnu strukturu kasete: [[N-terminal]]ni, kalcij-zavisni lektinski domen, domen sličan [[epidermni faktor rasta|epidermnom faktoru rasta]] (EGF), varijabilni broj konsenzusnih ponavljajućih jedinica (2, 6 i 9 za L–, E–, odnosno P-selektin), [[transmembranski domen]] (TM) i intraćelijski [[citoplazma]]tski rep (cito). Transmembranski i citoplazmatski dijelovi nisu konzervirani u svim selektinima, što je odgovorno za njihovo ciljanje u različite odjeljke.<ref name="Ley_2003">{{cite journal | vauthors = Ley K | title = The role of selectins in inflammation and disease | journal = Trends in Molecular Medicine | volume = 9 | issue = 6 | pages = 263–8 | date = June 2003 | pmid = 12829015 | doi = 10.1016/S1471-4914(03)00071-6 | citeseerx = 10.1.1.407.6232 }}</ref> Iako dijele zajedničke elemente, njihova distribucija u tkivima i kinetika vezivanja su prilično različite, što odražava njihove različite uloge u različitim patofiziološkim procesima.<ref name="pmid21301059">{{cite journal | vauthors = Cheung LS, Raman PS, Balzer EM, Wirtz D, Konstantopoulos K | title = Biophysics of selectin-ligand interactions in inflammation and cancer | journal = Physical Biology | volume = 8 | issue = 1| date = February 2011 | pmid = 21301059 | doi = 10.1088/1478-3975/8/1/015013 | bibcode = 2011PhBio...8a5013S | s2cid = 3909905 }}</ref> ==Tipovi== Postoje tri podskupa selektina: * [[E-selektin]] (u [[endotel|endotelnim]] ćelijama) * [[L-selektin]] (u [[leukocit|bijelim krvnim zrncima]]) * [[P-selektin]] (u [[trombocit]]ima i endotelnim ćelijama) L-selektin je najmanji od vaskularnih selektina, eksprimiran na svim [[granulocit]]ima i [[monocit]]ima te na većini [[limfocit]]a, može se naći u većini leukocita. P-selektin, najveći selektin, pohranjen je u α-granulama trombocita i u [[Weibel-Paladeva tjelešca|Weibel-Paladevim tjelešcima]] [[endotel]]nih ćelija i translociran je na ćelijsku površinu aktiviranih endotelnih ćelija i trombocita. E-selektin se ne eksprimira u osnovnim uslovima, osim u mikrožilicama kože, ali ga brzo induciraju upalni [[citokin]]i. Ova tri tipa dijele značajan stepen [[homologija sekvence|homologije sekvenci]] među sobom (osim u transmembranskim i citoplazmatskim domenima) i između [[vrsta]]. Analiza ove homologije otkrila je da je lektinski domen, koji veže šećere, najkonzerviraniji, što sugerira da se tri selektina vežu za slične strukture šećera. [[Citoplazma]]tski i [[transmembranski domen]]i visoko su [[konzervirana sekvenca|konzervirani između vrsta]], ali nisu konzervirani među selektinima. Ovi dijelovi molekula selektina odgovorni su za njihovo ciljanje u različite odjeljke: P-selektin u sekretorne granule, E-selektin u plazma membranu i L-selektin u vrhove mikronabora na leukocitima.<ref name="Ley_2003"/> ==Etimologija== Naziv selektin potiče od riječi "selected" i "[[lektin]]i", koje su vrsta proteina koji prepoznaje [[ugljikohidrat]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Kappelmayer J, Nagy B | title = The Interaction of Selectins and PSGL-1 as a Key Component in Thrombus Formation and Cancer Progression | journal = BioMed Research International | volume = 2017 | date = 2017 | pmid = 28680883 | pmc = 5478826 | doi = 10.1155/2017/6138145 | doi-access = free }}</ref> == Funkcija == Selektini su uključeni u konstitutivno usmjeravanje [[limfocit]]a prema unutra, te u hronične i akutne upalne procese, uključujući postishemijsku upalu u [[mišići]]ma, [[bubrezi]]ma i srcu, upalu kože, [[ateroskleroza|aterosklerozu]], [[glomerulonefritis]] i ''[[lupus eritematosus]]''<ref name="Ley_2003"/> i metastaze raka. Tokom [[upala|upalnog odgovora]], P-selektin se prvo eksprimira na endotelnim ćelijama, a zatim i E-selektin. Stimulusi poput [[histamin]]a i [[trombin]]a uzrokuju mobilizaciju endotelnih ćelija, što dovodi do trenutnog oslobađanja prethodno formiranog P-selektina iz [[Weibel-Paladovo tjelešace|Weible-Paladovih tjelešaca]] unutar ćelije. [[Citokin]]i poput [[TNF-alfa]] stimulišu transkripciju i translaciju E-selektina i dodatnog P-selektina, što objašnjava kašnjenje od nekoliko sati.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-012088488-9.50085-1 |chapter=Immunologic Mechanisms of Vasculitis |title=Seldin and Giebisch's the Kidney |pages=2315–2338 |year=2008 |last1=Jennette |first1=J. Charles |last2=Falk |first2=Ronald J. |isbn=978-0-12-088488-9 }}</ref> Kako se leukocit kotrlja duž zida [[krvni sud|krvnog suda]], distalni lektinu sličan domen selektina veže se za određene ugljikohidratne grupe prisutne na proteinima (kao što je [[PSGL-1]]) na leukocitu, što usporava ćeliju i omogućava joj da napusti krvni sud i uđe u mjesto infekcije. Priroda selektina niskog afiniteta je ono što omogućava karakteristično "kotrljanje" koje se pripisuje leukocitima tokom [[kaskada leukocitne adhezije]].<ref name="robspath"/> Svaki selektin ima domen za prepoznavanje ugljikohidrata koji posreduje u vezivanju za specifične glikane na suprotstavljenim ćelijama. Imaju izuzetno slične proteinske nabore i ostatke za vezivanje ugljikohidrata,<ref name="Somers_2000"/> što dovodi do preklapanja glikana za koje se vežu. Selektini se vežu za sijalil Lewis X (SLe^x) determinantu "NeuAcα2-3Galβ1-4(Fucα1-3)GlcNAc." Međutim, SLe^x, per se, ne predstavlja efikasan selektinski receptor. Umjesto toga, SLe^x i srodni sijalilirani, fukozilirani glikani su komponente opsežnijih determinanti vezivanja.<ref name="pmid18579791">{{cite journal | vauthors = Nimrichter L, Burdick MM, Aoki K, Laroy W, Fierro MA, Hudson SA, Von Seggern CE, Cotter RJ, Bochner BS, Tiemeyer M, Konstantopoulos K, Schnaar RL | title = E-selectin receptors on human leukocytes | journal = Blood | volume = 112 | issue = 9 | pages = 3744–52 | date = November 2008 | pmid = 18579791 | pmc = 2572800 | doi = 10.1182/blood-2008-04-149641 }}</ref> Najbolje okarakterizirani [[ligand]] za tri selektina je ligand-1 glikoproteina P-selektina ([[PSGL-1]]), koji je [[glikoprotein]] mucinskog tipa koji se eksprimira na svim [[leukocit|bijelim krvnim zrncima]]. [[Neutrofil]]i i [[eozinofil]]i vežu se za E-selektin. Jedan od prijavljenih liganada za E-selektin je sijalilirani [[Lewis sistem antigena|Lewis X antigen]] (SLe^x). Eozinofili, poput neutrofila, koriste sijalilirane, proteazno-rezistentne strukture za vezanje za E-selektin, iako eozinofil eksprimira mnogo niže nivoe ovih struktura na svojoj površini.<ref name="pmid7506734">{{cite journal | vauthors = Bochner BS, Sterbinsky SA, Bickel CA, Werfel S, Wein M, Newman W | title = Differences between human eosinophils and neutrophils in the function and expression of sialic acid-containing counterligands for E-selectin | journal = Journal of Immunology | volume = 152 | issue = 2 | pages = 774–82 | date = January 1994 | doi = 10.4049/jimmunol.152.2.774 | pmid = 7506734 | s2cid = 45677380 | doi-access = free }}</ref> Ligandi za P-selektin na eozinofilima i neutrofilima su slične sijalilirane, proteazno-senzitivne, endo-beta-galaktozidazno-rezistentne strukture, jasno različite od onih prijavljenih za E-selektin, i ukazuju na različite uloge P-selektina i E-selektina tokom regrutacije tokom upalnih odgovora.<ref name="pmid7532979">{{cite journal | vauthors = Wein M, Sterbinsky SA, Bickel CA, Schleimer RP, Bochner BS | title = Comparison of human eosinophil and neutrophil ligands for P-selectin: ligands for P-selectin differ from those for E-selectin | journal = American Journal of Respiratory Cell and Molecular Biology | volume = 12 | issue = 3 | pages = 315–9 | date = March 1995 | pmid = 7532979 | doi = 10.1165/ajrcmb.12.3.7532979 }}</ref> ==Mehanizmi vezivanja== Selektini imaju zglobne domene, što im omogućava brze konformacijske promjene u nanosekundnom rasponu između 'otvorenih' i 'zatvorenih' konformacija. [[Smični stres]] na molekuli selektina uzrokuje da ona favorizira 'otvorenu' konformaciju.<ref>{{cite journal | vauthors = Thomas W | title = For catch bonds, it all hinges on the interdomain region | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 174 | issue = 7 | pages = 911–3 | date = September 2006 | pmid = 17000873 | pmc = 2064382 | doi = 10.1083/jcb.200609029 }}</ref> Kod kotrljanja leukocita, 'otvorena' konformacija selektina mu omogućava da se veže za unutrašnje sialil Lewisne molekule dalje duž PSGL-1 lanca, povećavajući ukupni afinitet vezivanja – ako se veza selektin-sijalil Lewis prekine, može kliziti i formirati nove veze s drugim sialil Lewis molekulama niz lanac. Međutim, u 'zatvorenoj' konformaciji, selektin se može vezati samo za jednu sialil Lewis molekulu, te stoga ima znatno smanjen afinitet vezivanja. Rezultat toga je da selektini pokazuju ponašanje veze hvatanja i klizanja – pod niskim naponima smicanja, njihov afinitet vezivanja se zapravo povećava povećanjem zatezne sile primijenjene na vezu jer više selektina preferira 'otvorenu' konformaciju. Pri visokim naponima, afinitet vezivanja je i dalje smanjen jer je veza selektin-ligand i dalje normalna veza klizanja. Smatra se da ovaj prag napona smicanja pomaže u odabiru pravog promjera krvnih sudova za pokretanje ekstravazacije leukocita, a može i pomoći u sprječavanju neprikladne agregacije leukocita tokom vaskularne staze.<ref>{{cite journal | vauthors = Yago T, Wu J, Wey CD, Klopocki AG, Zhu C, McEver RP | title = Catch bonds govern adhesion through L-selectin at threshold shear | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 166 | issue = 6 | pages = 913–23 | date = September 2004 | pmid = 15364963 | pmc = 2172126 | doi = 10.1083/jcb.200403144 }}</ref> ==Uloga u kanceru== Postaje očigledno da selektin može igrati ulogu u upali i progresiji raka.<ref name="Ley_2003"/> Tumorske ćelije koriste mehanizme zavisne od selektina koji posreduju u vezivanju ćelija i interakcijama kotrljanja putem prepoznavanja ugljikohidratnih liganada na tumorskoj ćeliji, kako bi poboljšale metastaze udaljenih organa,<ref name="pmid18028011">{{cite journal | vauthors = Barthel SR, Gavino JD, Descheny L, Dimitroff CJ | title = Targeting selectins and selectin ligands in inflammation and cancer | journal = Expert Opinion on Therapeutic Targets | volume = 11 | issue = 11 | pages = 1473–91 | date = November 2007 | pmid = 18028011 | pmc = 2559865 | doi = 10.1517/14728222.11.11.1473 }}</ref><ref name="pmid21622232">{{cite journal | vauthors = St Hill CA | title = Interactions between endothelial selectins and cancer cells regulate metastasis | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 16 | pages = 3233–51 | date = June 2011 | issue = 9 | pmid = 21622232 | doi = 10.2741/3909 | doi-access = free }}</ref> pokazujući ' leukociznu mimikriju '.<ref name="pmid16610706">{{cite book | vauthors = Witz IP | title = Tumor-microenvironment interactions: the selectin-selectin ligand axis in tumor-endothelium cross talk | volume = 130 | pages = 125–40 | year = 2006 | pmid = 16610706 | doi = 10.1007/0-387-26283-0_6 | isbn = 978-0-387-26282-6 | series = Cancer Treatment and Research | chapter = Tumor-Microenvironment Interactions }}</ref> Brojne studije su pokazale povećanu ekspresiju [[ugljikohidrat]]nih liganada na metastatskim [[tumor]]ima,<ref name="pmid9106690">{{cite journal | vauthors = Nakamori S, Kameyama M, Imaoka S, Furukawa H, Ishikawa O, Sasaki Y, Izumi Y, Irimura T | title = Involvement of carbohydrate antigen sialyl Lewis(x) in colorectal cancer metastasis | journal = Diseases of the Colon and Rectum | volume = 40 | issue = 4 | pages = 420–31 | date = April 1997 | pmid = 9106690 | doi = 10.1007/BF02258386 | s2cid = 24770173 }}</ref> pojačana ekspresija E-selektina na površini endotelnih krvnih sudova na mjestu [[metastaza]] tumora,<ref name="pmid9137500">{{cite journal | vauthors = Matsuura N, Narita T, Mitsuoka C, Kimura N, Kannagi R, Imai T, Funahashi H, Takagi H | title = Increased concentration of soluble E-selectin in the sera of breast cancer patients | journal = Anticancer Research | volume = 17 | issue = 2B | pages = 1367–72 | year = 1997 | pmid = 9137500 }}</ref> i sposobnost metastatskih tumorskih ćelija da se kotrljaju i prianjaju na [[endotel]]ne ćelije, što ukazuje na ulogu selektina u metastazama.<ref name="pmid16982754">{{cite journal | vauthors = Gout S, Morin C, Houle F, Huot J | title = Death receptor-3, a new E-Selectin counter-receptor that confers migration and survival advantages to colon carcinoma cells by triggering p38 and ERK MAPK activation | journal = Cancer Research | volume = 66 | issue = 18 | pages = 9117–24 | date = September 2006 | pmid = 16982754 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-05-4605 | doi-access = free }}</ref> Pored E-selektina, uloga P-selektina (eksprimiranog na trombocitima) i L-selektina (na leukocitima) u širenju raka sugerirana je na način da oni interaguju sa cirkulirajućim ćelijama raka u ranoj fazi metastaze.<ref name="pmid11854515">{{cite journal | vauthors = Borsig L, Wong R, Hynes RO, Varki NM, Varki A | title = Synergistic effects of L- and P-selectin in facilitating tumor metastasis can involve non-mucin ligands and implicate leukocytes as enhancers of metastasis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 4 | pages = 2193–8 | date = February 2002 | pmid = 11854515 | pmc = 122341 | doi = 10.1073/pnas.261704098 | bibcode = 2002PNAS...99.2193B | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid15640834">{{cite journal | vauthors = Peeters CF, Ruers TJ, Westphal JR, de Waal RM | title = Progressive loss of endothelial P-selectin expression with increasing malignancy in colorectal cancer | journal = Laboratory Investigation; A Journal of Technical Methods and Pathology | volume = 85 | issue = 2 | pages = 248–56 | date = February 2005 | pmid = 15640834 | doi = 10.1038/labinvest.3700217 | doi-access = free }}</ref> === Organsa selektivnost === Selektini i ligandi selektina određuju selektivnost organa za metastaze. Nekoliko faktora može objasniti [[teorija sjemena i tla|teoriju sjemena i tla]] ili navođenje [[metastaza]]. Posebno, genetička regulacija i aktivacija specifičnih [[hemokin]]a, [[citokin]]a i [[proteaza]] mogu usmjeriti metastaze na željeni organ. U stvari, ekstravazacija cirkulirajućih tumorskih ćelija u organu domaćinu zahtijeva uzastopne adhezivne interakcije između endotelnih ćelija i njihovih liganada ili kontra-receptora prisutnih na ćelijama raka. Metastatske ćelije koje pokazuju visoku sklonost metastaziranju na određene organe prianjaju većim brzinama na venularne endotelne ćelije izolovane sa ovih ciljnih mjesta. Štaviše, one napadaju ciljno tkivo većim brzinama i bolje reaguju na parakrine faktore rasta oslobođene sa ciljnog mjesta. Tipično, interakcije ćelija raka/endotelnih ćelija podrazumijevaju prvo početno vezivanje i kotrljanje cirkulirajućih ćelija raka na endotelu, posredovano selektinom. Kotrljajuće ćelije raka zatim se aktiviraju lokalno oslobođenim hemokinima prisutnim na površini [[endotel]]nih ćelija. Ovo pokreće aktivaciju [[integrin]]a iz ćelija raka, omogućavajući njihovo čvršće prianjanje na članove porodice Ig-CAM kao što je ICAM, inicirajući procese transendotelne migracije i ekstravazacije.[72] Odgovarajući skup endotelnih receptora ponekad se ne eksprimira konstitutivno i ćelije raka moraju pokrenuti njihovu ekspresiju. U tom kontekstu, supernatanti kulture ćelija raka mogu pokrenuti ekspresiju E-selektina od strane endotelnih ćelija, što sugerira da ćelije raka mogu same osloboditi citokine kao što su TNF-α, IL-1β ili INF-γ koji će direktno aktivirati endotelne ćelije da eksprimiraju E-selektin, P-selektin, ICAM-2 ili VCAM. S druge strane, nekoliko studija dalje pokazuje da ćelije raka mogu pokrenuti ekspresiju molekula endotelne adhezije na indirektnije načine. Budući da adhezija nekoliko ćelija raka na endotel zahtijeva prisustvo endotelnih selektina, kao i sialil Lewis ugljikohidrata na ćelijama raka, stepen ekspresije selektina na vaskularnom zidu i prisustvo odgovarajućeg liganda na ćelijama raka su odlučujući za njihovu adheziju i ekstravazaciju u određeni organ. Diferencijalni profil ekspresije selektina na endotelu i specifične interakcije selektina koje eksprimiraju endotelne ćelije potencijalnih ciljnih organa i njihovih liganada eksprimiranih na ćelijama raka su glavne odrednice koje su u osnovi organski specifične distribucije [[metastaza]]. ==Istraživanje== Selektini su uključeni u projekte liječenja osteoporoze, bolesti koja nastaje kada ćelije koje stvaraju kost, zvane [[osteoblast]]i, postanu previše rijetke. Osteoblasti se razvijaju iz [[matične ćelije| matičnih ćelija]], a naučnici se nadaju da će na kraju moći liječiti [[osteoporoza|osteoporozu]] dodavanjem matičnih ćelija u [[koštana srž|koštanu srž]] pacijenta. Istraživači su razvili način korištenja selektina za usmjeravanje matičnih ćelija uvedenih u [[vaskularni sistem]] u koštanoj srži.<ref>U laboratoriji Roberta Sacksteina na Univerzitetu Harvard</ref> E-selektini se konstitutivno eksprimiraju u koštanoj srži, a istraživači su pokazali da označavanje matičnih ćelija određenim [[glikoprotein]]om uzrokuje migraciju ovih ćelija u koštanu srž. Stoga bi selektini jednog dana mogli biti neophodni za regenerativnu terapiju osteoporoze.<ref>{{Cite web |url=http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |title=Sackstein Lab<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-05-21 |archive-date=2019-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929024711/http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |url-status=dead }}</ref> == Također pogledajte == * [[Sushi domen]] == Reference == {{refspisak|32em}} == Vanjski linkovi == * [http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ Sackstein Lab of Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190929024711/http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |date=2019-09-29 }} * [http://multimedia.mcb.harvard.edu Computer-generated movie of the mobilization of P-selectin inside a leukocyte at mcb.harvard.edu] {{Lektini}} {{Molekule ćelijske adhezije}} [[Kategorija:Selektini| ]] [[Kategorija:Proteini ćelijske adhezije]] [[Kategorija:Lektini]] [[Kategorija:Proteinski domeni]] [[Kategorija: Jednoprolazni transmembranski proteini]] aonnw0ef5kqb6niq11r7swpiaua8mtz 3934378 3934376 2026-10-07T13:01:44Z Yasperosus 186531 3934378 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Symbol = Selectin | Ime = Selektin | image = Pselectin.PNG | width = 200px | caption = [[Rendgenska kristalografija|Kristalografska struktura]] [[P-selektin]]skog [[lektin]]a vezanog za šećer, prikazanog štapićima.<ref name="Somers_2000">{{PDB|1G1R}}; {{cite journal | vauthors = Somers WS, Tang J, Shaw GD, Camphausen RT | title = Insights into the molecular basis of leukocyte tethering and rolling revealed by structures of P- and E-selectin bound to SLe(X) and PSGL-1 | journal = Cell | volume = 103 | issue = 3 | pages = 467–79 | date = October 2000 | pmid = 11081633 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)00138-0 | s2cid = 12719907 | doi-access = free }}</ref> | InterPro= IPR002396 | SMART= | PROSITE = | SCOP = | TCDB = | OPM family= | OPM protein= | Pfam= | PDB= | Membranome superfamily= 12 }} '''Selektini''' ('''[[klaster diferencijacije]] 62''' ili '''CD62''') jesu porodica [[molekula ćelijske adhezije]] (ili [[molekula ćelijske adhezije|CAM]]). Svi selektini su jednolančani transmembranski [[glikoprotein]]i koji dijele slična svojstva sa [[lektin C-tipa|lektinom C-tipa]] zbog srodnog [[N-kraj|amino-terminala]] i vezivanja zavisnog od kalcija.<ref name="robspath">{{cite book | title=Robbins Pathologic Basis of Disease| last=Cotran|author2=Kumar, Collins | publisher=W.B Saunders Company| location=Philadelphia| isbn=978-0-7216-7335-6 | year=1998}}</ref> Selektini se vežu za šećerne [[Hemijski dio|dijelove]] i stoga se smatraju vrstom [[lektin]]a, proteina ćelijske adhezije koji vežu šećerne [[polimer]]e.<ref name="isbn0-8153-4093-1">{{cite book | author = Parham, Peter | title = The immune system | edition = 2nd | publisher = Garland Science | location = New York | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/immunesystem00parh/page/244 244–245] | isbn = 978-0-8153-4093-5 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/immunesystem00parh/page/244 }}</ref> == Struktura == Sva tri poznata člana porodice selektina (L-, E- i P-selektin) dijele sličnu strukturu kasete: [[N-terminal]]ni, kalcij-zavisni lektinski domen, domen sličan [[epidermni faktor rasta|epidermnom faktoru rasta]] (EGF), varijabilni broj konsenzusnih ponavljajućih jedinica (2, 6 i 9 za L–, E–, odnosno P-selektin), [[transmembranski domen]] (TM) i intraćelijski [[citoplazma]]tski rep (cito). Transmembranski i citoplazmatski dijelovi nisu konzervirani u svim selektinima, što je odgovorno za njihovo ciljanje u različite odjeljke.<ref name="Ley_2003">{{cite journal | vauthors = Ley K | title = The role of selectins in inflammation and disease | journal = Trends in Molecular Medicine | volume = 9 | issue = 6 | pages = 263–8 | date = June 2003 | pmid = 12829015 | doi = 10.1016/S1471-4914(03)00071-6 | citeseerx = 10.1.1.407.6232 }}</ref> Iako dijele zajedničke elemente, njihova distribucija u tkivima i kinetika vezivanja su prilično različite, što odražava njihove različite uloge u različitim patofiziološkim procesima.<ref name="pmid21301059">{{cite journal | vauthors = Cheung LS, Raman PS, Balzer EM, Wirtz D, Konstantopoulos K | title = Biophysics of selectin-ligand interactions in inflammation and cancer | journal = Physical Biology | volume = 8 | issue = 1| date = February 2011 | pmid = 21301059 | doi = 10.1088/1478-3975/8/1/015013 | bibcode = 2011PhBio...8a5013S | s2cid = 3909905 }}</ref> ==Tipovi== Postoje tri podskupa selektina: * [[E-selektin]] (u [[endotel|endotelnim]] ćelijama) * [[L-selektin]] (u [[leukocit|bijelim krvnim zrncima]]) * [[P-selektin]] (u [[trombocit]]ima i endotelnim ćelijama) L-selektin je najmanji od vaskularnih selektina, eksprimiran na svim [[granulocit]]ima i [[monocit]]ima te na većini [[limfocit]]a, može se naći u većini leukocita. P-selektin, najveći selektin, pohranjen je u α-granulama trombocita i u [[Weibel-Paladeva tjelešca|Weibel-Paladevim tjelešcima]] [[endotel]]nih ćelija i translociran je na ćelijsku površinu aktiviranih endotelnih ćelija i trombocita. E-selektin se ne eksprimira u osnovnim uslovima, osim u mikrožilicama kože, ali ga brzo induciraju upalni [[citokin]]i. Ova tri tipa dijele značajan stepen [[homologija sekvence|homologije sekvenci]] među sobom (osim u transmembranskim i citoplazmatskim domenima) i između [[vrsta]]. Analiza ove homologije otkrila je da je lektinski domen, koji veže šećere, najkonzerviraniji, što sugerira da se tri selektina vežu za slične strukture šećera. [[Citoplazma]]tski i [[transmembranski domen]]i visoko su [[konzervirana sekvenca|konzervirani između vrsta]], ali nisu konzervirani među selektinima. Ovi dijelovi molekula selektina odgovorni su za njihovo ciljanje u različite odjeljke: P-selektin u sekretorne granule, E-selektin u plazma membranu i L-selektin u vrhove mikronabora na leukocitima.<ref name="Ley_2003"/> ==Etimologija== Naziv selektin potiče od riječi "selected" i "[[lektin]]i", koje su vrsta proteina koji prepoznaje [[ugljikohidrat]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Kappelmayer J, Nagy B | title = The Interaction of Selectins and PSGL-1 as a Key Component in Thrombus Formation and Cancer Progression | journal = BioMed Research International | volume = 2017 | date = 2017 | pmid = 28680883 | pmc = 5478826 | doi = 10.1155/2017/6138145 | doi-access = free }}</ref> == Funkcija == Selektini su uključeni u konstitutivno usmjeravanje [[limfocit]]a prema unutra, te u hronične i akutne upalne procese, uključujući postishemijsku upalu u [[mišići]]ma, [[bubrezi]]ma i srcu, upalu kože, [[ateroskleroza|aterosklerozu]], [[glomerulonefritis]] i ''[[lupus eritematosus]]''<ref name="Ley_2003"/> i metastaze raka. Tokom [[upala|upalnog odgovora]], P-selektin se prvo eksprimira na endotelnim ćelijama, a zatim i E-selektin. Stimulusi poput [[histamin]]a i [[trombin]]a uzrokuju mobilizaciju endotelnih ćelija, što dovodi do trenutnog oslobađanja prethodno formiranog P-selektina iz [[Weibel-Paladovo tjelešace|Weible-Paladovih tjelešaca]] unutar ćelije. [[Citokin]]i poput [[TNF-alfa]] stimulišu transkripciju i translaciju E-selektina i dodatnog P-selektina, što objašnjava kašnjenje od nekoliko sati.<ref>{{cite book |doi=10.1016/B978-012088488-9.50085-1 |chapter=Immunologic Mechanisms of Vasculitis |title=Seldin and Giebisch's the Kidney |pages=2315–2338 |year=2008 |last1=Jennette |first1=J. Charles |last2=Falk |first2=Ronald J. |isbn=978-0-12-088488-9 }}</ref> Kako se leukocit kotrlja duž zida [[krvni sud|krvnog suda]], distalni lektinu sličan domen selektina veže se za određene ugljikohidratne grupe prisutne na proteinima (kao što je [[PSGL-1]]) na leukocitu, što usporava ćeliju i omogućava joj da napusti krvni sud i uđe u mjesto infekcije. Priroda selektina niskog afiniteta je ono što omogućava karakteristično "kotrljanje" koje se pripisuje leukocitima tokom [[kaskada leukocitne adhezije]].<ref name="robspath"/> Svaki selektin ima domen za prepoznavanje ugljikohidrata koji posreduje u vezivanju za specifične glikane na suprotstavljenim ćelijama. Imaju izuzetno slične proteinske nabore i ostatke za vezivanje ugljikohidrata,<ref name="Somers_2000"/> što dovodi do preklapanja glikana za koje se vežu. Selektini se vežu za sijalil Lewis X (SLe^x) determinantu "NeuAcα2-3Galβ1-4(Fucα1-3)GlcNAc." Međutim, SLe^x, per se, ne predstavlja efikasan selektinski receptor. Umjesto toga, SLe^x i srodni sijalilirani, fukozilirani glikani su komponente opsežnijih determinanti vezivanja.<ref name="pmid18579791">{{cite journal | vauthors = Nimrichter L, Burdick MM, Aoki K, Laroy W, Fierro MA, Hudson SA, Von Seggern CE, Cotter RJ, Bochner BS, Tiemeyer M, Konstantopoulos K, Schnaar RL | title = E-selectin receptors on human leukocytes | journal = Blood | volume = 112 | issue = 9 | pages = 3744–52 | date = November 2008 | pmid = 18579791 | pmc = 2572800 | doi = 10.1182/blood-2008-04-149641 }}</ref> Najbolje okarakterizirani [[ligand]] za tri selektina je ligand-1 glikoproteina P-selektina ([[PSGL-1]]), koji je [[glikoprotein]] mucinskog tipa koji se eksprimira na svim [[leukocit|bijelim krvnim zrncima]]. [[Neutrofil]]i i [[eozinofil]]i vežu se za E-selektin. Jedan od prijavljenih liganada za E-selektin je sijalilirani [[Lewis sistem antigena|Lewis X antigen]] (SLe^x). Eozinofili, poput neutrofila, koriste sijalilirane, proteazno-rezistentne strukture za vezanje za E-selektin, iako eozinofil eksprimira mnogo niže nivoe ovih struktura na svojoj površini.<ref name="pmid7506734">{{cite journal | vauthors = Bochner BS, Sterbinsky SA, Bickel CA, Werfel S, Wein M, Newman W | title = Differences between human eosinophils and neutrophils in the function and expression of sialic acid-containing counterligands for E-selectin | journal = Journal of Immunology | volume = 152 | issue = 2 | pages = 774–82 | date = January 1994 | doi = 10.4049/jimmunol.152.2.774 | pmid = 7506734 | s2cid = 45677380 | doi-access = free }}</ref> Ligandi za P-selektin na eozinofilima i neutrofilima su slične sijalilirane, proteazno-senzitivne, endo-beta-galaktozidazno-rezistentne strukture, jasno različite od onih prijavljenih za E-selektin, i ukazuju na različite uloge P-selektina i E-selektina tokom regrutacije tokom upalnih odgovora.<ref name="pmid7532979">{{cite journal | vauthors = Wein M, Sterbinsky SA, Bickel CA, Schleimer RP, Bochner BS | title = Comparison of human eosinophil and neutrophil ligands for P-selectin: ligands for P-selectin differ from those for E-selectin | journal = American Journal of Respiratory Cell and Molecular Biology | volume = 12 | issue = 3 | pages = 315–9 | date = March 1995 | pmid = 7532979 | doi = 10.1165/ajrcmb.12.3.7532979 }}</ref> ==Mehanizmi vezivanja== Selektini imaju zglobne domene, što im omogućava brze konformacijske promjene u nanosekundnom rasponu između 'otvorenih' i 'zatvorenih' konformacija. [[Smični stres]] na molekuli selektina uzrokuje da ona favorizira 'otvorenu' konformaciju.<ref>{{cite journal | vauthors = Thomas W | title = For catch bonds, it all hinges on the interdomain region | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 174 | issue = 7 | pages = 911–3 | date = September 2006 | pmid = 17000873 | pmc = 2064382 | doi = 10.1083/jcb.200609029 }}</ref> Kod kotrljanja leukocita, 'otvorena' konformacija selektina mu omogućava da se veže za unutrašnje sialil Lewisne molekule dalje duž PSGL-1 lanca, povećavajući ukupni afinitet vezivanja – ako se veza selektin-sijalil Lewis prekine, može kliziti i formirati nove veze s drugim sialil Lewis molekulama niz lanac. Međutim, u 'zatvorenoj' konformaciji, selektin se može vezati samo za jednu sialil Lewis molekulu, te stoga ima znatno smanjen afinitet vezivanja. Rezultat toga je da selektini pokazuju ponašanje veze hvatanja i klizanja – pod niskim naponima smicanja, njihov afinitet vezivanja se zapravo povećava povećanjem zatezne sile primijenjene na vezu jer više selektina preferira 'otvorenu' konformaciju. Pri visokim naponima, afinitet vezivanja je i dalje smanjen jer je veza selektin-ligand i dalje normalna veza klizanja. Smatra se da ovaj prag napona smicanja pomaže u odabiru pravog promjera krvnih sudova za pokretanje ekstravazacije leukocita, a može i pomoći u sprječavanju neprikladne agregacije leukocita tokom vaskularne staze.<ref>{{cite journal | vauthors = Yago T, Wu J, Wey CD, Klopocki AG, Zhu C, McEver RP | title = Catch bonds govern adhesion through L-selectin at threshold shear | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 166 | issue = 6 | pages = 913–23 | date = September 2004 | pmid = 15364963 | pmc = 2172126 | doi = 10.1083/jcb.200403144 }}</ref> ==Uloga u kanceru== Postaje očigledno da selektin može igrati ulogu u upali i progresiji raka.<ref name="Ley_2003"/> Tumorske ćelije koriste mehanizme zavisne od selektina koji posreduju u vezivanju ćelija i interakcijama kotrljanja putem prepoznavanja ugljikohidratnih liganada na tumorskoj ćeliji, kako bi poboljšale metastaze udaljenih organa,<ref name="pmid18028011">{{cite journal | vauthors = Barthel SR, Gavino JD, Descheny L, Dimitroff CJ | title = Targeting selectins and selectin ligands in inflammation and cancer | journal = Expert Opinion on Therapeutic Targets | volume = 11 | issue = 11 | pages = 1473–91 | date = November 2007 | pmid = 18028011 | pmc = 2559865 | doi = 10.1517/14728222.11.11.1473 }}</ref><ref name="pmid21622232">{{cite journal | vauthors = St Hill CA | title = Interactions between endothelial selectins and cancer cells regulate metastasis | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 16 | pages = 3233–51 | date = June 2011 | issue = 9 | pmid = 21622232 | doi = 10.2741/3909 | doi-access = free }}</ref> pokazujući ' leukociznu mimikriju '.<ref name="pmid16610706">{{cite book | vauthors = Witz IP | title = Tumor-microenvironment interactions: the selectin-selectin ligand axis in tumor-endothelium cross talk | volume = 130 | pages = 125–40 | year = 2006 | pmid = 16610706 | doi = 10.1007/0-387-26283-0_6 | isbn = 978-0-387-26282-6 | series = Cancer Treatment and Research | chapter = Tumor-Microenvironment Interactions }}</ref> Brojne studije su pokazale povećanu ekspresiju [[ugljikohidrat]]nih liganada na metastatskim [[tumor]]ima,<ref name="pmid9106690">{{cite journal | vauthors = Nakamori S, Kameyama M, Imaoka S, Furukawa H, Ishikawa O, Sasaki Y, Izumi Y, Irimura T | title = Involvement of carbohydrate antigen sialyl Lewis(x) in colorectal cancer metastasis | journal = Diseases of the Colon and Rectum | volume = 40 | issue = 4 | pages = 420–31 | date = April 1997 | pmid = 9106690 | doi = 10.1007/BF02258386 | s2cid = 24770173 }}</ref> pojačana ekspresija E-selektina na površini endotelnih krvnih sudova na mjestu [[metastaza]] tumora,<ref name="pmid9137500">{{cite journal | vauthors = Matsuura N, Narita T, Mitsuoka C, Kimura N, Kannagi R, Imai T, Funahashi H, Takagi H | title = Increased concentration of soluble E-selectin in the sera of breast cancer patients | journal = Anticancer Research | volume = 17 | issue = 2B | pages = 1367–72 | year = 1997 | pmid = 9137500 }}</ref> i sposobnost metastatskih tumorskih ćelija da se kotrljaju i prianjaju na [[endotel]]ne ćelije, što ukazuje na ulogu selektina u metastazama.<ref name="pmid16982754">{{cite journal | vauthors = Gout S, Morin C, Houle F, Huot J | title = Death receptor-3, a new E-Selectin counter-receptor that confers migration and survival advantages to colon carcinoma cells by triggering p38 and ERK MAPK activation | journal = Cancer Research | volume = 66 | issue = 18 | pages = 9117–24 | date = September 2006 | pmid = 16982754 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-05-4605 | doi-access = free }}</ref> Pored E-selektina, uloga P-selektina (eksprimiranog na trombocitima) i L-selektina (na leukocitima) u širenju raka sugerirana je na način da oni interaguju sa cirkulirajućim ćelijama raka u ranoj fazi metastaze.<ref name="pmid11854515">{{cite journal | vauthors = Borsig L, Wong R, Hynes RO, Varki NM, Varki A | title = Synergistic effects of L- and P-selectin in facilitating tumor metastasis can involve non-mucin ligands and implicate leukocytes as enhancers of metastasis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 4 | pages = 2193–8 | date = February 2002 | pmid = 11854515 | pmc = 122341 | doi = 10.1073/pnas.261704098 | bibcode = 2002PNAS...99.2193B | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid15640834">{{cite journal | vauthors = Peeters CF, Ruers TJ, Westphal JR, de Waal RM | title = Progressive loss of endothelial P-selectin expression with increasing malignancy in colorectal cancer | journal = Laboratory Investigation; A Journal of Technical Methods and Pathology | volume = 85 | issue = 2 | pages = 248–56 | date = February 2005 | pmid = 15640834 | doi = 10.1038/labinvest.3700217 | doi-access = free }}</ref> === Organsa selektivnost === Selektini i ligandi selektina određuju selektivnost organa za metastaze. Nekoliko faktora može objasniti [[teorija sjemena i tla|teoriju sjemena i tla]] ili navođenje [[metastaza]]. Posebno, genetička regulacija i aktivacija specifičnih [[hemokin]]a, [[citokin]]a i [[proteaza]] mogu usmjeriti metastaze na željeni organ. U stvari, ekstravazacija cirkulirajućih tumorskih ćelija u organu domaćinu zahtijeva uzastopne adhezivne interakcije između endotelnih ćelija i njihovih liganada ili kontra-receptora prisutnih na ćelijama raka. Metastatske ćelije koje pokazuju visoku sklonost metastaziranju na određene organe prianjaju većim brzinama na venularne endotelne ćelije izolovane sa ovih ciljnih mjesta. Štaviše, one napadaju ciljno tkivo većim brzinama i bolje reaguju na parakrine faktore rasta oslobođene sa ciljnog mjesta. Tipično, interakcije ćelija raka/endotelnih ćelija podrazumijevaju prvo početno vezivanje i kotrljanje cirkulirajućih ćelija raka na endotelu, posredovano selektinom. Kotrljajuće ćelije raka zatim se aktiviraju lokalno oslobođenim hemokinima prisutnim na površini [[endotel]]nih ćelija. Ovo pokreće aktivaciju [[integrin]]a iz ćelija raka, omogućavajući njihovo čvršće prianjanje na članove porodice Ig-CAM kao što je ICAM, inicirajući procese transendotelne migracije i ekstravazacije.[72] Odgovarajući skup endotelnih receptora ponekad se ne eksprimira konstitutivno i ćelije raka moraju pokrenuti njihovu ekspresiju. U tom kontekstu, supernatanti kulture ćelija raka mogu pokrenuti ekspresiju E-selektina od strane endotelnih ćelija, što sugerira da ćelije raka mogu same osloboditi citokine kao što su TNF-α, IL-1β ili INF-γ koji će direktno aktivirati endotelne ćelije da eksprimiraju E-selektin, P-selektin, ICAM-2 ili VCAM. S druge strane, nekoliko studija dalje pokazuje da ćelije raka mogu pokrenuti ekspresiju molekula endotelne adhezije na indirektnije načine. Budući da adhezija nekoliko ćelija raka na endotel zahtijeva prisustvo endotelnih selektina, kao i sialil Lewis ugljikohidrata na ćelijama raka, stepen ekspresije selektina na vaskularnom zidu i prisustvo odgovarajućeg liganda na ćelijama raka su odlučujući za njihovu adheziju i ekstravazaciju u određeni organ. Diferencijalni profil ekspresije selektina na endotelu i specifične interakcije selektina koje eksprimiraju endotelne ćelije potencijalnih ciljnih organa i njihovih liganada eksprimiranih na ćelijama raka su glavne odrednice koje su u osnovi organski specifične distribucije [[metastaza]]. ==Istraživanje== Selektini su uključeni u projekte liječenja osteoporoze, bolesti koja nastaje kada ćelije koje stvaraju kost, zvane [[osteoblast]]i, postanu previše rijetke. Osteoblasti se razvijaju iz [[matične ćelije| matičnih ćelija]], a naučnici se nadaju da će na kraju moći liječiti [[osteoporoza|osteoporozu]] dodavanjem matičnih ćelija u [[koštana srž|koštanu srž]] pacijenta. Istraživači su razvili način korištenja selektina za usmjeravanje matičnih ćelija uvedenih u [[vaskularni sistem]] u koštanoj srži.<ref>U laboratoriji Roberta Sacksteina na Univerzitetu Harvard</ref> E-selektini se konstitutivno eksprimiraju u koštanoj srži, a istraživači su pokazali da označavanje matičnih ćelija određenim [[glikoprotein]]om uzrokuje migraciju ovih ćelija u koštanu srž. Stoga bi selektini jednog dana mogli biti neophodni za regenerativnu terapiju osteoporoze.<ref>{{Cite web |url=http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |title=Sackstein Lab<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-05-21 |archive-date=2019-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929024711/http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |url-status=dead }}</ref> == Također pogledajte == * [[Sushi domen]] == Reference == {{refspisak|32em}} == Vanjski linkovi == * [http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ Sackstein Lab of Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190929024711/http://sacksteinlab.bwh.harvard.edu/ |date=2019-09-29 }} * [http://multimedia.mcb.harvard.edu Computer-generated movie of the mobilization of P-selectin inside a leukocyte at mcb.harvard.edu] {{Lektini}} {{Molekule ćelijske adhezije}} [[Kategorija:Selektini| ]] [[Kategorija:Proteini ćelijske adhezije]] [[Kategorija:Lektini]] [[Kategorija:Proteinski domeni]] [[Kategorija: Jednoprolazni transmembranski proteini]] apptbwnvu1jza8jlmiovwkweaqpcmvg 2 538516 3934374 2026-10-07T12:51:02Z Bosniaqus 116798 Nova stranica: [[Datoteka:HarisCutahija1.jpg|mini|desno|Haris Ćutahija]] '''Haris Ćutahija''' (Sarajevo, 1983) bosanskohercegovački je politolog, istraživač i politički analitičar. Direktor je Vanjskopolitičke inicijative BH.<ref name="AJB2022">{{Cite web |url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/5/31/haris-cutahija-evropska-unija-treba-dinamizirati-svoj-pristup-prema-bosni-i-hercegovini |title=Ćutahija: Međunarodna zajednica je pristala na 'kafansko' vođenje politike |pub... 3934374 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:HarisCutahija1.jpg|mini|desno|Haris Ćutahija]] '''Haris Ćutahija''' (Sarajevo, 1983) bosanskohercegovački je politolog, istraživač i politički analitičar. Direktor je Vanjskopolitičke inicijative BH.<ref name="AJB2022">{{Cite web |url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/5/31/haris-cutahija-evropska-unija-treba-dinamizirati-svoj-pristup-prema-bosni-i-hercegovini |title=Ćutahija: Međunarodna zajednica je pristala na 'kafansko' vođenje politike |publisher=Al Jazeera Balkans |date=31. 5. 2022 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Profesionalno se bavi evropskim integracijama, međunarodnim odnosima, geopolitikom i reformom javne uprave. Autor je više istraživačkih i analitičkih publikacija iz oblasti evropskih integracija, demokratizacije, međunarodnih utjecaja i javne uprave.<ref name="CEEOL">{{Cite web |url=https://www.ceeol.com/search/gray-literature-detail?id=1291977 |title=National PAR-Monitor 2021/2022: Bosnia and Herzegovina |publisher=Central and Eastern European Online Library |access-date=7. 10. 2026 }}</ref><ref name="CEP">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/en/publications/staged-accession-model-a-way-to-endthe-stagnation/ |title=Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation? |publisher=European Policy Centre |date=16. 5. 2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Obrazovanje == Profesionalnu kvalifikaciju iz političkog menadžmenta stekao je 2006. godine na Novom bugarskom univerzitetu u Sofiji. Godine 2011. stekao je zvanje diplomiranog politologa na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu, gdje je 2014. stekao zvanje magistra politologije, usmjerenje Evropske integracije. == Profesionalni rad == Profesionalni angažman u oblasti evropskih integracija započeo je u Panevropskoj uniji Bosne i Hercegovine. U organizaciji je obavljao više funkcija, a tokom 2017. i 2018. bio je vršilac dužnosti predsjednika.<ref name="PEU">{{Cite web |url=https://panevropa.me/en/the-second-jean-monnet-international-conference-of-the-montenegrin-pan-european-union-for-europe-communicating-european-integration-between-eu-member-states-and-enlargement-countries-has-started/ |title=The Second Jean Monnet International Conference of the Montenegrin Pan-European Union |publisher=Montenegrin Pan-European Union |date=2018 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Nakon toga obavljao je funkciju generalnog sekretara organizacije. Vanjskopolitičkoj inicijativi BH pridružio se 2020. godine kao istraživač, a od 2022. obavlja funkciju direktora organizacije.<ref name="Federalna2023">{{Cite web |url=https://federalna.ba/vanjskopoliticka-inicijativa-organizirala-prezentaciju-drzavnog-izvjestaja-pracenja-reforme-javne-uprave-yozvt |title=Vanjskopolitička inicijativa organizirala prezentaciju Državnog izvještaja praćenja reforme javne uprave |publisher=Federalna |date=19. 6. 2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Istraživački rad == Značajan dio Ćutahijinog istraživačkog rada odnosi se na reformu javne uprave u Bosni i Hercegovini u okviru regionalne inicijative WeBER. Koautor je izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020'',<ref name="PAR1920">{{Cite web |url=https://weber-new.s3.us-west-2.amazonaws.com/wp-content/uploads/2021/08/16154153/BIH_PAR-Monitor-2020.pdf |title=National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020 |publisher=WeBER / Vanjskopolitička inicijativa BH |date=2021 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> a samostalni autor izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'', objavljenog 2023. godine.<ref name="CEEOL"/> Istraživanje reforme javne uprave nastavio je u ciklusu PAR Monitor 2024/2025, u kojem je autor više nacionalnih izvještaja za Bosnu i Hercegovinu. Među njima su izvještaji iz oblasti strateškog okvira reforme javne uprave, upravljanja državnom službom i ljudskim resursima te upravljanja javnim finansijama.<ref name="PFM2425">{{Cite web |url=https://www.thinkforeurope.org/wp-content/uploads/2026/03/PAR-Monitor_PFM-report-BiH-2024-2025.pdf |title=PAR Monitor Report Bosnia and Herzegovina: Public Financial Management 2024/2025 |publisher=Think for Europe Network / WeBER |date=2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U oblasti evropskih integracija autor je analize ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'', objavljene 2023. u okviru projekta European Policy Centre (CEP) i Centre for European Policy Studies (CEPS). Publikacija razmatra mogućnost primjene modela faznog pristupanja Evropskoj uniji na Bosnu i Hercegovinu.<ref name="CEP"/> Rad je potom naveden kao izvor u zajedničkoj studiji CEP-a i CEPS-a ''Template 2.0 for Staged Accession to the EU''.<ref name="Template">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/wp-content/uploads/2023/08/Template-2.0-for-Staged-Accession-to-the-EU.pdf |title=Template 2.0 for Staged Accession to the EU |publisher=European Policy Centre / Centre for European Policy Studies |date=2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U publikaciji češkog Foruma 2000 ''Ideas on Democracy in the Western Balkans'' objavio je policy brief ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'', posvećen procesu proširenja Evropske unije i Zapadnom Balkanu.<ref name="Forum2000pub">{{Cite web |url=https://www.forum2000.cz/files/ideas-on-democracy-in-the-western-balkans-4.pdf |title=Ideas on Democracy in the Western Balkans |publisher=Forum 2000 |date=2024 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Tokom 2026. autor je studije ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'', izrađene u okviru projekta češkog Association for International Affairs (AMO) ''Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans''. Studija o Bosni i Hercegovini jedna je od četiri nacionalne analize korištene u izradi završne komparativne publikacije projekta.<ref name="AMO">{{Cite web |url=https://amo.cz/en/publications/building-the-serbian-world-serbias-impact-on-security-and-stability-in-the-western-balkans |title=Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans |publisher=Association for International Affairs |date=31. 3. 2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Javno djelovanje == Kao politički analitičar i stručni sagovornik Ćutahija se pojavljuje u bosanskohercegovačkim i regionalnim medijima, gdje komentariše evropske integracije, međunarodne odnose, geopolitiku i političke procese u Bosni i Hercegovini. Al Jazeera Balkans objavila je 2022. opširni intervju s Ćutahijom o politici Evropske unije prema Bosni i Hercegovini i Zapadnom Balkanu te ulozi međunarodne zajednice u zemlji.<ref name="AJB2022"/> Za Federalni radio govorio je 2024. o otvaranju pregovora Bosne i Hercegovine s Evropskom unijom i reformama povezanim s procesom pristupanja.<ref name="FR2024">{{Cite web |url=https://federalna.ba/za-fr-cutahija-politicari-pokusavaju-da-prave-kozmeticke-promjene-to-nece-biti-moguce-kad-se-otvore-pregovori-sa-eu-wua1r |title=Za FR Ćutahija: Političari pokušavaju da prave kozmetičke promjene, to neće biti moguće kad se otvore pregovori sa EU |publisher=Federalna |date=13. 3. 2024 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Kao politički analitičar gostuje i na N1, gdje je komentarisao evropski put Bosne i Hercegovine, političke krize, Reformsku agendu te odnose Evropske unije i Sjedinjenih Američkih Država prema Bosni i Hercegovini.<ref name="N12025">{{Cite web |url=https://n1info.ba/vijesti/reformska-agenda-prosla-ali-posao-tek-slijedi-bh-politicari-taj-novac-ne-mogu-zloupotrijebiti-zato-se-toliko-ne-interesuju/ |title=Reformska agenda prošla, ali posao tek slijedi |publisher=N1 |date=5. 12. 2025 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref><ref name="N12026">{{Cite web |url=https://n1info.ba/vijesti/samo-ime-visokog-predstavnika-u-bih-nije-bitno-stvar-je-u-tome-ko-stoji-iza-njega/ |title=Samo ime visokog predstavnika u BiH nije bitno, stvar je u tome ko stoji iza njega |publisher=N1 |date=5. 6. 2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Učestvuje i u međunarodnim stručnim raspravama o demokratiji, evropskim integracijama i Zapadnom Balkanu. Član je International Coalition for Democratic Renewal, međunarodne mreže koju okuplja Forum 2000.<ref name="ICDR">{{Cite web |url=https://www.forum2000.cz/en/international-coalition-for-democratic-renewal-2014-members-icdr |title=Members ICDR |publisher=Forum 2000 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Odabrane publikacije == * ''Foreign Authoritarian Influence in the Western Balkans'' (2020), koautor * ''The Strategic Role of External Actors in the Western Balkans'' (2020) * ''Road Ahead for Bosnia and Herzegovina: New Opportunities or the Preservation of the Status Quo?'' (2021), koautor * ''Regional Economic Cooperation in V4 and WB6: Sharing Experience and Knowledge in the Context of Common Regional Market and Post-COVID Recovery'' (2022), član istraživačkog tima za Bosnu i Hercegovinu * ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'' (2023)<ref name="CEEOL"/> * ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'' (2023)<ref name="CEP"/> * ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'' (2024)<ref name="Forum2000pub"/> * ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'' (2026)<ref name="AMO"/> == Reference == {{Reference}} [[Kategorija:Rođeni 1983.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Živi ljudi]] arai4slb8duushucac3hfcslc8na85o 0 538517 3934377 2026-10-07T13:00:48Z Yasperosus 186531 Preusmjereno na [[Selektin]] 3934377 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Selektin]] i4szps60bsk9xwgvspc1vpnrbr8kj0z 0 538518 3934379 2026-10-07T13:07:53Z Yasperosus 186531 Preusmjereno na [[REST-korepresor 1]] 3934379 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[REST-korepresor 1]] 3zzmfdasde6h0n07s191zjmlfjra71z 0 538519 3934386 2026-10-07T14:08:04Z Yasperosus 186531 Nova stranica: {{Infokutija gen}} '''[[Otvoreni okvir čitanja]] 112 na [[hromosom 1|hromosomu 1]]''', [[protein]] je koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''C1orf112''', a nalazi se na poziciji 1q24.2.<ref name="entrez">{{cite web| title = Entrez Gene: Chromosome 1 open reading frame 112 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/55732}}</ref> C1orf112 kodira sedamnaest varijanti [[informacijska RNK|iRNK]], od kojih su petnaest funkcionalni proteini. C1orf112 ima određenu mole... 3934386 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[Otvoreni okvir čitanja]] 112 na [[hromosom 1|hromosomu 1]]''', [[protein]] je koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''C1orf112''', a nalazi se na poziciji 1q24.2.<ref name="entrez">{{cite web| title = Entrez Gene: Chromosome 1 open reading frame 112 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/55732}}</ref> C1orf112 kodira sedamnaest varijanti [[informacijska RNK|iRNK]], od kojih su petnaest funkcionalni proteini. C1orf112 ima određenu molekularnu težinu prekursora od 96,6 kDa i [[izoelektrična tačka|izoelektričnu tačku]] od 5,62.<ref>{{cite journal | vauthors = Bjellqvist B, Hughes GJ, Pasquali C, Paquet N, Ravier F, Sanchez JC, Frutiger S, Hochstrasser D | title = The focusing positions of polypeptides in immobilized pH gradients can be predicted from their amino acid sequences | journal = Electrophoresis | volume = 14 | issue = 10 | pages = 1023–31 | date = October 1993 | pmid = 8125050 | doi = 10.1002/elps.11501401163 | s2cid = 38041111 }}</ref> Eksperimentalno je utvrđeno da se C1orf112 lokalizira u [[mitohondrija]]ma, iako ne sadrži sekvencu usmjerenu na mitohondrije.<ref>{{cite journal | vauthors = Berglund L, Björling E, Oksvold P, Fagerberg L, Asplund A, Szigyarto CA, Persson A, Ottosson J, Wernérus H, Nilsson P, Lundberg E, Sivertsson A, Navani S, Wester K, Kampf C, Hober S, Pontén F, Uhlén M | title = A genecentric Human Protein Atlas for expression profiles based on antibodies | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 7 | issue = 10 | pages = 2019–27 | date = October 2008 | pmid = 18669619 | doi = 10.1074/mcp.R800013-MCP200 | doi-access = free | citeseerx = 10.1.1.549.7756 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Claros MG | title = MitoProt, a Macintosh application for studying mitochondrial proteins | journal = Computer Applications in the Biosciences | volume = 11 | issue = 4 | pages = 441–7 | date = August 1995 | pmid = 8521054 | doi = 10.1093/bioinformatics/11.4.441 }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MFLPHMNHLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEQTFFSQVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKTVKLFDDM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MYELTSQARG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSSQNLEIQT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TLRNILQTMV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLLGALTGCV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHICATQESI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILENIQSLPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVLHIIKSTF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VHCKNSESVY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGCLHLVSDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQALFKEAYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQKQLMELLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MVCMDPLVDD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NDDILNMVIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IHSLLDICSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISSMDHAFHA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NTWKFIIKQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKHQSIIKSQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LKHKDIITSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CEDILFSFHS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CLQLAEQMTQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDAQDNADYR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFQKTLKLCR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FFANSLLHYA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEFLPFLSDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CCTLHQLYLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IHSKFPPSLY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATRISKAHQE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EIAGAFLVTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DPLISQLLTF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPFMQVVLDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLDLPCELQF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQCLLLVVVM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DKLPSQPKEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTLWCTDSQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SETTTRISLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KAVFYSFEQC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGELSLPVHL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QGLKSKGKAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAVTLYQHVC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VHLCTFITSF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HPSLFAELDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALLNAVLSAN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MITSLLAMDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WCFLARYGTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELCAHHVTIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AHLIKSCPGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CYQLINLSIL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LKRLFFFMAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PHQLEFIQKF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPKEAENLPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WQHISFQALP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PELREQTVHE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VTTVGTAECR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KWLSRSRTLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELESLNTVLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALLAVCNSAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EALDTGKQTA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IIEVVSQLWA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLNIKQVADQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PYVQQTFSLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPLLGFFIQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDPKLILQAV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TLQTSLLKLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPDYVRLAML</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DFVSSLGKLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IPEAIQDRIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PNLSCMFALL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LADRSWLLEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HTLEAFTQFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGTNHEEIVP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QCLSSEETKN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KVVSFLEKTG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FVDETEAAKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ERVKQEKGIF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WEPFANVTVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAKRSSLQPY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKRARQEFPW</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EEEYRSALHT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IAGALEATES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLQKGPAPAW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSMEMEALQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RMDKLKRYIH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TLG</td></tr> </table> == Gen == Gen se proteže na 192.073 [[bazni par|baznih parova]], sa 29 različitih [[egzon]]a. C1orf112 se nalazi na poziciji 1q24.2. C1orf112 dijeli [[smislenost (genetika)|antisens]] kodirajuće regije sa [[C1orf156]] i [[SCYL3]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/55732|title=C1orf112 chromosome 1 open reading frame 112 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2019-02-25}}</ref> [[File:C1orf112 Location.png|thumb| Lokacija otvorenog okvira čitanja 112 hromosoma 1 u kontekstu drugih gena unutar regije 1q24.2. Slika ljubaznošću Nacionalnog centra za biotehnološke informacije (NCBI).<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/55732|title=C1orf112 chromosome 1 open reading frame 112 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2019-05-04}}</ref>]] == Protein == Ta sada, postoji osam eksperimentalno određenih RefSeq [[Izoforma|izoformi]].<ref name=":0"/> C1orf112 ima [[domen nepoznate funkcije]] DUF4487.<ref name=":0"/> === Sastav === Analiza sastava putem SAPS-a predvidjela je mnogo manje [[glicin]]a i mnogo više [[leucin]]a nego što se očekivalo u odnosu na druge ljudske proteinske sekvence. Ova karakteristika [[konzervirana sekvenca|konzervirana]] je kod svih ortologa [[primat]]a. Klaster miješanog naboja pronađen je u Izoformi X1 od pozicije 747 do 805, što ukazuje da ovaj segment može biti voden i čvrsto vezan. Ovaj klaster miješanog naboja je samo djelimično [[konzervacijska genetika|konzerviran]] kod [[ortolog]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Brendel V, Bucher P, Nourbakhsh IR, Blaisdell BE, Karlin S | title = Methods and algorithms for statistical analysis of protein sequences | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 6 | pages = 2002–6 | date = March 1992 | pmid = 1549558 | pmc = 48584 | doi = 10.1073/pnas.89.6.2002 | bibcode = 1992PNAS...89.2002B | doi-access = free }}</ref> === Transkripti === [[Ensembl]] je utvrdio da C1orf112 ima devet [[Primarni transkript|transkripata]] ili [[Alternativna prerada|varijanti splajsovanja]].<ref name="uswest.ensembl.org">{{Cite web|url=https://uswest.ensembl.org/Homo_sapiens/Gene/Summary?db=core;g=ENSG00000000460;r=1:169662007-169854080|title=Gene: C1orf112 (ENSG00000000460) - Summary - Homo sapiens - Ensembl genome browser 96|website=uswest.ensembl.org|access-date=2019-04-29}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Subćelijska lokalizacija === Bojenje [[antitijela]] i [[imunocitohemija|imunocitohemijsko]] i [[imunofluorescencija|imunofluorescentno]] bojenje ljudske ćelijske linije [[ćelije A431|A-431]] ukazuje na to da je C1orf112 lokaliziran u [[mitohondrija|mitohondrijama]].<ref>{{Cite web|url=http://antibodyregistry.org/search.php?q=AB_1848667|title=AB_1848667 Search - The Antibody Registry|website=antibodyregistry.org|access-date=2019-04-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000000460-C1orf112/antibody|title=C1orf112 - Antibodies - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2019-04-29}}</ref> [[File:C1orf112SubcellularLocalization.jpg|thumb| Imunofluorescentno bojenje ljudske ćelijske linije A-431 ukazuje na lokalizaciju u mitohondrijama. Slika je dobijena od Human Protein Atlasa i Sigma-Aldrich antitijela HPA024451.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000000460-C1orf112/antibody|title=C1orf112 - Antibodies - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2019-05-02}}</ref>]] == Regulacija == === Regulacija na nivou gena === ==== Ekspresija ==== Iako je ekspresija na nivou tkiva sveprisutna, C1orf112 se najviše eksprimira u [[testisi]]ma, [[limfni čvor|limfnim čvorovima]], [[moždana srž|moždanoj srži]] i [[cerebellum]]u, sa uzorcima od 97 pojedinaca u 27 različitih tkiva.<ref>{{Cite web|url=https://gtexportal.org/home/gene/C1ORF112|title=GTEx Gene Expression for C1orf112|date=|website=GTEx|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> [[FISH|In-situ hibridizacija]] ljudskog [[transkriptom]]a ukazuje na to da je ekspresija najveća u [[atrioventrikulski čvor|atrioventrikulskom čvoru]], nakon čega slijede [[testis]]i, testisne [[germinativna ćelija|germinativne ćelije]] i intersticijsko tkivo testisa.<ref>{{cite journal | vauthors = Su AI, Wiltshire T, Batalov S, Lapp H, Ching KA, Block D, Zhang J, Soden R, Hayakawa M, Kreiman G, Cooke MP, Walker JR, Hogenesch JB | title = A gene atlas of the mouse and human protein-encoding transcriptomes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 101 | issue = 16 | pages = 6062–7 | date = April 2004 | pmid = 15075390 | pmc = 395923 | doi = 10.1073/pnas.0400782101 | bibcode = 2004PNAS..101.6062S | doi-access = free }}</ref> === Regulacija nivoa transkripta === Procjena transkripcijskih faktora ukazuje na mnoga potencijalna mjesta [[TATA-vezujući protein]] i [[CCAAT pojačivač-vezujući protein]], zajedno s [[transkripcijski faktor|transkripcijskim faktorima]] povezanim s tkivom [[testis]]a, [[timus]]a, [[bubreg]] i [[Srce|srca]].<ref>{{cite journal | vauthors = Cartharius K, Frech K, Grote K, Klocke B, Haltmeier M, Klingenhoff A, Frisch M, Bayerlein M, Werner T | title = MatInspector and beyond: promoter analysis based on transcription factor binding sites | journal = Bioinformatics | volume = 21 | issue = 13 | pages = 2933–42 | date = July 2005 | pmid = 15860560 | doi = 10.1093/bioinformatics/bti473 | doi-access = free }}</ref> === Regulacija nivoa proteina === Postoje dva mjesta za [[ubikvitinacija|ubikvitinaciju]] na C1orf112, na poziciji [[lizin]] 73 i na poziciji 783 na [[proteinska izoforma|izoforma]] X1. Nizvodno od okvira čitanje nalaze se tri signala za [[poliadenilacija|poliadenilaciju]]. Pored toga, postoji N6-acetilizinsko mjesto na [[leucin]]u 747 i [[fosfoserin]]sko mjesto na [[serin]]u 23.<ref name="uswest.ensembl.org"/> Eksperimentalno je utvrđeno da C1orf112 interraguje sa [[Atg1|ATG1]], sekrecijom [[aldosteron]]a čija prekomjerna ekspresija karakteriše određene oblike [[rak dojke|raka dojke]].<ref>{{cite journal | vauthors = Deveaux Y, Alonso B, Pierrugues O, Godon C, Kazmaier M | title = Molecular cloning and developmental expression of AtGR1, a new growth-related Arabidopsis gene strongly induced by ionizing radiation | journal = Radiation Research | volume = 154 | issue = 4 | pages = 355–64 | date = October 2000 | pmid = 11023598 | doi = 10.1667/0033-7587(2000)154[0355:MCADEO]2.0.CO;2 | s2cid = 31816421 | url = https://hal.science/hal-04345290/file/Deveaux%20et%20al%2C%202000.pdf }}</ref> Predviđanja [[Posttranslacijska modifikacija|posttranslacijske modifikacije]] uključuju [[O-glikozil-oligosaharid-glikoprotein N-acetilglukozaminiltransferaza III| O-glikozil-oligosaharid-glikoprotein N-acetilglukozaminiltransferazu III]] i [[sumoilacija|sumoilaciju]], te mjesta interakcije sumoilacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Blom N, Sicheritz-Pontén T, Gupta R, Gammeltoft S, Brunak S | title = Prediction of post-translational glycosylation and phosphorylation of proteins from the amino acid sequence | journal = Proteomics | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1633–49 | date = June 2004 | pmid = 15174133 | doi = 10.1002/pmic.200300771 | s2cid = 18810164 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Xue Y, Zhou F, Fu C, Xu Y, Yao X | title = SUMOsp: a web server for sumoylation site prediction | journal = Nucleic Acids Research | volume = 34 | issue = Web Server issue | pages = W254-7 | date = July 2006 | pmid = 16845005 | pmc = 1538802 | doi = 10.1093/nar/gkl207 }}</ref> === Interakcijski proteini === Predviđa se da C1orf112 interraguje sa širokim spektrom proteina, uključujući više proteina povezanih sa [[mitoza|mitozom]].<ref>{{cite journal | vauthors = Szklarczyk D, Morris JH, Cook H, Kuhn M, Wyder S, Simonovic M, Santos A, Doncheva NT, Roth A, Bork P, Jensen LJ, von Mering C | title = The STRING database in 2017: quality-controlled protein-protein association networks, made broadly accessible | journal = Nucleic Acids Research | volume = 45 | issue = D1 | pages = D362–D368 | date = January 2017 | pmid = 27924014 | pmc = 5210637 | doi = 10.1093/nar/gkw937 }}</ref> Predviđa se i da C1orf112 interraguje sa [[FIGNL1]], proteinom koji učestvuje u popravci [[Dvostruki prekid|dvostrukog prekida DNK]] putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]]. <ref>{{cite journal | vauthors = Yuan J, Chen J | title = FIGNL1-containing protein complex is required for efficient homologous recombination repair | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 110 | issue = 26 | pages = 10640–5 | date = June 2013 | pmid = 23754376 | pmc = 3696823 | doi = 10.1073/pnas.1220662110 | bibcode = 2013PNAS..11010640Y | doi-access = free }}</ref> Eksperimentalni nalazi ukazuju na to da C1orf112 interaguje sa [[NUF2]], proteinom tijela vretenastog pola koji igra ključnu ulogu u diobi jezgra, i [[TTK (gen)|TTK]], [[kinaza|kinaznim]] proteinom sposobnim za [[fosforilacija|fosforilaciju]] [[serin]]a, [[treonin]]a i [[tirozin]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = DeLuca JG, Dong Y, Hergert P, Strauss J, Hickey JM, Salmon ED, McEwen BF | title = Hec1 and nuf2 are core components of the kinetochore outer plate essential for organizing microtubule attachment sites | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 16 | issue = 2 | pages = 519–31 | date = February 2005 | pmid = 15548592 | pmc = 545888 | doi = 10.1091/mbc.e04-09-0852 }}</ref> == Homologija/evolucija == === Paralozi === Nema poznatih [[paralog]]a gena C1orf112.<ref name=":0" /> === Ortolozi === C1orf112 je [[konzervirana sekvenca| visoko konzerviran]] kod [[Čimpanze|''Pan troglodytes'']], ''[[Rhinopithecus bieti]]'', sjevernoameričkog dabra ''[[Castor canadensis]]'', natalnog dugoprstog šišmiša ''[[Miniopterus natalensis]]'' i drugih odabranih [[primat]]a, sa procentnim identitetom u odnosu na ''[[Homo sapiens|Homo sapien]]'' C1orf112, sa procentnim identitetom većim od 90%.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Johnson M, Zaretskaya I, Raytselis Y, Merezhuk Y, McGinnis S, Madden TL | title = NCBI BLAST: a better web interface | journal = Nucleic Acids Research | volume = 36 | issue = Web Server issue | pages = W5-9 | date = July 2008 | pmid = 18440982 | pmc = 2447716 | doi = 10.1093/nar/gkn201 }}</ref> Ortolozi s najvećim datiranjem divergencije ([[specijacija|specijacije]]) u odnosu na ljudski C1orf112 uključuju ''Trichosporon asahii'', [[plakozoa]], i ''[[Amphimedon queenslandica]],'' što ukazuje na to da je C1orf112 konzerviran tokom evolucijskog vremena.<ref name=":1" /> {| class="wikitable" |+C1orf112 Ortolozi u rastućoj divergenciji |'''Rod/Vrsta''' |'''Uobičajeni naziv''' |'''Taksonomska grupa''' |'''Datiranje divergencije (Procijenjeno vrijeme)''' |'''Pristupni broj''' |'''Dužina sekvence (aa)''' |'''% Identičnosti''' |'''% Sličnosti''' |'''E vrijednost''' |- |'''[[Homo sapiens]]'' |[[Ljudi]] |[[Sisari]] |0 |NP_001306976.1 |853 |100 |100 | |- |''Pan troglodytes'' |[[Čimpanze]] |Primati |6,65 miliona godina |XP_009436263.1 |911 |99 |99 |0 |- |''Rhinopithecus bieti'' |Crni kratkonosi majmun |[[Primati]] |29,44 miliona godina |XP_017723911.1 |911 |97 |98 |0 |- |''Castor canadensis'' |Američki dabar |[[Rodentia]] |90 miliona godina |XP_020026631.1 |908 |87 |92 |0 |- |''Miniopterus natalensis'' |Prirodni dugoprsti šišmiš |[[Chiroptera]] |96 prije 96 miliona godina |XP_016077003.1 |912 |84 |90 |0 |- |''Condylura cristata'' |Zvjezdasta krtica |[[Soricomorpha]] |96 miliona godina |XP_024409392.1 |531 |77 |85 |0 |- |''Bos indicus'' |[[Zebu]] |[[Cetartiodactyla]] |96 miliona godina |XP_019832063.1 |875 |84 |90 |0 |- |''Acinonyx jubatus'' |[[Gepard]] |[[Carnivora]] |96 miliona godina |XP_026902260.1 |912 |86 |90 |0 |- |''Aptenodytes forsteri'' |Carski pingvin |[[Ptice]] |312 miliona godina |XP_009271565.1 |839 |59 |76 |0 |- |''Chelonia mydas'' |Zelena morska kornjača |[[Gmizavci]] |312 miliona godina |XP_007061247.1 |849 |64 |78 |0 |- |''[[Xenopus laevis]]'' |Afrička kandžasta žaba |[[Vodozemci]] |352 miliona godina |XP_018114274.1 |904 |55 |72 |0 |- |''Nanorana parkeri'' |''Nanora parkeri'' |[[Amphibia]] |352 miliona godina |XP_018428126.1 |698 |52 |70 |0 |- |''[[Salmo salar]]'' |Atlantski losos |[[Actinopterygii]] |435 miliona godina |XP_013979201.1 |924 |47 |64 |0 |- |''Helobdella robusta'' |Kišna glista |[[Clitellata]] |797 miliona godina |XP_009029571.1 |1004 |25 |43 |0 |- |''Amphimedon queenslandica'' |Spužva |[[Porifera]] |951,8 miliona godina |XP_019856681.1 |903 |28 |46 |0 |- |''Trichosporon asahii'' |[[Fungi]] |Gljive |1105 miliona godina |XP_014176969.1 |2588 |43 |68 |0.006 |} Datiranje divergencije izračunato je pomoću TimeTree-a.<ref>{{cite journal | vauthors = Hedges SB, Dudley J, Kumar S | title = TimeTree: a public knowledge-base of divergence times among organisms | journal = Bioinformatics | volume = 22 | issue = 23 | pages = 2971–2 | date = December 2006 | pmid = 17021158 | doi = 10.1093/bioinformatics/btl505 | doi-access = free }}</ref> Vrijednost E označava broj "pogodaka" koje se mogu očekivati slučajno pri korištenju [[NCBI]] baze podataka, pri čemu niska vrijednost E ukazuje na značajan rezultat. Procenat identiteta je procenat karaktera koji se poklapa sa izoformom X1 C1orf112 kod ''Homo sapiens'', dok je procenat sličnosti stepen sličnosti kada su dva niza poravnata jedan s drugim.<ref>{{Cite web|url=https://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi?CMD=Web&PAGE_TYPE=BlastDocs&DOC_TYPE=FAQ#expect|title=BLAST Frequently Asked questions|website=blast.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2019-05-04}}</ref> [[File:C1orf112Predicted3DStructure.png|thumb| Predviđena [[tercijarna struktura]] za C1orf112 sa najvećom statističkom značajnošću, generisana pomoću I-TASSER-a.<ref name="I-TASSER server for protein 3D stru">{{cite journal | vauthors = Zhang Y | title = I-TASSER server for protein 3D structure prediction | journal = BMC Bioinformatics | volume = 9 | issue = 1 | pages = 40 | date = January 2008 | pmid = 18215316 | pmc = 2245901 | doi = 10.1186/1471-2105-9-40 | doi-access = free }}</ref>]] == Struktura proteina == === Sekundarna i tercijarna struktura === Predviđa se da je sekundarna struktura C1orf112 pretežno [[Alfa heliks|alfa heliks]], sa < 5% proteina sastavljenog od [[beta-list]]a. Mjesta vezivanja [[ligand]]a predviđena su pomoću I-TASSER-a od pozicija 377 do 530 u izoformi X1.<ref name="I-TASSER server for protein 3D stru"/> Motiv [[leucinski zatvarač]] prisutan je u izoformi X1 od pozicija 831–852, što predviđa MyHits.<ref>{{cite journal | vauthors = Pagni M, Ioannidis V, Cerutti L, Zahn-Zabal M, Jongeneel CV, Hau J, Martin O, Kuznetsov D, Falquet L | title = MyHits: improvements to an interactive resource for analyzing protein sequences | journal = Nucleic Acids Research | volume = 35 | issue = Web Server issue | pages = W433-7 | date = July 2007 | pmid = 17545200 | pmc = 1933190 | doi = 10.1093/nar/gkm352 }}</ref> == Klinički značaj == C1orf112 je bio jedan od mnogih gena za koje je utvrđeno da se koeksprimiraju s genima povezanim s [[kancer|rakom]], a eliminacija ovog gena u ćelijskoj liniji [[HeLa]] potisnula je rast.<ref>{{cite journal | vauthors = van Dam S, Cordeiro R, Craig T, van Dam J, Wood SH, de Magalhães JP | title = GeneFriends: an online co-expression analysis tool to identify novel gene targets for aging and complex diseases | journal = BMC Genomics | volume = 13 | issue = 1 | pages = 535 | date = October 2012 | pmid = 23039964 | pmc = 3495651 | doi = 10.1186/1471-2164-13-535 | doi-access = free }}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] 88pfg7h8k8f2o7ybnbtfb4rnlram89z 3934387 3934386 2026-10-07T14:16:51Z Yasperosus 186531 /* Ortolozi */ 3934387 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[Otvoreni okvir čitanja]] 112 na [[hromosom 1|hromosomu 1]]''', [[protein]] je koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''C1orf112''', a nalazi se na poziciji 1q24.2.<ref name="entrez">{{cite web| title = Entrez Gene: Chromosome 1 open reading frame 112 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/55732}}</ref> C1orf112 kodira sedamnaest varijanti [[informacijska RNK|iRNK]], od kojih su petnaest funkcionalni proteini. C1orf112 ima određenu molekularnu težinu prekursora od 96,6 kDa i [[izoelektrična tačka|izoelektričnu tačku]] od 5,62.<ref>{{cite journal | vauthors = Bjellqvist B, Hughes GJ, Pasquali C, Paquet N, Ravier F, Sanchez JC, Frutiger S, Hochstrasser D | title = The focusing positions of polypeptides in immobilized pH gradients can be predicted from their amino acid sequences | journal = Electrophoresis | volume = 14 | issue = 10 | pages = 1023–31 | date = October 1993 | pmid = 8125050 | doi = 10.1002/elps.11501401163 | s2cid = 38041111 }}</ref> Eksperimentalno je utvrđeno da se C1orf112 lokalizira u [[mitohondrija]]ma, iako ne sadrži sekvencu usmjerenu na mitohondrije.<ref>{{cite journal | vauthors = Berglund L, Björling E, Oksvold P, Fagerberg L, Asplund A, Szigyarto CA, Persson A, Ottosson J, Wernérus H, Nilsson P, Lundberg E, Sivertsson A, Navani S, Wester K, Kampf C, Hober S, Pontén F, Uhlén M | title = A genecentric Human Protein Atlas for expression profiles based on antibodies | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 7 | issue = 10 | pages = 2019–27 | date = October 2008 | pmid = 18669619 | doi = 10.1074/mcp.R800013-MCP200 | doi-access = free | citeseerx = 10.1.1.549.7756 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Claros MG | title = MitoProt, a Macintosh application for studying mitochondrial proteins | journal = Computer Applications in the Biosciences | volume = 11 | issue = 4 | pages = 441–7 | date = August 1995 | pmid = 8521054 | doi = 10.1093/bioinformatics/11.4.441 }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MFLPHMNHLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEQTFFSQVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PKTVKLFDDM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MYELTSQARG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSSQNLEIQT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TLRNILQTMV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLLGALTGCV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHICATQESI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILENIQSLPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVLHIIKSTF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VHCKNSESVY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGCLHLVSDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQALFKEAYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQKQLMELLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MVCMDPLVDD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NDDILNMVIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IHSLLDICSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISSMDHAFHA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NTWKFIIKQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKHQSIIKSQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LKHKDIITSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CEDILFSFHS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CLQLAEQMTQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDAQDNADYR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFQKTLKLCR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FFANSLLHYA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEFLPFLSDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CCTLHQLYLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IHSKFPPSLY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATRISKAHQE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EIAGAFLVTL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DPLISQLLTF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPFMQVVLDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLDLPCELQF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQCLLLVVVM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DKLPSQPKEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTLWCTDSQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SETTTRISLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KAVFYSFEQC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGELSLPVHL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QGLKSKGKAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAVTLYQHVC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VHLCTFITSF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HPSLFAELDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALLNAVLSAN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MITSLLAMDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WCFLARYGTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELCAHHVTIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AHLIKSCPGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CYQLINLSIL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LKRLFFFMAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PHQLEFIQKF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPKEAENLPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WQHISFQALP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PELREQTVHE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VTTVGTAECR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KWLSRSRTLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELESLNTVLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALLAVCNSAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EALDTGKQTA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IIEVVSQLWA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLNIKQVADQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PYVQQTFSLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPLLGFFIQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDPKLILQAV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TLQTSLLKLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPDYVRLAML</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DFVSSLGKLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IPEAIQDRIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PNLSCMFALL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LADRSWLLEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HTLEAFTQFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGTNHEEIVP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QCLSSEETKN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KVVSFLEKTG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FVDETEAAKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ERVKQEKGIF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WEPFANVTVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAKRSSLQPY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKRARQEFPW</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EEEYRSALHT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IAGALEATES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLQKGPAPAW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSMEMEALQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RMDKLKRYIH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TLG</td></tr> </table> == Gen == Gen se proteže na 192.073 [[bazni par|baznih parova]], sa 29 različitih [[egzon]]a. C1orf112 se nalazi na poziciji 1q24.2. C1orf112 dijeli [[smislenost (genetika)|antisens]] kodirajuće regije sa [[C1orf156]] i [[SCYL3]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/55732|title=C1orf112 chromosome 1 open reading frame 112 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2019-02-25}}</ref> [[File:C1orf112 Location.png|thumb| Lokacija otvorenog okvira čitanja 112 hromosoma 1 u kontekstu drugih gena unutar regije 1q24.2. Slika ljubaznošću Nacionalnog centra za biotehnološke informacije (NCBI).<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/55732|title=C1orf112 chromosome 1 open reading frame 112 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2019-05-04}}</ref>]] == Protein == Ta sada, postoji osam eksperimentalno određenih RefSeq [[Izoforma|izoformi]].<ref name=":0"/> C1orf112 ima [[domen nepoznate funkcije]] DUF4487.<ref name=":0"/> === Sastav === Analiza sastava putem SAPS-a predvidjela je mnogo manje [[glicin]]a i mnogo više [[leucin]]a nego što se očekivalo u odnosu na druge ljudske proteinske sekvence. Ova karakteristika [[konzervirana sekvenca|konzervirana]] je kod svih ortologa [[primat]]a. Klaster miješanog naboja pronađen je u Izoformi X1 od pozicije 747 do 805, što ukazuje da ovaj segment može biti voden i čvrsto vezan. Ovaj klaster miješanog naboja je samo djelimično [[konzervacijska genetika|konzerviran]] kod [[ortolog]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Brendel V, Bucher P, Nourbakhsh IR, Blaisdell BE, Karlin S | title = Methods and algorithms for statistical analysis of protein sequences | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 6 | pages = 2002–6 | date = March 1992 | pmid = 1549558 | pmc = 48584 | doi = 10.1073/pnas.89.6.2002 | bibcode = 1992PNAS...89.2002B | doi-access = free }}</ref> === Transkripti === [[Ensembl]] je utvrdio da C1orf112 ima devet [[Primarni transkript|transkripata]] ili [[Alternativna prerada|varijanti splajsovanja]].<ref name="uswest.ensembl.org">{{Cite web|url=https://uswest.ensembl.org/Homo_sapiens/Gene/Summary?db=core;g=ENSG00000000460;r=1:169662007-169854080|title=Gene: C1orf112 (ENSG00000000460) - Summary - Homo sapiens - Ensembl genome browser 96|website=uswest.ensembl.org|access-date=2019-04-29}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Subćelijska lokalizacija === Bojenje [[antitijela]] i [[imunocitohemija|imunocitohemijsko]] i [[imunofluorescencija|imunofluorescentno]] bojenje ljudske ćelijske linije [[ćelije A431|A-431]] ukazuje na to da je C1orf112 lokaliziran u [[mitohondrija|mitohondrijama]].<ref>{{Cite web|url=http://antibodyregistry.org/search.php?q=AB_1848667|title=AB_1848667 Search - The Antibody Registry|website=antibodyregistry.org|access-date=2019-04-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000000460-C1orf112/antibody|title=C1orf112 - Antibodies - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2019-04-29}}</ref> [[File:C1orf112SubcellularLocalization.jpg|thumb| Imunofluorescentno bojenje ljudske ćelijske linije A-431 ukazuje na lokalizaciju u mitohondrijama. Slika je dobijena od Human Protein Atlasa i Sigma-Aldrich antitijela HPA024451.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000000460-C1orf112/antibody|title=C1orf112 - Antibodies - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2019-05-02}}</ref>]] == Regulacija == === Regulacija na nivou gena === ==== Ekspresija ==== Iako je ekspresija na nivou tkiva sveprisutna, C1orf112 se najviše eksprimira u [[testisi]]ma, [[limfni čvor|limfnim čvorovima]], [[moždana srž|moždanoj srži]] i [[cerebellum]]u, sa uzorcima od 97 pojedinaca u 27 različitih tkiva.<ref>{{Cite web|url=https://gtexportal.org/home/gene/C1ORF112|title=GTEx Gene Expression for C1orf112|date=|website=GTEx|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> [[FISH|In-situ hibridizacija]] ljudskog [[transkriptom]]a ukazuje na to da je ekspresija najveća u [[atrioventrikulski čvor|atrioventrikulskom čvoru]], nakon čega slijede [[testis]]i, testisne [[germinativna ćelija|germinativne ćelije]] i intersticijsko tkivo testisa.<ref>{{cite journal | vauthors = Su AI, Wiltshire T, Batalov S, Lapp H, Ching KA, Block D, Zhang J, Soden R, Hayakawa M, Kreiman G, Cooke MP, Walker JR, Hogenesch JB | title = A gene atlas of the mouse and human protein-encoding transcriptomes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 101 | issue = 16 | pages = 6062–7 | date = April 2004 | pmid = 15075390 | pmc = 395923 | doi = 10.1073/pnas.0400782101 | bibcode = 2004PNAS..101.6062S | doi-access = free }}</ref> === Regulacija nivoa transkripta === Procjena transkripcijskih faktora ukazuje na mnoga potencijalna mjesta [[TATA-vezujući protein]] i [[CCAAT pojačivač-vezujući protein]], zajedno s [[transkripcijski faktor|transkripcijskim faktorima]] povezanim s tkivom [[testis]]a, [[timus]]a, [[bubreg]] i [[Srce|srca]].<ref>{{cite journal | vauthors = Cartharius K, Frech K, Grote K, Klocke B, Haltmeier M, Klingenhoff A, Frisch M, Bayerlein M, Werner T | title = MatInspector and beyond: promoter analysis based on transcription factor binding sites | journal = Bioinformatics | volume = 21 | issue = 13 | pages = 2933–42 | date = July 2005 | pmid = 15860560 | doi = 10.1093/bioinformatics/bti473 | doi-access = free }}</ref> === Regulacija nivoa proteina === Postoje dva mjesta za [[ubikvitinacija|ubikvitinaciju]] na C1orf112, na poziciji [[lizin]] 73 i na poziciji 783 na [[proteinska izoforma|izoforma]] X1. Nizvodno od okvira čitanje nalaze se tri signala za [[poliadenilacija|poliadenilaciju]]. Pored toga, postoji N6-acetilizinsko mjesto na [[leucin]]u 747 i [[fosfoserin]]sko mjesto na [[serin]]u 23.<ref name="uswest.ensembl.org"/> Eksperimentalno je utvrđeno da C1orf112 interraguje sa [[Atg1|ATG1]], sekrecijom [[aldosteron]]a čija prekomjerna ekspresija karakteriše određene oblike [[rak dojke|raka dojke]].<ref>{{cite journal | vauthors = Deveaux Y, Alonso B, Pierrugues O, Godon C, Kazmaier M | title = Molecular cloning and developmental expression of AtGR1, a new growth-related Arabidopsis gene strongly induced by ionizing radiation | journal = Radiation Research | volume = 154 | issue = 4 | pages = 355–64 | date = October 2000 | pmid = 11023598 | doi = 10.1667/0033-7587(2000)154[0355:MCADEO]2.0.CO;2 | s2cid = 31816421 | url = https://hal.science/hal-04345290/file/Deveaux%20et%20al%2C%202000.pdf }}</ref> Predviđanja [[Posttranslacijska modifikacija|posttranslacijske modifikacije]] uključuju [[O-glikozil-oligosaharid-glikoprotein N-acetilglukozaminiltransferaza III| O-glikozil-oligosaharid-glikoprotein N-acetilglukozaminiltransferazu III]] i [[sumoilacija|sumoilaciju]], te mjesta interakcije sumoilacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Blom N, Sicheritz-Pontén T, Gupta R, Gammeltoft S, Brunak S | title = Prediction of post-translational glycosylation and phosphorylation of proteins from the amino acid sequence | journal = Proteomics | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1633–49 | date = June 2004 | pmid = 15174133 | doi = 10.1002/pmic.200300771 | s2cid = 18810164 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Xue Y, Zhou F, Fu C, Xu Y, Yao X | title = SUMOsp: a web server for sumoylation site prediction | journal = Nucleic Acids Research | volume = 34 | issue = Web Server issue | pages = W254-7 | date = July 2006 | pmid = 16845005 | pmc = 1538802 | doi = 10.1093/nar/gkl207 }}</ref> === Interakcijski proteini === Predviđa se da C1orf112 interraguje sa širokim spektrom proteina, uključujući više proteina povezanih sa [[mitoza|mitozom]].<ref>{{cite journal | vauthors = Szklarczyk D, Morris JH, Cook H, Kuhn M, Wyder S, Simonovic M, Santos A, Doncheva NT, Roth A, Bork P, Jensen LJ, von Mering C | title = The STRING database in 2017: quality-controlled protein-protein association networks, made broadly accessible | journal = Nucleic Acids Research | volume = 45 | issue = D1 | pages = D362–D368 | date = January 2017 | pmid = 27924014 | pmc = 5210637 | doi = 10.1093/nar/gkw937 }}</ref> Predviđa se i da C1orf112 interraguje sa [[FIGNL1]], proteinom koji učestvuje u popravci [[Dvostruki prekid|dvostrukog prekida DNK]] putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]]. <ref>{{cite journal | vauthors = Yuan J, Chen J | title = FIGNL1-containing protein complex is required for efficient homologous recombination repair | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 110 | issue = 26 | pages = 10640–5 | date = June 2013 | pmid = 23754376 | pmc = 3696823 | doi = 10.1073/pnas.1220662110 | bibcode = 2013PNAS..11010640Y | doi-access = free }}</ref> Eksperimentalni nalazi ukazuju na to da C1orf112 interaguje sa [[NUF2]], proteinom tijela vretenastog pola koji igra ključnu ulogu u diobi jezgra, i [[TTK (gen)|TTK]], [[kinaza|kinaznim]] proteinom sposobnim za [[fosforilacija|fosforilaciju]] [[serin]]a, [[treonin]]a i [[tirozin]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = DeLuca JG, Dong Y, Hergert P, Strauss J, Hickey JM, Salmon ED, McEwen BF | title = Hec1 and nuf2 are core components of the kinetochore outer plate essential for organizing microtubule attachment sites | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 16 | issue = 2 | pages = 519–31 | date = February 2005 | pmid = 15548592 | pmc = 545888 | doi = 10.1091/mbc.e04-09-0852 }}</ref> == Homologija/evolucija == === Paralozi === Nema poznatih [[paralog]]a gena C1orf112.<ref name=":0" /> === Ortolozi === C1orf112 je [[konzervirana sekvenca| visoko konzerviran]] kod [[Čimpanze|''Pan troglodytes'']], ''[[Rhinopithecus bieti]]'', sjevernoameričkog dabra ''[[Castor canadensis]]'', natalnog dugoprstog šišmiša ''[[Miniopterus natalensis]]'' i drugih odabranih [[primat]]a, sa procentnim identitetom u odnosu na ''[[Homo sapiens|Homo sapien]]'' C1orf112, sa procentnim identitetom većim od 90%.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Johnson M, Zaretskaya I, Raytselis Y, Merezhuk Y, McGinnis S, Madden TL | title = NCBI BLAST: a better web interface | journal = Nucleic Acids Research | volume = 36 | issue = Web Server issue | pages = W5-9 | date = July 2008 | pmid = 18440982 | pmc = 2447716 | doi = 10.1093/nar/gkn201 }}</ref> Ortolozi s najvećim datiranjem divergencije ([[specijacija|specijacije]]) u odnosu na ljudski C1orf112 uključuju ''Trichosporon asahii'', [[plakozoa]], i ''[[Amphimedon queenslandica]],'' što ukazuje na to da je C1orf112 konzerviran tokom evolucijskog vremena.<ref name=":1" /> {| class="wikitable" |+C1orf112 Ortolozi u rastućoj divergenciji |'''Rod/Vrsta''' |'''Uobičajeni naziv''' |'''Taksonomska grupa''' |'''Datiranje divergencije (Procijenjeno vrijeme)''' |'''Pristupni broj''' |'''Dužina sekvence (aa)''' |'''% Identičnosti''' |'''% Sličnosti''' |'''E vrijednost''' |- |'''[[Homo sapiens]]'' |[[Ljudi]] |[[Sisari]] |0 |NP_001306976.1 |853 |100 |100 | |- |''[[Pan troglodytes]]'' |[[Čimpanze]] |Primati |6,65 miliona godina |XP_009436263.1 |911 |99 |99 |0 |- |''Rhinopithecus bieti'' |Crni kratkonosi majmun |[[Primati]] |29,44 miliona godina |XP_017723911.1 |911 |97 |98 |0 |- |''[[Castor canadensis]]'' |Američki dabar |[[Rodentia]] |90 miliona godina |XP_020026631.1 |908 |87 |92 |0 |- |''Miniopterus natalensis'' |Prirodni dugoprsti šišmiš |[[Chiroptera]] |96 prije 96 miliona godina |XP_016077003.1 |912 |84 |90 |0 |- |''Condylura cristata'' |Zvjezdasta krtica |[[Soricomorpha]] |96 miliona godina |XP_024409392.1 |531 |77 |85 |0 |- |''Bos indicus'' |[[Zebu]] |[[Cetartiodactyla]] |96 miliona godina |XP_019832063.1 |875 |84 |90 |0 |- |''Acinonyx jubatus'' |[[Gepard]] |[[Carnivora]] |96 miliona godina |XP_026902260.1 |912 |86 |90 |0 |- |''Aptenodytes forsteri'' |Carski pingvin |[[Ptice]] |312 miliona godina |XP_009271565.1 |839 |59 |76 |0 |- |''Chelonia mydas'' |Zelena morska kornjača |[[Gmizavci]] |312 miliona godina |XP_007061247.1 |849 |64 |78 |0 |- |''[[Xenopus laevis]]'' |Afrička kandžasta žaba |[[Vodozemci]] |352 miliona godina |XP_018114274.1 |904 |55 |72 |0 |- |''Nanorana parkeri'' |''Nanora parkeri'' |[[Amphibia]] |352 miliona godina |XP_018428126.1 |698 |52 |70 |0 |- |''[[Salmo salar]]'' |[[Atlantski losos]] |[[Actinopterygii]] |435 miliona godina |XP_013979201.1 |924 |47 |64 |0 |- |''Helobdella robusta'' |Kišna glista |[[Clitellata]] |797 miliona godina |XP_009029571.1 |1004 |25 |43 |0 |- |''Amphimedon queenslandica'' |Spužva |[[Porifera]] |951,8 miliona godina |XP_019856681.1 |903 |28 |46 |0 |- |''Trichosporon asahii'' |[[Fungi]] |Gljive |1105 miliona godina |XP_014176969.1 |2588 |43 |68 |0.006 |} Datiranje divergencije izračunato je pomoću TimeTree-a.<ref>{{cite journal | vauthors = Hedges SB, Dudley J, Kumar S | title = TimeTree: a public knowledge-base of divergence times among organisms | journal = Bioinformatics | volume = 22 | issue = 23 | pages = 2971–2 | date = December 2006 | pmid = 17021158 | doi = 10.1093/bioinformatics/btl505 | doi-access = free }}</ref> Vrijednost E označava broj "pogodaka" koje se mogu očekivati slučajno pri korištenju [[NCBI]] baze podataka, pri čemu niska vrijednost E ukazuje na značajan rezultat. Procenat identiteta je procenat karaktera koji se poklapa sa izoformom X1 C1orf112 kod ''Homo sapiens'', dok je procenat sličnosti stepen sličnosti kada su dva niza poravnata jedan s drugim.<ref>{{Cite web|url=https://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi?CMD=Web&PAGE_TYPE=BlastDocs&DOC_TYPE=FAQ#expect|title=BLAST Frequently Asked questions|website=blast.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2019-05-04}}</ref> [[File:C1orf112Predicted3DStructure.png|thumb| Predviđena [[tercijarna struktura]] za C1orf112 sa najvećom statističkom značajnošću, generisana pomoću I-TASSER-a.<ref name="I-TASSER server for protein 3D stru">{{cite journal | vauthors = Zhang Y | title = I-TASSER server for protein 3D structure prediction | journal = BMC Bioinformatics | volume = 9 | issue = 1 | pages = 40 | date = January 2008 | pmid = 18215316 | pmc = 2245901 | doi = 10.1186/1471-2105-9-40 | doi-access = free }}</ref>]] == Struktura proteina == === Sekundarna i tercijarna struktura === Predviđa se da je sekundarna struktura C1orf112 pretežno [[Alfa heliks|alfa heliks]], sa < 5% proteina sastavljenog od [[beta-list]]a. Mjesta vezivanja [[ligand]]a predviđena su pomoću I-TASSER-a od pozicija 377 do 530 u izoformi X1.<ref name="I-TASSER server for protein 3D stru"/> Motiv [[leucinski zatvarač]] prisutan je u izoformi X1 od pozicija 831–852, što predviđa MyHits.<ref>{{cite journal | vauthors = Pagni M, Ioannidis V, Cerutti L, Zahn-Zabal M, Jongeneel CV, Hau J, Martin O, Kuznetsov D, Falquet L | title = MyHits: improvements to an interactive resource for analyzing protein sequences | journal = Nucleic Acids Research | volume = 35 | issue = Web Server issue | pages = W433-7 | date = July 2007 | pmid = 17545200 | pmc = 1933190 | doi = 10.1093/nar/gkm352 }}</ref> == Klinički značaj == C1orf112 je bio jedan od mnogih gena za koje je utvrđeno da se koeksprimiraju s genima povezanim s [[kancer|rakom]], a eliminacija ovog gena u ćelijskoj liniji [[HeLa]] potisnula je rast.<ref>{{cite journal | vauthors = van Dam S, Cordeiro R, Craig T, van Dam J, Wood SH, de Magalhães JP | title = GeneFriends: an online co-expression analysis tool to identify novel gene targets for aging and complex diseases | journal = BMC Genomics | volume = 13 | issue = 1 | pages = 535 | date = October 2012 | pmid = 23039964 | pmc = 3495651 | doi = 10.1186/1471-2164-13-535 | doi-access = free }}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] 58w9xtzkf3d7savh4hssfh1nwmvy6cb 0 538520 3934394 2026-10-07T17:27:48Z Yasperosus 186531 Nova stranica: {{Razlikovati|Analgezik}} [[Slika:Erythroxylum_novogranatense_var._Novogranatense_(retouched).jpg|thumb|right| Listovi biljke [[koka]] (''Erythroxylum novogranatense'' var. ''novogranatense''), iz kojih se dobija [[kokain]], prirodni lokalni anestetik <ref>{{Cite journal|last=Goldberg|first=MF|date=1984|title=Cocaine: The First Local Anesthetic and the'Third Scourge of Humanity': A Centennial Melodrama|url=https://scholar.google.com/scholar_lookup?journal=Arch+Ophthalmol.&tit... 3934394 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Analgezik}} [[Slika:Erythroxylum_novogranatense_var._Novogranatense_(retouched).jpg|thumb|right| Listovi biljke [[koka]] (''Erythroxylum novogranatense'' var. ''novogranatense''), iz kojih se dobija [[kokain]], prirodni lokalni anestetik <ref>{{Cite journal|last=Goldberg|first=MF|date=1984|title=Cocaine: The First Local Anesthetic and the'Third Scourge of Humanity': A Centennial Melodrama|url=https://scholar.google.com/scholar_lookup?journal=Arch+Ophthalmol.&title=Cocaine:+the+first+local+anesthetic+and+the+%27third+scourge+of+humanity%27.+A+centennial+melodrama.&author=MF+Goldberg&volume=102&issue=10&publication_year=1984&pages=1443-7&pmid=6385930&|journal=Archives of Ophthalmology|volume=102|issue=10|pages=1443–1447|doi=10.1001/archopht.1984.01040031163009|pmid=6385930|via=jamanetwork.com|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite book|last=Karch|first=SB|title=A brief history of cocaine.|publisher=CRC press|year=1998|url=https://scholar.google.com/scholar_lookup?title=A+brief+history+of+cocaine.&author=SB.+Karch&publication_year=1998&}}</ref>]] '''Anestetici''' jesu danas najčešće primjenjivani [[lijek]]ovi uopće, a koji se koriste za izazivanje [[anestezija| anestezije]] – drugim riječima, za uzrokovanje privremenog gubitka [[čulo|osjeta]] ili [[svijest]]i. Mogu se podijeliti u dvije široke klase: [[opći anestetik|opći]], koji rezultiraju reverzibilnim gubitkom [[svijest]]i, i [[lokalni anestetik|lokalni anestetici]], koji uzrokuju reverzibilni gubitak osjeta za ograničeno područje tijela bez nužnog utjecaja na svijest.<ref>{{Ullmann |doi=10.1002/14356007.a02_289|title=Anesthetics, General|year=2000|last1=Wollweber|first1=Hartmund}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Butterworth |first=John |title=Morgan & Mikhail's Clinical Anesthesiology |last2=Mackey |first2=David |last3=Wasnick |first3=John |date= |publisher=[[McGraw Hill Education]] |year=2013 |isbn=978-0-07-171405-1 |edition=5th}}</ref> U modernoj anesteziološkoj praksi koristi se širok spektar lijekova. Mnogi se rijetko koriste izvan [[anesteziologija|anesteziologije]], ali drugi se često koriste u različitim oblastima zdravstvene zaštite. Kombinacije anestetika ponekad se koriste zbog njihovih [[sinergija|sinergijskih]] i aditivnih terapijskih efekata. Međutim, neželjeni efekti mogu se i povećati.<ref name="Hendrickx-2008">{{Cite journal | last1 = Hendrickx | first1 = JF. | last2 = Eger | first2 = EI. | last3 = Sonner | first3 = JM. | last4 = Shafer | first4 = SL. | title = Is synergy the rule? A review of anesthetic interactions producing hypnosis and immobility. | url = http://www.anesthesia-analgesia.org/content/107/2/494.long | journal = Anesth Analg | volume = 107 | issue = 2 | pages = 494–506 |date=August 2008 | doi = 10.1213/ane.0b013e31817b859e | pmid = 18633028 | s2cid = 8125002 | doi-access = free }}</ref> Anestetici se razlikuju od [[analgetik]]a, koji blokiraju samo osjećaj [[bol]]nih podražaja.<ref>{{cite web |title=Reducing Animals' Pain and Distress {{!}} National Agricultural Library |url=https://www.nal.usda.gov/animal-health-and-welfare/animal-use-alternatives/reducing-animals-pain-and-distress |website=www.nal.usda.gov |access-date=28 January 2023 |language=en |date=2022 }}</ref><ref name=":0"/> Analgetici se obično koriste u kombinaciji s anesteticima za kontrolu pre–, intra– i postoperativne boli.'''<ref name=":0" />''' == Lokalni anestetici == {{Glavni|Lokalni anestetik}} === Na bazi estera === * [[Benzokain]] * [[Kokain]] * [[Prokain]] * [[Tetrakain]] (ponekad se naziva [[Ametokain]]) === Na bazi amida === * [[Bupivakain]] * [[Cinkokain]]([[Međunarodni nezaštićeni naziv|INN]]/[[Odobreni naziv u Velikoj Britaniji|BAN]])/[[Dibukain]]([[Usvojeni naziv u Sjedinjenim Američkim Državama|USAN]]) * [[Etidokain]] * [[Levobupivakain]] * [[Lidokain]] * [[Mepivakain]] * [[Prilokain]] * [[Ropivakain]] Lokalni anestetici sprječavaju prijenos nervnih impulsa bez izazivanja nesvjestice. Djeluju reverzibilnim vezivanjem za brze [[natrijski kanal|natrijske kanale]] unutar [[nervno vlakno|nervnih vlakana]], čime sprječavaju ulazak natrija u vlakna, stabilizujući [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]] i sprječavajući širenje [[akcijski potencijal|akcijskog potencijala]]. Svaki od lokalnih anestetika u svom nazivu ima sufiks "–kain". Lokalni anestetici mogu biti na bazi [[ester]]a ili [[amid]]a. Estarski lokalni anestetici uglavnom su nestabilni u [[rastvor]]u i brzo djeluju, brzo se metaboliziraju pomoću [[holinesteraza|holinesteraze]] u [[krvna plazma|krvnoj plazmi]] i [[jetra|jetri]],<ref name=":0"/> i češće izazivaju [[alergijska reakcija|alergijske reakcije]]. Amidni lokalni anestetici uglavnom su termostabilni, s dugim rokom trajanja (oko dvije godine). Amidi imaju sporiji početak djelovanja i duži poluživot od esterskih anestetika,<ref name=":0"/> i obično su racemozne smjese, s izuzetkom levobupivakaina (koji je S(–)-bupivakain)<ref name=":0" /> i ropivakaina (S(–)-ropivakain). Iako postoje opća pravila za početak i trajanje anestezije između lokalnih anestetika na bazi estera ili amida, ta svojstva u konačnici zavise od mnoštva faktora, uključujući topljivost agensa u lipidima, koncentraciju rastvora i [[PKa|p''K''_a]].<ref name=":0"/> Amidi se uglavnom koriste u regionalnim i epiduralnim ili spinalnim tehnikama,<ref name=":0"/> zbog dužeg trajanja djelovanja, što pruža adekvatnu analgeziju za operaciju, [[porođaj]] i simptomsko ublažavanje. Neki esteri, kao što su [[benzokain]] i [[tetrakain]], nalaze se u topikalnim formulacijama koje se apsorbiraju kroz kožu.<ref name=":0" /> Samo lokalni anestetici bez [[konzervans]]a mogu se ubrizgavati intratekalno. [[Petidin]] također ima lokalna anestetska svojstva, pored opioidnih efekata.<ref>{{cite journal|last1=Latta|first1=KS|last2=Ginsberg|first2=B|last3=Barkin|first3=RL|title=Meperidine: a critical review.|journal=[[American Journal of Therapeutics]]|date=2001|volume=9|issue=1|pages=53–68|pmid=11782820|doi=10.1097/00045391-200201000-00010|s2cid=23410891}}</ref> == Opći anestetici == [[File:Fluranebottles.jpg|thumb|Bočice sevoflurana, izoflurana, enflurana i desflurana, najčešćih inhalacijskih anestetika na bazi fluoriranog etera (flurana). Flurani su označeni bojama – sevofluran je označen žutom, izofluran ljubičastom, enfluran narančastom, a desfluran plavom. Zarezi vidljivi ispod čepova bočica jedinstveni su za svako sredstvo, osiguravajući da se isparivač može napuniti samo ispravnim sredstvom.<ref name=":1">{{Ullmann|doi=10.1002/14356007.a02_289|title=Anesthetics, General|year=2000|last1=Wollweber|first1=Hartmund}}</ref><ref name=":0" />]] {{Glavni|Opći anestetik}} === Inhalacijski anestetici === {{Glavni|Inhalacijski anestetik}} * [[Desfluran]] (uobičajeno) * [[Enfluran]] (uglavnom ukinut) * [[Halotan]] (jeftin, ukinut) * [[Izofluran]] (uobičajeno) * [[Metoksifluran]] * [[Dušik-oksidul]] * [[Sevofluran]] (uobičajeno) * [[Ksenon]] (rijetko se koristi) [[Isparljivi anestetik|Isparljiva sredstva]] obično su organske tekućine koje lahko isparavaju. Daju se inhalacijom za indukciju ili održavanje opće anestezije. Dušik-oksidul i ksenon su plinovi, pa se ne smatraju isparljivim sredstvima. Idealni isparljivi anestetik treba biti nezapaljiv, neeksplozivan i topiv u [[lipidi]]ma. Trebao bi imati nisku topljivost u krvi, ne bi trebao imati toksičnost ili nuspojave za [[Organ (biologija)|krajnji organ]] ([[srce]], [[jetra]], [[bubreg]]), ne bi se trebao metabolizirati i ne bi trebao iritirati respiratorne puteve. Nijedan anestetik koji se trenutno koristi ne ispunjava sve ove zahtjeve, niti se bilo koji anestetik može smatrati potpuno „sigurnim“. Postoje inherentni rizici i interakcije lijekova koje su specifične za svakog pacijenta.<ref>{{Cite journal | last1 = Krøigaard | first1 = M. | last2 = Garvey | first2 = LH. | last3 = Menné | first3 = T. | last4 = Husum | first4 = B.| title = Allergic reactions in anaesthesia: are suspected causes confirmed on subsequent testing? | journal = Br J Anaesth | volume = 95 | issue = 4 | pages = 468–71 |date=October 2005 | doi=10.1093/bja/aei198 | pmid=16100238| doi-access = free }}</ref> Sredstva koja su trenutno u širokoj upotrebi su [[izofluran]], [[desfluran]], [[sevofluran]] i dušik-oksidul. Dušik-oksidul je uobičajeni [[adjuvant]]ni [[plin]], što ga čini jednim od lijekova s najdugovječnijim djelovanjem koji se još uvijek koristi. Zbog svoje niske potencije, ne može sam proizvesti anesteziju, već se često kombinira s drugim sredstvima. Halotan, sredstvo uvedeno 1950-ih, gotovo je u potpunosti zamijenjen u modernoj anesteziološkoj praksi novijim sredstvima zbog svojih nedostataka.<ref name="town">{{cite book | last = Townsend | first = Courtney | title = Sabiston Textbook of Surgery | publisher = Saunders | location = Philadelphia | pages = Chapter 17 – Anesthesiology Principles, Pain Management, and Conscious Sedation | year = 2004 | isbn = 0-7216-5368-5 | no-pp = true }}</ref> Djelimično zbog svojih [[nuspojava]], enfluran nikada nije stekao široku popularnost.<ref name="town"/> U teoriji, bilo koji inhalacijski anestetik može se koristiti za indukciju opće anestezije. Međutim, većina halogeniranih anestetika iritira disajne puteve, što može dovesti do kašlja, laringospazma i općenito teških indukcija. Ako je potrebno provesti indukciju inhalacijskim anestetikom, često se koristi [[sevofluran]] zbog relativno niske oštrine, brzog povećanja alveolarne koncentracije i veće topljivosti u [[krv]]i od drugih sredstava. Ova svojstva omogućavaju manje iritirajuću i bržu indukciju, kao i brz izlazak iz anestezije u poređenju s drugim inhalacijskim sredstvima.<ref name=":0"/> Sva hlapljiva sredstva mogu se koristiti sama ili u kombinaciji s drugim lijekovima za održavanje anestezije ([[dušik-oksid]] nije dovoljno jak da bi se koristio kao samostalno sredstvo). Hlapljiva sredstva se često porede u smislu jačine djelovanja, koja je obrnuto proporcionalna [[minimalna alveolna koncentracija|minimalnoj alveolnoj koncentraciji]]. Jačina djelovanja je direktno povezana s topljivošću lipida. Ovo je poznato kao [[Minimalna alveolna koncentracija|Meyer–Overtonova hipoteza]]. Međutim, određena farmakokinetička svojstva hlapljivih agensa postala su još jedna tačka poređenja. Najvažnije od tih svojstava poznato je kao [[koeficijent particije krv/plin]]. Ovaj koncept odnosi se na relativnu rastvorljivost datog agensa u krvi. Agensi sa nižom rastvorljivošću u krvi (tj. nižim koeficijentom particije krv-plin; npr. desfluran) daju anesteziologu veću brzinu u titriranju dubine anestezije i omogućavaju brži izlazak iz anestetskog stanja nakon prestanka njihove primjene. U stvari, noviji hlapljivi agensi (npr. sevofluran, desfluran) popularni su ne zbog svoje potencije (minimalna alveolna koncentracija), već zbog svoje svestranosti za brži izlazak iz anestezije, zahvaljujući nižem koeficijentu particije krv-plin. ===Intravenski agensi (neopioidni)=== Iako postoji mnogo lijekova koji se mogu koristiti intravenozno za izazivanje anestezije ili sedacije, najčešći su: * [[Barbiturat]]i ** [[Amobarbital]] ([[trgovački naziv]]: Amytal) ** [[Metoheksital]] (trgovački naziv: Brevital) ** [[Tiamilal]] (trgovački naziv: Surital) ** [[Natrij-tiopental|Tiopental]] (trgovački naziv: Pentotal, u Velikoj Britaniji se naziva ''tiopenton'') * [[Benzodiazepin]]i ** [[Diazepam]] ** [[Lorazepam]] ** [[Midazolam]] * [[Etomidat]] * [[Ketamin]] * [[Propofol]] Među gore navedenim barbituratima, [[Natrij-tiopental|tiopental]] i [[metoheksital]] su ultra-kratko djelujući i koriste se za indukciju i održavanje anestezije.<ref name="miller2">{{cite book |last=Miller |first=Ronald |url=https://archive.org/details/millersanesthesi0006unse |title=Miller's Anesthesia |publisher=Elsevier/Churchill Livingstone |year=2005 |isbn=0-443-06656-6 |location=New York |url-access=registration}}</ref> Međutim, iako izazivaju nesvijest, ne pružaju [[analgezija|analgeziju]] (ublažavanje boli) i moraju se koristiti s drugim sredstvima.<ref name="miller2"/> Benzodiazepini mogu se koristiti za [[sedacija|sedaciju]] prije ili poslije operacije i mogu se koristiti za indukciju i održavanje opće anestezije.<ref name="miller2"/> Kada se benzodiazepini koriste za indukciju opće anestezije, midazolam je poželjniji.<ref name="miller2"/> Benzodiazepini se također koriste za sedaciju tokom postupaka koji ne zahtijevaju opću anesteziju.<ref name="miller2"/> Poput barbiturata, benzodiazepini nemaju svojstva ublažavanja boli.<ref name="miller2"/> [[Etomidat]] jeste jedan od najčešće korištenih intravenskih lijekova koji se koriste za indukciju i održavanje opće anestezije.<ref name="miller2"/> Također se može koristiti za sedaciju tokom postupaka ili na [[jedinica intenzivne njege|JIL]].<ref name="miller2"/> Kao i drugi gore navedeni agensi, on dovodi pacijente do nesvijesti bez ublažavanja boli.<ref name="miller2"/> U poređenju s drugim intravenskim agensima, etomidat uzrokuje minimalnu depresiju kardiopulmonalnog sistema. Osim toga, etomidat rezultira smanjenjem intrakranijalnog pritiska i cerebralnog protoka krvi.<ref name=":0"/> Zbog ovih povoljnih fizioloških efekata, bio je omiljeni agens na intenzivnoj njezi. Međutim, od tada se pokazalo da etomidat izaziva adrenokorteksnu supresiju, što rezultira smanjenom upotrebom kako bi se izbjegla povećana stopa smrtnosti kod teško bolesnih pacijenata.<ref name=":0" /> Ketamin se rijetko koristi u anesteziji zbog neugodnih iskustava koja se ponekad javljaju pri buđenju iz anestezije, koja uključuju "živopisne [[San|sanjanje]], ekstrakorporalna iskustva i [[Iluzija|iluzije]]."<ref>{{cite journal |last1=Garfield |first1=JM |last2=Garfield |first2=FB |last3=Stone |first3=JG |last4=Hopkins |first4=D |last5=Johns |first5=LA |year=1972 |title=A comparison of psychologic responses to ketamine and thiopental-nitrous oxide-halothane anesthesia |journal=Anesthesiology |volume=36 |issue=4 |pages=329–338 |doi=10.1097/00000542-197204000-00006 |pmid=5020642 |s2cid=2526481 |doi-access=free}}</ref> Kada se koristi, često se koristi u kombinaciji s benzodiazepinom kao što je [[midazolam]] za amneziju i sedaciju.<ref name=":0"/> Međutim, kao i etomidat, često se koristi u hitnim slučajevima i kod bolesnih pacijenata jer proizvodi manje neželjenih fizioloških efekata.<ref name="miller2"/> Za razliku od prethodno spomenutih intravenskih anestetika, ketamin proizvodi duboko ublažavanje boli, čak i u dozama nižim od onih koje izazivaju opću anesteziju.<ref name="miller2"/> Također, za razliku od drugih anestetičkih sredstava u ovom odjeljku, pacijenti koji primaju samo ketamin izgledaju kao da su u [[Katalepsija|katalepsijskom]] stanju, za razliku od drugih stanja anestezije koja podsjećaju na normalan [[san]]. Pacijenti anestezirani ketaminom imaju duboku analgeziju, ali drže oči otvorene i održavaju mnoge reflekse.<ref name="miller2"/> == Intravenski opioidni analgetici == Iako opioidi mogu izazvati nesvijest, to čine nepouzdano i sa značajnim [[nuspojava]]ma.<ref>{{cite journal | doi = 10.1097/00000542-199007000-00002 | last1 = Philbin | first1 = DM | last2 = Rosow | first2 = CE | last3 = Schneider | first3 = RC | last4 = Koski | year = 1990 | first4 = G | last5 = D'ambra | first5 = MN | title =Fentanyl and sufentanil anesthesia revisited: how much is enough? | journal = Anesthesiology | volume = 73 | issue = 1| pages = 5–11 | pmid = 2141773 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid8466061">{{cite journal | vauthors = Streisand JB, Bailey PL, LeMaire L, Ashburn MA, Tarver SD, Varvel J, Stanley TH | title = Fentanyl-induced rigidity and unconsciousness in human volunteers. Incidence, duration, and plasma concentrations | journal = Anesthesiology | volume = 78 | issue = 4 | pages = 629–34 | date = April 1993 | pmid = 8466061 | doi = 10.1097/00000542-199304000-00003| s2cid = 32056642 | doi-access = free }}</ref> Dakle, iako se rijetko koriste za indukciju anestezije, često se koriste zajedno s drugim sredstvima, kao što su intravenski neopioidni anestetici ili inhalacijski anestetici.<ref name="miller2"/> Nadalje, koriste se za ublažavanje boli kod pacijenata prije, tokom ili nakon operacije. Sljedeći opioidi imaju kratak početak i trajanje djelovanja i često se koriste tokom opće anestezije: * [[Alfentanil]] * [[Fentanil]] * [[Remifentanil]] * [[Sufentanil]], koji nije dostupan u Australiji. Sljedeća sredstva imaju duži početak i trajanje djelovanja i često se koriste za postoperativno ublažavanje boli: * [[Buprenorfin]] * [[Butorfanol]] * [[Diamorfin]], također poznat kao heroin, nije dostupan za upotrebu kao analgetik ni u jednoj zemlji osim u Velikoj Britaniji. * [[Hidromorfon]] * [[Levorfanol]] * [[Petidin]], također nazvan meperidin u Sjevernoj Americi. * [[Metadon]] * [[Morfin]] * [[Kodein]] * [[Nalbufin]] * [[Oksikodon]], nije dostupan intravenozno u SAD-u. * [[Oksimorfon]] * [[Pentazocin]] == Mišićni relaksanti == {{Glavni|Neuromuskularni blokatori}} Mišićni relaksanti ne ostavljaju pacijente bez svijesti niti ublažavaju bol. Umjesto toga, ponekad se koriste nakon što je pacijent onesviješten (indukcija anestezije) kako bi se olakšala intubacija ili operacija paralizom skeletnih mišića.<ref name=":0" />Ovi agensi se svrstavaju u dvije kategorije: depolarizujući agensi, koji depolariziraju krajnju ploču motora kako bi spriječili daljnju stimulaciju, i nedepolarizujući agensi, koji sprječavaju aktivaciju acetilholinskih receptora putem kompetitivne inhibicije.<ref name=":0" /> * Depolarizujući mišićni relaksansi ** [[Sukcinilholin]] (također poznat kao '''suksametonij''' u Velikoj Britaniji, Novom Zelandu, Australiji i drugim zemljama, "Celokurin" ili "celo" skraćeno u Evropi) ** [[Dekametonij]] * Nedepolarizirajući mišićni relaksansi ** Kratko djelovanje *** [[Mivakurij]] *** [[Rapakuronij]] ** Srednje dugo djelovanje *** [[Atrakurij]] *** [[Cisatrakurij]] *** [[Rokuronij]] *** [[Vekuronij]] ** Dugo djelovanje *** [[Alkuronij]] *** [[Doksakurij]] *** [[Galamin]] *** [[Metokurin]] *** [[Pankuronij]] *** [[Pipekuronij]] *** [[Tubokurarin]] Potencijalna komplikacija kada se primjenjuje neuromuskularna blokada je '[[svjesnost o anesteziji]]'.<ref name=":0" /> U ovoj situaciji, paralizirani pacijenti mogu se probuditi tokom anestezije zbog neprimjerenog smanjenja nivoa lijekova koji pružaju sedaciju ili ublažavanje boli. Ako anesteziolog ovo propusti, pacijent može biti svjestan svoje okoline, ali neće biti u stanju da se kreće ili komunicira tu činjenicu. Sve su dostupniji neurološki monitori koji mogu pomoći u smanjenju učestalosti svjesnosti. Većina ovih monitora koristi vlasničke algoritme koji prate moždanu aktivnost putem evociranih potencijala. Osim toga, pružatelji anestezije često imaju korake koje slijede kako bi spriječili svijest, kao što je osiguravanje da sva oprema ispravno radi, praćenje da li se lijekovi daju tokom operacije i postavljanje niza pitanja (Briceova pitanja) kako bi se pomoglo u otkrivanju svjesnosti nakon operacije.<ref name=":0" /> Ako postoji bilo kakva sumnja na svijest pacijenta, pažljivo praćenje i stručnjaci za mentalno zdravlje mogu pomoći u upravljanju ili izbjegavanju bilo kakvog traumatskog stresa povezanog sa svjesnošću.<ref name=":0" /> Određeni postupci, kao što su [[Endoskopija|endoskopije]] ili [[Kolonoskopija|kolonoskopije]], izvode se tehnikom koja se naziva [[svjesna sedacija]] ili [[Proceduralna sedacija i analgezija|praćena anesteziološka njega]]. Ovi slučajevi se izvode regionalnim anesteticima i "sumračnim snom" koji se postiže sedacijom propofolom i analgeticima, a pacijenti se mogu sjećati perioperativnih događaja.<ref name=":0" /> Kada se koristi ova tehnika, pacijentima treba reći da se ovo liječenje razlikuje od opće anestezije kako bi se pomoglo u borbi protiv bilo kakvog uvjerenja ili straha da su bili "budni" tokom anestezije.<ref name=":0" /> ==Intravenski agensi za suprotstavljanje anestezije== * [[Flumazenil]], poništava efekte benzodiazepina * [[Nalokson]], poništava efekte opioida * [[Neostigmin]], pomaže u poništavanju efekata nedepolarizujućih mišićnih relaksanasa * [[Sugammadex]], pomaže u poništavanju efekata nedepolarizujućih mišićnih relaksanasa == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b00775zv Anaesthetics], BBC Radio 4 discussion with David Wilkinson, Stephanie Snow & Anne Hardy (''In Our Time'', Mar. 29, 2007) {{Portal|Medicine}} {{Drevna anestezija}} {{Opći anestetici}} {{Lokalni anestetici}} {{Glavne grupe lijekova}} {{Authority control}} [[Kategorija:Anestetici| ]] nesux112ytfon3c9xvs2rc6o34jprh7 0 538521 3934396 2026-10-07T18:59:44Z Yasperosus 186531 Nova stranica: {{Infokutija protein | name = Holinesteraza (BChE) | AltNames = Acilholin-acilhidrolaza, benzoilholinesteraza, butilholinesteraza, butirilholin-esteraza, holinesteraza II (nespecifična), nespecifična holinesteraza, pseudoholinesteraza (PCE), plazmatska holinesteraza (PChE), serumska holinesteraza (SChE) | image = PBB_Protein_ACHE_image.jpg | Symbol = Chol-Est | caption =Acetil-holinesteraza | EC_number = 3.1.1.8 | CAS_number = | GO_code = GO:0004104 }} {{Infokutija protei... 3934396 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | name = Holinesteraza (BChE) | AltNames = Acilholin-acilhidrolaza, benzoilholinesteraza, butilholinesteraza, butirilholin-esteraza, holinesteraza II (nespecifična), nespecifična holinesteraza, pseudoholinesteraza (PCE), plazmatska holinesteraza (PChE), serumska holinesteraza (SChE) | image = PBB_Protein_ACHE_image.jpg | Symbol = Chol-Est | caption =Acetil-holinesteraza | EC_number = 3.1.1.8 | CAS_number = | GO_code = GO:0004104 }} {{Infokutija protein | name = Acetilholinesteraza (AChE) | AltNames = Acetilholin-acetilhidrolaza, holin-esteraza I, holinesteraza, prava holinesteraza, eritrocitna holinesteraza | image = PBB GE COLQ 206073 at fs.png | image_size = | caption = Tkivna distribucija | EC_number = 3.1.1.7 | CAS_number = | GO_code = GO:0003990 }} [[Enzim]] '''holinesteraza''' ([[EC broj|EC 3.1.1.8]], '''holin-esteraza'''; sistematsko ime '''[[acilholin-acilhidrolaza]]''') [[kataliza|katalizira]] [[hidroliza|hidrolizu]] [[estar]]a na bazi [[holin]]a, od kojih nekoliko služi kao [[neurotransmiter]]:<ref name="Colovic Krstic Lazarevic-Pasti Bondzic pp. 315–335">{{cite journal |vauthors=Colović MB, Krstić DZ, Lazarević-Pašti TD, Bondžić AM, Vasić VM |date=May 2013 |title=Acetylcholinesterase inhibitors: pharmacology and toxicology |journal=Current Neuropharmacology |publisher=Bentham Science Publishers Ltd. |volume=11 |issue=3 |pages=315–35 |doi=10.2174/1570159x11311030006 |pmc=3648782 |pmid=24179466}}</ref> : [[acilholin]] + H₂O = [[holin]] + karboksilat Ove reakcije su neophodne kako bi se holinergički neuron vratio u stanje mirovanja nakon aktivacije. Naprimjer, tokom [[mišićna kontrakcija|mišićne kontrakcije]], acetilholin na neuromišićnoj sinapsi (spoju) pokreće kontrakciju; međutim, da bi se mišić nakon toga opustio – umjesto da ostane ukočen u napetom stanju – acetilholin mora biti razgrađen djelovanjem holinesteraze. Oznaka Komisije za enzime (EC broj) 3.1.1.8 odnosi se na butirilholinesterazu, enzim koji se uglavnom nalazi u [[krvna plazma|krvnoj plazmi]] i odlikuje se manje strogom specifičnošću prema [[supstrat (biohemija)|supstratu]]. U većini biohemijskih rasprava, termin „holinesteraza” obuhvata i enzim EC 3.1.1.8 i acetilholinesterazu – enzim koji se pretežno nalazi u [[hemijska sinapsa| hemijskim sinapsama]] i na membranama [[eritrocit]]a, a specifičan je za acetilnu grupu. == Tipovi i nomenklatura == Dvije vrste holinesteraze kod ljudi su acetilholinesteraza (AChE) i butirilholinesteraza (BChE). Nazvane su prema svojoj sklonosti ka određenim supstratima; prva brže hidrolizira acetilholin, dok druga brže hidrolizira butirilholin. Ova dva enzima kod ljudi dijele 54% međusobne sličnosti, budući da su nastala od zajedničkog pretka. Acetilholinesteraza (AChE)<ref name="UniProt">{{cite web |title=Acetylcholinesterase |url=https://www.uniprot.org/uniprotkb/P22303/entry |website=UniProt |access-date=23 March 2026 |language=en}}</ref> nalazi se prvenstveno na membranama eritrocita, na [[nervnomišićna ˇvet|nervnomišićnim spojevima]] i u drugim nervnim [[sinapsa]]ma. Acetilholinesteraza postoji u više molekularnih oblika. U mozgu sisara, većina AChE javlja se u obliku tetramera G4 (10), uz znatno manje količine monomernog oblika G1 (4S).<ref name="pmid15956816">{{cite journal | vauthors = Wang R, Tang XC | title = Neuroprotective effects of huperzine A. A natural cholinesterase inhibitor for the treatment of Alzheimer's disease | journal = Neuro-Signals | volume = 14 | issue = 1–2 | pages = 71–82 | year = 2005 | pmid = 15956816 | doi = 10.1159/000085387 | doi-access = free }}</ref> Butirilholinesteraza (BChE) se proizvodi u jetri i prvenstveno se nalazi u krvnoj plazmi. Dijelovi naziva „butil” i „butiril” odnose se na [[butan]] kod kojeg je jedna od krajnjih [[metilna grupa|metilnih grupa]] zamijenjena. Vrijeme poluraspada BChE iznosi približno 10 do 14 dana.<ref name="pmid6992635">{{cite journal | vauthors = Whittaker M | title = Plasma cholinesterase variants and the anaesthetist | journal = Anaesthesia | volume = 35 | issue = 2 | pages = 174–197 | year = 1980 | pmid = 6992635 | doi = 10.1111/j.1365-2044.1980.tb03800.x | s2cid = 32806785 | doi-access = }}</ref> Nivoi BChE mogu biti sniženi kod pacijenata sa uznapredovalom bolešću jetre. Smanjenje mora biti veće od 75% da bi došlo do značajnog produženja neuromišićne blokade uzrokovane [[sukcinilholin]]om.<ref>{{cite book | last1 = Barash | first1 = Paul G. | last2 = Cullen | first2 = Bruce F. | last3 = Stoelting | first3 = Robert K. | title = Handbook of Clinical Anesthesia | date = 2006 | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | location = Philadelphia | isbn = 978-0-7817-5745-4 | pages = 546–9 | edition = 5th }}</ref><ref>{{cite book | last1 = Miller | first1 = Ronald D. | title = Miller's Anesthesia | date = 2005 | publisher = Elsevier/Churchill Livingstone | location = Philadelphia, Penns. | isbn = 978-0-443-06618-4 | pages = [https://archive.org/details/millersanesthesi0006unse/page/487 487–8] | edition = 6th | url = https://archive.org/details/millersanesthesi0006unse/page/487 }}</ref> Oba tipa nalaze se na nervnomišićnoj sinapsi. Shodno tome, inhibitori holinesteraze općenito djeluju tako što ciljaju oba enzima.<ref>{{cite journal |last1=Petrov |first1=Konstantin A. |last2=Proskurina |first2=Svetlana E. |last3=Krejci |first3=Eric |title=Cholinesterases in Tripartite Neuromuscular Synapse |journal=Frontiers in Molecular Neuroscience |date=2021 |volume=14 |doi=10.3389/fnmol.2021.811220 |doi-access=free|pmid=35002624 |pmc=8733319 }}</ref> == Otkriće == Godine 1968. Walo Leuzinger i saradnici uspješno su prečistili i kristalizirali acetilholinesterazu iz električnih jegulja na Univerzitetu Columbia u New Yorku.<ref name="pmid16591490">{{cite journal | vauthors = Leuzinger W, Baker AL | title = Acetylcholinesterase, I. Large-scale purification, homogeneity, and amino Acid analysis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 57 | issue = 2 | pages = 446–51 | date = Feb 1967 | pmid = 16591490 | pmc = 335526 | doi = 10.1073/pnas.57.2.446 | bibcode = 1967PNAS...57..446L | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid5238989">{{cite journal | vauthors = Leuzinger W, Baker AL, Cauvin E | title = Acetylcholinesterase. II. Crystallization, absorption spectra, isoionic point | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 59 | issue = 2 | pages = 620–3 | date = Feb 1968 | pmid = 5238989 | pmc = 224717 | doi = 10.1073/pnas.59.2.620 | bibcode = 1968PNAS...59..620L | doi-access = free }}</ref> Trodimenzijsku strukturu acetilkolinesteraze prvi put odredili su [[Joel Sussman]] ''et al.'', 1991. godine koristeći protein iz [[Pacifički električni zrakaš| Pacifičkog električnog zrakaša]].<ref name="pmid1678899">{{cite journal | vauthors = Sussman JL, Harel M, Frolow F, Oefner C, Goldman A, Toker L, Silman I | title = Atomic structure of acetylcholinesterase from Torpedo californica: a prototypic acetylcholine-binding protein | journal = [[Science]] | volume = 253 | issue = 5022 | pages = 872–9 | date = Aug 1991 | pmid = 1678899 | doi = 10.1126/science.1678899 | bibcode = 1991Sci...253..872S | s2cid = 28833513 }}</ref> Količine butirilholinesteraze korisne u kliničkoj praksi sintetizovala je 2007. godine kompanija PharmAthene, koristeći genetički modifikovane koze.<ref name="pmid17660298">{{cite journal | vauthors = Huang YJ, Huang Y, Baldassarre H, Wang B, Lazaris A, Leduc M, Bilodeau AS, Bellemare A, Côté M, Herskovits P, Touati M, Turcotte C, Valeanu L, Lemée N, Wilgus H, Bégin I, Bhatia B, Rao K, Neveu N, Brochu E, Pierson J, Hockley DK, Cerasoli DM, Lenz DE, Karatzas CN, Langermann S | title = Recombinant human butyrylcholinesterase from milk of transgenic animals to protect against organophosphate poisoning | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 104 | issue = 34 | pages = 13603–8 | date = Aug 2007 | pmid = 17660298 | pmc = 1934339 | doi = 10.1073/pnas.0702756104 | bibcode = 2007PNAS..10413603H | doi-access = free }} *{{cite news |date=24 July 2007 |title=Nerve gas antidote made by goats |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6912807.stm}}</ref> == Klinički značaj == === AChE === {{glavni|Acetilholinesteraza#Značaj kod bolesti}} Prisustvo AChE u plodovoj vodi može se ispitivati u ranoj trudnoći. [[Uzorak]] plodove vode uzima se putem [[amniocenteza|amniocenteze]], a prisustvo AChE može potvrditi nekoliko čestih vrsta urođenih mahana, uključujući [[defekti trbušnog zida|defekte trbušnog zida]] i [[defekt neuralne cijevi|defekte neuralne cijevi]].<ref>[http://www.fbr.org/publications/resguide/rg-t_acheinh.html FBR Resource Guide: Acetylcholinesterase-Amniotic Fluid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625081717/http://www.fbr.org/publications/resguide/rg-t_acheinh.html |date=2007-06-25 }}. Foundation for Blood Research (September 7, 2007). Retrieved on 2007-11-21.</ref> Enzim acetilholin-esteraza, kao i njegova inhibicija, igraju ulogu u nastanku miofascijalnih okidačkih tačaka i povezanog miofascijalnog bolnog sindroma. Primjenom inhibitora acetilholin-esteraze i električne stimulacije kod miša, u mišiću dolazi do razvoja [[miofascijalna okidačka tačka| miofascijalnih okidačkih tačaka]].<ref>{{cite journal |last1=Mense |first1=S. |last2=Simons |first2=D.G. |last3=Hoheisel |first3=U. |last4=Quenzer |first4=B. |title=Lesions of rat skeletal muscle after local block of acetylcholinesterase and neuromuscular stimulation |journal=J Appl Physiol |date=2003 |volume=94 |issue=6 |pages=2494–2901 |doi=10.1152/japplphysiol.00727.2002 |pmid=12576409 |s2cid=1829156 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Simons |first1=David G. |title=Review of enigmatic MTrPs as a common cause of enigmatic musculoskeletal pain and dysfunction |journal=Journal of Electromyography and Kinesiology|date=February 2004 |volume=14 |issue=1 |pages=95–107 |doi=10.1016/j.jelekin.2003.09.018 |pmid=14759755 |issn=1050-6411}}</ref> === BChE === {{glavni|Butirilholinesteraza #Klinički značaj}} Nedostatak ili mutacija enzima BCHE dovodi do zdravstvenog stanja poznatog kao [[nedostatak pseudoholinesteraze]]. Riječ je o stanju bez vidljivih simptoma koje se manifestuje tek kada osobe s ovim nedostatkom tokom hirurškog zahvata prime mišićne relaksanse kao što su [[sukcinilholin]] ili [[mivakurij]]. Nedostatak pseudoholinesteraze može uticati i na izbor lokalnog [[anestetik]]a pri stomatološkim zahvatima. Budući da ovaj enzim ima važnu ulogu u [[metabolizam|metabolizmu]] lokalnih anestetika [[ester]]skog tipa, njegov nedostatak smanjuje sigurnosnu marginu i povećava rizik od sistemskih efekata pri upotrebi te vrste anestetika. Kod takvih pacijenata preporučuje se upotreba rastvora na bazi [[amid]]a. Povišen nivo BCHE u plazmi zabilježen je u 90,5 % slučajeva akutnog [[infarkt miokarda|infarkta miokarda]].<ref>{{cite book | last1 = Shinde | first1 = Rana | last2 = Chatterjea | first2 = MN | title = Textbook of Medical Biochemistry | date = 2005 | publisher = Jaypee Brothers Medical Publications (P) Ltd. | location = New Delhi | isbn = 978-93-5025-484-4 | page = 565 | edition = 6th }}</ref> BCHE se može koristiti kao profilaktičko sredstvo protiv trovanja nervnim gasovima i drugim organofosfatima.<ref name="pmid17660298"/> Neka rana istraživanja ukazuju na genetički nedostatak butilholinesteraze kao mogući faktor u [[sindrom iznenadne smrti dojenčeta| sindromu iznenadne smrti dojenčeta]].<ref>{{cite journal|title=Butyrylcholinesterase is a potential biomarker for Sudden Infant Death Syndrome|date=2022-05-06|doi=10.1016/j.ebiom.2022.104041|pmid=35533499 |pmc=9092508 |last1=Harrington |first1=C. T. |last2=Hafid |first2=N. A. |last3=Waters |first3=K. A. |journal=eBioMedicine |volume=80 }}</ref> == Inhibitori == [[Inhibitor holinesteraze]] (ili "antiholinesteraza") potiskuje djelovanje tog [[enzim]]a. Zbog njegove ključne uloge, hemikalije koje ometaju djelovanje holinesteraze su snažni [[neurotoksin]]i; u malim dozama izazivaju prekomjerno lučenje pljuvačke i suzenje očiju, nakon čega slijede mišićni grčevi i, na kraju, smrt (primjeri uključuju neke [[zmijski otrov|zmijske otrove]] te nervne plinove [[sarin]] i [[VX (nervni agens)|VX]]). Jedan od lijekova koji djeluju kao protuotrov je [[pralidoksim]]. Utvrđeno je da takozvani nervni plinovi i mnoge supstance koje se koriste u [[insekticid]]ima djeluju tako što se vezuju za ostatak [[serin]]a na [[aktivno mjesto| aktivnom mjestu]] acetilholin-esteraze, čime potpuno inhibiraju taj enzim. Enzim acetilholin-esteraza razgrađuje [[neurotransmiter]] acetilholin – koji se oslobađa na spojevima nerava i mišića – kako bi omogućio opuštanje mišića ili organa. Posljedica inhibicije acetilholin-esteraze je nagomilavanje acetilholina i njegovo kontinuirano djelovanje, uslijed čega se nervni impulsi neprestano prenose, a mišićne kontrakcije ne prestaju. Među najčešćim inhibitorima acetilholin-esteraze nalaze se spojevi na bazi fosfora, dizajnirani tako da se vežu za [[aktivno mjesto]] [[enzim]]a. Strukturni zahtjevi uključuju atom [[fosfor]]a za koji su vezane dvije [[lipofil]]ne grupe, odlazeća grupa (poput [[halid]]a ili [[tiocijanat]]a) i terminalni [[kisik]]. Članak o [[Lawessonov reagens|Lawessonovom reagensu]] sadrži detalje o jednoj potklasi spojeva na bazi fosfora. Neki [[benzodiazepini]], npr. [[temazepam]], imaju inhibitorni učinak na holinesterazu.<ref>{{cite journal | vauthors = Holmes JH, Kanfer I, Zwarenstein H | title = Effect of benzodiazepine derivatives on human blood cholinesterase in vitro | journal = Research Communications in Chemical Pathology and Pharmacology | volume = 21 | issue = 2 | pages = 367–70 | date = Aug 1978 | pmid = 29327 }}</ref> Nivoi holinesteraze mogu se koristiti kao indirektni pokazatelj izloženosti [[arsen]]u.<ref>{{cite journal | vauthors = Ali N, Hoque MA, Haque A, Salam KA, Karim MR, Rahman A, Islam K, Saud ZA, Khalek MA, Akhand AA, Hossain M, Mandal A, Karim MR, Miyataka H, Himeno S, Hossain K | title = Association between arsenic exposure and plasma cholinesterase activity: a population based study in Bangladesh | journal = Environmental Health | year = 2010 | volume = 9 | issue = 1| pmid = 20618979 | doi = 10.1186/1476-069X-9-36 | pmc=2911418 | doi-access = free | bibcode = 2010EnvHe...9...36A }}</ref> Osim u kontekstu [[biohemijsko ratovanje|biohemijskog ratovanja]], antiholinesteraze se koriste i za poništavanje paralize izazvane lijekovima tokom [[anestezija|anestezije]], kao i u liječenju [[miastenija gravis|miastenije gravis]], [[glaukom|glaukoma]] i [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]]. Takvi spojevi koriste se za uništavanje [[insekti|insekata]] u nizu proizvoda, uključujući sredstva za kupanje ovaca te [[organofosfat]]ne i [[karbamat]]ne pesticide. Pored akutnog trovanja, opisanog ranije, može doći i do poluakutnog trovanja koje karakterišu ozbiljni mentalni poremećaji. Također, dugotrajna izloženost može uzrokovati [[urođena mana|urođenw mahane]]. ==Dodatne slike== <gallery> Image:Acetylcholine.svg|[[Acetilholin]] Image:Choline-skeletal.svg|[[Holin]] Image:Acetic-acid-2D-skeletal.svg|[[Sirćetna kiselina]] Image:Butyrylcholine.png|[[Butirilholin]] </gallery> == Reference == {{refspisak|33em}} == Vanjski linkovi == * [https://www.atsdr.cdc.gov/csem/cholinesterase-inhibitors/inhibitors.html ATSDR Case Studies in Environmental Medicine: Cholinesterase Inhibitors, Including Insecticides and Chemical Warfare Nerve Agents] U.S. Department of Health and Human Services *[http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Sussman/movies.html Movies at weizmann.ac.il] showing the structure of acetylcholinesterase and interactions with various inhibitors. * {{Proteopedia|Acetylcholinesterase}} * {{PDB Molekula mjeseca|54|Holinesteraza}} * {{MeshName|Acetylcholinesterase}} * {{MeshName|Pseudocholinesterase}} {{Enzimi metabolizma neurotransmitera}} {{Holinergici}} {{Esteraze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} {{Authority control}} [[Kategorija:Acetilholin]] [[Kategorija:Periferni membranski proteini]] [[Kategorija:EC 3.1.1]] [[Kategorija:Enzimi]] d4p7n83pwb5shekpc9jtrtzfm7a8amf 3934397 3934396 2026-10-07T19:03:56Z Yasperosus 186531 3934397 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | name = Holinesteraza (BChE) | AltNames = Acilholin-acilhidrolaza, benzoilholinesteraza, butilholinesteraza, butirilholin-esteraza, holinesteraza II (nespecifična), nespecifična holinesteraza, pseudoholinesteraza (PCE), plazmatska holinesteraza (PChE), serumska holinesteraza (SChE) | image = PBB_Protein_ACHE_image.jpg | Symbol = Chol-Est | caption =Acetil-holinesteraza | EC_number = 3.1.1.8 | CAS_number = | GO_code = GO:0004104 }} {{Infokutija protein | name = Acetilholinesteraza (AChE) | AltNames = Acetilholin-acetilhidrolaza, holin-esteraza I, holinesteraza, prava holinesteraza, eritrocitna holinesteraza | image = PBB GE COLQ 206073 at fs.png |Symbol=AChE | image_size = | caption = Tkivna distribucija | EC_number = 3.1.1.7 | CAS_number = | GO_code = GO:0003990 }} [[Enzim]] '''holinesteraza''' ([[EC broj|EC 3.1.1.8]], '''holin-esteraza'''; sistematsko ime '''[[acilholin-acilhidrolaza]]''') [[kataliza|katalizira]] [[hidroliza|hidrolizu]] [[estar]]a na bazi [[holin]]a, od kojih nekoliko služi kao [[neurotransmiter]]:<ref name="Colovic Krstic Lazarevic-Pasti Bondzic pp. 315–335">{{cite journal |vauthors=Colović MB, Krstić DZ, Lazarević-Pašti TD, Bondžić AM, Vasić VM |date=May 2013 |title=Acetylcholinesterase inhibitors: pharmacology and toxicology |journal=Current Neuropharmacology |publisher=Bentham Science Publishers Ltd. |volume=11 |issue=3 |pages=315–35 |doi=10.2174/1570159x11311030006 |pmc=3648782 |pmid=24179466}}</ref> : [[acilholin]] + H₂O = [[holin]] + karboksilat Ove reakcije su neophodne kako bi se holinergički neuron vratio u stanje mirovanja nakon aktivacije. Naprimjer, tokom [[mišićna kontrakcija|mišićne kontrakcije]], acetilholin na neuromišićnoj sinapsi (spoju) pokreće kontrakciju; međutim, da bi se mišić nakon toga opustio – umjesto da ostane ukočen u napetom stanju – acetilholin mora biti razgrađen djelovanjem holinesteraze. Oznaka Komisije za enzime (EC broj) 3.1.1.8 odnosi se na butirilholinesterazu, enzim koji se uglavnom nalazi u [[krvna plazma|krvnoj plazmi]] i odlikuje se manje strogom specifičnošću prema [[supstrat (biohemija)|supstratu]]. U većini biohemijskih rasprava, termin „holinesteraza” obuhvata i enzim EC 3.1.1.8 i acetilholinesterazu – enzim koji se pretežno nalazi u [[hemijska sinapsa| hemijskim sinapsama]] i na membranama [[eritrocit]]a, a specifičan je za acetilnu grupu. == Tipovi i nomenklatura == Dvije vrste holinesteraze kod ljudi su acetilholinesteraza (AChE) i butirilholinesteraza (BChE). Nazvane su prema svojoj sklonosti ka određenim supstratima; prva brže hidrolizira acetilholin, dok druga brže hidrolizira butirilholin. Ova dva enzima kod ljudi dijele 54% međusobne sličnosti, budući da su nastala od zajedničkog pretka. Acetilholinesteraza (AChE)<ref name="UniProt">{{cite web |title=Acetylcholinesterase |url=https://www.uniprot.org/uniprotkb/P22303/entry |website=UniProt |access-date=23 March 2026 |language=en}}</ref> nalazi se prvenstveno na membranama eritrocita, na [[nervnomišićna ˇvet|nervnomišićnim spojevima]] i u drugim nervnim [[sinapsa]]ma. Acetilholinesteraza postoji u više molekularnih oblika. U mozgu sisara, većina AChE javlja se u obliku tetramera G4 (10), uz znatno manje količine monomernog oblika G1 (4S).<ref name="pmid15956816">{{cite journal | vauthors = Wang R, Tang XC | title = Neuroprotective effects of huperzine A. A natural cholinesterase inhibitor for the treatment of Alzheimer's disease | journal = Neuro-Signals | volume = 14 | issue = 1–2 | pages = 71–82 | year = 2005 | pmid = 15956816 | doi = 10.1159/000085387 | doi-access = free }}</ref> Butirilholinesteraza (BChE) se proizvodi u jetri i prvenstveno se nalazi u krvnoj plazmi. Dijelovi naziva „butil” i „butiril” odnose se na [[butan]] kod kojeg je jedna od krajnjih [[metilna grupa|metilnih grupa]] zamijenjena. Vrijeme poluraspada BChE iznosi približno 10 do 14 dana.<ref name="pmid6992635">{{cite journal | vauthors = Whittaker M | title = Plasma cholinesterase variants and the anaesthetist | journal = Anaesthesia | volume = 35 | issue = 2 | pages = 174–197 | year = 1980 | pmid = 6992635 | doi = 10.1111/j.1365-2044.1980.tb03800.x | s2cid = 32806785 | doi-access = }}</ref> Nivoi BChE mogu biti sniženi kod pacijenata sa uznapredovalom bolešću jetre. Smanjenje mora biti veće od 75% da bi došlo do značajnog produženja neuromišićne blokade uzrokovane [[sukcinilholin]]om.<ref>{{cite book | last1 = Barash | first1 = Paul G. | last2 = Cullen | first2 = Bruce F. | last3 = Stoelting | first3 = Robert K. | title = Handbook of Clinical Anesthesia | date = 2006 | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | location = Philadelphia | isbn = 978-0-7817-5745-4 | pages = 546–9 | edition = 5th }}</ref><ref>{{cite book | last1 = Miller | first1 = Ronald D. | title = Miller's Anesthesia | date = 2005 | publisher = Elsevier/Churchill Livingstone | location = Philadelphia, Penns. | isbn = 978-0-443-06618-4 | pages = [https://archive.org/details/millersanesthesi0006unse/page/487 487–8] | edition = 6th | url = https://archive.org/details/millersanesthesi0006unse/page/487 }}</ref> Oba tipa nalaze se na nervnomišićnoj sinapsi. Shodno tome, inhibitori holinesteraze općenito djeluju tako što ciljaju oba enzima.<ref>{{cite journal |last1=Petrov |first1=Konstantin A. |last2=Proskurina |first2=Svetlana E. |last3=Krejci |first3=Eric |title=Cholinesterases in Tripartite Neuromuscular Synapse |journal=Frontiers in Molecular Neuroscience |date=2021 |volume=14 |doi=10.3389/fnmol.2021.811220 |doi-access=free|pmid=35002624 |pmc=8733319 }}</ref> == Otkriće == Godine 1968. Walo Leuzinger i saradnici uspješno su prečistili i kristalizirali acetilholinesterazu iz električnih jegulja na Univerzitetu Columbia u New Yorku.<ref name="pmid16591490">{{cite journal | vauthors = Leuzinger W, Baker AL | title = Acetylcholinesterase, I. Large-scale purification, homogeneity, and amino Acid analysis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 57 | issue = 2 | pages = 446–51 | date = Feb 1967 | pmid = 16591490 | pmc = 335526 | doi = 10.1073/pnas.57.2.446 | bibcode = 1967PNAS...57..446L | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid5238989">{{cite journal | vauthors = Leuzinger W, Baker AL, Cauvin E | title = Acetylcholinesterase. II. Crystallization, absorption spectra, isoionic point | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 59 | issue = 2 | pages = 620–3 | date = Feb 1968 | pmid = 5238989 | pmc = 224717 | doi = 10.1073/pnas.59.2.620 | bibcode = 1968PNAS...59..620L | doi-access = free }}</ref> Trodimenzijsku strukturu acetilkolinesteraze prvi put odredili su [[Joel Sussman]] ''et al.'', 1991. godine koristeći protein iz [[Pacifički električni zrakaš| Pacifičkog električnog zrakaša]].<ref name="pmid1678899">{{cite journal | vauthors = Sussman JL, Harel M, Frolow F, Oefner C, Goldman A, Toker L, Silman I | title = Atomic structure of acetylcholinesterase from Torpedo californica: a prototypic acetylcholine-binding protein | journal = [[Science]] | volume = 253 | issue = 5022 | pages = 872–9 | date = Aug 1991 | pmid = 1678899 | doi = 10.1126/science.1678899 | bibcode = 1991Sci...253..872S | s2cid = 28833513 }}</ref> Količine butirilholinesteraze korisne u kliničkoj praksi sintetizovala je 2007. godine kompanija PharmAthene, koristeći genetički modifikovane koze.<ref name="pmid17660298">{{cite journal | vauthors = Huang YJ, Huang Y, Baldassarre H, Wang B, Lazaris A, Leduc M, Bilodeau AS, Bellemare A, Côté M, Herskovits P, Touati M, Turcotte C, Valeanu L, Lemée N, Wilgus H, Bégin I, Bhatia B, Rao K, Neveu N, Brochu E, Pierson J, Hockley DK, Cerasoli DM, Lenz DE, Karatzas CN, Langermann S | title = Recombinant human butyrylcholinesterase from milk of transgenic animals to protect against organophosphate poisoning | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 104 | issue = 34 | pages = 13603–8 | date = Aug 2007 | pmid = 17660298 | pmc = 1934339 | doi = 10.1073/pnas.0702756104 | bibcode = 2007PNAS..10413603H | doi-access = free }} *{{cite news |date=24 July 2007 |title=Nerve gas antidote made by goats |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6912807.stm}}</ref> == Klinički značaj == === AChE === {{glavni|Acetilholinesteraza#Značaj kod bolesti}} Prisustvo AChE u plodovoj vodi može se ispitivati u ranoj trudnoći. [[Uzorak]] plodove vode uzima se putem [[amniocenteza|amniocenteze]], a prisustvo AChE može potvrditi nekoliko čestih vrsta urođenih mahana, uključujući [[defekti trbušnog zida|defekte trbušnog zida]] i [[defekt neuralne cijevi|defekte neuralne cijevi]].<ref>[http://www.fbr.org/publications/resguide/rg-t_acheinh.html FBR Resource Guide: Acetylcholinesterase-Amniotic Fluid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625081717/http://www.fbr.org/publications/resguide/rg-t_acheinh.html |date=2007-06-25 }}. Foundation for Blood Research (September 7, 2007). Retrieved on 2007-11-21.</ref> Enzim acetilholin-esteraza, kao i njegova inhibicija, igraju ulogu u nastanku miofascijalnih okidačkih tačaka i povezanog miofascijalnog bolnog sindroma. Primjenom inhibitora acetilholin-esteraze i električne stimulacije kod miša, u mišiću dolazi do razvoja [[miofascijalna okidačka tačka| miofascijalnih okidačkih tačaka]].<ref>{{cite journal |last1=Mense |first1=S. |last2=Simons |first2=D.G. |last3=Hoheisel |first3=U. |last4=Quenzer |first4=B. |title=Lesions of rat skeletal muscle after local block of acetylcholinesterase and neuromuscular stimulation |journal=J Appl Physiol |date=2003 |volume=94 |issue=6 |pages=2494–2901 |doi=10.1152/japplphysiol.00727.2002 |pmid=12576409 |s2cid=1829156 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Simons |first1=David G. |title=Review of enigmatic MTrPs as a common cause of enigmatic musculoskeletal pain and dysfunction |journal=Journal of Electromyography and Kinesiology|date=February 2004 |volume=14 |issue=1 |pages=95–107 |doi=10.1016/j.jelekin.2003.09.018 |pmid=14759755 |issn=1050-6411}}</ref> === BChE === {{glavni|Butirilholinesteraza #Klinički značaj}} Nedostatak ili mutacija enzima BCHE dovodi do zdravstvenog stanja poznatog kao [[nedostatak pseudoholinesteraze]]. Riječ je o stanju bez vidljivih simptoma koje se manifestuje tek kada osobe s ovim nedostatkom tokom hirurškog zahvata prime mišićne relaksanse kao što su [[sukcinilholin]] ili [[mivakurij]]. Nedostatak pseudoholinesteraze može uticati i na izbor lokalnog [[anestetik]]a pri stomatološkim zahvatima. Budući da ovaj enzim ima važnu ulogu u [[metabolizam|metabolizmu]] lokalnih anestetika [[ester]]skog tipa, njegov nedostatak smanjuje sigurnosnu marginu i povećava rizik od sistemskih efekata pri upotrebi te vrste anestetika. Kod takvih pacijenata preporučuje se upotreba rastvora na bazi [[amid]]a. Povišen nivo BCHE u plazmi zabilježen je u 90,5 % slučajeva akutnog [[infarkt miokarda|infarkta miokarda]].<ref>{{cite book | last1 = Shinde | first1 = Rana | last2 = Chatterjea | first2 = MN | title = Textbook of Medical Biochemistry | date = 2005 | publisher = Jaypee Brothers Medical Publications (P) Ltd. | location = New Delhi | isbn = 978-93-5025-484-4 | page = 565 | edition = 6th }}</ref> BCHE se može koristiti kao profilaktičko sredstvo protiv trovanja nervnim gasovima i drugim organofosfatima.<ref name="pmid17660298"/> Neka rana istraživanja ukazuju na genetički nedostatak butilholinesteraze kao mogući faktor u [[sindrom iznenadne smrti dojenčeta| sindromu iznenadne smrti dojenčeta]].<ref>{{cite journal|title=Butyrylcholinesterase is a potential biomarker for Sudden Infant Death Syndrome|date=2022-05-06|doi=10.1016/j.ebiom.2022.104041|pmid=35533499 |pmc=9092508 |last1=Harrington |first1=C. T. |last2=Hafid |first2=N. A. |last3=Waters |first3=K. A. |journal=eBioMedicine |volume=80 }}</ref> == Inhibitori == [[Inhibitor holinesteraze]] (ili "antiholinesteraza") potiskuje djelovanje tog [[enzim]]a. Zbog njegove ključne uloge, hemikalije koje ometaju djelovanje holinesteraze su snažni [[neurotoksin]]i; u malim dozama izazivaju prekomjerno lučenje pljuvačke i suzenje očiju, nakon čega slijede mišićni grčevi i, na kraju, smrt (primjeri uključuju neke [[zmijski otrov|zmijske otrove]] te nervne plinove [[sarin]] i [[VX (nervni agens)|VX]]). Jedan od lijekova koji djeluju kao protuotrov je [[pralidoksim]]. Utvrđeno je da takozvani nervni plinovi i mnoge supstance koje se koriste u [[insekticid]]ima djeluju tako što se vezuju za ostatak [[serin]]a na [[aktivno mjesto| aktivnom mjestu]] acetilholin-esteraze, čime potpuno inhibiraju taj enzim. Enzim acetilholin-esteraza razgrađuje [[neurotransmiter]] acetilholin – koji se oslobađa na spojevima nerava i mišića – kako bi omogućio opuštanje mišića ili organa. Posljedica inhibicije acetilholin-esteraze je nagomilavanje acetilholina i njegovo kontinuirano djelovanje, uslijed čega se nervni impulsi neprestano prenose, a mišićne kontrakcije ne prestaju. Među najčešćim inhibitorima acetilholin-esteraze nalaze se spojevi na bazi fosfora, dizajnirani tako da se vežu za [[aktivno mjesto]] [[enzim]]a. Strukturni zahtjevi uključuju atom [[fosfor]]a za koji su vezane dvije [[lipofil]]ne grupe, odlazeća grupa (poput [[halid]]a ili [[tiocijanat]]a) i terminalni [[kisik]]. Članak o [[Lawessonov reagens|Lawessonovom reagensu]] sadrži detalje o jednoj potklasi spojeva na bazi fosfora. Neki [[benzodiazepini]], npr. [[temazepam]], imaju inhibitorni učinak na holinesterazu.<ref>{{cite journal | vauthors = Holmes JH, Kanfer I, Zwarenstein H | title = Effect of benzodiazepine derivatives on human blood cholinesterase in vitro | journal = Research Communications in Chemical Pathology and Pharmacology | volume = 21 | issue = 2 | pages = 367–70 | date = Aug 1978 | pmid = 29327 }}</ref> Nivoi holinesteraze mogu se koristiti kao indirektni pokazatelj izloženosti [[arsen]]u.<ref>{{cite journal | vauthors = Ali N, Hoque MA, Haque A, Salam KA, Karim MR, Rahman A, Islam K, Saud ZA, Khalek MA, Akhand AA, Hossain M, Mandal A, Karim MR, Miyataka H, Himeno S, Hossain K | title = Association between arsenic exposure and plasma cholinesterase activity: a population based study in Bangladesh | journal = Environmental Health | year = 2010 | volume = 9 | issue = 1| pmid = 20618979 | doi = 10.1186/1476-069X-9-36 | pmc=2911418 | doi-access = free | bibcode = 2010EnvHe...9...36A }}</ref> Osim u kontekstu [[biohemijsko ratovanje|biohemijskog ratovanja]], antiholinesteraze se koriste i za poništavanje paralize izazvane lijekovima tokom [[anestezija|anestezije]], kao i u liječenju [[miastenija gravis|miastenije gravis]], [[glaukom|glaukoma]] i [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]]. Takvi spojevi koriste se za uništavanje [[insekti|insekata]] u nizu proizvoda, uključujući sredstva za kupanje ovaca te [[organofosfat]]ne i [[karbamat]]ne pesticide. Pored akutnog trovanja, opisanog ranije, može doći i do poluakutnog trovanja koje karakterišu ozbiljni mentalni poremećaji. Također, dugotrajna izloženost može uzrokovati [[urođena mana|urođenw mahane]]. ==Dodatne slike== <gallery> Image:Acetylcholine.svg|[[Acetilholin]] Image:Choline-skeletal.svg|[[Holin]] Image:Acetic-acid-2D-skeletal.svg|[[Sirćetna kiselina]] Image:Butyrylcholine.png|[[Butirilholin]] </gallery> == Reference == {{refspisak|33em}} == Vanjski linkovi == * [https://www.atsdr.cdc.gov/csem/cholinesterase-inhibitors/inhibitors.html ATSDR Case Studies in Environmental Medicine: Cholinesterase Inhibitors, Including Insecticides and Chemical Warfare Nerve Agents] U.S. Department of Health and Human Services *[http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Sussman/movies.html Movies at weizmann.ac.il] showing the structure of acetylcholinesterase and interactions with various inhibitors. * {{Proteopedia|Acetylcholinesterase}} * {{PDB Molekula mjeseca|54|Holinesteraza}} * {{MeshName|Acetylcholinesterase}} * {{MeshName|Pseudocholinesterase}} {{Enzimi metabolizma neurotransmitera}} {{Holinergici}} {{Esteraze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} {{Authority control}} [[Kategorija:Acetilholin]] [[Kategorija:Periferni membranski proteini]] [[Kategorija:EC 3.1.1]] [[Kategorija:Enzimi]] t1zydlxehwzt94ilt91cgtioz54eha2 3934398 3934397 2026-10-07T19:10:31Z Yasperosus 186531 3934398 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | name = Holinesteraza (BChE) | AltNames = Acilholin-acilhidrolaza, benzoilholinesteraza, butilholinesteraza, butirilholin-esteraza, holinesteraza II (nespecifična), nespecifična holinesteraza, pseudoholinesteraza (PCE), plazmatska holinesteraza (PChE), serumska holinesteraza (SChE) | image = PBB_Protein_ACHE_image.jpg | Symbol = Chol-Est | caption =Acetil-holinesteraza | EC_number = 3.1.1.8 | CAS_number = | GO_code = GO:0004104 }} {{Infokutija protein | name = Acetilholinesteraza (AChE) | AltNames = Acetilholin-acetilhidrolaza, holin-esteraza I, holinesteraza, prava holinesteraza, eritrocitna holinesteraza | image = PBB GE COLQ 206073 at fs.png |Symbol=AChE | image_size = | caption = Tkivna distribucija | EC_number = 3.1.1.7 | CAS_number = | GO_code = GO:0003990 }} [[Enzim]] '''holinesteraza''' ([[EC broj|EC 3.1.1.8]], '''holin-esteraza'''; sistematsko ime '''[[acilholin-acilhidrolaza]]''') [[kataliza|katalizira]] [[hidroliza|hidrolizu]] [[estar]]a na bazi [[holin]]a, od kojih nekoliko služi kao [[neurotransmiter]]:<ref name="Colovic Krstic Lazarevic-Pasti Bondzic pp. 315–335">{{cite journal |vauthors=Colović MB, Krstić DZ, Lazarević-Pašti TD, Bondžić AM, Vasić VM |date=May 2013 |title=Acetylcholinesterase inhibitors: pharmacology and toxicology |journal=Current Neuropharmacology |publisher=Bentham Science Publishers Ltd. |volume=11 |issue=3 |pages=315–35 |doi=10.2174/1570159x11311030006 |pmc=3648782 |pmid=24179466}}</ref> : [[Acilholin]] + [[voda|H₂O]] = [[holin]] + karboksilat Ove reakcije su neophodne kako bi se holinergički neuron vratio u stanje mirovanja nakon aktivacije. Naprimjer, tokom [[mišićna kontrakcija|mišićne kontrakcije]], acetilholin na neuromišićnoj sinapsi (spoju) pokreće kontrakciju; međutim, da bi se mišić nakon toga opustio – umjesto da ostane ukočen u napetom stanju – acetilholin mora biti razgrađen djelovanjem holinesteraze. Oznaka Komisije za enzime (EC broj) 3.1.1.8 odnosi se na butirilholinesterazu, enzim koji se uglavnom nalazi u [[krvna plazma|krvnoj plazmi]] i odlikuje se manje strogom specifičnošću prema [[supstrat (biohemija)|supstratu]]. U većini biohemijskih rasprava, termin „holinesteraza” obuhvata i enzim EC 3.1.1.8 i acetilholinesterazu – enzim koji se pretežno nalazi u [[hemijska sinapsa| hemijskim sinapsama]] i na membranama [[eritrocit]]a, a specifičan je za acetilnu grupu. == Tipovi i nomenklatura == Dvije vrste holinesteraze kod ljudi su acetilholinesteraza (AChE) i butirilholinesteraza (BChE). Nazvane su prema svojoj sklonosti ka određenim supstratima; prva brže hidrolizira acetilholin, dok druga brže hidrolizira butirilholin. Ova dva enzima kod ljudi dijele 54% međusobne sličnosti, budući da su nastala od zajedničkog pretka. Acetilholinesteraza (AChE)<ref name="UniProt">{{cite web |title=Acetylcholinesterase |url=https://www.uniprot.org/uniprotkb/P22303/entry |website=UniProt |access-date=23 March 2026 |language=en}}</ref> nalazi se prvenstveno na membranama eritrocita, na [[nervnomišićna ˇvet|nervnomišićnim spojevima]] i u drugim nervnim [[sinapsa]]ma. Acetilholinesteraza postoji u više molekularnih oblika. U mozgu sisara, većina AChE javlja se u obliku tetramera G4 (10), uz znatno manje količine monomernog oblika G1 (4S).<ref name="pmid15956816">{{cite journal | vauthors = Wang R, Tang XC | title = Neuroprotective effects of huperzine A. A natural cholinesterase inhibitor for the treatment of Alzheimer's disease | journal = Neuro-Signals | volume = 14 | issue = 1–2 | pages = 71–82 | year = 2005 | pmid = 15956816 | doi = 10.1159/000085387 | doi-access = free }}</ref> Butirilholinesteraza (BChE) se proizvodi u jetri i prvenstveno se nalazi u krvnoj plazmi. Dijelovi naziva „butil” i „butiril” odnose se na [[butan]] kod kojeg je jedna od krajnjih [[metilna grupa|metilnih grupa]] zamijenjena. Vrijeme poluraspada BChE iznosi približno 10 do 14 dana.<ref name="pmid6992635">{{cite journal | vauthors = Whittaker M | title = Plasma cholinesterase variants and the anaesthetist | journal = Anaesthesia | volume = 35 | issue = 2 | pages = 174–197 | year = 1980 | pmid = 6992635 | doi = 10.1111/j.1365-2044.1980.tb03800.x | s2cid = 32806785 | doi-access = }}</ref> Nivoi BChE mogu biti sniženi kod pacijenata sa uznapredovalom bolešću jetre. Smanjenje mora biti veće od 75% da bi došlo do značajnog produženja neuromišićne blokade uzrokovane [[sukcinilholin]]om.<ref>{{cite book | last1 = Barash | first1 = Paul G. | last2 = Cullen | first2 = Bruce F. | last3 = Stoelting | first3 = Robert K. | title = Handbook of Clinical Anesthesia | date = 2006 | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | location = Philadelphia | isbn = 978-0-7817-5745-4 | pages = 546–9 | edition = 5th }}</ref><ref>{{cite book | last1 = Miller | first1 = Ronald D. | title = Miller's Anesthesia | date = 2005 | publisher = Elsevier/Churchill Livingstone | location = Philadelphia, Penns. | isbn = 978-0-443-06618-4 | pages = [https://archive.org/details/millersanesthesi0006unse/page/487 487–8] | edition = 6th | url = https://archive.org/details/millersanesthesi0006unse/page/487 }}</ref> Oba tipa nalaze se na nervnomišićnoj sinapsi. Shodno tome, inhibitori holinesteraze općenito djeluju tako što ciljaju oba enzima.<ref>{{cite journal |last1=Petrov |first1=Konstantin A. |last2=Proskurina |first2=Svetlana E. |last3=Krejci |first3=Eric |title=Cholinesterases in Tripartite Neuromuscular Synapse |journal=Frontiers in Molecular Neuroscience |date=2021 |volume=14 |doi=10.3389/fnmol.2021.811220 |doi-access=free|pmid=35002624 |pmc=8733319 }}</ref> == Otkriće == Godine 1968. Walo Leuzinger i saradnici uspješno su prečistili i kristalizirali acetilholinesterazu iz električnih jegulja na Univerzitetu Columbia u New Yorku.<ref name="pmid16591490">{{cite journal | vauthors = Leuzinger W, Baker AL | title = Acetylcholinesterase, I. Large-scale purification, homogeneity, and amino Acid analysis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 57 | issue = 2 | pages = 446–51 | date = Feb 1967 | pmid = 16591490 | pmc = 335526 | doi = 10.1073/pnas.57.2.446 | bibcode = 1967PNAS...57..446L | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid5238989">{{cite journal | vauthors = Leuzinger W, Baker AL, Cauvin E | title = Acetylcholinesterase. II. Crystallization, absorption spectra, isoionic point | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 59 | issue = 2 | pages = 620–3 | date = Feb 1968 | pmid = 5238989 | pmc = 224717 | doi = 10.1073/pnas.59.2.620 | bibcode = 1968PNAS...59..620L | doi-access = free }}</ref> Trodimenzijsku strukturu acetilkolinesteraze prvi put odredili su [[Joel Sussman]] ''et al.'', 1991. godine koristeći protein iz [[Pacifički električni zrakaš| Pacifičkog električnog zrakaša]].<ref name="pmid1678899">{{cite journal | vauthors = Sussman JL, Harel M, Frolow F, Oefner C, Goldman A, Toker L, Silman I | title = Atomic structure of acetylcholinesterase from Torpedo californica: a prototypic acetylcholine-binding protein | journal = [[Science]] | volume = 253 | issue = 5022 | pages = 872–9 | date = Aug 1991 | pmid = 1678899 | doi = 10.1126/science.1678899 | bibcode = 1991Sci...253..872S | s2cid = 28833513 }}</ref> Količine butirilholinesteraze korisne u kliničkoj praksi sintetizovala je 2007. godine kompanija PharmAthene, koristeći genetički modifikovane koze.<ref name="pmid17660298">{{cite journal | vauthors = Huang YJ, Huang Y, Baldassarre H, Wang B, Lazaris A, Leduc M, Bilodeau AS, Bellemare A, Côté M, Herskovits P, Touati M, Turcotte C, Valeanu L, Lemée N, Wilgus H, Bégin I, Bhatia B, Rao K, Neveu N, Brochu E, Pierson J, Hockley DK, Cerasoli DM, Lenz DE, Karatzas CN, Langermann S | title = Recombinant human butyrylcholinesterase from milk of transgenic animals to protect against organophosphate poisoning | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 104 | issue = 34 | pages = 13603–8 | date = Aug 2007 | pmid = 17660298 | pmc = 1934339 | doi = 10.1073/pnas.0702756104 | bibcode = 2007PNAS..10413603H | doi-access = free }} *{{cite news |date=24 July 2007 |title=Nerve gas antidote made by goats |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6912807.stm}}</ref> == Klinički značaj == === AChE === {{glavni|Acetilholinesteraza#Značaj kod bolesti}} Prisustvo AChE u plodovoj vodi može se ispitivati u ranoj trudnoći. [[Uzorak]] plodove vode uzima se putem [[amniocenteza|amniocenteze]], a prisustvo AChE može potvrditi nekoliko čestih vrsta urođenih mahana, uključujući [[defekti trbušnog zida|defekte trbušnog zida]] i [[defekt neuralne cijevi|defekte neuralne cijevi]].<ref>[http://www.fbr.org/publications/resguide/rg-t_acheinh.html FBR Resource Guide: Acetylcholinesterase-Amniotic Fluid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625081717/http://www.fbr.org/publications/resguide/rg-t_acheinh.html |date=2007-06-25 }}. Foundation for Blood Research (September 7, 2007). Retrieved on 2007-11-21.</ref> Enzim acetilholin-esteraza, kao i njegova inhibicija, igraju ulogu u nastanku miofascijalnih okidačkih tačaka i povezanog miofascijalnog bolnog sindroma. Primjenom inhibitora acetilholin-esteraze i električne stimulacije kod miša, u mišiću dolazi do razvoja [[miofascijalna okidačka tačka| miofascijalnih okidačkih tačaka]].<ref>{{cite journal |last1=Mense |first1=S. |last2=Simons |first2=D.G. |last3=Hoheisel |first3=U. |last4=Quenzer |first4=B. |title=Lesions of rat skeletal muscle after local block of acetylcholinesterase and neuromuscular stimulation |journal=J Appl Physiol |date=2003 |volume=94 |issue=6 |pages=2494–2901 |doi=10.1152/japplphysiol.00727.2002 |pmid=12576409 |s2cid=1829156 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Simons |first1=David G. |title=Review of enigmatic MTrPs as a common cause of enigmatic musculoskeletal pain and dysfunction |journal=Journal of Electromyography and Kinesiology|date=February 2004 |volume=14 |issue=1 |pages=95–107 |doi=10.1016/j.jelekin.2003.09.018 |pmid=14759755 |issn=1050-6411}}</ref> === BChE === {{glavni|Butirilholinesteraza #Klinički značaj}} Nedostatak ili mutacija enzima BCHE dovodi do zdravstvenog stanja poznatog kao [[nedostatak pseudoholinesteraze]]. Riječ je o stanju bez vidljivih simptoma koje se manifestuje tek kada osobe s ovim nedostatkom tokom hirurškog zahvata prime mišićne relaksanse kao što su [[sukcinilholin]] ili [[mivakurij]]. Nedostatak pseudoholinesteraze može uticati i na izbor lokalnog [[anestetik]]a pri stomatološkim zahvatima. Budući da ovaj enzim ima važnu ulogu u [[metabolizam|metabolizmu]] lokalnih anestetika [[ester]]skog tipa, njegov nedostatak smanjuje sigurnosnu marginu i povećava rizik od sistemskih efekata pri upotrebi te vrste anestetika. Kod takvih pacijenata preporučuje se upotreba rastvora na bazi [[amid]]a. Povišen nivo BCHE u plazmi zabilježen je u 90,5 % slučajeva akutnog [[infarkt miokarda|infarkta miokarda]].<ref>{{cite book | last1 = Shinde | first1 = Rana | last2 = Chatterjea | first2 = MN | title = Textbook of Medical Biochemistry | date = 2005 | publisher = Jaypee Brothers Medical Publications (P) Ltd. | location = New Delhi | isbn = 978-93-5025-484-4 | page = 565 | edition = 6th }}</ref> BCHE se može koristiti kao profilaktičko sredstvo protiv trovanja nervnim gasovima i drugim organofosfatima.<ref name="pmid17660298"/> Neka rana istraživanja ukazuju na genetički nedostatak butilholinesteraze kao mogući faktor u [[sindrom iznenadne smrti dojenčeta| sindromu iznenadne smrti dojenčeta]].<ref>{{cite journal|title=Butyrylcholinesterase is a potential biomarker for Sudden Infant Death Syndrome|date=2022-05-06|doi=10.1016/j.ebiom.2022.104041|pmid=35533499 |pmc=9092508 |last1=Harrington |first1=C. T. |last2=Hafid |first2=N. A. |last3=Waters |first3=K. A. |journal=eBioMedicine |volume=80 }}</ref> == Inhibitori == [[Inhibitor holinesteraze]] (ili "antiholinesteraza") potiskuje djelovanje tog [[enzim]]a. Zbog njegove ključne uloge, hemikalije koje ometaju djelovanje holinesteraze su snažni [[neurotoksin]]i; u malim dozama izazivaju prekomjerno lučenje pljuvačke i suzenje očiju, nakon čega slijede mišićni grčevi i, na kraju, smrt (primjeri uključuju neke [[zmijski otrov|zmijske otrove]] te nervne plinove [[sarin]] i [[VX (nervni agens)|VX]]). Jedan od lijekova koji djeluju kao protuotrov je [[pralidoksim]]. Utvrđeno je da takozvani nervni plinovi i mnoge supstance koje se koriste u [[insekticid]]ima djeluju tako što se vezuju za ostatak [[serin]]a na [[aktivno mjesto| aktivnom mjestu]] acetilholin-esteraze, čime potpuno inhibiraju taj enzim. Enzim acetilholin-esteraza razgrađuje [[neurotransmiter]] acetilholin – koji se oslobađa na spojevima nerava i mišića – kako bi omogućio opuštanje mišića ili organa. Posljedica inhibicije acetilholin-esteraze je nagomilavanje acetilholina i njegovo kontinuirano djelovanje, uslijed čega se nervni impulsi neprestano prenose, a mišićne kontrakcije ne prestaju. Među najčešćim inhibitorima acetilholin-esteraze nalaze se spojevi na bazi fosfora, dizajnirani tako da se vežu za [[aktivno mjesto]] [[enzim]]a. Strukturni zahtjevi uključuju atom [[fosfor]]a za koji su vezane dvije [[lipofil]]ne grupe, odlazeća grupa (poput [[halid]]a ili [[tiocijanat]]a) i terminalni [[kisik]]. Članak o [[Lawessonov reagens|Lawessonovom reagensu]] sadrži detalje o jednoj potklasi spojeva na bazi fosfora. Neki [[benzodiazepini]], npr. [[temazepam]], imaju inhibitorni učinak na holinesterazu.<ref>{{cite journal | vauthors = Holmes JH, Kanfer I, Zwarenstein H | title = Effect of benzodiazepine derivatives on human blood cholinesterase in vitro | journal = Research Communications in Chemical Pathology and Pharmacology | volume = 21 | issue = 2 | pages = 367–70 | date = Aug 1978 | pmid = 29327 }}</ref> Nivoi holinesteraze mogu se koristiti kao indirektni pokazatelj izloženosti [[arsen]]u.<ref>{{cite journal | vauthors = Ali N, Hoque MA, Haque A, Salam KA, Karim MR, Rahman A, Islam K, Saud ZA, Khalek MA, Akhand AA, Hossain M, Mandal A, Karim MR, Miyataka H, Himeno S, Hossain K | title = Association between arsenic exposure and plasma cholinesterase activity: a population based study in Bangladesh | journal = Environmental Health | year = 2010 | volume = 9 | issue = 1| pmid = 20618979 | doi = 10.1186/1476-069X-9-36 | pmc=2911418 | doi-access = free | bibcode = 2010EnvHe...9...36A }}</ref> Osim u kontekstu [[biohemijsko ratovanje|biohemijskog ratovanja]], antiholinesteraze se koriste i za poništavanje paralize izazvane lijekovima tokom [[anestezija|anestezije]], kao i u liječenju [[miastenija gravis|miastenije gravis]], [[glaukom|glaukoma]] i [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]]. Takvi spojevi koriste se za uništavanje [[insekti|insekata]] u nizu proizvoda, uključujući sredstva za kupanje ovaca te [[organofosfat]]ne i [[karbamat]]ne pesticide. Pored akutnog trovanja, opisanog ranije, može doći i do poluakutnog trovanja koje karakterišu ozbiljni mentalni poremećaji. Također, dugotrajna izloženost može uzrokovati [[urođena mana|urođenw mahane]]. ==Dodatne slike== <gallery> Image:Acetylcholine.svg|[[Acetilholin]] Image:Choline-skeletal.svg|[[Holin]] Image:Acetic-acid-2D-skeletal.svg|[[Sirćetna kiselina]] Image:Butyrylcholine.png|[[Butirilholin]] </gallery> == Reference == {{refspisak|33em}} == Vanjski linkovi == * [https://www.atsdr.cdc.gov/csem/cholinesterase-inhibitors/inhibitors.html ATSDR Case Studies in Environmental Medicine: Cholinesterase Inhibitors, Including Insecticides and Chemical Warfare Nerve Agents] U.S. Department of Health and Human Services *[http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Sussman/movies.html Movies at weizmann.ac.il] showing the structure of acetylcholinesterase and interactions with various inhibitors. * {{Proteopedia|Acetylcholinesterase}} * {{PDB Molekula mjeseca|54|Holinesteraza}} * {{MeshName|Acetylcholinesterase}} * {{MeshName|Pseudocholinesterase}} {{Enzimi metabolizma neurotransmitera}} {{Holinergici}} {{Esteraze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} {{Authority control}} [[Kategorija:Acetilholin]] [[Kategorija:Periferni membranski proteini]] [[Kategorija:EC 3.1.1]] [[Kategorija:Enzimi]] qe8ueacq30l3pu6664v1jgyg6qfk393 3934400 3934398 2026-10-07T19:15:24Z Yasperosus 186531 3934400 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | name = Holinesteraza (BChE) | AltNames = Acilholin-acilhidrolaza, benzoilholinesteraza, butilholinesteraza, butirilholin-esteraza, holinesteraza II (nespecifična), nespecifična holinesteraza, pseudoholinesteraza (PCE), plazmatska holinesteraza (PChE), serumska holinesteraza (SChE) | image = PBB_Protein_ACHE_image.jpg | Symbol = Chol-Est | caption =Acetil-holinesteraza | EC_number = 3.1.1.8 | CAS_number = | GO_code = GO:0004104 }} {{Infokutija protein | name = Acetilholinesteraza (AChE) | AltNames = Acetilholin-acetilhidrolaza, holin-esteraza I, holinesteraza, prava holinesteraza, eritrocitna holinesteraza | image = PBB GE COLQ 206073 at fs.png |Symbol=AChE | image_size = | caption = Tkivna distribucija | EC_number = 3.1.1.7 | CAS_number = | GO_code = GO:0003990 }} [[Enzim]] '''holinesteraza''' ([[EC broj|EC 3.1.1.8]], '''holin-esteraza'''; sistematsko ime '''acilholin-acilhidrolaza''') [[kataliza|katalizira]] [[hidroliza|hidrolizu]] [[ester]]a na bazi [[holin]]a, od kojih nekoliko služi kao [[neurotransmiter]]:<ref name="Colovic Krstic Lazarevic-Pasti Bondzic pp. 315–335">{{cite journal |vauthors=Colović MB, Krstić DZ, Lazarević-Pašti TD, Bondžić AM, Vasić VM |date=May 2013 |title=Acetylcholinesterase inhibitors: pharmacology and toxicology |journal=Current Neuropharmacology |publisher=Bentham Science Publishers Ltd. |volume=11 |issue=3 |pages=315–35 |doi=10.2174/1570159x11311030006 |pmc=3648782 |pmid=24179466}}</ref> : [[Acilholin]] + [[voda|H₂O]] = [[holin]] + karboksilat Ove reakcije su neophodne kako bi se holinergički neuron vratio u stanje mirovanja nakon aktivacije. Naprimjer, tokom [[mišićna kontrakcija|mišićne kontrakcije]], acetilholin na neuromišićnoj sinapsi (spoju) pokreće kontrakciju; međutim, da bi se mišić nakon toga opustio – umjesto da ostane ukočen u napetom stanju – acetilholin mora biti razgrađen djelovanjem holinesteraze. Oznaka Komisije za enzime (EC broj) 3.1.1.8 odnosi se na butirilholinesterazu, enzim koji se uglavnom nalazi u [[krvna plazma|krvnoj plazmi]] i odlikuje se manje strogom specifičnošću prema [[supstrat (biohemija)|supstratu]]. U većini biohemijskih rasprava, termin „holinesteraza” obuhvata i enzim EC 3.1.1.8 i acetilholinesterazu – enzim koji se pretežno nalazi u [[hemijska sinapsa| hemijskim sinapsama]] i na membranama [[eritrocit]]a, a specifičan je za acetilnu grupu. == Tipovi i nomenklatura == Dvije vrste holinesteraze kod ljudi su acetilholinesteraza (AChE) i butirilholinesteraza (BChE). Nazvane su prema svojoj sklonosti ka određenim supstratima; prva brže hidrolizira acetilholin, dok druga brže hidrolizira butirilholin. Ova dva enzima kod ljudi dijele 54% međusobne sličnosti, budući da su nastala od zajedničkog pretka. Acetilholinesteraza (AChE)<ref name="UniProt">{{cite web |title=Acetylcholinesterase |url=https://www.uniprot.org/uniprotkb/P22303/entry |website=UniProt |access-date=23 March 2026 |language=en}}</ref> nalazi se prvenstveno na membranama eritrocita, na [[nervnomišićna ˇvet|nervnomišićnim spojevima]] i u drugim nervnim [[sinapsa]]ma. Acetilholinesteraza postoji u više molekularnih oblika. U mozgu sisara, većina AChE javlja se u obliku tetramera G4 (10), uz znatno manje količine monomernog oblika G1 (4S).<ref name="pmid15956816">{{cite journal | vauthors = Wang R, Tang XC | title = Neuroprotective effects of huperzine A. A natural cholinesterase inhibitor for the treatment of Alzheimer's disease | journal = Neuro-Signals | volume = 14 | issue = 1–2 | pages = 71–82 | year = 2005 | pmid = 15956816 | doi = 10.1159/000085387 | doi-access = free }}</ref> Butirilholinesteraza (BChE) se proizvodi u jetri i prvenstveno se nalazi u krvnoj plazmi. Dijelovi naziva „butil” i „butiril” odnose se na [[butan]] kod kojeg je jedna od krajnjih [[metilna grupa|metilnih grupa]] zamijenjena. Vrijeme poluraspada BChE iznosi približno 10 do 14 dana.<ref name="pmid6992635">{{cite journal | vauthors = Whittaker M | title = Plasma cholinesterase variants and the anaesthetist | journal = Anaesthesia | volume = 35 | issue = 2 | pages = 174–197 | year = 1980 | pmid = 6992635 | doi = 10.1111/j.1365-2044.1980.tb03800.x | s2cid = 32806785 | doi-access = }}</ref> Nivoi BChE mogu biti sniženi kod pacijenata sa uznapredovalom bolešću jetre. Smanjenje mora biti veće od 75% da bi došlo do značajnog produženja neuromišićne blokade uzrokovane [[sukcinilholin]]om.<ref>{{cite book | last1 = Barash | first1 = Paul G. | last2 = Cullen | first2 = Bruce F. | last3 = Stoelting | first3 = Robert K. | title = Handbook of Clinical Anesthesia | date = 2006 | publisher = Lippincott Williams & Wilkins | location = Philadelphia | isbn = 978-0-7817-5745-4 | pages = 546–9 | edition = 5th }}</ref><ref>{{cite book | last1 = Miller | first1 = Ronald D. | title = Miller's Anesthesia | date = 2005 | publisher = Elsevier/Churchill Livingstone | location = Philadelphia, Penns. | isbn = 978-0-443-06618-4 | pages = [https://archive.org/details/millersanesthesi0006unse/page/487 487–8] | edition = 6th | url = https://archive.org/details/millersanesthesi0006unse/page/487 }}</ref> Oba tipa nalaze se na nervnomišićnoj sinapsi. Shodno tome, inhibitori holinesteraze općenito djeluju tako što ciljaju oba enzima.<ref>{{cite journal |last1=Petrov |first1=Konstantin A. |last2=Proskurina |first2=Svetlana E. |last3=Krejci |first3=Eric |title=Cholinesterases in Tripartite Neuromuscular Synapse |journal=Frontiers in Molecular Neuroscience |date=2021 |volume=14 |doi=10.3389/fnmol.2021.811220 |doi-access=free|pmid=35002624 |pmc=8733319 }}</ref> == Otkriće == Godine 1968. Walo Leuzinger i saradnici uspješno su prečistili i kristalizirali acetilholinesterazu iz električnih jegulja na Univerzitetu Columbia u New Yorku.<ref name="pmid16591490">{{cite journal | vauthors = Leuzinger W, Baker AL | title = Acetylcholinesterase, I. Large-scale purification, homogeneity, and amino Acid analysis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 57 | issue = 2 | pages = 446–51 | date = Feb 1967 | pmid = 16591490 | pmc = 335526 | doi = 10.1073/pnas.57.2.446 | bibcode = 1967PNAS...57..446L | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid5238989">{{cite journal | vauthors = Leuzinger W, Baker AL, Cauvin E | title = Acetylcholinesterase. II. Crystallization, absorption spectra, isoionic point | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 59 | issue = 2 | pages = 620–3 | date = Feb 1968 | pmid = 5238989 | pmc = 224717 | doi = 10.1073/pnas.59.2.620 | bibcode = 1968PNAS...59..620L | doi-access = free }}</ref> Trodimenzijsku strukturu acetilkolinesteraze prvi put odredili su [[Joel Sussman]] ''et al.'', 1991. godine koristeći protein iz [[Pacifički električni zrakaš| Pacifičkog električnog zrakaša]].<ref name="pmid1678899">{{cite journal | vauthors = Sussman JL, Harel M, Frolow F, Oefner C, Goldman A, Toker L, Silman I | title = Atomic structure of acetylcholinesterase from Torpedo californica: a prototypic acetylcholine-binding protein | journal = [[Science]] | volume = 253 | issue = 5022 | pages = 872–9 | date = Aug 1991 | pmid = 1678899 | doi = 10.1126/science.1678899 | bibcode = 1991Sci...253..872S | s2cid = 28833513 }}</ref> Količine butirilholinesteraze korisne u kliničkoj praksi sintetizovala je 2007. godine kompanija PharmAthene, koristeći genetički modifikovane koze.<ref name="pmid17660298">{{cite journal | vauthors = Huang YJ, Huang Y, Baldassarre H, Wang B, Lazaris A, Leduc M, Bilodeau AS, Bellemare A, Côté M, Herskovits P, Touati M, Turcotte C, Valeanu L, Lemée N, Wilgus H, Bégin I, Bhatia B, Rao K, Neveu N, Brochu E, Pierson J, Hockley DK, Cerasoli DM, Lenz DE, Karatzas CN, Langermann S | title = Recombinant human butyrylcholinesterase from milk of transgenic animals to protect against organophosphate poisoning | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 104 | issue = 34 | pages = 13603–8 | date = Aug 2007 | pmid = 17660298 | pmc = 1934339 | doi = 10.1073/pnas.0702756104 | bibcode = 2007PNAS..10413603H | doi-access = free }} *{{cite news |date=24 July 2007 |title=Nerve gas antidote made by goats |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6912807.stm}}</ref> == Klinički značaj == === AChE === {{glavni|Acetilholinesteraza#Značaj kod bolesti}} Prisustvo AChE u plodovoj vodi može se ispitivati u ranoj trudnoći. [[Uzorak]] plodove vode uzima se putem [[amniocenteza|amniocenteze]], a prisustvo AChE može potvrditi nekoliko čestih vrsta urođenih mahana, uključujući [[defekti trbušnog zida|defekte trbušnog zida]] i [[defekt neuralne cijevi|defekte neuralne cijevi]].<ref>[http://www.fbr.org/publications/resguide/rg-t_acheinh.html FBR Resource Guide: Acetylcholinesterase-Amniotic Fluid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625081717/http://www.fbr.org/publications/resguide/rg-t_acheinh.html |date=2007-06-25 }}. Foundation for Blood Research (September 7, 2007). Retrieved on 2007-11-21.</ref> Enzim acetilholin-esteraza, kao i njegova inhibicija, igraju ulogu u nastanku miofascijalnih okidačkih tačaka i povezanog miofascijalnog bolnog sindroma. Primjenom inhibitora acetilholin-esteraze i električne stimulacije kod miša, u mišiću dolazi do razvoja [[miofascijalna okidačka tačka| miofascijalnih okidačkih tačaka]].<ref>{{cite journal |last1=Mense |first1=S. |last2=Simons |first2=D.G. |last3=Hoheisel |first3=U. |last4=Quenzer |first4=B. |title=Lesions of rat skeletal muscle after local block of acetylcholinesterase and neuromuscular stimulation |journal=J Appl Physiol |date=2003 |volume=94 |issue=6 |pages=2494–2901 |doi=10.1152/japplphysiol.00727.2002 |pmid=12576409 |s2cid=1829156 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Simons |first1=David G. |title=Review of enigmatic MTrPs as a common cause of enigmatic musculoskeletal pain and dysfunction |journal=Journal of Electromyography and Kinesiology|date=February 2004 |volume=14 |issue=1 |pages=95–107 |doi=10.1016/j.jelekin.2003.09.018 |pmid=14759755 |issn=1050-6411}}</ref> === BChE === {{glavni|Butirilholinesteraza #Klinički značaj}} Nedostatak ili mutacija enzima BCHE dovodi do zdravstvenog stanja poznatog kao [[nedostatak pseudoholinesteraze]]. Riječ je o stanju bez vidljivih simptoma koje se manifestuje tek kada osobe s ovim nedostatkom tokom hirurškog zahvata prime mišićne relaksanse kao što su [[sukcinilholin]] ili [[mivakurij]]. Nedostatak pseudoholinesteraze može uticati i na izbor lokalnog [[anestetik]]a pri stomatološkim zahvatima. Budući da ovaj enzim ima važnu ulogu u [[metabolizam|metabolizmu]] lokalnih anestetika [[ester]]skog tipa, njegov nedostatak smanjuje sigurnosnu marginu i povećava rizik od sistemskih efekata pri upotrebi te vrste anestetika. Kod takvih pacijenata preporučuje se upotreba rastvora na bazi [[amid]]a. Povišen nivo BCHE u plazmi zabilježen je u 90,5 % slučajeva akutnog [[infarkt miokarda|infarkta miokarda]].<ref>{{cite book | last1 = Shinde | first1 = Rana | last2 = Chatterjea | first2 = MN | title = Textbook of Medical Biochemistry | date = 2005 | publisher = Jaypee Brothers Medical Publications (P) Ltd. | location = New Delhi | isbn = 978-93-5025-484-4 | page = 565 | edition = 6th }}</ref> BCHE se može koristiti kao profilaktičko sredstvo protiv trovanja nervnim gasovima i drugim organofosfatima.<ref name="pmid17660298"/> Neka rana istraživanja ukazuju na genetički nedostatak butilholinesteraze kao mogući faktor u [[sindrom iznenadne smrti dojenčeta| sindromu iznenadne smrti dojenčeta]].<ref>{{cite journal|title=Butyrylcholinesterase is a potential biomarker for Sudden Infant Death Syndrome|date=2022-05-06|doi=10.1016/j.ebiom.2022.104041|pmid=35533499 |pmc=9092508 |last1=Harrington |first1=C. T. |last2=Hafid |first2=N. A. |last3=Waters |first3=K. A. |journal=eBioMedicine |volume=80 }}</ref> == Inhibitori == [[Inhibitor holinesteraze]] (ili "antiholinesteraza") potiskuje djelovanje tog [[enzim]]a. Zbog njegove ključne uloge, hemikalije koje ometaju djelovanje holinesteraze su snažni [[neurotoksin]]i; u malim dozama izazivaju prekomjerno lučenje pljuvačke i suzenje očiju, nakon čega slijede mišićni grčevi i, na kraju, smrt (primjeri uključuju neke [[zmijski otrov|zmijske otrove]] te nervne plinove [[sarin]] i [[VX (nervni agens)|VX]]). Jedan od lijekova koji djeluju kao protuotrov je [[pralidoksim]]. Utvrđeno je da takozvani nervni plinovi i mnoge supstance koje se koriste u [[insekticid]]ima djeluju tako što se vezuju za ostatak [[serin]]a na [[aktivno mjesto| aktivnom mjestu]] acetilholin-esteraze, čime potpuno inhibiraju taj enzim. Enzim acetilholin-esteraza razgrađuje [[neurotransmiter]] acetilholin – koji se oslobađa na spojevima nerava i mišića – kako bi omogućio opuštanje mišića ili organa. Posljedica inhibicije acetilholin-esteraze je nagomilavanje acetilholina i njegovo kontinuirano djelovanje, uslijed čega se nervni impulsi neprestano prenose, a mišićne kontrakcije ne prestaju. Među najčešćim inhibitorima acetilholin-esteraze nalaze se spojevi na bazi fosfora, dizajnirani tako da se vežu za [[aktivno mjesto]] [[enzim]]a. Strukturni zahtjevi uključuju atom [[fosfor]]a za koji su vezane dvije [[lipofil]]ne grupe, odlazeća grupa (poput [[halid]]a ili [[tiocijanat]]a) i terminalni [[kisik]]. Članak o [[Lawessonov reagens|Lawessonovom reagensu]] sadrži detalje o jednoj potklasi spojeva na bazi fosfora. Neki [[benzodiazepini]], npr. [[temazepam]], imaju inhibitorni učinak na holinesterazu.<ref>{{cite journal | vauthors = Holmes JH, Kanfer I, Zwarenstein H | title = Effect of benzodiazepine derivatives on human blood cholinesterase in vitro | journal = Research Communications in Chemical Pathology and Pharmacology | volume = 21 | issue = 2 | pages = 367–70 | date = Aug 1978 | pmid = 29327 }}</ref> Nivoi holinesteraze mogu se koristiti kao indirektni pokazatelj izloženosti [[arsen]]u.<ref>{{cite journal | vauthors = Ali N, Hoque MA, Haque A, Salam KA, Karim MR, Rahman A, Islam K, Saud ZA, Khalek MA, Akhand AA, Hossain M, Mandal A, Karim MR, Miyataka H, Himeno S, Hossain K | title = Association between arsenic exposure and plasma cholinesterase activity: a population based study in Bangladesh | journal = Environmental Health | year = 2010 | volume = 9 | issue = 1| pmid = 20618979 | doi = 10.1186/1476-069X-9-36 | pmc=2911418 | doi-access = free | bibcode = 2010EnvHe...9...36A }}</ref> Osim u kontekstu [[biohemijsko ratovanje|biohemijskog ratovanja]], antiholinesteraze se koriste i za poništavanje paralize izazvane lijekovima tokom [[anestezija|anestezije]], kao i u liječenju [[miastenija gravis|miastenije gravis]], [[glaukom|glaukoma]] i [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]]. Takvi spojevi koriste se za uništavanje [[insekti|insekata]] u nizu proizvoda, uključujući sredstva za kupanje ovaca te [[organofosfat]]ne i [[karbamat]]ne pesticide. Pored akutnog trovanja, opisanog ranije, može doći i do poluakutnog trovanja koje karakterišu ozbiljni mentalni poremećaji. Također, dugotrajna izloženost može uzrokovati [[urođena mana|urođenw mahane]]. ==Dodatne slike== <gallery> Image:Acetylcholine.svg|[[Acetilholin]] Image:Choline-skeletal.svg|[[Holin]] Image:Acetic-acid-2D-skeletal.svg|[[Sirćetna kiselina]] Image:Butyrylcholine.png|[[Butirilholin]] </gallery> == Reference == {{refspisak|33em}} == Vanjski linkovi == * [https://www.atsdr.cdc.gov/csem/cholinesterase-inhibitors/inhibitors.html ATSDR Case Studies in Environmental Medicine: Cholinesterase Inhibitors, Including Insecticides and Chemical Warfare Nerve Agents] U.S. Department of Health and Human Services *[http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Sussman/movies.html Movies at weizmann.ac.il] showing the structure of acetylcholinesterase and interactions with various inhibitors. * {{Proteopedia|Acetylcholinesterase}} * {{PDB Molekula mjeseca|54|Holinesteraza}} * {{MeshName|Acetylcholinesterase}} * {{MeshName|Pseudocholinesterase}} {{Enzimi metabolizma neurotransmitera}} {{Holinergici}} {{Esteraze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} {{Authority control}} [[Kategorija:Acetilholin]] [[Kategorija:Periferni membranski proteini]] [[Kategorija:EC 3.1.1]] [[Kategorija:Enzimi]] 8dpjokybqp1to29ruy2n9pb7euu1nj6 0 538522 3934399 2026-10-07T19:12:19Z Yasperosus 186531 Preusmjereno na [[Holinesteraza]] 3934399 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Holinesteraza]] 6dzlcrx3wa3bllrisd4mhq989rti8xr 2 538523 3934401 2026-10-07T19:16:37Z Palapa 383 Napravljeno prevođenjem stranice "[[:en:Special:Redirect/revision/1375502785|Transistor]]" 3934401 wikitext text/x-wiki   [[File:MOSFET_Structure.png|mini| [[Metal-oksid-poluprovodnički tranzistor sa efektom polja|Metal-oksid-poluprovodnički tranzistor sa efektom polja (MOSFET)]], sa prikazom [[Metalni gejt|gejta]] (G), tijela (B), izvora (S) i odvoda (D) na terminalima. Kapija je od tijela odvojena izolacijskim slojem (bijele boje). yyy yyy]] '''Tranzistor''' je poluprovodnički uređaj koji se koristi za pojačavanje ili pretvaranje [[Signal|električnih signala]] i [[Električna snaga|snage]]. To je jedan od osnovnih gradivnih blokova moderne [[Elektronika|elektronike]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/transistor|title=Transistor|website=Britannica|access-date=January 12, 2021}}</ref> Sastavljen je od [[Poluprovodnik|poluprovodničkog materijala]], obično sa najmanje tri terminala za spajanje na elektronsko kolo. [[Električni napon|Napon]] ili [[Električna struja|struja]] primijenjena na jedan par terminala tranzistora kontrolira struju kroz drugi par terminala. Budući da kontrolirana (izlazna) snaga može biti veća od kontrolirajuće (ulazne) snage, tranzistor može pojačati signal. Neki tranzistori su pakovani pojedinačno, ali mnogo više njih u minijaturnom obliku nalazi se ugrađeno u [[Integralno kolo|integrirana kola]]. Budući da su tranzistori ključne aktivne komponente u praktično svoj modernoj elektronici, smatraju se jednim od najvećih izuma 20. stoljeća.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://massless.info/images/A%20history%20of%20the%20invention%20of%20the%20transistor%20and%20where%20it%20will%20lead%20us.pdf|title=A History of the Invention of the Transistor and Where It Will Lead Us|date=December 1997|website=IEEE JOURNAL OF SOLID-STATE CIRCUITS Vol 32 No 12}}</ref> yyy [[Fizičar]] Julius Edgar Lilienfeld predložio je koncept [[Unipolarni tranzistori|tranzistora s efektom polja]] (FET) 1925. godine,<ref>{{Cite web|url=https://brevets-patents.ic.gc.ca/opic-cipo/cpd/eng/patent/272437/summary.html|title=Patent 272437 Summary|website=Canadian Patents Database}}</ref> ali u to vrijeme nije bilo moguće konstruirati funkcionalan uređaj.<ref>{{Cite web|url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/|title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented|website=Computer History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/|archive-date=March 22, 2016|url-status=live|access-date=March 25, 2016}}</ref> Prvi funkcionalni uređaj bio je [[tranzistor s tačkastim kontaktom]] koji su 1947. godine izumili fizičari [[John Bardeen]], Walter Brattain i William Shockley u [[Bell Labs|Bell Labsu,]] a za svoja dostignuća podijelili su [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] 1956. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|website=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216204332/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|archive-date=December 16, 2014|url-status=live|access-date=December 7, 2014}}</ref> Najčešće korišteni tip tranzistora, metal-oksid-poluprovodnički tranzistor s efektom polja (MOSFET), izumljen je u Bell Labsu između 1955. i 1960. godine.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Huff|first=Howard|last2=Riordan|first2=Michael|date=September 1, 2007|title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword)|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF|journal=The Electrochemical Society Interface|volume=16|issue=3|page=29|doi=10.1149/2.F02073IF|issn=1064-8208}}</ref><ref name="auto2">{{Cite journal|last=Frosch|first=C. J.|last2=Derick|first2=L|date=1957|title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650|journal=Journal of the Electrochemical Society|language=en|volume=104|issue=9|page=547|doi=10.1149/1.2428650}}</ref><ref name="auto3">{{Cite book|last=KAHNG|first=D.|title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers|date=1961|work=Technical Memorandum of Bell Laboratories|isbn=978-981-02-0209-5|pages=583–596|chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device|doi=10.1142/9789814503464_0076}}</ref><ref name="auto4">{{Cite book|last=Lojek|first=Bo|title=History of Semiconductor Engineering|date=2007|publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg|isbn=978-3-540-34258-8|location=Berlin, Heidelberg|page=321}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ligenza|first=J.R.|last2=Spitzer|first2=W.G.|date=1960|title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195|journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids|language=en|volume=14|pages=131–136|bibcode=1960JPCS...14..131L|doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5}}</ref><ref name="Lojek1202">{{Cite book|last=Lojek|first=Bo|title=History of Semiconductor Engineering|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|page=120}}</ref> Tranzistori su revolucionirali područje elektronike i utrli put manjim i jeftinijim [[Radio prijemnik|radio aparatima]], [[Kalkulator|kalkulatorima]], [[Računar|računarima]] i drugim elektroničkim uređajima. yyy Većina tranzistora je napravljena od vrlo čistog [[Silicij|silicija]], a neki od [[Germanij|germanija]], ali se ponekad koriste i određeni drugi poluprovodnički materijali. Tranzistor može imati samo jednu vrstu [[Nosilac naboja|nosioca naboja]] u [[Unipolarni tranzistori|tranzistoru s efektom polja]] ili može imati dvije vrste nosioca naboja u uređajima s bipolarnim tranzistorima. U poređenju sa [[Elektronska cijev|vakuumskom cijevi]], tranzistori su generalno manji i zahtijevaju manje energije za rad. Određene vakuumske cijevi imaju prednosti u odnosu na tranzistore pri vrlo visokim radnim frekvencijama ili visokim radnim naponima, kao što su [[Cijevi s putujućim talasom|cijevi s putujućim valom]] i [[Girotron|girotroni]]. Mnoge vrste tranzistora se izrađuju prema standardiziranim specifikacijama od strane više proizvođača. yyy [[File:Julius_Edgar_Lilienfeld_(1881-1963).jpg|mini| Julius Edgar Lilienfeld je predložio koncept [[Unipolarni tranzistori|tranzistora s efektom polja]] 1925. godine.]] Termoionska [[trioda]], [[Elektronska cijev|vakuumska cijev]] izumljena 1907. godine, omogućila je pojačanu [[radio]] tehnologiju i [[Telefonija|telefoniju]] na velike udaljenosti. Međutim, trioda je bila krhak uređaj koji je trošio znatnu količinu energije. Godine 1909, [[fizičar]] William Eccles otkrio je oscilator na kristalnoj diodi.<ref>{{Cite book|last=Moavenzadeh|first=Fred|url=https://books.google.com/books?id=YiJaEAUj258C&q=Eccles+Oscillator+Galena&pg=PA430|title=Concise Encyclopedia of Building and Construction Materials|publisher=MIT Press|year=1990|isbn=978-0-262-13248-0}}</ref> Fizičar Julius Edgar Lilienfeld podnio je patent za [[Unipolarni tranzistori|tranzistor s efektom polja]] (FET) u Kanadi 1925. godine, <ref>{{Cite book|last=Lilienfeld|first=Julius Edgar|url=https://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/originalDocument?FT=D&date=19270719&DB=&CC=CA&NR=272437A&KC=A&locale=en_EP#|title=Specification of electric current control mechanism patent application|year=1927}}</ref> namijenjen kao zamjena za triodu [[Elektronika čvrstog stanja|u čvrstom stanju]].<ref>Vardalas, John (May 2003) [http://www.todaysengineer.org/2003/May/history.asp Twists and Turns in the Development of the Transistor] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108082709/http://www.todaysengineer.org/2003/May/history.asp|date=January 8, 2015}} ''IEEE-USA Today's Engineer''.</ref><ref name="auto">Lilienfeld, Julius Edgar, "Method and apparatus for controlling electric current" {{US patent|1745175}} January 28, 1930 (filed in Canada 1925-10-22, in US October 8, 1926).</ref> Podnio je identične patente u Sjedinjenim Američkim Državama 1926.<ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1745175|title=Method And Apparatus For Controlling Electric Currents|publisher=United States Patent and Trademark Office}}</ref> i 1928. godine.<ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1877140|title=Amplifier For Electric Currents|publisher=United States Patent and Trademark Office}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1900018|title=Device For Controlling Electric Current|publisher=United States Patent and Trademark Office}}</ref> Međutim, nije objavio nikakve istraživačke članke o svojim uređajima, niti su njegovi patenti navodili konkretne primjere radnog prototipa. Budući da je proizvodnja visokokvalitetnih [[Poluprovodnik|poluprovodničkih]] materijala bila još decenijama daleko, Lilienfeldove ideje o pojačalima u čvrstom stanju ne bi pronašle praktičnu primjenu 1920-ih i 1930-ih, čak i da je takav uređaj bio izgrađen.<ref name="todaysengineer.org">{{Cite web|url=http://www.todaysengineer.org/2003/May/history.asp|title=Twists and Turns in the Development of the Transistor|publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers, Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108082709/http://www.todaysengineer.org/2003/May/history.asp|archive-date=January 8, 2015}}</ref> Godine 1934., izumitelj Oskar Heil patentirao je sličan uređaj u Evropi.<ref>[http://v3.espacenet.com/publicationDetails/biblio?CC=GB&NR=439457&KC=&FT=E Heil, Oskar, "Improvements in or relating to electrical amplifiers and other control arrangements and devices"], Patent No. GB439457, European Patent Office, filed in Great Britain 1934-03-02, published December 6, 1935 (originally filed in Germany March 2, 1934).</ref> [[File:Bardeen_Shockley_Brattain_1948.JPG|mini| [[John Bardeen]], William Shockley i Walter Brattain u [[Bell Labs|Bell Labsu]] 1948. godine; Bardeen i Brattain su izumili [[tranzistor s tačkastim kontaktom]] 1947. godine, a Shockley [[bipolarni spojni tranzistor]] 1948. godine.]] [[File:Replica-of-first-transistor.jpg|mini| Replika prvog radnog tranzistora, [[Tranzistor s tačkastim kontaktom|tranzistora s tačkastim kontaktom]] izumljenog 1947. godine]] [[File:Philco_Surface_Barrier_transistor=1953.jpg|mini| Philco tranzistor sa površinskom barijerom razvijen i proizveden 1953. godine]] [[File:Transistor_Simple_Circuit_Diagram_with_NPN_Labels.svg|mini| Jednostavna shema kola koja prikazuje oznake n-p-n bipolarnog tranzistora]] [[File:Transbauformen.jpg|mini| Razni diskretni tranzistori]] ==== Fleksibilni tranzistori ==== Istraživači su napravili nekoliko vrsta fleksibilnih tranzistora, uključujući organske tranzistore s efektom polja.<ref>{{Cite journal|last=Rojas|first=Jhonathan P.|last2=Torres Sevilla|first2=Galo A.|last3=Hussain|first3=Muhammad M.|year=2013|title=Can We Build a Truly High Performance Computer Which is Flexible and Transparent?|journal=Scientific Reports|volume=3|bibcode=2013NatSR...3.2609R|doi=10.1038/srep02609|pmc=3767948|pmid=24018904}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Zhang|first=Kan|last2=Seo|first2=Jung-Hun|last3=Zhou|first3=Weidong|last4=Ma|first4=Zhenqiang|year=2012|title=Fast flexible electronics using {{sic|transferrable|nolink=y}} silicon nanomembranes|journal=Journal of Physics D: Applied Physics|volume=45|issue=14|bibcode=2012JPhD...45n3001Z|doi=10.1088/0022-3727/45/14/143001}} </ref><ref>{{Cite journal|last=Sun|first=Dong-Ming|last2=Timmermans|first2=Marina Y.|last3=Tian|first3=Ying|last4=Nasibulin|first4=Albert G.|last5=Kauppinen|first5=Esko I.|last6=Kishimoto|first6=Shigeru|last7=Mizutani|first7=Takashi|last8=Ohno|first8=Yutaka|year=2011|title=Flexible high-performance carbon nanotube integrated circuits|journal=Nature Nanotechnology|volume=6|issue=3|pages=156–61|bibcode=2011NatNa...6..156S|doi=10.1038/NNANO.2011.1|pmid=21297625}}</ref> Fleksibilni tranzistori su korisni u nekim vrstama fleksibilnih ekrana i drugoj [[Fleksiblna elektronika|fleksibilnoj elektronici]]. == Reference == {{Refspisak|30em}}{{Normativna kontrola}} <nowiki> [[Kategorija:Električne komponente]] [[Kategorija:Američki izumi]]</nowiki> 88txo6q3g0u9r3lu3db7urntpup05jc 3934409 3934401 2026-10-07T20:09:50Z Palapa 383 3934409 wikitext text/x-wiki   [[File:MOSFET_Structure.png|mini| [[Metal-oksid-poluprovodnički tranzistor sa efektom polja|Metal-oksid-poluprovodnički tranzistor sa efektom polja (MOSFET)]], sa prikazom [[Metalni gejt|gejta]] (G), tijela (B), izvora (S) i odvoda (D) na terminalima. Kapija je od tijela odvojena izolacijskim slojem (bijele boje). ]] '''Tranzistor''' je poluprovodnički uređaj koji se koristi za pojačavanje ili pretvaranje [[Signal|električnih signala]] i [[Električna snaga|snage]]. To je jedan od osnovnih gradivnih blokova moderne [[Elektronika|elektronike]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/transistor|title=Transistor|website=Britannica|access-date=January 12, 2021}}</ref> Sastavljen je od [[Poluprovodnik|poluprovodničkog materijala]], obično sa najmanje tri terminala za spajanje na elektronsko kolo. [[Električni napon|Napon]] ili [[Električna struja|struja]] primijenjena na jedan par terminala tranzistora kontrolira struju kroz drugi par terminala. Budući da kontrolirana (izlazna) snaga može biti veća od kontrolirajuće (ulazne) snage, tranzistor može pojačati signal. Neki tranzistori su pakovani pojedinačno, ali mnogo više njih u minijaturnom obliku nalazi se ugrađeno u [[Integralno kolo|integrirana kola]]. Budući da su tranzistori ključne aktivne komponente u praktično svoj modernoj elektronici, smatraju se jednim od najvećih izuma 20. stoljeća.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://massless.info/images/A%20history%20of%20the%20invention%20of%20the%20transistor%20and%20where%20it%20will%20lead%20us.pdf|title=A History of the Invention of the Transistor and Where It Will Lead Us|date=December 1997|website=IEEE JOURNAL OF SOLID-STATE CIRCUITS Vol 32 No 12}}</ref> [[Fizičar]] Julius Edgar Lilienfeld predložio je koncept [[Unipolarni tranzistori|tranzistora s efektom polja]] (FET) 1925. godine,<ref>{{Cite web|url=https://brevets-patents.ic.gc.ca/opic-cipo/cpd/eng/patent/272437/summary.html|title=Patent 272437 Summary|website=Canadian Patents Database}}</ref> ali u to vrijeme nije bilo moguće konstruirati funkcionalan uređaj.<ref>{{Cite web|url=http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/|title=1926 – Field Effect Semiconductor Device Concepts Patented|website=Computer History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322023120/http://www.computerhistory.org/siliconengine/field-effect-semiconductor-device-concepts-patented/|archive-date=March 22, 2016|url-status=live|access-date=March 25, 2016}}</ref> Prvi funkcionalni uređaj bio je [[tranzistor s tačkastim kontaktom]] koji su 1947. godine izumili fizičari [[John Bardeen]], Walter Brattain i William Shockley u [[Bell Labs|Bell Labsu,]] a za svoja dostignuća podijelili su [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] 1956. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|title=The Nobel Prize in Physics 1956|website=Nobelprize.org|publisher=Nobel Media AB|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216204332/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1956/|archive-date=December 16, 2014|url-status=live|access-date=December 7, 2014}}</ref> Najčešće korišteni tip tranzistora, metal-oksid-poluprovodnički tranzistor s efektom polja (MOSFET), izumljen je u Bell Labsu između 1955. i 1960. godine.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Huff|first=Howard|last2=Riordan|first2=Michael|date=September 1, 2007|title=Frosch and Derick: Fifty Years Later (Foreword)|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/2.F02073IF|journal=The Electrochemical Society Interface|volume=16|issue=3|page=29|doi=10.1149/2.F02073IF|issn=1064-8208}}</ref><ref name="auto2">{{Cite journal|last=Frosch|first=C. J.|last2=Derick|first2=L|date=1957|title=Surface Protection and Selective Masking during Diffusion in Silicon|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1149/1.2428650|journal=Journal of the Electrochemical Society|language=en|volume=104|issue=9|page=547|doi=10.1149/1.2428650}}</ref><ref name="auto3">{{Cite book|last=KAHNG|first=D.|title=Semiconductor Devices: Pioneering Papers|date=1961|work=Technical Memorandum of Bell Laboratories|isbn=978-981-02-0209-5|pages=583–596|chapter=Silicon-Silicon Dioxide Surface Device|doi=10.1142/9789814503464_0076}}</ref><ref name="auto4">{{Cite book|last=Lojek|first=Bo|title=History of Semiconductor Engineering|date=2007|publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg|isbn=978-3-540-34258-8|location=Berlin, Heidelberg|page=321}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ligenza|first=J.R.|last2=Spitzer|first2=W.G.|date=1960|title=The mechanisms for silicon oxidation in steam and oxygen|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022369760902195|journal=Journal of Physics and Chemistry of Solids|language=en|volume=14|pages=131–136|bibcode=1960JPCS...14..131L|doi=10.1016/0022-3697(60)90219-5}}</ref><ref name="Lojek1202">{{Cite book|last=Lojek|first=Bo|title=History of Semiconductor Engineering|date=2007|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|isbn=978-3-540-34258-8|page=120}}</ref> Tranzistori su revolucionirali područje elektronike i utrli put manjim i jeftinijim [[Radio prijemnik|radio aparatima]], [[Kalkulator|kalkulatorima]], [[Računar|računarima]] i drugim elektroničkim uređajima. Većina tranzistora je napravljena od vrlo čistog [[Silicij|silicija]], a neki od [[Germanij|germanija]], ali se ponekad koriste i određeni drugi poluprovodnički materijali. Tranzistor može imati samo jednu vrstu [[Nosilac naboja|nosioca naboja]] u [[Unipolarni tranzistori|tranzistoru s efektom polja]] ili može imati dvije vrste nosioca naboja u uređajima s bipolarnim tranzistorima. U poređenju sa [[Elektronska cijev|vakuumskom cijevi]], tranzistori su generalno manji i zahtijevaju manje energije za rad. Određene vakuumske cijevi imaju prednosti u odnosu na tranzistore pri vrlo visokim radnim frekvencijama ili visokim radnim naponima, kao što su [[Cijevi s putujućim talasom|cijevi s putujućim valom]] i [[Girotron|girotroni]]. Mnoge vrste tranzistora se izrađuju prema standardiziranim specifikacijama od strane više proizvođača. [[File:Julius_Edgar_Lilienfeld_(1881-1963).jpg|mini| Julius Edgar Lilienfeld je predložio koncept [[Unipolarni tranzistori|tranzistora s efektom polja]] 1925. godine.]] Termoionska [[trioda]], [[Elektronska cijev|vakuumska cijev]] izumljena 1907. godine, omogućila je pojačanu [[radio]] tehnologiju i [[Telefonija|telefoniju]] na velike udaljenosti. Međutim, trioda je bila krhak uređaj koji je trošio znatnu količinu energije. Godine 1909, [[fizičar]] William Eccles otkrio je oscilator na kristalnoj diodi.<ref>{{Cite book|last=Moavenzadeh|first=Fred|url=https://books.google.com/books?id=YiJaEAUj258C&q=Eccles+Oscillator+Galena&pg=PA430|title=Concise Encyclopedia of Building and Construction Materials|publisher=MIT Press|year=1990|isbn=978-0-262-13248-0}}</ref> Fizičar Julius Edgar Lilienfeld podnio je patent za [[Unipolarni tranzistori|tranzistor s efektom polja]] (FET) u Kanadi 1925. godine, <ref>{{Cite book|last=Lilienfeld|first=Julius Edgar|url=https://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/originalDocument?FT=D&date=19270719&DB=&CC=CA&NR=272437A&KC=A&locale=en_EP#|title=Specification of electric current control mechanism patent application|year=1927}}</ref> namijenjen kao zamjena za triodu [[Elektronika čvrstog stanja|u čvrstom stanju]].<ref>Vardalas, John (May 2003) [http://www.todaysengineer.org/2003/May/history.asp Twists and Turns in the Development of the Transistor] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108082709/http://www.todaysengineer.org/2003/May/history.asp|date=January 8, 2015}} ''IEEE-USA Today's Engineer''.</ref><ref name="auto">Lilienfeld, Julius Edgar, "Method and apparatus for controlling electric current" {{US patent|1745175}} January 28, 1930 (filed in Canada 1925-10-22, in US October 8, 1926).</ref> Podnio je identične patente u Sjedinjenim Američkim Državama 1926.<ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1745175|title=Method And Apparatus For Controlling Electric Currents|publisher=United States Patent and Trademark Office}}</ref> i 1928. godine.<ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1877140|title=Amplifier For Electric Currents|publisher=United States Patent and Trademark Office}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1900018|title=Device For Controlling Electric Current|publisher=United States Patent and Trademark Office}}</ref> Međutim, nije objavio nikakve istraživačke članke o svojim uređajima, niti su njegovi patenti navodili konkretne primjere radnog prototipa. Budući da je proizvodnja visokokvalitetnih [[Poluprovodnik|poluprovodničkih]] materijala bila još decenijama daleko, Lilienfeldove ideje o pojačalima u čvrstom stanju ne bi pronašle praktičnu primjenu 1920-ih i 1930-ih, čak i da je takav uređaj bio izgrađen.<ref name="todaysengineer.org">{{Cite web|url=http://www.todaysengineer.org/2003/May/history.asp|title=Twists and Turns in the Development of the Transistor|publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers, Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108082709/http://www.todaysengineer.org/2003/May/history.asp|archive-date=January 8, 2015}}</ref> Godine 1934., izumitelj Oskar Heil patentirao je sličan uređaj u Evropi.<ref>[http://v3.espacenet.com/publicationDetails/biblio?CC=GB&NR=439457&KC=&FT=E Heil, Oskar, "Improvements in or relating to electrical amplifiers and other control arrangements and devices"], Patent No. GB439457, European Patent Office, filed in Great Britain 1934-03-02, published December 6, 1935 (originally filed in Germany March 2, 1934).</ref> [[File:Bardeen_Shockley_Brattain_1948.JPG|mini| [[John Bardeen]], William Shockley i Walter Brattain u [[Bell Labs|Bell Labsu]] 1948. godine; Bardeen i Brattain su izumili [[tranzistor s tačkastim kontaktom]] 1947. godine, a Shockley [[bipolarni spojni tranzistor]] 1948. godine.]] [[File:Replica-of-first-transistor.jpg|mini| Replika prvog radnog tranzistora, [[Tranzistor s tačkastim kontaktom|tranzistora s tačkastim kontaktom]] izumljenog 1947. godine]] [[File:Philco_Surface_Barrier_transistor=1953.jpg|mini| Philco tranzistor sa površinskom barijerom razvijen i proizveden 1953. godine]] [[File:Transistor_Simple_Circuit_Diagram_with_NPN_Labels.svg|mini| Jednostavna shema kola koja prikazuje oznake n-p-n bipolarnog tranzistora]] [[File:Transbauformen.jpg|mini| Razni diskretni tranzistori]] ==== Fleksibilni tranzistori ==== Istraživači su napravili nekoliko vrsta fleksibilnih tranzistora, uključujući organske tranzistore s efektom polja.<ref>{{Cite journal|last=Rojas|first=Jhonathan P.|last2=Torres Sevilla|first2=Galo A.|last3=Hussain|first3=Muhammad M.|year=2013|title=Can We Build a Truly High Performance Computer Which is Flexible and Transparent?|journal=Scientific Reports|volume=3|bibcode=2013NatSR...3.2609R|doi=10.1038/srep02609|pmc=3767948|pmid=24018904}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Zhang|first=Kan|last2=Seo|first2=Jung-Hun|last3=Zhou|first3=Weidong|last4=Ma|first4=Zhenqiang|year=2012|title=Fast flexible electronics using {{sic|transferrable|nolink=y}} silicon nanomembranes|journal=Journal of Physics D: Applied Physics|volume=45|issue=14|bibcode=2012JPhD...45n3001Z|doi=10.1088/0022-3727/45/14/143001}} </ref><ref>{{Cite journal|last=Sun|first=Dong-Ming|last2=Timmermans|first2=Marina Y.|last3=Tian|first3=Ying|last4=Nasibulin|first4=Albert G.|last5=Kauppinen|first5=Esko I.|last6=Kishimoto|first6=Shigeru|last7=Mizutani|first7=Takashi|last8=Ohno|first8=Yutaka|year=2011|title=Flexible high-performance carbon nanotube integrated circuits|journal=Nature Nanotechnology|volume=6|issue=3|pages=156–61|bibcode=2011NatNa...6..156S|doi=10.1038/NNANO.2011.1|pmid=21297625}}</ref> Fleksibilni tranzistori su korisni u nekim vrstama fleksibilnih ekrana i drugoj [[Fleksiblna elektronika|fleksibilnoj elektronici]]. == Reference == {{Refspisak|30em}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Električne komponente]] [[Kategorija:Američki izumi]] 6eucyf7dzy0vhaywiwkgl95i5hklcxd 5 538524 3934407 2026-10-07T19:57:18Z Yasperosus 186531 /* Dopustite uređivanje */ novi odlomak 3934407 wikitext text/x-wiki == Dopustite uređivanje == Dopustite uređivanje i postavljanje nedostajuće slike.[[Korisnik:Yasperosus|Yasperosus]] ([[Razgovor s korisnikom:Yasperosus|razgovor]]) 21:57, 7 oktobar 2026 (CEST) cy0tsts2xvk3ttzjw1zrv26m9djplhu 3934408 3934407 2026-10-07T20:01:06Z GoodBosnian 170315 /* Dopustite uređivanje */ odgovor 3934408 wikitext text/x-wiki == Dopustite uređivanje == Dopustite uređivanje i postavljanje nedostajuće slike.[[Korisnik:Yasperosus|Yasperosus]] ([[Razgovor s korisnikom:Yasperosus|razgovor]]) 21:57, 7 oktobar 2026 (CEST) :Prebaci se na racun Geneticar. [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 22:01, 7 oktobar 2026 (CEST) 2q0b7quskbet6csiqc8oabv5rcgv0nd 3934416 3934408 2026-10-07T20:41:28Z Yasperosus 186531 /* Dopustite uređivanje */ odgovor 3934416 wikitext text/x-wiki == Dopustite uređivanje == Dopustite uređivanje i postavljanje nedostajuće slike.[[Korisnik:Yasperosus|Yasperosus]] ([[Razgovor s korisnikom:Yasperosus|razgovor]]) 21:57, 7 oktobar 2026 (CEST) :Prebaci se na racun Geneticar. [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 22:01, 7 oktobar 2026 (CEST) ::Jel Genetičar ili Geneticar?[[Korisnik:Yasperosus|Yasperosus]] ([[Razgovor s korisnikom:Yasperosus|razgovor]]) 22:41, 7 oktobar 2026 (CEST) 9kgc9m7edohs83hhvajwrnx735u9njl 3934418 3934416 2026-10-07T20:51:04Z GoodBosnian 170315 /* Dopustite uređivanje */ odgovor 3934418 wikitext text/x-wiki == Dopustite uređivanje == Dopustite uređivanje i postavljanje nedostajuće slike.[[Korisnik:Yasperosus|Yasperosus]] ([[Razgovor s korisnikom:Yasperosus|razgovor]]) 21:57, 7 oktobar 2026 (CEST) :Prebaci se na racun Geneticar. [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 22:01, 7 oktobar 2026 (CEST) ::Jel Genetičar ili Geneticar?[[Korisnik:Yasperosus|Yasperosus]] ([[Razgovor s korisnikom:Yasperosus|razgovor]]) 22:41, 7 oktobar 2026 (CEST) :::na [[Korisnik:Genetičar]] [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 22:51, 7 oktobar 2026 (CEST) hu167ek6r3s4wfnnabvynq053unhpt7 0 538525 3934410 2026-10-07T20:28:29Z Yasperosus 186531 Nova stranica: {{Infokutija gen}} '''Viluškastoglavo pridruženi domen sa proteinom 1 (FHAD1)''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FHAD1''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]] Kao što ime sugerira, ima [[domen povezan s viljuškinom glavom]] i opsežnu [[superspirala| spiralnu zavojničnu]] strukturu. Predviđa se da ima funkciju povezanu s [[transkripcija (genetika) |transkripcijom DNK]]. Lokaliziran je u [[ćelijsko jedro |jedru]] i ima signal jedarn... 3934410 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Viluškastoglavo pridruženi domen sa proteinom 1 (FHAD1)''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FHAD1''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]] Kao što ime sugerira, ima [[domen povezan s viljuškinom glavom]] i opsežnu [[superspirala| spiralnu zavojničnu]] strukturu. Predviđa se da ima funkciju povezanu s [[transkripcija (genetika) |transkripcijom DNK]]. Lokaliziran je u [[ćelijsko jedro |jedru]] i ima [[signal jedarne lokalizacije|signal nukleusne lokalizacije]]. ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MKAYLKSAEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FFVLNKSTTI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRHENSDLVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSPDIDNHHA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIEYNEAECS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FVLQDFNSRN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTFVNECHIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVAVKLIPGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILRFGSAGLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YELVIENPPP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VSFPWMRGPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PWPGPQPPRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQQPNQAPPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHIPFHQGVQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAPMQRSWSQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AFPRPTVVLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASHRRPVSAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEMFSFVVDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARKPPVIKQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WTNAMKLSEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVAEGIPGAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPAEIYVEED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAQQDKDEII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLLGKEVSRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDYEIESKYK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DVIIANLQNE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAELSQKVSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTTSRQNEKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISQKCQVLDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DIDAKQKEIQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLKSQISALQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KGYSKVLCQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSERNSEITS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKNEGENLKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNAITSGMVS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLQKDILAKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQVQQLKEEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHLKSQNKDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DHQLEALGSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CSVLKEELKQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDAHRELREA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEKELKLCKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIQDMEKEMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLRAELRKSC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEQSVISRTL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>REKSKVEEKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEDSRRKLLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQEMGNRESV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKINLERAVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLEHFRSQVI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KATYGRAKPF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDKPVTDQQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEKITQVTED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NINFQQKKWT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQKETQLSNS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KQEETTENIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLRTSLDSCQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACMKISCCSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLKKEVDLLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLQVSPPVSG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQKVVLDVLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HALSWLEEVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLLRDLGILP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSPNKDQVQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSGNSAVFTA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GKAAGASGRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEAERGEARA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGEAQSQNQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDGREGGKAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEYITQERNR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AKETLEEERK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RMQELESLLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQKKALAKSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQEKNRVKEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEEEQTRVQE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEERLARQKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLESSIAHEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKAKEALESE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRKVQDLENH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTQQKEISES</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NIAYEKRKAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAMEKEKKKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDLENRLTKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEELELKEQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDVLNNKLSD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ALAMVEETQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKATESLKAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLALKLNETL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AELETTKTKM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMVEERLILQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QKMVKALQDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QESQRHGFEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EIMEYKEQIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHAQTIVSLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKLQKVTQHH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKIEGEIATL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDNDPAPKEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RPQDPLVAPM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TESSAKDMAY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EHLIDDLLAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QKEILSQQEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMKLRKDLTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AHSRMSDLRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELNEKQKMEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQNVVLVQQQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SKELSVLKEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MAQMSSLVEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDRELKALEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALRASQEKHR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQLNTEKEQK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PRKKTQTCDT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVQIEPVHTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFSSSQEQQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSDLGVRCKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRHEEVIQRQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKALSELRAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKELEKARSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DHKDHQNESF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDLKNLRMEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVQKILLDAK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PDLPTLSRIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILAPQNGLCN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARFGSAMEKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKMDVAEALE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSEKLYLDMS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KTLGSLMNIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NMSGHVSMKY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSRQEREKVN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLRQRDLDLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FDKITQLKNQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LGRKEELLRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YEKDVEQLRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKVSIEMYQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVAKLEDDIY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEAEEKALLK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EALERMEHQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CQEKRINRAI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQQKVGTRKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLKMDQEREM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRKETSSKSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QSLLHSKPSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KY</td></tr> </table> === Struktura === FHAD1 sadrži domen povezan s forkheadom koji se sastoji od [[beta lista]]. Na osnovu softvera za predviđanje strukture, ostatak proteina sastoji se od [[Alfa heliksa|alfa heliksa]] i nasumičnih namotaja. Sveukupno, FHAD1 ima strukturu spiralno namotane zavojnice kao što je prikazano na slici. == Gen == === Lokus i veličina === Kod [[ljudi]], gen FHAD1 nalazi se na [[hromosom]]u 1 (1p36.21), a [[genom]]ska sekvenca je na plus lancu počevši od 15236559 bp i završavajući na 15400283 bp.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?cmd=retrieve&list_uids=114827|title=FHAD1 forkhead associated phosphopeptide binding domain 1 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-04-30}}</ref> Postoje tri glavna gena vezana za FHAD1, od kojih dva kodiraju proteine sa poznatim funkcijama. Dva gena, [[EFHD2]] i [[himotripsin-C| himotripsin-C (CTRC)]], nalaze se nizvodno od FHAD1 na plus lancu.<ref name=":0"/> [[TMEM51]] nalazi se uzvodno od FHAD1.<ref name=":0"/> FHAD1 je dug 163.682 [[nukleobaza|baze]] i sadrži 43 [[egzon]]a. === Uobičajeni aljiasi === FHAD1 ima 4 [[alijas]]a, domen vezivanja 1 povezan sa viljuškastom glavom (FHA), domen vezivanja fosfopeptida 1 povezan sa viljuškastom glavom, protein 1 koji sadrži FHA domen i KIAA1937.<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=FHAD1|title=FHAD1 Gene - GeneCards {{!}} FHAD1 Protein {{!}} FHAD1 Antibody|last=Database|first=GeneCards Human Gene|website=www.genecards.org|access-date=2018-04-30}}</ref> == iRNK == Transkript [[informacijska RNK|iRNK]] gena FHAD1 dug je 5138 bp. Gen ima 30 [[izoforma|izoformi]] na osnovu podataka o genima NCBI. == Protein == [[Slika:FHAD1 domains.png|thumb|350x350px]]The Protein FHAD 1 dug je 1412 [[aminokiselina]], teži 16,2 kDa i ima [[izoelektričn tačka|izoelektričnu tačku]] od 6,52.<ref>{{Cite web|url=https://web.expasy.org/compute_pi/|title=ExPASy - Compute pI/Mw tool|website=web.expasy.org|language=en-US|access-date=2018-05-06}}</ref> Ima tri izoforme, i to 1, 3 i 4, ali samo [[izoforma]] 1 je podržana eksperimentalnim dokazima. Sastoji se od jedne regije bogate [[glutamat|glutaminskom kiselinom]] i jedne regije bogate [[prolin]]om. === Domeni i motivi === ==== Domen povezana s vuljuškastom glavom ==== FHA domena se proteže od 18 do 84 aminokiseline u proteinu. Može prepoznati i vezati se za [[fosforilacija|fosforilacijska]] mjesta, posebno [[serin|pSer]], [[triptofan|pThr]] i [[tirozin|pTyr]]. Tačan mehanizam i funkcija ovog domena još uvijek se proučavaju, ali se nalazi u proteinima koji obavljaju mnoge različite funkcije, uglavnom [[popravka DNK]] i [[transdukcija (genetika)|transdukcija]].<ref name="pmid26389808">{{cite journal | vauthors = Weng JH, Hsieh YC, Huang CC, Wei TY, Lim LH, Chen YH, Ho MR, Wang I, Huang KF, Chen CJ, Tsai MD | title = Uncovering the Mechanism of Forkhead-Associated Domain-Mediated TIFA Oligomerization That Plays a Central Role in Immune Responses | journal = Biochemistry | volume = 54 | issue = 40 | pages = 6219–29 | date = October 2015 | pmid = 26389808 | doi = 10.1021/acs.biochem.5b00500 |issn = 0006-2960| doi-access = free }}</ref> [[Slika:FHA_domain.png|thumb|Struktura domena povezanog s viljuškastom glavom]] ==== Smc regija ==== FHAD1 sadrži jednu [[SMC protein|Smc]] (strukturno održavanje hromosoma) regiju od 275 do 1401 [[aminokiselina]]. Ova regija kodira Smc proteine koji su uključeni u kontrolu [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]], [[ćelijska dioba|diobu ćelija]] i razdvajanje [[hromosom]]a.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=224117|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain Smc|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> ==== TMPIT-liki protein, pfam07851 ==== Ova regija se proteže od 394 – 494 [[aminokiseline]] u FHAD1. [Predviđa se da su proteini koje kodiraju TMPIT-proteini [[transmembranski protein]]i.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=285135|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain TMPIT|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> Međutim, nedostaje literature koja bi ovo podržala. ==== DUF342 ==== Ovaj domen se proteže od 694 do 777 aminokiselina u FHAD1. Kodira protein iz porodice [[bakterije|bakterijskih]]l proteina bez poznate funkcije.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=302792|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain DUF342|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> [[Sjuka:Secondary_structure_of_FHAD1.png|thumb|345x345px| Predviđena struktura FHAD1 korištenjem RaptorX softvera === Posttranslacijske modifikacije === Na osnovu softvera za predviđanje, predviđa se da će FHAD1 proći kroz više različitih vrsta [[posttranslacijska modifikacija| posttranslacijskih modifikacija]]. * [[Glikozilacija]]: Postojalo je 101 moguće mjesto glikozilacije na FHAD1 i uglavnom se sastojalo od aminokiselina uključenih u [[O-vezana glikozilacija|O-vezanu glikozilaciju]]. * [[Fosforilacija]]: Predviđeno je da protein ima veliki broj mjesta fosforilacije, najmanje više od 100. * [[Glikacija]]: Predviđeno je da višestruki lizinski ostaci FHAD1 glikiraju njihove ε amino grupe. * [[Sumoilacija|SUMOilacija]]: Četiri konsenzusne sekvence SUMOilacije i tri mjesta interakcije predviđene su na FHAD1. * [[O-glcnac|O-GlcNAc]] mjesta: Šeat mjesta za O-GlcNAc glikozilaciju predviđeno je na FHAD1. Istraživanja su pokazala da je ovaj specifični tip glikozilacije najzastupljeniji u nukleocitoplazmatskim proteinima.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/4335|title=Essentials of Glycobiology|last1=Hart|first1=Gerald W.|last2=Akimoto|first2=Yoshihiro|date=2009|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|isbn=978-0-87969-770-9|editor-last=Varki|editor-first=Ajit|edition=2nd|location=Cold Spring Harbor (NY)|pages=|pmid=20301273|editor-last2=Cummings|editor-first2=Richard D.|editor-last3=Esko|editor-first3=Jeffrey D.|editor-last4=Freeze|editor-first4=Hudson H.|editor-last5=Stanley|editor-first5=Pamela|editor-last6=Bertozzi|editor-first6=Carolyn R.|editor-last7=Hart|editor-first7=Gerald W.|editor-last8=Etzler|editor-first8=Marilynn E.}}</ref> === Subćelijska lokalizacija === [[File:FHAD1_expression.png|thumb| Profil ekspresije za FHAD1 iz Atlasa ljudskih proteina]]Predviđeno je da je FHAD1 [[nuklearni protein]] sa 94,1% pouzdanosti. Također sadrži moguće signalne sekvence nuklearne lokalizacije između 1100 - 1107 aminokiselina. Predviđene su dvije sekvence pat4 i jedna pat7. Pat4 i pat7 su konsenzusne sekvence koje se sastoje od klastera ostataka [[lizina]] ili [[arginina]]. == Ekspresija == Kod ljudi, FHAD1 se eksprimira u tkivima [[testis]]a, [[jajovod]]a i [[maternica|maternice]] kod [[žena]], [[nazofarinks]]a i [[pluća|plućnih]] [[bronhija]], na osnovu studija pronađenih u Atlasu ljudskih proteina.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000142621-FHAD1/tissue|title=Tissue expression of FHAD1 - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2018-05-05}}</ref> NCBI-jev EST profil je također pokazao da je FHAD1 visoko eksprimiran u [[testis]]ima, s određenom ekspresijom u [[traheja|traheji]] i [[jednjak]]u. Kod [[miševi|miševa]], gen je također eksprimiran u testisima, zajedno s [[hipofiza|hipofizom]], [[pluća|plućima]] i [[mozak|mozgom]]. == Regulacija ekspresije == FHAD1 ima promotor koji se proteže od 15246234 – 15247380 bp i dug je 1147 bp. Uključuje početni dio [[5' UTR]] FHAD1. Neki transkripcijski faktori za koje se predviđa da se vežu za ovaj promotor su: * MAX vezujući protein - Ovaj protein je vjerovatno transkripcijski [[represor]] iz porodice faktora vezivanja [[E-kutija]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/4335|title=MNT MAX network transcriptional repressor [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-05-06}}</ref> * [[TR4A|TR4]]/TR2 – Ovi proteini dio su porodice [[jedarni receptor|jedarnih receptora]] i vežu se za DR1 (direktno ponavljanje) elemente [[promotor (genetika)|promotora]]. Oni djeluju kao sidra za regrutovanje drugih [[korepresor]]a <ref>{{Cite journal|last1=Shi|first1=Lihong|last2=Sierant|first2=M. C.|last3=Gurdziel|first3=Katherine|last4=Zhu|first4=Fan|last5=Cui|first5=Shuaiying|last6=Kolodziej|first6=Katarzyna E.|last7=Strouboulis|first7=John|last8=Guan|first8=Yuanfang|last9=Tanabe|first9=Osamu|date=2014-05-08|title=Biased, Non-equivalent Gene-Proximal and -Distal Binding Motifs of Orphan Nuclear Receptor TR4 in Primary Human Erythroid Cells|journal=PLOS Genetics|language=en|volume=10|issue=5|doi=10.1371/journal.pgen.1004339|issn=1553-7404|pmc=4014424|pmid=24811540 |doi-access=free }}</ref> [[File:5' UTR stem loop structure .png|thumb|[[5'UTR]] stabljične petlje]] * [[Kaiso (gen)|Kaiso]] – Ovaj transkripcijski regulator kodira gen [[ZBTB33]] i uključen je u odgovor na [[oštećenje DNK]] interakcijom sa [[p53]]<ref>{{Cite journal|last1=Koh|first1=Dong-In|last2=Han|first2=Dohyun|last3=Ryu|first3=Hoon|last4=Choi|first4=Won-Il|last5=Jeon|first5=Bu-Nam|last6=Kim|first6=Min-Kyeong|last7=Kim|first7=Youngsoo|last8=Kim|first8=Jin Young|last9=Parry|first9=Lee|date=2014-10-21|title=KAISO, a critical regulator of p53-mediated transcription of CDKN1A and apoptotic genes|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=111|issue=42|pages=15078–15083|doi=10.1073/pnas.1318780111|issn=0027-8424|pmid=25288747|pmc=4210320|bibcode=2014PNAS..11115078K|doi-access=free}}</ref> * [[LYL1]]-[[E12 (protein)|E12]] – Ovaj [[transkripcijski faktor]] je [[Proteinski dimer|dimer]] dva proteina, LYL1 i E12, gdje je E12 protein koji se veže za E-kutiju. LYL1 je također uključen u neke [[leukemija|leukemije]] i mogući je [[onkogen]]i faktor.<ref>{{Cite web|url=https://www.wikigenes.org/e/gene/e/4066.html|title=WikiGenes - Collaborative Publishing|website=WikiGenes - Collaborative Publishing|access-date=2018-05-06}}</ref> * [[Nur77|Nur 77]] – Ovaj protein je također poznat kao [[nervno faktor rasta IB|NGFIB]] (nervni faktor rasta IB) i pripada porodici jedarnih receptora. Uključen je u puteve [[apoptoza|apoptoze]] i [[ćelijski rast|rasta ćelija]].<ref name="pmid11713204">{{cite journal | vauthors = Song KH, Park JI, Lee MO, Soh J, Lee K, Choi HS | title = LH induces orphan nuclear receptor Nur77 gene expression in testicular Leydig cells | journal = Endocrinology | volume = 142 | issue = 12 | pages = 5116–23 | date = December 2001 | pmid = 11713204 | doi = 10.1210/endo.142.12.8525|issn = 0013-7227 | doi-access = }}</ref> [[File:3' UTR stem loop structure.png|thumb|3' UTR matične petlje|174x174px]] U 5' UTR i 3' UTR FHAD1, predviđa se formiranje više [[struktura matične petlje|matičnih petlji]]. == Funkcija == FHAD1 može biti uključen u transkripcijsku regulaciju putem interakcije s drugim transkripcijskim regulatorima. === Interakcije proteina === Utvrđeno je da je FHAD1 vezivni partner za [[GTF2IRD1]] (GTF2I ponavljajući domen koji sadrži protein 1) putem skrininga [[Kvasac-2-hibrid|hibrida kvasac 2]].<ref>{{Cite journal|last1=Carmona-Mora|first1=Paulina|last2=Widagdo|first2=Jocelyn|last3=Tomasetig|first3=Florence|last4=Canales|first4=Cesar P.|last5=Cha|first5=Yeojoon|last6=Lee|first6=Wei|last7=Alshawaf|first7=Abdullah|last8=Dottori|first8=Mirella|last9=Whan|first9=Renee M.|date=2015-08-15|title=The nuclear localization pattern and interaction partners of GTF2IRD1 demonstrate a role in chromatin regulation|journal=Human Genetics|volume=134|issue=10|pages=1099–1115|doi=10.1007/s00439-015-1591-0|pmid=26275350|s2cid=15601752|issn=0340-6717}}</ref> GTF2I je gen koji kodira [[Transkripcijski faktor II B|opći transkripcijski faktor II-1]]. Ova specifična studija pokazala je da je GTF2IRD1 jedarni protein koji je uključen u transkripcijsku regulaciju putem modifikacije [[hromatin]]a. Činjenica da postoji u jedru i da je pronađen u neuronskim ćelijama korelira s lokalizacijom i funkcionalnim podacima za FHAD1. Osim toga, FHAD1 i GTF2IRD1 su interreagovali putem RD2 (ponovljeni domen 2) GTF2IRD1. RD2 je pokazao određeni nivo aktivnosti vezivanja [[DNK]]. Utvrđeno je da FHAD1 interraguje ([[kolokalizacija]]) sa [[14-3-3 protein|14-3-3]] proteinom epsilon putem kosedimentacije. Ovaj protein se veže za brojne partnere za vezivanje, uglavnom prepoznavanjem [[fosfotreonin]]skih ili [[fosfoserin]]skih motiva.<ref>{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/P62259|title=Ywhae - 14-3-3 protein epsilon - Mus musculus (Mouse) - Ywhae gene & protein|website=www.uniprot.org|language=en|access-date=2018-05-07}}</ref> === Klinički značaj === FHAD1 je pokazao diferencijalnu ekspresiju kod pacijenata kojima je dijagnosticirana [[endometrioza]] i [[gojaznost]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/GDSbrowser?acc=GDS3092|title=GEO DataSet Browser|last=geo|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-05-07}}</ref> == Homologija i evolucija == FHAD1 nema poznatih [[paralog]]a. Ima [[ortolog]]e u organizmima u sljedećim klasama: [[Sisari]], [[Gmizavci|Reptilia]], [[Ptice|Aves]], [[Sarcopterygii]], [[Actinopterygii]], [[Gastropoda]] i [[Lingulata]]. U svim organizmima u tabeli ispod uočena je značajna [[konzrvirana sekvenca|konzervacija]] u FHA domenu. [[File:Rate of evolution.png|thumb|343x343px| Rate of evolution]] [[File:Phylogenetic tree for FHAD1.png|thumb| Filogenetsko stablo za FHAD1]] [[Brzina evolucije]] FHAD1 upoređena je sa brzinom evolucije [[fibrinogen]]a i [[citohrom c| citohroma c]] i pokazano je da je FHAD1 gen koji se brzo evoluira. {| class="wikitable" |+Ortolozi !Uobičajeni naziv !Vrijeme divergencije (mya) !Identitet sekvence |- |Crni voćni šišmiš |96 |78% |- |[[Koza]] |96 |75% |- |[[orka|Kit ubica]] |96 |75% |- |[[Divovski panda]] |96 |75% |- |Morska vidra |96 |72% |- |[[Zamorac]] |90 |71% |- |Veliki okruglolisni šišmiš |96 |71% |- |[[Evropski jež]] |96 |67% |- |Mongolski gerbil |90 |63% |- |Zelena morska kornjača |312 |43% |- |Kineska mekooklopna kornjača |312 |40% |- |[[Carska pingvin]] |312 |39% |- |Američki aligator |312 |38% |- |Smeđi mesit |312 |38% |- |[[Golub]] |312 |36% |- |[[Latimerija]] zapadnoindijskog okeana |413 |33% |- |Atlantski losos |435 |29% |- |Crvenotrbuha pirana |435 |29% |- |Kalifornijski morski zec/puž golaž |797 |28% |} ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] 0kt68dwtzab29vta1b7tmrf0efysjth 3934411 3934410 2026-10-07T20:30:07Z Yasperosus 186531 /* Struktura */ 3934411 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Viluškastoglavo pridruženi domen sa proteinom 1 (FHAD1)''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FHAD1''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]] Kao što ime sugerira, ima [[domen povezan s viljuškinom glavom]] i opsežnu [[superspirala| spiralnu zavojničnu]] strukturu. Predviđa se da ima funkciju povezanu s [[transkripcija (genetika) |transkripcijom DNK]]. Lokaliziran je u [[ćelijsko jedro |jedru]] i ima [[signal jedarne lokalizacije|signal nukleusne lokalizacije]]. ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MKAYLKSAEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FFVLNKSTTI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRHENSDLVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSPDIDNHHA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIEYNEAECS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FVLQDFNSRN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTFVNECHIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVAVKLIPGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILRFGSAGLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YELVIENPPP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VSFPWMRGPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PWPGPQPPRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQQPNQAPPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHIPFHQGVQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAPMQRSWSQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AFPRPTVVLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASHRRPVSAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEMFSFVVDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARKPPVIKQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WTNAMKLSEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVAEGIPGAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPAEIYVEED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAQQDKDEII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLLGKEVSRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDYEIESKYK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DVIIANLQNE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAELSQKVSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTTSRQNEKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISQKCQVLDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DIDAKQKEIQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLKSQISALQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KGYSKVLCQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSERNSEITS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKNEGENLKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNAITSGMVS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLQKDILAKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQVQQLKEEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHLKSQNKDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DHQLEALGSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CSVLKEELKQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDAHRELREA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEKELKLCKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIQDMEKEMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLRAELRKSC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEQSVISRTL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>REKSKVEEKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEDSRRKLLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQEMGNRESV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKINLERAVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLEHFRSQVI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KATYGRAKPF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDKPVTDQQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEKITQVTED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NINFQQKKWT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQKETQLSNS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KQEETTENIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLRTSLDSCQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACMKISCCSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLKKEVDLLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLQVSPPVSG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQKVVLDVLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HALSWLEEVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLLRDLGILP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSPNKDQVQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSGNSAVFTA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GKAAGASGRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEAERGEARA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGEAQSQNQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDGREGGKAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEYITQERNR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AKETLEEERK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RMQELESLLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQKKALAKSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQEKNRVKEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEEEQTRVQE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEERLARQKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLESSIAHEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKAKEALESE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRKVQDLENH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTQQKEISES</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NIAYEKRKAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAMEKEKKKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDLENRLTKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEELELKEQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDVLNNKLSD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ALAMVEETQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKATESLKAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLALKLNETL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AELETTKTKM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMVEERLILQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QKMVKALQDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QESQRHGFEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EIMEYKEQIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHAQTIVSLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKLQKVTQHH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKIEGEIATL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDNDPAPKEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RPQDPLVAPM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TESSAKDMAY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EHLIDDLLAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QKEILSQQEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMKLRKDLTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AHSRMSDLRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELNEKQKMEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQNVVLVQQQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SKELSVLKEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MAQMSSLVEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDRELKALEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALRASQEKHR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQLNTEKEQK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PRKKTQTCDT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVQIEPVHTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFSSSQEQQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSDLGVRCKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRHEEVIQRQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKALSELRAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKELEKARSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DHKDHQNESF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDLKNLRMEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVQKILLDAK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PDLPTLSRIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILAPQNGLCN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARFGSAMEKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKMDVAEALE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSEKLYLDMS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KTLGSLMNIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NMSGHVSMKY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSRQEREKVN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLRQRDLDLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FDKITQLKNQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LGRKEELLRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YEKDVEQLRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKVSIEMYQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVAKLEDDIY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEAEEKALLK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EALERMEHQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CQEKRINRAI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQQKVGTRKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLKMDQEREM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRKETSSKSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QSLLHSKPSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KY</td></tr> </table> === Struktura === FHAD1 sadrži domen povezan s forkheadom koji se sastoji od [[beta-list]]a. Na osnovu softvera za predviđanje strukture, ostatak proteina sastoji se od [[Alfa heliks|alfa heliksa]] i nasumičnih namotaja. Sveukupno, FHAD1 ima strukturu spiralno namotane zavojnice kao što je prikazano na slici. == Gen == === Lokus i veličina === Kod [[ljudi]], gen FHAD1 nalazi se na [[hromosom]]u 1 (1p36.21), a [[genom]]ska sekvenca je na plus lancu počevši od 15236559 bp i završavajući na 15400283 bp.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?cmd=retrieve&list_uids=114827|title=FHAD1 forkhead associated phosphopeptide binding domain 1 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-04-30}}</ref> Postoje tri glavna gena vezana za FHAD1, od kojih dva kodiraju proteine sa poznatim funkcijama. Dva gena, [[EFHD2]] i [[himotripsin-C| himotripsin-C (CTRC)]], nalaze se nizvodno od FHAD1 na plus lancu.<ref name=":0"/> [[TMEM51]] nalazi se uzvodno od FHAD1.<ref name=":0"/> FHAD1 je dug 163.682 [[nukleobaza|baze]] i sadrži 43 [[egzon]]a. === Uobičajeni aljiasi === FHAD1 ima 4 [[alijas]]a, domen vezivanja 1 povezan sa viljuškastom glavom (FHA), domen vezivanja fosfopeptida 1 povezan sa viljuškastom glavom, protein 1 koji sadrži FHA domen i KIAA1937.<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=FHAD1|title=FHAD1 Gene - GeneCards {{!}} FHAD1 Protein {{!}} FHAD1 Antibody|last=Database|first=GeneCards Human Gene|website=www.genecards.org|access-date=2018-04-30}}</ref> == iRNK == Transkript [[informacijska RNK|iRNK]] gena FHAD1 dug je 5138 bp. Gen ima 30 [[izoforma|izoformi]] na osnovu podataka o genima NCBI. == Protein == [[Slika:FHAD1 domains.png|thumb|350x350px]]The Protein FHAD 1 dug je 1412 [[aminokiselina]], teži 16,2 kDa i ima [[izoelektričn tačka|izoelektričnu tačku]] od 6,52.<ref>{{Cite web|url=https://web.expasy.org/compute_pi/|title=ExPASy - Compute pI/Mw tool|website=web.expasy.org|language=en-US|access-date=2018-05-06}}</ref> Ima tri izoforme, i to 1, 3 i 4, ali samo [[izoforma]] 1 je podržana eksperimentalnim dokazima. Sastoji se od jedne regije bogate [[glutamat|glutaminskom kiselinom]] i jedne regije bogate [[prolin]]om. === Domeni i motivi === ==== Domen povezana s vuljuškastom glavom ==== FHA domena se proteže od 18 do 84 aminokiseline u proteinu. Može prepoznati i vezati se za [[fosforilacija|fosforilacijska]] mjesta, posebno [[serin|pSer]], [[triptofan|pThr]] i [[tirozin|pTyr]]. Tačan mehanizam i funkcija ovog domena još uvijek se proučavaju, ali se nalazi u proteinima koji obavljaju mnoge različite funkcije, uglavnom [[popravka DNK]] i [[transdukcija (genetika)|transdukcija]].<ref name="pmid26389808">{{cite journal | vauthors = Weng JH, Hsieh YC, Huang CC, Wei TY, Lim LH, Chen YH, Ho MR, Wang I, Huang KF, Chen CJ, Tsai MD | title = Uncovering the Mechanism of Forkhead-Associated Domain-Mediated TIFA Oligomerization That Plays a Central Role in Immune Responses | journal = Biochemistry | volume = 54 | issue = 40 | pages = 6219–29 | date = October 2015 | pmid = 26389808 | doi = 10.1021/acs.biochem.5b00500 |issn = 0006-2960| doi-access = free }}</ref> [[Slika:FHA_domain.png|thumb|Struktura domena povezanog s viljuškastom glavom]] ==== Smc regija ==== FHAD1 sadrži jednu [[SMC protein|Smc]] (strukturno održavanje hromosoma) regiju od 275 do 1401 [[aminokiselina]]. Ova regija kodira Smc proteine koji su uključeni u kontrolu [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]], [[ćelijska dioba|diobu ćelija]] i razdvajanje [[hromosom]]a.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=224117|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain Smc|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> ==== TMPIT-liki protein, pfam07851 ==== Ova regija se proteže od 394 – 494 [[aminokiseline]] u FHAD1. [Predviđa se da su proteini koje kodiraju TMPIT-proteini [[transmembranski protein]]i.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=285135|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain TMPIT|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> Međutim, nedostaje literature koja bi ovo podržala. ==== DUF342 ==== Ovaj domen se proteže od 694 do 777 aminokiselina u FHAD1. Kodira protein iz porodice [[bakterije|bakterijskih]]l proteina bez poznate funkcije.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=302792|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain DUF342|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> [[Sjuka:Secondary_structure_of_FHAD1.png|thumb|345x345px| Predviđena struktura FHAD1 korištenjem RaptorX softvera === Posttranslacijske modifikacije === Na osnovu softvera za predviđanje, predviđa se da će FHAD1 proći kroz više različitih vrsta [[posttranslacijska modifikacija| posttranslacijskih modifikacija]]. * [[Glikozilacija]]: Postojalo je 101 moguće mjesto glikozilacije na FHAD1 i uglavnom se sastojalo od aminokiselina uključenih u [[O-vezana glikozilacija|O-vezanu glikozilaciju]]. * [[Fosforilacija]]: Predviđeno je da protein ima veliki broj mjesta fosforilacije, najmanje više od 100. * [[Glikacija]]: Predviđeno je da višestruki lizinski ostaci FHAD1 glikiraju njihove ε amino grupe. * [[Sumoilacija|SUMOilacija]]: Četiri konsenzusne sekvence SUMOilacije i tri mjesta interakcije predviđene su na FHAD1. * [[O-glcnac|O-GlcNAc]] mjesta: Šeat mjesta za O-GlcNAc glikozilaciju predviđeno je na FHAD1. Istraživanja su pokazala da je ovaj specifični tip glikozilacije najzastupljeniji u nukleocitoplazmatskim proteinima.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/4335|title=Essentials of Glycobiology|last1=Hart|first1=Gerald W.|last2=Akimoto|first2=Yoshihiro|date=2009|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|isbn=978-0-87969-770-9|editor-last=Varki|editor-first=Ajit|edition=2nd|location=Cold Spring Harbor (NY)|pages=|pmid=20301273|editor-last2=Cummings|editor-first2=Richard D.|editor-last3=Esko|editor-first3=Jeffrey D.|editor-last4=Freeze|editor-first4=Hudson H.|editor-last5=Stanley|editor-first5=Pamela|editor-last6=Bertozzi|editor-first6=Carolyn R.|editor-last7=Hart|editor-first7=Gerald W.|editor-last8=Etzler|editor-first8=Marilynn E.}}</ref> === Subćelijska lokalizacija === [[File:FHAD1_expression.png|thumb| Profil ekspresije za FHAD1 iz Atlasa ljudskih proteina]]Predviđeno je da je FHAD1 [[nuklearni protein]] sa 94,1% pouzdanosti. Također sadrži moguće signalne sekvence nuklearne lokalizacije između 1100 - 1107 aminokiselina. Predviđene su dvije sekvence pat4 i jedna pat7. Pat4 i pat7 su konsenzusne sekvence koje se sastoje od klastera ostataka [[lizina]] ili [[arginina]]. == Ekspresija == Kod ljudi, FHAD1 se eksprimira u tkivima [[testis]]a, [[jajovod]]a i [[maternica|maternice]] kod [[žena]], [[nazofarinks]]a i [[pluća|plućnih]] [[bronhija]], na osnovu studija pronađenih u Atlasu ljudskih proteina.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000142621-FHAD1/tissue|title=Tissue expression of FHAD1 - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2018-05-05}}</ref> NCBI-jev EST profil je također pokazao da je FHAD1 visoko eksprimiran u [[testis]]ima, s određenom ekspresijom u [[traheja|traheji]] i [[jednjak]]u. Kod [[miševi|miševa]], gen je također eksprimiran u testisima, zajedno s [[hipofiza|hipofizom]], [[pluća|plućima]] i [[mozak|mozgom]]. == Regulacija ekspresije == FHAD1 ima promotor koji se proteže od 15246234 – 15247380 bp i dug je 1147 bp. Uključuje početni dio [[5' UTR]] FHAD1. Neki transkripcijski faktori za koje se predviđa da se vežu za ovaj promotor su: * MAX vezujući protein - Ovaj protein je vjerovatno transkripcijski [[represor]] iz porodice faktora vezivanja [[E-kutija]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/4335|title=MNT MAX network transcriptional repressor [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-05-06}}</ref> * [[TR4A|TR4]]/TR2 – Ovi proteini dio su porodice [[jedarni receptor|jedarnih receptora]] i vežu se za DR1 (direktno ponavljanje) elemente [[promotor (genetika)|promotora]]. Oni djeluju kao sidra za regrutovanje drugih [[korepresor]]a <ref>{{Cite journal|last1=Shi|first1=Lihong|last2=Sierant|first2=M. C.|last3=Gurdziel|first3=Katherine|last4=Zhu|first4=Fan|last5=Cui|first5=Shuaiying|last6=Kolodziej|first6=Katarzyna E.|last7=Strouboulis|first7=John|last8=Guan|first8=Yuanfang|last9=Tanabe|first9=Osamu|date=2014-05-08|title=Biased, Non-equivalent Gene-Proximal and -Distal Binding Motifs of Orphan Nuclear Receptor TR4 in Primary Human Erythroid Cells|journal=PLOS Genetics|language=en|volume=10|issue=5|doi=10.1371/journal.pgen.1004339|issn=1553-7404|pmc=4014424|pmid=24811540 |doi-access=free }}</ref> [[File:5' UTR stem loop structure .png|thumb|[[5'UTR]] stabljične petlje]] * [[Kaiso (gen)|Kaiso]] – Ovaj transkripcijski regulator kodira gen [[ZBTB33]] i uključen je u odgovor na [[oštećenje DNK]] interakcijom sa [[p53]]<ref>{{Cite journal|last1=Koh|first1=Dong-In|last2=Han|first2=Dohyun|last3=Ryu|first3=Hoon|last4=Choi|first4=Won-Il|last5=Jeon|first5=Bu-Nam|last6=Kim|first6=Min-Kyeong|last7=Kim|first7=Youngsoo|last8=Kim|first8=Jin Young|last9=Parry|first9=Lee|date=2014-10-21|title=KAISO, a critical regulator of p53-mediated transcription of CDKN1A and apoptotic genes|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=111|issue=42|pages=15078–15083|doi=10.1073/pnas.1318780111|issn=0027-8424|pmid=25288747|pmc=4210320|bibcode=2014PNAS..11115078K|doi-access=free}}</ref> * [[LYL1]]-[[E12 (protein)|E12]] – Ovaj [[transkripcijski faktor]] je [[Proteinski dimer|dimer]] dva proteina, LYL1 i E12, gdje je E12 protein koji se veže za E-kutiju. LYL1 je također uključen u neke [[leukemija|leukemije]] i mogući je [[onkogen]]i faktor.<ref>{{Cite web|url=https://www.wikigenes.org/e/gene/e/4066.html|title=WikiGenes - Collaborative Publishing|website=WikiGenes - Collaborative Publishing|access-date=2018-05-06}}</ref> * [[Nur77|Nur 77]] – Ovaj protein je također poznat kao [[nervno faktor rasta IB|NGFIB]] (nervni faktor rasta IB) i pripada porodici jedarnih receptora. Uključen je u puteve [[apoptoza|apoptoze]] i [[ćelijski rast|rasta ćelija]].<ref name="pmid11713204">{{cite journal | vauthors = Song KH, Park JI, Lee MO, Soh J, Lee K, Choi HS | title = LH induces orphan nuclear receptor Nur77 gene expression in testicular Leydig cells | journal = Endocrinology | volume = 142 | issue = 12 | pages = 5116–23 | date = December 2001 | pmid = 11713204 | doi = 10.1210/endo.142.12.8525|issn = 0013-7227 | doi-access = }}</ref> [[File:3' UTR stem loop structure.png|thumb|3' UTR matične petlje|174x174px]] U 5' UTR i 3' UTR FHAD1, predviđa se formiranje više [[struktura matične petlje|matičnih petlji]]. == Funkcija == FHAD1 može biti uključen u transkripcijsku regulaciju putem interakcije s drugim transkripcijskim regulatorima. === Interakcije proteina === Utvrđeno je da je FHAD1 vezivni partner za [[GTF2IRD1]] (GTF2I ponavljajući domen koji sadrži protein 1) putem skrininga [[Kvasac-2-hibrid|hibrida kvasac 2]].<ref>{{Cite journal|last1=Carmona-Mora|first1=Paulina|last2=Widagdo|first2=Jocelyn|last3=Tomasetig|first3=Florence|last4=Canales|first4=Cesar P.|last5=Cha|first5=Yeojoon|last6=Lee|first6=Wei|last7=Alshawaf|first7=Abdullah|last8=Dottori|first8=Mirella|last9=Whan|first9=Renee M.|date=2015-08-15|title=The nuclear localization pattern and interaction partners of GTF2IRD1 demonstrate a role in chromatin regulation|journal=Human Genetics|volume=134|issue=10|pages=1099–1115|doi=10.1007/s00439-015-1591-0|pmid=26275350|s2cid=15601752|issn=0340-6717}}</ref> GTF2I je gen koji kodira [[Transkripcijski faktor II B|opći transkripcijski faktor II-1]]. Ova specifična studija pokazala je da je GTF2IRD1 jedarni protein koji je uključen u transkripcijsku regulaciju putem modifikacije [[hromatin]]a. Činjenica da postoji u jedru i da je pronađen u neuronskim ćelijama korelira s lokalizacijom i funkcionalnim podacima za FHAD1. Osim toga, FHAD1 i GTF2IRD1 su interreagovali putem RD2 (ponovljeni domen 2) GTF2IRD1. RD2 je pokazao određeni nivo aktivnosti vezivanja [[DNK]]. Utvrđeno je da FHAD1 interraguje ([[kolokalizacija]]) sa [[14-3-3 protein|14-3-3]] proteinom epsilon putem kosedimentacije. Ovaj protein se veže za brojne partnere za vezivanje, uglavnom prepoznavanjem [[fosfotreonin]]skih ili [[fosfoserin]]skih motiva.<ref>{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/P62259|title=Ywhae - 14-3-3 protein epsilon - Mus musculus (Mouse) - Ywhae gene & protein|website=www.uniprot.org|language=en|access-date=2018-05-07}}</ref> === Klinički značaj === FHAD1 je pokazao diferencijalnu ekspresiju kod pacijenata kojima je dijagnosticirana [[endometrioza]] i [[gojaznost]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/GDSbrowser?acc=GDS3092|title=GEO DataSet Browser|last=geo|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-05-07}}</ref> == Homologija i evolucija == FHAD1 nema poznatih [[paralog]]a. Ima [[ortolog]]e u organizmima u sljedećim klasama: [[Sisari]], [[Gmizavci|Reptilia]], [[Ptice|Aves]], [[Sarcopterygii]], [[Actinopterygii]], [[Gastropoda]] i [[Lingulata]]. U svim organizmima u tabeli ispod uočena je značajna [[konzrvirana sekvenca|konzervacija]] u FHA domenu. [[File:Rate of evolution.png|thumb|343x343px| Rate of evolution]] [[File:Phylogenetic tree for FHAD1.png|thumb| Filogenetsko stablo za FHAD1]] [[Brzina evolucije]] FHAD1 upoređena je sa brzinom evolucije [[fibrinogen]]a i [[citohrom c| citohroma c]] i pokazano je da je FHAD1 gen koji se brzo evoluira. {| class="wikitable" |+Ortolozi !Uobičajeni naziv !Vrijeme divergencije (mya) !Identitet sekvence |- |Crni voćni šišmiš |96 |78% |- |[[Koza]] |96 |75% |- |[[orka|Kit ubica]] |96 |75% |- |[[Divovski panda]] |96 |75% |- |Morska vidra |96 |72% |- |[[Zamorac]] |90 |71% |- |Veliki okruglolisni šišmiš |96 |71% |- |[[Evropski jež]] |96 |67% |- |Mongolski gerbil |90 |63% |- |Zelena morska kornjača |312 |43% |- |Kineska mekooklopna kornjača |312 |40% |- |[[Carska pingvin]] |312 |39% |- |Američki aligator |312 |38% |- |Smeđi mesit |312 |38% |- |[[Golub]] |312 |36% |- |[[Latimerija]] zapadnoindijskog okeana |413 |33% |- |Atlantski losos |435 |29% |- |Crvenotrbuha pirana |435 |29% |- |Kalifornijski morski zec/puž golaž |797 |28% |} ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] r511cz9wnl5ijetgwznanb8f5sr5jh3 3934412 3934411 2026-10-07T20:33:37Z Yasperosus 186531 /* Protein */ 3934412 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Viluškastoglavo pridruženi domen sa proteinom 1 (FHAD1)''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FHAD1''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]] Kao što ime sugerira, ima [[domen povezan s viljuškinom glavom]] i opsežnu [[superspirala| spiralnu zavojničnu]] strukturu. Predviđa se da ima funkciju povezanu s [[transkripcija (genetika) |transkripcijom DNK]]. Lokaliziran je u [[ćelijsko jedro |jedru]] i ima [[signal jedarne lokalizacije|signal nukleusne lokalizacije]]. ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MKAYLKSAEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FFVLNKSTTI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRHENSDLVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSPDIDNHHA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIEYNEAECS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FVLQDFNSRN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTFVNECHIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVAVKLIPGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILRFGSAGLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YELVIENPPP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VSFPWMRGPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PWPGPQPPRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQQPNQAPPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHIPFHQGVQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAPMQRSWSQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AFPRPTVVLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASHRRPVSAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEMFSFVVDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARKPPVIKQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WTNAMKLSEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVAEGIPGAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPAEIYVEED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAQQDKDEII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLLGKEVSRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDYEIESKYK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DVIIANLQNE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAELSQKVSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTTSRQNEKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISQKCQVLDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DIDAKQKEIQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLKSQISALQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KGYSKVLCQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSERNSEITS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKNEGENLKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNAITSGMVS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLQKDILAKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQVQQLKEEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHLKSQNKDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DHQLEALGSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CSVLKEELKQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDAHRELREA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEKELKLCKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIQDMEKEMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLRAELRKSC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEQSVISRTL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>REKSKVEEKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEDSRRKLLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQEMGNRESV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKINLERAVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLEHFRSQVI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KATYGRAKPF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDKPVTDQQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEKITQVTED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NINFQQKKWT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQKETQLSNS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KQEETTENIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLRTSLDSCQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACMKISCCSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLKKEVDLLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLQVSPPVSG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQKVVLDVLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HALSWLEEVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLLRDLGILP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSPNKDQVQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSGNSAVFTA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GKAAGASGRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEAERGEARA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGEAQSQNQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDGREGGKAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEYITQERNR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AKETLEEERK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RMQELESLLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQKKALAKSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQEKNRVKEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEEEQTRVQE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEERLARQKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLESSIAHEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKAKEALESE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRKVQDLENH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTQQKEISES</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NIAYEKRKAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAMEKEKKKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDLENRLTKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEELELKEQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDVLNNKLSD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ALAMVEETQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKATESLKAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLALKLNETL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AELETTKTKM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMVEERLILQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QKMVKALQDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QESQRHGFEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EIMEYKEQIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHAQTIVSLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKLQKVTQHH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKIEGEIATL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDNDPAPKEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RPQDPLVAPM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TESSAKDMAY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EHLIDDLLAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QKEILSQQEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMKLRKDLTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AHSRMSDLRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELNEKQKMEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQNVVLVQQQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SKELSVLKEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MAQMSSLVEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDRELKALEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALRASQEKHR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQLNTEKEQK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PRKKTQTCDT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVQIEPVHTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFSSSQEQQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSDLGVRCKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRHEEVIQRQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKALSELRAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKELEKARSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DHKDHQNESF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDLKNLRMEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVQKILLDAK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PDLPTLSRIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILAPQNGLCN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARFGSAMEKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKMDVAEALE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSEKLYLDMS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KTLGSLMNIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NMSGHVSMKY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSRQEREKVN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLRQRDLDLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FDKITQLKNQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LGRKEELLRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YEKDVEQLRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKVSIEMYQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVAKLEDDIY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEAEEKALLK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EALERMEHQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CQEKRINRAI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQQKVGTRKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLKMDQEREM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRKETSSKSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QSLLHSKPSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KY</td></tr> </table> === Struktura === FHAD1 sadrži domen povezan s forkheadom koji se sastoji od [[beta-list]]a. Na osnovu softvera za predviđanje strukture, ostatak proteina sastoji se od [[Alfa heliks|alfa heliksa]] i nasumičnih namotaja. Sveukupno, FHAD1 ima strukturu spiralno namotane zavojnice kao što je prikazano na slici. == Gen == === Lokus i veličina === Kod [[ljudi]], gen FHAD1 nalazi se na [[hromosom]]u 1 (1p36.21), a [[genom]]ska sekvenca je na plus lancu počevši od 15236559 bp i završavajući na 15400283 bp.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?cmd=retrieve&list_uids=114827|title=FHAD1 forkhead associated phosphopeptide binding domain 1 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-04-30}}</ref> Postoje tri glavna gena vezana za FHAD1, od kojih dva kodiraju proteine sa poznatim funkcijama. Dva gena, [[EFHD2]] i [[himotripsin-C| himotripsin-C (CTRC)]], nalaze se nizvodno od FHAD1 na plus lancu.<ref name=":0"/> [[TMEM51]] nalazi se uzvodno od FHAD1.<ref name=":0"/> FHAD1 je dug 163.682 [[nukleobaza|baze]] i sadrži 43 [[egzon]]a. === Uobičajeni aljiasi === FHAD1 ima 4 [[alijas]]a, domen vezivanja 1 povezan sa viljuškastom glavom (FHA), domen vezivanja fosfopeptida 1 povezan sa viljuškastom glavom, protein 1 koji sadrži FHA domen i KIAA1937.<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=FHAD1|title=FHAD1 Gene - GeneCards {{!}} FHAD1 Protein {{!}} FHAD1 Antibody|last=Database|first=GeneCards Human Gene|website=www.genecards.org|access-date=2018-04-30}}</ref> == iRNK == Transkript [[informacijska RNK|iRNK]] gena FHAD1 dug je 5138 bp. Gen ima 30 [[izoforma|izoformi]] na osnovu podataka o genima NCBI. == Protein == [[Slika:FHAD1 domains.png|thumb|350x350px]]The Protein FHAD 1 dug je 1412 [[aminokiselina]], teži 16,2 kDa i ima [[izoelektrična tačka|izoelektričnu tačku]] od 6,52.<ref>{{Cite web|url=https://web.expasy.org/compute_pi/|title=ExPASy - Compute pI/Mw tool|website=web.expasy.org|language=en-US|access-date=2018-05-06}}</ref> Ima tri izoforme, i to 1, 3 i 4, ali samo [[izoforma]] 1 je podržana eksperimentalnim dokazima. Sastoji se od jedne regije bogate [[glutamat|glutaminskom kiselinom]] i jedne regije bogate [[prolin]]om. === Domeni i motivi === ==== Domen povezana s vuljuškastom glavom ==== FHA domena se proteže od 18 do 84 aminokiseline u proteinu. Može prepoznati i vezati se za [[fosforilacija|fosforilacijska]] mjesta, posebno [[serin|pSer]], [[triptofan|pThr]] i [[tirozin|pTyr]]. Tačan mehanizam i funkcija ovog domena još uvijek se proučavaju, ali se nalazi u proteinima koji obavljaju mnoge različite funkcije, uglavnom [[popravka DNK]] i [[transdukcija (genetika)|transdukcija]].<ref name="pmid26389808">{{cite journal | vauthors = Weng JH, Hsieh YC, Huang CC, Wei TY, Lim LH, Chen YH, Ho MR, Wang I, Huang KF, Chen CJ, Tsai MD | title = Uncovering the Mechanism of Forkhead-Associated Domain-Mediated TIFA Oligomerization That Plays a Central Role in Immune Responses | journal = Biochemistry | volume = 54 | issue = 40 | pages = 6219–29 | date = October 2015 | pmid = 26389808 | doi = 10.1021/acs.biochem.5b00500 |issn = 0006-2960| doi-access = free }}</ref> [[Slika:FHA_domain.png|thumb|Struktura domena povezanog s viljuškastom glavom]] ==== Smc regija ==== FHAD1 sadrži jednu [[SMC protein|Smc]] (strukturno održavanje hromosoma) regiju od 275 do 1401 [[aminokiselina]]. Ova regija kodira Smc proteine koji su uključeni u kontrolu [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]], [[ćelijska dioba|diobu ćelija]] i razdvajanje [[hromosom]]a.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=224117|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain Smc|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> ==== TMPIT-liki protein, pfam07851 ==== Ova regija se proteže od 394 – 494 [[aminokiseline]] u FHAD1. [Predviđa se da su proteini koje kodiraju TMPIT-proteini [[transmembranski protein]]i.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=285135|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain TMPIT|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> Međutim, nedostaje literature koja bi ovo podržala. ==== DUF342 ==== Ovaj domen se proteže od 694 do 777 aminokiselina u FHAD1. Kodira protein iz porodice [[bakterije|bakterijskih]]l proteina bez poznate funkcije.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=302792|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain DUF342|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> [[Sjuka:Secondary_structure_of_FHAD1.png|thumb|345x345px| Predviđena struktura FHAD1 korištenjem RaptorX softvera === Posttranslacijske modifikacije === Na osnovu softvera za predviđanje, predviđa se da će FHAD1 proći kroz više različitih vrsta [[posttranslacijska modifikacija| posttranslacijskih modifikacija]]. * [[Glikozilacija]]: Postojalo je 101 moguće mjesto glikozilacije na FHAD1 i uglavnom se sastojalo od aminokiselina uključenih u [[O-vezana glikozilacija|O-vezanu glikozilaciju]]. * [[Fosforilacija]]: Predviđeno je da protein ima veliki broj mjesta fosforilacije, najmanje više od 100. * [[Glikacija]]: Predviđeno je da višestruki lizinski ostaci FHAD1 glikiraju njihove ε amino grupe. * [[Sumoilacija|SUMOilacija]]: Četiri konsenzusne sekvence SUMOilacije i tri mjesta interakcije predviđene su na FHAD1. * [[O-glcnac|O-GlcNAc]] mjesta: Šeat mjesta za O-GlcNAc glikozilaciju predviđeno je na FHAD1. Istraživanja su pokazala da je ovaj specifični tip glikozilacije najzastupljeniji u nukleocitoplazmatskim proteinima.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/4335|title=Essentials of Glycobiology|last1=Hart|first1=Gerald W.|last2=Akimoto|first2=Yoshihiro|date=2009|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|isbn=978-0-87969-770-9|editor-last=Varki|editor-first=Ajit|edition=2nd|location=Cold Spring Harbor (NY)|pages=|pmid=20301273|editor-last2=Cummings|editor-first2=Richard D.|editor-last3=Esko|editor-first3=Jeffrey D.|editor-last4=Freeze|editor-first4=Hudson H.|editor-last5=Stanley|editor-first5=Pamela|editor-last6=Bertozzi|editor-first6=Carolyn R.|editor-last7=Hart|editor-first7=Gerald W.|editor-last8=Etzler|editor-first8=Marilynn E.}}</ref> === Subćelijska lokalizacija === [[File:FHAD1_expression.png|thumb| Profil ekspresije za FHAD1 iz Atlasa ljudskih proteina]]Predviđeno je da je FHAD1 [[jedarni protein]] sa 94,1% pouzdanosti. Također sadrži moguće signalne sekvence nuklearne lokalizacije između 1100 - 1107 aminokiselina. Predviđene su dvije sekvence pat4 i jedna pat7. Pat4 i pat7 su konsenzusne sekvence koje se sastoje od klastera ostataka [[lizin]]a ili [[arginin]]a. == Ekspresija == Kod ljudi, FHAD1 se eksprimira u tkivima [[testis]]a, [[jajovod]]a i [[maternica|maternice]] kod [[žena]], [[nazofarinks]]a i [[pluća|plućnih]] [[bronhija]], na osnovu studija pronađenih u Atlasu ljudskih proteina.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000142621-FHAD1/tissue|title=Tissue expression of FHAD1 - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2018-05-05}}</ref> NCBI-jev EST profil je također pokazao da je FHAD1 visoko eksprimiran u [[testis]]ima, s određenom ekspresijom u [[traheja|traheji]] i [[jednjak]]u. Kod [[miševi|miševa]], gen je također eksprimiran u testisima, zajedno s [[hipofiza|hipofizom]], [[pluća|plućima]] i [[mozak|mozgom]]. == Regulacija ekspresije == FHAD1 ima promotor koji se proteže od 15246234 – 15247380 bp i dug je 1147 bp. Uključuje početni dio [[5' UTR]] FHAD1. Neki transkripcijski faktori za koje se predviđa da se vežu za ovaj promotor su: * MAX vezujući protein - Ovaj protein je vjerovatno transkripcijski [[represor]] iz porodice faktora vezivanja [[E-kutija]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/4335|title=MNT MAX network transcriptional repressor [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-05-06}}</ref> * [[TR4A|TR4]]/TR2 – Ovi proteini dio su porodice [[jedarni receptor|jedarnih receptora]] i vežu se za DR1 (direktno ponavljanje) elemente [[promotor (genetika)|promotora]]. Oni djeluju kao sidra za regrutovanje drugih [[korepresor]]a <ref>{{Cite journal|last1=Shi|first1=Lihong|last2=Sierant|first2=M. C.|last3=Gurdziel|first3=Katherine|last4=Zhu|first4=Fan|last5=Cui|first5=Shuaiying|last6=Kolodziej|first6=Katarzyna E.|last7=Strouboulis|first7=John|last8=Guan|first8=Yuanfang|last9=Tanabe|first9=Osamu|date=2014-05-08|title=Biased, Non-equivalent Gene-Proximal and -Distal Binding Motifs of Orphan Nuclear Receptor TR4 in Primary Human Erythroid Cells|journal=PLOS Genetics|language=en|volume=10|issue=5|doi=10.1371/journal.pgen.1004339|issn=1553-7404|pmc=4014424|pmid=24811540 |doi-access=free }}</ref> [[File:5' UTR stem loop structure .png|thumb|[[5'UTR]] stabljične petlje]] * [[Kaiso (gen)|Kaiso]] – Ovaj transkripcijski regulator kodira gen [[ZBTB33]] i uključen je u odgovor na [[oštećenje DNK]] interakcijom sa [[p53]]<ref>{{Cite journal|last1=Koh|first1=Dong-In|last2=Han|first2=Dohyun|last3=Ryu|first3=Hoon|last4=Choi|first4=Won-Il|last5=Jeon|first5=Bu-Nam|last6=Kim|first6=Min-Kyeong|last7=Kim|first7=Youngsoo|last8=Kim|first8=Jin Young|last9=Parry|first9=Lee|date=2014-10-21|title=KAISO, a critical regulator of p53-mediated transcription of CDKN1A and apoptotic genes|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=111|issue=42|pages=15078–15083|doi=10.1073/pnas.1318780111|issn=0027-8424|pmid=25288747|pmc=4210320|bibcode=2014PNAS..11115078K|doi-access=free}}</ref> * [[LYL1]]-[[E12 (protein)|E12]] – Ovaj [[transkripcijski faktor]] je [[Proteinski dimer|dimer]] dva proteina, LYL1 i E12, gdje je E12 protein koji se veže za E-kutiju. LYL1 je također uključen u neke [[leukemija|leukemije]] i mogući je [[onkogen]]i faktor.<ref>{{Cite web|url=https://www.wikigenes.org/e/gene/e/4066.html|title=WikiGenes - Collaborative Publishing|website=WikiGenes - Collaborative Publishing|access-date=2018-05-06}}</ref> * [[Nur77|Nur 77]] – Ovaj protein je također poznat kao [[nervno faktor rasta IB|NGFIB]] (nervni faktor rasta IB) i pripada porodici jedarnih receptora. Uključen je u puteve [[apoptoza|apoptoze]] i [[ćelijski rast|rasta ćelija]].<ref name="pmid11713204">{{cite journal | vauthors = Song KH, Park JI, Lee MO, Soh J, Lee K, Choi HS | title = LH induces orphan nuclear receptor Nur77 gene expression in testicular Leydig cells | journal = Endocrinology | volume = 142 | issue = 12 | pages = 5116–23 | date = December 2001 | pmid = 11713204 | doi = 10.1210/endo.142.12.8525|issn = 0013-7227 | doi-access = }}</ref> [[File:3' UTR stem loop structure.png|thumb|3' UTR matične petlje|174x174px]] U 5' UTR i 3' UTR FHAD1, predviđa se formiranje više [[struktura matične petlje|matičnih petlji]]. == Funkcija == FHAD1 može biti uključen u transkripcijsku regulaciju putem interakcije s drugim transkripcijskim regulatorima. === Interakcije proteina === Utvrđeno je da je FHAD1 vezivni partner za [[GTF2IRD1]] (GTF2I ponavljajući domen koji sadrži protein 1) putem skrininga [[Kvasac-2-hibrid|hibrida kvasac 2]].<ref>{{Cite journal|last1=Carmona-Mora|first1=Paulina|last2=Widagdo|first2=Jocelyn|last3=Tomasetig|first3=Florence|last4=Canales|first4=Cesar P.|last5=Cha|first5=Yeojoon|last6=Lee|first6=Wei|last7=Alshawaf|first7=Abdullah|last8=Dottori|first8=Mirella|last9=Whan|first9=Renee M.|date=2015-08-15|title=The nuclear localization pattern and interaction partners of GTF2IRD1 demonstrate a role in chromatin regulation|journal=Human Genetics|volume=134|issue=10|pages=1099–1115|doi=10.1007/s00439-015-1591-0|pmid=26275350|s2cid=15601752|issn=0340-6717}}</ref> GTF2I je gen koji kodira [[Transkripcijski faktor II B|opći transkripcijski faktor II-1]]. Ova specifična studija pokazala je da je GTF2IRD1 jedarni protein koji je uključen u transkripcijsku regulaciju putem modifikacije [[hromatin]]a. Činjenica da postoji u jedru i da je pronađen u neuronskim ćelijama korelira s lokalizacijom i funkcionalnim podacima za FHAD1. Osim toga, FHAD1 i GTF2IRD1 su interreagovali putem RD2 (ponovljeni domen 2) GTF2IRD1. RD2 je pokazao određeni nivo aktivnosti vezivanja [[DNK]]. Utvrđeno je da FHAD1 interraguje ([[kolokalizacija]]) sa [[14-3-3 protein|14-3-3]] proteinom epsilon putem kosedimentacije. Ovaj protein se veže za brojne partnere za vezivanje, uglavnom prepoznavanjem [[fosfotreonin]]skih ili [[fosfoserin]]skih motiva.<ref>{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/P62259|title=Ywhae - 14-3-3 protein epsilon - Mus musculus (Mouse) - Ywhae gene & protein|website=www.uniprot.org|language=en|access-date=2018-05-07}}</ref> === Klinički značaj === FHAD1 je pokazao diferencijalnu ekspresiju kod pacijenata kojima je dijagnosticirana [[endometrioza]] i [[gojaznost]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/GDSbrowser?acc=GDS3092|title=GEO DataSet Browser|last=geo|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-05-07}}</ref> == Homologija i evolucija == FHAD1 nema poznatih [[paralog]]a. Ima [[ortolog]]e u organizmima u sljedećim klasama: [[Sisari]], [[Gmizavci|Reptilia]], [[Ptice|Aves]], [[Sarcopterygii]], [[Actinopterygii]], [[Gastropoda]] i [[Lingulata]]. U svim organizmima u tabeli ispod uočena je značajna [[konzrvirana sekvenca|konzervacija]] u FHA domenu. [[File:Rate of evolution.png|thumb|343x343px| Rate of evolution]] [[File:Phylogenetic tree for FHAD1.png|thumb| Filogenetsko stablo za FHAD1]] [[Brzina evolucije]] FHAD1 upoređena je sa brzinom evolucije [[fibrinogen]]a i [[citohrom c| citohroma c]] i pokazano je da je FHAD1 gen koji se brzo evoluira. {| class="wikitable" |+Ortolozi !Uobičajeni naziv !Vrijeme divergencije (mya) !Identitet sekvence |- |Crni voćni šišmiš |96 |78% |- |[[Koza]] |96 |75% |- |[[orka|Kit ubica]] |96 |75% |- |[[Divovski panda]] |96 |75% |- |Morska vidra |96 |72% |- |[[Zamorac]] |90 |71% |- |Veliki okruglolisni šišmiš |96 |71% |- |[[Evropski jež]] |96 |67% |- |Mongolski gerbil |90 |63% |- |Zelena morska kornjača |312 |43% |- |Kineska mekooklopna kornjača |312 |40% |- |[[Carska pingvin]] |312 |39% |- |Američki aligator |312 |38% |- |Smeđi mesit |312 |38% |- |[[Golub]] |312 |36% |- |[[Latimerija]] zapadnoindijskog okeana |413 |33% |- |Atlantski losos |435 |29% |- |Crvenotrbuha pirana |435 |29% |- |Kalifornijski morski zec/puž golaž |797 |28% |} ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] 06o698xt5bedptdy1pfjdwjyocvt24g 3934413 3934412 2026-10-07T20:35:24Z Yasperosus 186531 /* DUF342 */ 3934413 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Viluškastoglavo pridruženi domen sa proteinom 1 (FHAD1)''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FHAD1''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]] Kao što ime sugerira, ima [[domen povezan s viljuškinom glavom]] i opsežnu [[superspirala| spiralnu zavojničnu]] strukturu. Predviđa se da ima funkciju povezanu s [[transkripcija (genetika) |transkripcijom DNK]]. Lokaliziran je u [[ćelijsko jedro |jedru]] i ima [[signal jedarne lokalizacije|signal nukleusne lokalizacije]]. ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MKAYLKSAEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FFVLNKSTTI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRHENSDLVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSPDIDNHHA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIEYNEAECS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FVLQDFNSRN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTFVNECHIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVAVKLIPGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILRFGSAGLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YELVIENPPP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VSFPWMRGPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PWPGPQPPRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQQPNQAPPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHIPFHQGVQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAPMQRSWSQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AFPRPTVVLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASHRRPVSAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEMFSFVVDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARKPPVIKQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WTNAMKLSEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVAEGIPGAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPAEIYVEED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAQQDKDEII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLLGKEVSRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDYEIESKYK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DVIIANLQNE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAELSQKVSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTTSRQNEKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISQKCQVLDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DIDAKQKEIQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLKSQISALQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KGYSKVLCQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSERNSEITS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKNEGENLKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNAITSGMVS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLQKDILAKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQVQQLKEEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHLKSQNKDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DHQLEALGSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CSVLKEELKQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDAHRELREA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEKELKLCKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIQDMEKEMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLRAELRKSC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEQSVISRTL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>REKSKVEEKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEDSRRKLLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQEMGNRESV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKINLERAVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLEHFRSQVI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KATYGRAKPF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDKPVTDQQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEKITQVTED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NINFQQKKWT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQKETQLSNS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KQEETTENIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLRTSLDSCQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACMKISCCSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLKKEVDLLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLQVSPPVSG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQKVVLDVLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HALSWLEEVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLLRDLGILP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSPNKDQVQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSGNSAVFTA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GKAAGASGRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEAERGEARA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGEAQSQNQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDGREGGKAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEYITQERNR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AKETLEEERK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RMQELESLLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQKKALAKSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQEKNRVKEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEEEQTRVQE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEERLARQKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLESSIAHEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKAKEALESE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRKVQDLENH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTQQKEISES</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NIAYEKRKAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAMEKEKKKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDLENRLTKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEELELKEQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDVLNNKLSD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ALAMVEETQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKATESLKAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLALKLNETL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AELETTKTKM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMVEERLILQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QKMVKALQDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QESQRHGFEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EIMEYKEQIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHAQTIVSLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKLQKVTQHH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKIEGEIATL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDNDPAPKEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RPQDPLVAPM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TESSAKDMAY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EHLIDDLLAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QKEILSQQEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMKLRKDLTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AHSRMSDLRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELNEKQKMEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQNVVLVQQQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SKELSVLKEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MAQMSSLVEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDRELKALEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALRASQEKHR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQLNTEKEQK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PRKKTQTCDT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVQIEPVHTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFSSSQEQQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSDLGVRCKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRHEEVIQRQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKALSELRAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKELEKARSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DHKDHQNESF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDLKNLRMEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVQKILLDAK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PDLPTLSRIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILAPQNGLCN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARFGSAMEKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKMDVAEALE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSEKLYLDMS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KTLGSLMNIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NMSGHVSMKY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSRQEREKVN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLRQRDLDLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FDKITQLKNQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LGRKEELLRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YEKDVEQLRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKVSIEMYQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVAKLEDDIY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEAEEKALLK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EALERMEHQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CQEKRINRAI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQQKVGTRKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLKMDQEREM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRKETSSKSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QSLLHSKPSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KY</td></tr> </table> === Struktura === FHAD1 sadrži domen povezan s forkheadom koji se sastoji od [[beta-list]]a. Na osnovu softvera za predviđanje strukture, ostatak proteina sastoji se od [[Alfa heliks|alfa heliksa]] i nasumičnih namotaja. Sveukupno, FHAD1 ima strukturu spiralno namotane zavojnice kao što je prikazano na slici. == Gen == === Lokus i veličina === Kod [[ljudi]], gen FHAD1 nalazi se na [[hromosom]]u 1 (1p36.21), a [[genom]]ska sekvenca je na plus lancu počevši od 15236559 bp i završavajući na 15400283 bp.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?cmd=retrieve&list_uids=114827|title=FHAD1 forkhead associated phosphopeptide binding domain 1 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-04-30}}</ref> Postoje tri glavna gena vezana za FHAD1, od kojih dva kodiraju proteine sa poznatim funkcijama. Dva gena, [[EFHD2]] i [[himotripsin-C| himotripsin-C (CTRC)]], nalaze se nizvodno od FHAD1 na plus lancu.<ref name=":0"/> [[TMEM51]] nalazi se uzvodno od FHAD1.<ref name=":0"/> FHAD1 je dug 163.682 [[nukleobaza|baze]] i sadrži 43 [[egzon]]a. === Uobičajeni aljiasi === FHAD1 ima 4 [[alijas]]a, domen vezivanja 1 povezan sa viljuškastom glavom (FHA), domen vezivanja fosfopeptida 1 povezan sa viljuškastom glavom, protein 1 koji sadrži FHA domen i KIAA1937.<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=FHAD1|title=FHAD1 Gene - GeneCards {{!}} FHAD1 Protein {{!}} FHAD1 Antibody|last=Database|first=GeneCards Human Gene|website=www.genecards.org|access-date=2018-04-30}}</ref> == iRNK == Transkript [[informacijska RNK|iRNK]] gena FHAD1 dug je 5138 bp. Gen ima 30 [[izoforma|izoformi]] na osnovu podataka o genima NCBI. == Protein == [[Slika:FHAD1 domains.png|thumb|350x350px]]The Protein FHAD 1 dug je 1412 [[aminokiselina]], teži 16,2 kDa i ima [[izoelektrična tačka|izoelektričnu tačku]] od 6,52.<ref>{{Cite web|url=https://web.expasy.org/compute_pi/|title=ExPASy - Compute pI/Mw tool|website=web.expasy.org|language=en-US|access-date=2018-05-06}}</ref> Ima tri izoforme, i to 1, 3 i 4, ali samo [[izoforma]] 1 je podržana eksperimentalnim dokazima. Sastoji se od jedne regije bogate [[glutamat|glutaminskom kiselinom]] i jedne regije bogate [[prolin]]om. === Domeni i motivi === ==== Domen povezana s vuljuškastom glavom ==== FHA domena se proteže od 18 do 84 aminokiseline u proteinu. Može prepoznati i vezati se za [[fosforilacija|fosforilacijska]] mjesta, posebno [[serin|pSer]], [[triptofan|pThr]] i [[tirozin|pTyr]]. Tačan mehanizam i funkcija ovog domena još uvijek se proučavaju, ali se nalazi u proteinima koji obavljaju mnoge različite funkcije, uglavnom [[popravka DNK]] i [[transdukcija (genetika)|transdukcija]].<ref name="pmid26389808">{{cite journal | vauthors = Weng JH, Hsieh YC, Huang CC, Wei TY, Lim LH, Chen YH, Ho MR, Wang I, Huang KF, Chen CJ, Tsai MD | title = Uncovering the Mechanism of Forkhead-Associated Domain-Mediated TIFA Oligomerization That Plays a Central Role in Immune Responses | journal = Biochemistry | volume = 54 | issue = 40 | pages = 6219–29 | date = October 2015 | pmid = 26389808 | doi = 10.1021/acs.biochem.5b00500 |issn = 0006-2960| doi-access = free }}</ref> [[Slika:FHA_domain.png|thumb|Struktura domena povezanog s viljuškastom glavom]] ==== Smc regija ==== FHAD1 sadrži jednu [[SMC protein|Smc]] (strukturno održavanje hromosoma) regiju od 275 do 1401 [[aminokiselina]]. Ova regija kodira Smc proteine koji su uključeni u kontrolu [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]], [[ćelijska dioba|diobu ćelija]] i razdvajanje [[hromosom]]a.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=224117|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain Smc|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> ==== TMPIT-liki protein, pfam07851 ==== Ova regija se proteže od 394 – 494 [[aminokiseline]] u FHAD1. [Predviđa se da su proteini koje kodiraju TMPIT-proteini [[transmembranski protein]]i.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=285135|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain TMPIT|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> Međutim, nedostaje literature koja bi ovo podržala. ==== DUF342 ==== Ovaj domen se proteže od 694 do 777 aminokiselina u FHAD1. Kodira protein iz porodice [[bakterije|bakterijskih]]l proteina bez poznate funkcije.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=302792|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain DUF342|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> [[Slika:Secondary_structure_of_FHAD1.png|thumb|345x345px| Predviđena struktura FHAD1 korištenjem RaptorX softvera]] === Posttranslacijske modifikacije === Na osnovu softvera za predviđanje, predviđa se da će FHAD1 proći kroz više različitih vrsta [[posttranslacijska modifikacija| posttranslacijskih modifikacija]]. * [[Glikozilacija]]: Postojalo je 101 moguće mjesto glikozilacije na FHAD1 i uglavnom se sastojalo od aminokiselina uključenih u [[O-vezana glikozilacija|O-vezanu glikozilaciju]]. * [[Fosforilacija]]: Predviđeno je da protein ima veliki broj mjesta fosforilacije, najmanje više od 100. * [[Glikacija]]: Predviđeno je da višestruki lizinski ostaci FHAD1 glikiraju njihove ε amino grupe. * [[Sumoilacija|SUMOilacija]]: Četiri konsenzusne sekvence SUMOilacije i tri mjesta interakcije predviđene su na FHAD1. * [[O-glcnac|O-GlcNAc]] mjesta: Šeat mjesta za O-GlcNAc glikozilaciju predviđeno je na FHAD1. Istraživanja su pokazala da je ovaj specifični tip glikozilacije najzastupljeniji u nukleocitoplazmatskim proteinima.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/4335|title=Essentials of Glycobiology|last1=Hart|first1=Gerald W.|last2=Akimoto|first2=Yoshihiro|date=2009|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|isbn=978-0-87969-770-9|editor-last=Varki|editor-first=Ajit|edition=2nd|location=Cold Spring Harbor (NY)|pages=|pmid=20301273|editor-last2=Cummings|editor-first2=Richard D.|editor-last3=Esko|editor-first3=Jeffrey D.|editor-last4=Freeze|editor-first4=Hudson H.|editor-last5=Stanley|editor-first5=Pamela|editor-last6=Bertozzi|editor-first6=Carolyn R.|editor-last7=Hart|editor-first7=Gerald W.|editor-last8=Etzler|editor-first8=Marilynn E.}}</ref> === Subćelijska lokalizacija === [[File:FHAD1_expression.png|thumb| Profil ekspresije za FHAD1 iz Atlasa ljudskih proteina]]Predviđeno je da je FHAD1 [[jedarni protein]] sa 94,1% pouzdanosti. Također sadrži moguće signalne sekvence nuklearne lokalizacije između 1100 - 1107 aminokiselina. Predviđene su dvije sekvence pat4 i jedna pat7. Pat4 i pat7 su konsenzusne sekvence koje se sastoje od klastera ostataka [[lizin]]a ili [[arginin]]a. == Ekspresija == Kod ljudi, FHAD1 se eksprimira u tkivima [[testis]]a, [[jajovod]]a i [[maternica|maternice]] kod [[žena]], [[nazofarinks]]a i [[pluća|plućnih]] [[bronhija]], na osnovu studija pronađenih u Atlasu ljudskih proteina.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000142621-FHAD1/tissue|title=Tissue expression of FHAD1 - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2018-05-05}}</ref> NCBI-jev EST profil je također pokazao da je FHAD1 visoko eksprimiran u [[testis]]ima, s određenom ekspresijom u [[traheja|traheji]] i [[jednjak]]u. Kod [[miševi|miševa]], gen je također eksprimiran u testisima, zajedno s [[hipofiza|hipofizom]], [[pluća|plućima]] i [[mozak|mozgom]]. == Regulacija ekspresije == FHAD1 ima promotor koji se proteže od 15246234 – 15247380 bp i dug je 1147 bp. Uključuje početni dio [[5' UTR]] FHAD1. Neki transkripcijski faktori za koje se predviđa da se vežu za ovaj promotor su: * MAX vezujući protein - Ovaj protein je vjerovatno transkripcijski [[represor]] iz porodice faktora vezivanja [[E-kutija]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/4335|title=MNT MAX network transcriptional repressor [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-05-06}}</ref> * [[TR4A|TR4]]/TR2 – Ovi proteini dio su porodice [[jedarni receptor|jedarnih receptora]] i vežu se za DR1 (direktno ponavljanje) elemente [[promotor (genetika)|promotora]]. Oni djeluju kao sidra za regrutovanje drugih [[korepresor]]a <ref>{{Cite journal|last1=Shi|first1=Lihong|last2=Sierant|first2=M. C.|last3=Gurdziel|first3=Katherine|last4=Zhu|first4=Fan|last5=Cui|first5=Shuaiying|last6=Kolodziej|first6=Katarzyna E.|last7=Strouboulis|first7=John|last8=Guan|first8=Yuanfang|last9=Tanabe|first9=Osamu|date=2014-05-08|title=Biased, Non-equivalent Gene-Proximal and -Distal Binding Motifs of Orphan Nuclear Receptor TR4 in Primary Human Erythroid Cells|journal=PLOS Genetics|language=en|volume=10|issue=5|doi=10.1371/journal.pgen.1004339|issn=1553-7404|pmc=4014424|pmid=24811540 |doi-access=free }}</ref> [[File:5' UTR stem loop structure .png|thumb|[[5'UTR]] stabljične petlje]] * [[Kaiso (gen)|Kaiso]] – Ovaj transkripcijski regulator kodira gen [[ZBTB33]] i uključen je u odgovor na [[oštećenje DNK]] interakcijom sa [[p53]]<ref>{{Cite journal|last1=Koh|first1=Dong-In|last2=Han|first2=Dohyun|last3=Ryu|first3=Hoon|last4=Choi|first4=Won-Il|last5=Jeon|first5=Bu-Nam|last6=Kim|first6=Min-Kyeong|last7=Kim|first7=Youngsoo|last8=Kim|first8=Jin Young|last9=Parry|first9=Lee|date=2014-10-21|title=KAISO, a critical regulator of p53-mediated transcription of CDKN1A and apoptotic genes|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=111|issue=42|pages=15078–15083|doi=10.1073/pnas.1318780111|issn=0027-8424|pmid=25288747|pmc=4210320|bibcode=2014PNAS..11115078K|doi-access=free}}</ref> * [[LYL1]]-[[E12 (protein)|E12]] – Ovaj [[transkripcijski faktor]] je [[Proteinski dimer|dimer]] dva proteina, LYL1 i E12, gdje je E12 protein koji se veže za E-kutiju. LYL1 je također uključen u neke [[leukemija|leukemije]] i mogući je [[onkogen]]i faktor.<ref>{{Cite web|url=https://www.wikigenes.org/e/gene/e/4066.html|title=WikiGenes - Collaborative Publishing|website=WikiGenes - Collaborative Publishing|access-date=2018-05-06}}</ref> * [[Nur77|Nur 77]] – Ovaj protein je također poznat kao [[nervno faktor rasta IB|NGFIB]] (nervni faktor rasta IB) i pripada porodici jedarnih receptora. Uključen je u puteve [[apoptoza|apoptoze]] i [[ćelijski rast|rasta ćelija]].<ref name="pmid11713204">{{cite journal | vauthors = Song KH, Park JI, Lee MO, Soh J, Lee K, Choi HS | title = LH induces orphan nuclear receptor Nur77 gene expression in testicular Leydig cells | journal = Endocrinology | volume = 142 | issue = 12 | pages = 5116–23 | date = December 2001 | pmid = 11713204 | doi = 10.1210/endo.142.12.8525|issn = 0013-7227 | doi-access = }}</ref> [[File:3' UTR stem loop structure.png|thumb|3' UTR matične petlje|174x174px]] U 5' UTR i 3' UTR FHAD1, predviđa se formiranje više [[struktura matične petlje|matičnih petlji]]. == Funkcija == FHAD1 može biti uključen u transkripcijsku regulaciju putem interakcije s drugim transkripcijskim regulatorima. === Interakcije proteina === Utvrđeno je da je FHAD1 vezivni partner za [[GTF2IRD1]] (GTF2I ponavljajući domen koji sadrži protein 1) putem skrininga [[Kvasac-2-hibrid|hibrida kvasac 2]].<ref>{{Cite journal|last1=Carmona-Mora|first1=Paulina|last2=Widagdo|first2=Jocelyn|last3=Tomasetig|first3=Florence|last4=Canales|first4=Cesar P.|last5=Cha|first5=Yeojoon|last6=Lee|first6=Wei|last7=Alshawaf|first7=Abdullah|last8=Dottori|first8=Mirella|last9=Whan|first9=Renee M.|date=2015-08-15|title=The nuclear localization pattern and interaction partners of GTF2IRD1 demonstrate a role in chromatin regulation|journal=Human Genetics|volume=134|issue=10|pages=1099–1115|doi=10.1007/s00439-015-1591-0|pmid=26275350|s2cid=15601752|issn=0340-6717}}</ref> GTF2I je gen koji kodira [[Transkripcijski faktor II B|opći transkripcijski faktor II-1]]. Ova specifična studija pokazala je da je GTF2IRD1 jedarni protein koji je uključen u transkripcijsku regulaciju putem modifikacije [[hromatin]]a. Činjenica da postoji u jedru i da je pronađen u neuronskim ćelijama korelira s lokalizacijom i funkcionalnim podacima za FHAD1. Osim toga, FHAD1 i GTF2IRD1 su interreagovali putem RD2 (ponovljeni domen 2) GTF2IRD1. RD2 je pokazao određeni nivo aktivnosti vezivanja [[DNK]]. Utvrđeno je da FHAD1 interraguje ([[kolokalizacija]]) sa [[14-3-3 protein|14-3-3]] proteinom epsilon putem kosedimentacije. Ovaj protein se veže za brojne partnere za vezivanje, uglavnom prepoznavanjem [[fosfotreonin]]skih ili [[fosfoserin]]skih motiva.<ref>{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/P62259|title=Ywhae - 14-3-3 protein epsilon - Mus musculus (Mouse) - Ywhae gene & protein|website=www.uniprot.org|language=en|access-date=2018-05-07}}</ref> === Klinički značaj === FHAD1 je pokazao diferencijalnu ekspresiju kod pacijenata kojima je dijagnosticirana [[endometrioza]] i [[gojaznost]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/GDSbrowser?acc=GDS3092|title=GEO DataSet Browser|last=geo|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-05-07}}</ref> == Homologija i evolucija == FHAD1 nema poznatih [[paralog]]a. Ima [[ortolog]]e u organizmima u sljedećim klasama: [[Sisari]], [[Gmizavci|Reptilia]], [[Ptice|Aves]], [[Sarcopterygii]], [[Actinopterygii]], [[Gastropoda]] i [[Lingulata]]. U svim organizmima u tabeli ispod uočena je značajna [[konzrvirana sekvenca|konzervacija]] u FHA domenu. [[File:Rate of evolution.png|thumb|343x343px| Rate of evolution]] [[File:Phylogenetic tree for FHAD1.png|thumb| Filogenetsko stablo za FHAD1]] [[Brzina evolucije]] FHAD1 upoređena je sa brzinom evolucije [[fibrinogen]]a i [[citohrom c| citohroma c]] i pokazano je da je FHAD1 gen koji se brzo evoluira. {| class="wikitable" |+Ortolozi !Uobičajeni naziv !Vrijeme divergencije (mya) !Identitet sekvence |- |Crni voćni šišmiš |96 |78% |- |[[Koza]] |96 |75% |- |[[orka|Kit ubica]] |96 |75% |- |[[Divovski panda]] |96 |75% |- |Morska vidra |96 |72% |- |[[Zamorac]] |90 |71% |- |Veliki okruglolisni šišmiš |96 |71% |- |[[Evropski jež]] |96 |67% |- |Mongolski gerbil |90 |63% |- |Zelena morska kornjača |312 |43% |- |Kineska mekooklopna kornjača |312 |40% |- |[[Carska pingvin]] |312 |39% |- |Američki aligator |312 |38% |- |Smeđi mesit |312 |38% |- |[[Golub]] |312 |36% |- |[[Latimerija]] zapadnoindijskog okeana |413 |33% |- |Atlantski losos |435 |29% |- |Crvenotrbuha pirana |435 |29% |- |Kalifornijski morski zec/puž golaž |797 |28% |} ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] mmw91huxfvbh36ixxet06eghib1drjl 3934415 3934413 2026-10-07T20:38:27Z Yasperosus 186531 /* Homologija i evolucija */ 3934415 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Viluškastoglavo pridruženi domen sa proteinom 1 (FHAD1)''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FHAD1''' sa [[hromosom 1|hromosoma 1]] Kao što ime sugerira, ima [[domen povezan s viljuškinom glavom]] i opsežnu [[superspirala| spiralnu zavojničnu]] strukturu. Predviđa se da ima funkciju povezanu s [[transkripcija (genetika) |transkripcijom DNK]]. Lokaliziran je u [[ćelijsko jedro |jedru]] i ima [[signal jedarne lokalizacije|signal nukleusne lokalizacije]]. ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MKAYLKSAEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FFVLNKSTTI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRHENSDLVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSPDIDNHHA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIEYNEAECS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FVLQDFNSRN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTFVNECHIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVAVKLIPGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILRFGSAGLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YELVIENPPP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VSFPWMRGPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PWPGPQPPRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQQPNQAPPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHIPFHQGVQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAPMQRSWSQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AFPRPTVVLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASHRRPVSAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEMFSFVVDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARKPPVIKQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WTNAMKLSEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVAEGIPGAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPAEIYVEED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAQQDKDEII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLLGKEVSRL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDYEIESKYK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DVIIANLQNE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAELSQKVSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTTSRQNEKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISQKCQVLDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DIDAKQKEIQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLKSQISALQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KGYSKVLCQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSERNSEITS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKNEGENLKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNAITSGMVS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SLQKDILAKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQVQQLKEEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHLKSQNKDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DHQLEALGSR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CSVLKEELKQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDAHRELREA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEKELKLCKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIQDMEKEMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLRAELRKSC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEQSVISRTL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>REKSKVEEKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEDSRRKLLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQEMGNRESV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKINLERAVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLEHFRSQVI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KATYGRAKPF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDKPVTDQQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEKITQVTED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NINFQQKKWT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQKETQLSNS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KQEETTENIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLRTSLDSCQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ACMKISCCSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLKKEVDLLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLQVSPPVSG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQKVVLDVLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HALSWLEEVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLLRDLGILP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSPNKDQVQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSGNSAVFTA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GKAAGASGRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEAERGEARA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGEAQSQNQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDGREGGKAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEYITQERNR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AKETLEEERK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RMQELESLLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQKKALAKSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQEKNRVKEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEEEQTRVQE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEERLARQKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLESSIAHEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKAKEALESE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRKVQDLENH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTQQKEISES</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NIAYEKRKAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAMEKEKKKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDLENRLTKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEELELKEQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDVLNNKLSD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ALAMVEETQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKATESLKAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLALKLNETL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AELETTKTKM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMVEERLILQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QKMVKALQDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QESQRHGFEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EIMEYKEQIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHAQTIVSLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKLQKVTQHH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKIEGEIATL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDNDPAPKEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RPQDPLVAPM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TESSAKDMAY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EHLIDDLLAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QKEILSQQEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IMKLRKDLTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AHSRMSDLRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELNEKQKMEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQNVVLVQQQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SKELSVLKEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MAQMSSLVEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDRELKALEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALRASQEKHR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQLNTEKEQK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PRKKTQTCDT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVQIEPVHTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AFSSSQEQQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSDLGVRCKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRHEEVIQRQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KKALSELRAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKELEKARSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DHKDHQNESF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDLKNLRMEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVQKILLDAK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PDLPTLSRIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ILAPQNGLCN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARFGSAMEKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GKMDVAEALE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSEKLYLDMS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KTLGSLMNIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NMSGHVSMKY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSRQEREKVN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLRQRDLDLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FDKITQLKNQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LGRKEELLRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YEKDVEQLRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKVSIEMYQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVAKLEDDIY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEAEEKALLK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EALERMEHQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CQEKRINRAI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQQKVGTRKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLKMDQEREM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRKETSSKSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QSLLHSKPSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KY</td></tr> </table> === Struktura === FHAD1 sadrži domen povezan s forkheadom koji se sastoji od [[beta-list]]a. Na osnovu softvera za predviđanje strukture, ostatak proteina sastoji se od [[Alfa heliks|alfa heliksa]] i nasumičnih namotaja. Sveukupno, FHAD1 ima strukturu spiralno namotane zavojnice kao što je prikazano na slici. == Gen == === Lokus i veličina === Kod [[ljudi]], gen FHAD1 nalazi se na [[hromosom]]u 1 (1p36.21), a [[genom]]ska sekvenca je na plus lancu počevši od 15236559 bp i završavajući na 15400283 bp.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?cmd=retrieve&list_uids=114827|title=FHAD1 forkhead associated phosphopeptide binding domain 1 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-04-30}}</ref> Postoje tri glavna gena vezana za FHAD1, od kojih dva kodiraju proteine sa poznatim funkcijama. Dva gena, [[EFHD2]] i [[himotripsin-C| himotripsin-C (CTRC)]], nalaze se nizvodno od FHAD1 na plus lancu.<ref name=":0"/> [[TMEM51]] nalazi se uzvodno od FHAD1.<ref name=":0"/> FHAD1 je dug 163.682 [[nukleobaza|baze]] i sadrži 43 [[egzon]]a. === Uobičajeni aljiasi === FHAD1 ima 4 [[alijas]]a, domen vezivanja 1 povezan sa viljuškastom glavom (FHA), domen vezivanja fosfopeptida 1 povezan sa viljuškastom glavom, protein 1 koji sadrži FHA domen i KIAA1937.<ref>{{Cite web|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=FHAD1|title=FHAD1 Gene - GeneCards {{!}} FHAD1 Protein {{!}} FHAD1 Antibody|last=Database|first=GeneCards Human Gene|website=www.genecards.org|access-date=2018-04-30}}</ref> == iRNK == Transkript [[informacijska RNK|iRNK]] gena FHAD1 dug je 5138 bp. Gen ima 30 [[izoforma|izoformi]] na osnovu podataka o genima NCBI. == Protein == [[Slika:FHAD1 domains.png|thumb|350x350px]]The Protein FHAD 1 dug je 1412 [[aminokiselina]], teži 16,2 kDa i ima [[izoelektrična tačka|izoelektričnu tačku]] od 6,52.<ref>{{Cite web|url=https://web.expasy.org/compute_pi/|title=ExPASy - Compute pI/Mw tool|website=web.expasy.org|language=en-US|access-date=2018-05-06}}</ref> Ima tri izoforme, i to 1, 3 i 4, ali samo [[izoforma]] 1 je podržana eksperimentalnim dokazima. Sastoji se od jedne regije bogate [[glutamat|glutaminskom kiselinom]] i jedne regije bogate [[prolin]]om. === Domeni i motivi === ==== Domen povezana s vuljuškastom glavom ==== FHA domena se proteže od 18 do 84 aminokiseline u proteinu. Može prepoznati i vezati se za [[fosforilacija|fosforilacijska]] mjesta, posebno [[serin|pSer]], [[triptofan|pThr]] i [[tirozin|pTyr]]. Tačan mehanizam i funkcija ovog domena još uvijek se proučavaju, ali se nalazi u proteinima koji obavljaju mnoge različite funkcije, uglavnom [[popravka DNK]] i [[transdukcija (genetika)|transdukcija]].<ref name="pmid26389808">{{cite journal | vauthors = Weng JH, Hsieh YC, Huang CC, Wei TY, Lim LH, Chen YH, Ho MR, Wang I, Huang KF, Chen CJ, Tsai MD | title = Uncovering the Mechanism of Forkhead-Associated Domain-Mediated TIFA Oligomerization That Plays a Central Role in Immune Responses | journal = Biochemistry | volume = 54 | issue = 40 | pages = 6219–29 | date = October 2015 | pmid = 26389808 | doi = 10.1021/acs.biochem.5b00500 |issn = 0006-2960| doi-access = free }}</ref> [[Slika:FHA_domain.png|thumb|Struktura domena povezanog s viljuškastom glavom]] ==== Smc regija ==== FHAD1 sadrži jednu [[SMC protein|Smc]] (strukturno održavanje hromosoma) regiju od 275 do 1401 [[aminokiselina]]. Ova regija kodira Smc proteine koji su uključeni u kontrolu [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]], [[ćelijska dioba|diobu ćelija]] i razdvajanje [[hromosom]]a.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=224117|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain Smc|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> ==== TMPIT-liki protein, pfam07851 ==== Ova regija se proteže od 394 – 494 [[aminokiseline]] u FHAD1. [Predviđa se da su proteini koje kodiraju TMPIT-proteini [[transmembranski protein]]i.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=285135|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain TMPIT|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> Međutim, nedostaje literature koja bi ovo podržala. ==== DUF342 ==== Ovaj domen se proteže od 694 do 777 aminokiselina u FHAD1. Kodira protein iz porodice [[bakterije|bakterijskih]]l proteina bez poznate funkcije.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/cdd/cddsrv.cgi?uid=302792|title=NCBI CDD Conserved Protein Domain DUF342|last=group|first=NIH/NLM/NCBI/IEB/CDD|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=2018-05-06}}</ref> [[Slika:Secondary_structure_of_FHAD1.png|thumb|345x345px| Predviđena struktura FHAD1 korištenjem RaptorX softvera]] === Posttranslacijske modifikacije === Na osnovu softvera za predviđanje, predviđa se da će FHAD1 proći kroz više različitih vrsta [[posttranslacijska modifikacija| posttranslacijskih modifikacija]]. * [[Glikozilacija]]: Postojalo je 101 moguće mjesto glikozilacije na FHAD1 i uglavnom se sastojalo od aminokiselina uključenih u [[O-vezana glikozilacija|O-vezanu glikozilaciju]]. * [[Fosforilacija]]: Predviđeno je da protein ima veliki broj mjesta fosforilacije, najmanje više od 100. * [[Glikacija]]: Predviđeno je da višestruki lizinski ostaci FHAD1 glikiraju njihove ε amino grupe. * [[Sumoilacija|SUMOilacija]]: Četiri konsenzusne sekvence SUMOilacije i tri mjesta interakcije predviđene su na FHAD1. * [[O-glcnac|O-GlcNAc]] mjesta: Šeat mjesta za O-GlcNAc glikozilaciju predviđeno je na FHAD1. Istraživanja su pokazala da je ovaj specifični tip glikozilacije najzastupljeniji u nukleocitoplazmatskim proteinima.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/4335|title=Essentials of Glycobiology|last1=Hart|first1=Gerald W.|last2=Akimoto|first2=Yoshihiro|date=2009|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|isbn=978-0-87969-770-9|editor-last=Varki|editor-first=Ajit|edition=2nd|location=Cold Spring Harbor (NY)|pages=|pmid=20301273|editor-last2=Cummings|editor-first2=Richard D.|editor-last3=Esko|editor-first3=Jeffrey D.|editor-last4=Freeze|editor-first4=Hudson H.|editor-last5=Stanley|editor-first5=Pamela|editor-last6=Bertozzi|editor-first6=Carolyn R.|editor-last7=Hart|editor-first7=Gerald W.|editor-last8=Etzler|editor-first8=Marilynn E.}}</ref> === Subćelijska lokalizacija === [[File:FHAD1_expression.png|thumb| Profil ekspresije za FHAD1 iz Atlasa ljudskih proteina]]Predviđeno je da je FHAD1 [[jedarni protein]] sa 94,1% pouzdanosti. Također sadrži moguće signalne sekvence nuklearne lokalizacije između 1100 - 1107 aminokiselina. Predviđene su dvije sekvence pat4 i jedna pat7. Pat4 i pat7 su konsenzusne sekvence koje se sastoje od klastera ostataka [[lizin]]a ili [[arginin]]a. == Ekspresija == Kod ljudi, FHAD1 se eksprimira u tkivima [[testis]]a, [[jajovod]]a i [[maternica|maternice]] kod [[žena]], [[nazofarinks]]a i [[pluća|plućnih]] [[bronhija]], na osnovu studija pronađenih u Atlasu ljudskih proteina.<ref>{{Cite web|url=https://www.proteinatlas.org/ENSG00000142621-FHAD1/tissue|title=Tissue expression of FHAD1 - Summary - The Human Protein Atlas|website=www.proteinatlas.org|access-date=2018-05-05}}</ref> NCBI-jev EST profil je također pokazao da je FHAD1 visoko eksprimiran u [[testis]]ima, s određenom ekspresijom u [[traheja|traheji]] i [[jednjak]]u. Kod [[miševi|miševa]], gen je također eksprimiran u testisima, zajedno s [[hipofiza|hipofizom]], [[pluća|plućima]] i [[mozak|mozgom]]. == Regulacija ekspresije == FHAD1 ima promotor koji se proteže od 15246234 – 15247380 bp i dug je 1147 bp. Uključuje početni dio [[5' UTR]] FHAD1. Neki transkripcijski faktori za koje se predviđa da se vežu za ovaj promotor su: * MAX vezujući protein - Ovaj protein je vjerovatno transkripcijski [[represor]] iz porodice faktora vezivanja [[E-kutija]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/4335|title=MNT MAX network transcriptional repressor [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-05-06}}</ref> * [[TR4A|TR4]]/TR2 – Ovi proteini dio su porodice [[jedarni receptor|jedarnih receptora]] i vežu se za DR1 (direktno ponavljanje) elemente [[promotor (genetika)|promotora]]. Oni djeluju kao sidra za regrutovanje drugih [[korepresor]]a <ref>{{Cite journal|last1=Shi|first1=Lihong|last2=Sierant|first2=M. C.|last3=Gurdziel|first3=Katherine|last4=Zhu|first4=Fan|last5=Cui|first5=Shuaiying|last6=Kolodziej|first6=Katarzyna E.|last7=Strouboulis|first7=John|last8=Guan|first8=Yuanfang|last9=Tanabe|first9=Osamu|date=2014-05-08|title=Biased, Non-equivalent Gene-Proximal and -Distal Binding Motifs of Orphan Nuclear Receptor TR4 in Primary Human Erythroid Cells|journal=PLOS Genetics|language=en|volume=10|issue=5|doi=10.1371/journal.pgen.1004339|issn=1553-7404|pmc=4014424|pmid=24811540 |doi-access=free }}</ref> [[File:5' UTR stem loop structure .png|thumb|[[5'UTR]] stabljične petlje]] * [[Kaiso (gen)|Kaiso]] – Ovaj transkripcijski regulator kodira gen [[ZBTB33]] i uključen je u odgovor na [[oštećenje DNK]] interakcijom sa [[p53]]<ref>{{Cite journal|last1=Koh|first1=Dong-In|last2=Han|first2=Dohyun|last3=Ryu|first3=Hoon|last4=Choi|first4=Won-Il|last5=Jeon|first5=Bu-Nam|last6=Kim|first6=Min-Kyeong|last7=Kim|first7=Youngsoo|last8=Kim|first8=Jin Young|last9=Parry|first9=Lee|date=2014-10-21|title=KAISO, a critical regulator of p53-mediated transcription of CDKN1A and apoptotic genes|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=111|issue=42|pages=15078–15083|doi=10.1073/pnas.1318780111|issn=0027-8424|pmid=25288747|pmc=4210320|bibcode=2014PNAS..11115078K|doi-access=free}}</ref> * [[LYL1]]-[[E12 (protein)|E12]] – Ovaj [[transkripcijski faktor]] je [[Proteinski dimer|dimer]] dva proteina, LYL1 i E12, gdje je E12 protein koji se veže za E-kutiju. LYL1 je također uključen u neke [[leukemija|leukemije]] i mogući je [[onkogen]]i faktor.<ref>{{Cite web|url=https://www.wikigenes.org/e/gene/e/4066.html|title=WikiGenes - Collaborative Publishing|website=WikiGenes - Collaborative Publishing|access-date=2018-05-06}}</ref> * [[Nur77|Nur 77]] – Ovaj protein je također poznat kao [[nervno faktor rasta IB|NGFIB]] (nervni faktor rasta IB) i pripada porodici jedarnih receptora. Uključen je u puteve [[apoptoza|apoptoze]] i [[ćelijski rast|rasta ćelija]].<ref name="pmid11713204">{{cite journal | vauthors = Song KH, Park JI, Lee MO, Soh J, Lee K, Choi HS | title = LH induces orphan nuclear receptor Nur77 gene expression in testicular Leydig cells | journal = Endocrinology | volume = 142 | issue = 12 | pages = 5116–23 | date = December 2001 | pmid = 11713204 | doi = 10.1210/endo.142.12.8525|issn = 0013-7227 | doi-access = }}</ref> [[File:3' UTR stem loop structure.png|thumb|3' UTR matične petlje|174x174px]] U 5' UTR i 3' UTR FHAD1, predviđa se formiranje više [[struktura matične petlje|matičnih petlji]]. == Funkcija == FHAD1 može biti uključen u transkripcijsku regulaciju putem interakcije s drugim transkripcijskim regulatorima. === Interakcije proteina === Utvrđeno je da je FHAD1 vezivni partner za [[GTF2IRD1]] (GTF2I ponavljajući domen koji sadrži protein 1) putem skrininga [[Kvasac-2-hibrid|hibrida kvasac 2]].<ref>{{Cite journal|last1=Carmona-Mora|first1=Paulina|last2=Widagdo|first2=Jocelyn|last3=Tomasetig|first3=Florence|last4=Canales|first4=Cesar P.|last5=Cha|first5=Yeojoon|last6=Lee|first6=Wei|last7=Alshawaf|first7=Abdullah|last8=Dottori|first8=Mirella|last9=Whan|first9=Renee M.|date=2015-08-15|title=The nuclear localization pattern and interaction partners of GTF2IRD1 demonstrate a role in chromatin regulation|journal=Human Genetics|volume=134|issue=10|pages=1099–1115|doi=10.1007/s00439-015-1591-0|pmid=26275350|s2cid=15601752|issn=0340-6717}}</ref> GTF2I je gen koji kodira [[Transkripcijski faktor II B|opći transkripcijski faktor II-1]]. Ova specifična studija pokazala je da je GTF2IRD1 jedarni protein koji je uključen u transkripcijsku regulaciju putem modifikacije [[hromatin]]a. Činjenica da postoji u jedru i da je pronađen u neuronskim ćelijama korelira s lokalizacijom i funkcionalnim podacima za FHAD1. Osim toga, FHAD1 i GTF2IRD1 su interreagovali putem RD2 (ponovljeni domen 2) GTF2IRD1. RD2 je pokazao određeni nivo aktivnosti vezivanja [[DNK]]. Utvrđeno je da FHAD1 interraguje ([[kolokalizacija]]) sa [[14-3-3 protein|14-3-3]] proteinom epsilon putem kosedimentacije. Ovaj protein se veže za brojne partnere za vezivanje, uglavnom prepoznavanjem [[fosfotreonin]]skih ili [[fosfoserin]]skih motiva.<ref>{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/P62259|title=Ywhae - 14-3-3 protein epsilon - Mus musculus (Mouse) - Ywhae gene & protein|website=www.uniprot.org|language=en|access-date=2018-05-07}}</ref> === Klinički značaj === FHAD1 je pokazao diferencijalnu ekspresiju kod pacijenata kojima je dijagnosticirana [[endometrioza]] i [[gojaznost]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/GDSbrowser?acc=GDS3092|title=GEO DataSet Browser|last=geo|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=2018-05-07}}</ref> == Homologija i evolucija == FHAD1 nema poznatih [[paralog]]a. Ima [[ortolog]]e u organizmima u sljedećim klasama: [[Sisari]], [[Gmizavci|Reptilia]], [[Ptice|Aves]], [[Sarcopterygii]], [[Actinopterygii]], [[Gastropoda]] i [[Lingulata]]. U svim organizmima u tabeli ispod uočena je značajna [[konzrvirana sekvenca|konzervacija]] u FHA domenu. [[File:Rate of evolution.png|thumb|343x343px| Rate of evolution]] [[File:Phylogenetic tree for FHAD1.png|thumb| Filogenetsko stablo za FHAD1]] [[Brzina evolucije]] FHAD1 upoređena je sa brzinom evolucije [[fibrinogen]]a i [[citohrom c| citohroma c]] i pokazano je da je FHAD1 gen koji se brzo evoluira. {| class="wikitable" |+Ortolozi !Uobičajeni naziv !Vrijeme divergencije (mya) !Identitet sekvence |- |Crni voćni [[šišmiš]] |96 |78% |- |[[Koza]] |96 |75% |- |[[orka|Kit ubica]] |96 |75% |- |[[Divovski panda]] |96 |75% |- |Morska vidra |96 |72% |- |[[Zamorac]] |90 |71% |- |Veliki okruglolisni šišmiš |96 |71% |- |[[Evropski jež]] |96 |67% |- |Mongolski gerbil |90 |63% |- |Zelena morska kornjača |312 |43% |- |Kineska mekooklopna kornjača |312 |40% |- |[[Carska pingvin]] |312 |39% |- |Američki aligator |312 |38% |- |Smeđi mesit |312 |38% |- |[[Golub]] |312 |36% |- |[[Latimerija]] zapadnoindijskog okeana |413 |33% |- |[[Atlantski losos]] |435 |29% |- |Crvenotrbuha pirana |435 |29% |- |Kalifornijski morski zec/puž golač |797 |28% |} ==Reference== {{refspisak}} [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 1]] 1do5ey9xt3zvrs2f2cqdwy3sju13ssa 0 538526 3934417 2026-10-07T20:50:54Z Yasperosus 186531 Nova stranica: '''Filogenetička mreža''' je bilo koji [[Grafikon (diskretna matematika)|grafikon]] koji se koristi za vizualizaciju evolucijskih odnosa (bilo [[apstraktni objekt|apstraktno]] ili eksplicitno)<ref name="phylogenetic networks">{{cite journal | vauthors = Huson DH, Scornavacca C | title = A survey of combinatorial methods for phylogenetic networks | journal = Genome Biology and Evolution | volume = 3 | pages = 23–35 | date = 2011 | pmid = 21081312 | pmc = 3017387 | doi = 1... 3934417 wikitext text/x-wiki '''Filogenetička mreža''' je bilo koji [[Grafikon (diskretna matematika)|grafikon]] koji se koristi za vizualizaciju evolucijskih odnosa (bilo [[apstraktni objekt|apstraktno]] ili eksplicitno)<ref name="phylogenetic networks">{{cite journal | vauthors = Huson DH, Scornavacca C | title = A survey of combinatorial methods for phylogenetic networks | journal = Genome Biology and Evolution | volume = 3 | pages = 23–35 | date = 2011 | pmid = 21081312 | pmc = 3017387 | doi = 10.1093/gbe/evq077 }}</ref> između [[nukleotidna sekvenca|nukleotidnih sekvenci]], [[gen]]a, [[hromosom]]a, [[genom]]a ili [[vrsta]].<ref name="network">{{cite book | vauthors = Huson DH, Rupp R, Scornavacca C | url = http://www.phylogenetic-networks.org/ | title = Phylogenetic Networks | location = Cambridge University Press | date = 2010 | access-date = 2010-03-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714175751/http://www.phylogenetic-networks.org/ | archive-date = 2014-07-14 | url-status = dead }}</ref> Koristi se kada se vjeruje da su uključeni događaji retikulacije kao što su [[Hibrid (biologija)|hibridizacija]], [[horizontalni transfer gena]], [[genetička rekombinacija|rekombinacija]] ili [[duplikacija gena]] i [[delecija (genetika)|gubitak]]. Razlikuju se od [[filogenetsko stablo|filogenetskih stabala]] po eksplicitnom modeliranju bogato povezanih mreža, dodavanjem hibridnih čvorova (čvorova s dva roditelja), umjesto samo čvorova stabla (hijerarhija čvorova, svaki s samo jednim roditeljem).<ref name="char_reticulate">{{cite journal | vauthors = Arenas M, Valiente G, Posada D | title = Characterization of reticulate networks based on the coalescent with recombination | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 25 | issue = 12 | pages = 2517–20 | date = December 2008 | pmid = 18927089 | pmc = 2582979 | doi = 10.1093/molbev/msn219 }}</ref> Filogenetička stabla su podskup filogenetičkih mreža. Filogenetičke mreže se mogu zaključiti i vizualizirati pomoću softvera kao što je [[SplitsTree]],<ref name="SplitsTree">{{cite journal | vauthors = Huson DH, Bryant D | title = Application of phylogenetic networks in evolutionary studies | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 23 | issue = 2 | pages = 254–67 | date = February 2006 | pmid = 16221896 | doi = 10.1093/molbev/msj030 | doi-access = free }}</ref> R-paket, Phangorn,<ref name="SchliepPotts2017">{{cite journal| vauthors = Schliep K, Potts AJ, Morrison DA, Grimm GW |title=Intertwining phylogenetic trees and networks|journal=Methods in Ecology and Evolution|volume=8|issue=10|year=2017|pages=1212–1220 |doi=10.1111/2041-210X.12760|doi-access=free}}</ref><ref name="schliep">{{cite web | vauthors = Schliep KP | date = 2018 | title = R package: Estimating phylogenetic trees with phangorn. | url = https://cran.r-project.org/web/packages/phangorn/vignettes/Trees.pdf | access-date = 2018-06-30 | archive-date = 2018-06-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180630105031/https://cran.r-project.org/web/packages/phangorn/vignettes/Trees.pdf | url-status = dead }}</ref>i, u novije vrijeme, [[Dendroscope]]. Standardni format za predstavljanje filogenetičkih mreža je varijanta [[Newickovo format| Newickovog formata]], koja je proširena da podrži mreže kao i stabla.<ref name="ext_newick">{{cite journal | vauthors = Cardona G, Rosselló F, Valiente G | title = Extended Newick: it is time for a standard representation of phylogenetic networks | journal = BMC Bioinformatics | volume = 9 | pages = 532 | date = December 2008 | pmid = 19077301 | pmc = 2621367 | doi = 10.1186/1471-2105-9-532 | doi-access = free }}</ref> Mnoge vrste i [[razred (biologija)|podrazredi]] filogenetičkih mreža definirane su na osnovu biološkog [[fenomen]]a koji predstavljaju ili od kojih podataka su izgrađene (hibridizacijske mreže, obično izgrađene od ukorijenjenih stabala, grafikoni rekombinacije predaka (ARG) iz binarnih sekvenci, medijanski grafikon iz skupa podijeljenih [[filogenetika]], optimalne realizacije i retikulogrami iz matrice udaljenosti), ili ograničenja za dobijanje računski rješivih problema (zagušena stabla i njihove generalizacije filogenetičkih mreža nivoa k, filogenetičke mreže stablo-dijete ili stablo-brat). ==Mikroevolucija== {{Glavni|Mikroevolucija}} Filogenetička stabla također imaju problema s prikazivanjem mikroevolucijskih događaja, na primjer geografske distribucije populacija bizamskih [[pacov]]a ili [[riba]] određene vrste među riječnim mrežama, jer ne postoji granica između vrsta koja bi spriječila [[genski tok]] između populacija. Stoga, općita filogenetička mreža bolje prikazuje ove situacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Legendre P, Makarenkov V | title = Reconstruction of biogeographic and evolutionary networks using reticulograms | journal = Systematic Biology | volume = 51 | issue = 2 | pages = 199–216 | date = April 2002 | pmid = 12028728 | doi = 10.1080/10635150252899725 | doi-access = free }}</ref> ==Ukorijenjena vs neukorijenjena== ;Neukorijenjena filogenetička mreža :Neka je <math>X</math> skup [[takson|taksona]]. Neukorijenjena filogenetička mreža <math>N</math> na <math>X</math> je bilo koji neusmereni graf čiji su listovi označeni taksonima u <math>X</math>. U upotrebi je niz različitih tipova neukorijenjenih filogenetičkih mreža, kao što su [[razdvojena mreža|razdvojene mreže]] i [[kvazimedijanska mreža|kvazimedijanske mreže]]. U većini slučajeva, takve mreže samo prikazuju odnose između [[takson]]a, bez davanja informacija o evolucijskoj historiji. Iako neke metode proizvode neukorijenjene mreže koje se mogu interpretirati kao neusmjerene verzije ukorijenjenih mreža, koje predstavljaju filogeniju. ;Ukorijenjena filogenetička mreža :Neka je <math>X</math> skup taksona. Ukorijenjena filogenetička mreža <math>N</math>na <math>X</math> je ukorijenjeni [[usmjereni aciklički grafikon]] gdje je skup listova bijektivno označen taksonima u <math>X</math>. Ukorijenjene filogenetičke mreže, poput ukorijenjenih filogenetskih stabala, daju eksplicitne prikaze evolucijske historije. To znači da vizualiziraju redoslijed kojim su se vrste [[divergentna evolucija|divergirale (specijacirale)]], [[konvergentna evolucija|konvergirale (hibridizirale)]] i prenosile genetički materijal ([[horizontalni transfer gena]]). == Klase mreža == U računske svrhe, studije često ograničavaju svoju pažnju na klase mreža: podskupove svih mreža s određenim svojstvima. Iako je računska jednostavnost glavni cilj, većina ovih klasa ima i biološko opravdanje. Neke istaknute klase koje se trenutno koriste u matematičkoj filogenetičkoj literaturi su mreže stablo-dijete,<ref>{{cite journal | vauthors = Cardona G, Rosselló F, Valiente G | title = Comparison of tree-child phylogenetic networks | journal = IEEE/ACM Transactions on Computational Biology and Bioinformatics | volume = 6 | issue = 4 | pages = 552–69 | date = October 2009 | pmid = 19875855 | doi = 10.1109/TCBB.2007.70270 | hdl = 2117/7146 | arxiv = 0708.3499 | s2cid = 405065 }}</ref> mreže zasnovane na stablu,<ref>{{cite journal | vauthors = Francis AR, Steel M | title = Which Phylogenetic Networks are Merely Trees with Additional Arcs? | journal = Systematic Biology | volume = 64 | issue = 5 | pages = 768–77 | date = September 2015 | pmid = 26070685 | pmc = 4538883 | doi = 10.1093/sysbio/syv037 }}</ref> i mreže nivoa <math>k</math> <ref>{{Cite journal| vauthors = Choy C, Jansson J, Sadakane K, Sung WK |date=2005-05-20|title=Computing the maximum agreement of phylogenetic networks|journal=Theoretical Computer Science|series=Pattern Discovery in the Post Genome|volume=335|issue=1|pages=93–107|doi=10.1016/j.tcs.2004.12.012|issn=0304-3975|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://phylnet.univ-mlv.fr/isiphync/index.php|title=ISIPhyNC - Information System on Inclusions of Phylogenetic Network Classes|website=phylnet.univ-mlv.fr|access-date=2019-06-13}}</ref> ==Softver za izračunavanje filogenetičkih mreža== *[http://bioinfo.cs.rice.edu/PhyloNet PhyloNet], softverski paket zasnovan na Javi koji gradi filogenetičke mreže uzimajući u obzir ILS, HGT itd. *[http://crsl4.github.io/PhyloNetworks.jl/latest/ PhyloNetworks], [https://julialang.org Julia] paket za manipulaciju, vizualizaciju, zaključivanje filogenetičkih mreža i njihovu upotrebu za evoluciju osobina. *[http://www.fluxus-engineering.com/sharenet.htm Network], besplatni softver za filogenetske mreže. Mreža generira evolucijska stabla i mreže iz genetičkih, lingvističkih i drugih podataka. *[http://evolution.genetics.washington.edu/phylip/software.html Filogenetički programi], od kojih neki izračunavaju filogenetske mreže *[https://web.archive.org/web/20141125081801/http://www.lirmm.fr/~gambette/PhylogeneticNetworks/show.php?keyword=programs Spisak programa za rekonstrukciju, evaluaciju, vizualizaciju filogenetskih mreža itd.] *[[SplitsTree]] *[[Dendroscope]] *[http://www.trex.uqam.ca/index.php?action=hgt&project=trex Zaključivanje o mreži na T-REX serveru] *[http://darwin.uvigo.es TCS], Filogenetičke mreže iz DNK sekvenci ili nukleotidnih udaljenosti korištenjem statističke parsimonije. *[http://darwin.uvigo.es NetTest], Karakterizacija filogenetičkih mreža.<ref name="pmid20487540">{{cite journal | vauthors = Arenas M, Patricio M, Posada D, Valiente G | title = Characterization of phylogenetic networks with NetTest | journal = BMC Bioinformatics | volume = 11 | pages = 268 | date = May 2010 | pmid = 20487540 | pmc = 2880032 | doi = 10.1186/1471-2105-11-268 | doi-access = free }}</ref> *[https://cran.r-project.org/web/packages/phangorn/index.html phangorn: Filogenetička rekonstrukcija i analiza] * [https://github.com/Stephane-S/Simplot_PlusPlus SimPlot++] Analiza mreže sličnosti sekvenci.<ref>{{cite journal |last1=Samson |first1=Stéphane |last2=Lord |first2=Étienne |last3=Makarenkov |first3=Vladimir |title=SimPlot++: a Python application for representing sequence similarity and detecting recombination |journal=Bioinformatics |date=26 May 2022 |volume=38 |issue=11 |pages=3118–3120 |doi=10.1093/bioinformatics/btac287|pmid=35451456 |arxiv=2112.09755 }}</ref> == Reference == {{reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} *{{cite book | vauthors = Makarenkov V, Kevorkov D, Legendre P | chapter = Phylogenetic network construction approaches. | title = Applied mycology and biotechnology | date = January 2006 | volume = 6 | pages = 61–97 | publisher = Elsevier. | archive-url = https://web.archive.org/web/20041214155133/http://biol10.biol.umontreal.ca/makarenv/MKL_article.pdf | archive-date = 2004-12-14 | chapter-url = http://biol10.biol.umontreal.ca/makarenv/MKL_article.pdf }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{Filogenetika}} [[Kategorija:Filogenetika]] 44eb26qnx70j9hyo9p0ilaiytz38m7t 0 538527 3934421 2026-10-07T21:04:54Z Yasperosus 186531 Nova stranica: Većina '''eikosanoidnih receptora''' su [[integralni membranski protein]]i [[G-protein spregnuti receptor]]i (GPCR) koji se [[receptor (biohemija)|vezuju i reaguju na]] [[eikosanoid]]ne signalne molekule. Eikosanoidi se brzo metaboliziraju u neaktivne produkte i stoga su kratkog vijeka. Shodno tome, interakcija eikosanoid-receptor obično je ograničena na lokalnu interakciju: ćelije, nakon stimulacije, metaboliziraju [[arahidonska kiselina|arahidonsku kiselinu]] u eikosano... 3934421 wikitext text/x-wiki Većina '''eikosanoidnih receptora''' su [[integralni membranski protein]]i [[G-protein spregnuti receptor]]i (GPCR) koji se [[receptor (biohemija)|vezuju i reaguju na]] [[eikosanoid]]ne signalne molekule. Eikosanoidi se brzo metaboliziraju u neaktivne produkte i stoga su kratkog vijeka. Shodno tome, interakcija eikosanoid-receptor obično je ograničena na lokalnu interakciju: ćelije, nakon stimulacije, metaboliziraju [[arahidonska kiselina|arahidonsku kiselinu]] u eikosanoid koji se zatim veže za srodne receptore na svojoj matičnoj ćeliji (djelujući kao [[autokrina signalizacija|autokrina signalna]] molekula) ili na obližnjim ćelijama (djelujući kao [[parakrina signaliacija|parakrina]] molekula), kako bi pokrenuo funkcionalne odgovore unutar ograničenog područja tkiva, npr. [[upalni odgovor]] na napadajući [[patogen]]. Međutim, u nekim slučajevima, sintetizirani eikosanoid putuje kroz krv (djelujući kao [[hormon]]oliki glasnik), kako bi pokrenuo sistemske ili koordinirane tkivne odgovore, npr. Prostaglandin (PG) E2 koji se lokalno oslobađa putuje do [[hipotalamus]]a i izaziva febrilnu reakciju (vidi {{slink|Groznica|Oslobađanje PGE2}}). Primjer receptora koji nije GPCR, a koji veže mnoge eikosanoide, je [[jedarni receptor]] [[receptor aktiviran peroksisomskim proliferatorom gama|PPAR-γ]].<ref name="pmid9472692">{{cite journal | vauthors = DuBois RN, Gupta R, Brockman J, Reddy BS, Krakow SL, Lazar MA | title = The nuclear eicosanoid receptor, PPAR-γ, is aberrantly expressed in colonic cancers | journal = Carcinogenesis | volume = 19 | issue = 1 | pages = 49–53 | year = 1998 | pmid = 9472692 | doi = 10.1093/carcin/19.1.49 | doi-access = }}</ref> Slijedeća je lista ljudskih eikosanoidnih GPCR-ova grupiranih prema vrsti eikosanoidnog [[ligand]]a na koji se svaki veže:<ref name="pmid7938166">{{cite journal | vauthors = Coleman RA, Smith WL, Narumiya S | title = International Union of Pharmacology classification of prostanoid receptors: properties, distribution, and structure of the receptors and their subtypes | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 46 | issue = 2 | pages = 205–29 | year = 1994 | pmid = 7938166 }}</ref><ref name="pmid12615958">{{cite journal | vauthors = Brink C, Dahlén SE, Drazen J, Evans JF, Hay DW, Nicosia S, Serhan CN, Shimizu T, Yokomizo T | title = International Union of Pharmacology XXXVII. Nomenclature for leukotriene and lipoxin receptors | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 55 | issue = 1 | pages = 195–227 | year = 2003 | pmid = 12615958 | doi = 10.1124/pr.55.1.8 | s2cid = 1584172 }}</ref> == Leukotrien == [[Leukotrien]]i: * BLT₁ ([[Leukotrien B4 receptor|Leukotrien B₄ receptor]]) – {{Gen|LTB4R}}; BLT1 primarni je receptor za [[leukotrien B4]]. Relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju BLT1 su: leukotrien B4>20-hidroksi-leukotrien B4>>[[12-Hidroksieikozatetraenska kiselina]] (''R'' izomer) (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=267; pogledajte također [[ALOX12B]] i [[12-Hidroksieikozatetraenska kiselina]]). Aktivacija BLT1 povezana je s proinflamatornim odgovorima u ćelijama, tkivima i životinjskim modelima.<ref name="pmid24588652">{{cite journal | vauthors = Bäck M, Powell WS, Dahlén SE, Drazen JM, Evans JF, Serhan CN, Shimizu T, Yokomizo T, Rovati GE | title = Update on leukotriene, lipoxin and oxoeicosanoid receptors: IUPHAR Review 7 | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 171 | issue = 15 | pages = 3551–74 | year = 2014 | pmid = 24588652 | pmc = 4128057 | doi = 10.1111/bph.12665 }}</ref> * BLT₂ ([[Leukotrien B4 receptor 2|Leukotrien B₄ receptor 2]]) – {{Gene|LTB4R2}}; receptor za [[12-hidroksiheptadekatriensku kiselinu]], [[leukotrien B4]] i određene druge eikozanoide i metabolite polinezasićenih masnih kiselina (vidi [[BLT2]]). Relativne potentnosti u vezivanju za BLT2 i stimulisanju istog su: 12-hidroksiheptadekatrienska kiselina (''S'' izomer)>[[leukotrien B4]]>[[12-Hidroksieikozatetraenska kiselina]] (''S'' izomer) = 12-hidroperoksieikozatetraenska kiselina (''S'' izomer)>[[15-Hidroksieikozatetraenska kiselina]] (''S'' izomer])>12-hidroksieikozatetraenska kiselina (''R'' izomer)>20-hidroksi-leukotrien LTB4 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=268). Aktivacija BLT2 povezana je s proinflamatornim odgovorima ćelija i tkiva.<ref name="pmid24588652"/> * CysLT₁ ([[Cisteinil leukotrienski receptor 1]]) – {{Gene|CYSLTR1}}; CYSLTR1 jest receptor za [[Leukotrien C4]] i [[Leukotrien D4]]; u ćelijama se veže i reaguje na leukotrien C4 jače nego na leukotrien D4. Relativne potencije za vezivanje i aktivaciju CYSLTR1 su: leukotrien C4≥ leukotrien D4>>leukotrien E4 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=270). Aktivacija ovog receptora povezana je s proalergijskim odgovorima u ćelijama, tkivima i [[modelni organizam|životinjskim modelima]].<ref name="pmid25572555">{{cite journal | vauthors = Liu M, Yokomizo T | title = The role of leukotrienes in allergic diseases | journal = Allergology International | volume = 64 | issue = 1 | pages = 17–26 | year = 2015 | pmid = 25572555 | doi = 10.1016/j.alit.2014.09.001 | doi-access = free }}</ref> * CysLT₂ ([[Cisteinil leukotrienski receptor 2]]) – {{Gene|CYSLTR2}}; Slično CYSLTR1, CYSLTR2 je receptor za [[Leukotrien C4]] i [[Leukotrien D4]]; podjednako se dobro veže i reaguje na posljednja dva liganda. Relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju CYSLTR2 su: leukotrien C4≥leukotrien D4>>leukotrien E4 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=270). Aktivacija ovog CYSLT2 receptora povezana je sa proalergijskim odgovorima u ćelijama, tkivima i životinjskim modelima.<ref name="pmid25572555"/> * [[GPR99|GPR99/OXGR1]] – {{Gene|GPR99}}; GPR99, također poznat kao 2-oksoglutaratni receptor 1 (OXGR1) ili cisteinil leukotrienski receptor E (CysLTE), je treći CysLTR receptor; za razliku od CYSLTR1 i CYSLTR2, GPR99 se mnogo jače veže i reaguje na [[Leukotrien E4]] nego na leukotrien C4 ili leukotrien D4. GPR99 je također receptor za [[alfa-ketoglutarat]], vezujući se i reagujući na ovaj ligand mnogo slabije nego na bilo koji od tri navedena leukotriena. Aktivacija ovog receptora pomoću LTC4 povezana je s proalergijskim odgovorima u ćelijama i životinjskom modelu.<ref name="pmid24588652"/><ref name="pmid23504326">{{cite journal | vauthors = Kanaoka Y, Maekawa A, Austen KF | title = Identification of GPR99 protein as a potential third cysteinyl leukotriene receptor with a preference for leukotriene E4 ligand | journal = J. Biol. Chem. | volume = 288 | issue = 16 | pages = 10967–72 | year = 2013 | pmid = 23504326 | pmc = 3630866 | doi = 10.1074/jbc.C113.453704 | doi-access = free }}</ref> Funkcija GPR99 kao receptora za leukotrien E4 potvrđena je na mišjem modelu alergijskog rinitisa.<ref name="pmid27185938">{{cite journal | vauthors = Bankova LG, Lai J, Yoshimoto E, Boyce JA, Austen KF, Kanaoka Y, Barrett NA | title = Leukotriene E4 elicits respiratory epithelial cell mucin release through the G-protein-coupled receptor, GPR99 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 113 | issue = 22 | pages = 6242–7 | year = 2016 | pmid = 27185938 | pmc = 4896673 | doi = 10.1073/pnas.1605957113 | bibcode = 2016PNAS..113.6242B | doi-access = free }}</ref> * [[GPR17]] – {{Gene|GPR17}}; dok je jedna studija izvijestila da se [[leukotrien C4]], [[leukotrien D4]] i [[leukotrien E4]] vežu za GPR17 i aktiviraju ga s jednakom potentnošću, mnoge naknadne studije to nisu potvrdile. Također je objavljeno da je GPR17, koji se uglavnom eksprimira u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]], receptor za purine, [[adenozin-trifosfat]] i [[uridin-difosfat]], te određene glikozilirane uridin difosfat purine (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=88), kao i da je uključen u životinjske modele reakcija [[demijelinizacija|demijelinizacije]] centralnog nervnog sistema.<ref name="pmid24588652"/><ref name="pmid27863043">{{cite journal | vauthors = Marucci G, Dal Ben D, Lambertucci C, Santinelli C, Spinaci A, Thomas A, Volpini R, Buccioni M | title = The G Protein-Coupled Receptor GPR17: Overview and Update | journal = ChemMedChem | volume = 11 | issue = 23 | pages = 2567–2574 | year = 2016 | pmid = 27863043 | doi = 10.1002/cmdc.201600453 | hdl = 11581/394099 | s2cid = 10935349 | hdl-access = free }}</ref><ref name="pmid26453964">{{cite journal | vauthors = Fumagalli M, Lecca D, Abbracchio MP | title = CNS remyelination as a novel reparative approach to neurodegenerative diseases: The roles of purinergic signaling and the P2Y-like receptor GPR17 | journal = Neuropharmacology | volume = 104 | pages = 82–93 | year = 2016 | pmid = 26453964 | doi = 10.1016/j. neuropharm.2015.10.005 | hdl = 2434/349470 | s2cid = 26235050 | hdl-access = free }}<ref> Međutim, nedavni izvještaji nisu potvrdili ove posljednje nalaze; konsenzus trenutnog mišljenja je da pravi [[ligand]](i) za GPR17 tek treba da se definišu (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=88). == Lipoksin == [[Lipoksini]]: * ALX/FPR2 (također nazvan [[FPR2]], ALX, ALX/FPR, formil peptidni receptor-sličan 1) – {{Gene|FPR2}}; receptor za [[lipoksin]] A4 i 15-epi-lipoksin A4 (ili AT-LxA4) eikosanoide, ali i mnoge druge agense, uključujući [[dokozanoide]] [[resolvin]] D1, resolvin D2 i 17R-resolvin D1 (vidi [[specijalizovani prorastvorni medijator]]i; oligopeptide kao što su [[N-formilmetionin-leucil-fenilalanin]]; i razne proteine kao što je fragment aminokiseline 1 do 42 [[amiloid beta]], [[humanin]] i [[N-terminal]]no skraćeni oblik [[hemotaksija|hemotaksijskog]] hemokina, [[CCL23]] (vidi [[FPR2#Ligandi i aktivnosti povezane s bolestima na bazi liganda]]). Relativne potencije u vezivanju za i aktiviranju ALX/FPR su: lipoksin A4 = lipoksin A4 izazvan aspirinom > [[leukotrien C4]]=[[leukotrien D4]]>>15-deoksi-LXA4>>N-Formilmetionin-leucil-fenilalanin (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=223}. Aktivacija ALX/FPR2 lipoksinima povezana je s protuupalnim odgovorima ciljnih ćelija i tkiva.<ref name="pmid19498085">{{cite journal | vauthors = Ye RD, Boulay F, Wang JM, Dahlgren C, Gerard C, Parmentier M, Serhan CN, Murphy PM | title = International Union of Basic and Clinical Pharmacology. LXXIII. Nomenclature for the formyl peptide receptor (FPR) family | journal = Pharmacological Reviews | volume = 61 | issue = 2 | pages = 119–61 | year = 2009 | pmid = 19498085 | pmc = 2745437 | doi = 10.1124/pr.109.001578 }}</ref><ref name="pmid26339646">{{cite journal | vauthors = Lim JY, Park CK, Hwang SW | title = Biological Roles of Resolvins and Related Substances in the Resolution of Pain | journal = BioMed Research International | volume = 2015 | article-number = 830930 | year = 2015 | pmid = 26339646 | pmc = 4538417 | doi = 10.1155/2015/830930 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid25359497">{{cite journal | vauthors = Serhan CN, Chiang N, Dalli J, Levy BD | title = Lipid mediators in the resolution of inflammation | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 2 | article-number = a016311 | year = 2014 | pmid = 25359497 | doi = 10.1101/cshperspect.a016311 | pmc=4315926}}</ref> Receptori koji se vežu i reaguju na širok spektar liganada sa tako naizgled različitim strukturnim sličnostima kao što su oni kod ALX/FPR često se nazivaju promiskuitetnim. == Resolvin E == [[Resolvin]] Es: * [[CMKLR1]] – {{Gene|CMKLR1}}; CMKLR1, također nazvan hemokinoliki receptor 1 ili ChemR23, je receptor za eikozanoide [[resolvin]] E1 i 18S-resolvin E2 (vidi [[specijalizovani pro-resolvin medijatori]]) kao i za [[kemerin]], [[adipokin]] protein; relativne potentnosti u vezivanju za i aktiviranju CMKLR1 su: resolvin E1>kemerin [[C-terminal]]ni peptid>18''R''-hidroksi-eikozapentaenska kiselina (18''R''-EPE)>eikozapentaenska kiselina (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=79). Izgleda da resolvini aktiviraju ovaj receptor na drugačiji način od kemerina: resolvini djeluju kroz njega da bi suzbili, dok kemerin djeluje kroz njega da bi stimulisao proinflamatorne odgovore u ciljnim ćelijama.<ref name="pmid25359497"/><ref name="pmid25052386">{{cite journal | vauthors = Qu Q, Xuan W, Fan GH | title = Roles of resolvins in the resolution of acute inflammation | journal = Cell Biology International | volume = 39 | issue = 1 | pages = 3–22 | year = 2015 | pmid = 25052386 | doi = 10.1002/cbin.10345 | s2cid = 10160642 }}</ref><ref name="pmid25548799">{{cite journal | vauthors = Mariani F, Roncucci L | title = Chemerin/chemR23 axis in inflammation onset and resolution | journal = Inflammation Research| volume = 64 | issue = 2 | pages = 85–95 | year = 2015 | pmid = 25548799 | doi = 10.1007/s00011-014-0792-7 | s2cid = 18957311 }}</ref> == Oksoeikosanoid== [[Oksoeikosanoid]]:<ref name="pmid15001665">{{cite journal | vauthors = Brink C, Dahlén SE, Drazen J, Evans JF, Hay DW, Rovati GE, Serhan CN, Shimizu T, Yokomizo T | title = International Union of Pharmacology XLIV. Nomenclature for the oxoeicosanoid receptor | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 56 | issue = 1 | pages = 149–57 | year = 2004 | pmid = 15001665 | doi = 10.1124/pr.56.1.4 | s2cid = 7229884 }}</ref> * [[Oksoeikosatetraenski receptor 1|Oksoeikosatetraenski (OXE) receptor 1]] – {{Gen|OXER1}}; OXER1 je receptor za [[5-okso-eikozatetraenska kiselina|5-okso-eikozatetraensku kiselinu]] (5-okso-ETE), kao i za određene druge eikozanoide i dugolančane polinezasićene [[masne kiseline]] koje posjeduju 5-hidroksi ili 5-okso ostatak (vidi [[5-Hidroksieikosatetraenska kiselina]]); relativne potencije potonjih [[metabolit]]a u vezivanju za OXER1 i njegovom aktiviranju su: 5-oksoikosatetraenska kiselina>5-okso-15-hidroksi-eikosatetraenska kiselina>5''S''-hidroperoksi-eikozatetraenska kiselina>[[5-Hidroksieikosatetraenska kiselina]]; analozi 5-okso-eikozatrijenske i 5-okso-oktadekadienske kiseline 5-okso-ETE su jednako potentni kao i 5-okso-ETE u stimulaciji ovog receptora (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=271). Aktivacija OXER1 povezana je s proinflamatornim i proalergijskim odgovorima ćelija i tkiva, kao i s proliferacijom različitih linija ljudskih ćelija raka u kulturi.<ref name="pmid25449650">{{cite journal | vauthors = Powell WS, Rokach J | title = Biosynthesis, biological effects, and receptors of hydroxyeicosatetraenoic acids (HETEs) and oxoeicosatetraenoic acids (oxo-ETEs) derived from arachidonic acid | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids | volume = 1851 | issue = 4 | pages = 340–55 | year = 2015 | pmid = 25449650 | doi = 10.1016/j.bbalip.2014.10.008 | pmc = 5710736 }}</ref> == Prostanoidi == [[Prostanoid]]i i [[prostaglandinski receptor]]i Prostanoidi su [[prostaglandin]]i (PG), [[tromboksan]]i (TX) i [[prostaciklin]]i (PGI). Sedam, strukturno povezanih, prostanoidnih receptora spadaju u tri kategorije, na osnovu puteva aktivacije ćelija i aktivnosti koje regulišu. Relaksantni prostanoidni receptori (IP, DP1, EP2 i EP4) povećavaju ćelijske nivoe [[cAMP]]-a; kontraktilni prostanoidni receptori (TP, FP i EP1) mobiliziraju unutarćelijski kalcij; a inhibitorni prostanoidni receptor (EP3) snižava nivoe cAMP-a. Konačni prostanoidni receptor, DP2, strukturno je povezan s klasom receptora [[hemotaksija]] i za razliku od drugih prostanoidnih receptora posreduje hemotaksijske odgovore [[eozinofil]]a, [[bazofil]]a i [[T-pomoćnička ćelija|T-pomoćničkih ćelija]] (Th2 tip). Prostanoidi, posebno PGE2 i PGI2, istaknuti su regulatori upalnih i alergijskih odgovora, kako je definirano studijama prvenstveno na životinjskim modelima, ali i studijama s ljudskim tkivima i, u određenim slučajevima, ljudskim subjektima.<ref name="pmid17767353">{{cite journal | vauthors = Matsuoka T, Narumiya S | title = Prostaglandin receptor signaling in disease | journal = TheScientificWorldJournal | volume = 7 | pages = 1329–47 | year = 2007 | pmid = 17767353 | doi = 10.1100/tsw.2007.182 | pmc = 5901339 | doi-access = free }}</ref> *PGD₂: DP-(PGD₂) ([[Receptor prostaglandina D2|PGD₂ receptor]]) **DP₁ ([[PTGDR1]]) – {{Gene|PTGDR1}}; DP1 je receptor za [[prostaglandin D2]]; relativne potencije u vezivanju i aktiviranju DP1 za sljedeće prostanoide su: PGD2>>PGE2>PGF2α>PGI2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=338). Aktivacija DP2 povezana je s promocijom upalnih i ranih faza alergijskih reakcija; međutim, u ograničenom skupu okolnosti, aktivacija DP1 može ublažiti upalne reakcije.<ref name="pmid21508345">{{cite journal | vauthors = Ricciotti E, FitzGerald GA | title = Prostaglandins and inflammation | journal = Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology | volume = 31 | issue = 5 | pages = 986–1000 | year = 2011 | pmid = 21508345 | pmc = 3081099 | doi = 10.1161/ATVBAHA.110.207449 }}</ref> **DP₂ ([[PTGDR2]]) – {{Gene|PTGDR2}}; DP2, također nazvan CRTH2, je receptor za prostaglandin D2; relativne potencije u vezivanju i stimulisanju PD2 su PGD2 >>PGF2α, PGE2>PGI2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=339&familyId=58&familyType=GPCR). Dok aktivacija DP1 uzrokuje hemotaksiju proinflamatornih ćelija kao što su bazofili, eozinofili i [[Z-ćelija|T-ćelijski]] [[limfocit]]i, njegova delecija kod miševa povezana je sa smanjenjem akutnih alergijskih odgovora kod glodarskog modela.<ref name="pmid21508345"/> Ovo i druga zapažanja sugeriraju da DP2 i DP1 djeluju tako da se međusobno suprotstavljaju.<ref name="pmid25179301">{{cite journal | vauthors = Hohjoh H, Inazumi T, Tsuchiya S, Sugimoto Y | title = Prostanoid receptors and acute inflammation in skin | journal = Biochimie | volume = 107 Pt A | pages = 78–81 | year = 2014 | pmid = 25179301 | doi = 10.1016/j.biochi.2014.08.010 }}</ref> * PGE₂: EP-(PGE₂) ([[Receptor prostaglandina E2|PGE₂ receptor]]) ** EP₁-(PGE₂) ([[PTGER1]]) – {{Gene|PTGER1}}; EP1 je receptor za [[prostaglandin E2]]; relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju EP1 su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=346&familyId=58&familyType=GPCR). Aktivacija EP1 povezana je sa podsticanjem upale, posebno u području percepcije bola uzrokovane upalom, i [[astma|astme]], posebno u području suženja disajnih puteva.<ref name="pmid17767353"/><ref name="pmid25541289">{{cite journal | vauthors = Claar D, Hartert TV, Peebles RS | title = The role of prostaglandins in allergic lung inflammation and asthma | journal = Expert Review of Respiratory Medicine | volume = 9 | issue = 1 | pages = 55–72 | year = 2015 | pmid = 25541289 | pmc = 4380345 | doi = 10.1586/17476348.2015.992783 }}</ref> ** EP₂-(PGE₂) ([[PTGER2]]) – {{Gene|PTGER2}}; EP2 je receptor za prostaglandin E2; relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju EP2 su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=341). Aktivacija EP2 povezana je sa supresijom upalnih i upalom izazvanih reakcija [[plućne fibroze]], kao i alergijskih reakcija.<ref name="pmid17767353"/><ref name="pmid25541289"/> ** EP₃-(PGE₂) ([[PTGER3]]) – {{Gene|PTGER3}}; EP3 je receptor za prostaglandin E2; Relativne potencije u vezivanju za EP3 i njegovom stimulisanju su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2+TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=342). Aktivacija EP3 povezana je sa supresijom rane i kasne faze alergijskih odgovora; aktivacija EP3 je također odgovorna za febrilne odgovore na upalu.<ref name="pmid17767353"/> ** EP₄-(PGE₂) ([[PTGER4]]) – {{Gene|PTGER4}}; EP4 je receptor za prostaglandin E2; relativne potencije u vezivanju za EP4 i njegovom stimulisanju su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=343). Aktivacija EP4, posebno u vezi sa EP2, ključna je za razvoj artritisa u različitim životinjskim modelima.<ref name="pmid17767353"/> * PGF_2α: FP-(PGF_2α) ([[PTGFR]]) – {{Gene|PTGFR}}; FP je receptor za [[prostaglandin F2 alfa]]; relativne potencije u vezivanju i stimulisanju FP su PGF2α>PGD2>PGE2>PGI2=tromboksan A2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=344). Ovaj receptor je najmanje selektivan od prostanoidnih receptora jer se i PGD2 i PGE2 vežu za njega i stimulišu ga potencijama bliskim onoj PGF2α. FP ima dvije [[alternativna prerada RNK|varijante splajsovanja]], FPa i FPb, koje se razlikuju po dužini svojih [[C-terminal]]nih repova. Aktivacija FP izazvana PGF2α ima proinflamatorne efekte, kao i ulogu u ovulaciji, luteolizi, kontrakciji glatkih mišića maternice i početku porođaja. Analozi PGF2α su razvijeni za sinhronizaciju estrusa, pobačaj kod domaćih životinja, utjecaj na reproduktivnu funkciju kod ljudi i smanjenje intraokularnog pritiska kod [[glaukom]]a.<ref name="pmid21508345"/> * PGI₂ ([[prostaciklin]]): IP-(PGI₂) ([[PTGIR]]) – {{Gene|PTGIR}}; IP je receptor za [[prostaciklin]] I2; relativne potencije u vezivanju i stimulisanju IP su: PGI2>>PGD2= PGE2=PGF2α>TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=345). Aktivacija IP je povezana sa poboljšanjem kapilarne propusnosti kod upale i alergijskih reakcija, kao i sa djelimičnim supresijom eksperimentalnog artritisa kod životinjskih modela. IP se eksprimira u najmanje tri [[alternativno spojene]] [[izoforme]] koje se razlikuju po dužini svog C-terminusa i koje također aktiviraju različite ćelijske signalne puteve i odgovore.<ref name="pmid17767353"/> * TXA₂ ([[tromboksan]]): TP-(TXA₂) ([[TBXA2R]]) – {{Gene|TBXA2R}}; TP je receptor za [[tromboksan A2]]; relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju TP su TXA2=PGH2>>PGD2=PGE2=PGF2α=PGI2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=346&familyId=58&familyType=GPCR). Pored PGH2, utvrđeno je da nekoliko [[izoprostan]]a snažno stimulira TP i djelomično djeluje putem njega.<ref name="pmid24646155">{{cite journal | vauthors = Bauer J, Ripperger A, Frantz S, Ergün S, Schwedhelm E, Benndorf RA | title = Pathophysiology of isoprostanes in the cardiovascular system: implications of isoprostane-mediated thromboxane A2 receptor activation | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 171 | issue = 13 | pages = 3115–31 | year = 2014 | pmid = 24646155 | pmc = 4080968 | doi = 10.1111/bph.12677 }}</ref> TP receptor se eksprimira u većini tipova ljudskih ćelija kao dvije [[alternativno spojene]] [[izoforme]], TP receptor-α i TP receptor β, koji se razlikuju po dužini svog [[C-terminal]]nog repa; ove izoforme komuniciraju s različitim G-proteinima, podliježu heterodimerizaciji i time rezultiraju različitim promjenama u intracelularnoj signalizaciji (samo se TP receptor α eksprimira kod miševa). Aktivacija TP-a pomoću TXA2 ili izoprostana povezana je s proinflamatornim odgovorima u ćelijama, tkivima i životinjskim modelima.<ref name="pmid21508345"/><ref name="pmid24646155"/> Aktivacija TP-a je također povezana s promocijom [[agregacija trombocita|agregacije trombocita]] i time [[zgrušavanje krvi|zgrušavanja krvi]] i [[tromboza|tromboze]].<ref name="pmid25597592">{{cite journal | vauthors = Lüscher TF, Steffel J | title = Individualized antithrombotic therapy | journal = Hamostaseologie | volume = 36 | issue = 1 | pages = 26–32 | year = 2016 | pmid = 25597592 | doi = 10.5482/HAMO-14-12-0080 | s2cid = 11677603 }}</ref> ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== *{{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1289 | title = Leukotriene Receptors | work = IUPHAR Database of Receptors and Ion Channels | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology }} *{{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1297 | title = Prostanoid Receptors | work = IUPHAR Database of Receptors and Ion Channels | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology }} *{{MeshName|Eicosanoid+receptors}} {{G-protein spregnuti receptori}} {{Transmembranski receptori}} {{Prostanoidergici}} {{Leukotrienergici}} {{Kanabinoidergici}} [[Kategorija:G-protein spregnuti receptori]] d0iwntqqfq2q5dnhtrg9gn54qjv95js 3934422 3934421 2026-10-07T21:08:48Z Yasperosus 186531 /* Prostanoidi */ 3934422 wikitext text/x-wiki Većina '''eikosanoidnih receptora''' su [[integralni membranski protein]]i [[G-protein spregnuti receptor]]i (GPCR) koji se [[receptor (biohemija)|vezuju i reaguju na]] [[eikosanoid]]ne signalne molekule. Eikosanoidi se brzo metaboliziraju u neaktivne produkte i stoga su kratkog vijeka. Shodno tome, interakcija eikosanoid-receptor obično je ograničena na lokalnu interakciju: ćelije, nakon stimulacije, metaboliziraju [[arahidonska kiselina|arahidonsku kiselinu]] u eikosanoid koji se zatim veže za srodne receptore na svojoj matičnoj ćeliji (djelujući kao [[autokrina signalizacija|autokrina signalna]] molekula) ili na obližnjim ćelijama (djelujući kao [[parakrina signaliacija|parakrina]] molekula), kako bi pokrenuo funkcionalne odgovore unutar ograničenog područja tkiva, npr. [[upalni odgovor]] na napadajući [[patogen]]. Međutim, u nekim slučajevima, sintetizirani eikosanoid putuje kroz krv (djelujući kao [[hormon]]oliki glasnik), kako bi pokrenuo sistemske ili koordinirane tkivne odgovore, npr. Prostaglandin (PG) E2 koji se lokalno oslobađa putuje do [[hipotalamus]]a i izaziva febrilnu reakciju (vidi {{slink|Groznica|Oslobađanje PGE2}}). Primjer receptora koji nije GPCR, a koji veže mnoge eikosanoide, je [[jedarni receptor]] [[receptor aktiviran peroksisomskim proliferatorom gama|PPAR-γ]].<ref name="pmid9472692">{{cite journal | vauthors = DuBois RN, Gupta R, Brockman J, Reddy BS, Krakow SL, Lazar MA | title = The nuclear eicosanoid receptor, PPAR-γ, is aberrantly expressed in colonic cancers | journal = Carcinogenesis | volume = 19 | issue = 1 | pages = 49–53 | year = 1998 | pmid = 9472692 | doi = 10.1093/carcin/19.1.49 | doi-access = }}</ref> Slijedeća je lista ljudskih eikosanoidnih GPCR-ova grupiranih prema vrsti eikosanoidnog [[ligand]]a na koji se svaki veže:<ref name="pmid7938166">{{cite journal | vauthors = Coleman RA, Smith WL, Narumiya S | title = International Union of Pharmacology classification of prostanoid receptors: properties, distribution, and structure of the receptors and their subtypes | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 46 | issue = 2 | pages = 205–29 | year = 1994 | pmid = 7938166 }}</ref><ref name="pmid12615958">{{cite journal | vauthors = Brink C, Dahlén SE, Drazen J, Evans JF, Hay DW, Nicosia S, Serhan CN, Shimizu T, Yokomizo T | title = International Union of Pharmacology XXXVII. Nomenclature for leukotriene and lipoxin receptors | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 55 | issue = 1 | pages = 195–227 | year = 2003 | pmid = 12615958 | doi = 10.1124/pr.55.1.8 | s2cid = 1584172 }}</ref> == Leukotrien == [[Leukotrien]]i: * BLT₁ ([[Leukotrien B4 receptor|Leukotrien B₄ receptor]]) – {{Gen|LTB4R}}; BLT1 primarni je receptor za [[leukotrien B4]]. Relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju BLT1 su: leukotrien B4>20-hidroksi-leukotrien B4>>[[12-Hidroksieikozatetraenska kiselina]] (''R'' izomer) (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=267; pogledajte također [[ALOX12B]] i [[12-Hidroksieikozatetraenska kiselina]]). Aktivacija BLT1 povezana je s proinflamatornim odgovorima u ćelijama, tkivima i životinjskim modelima.<ref name="pmid24588652">{{cite journal | vauthors = Bäck M, Powell WS, Dahlén SE, Drazen JM, Evans JF, Serhan CN, Shimizu T, Yokomizo T, Rovati GE | title = Update on leukotriene, lipoxin and oxoeicosanoid receptors: IUPHAR Review 7 | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 171 | issue = 15 | pages = 3551–74 | year = 2014 | pmid = 24588652 | pmc = 4128057 | doi = 10.1111/bph.12665 }}</ref> * BLT₂ ([[Leukotrien B4 receptor 2|Leukotrien B₄ receptor 2]]) – {{Gene|LTB4R2}}; receptor za [[12-hidroksiheptadekatriensku kiselinu]], [[leukotrien B4]] i određene druge eikozanoide i metabolite polinezasićenih masnih kiselina (vidi [[BLT2]]). Relativne potentnosti u vezivanju za BLT2 i stimulisanju istog su: 12-hidroksiheptadekatrienska kiselina (''S'' izomer)>[[leukotrien B4]]>[[12-Hidroksieikozatetraenska kiselina]] (''S'' izomer) = 12-hidroperoksieikozatetraenska kiselina (''S'' izomer)>[[15-Hidroksieikozatetraenska kiselina]] (''S'' izomer])>12-hidroksieikozatetraenska kiselina (''R'' izomer)>20-hidroksi-leukotrien LTB4 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=268). Aktivacija BLT2 povezana je s proinflamatornim odgovorima ćelija i tkiva.<ref name="pmid24588652"/> * CysLT₁ ([[Cisteinil leukotrienski receptor 1]]) – {{Gene|CYSLTR1}}; CYSLTR1 jest receptor za [[Leukotrien C4]] i [[Leukotrien D4]]; u ćelijama se veže i reaguje na leukotrien C4 jače nego na leukotrien D4. Relativne potencije za vezivanje i aktivaciju CYSLTR1 su: leukotrien C4≥ leukotrien D4>>leukotrien E4 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=270). Aktivacija ovog receptora povezana je s proalergijskim odgovorima u ćelijama, tkivima i [[modelni organizam|životinjskim modelima]].<ref name="pmid25572555">{{cite journal | vauthors = Liu M, Yokomizo T | title = The role of leukotrienes in allergic diseases | journal = Allergology International | volume = 64 | issue = 1 | pages = 17–26 | year = 2015 | pmid = 25572555 | doi = 10.1016/j.alit.2014.09.001 | doi-access = free }}</ref> * CysLT₂ ([[Cisteinil leukotrienski receptor 2]]) – {{Gene|CYSLTR2}}; Slično CYSLTR1, CYSLTR2 je receptor za [[Leukotrien C4]] i [[Leukotrien D4]]; podjednako se dobro veže i reaguje na posljednja dva liganda. Relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju CYSLTR2 su: leukotrien C4≥leukotrien D4>>leukotrien E4 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=270). Aktivacija ovog CYSLT2 receptora povezana je sa proalergijskim odgovorima u ćelijama, tkivima i životinjskim modelima.<ref name="pmid25572555"/> * [[GPR99|GPR99/OXGR1]] – {{Gene|GPR99}}; GPR99, također poznat kao 2-oksoglutaratni receptor 1 (OXGR1) ili cisteinil leukotrienski receptor E (CysLTE), je treći CysLTR receptor; za razliku od CYSLTR1 i CYSLTR2, GPR99 se mnogo jače veže i reaguje na [[Leukotrien E4]] nego na leukotrien C4 ili leukotrien D4. GPR99 je također receptor za [[alfa-ketoglutarat]], vezujući se i reagujući na ovaj ligand mnogo slabije nego na bilo koji od tri navedena leukotriena. Aktivacija ovog receptora pomoću LTC4 povezana je s proalergijskim odgovorima u ćelijama i životinjskom modelu.<ref name="pmid24588652"/><ref name="pmid23504326">{{cite journal | vauthors = Kanaoka Y, Maekawa A, Austen KF | title = Identification of GPR99 protein as a potential third cysteinyl leukotriene receptor with a preference for leukotriene E4 ligand | journal = J. Biol. Chem. | volume = 288 | issue = 16 | pages = 10967–72 | year = 2013 | pmid = 23504326 | pmc = 3630866 | doi = 10.1074/jbc.C113.453704 | doi-access = free }}</ref> Funkcija GPR99 kao receptora za leukotrien E4 potvrđena je na mišjem modelu alergijskog rinitisa.<ref name="pmid27185938">{{cite journal | vauthors = Bankova LG, Lai J, Yoshimoto E, Boyce JA, Austen KF, Kanaoka Y, Barrett NA | title = Leukotriene E4 elicits respiratory epithelial cell mucin release through the G-protein-coupled receptor, GPR99 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 113 | issue = 22 | pages = 6242–7 | year = 2016 | pmid = 27185938 | pmc = 4896673 | doi = 10.1073/pnas.1605957113 | bibcode = 2016PNAS..113.6242B | doi-access = free }}</ref> * [[GPR17]] – {{Gene|GPR17}}; dok je jedna studija izvijestila da se [[leukotrien C4]], [[leukotrien D4]] i [[leukotrien E4]] vežu za GPR17 i aktiviraju ga s jednakom potentnošću, mnoge naknadne studije to nisu potvrdile. Također je objavljeno da je GPR17, koji se uglavnom eksprimira u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]], receptor za purine, [[adenozin-trifosfat]] i [[uridin-difosfat]], te određene glikozilirane uridin difosfat purine (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=88), kao i da je uključen u životinjske modele reakcija [[demijelinizacija|demijelinizacije]] centralnog nervnog sistema.<ref name="pmid24588652"/><ref name="pmid27863043">{{cite journal | vauthors = Marucci G, Dal Ben D, Lambertucci C, Santinelli C, Spinaci A, Thomas A, Volpini R, Buccioni M | title = The G Protein-Coupled Receptor GPR17: Overview and Update | journal = ChemMedChem | volume = 11 | issue = 23 | pages = 2567–2574 | year = 2016 | pmid = 27863043 | doi = 10.1002/cmdc.201600453 | hdl = 11581/394099 | s2cid = 10935349 | hdl-access = free }}</ref><ref name="pmid26453964">{{cite journal | vauthors = Fumagalli M, Lecca D, Abbracchio MP | title = CNS remyelination as a novel reparative approach to neurodegenerative diseases: The roles of purinergic signaling and the P2Y-like receptor GPR17 | journal = Neuropharmacology | volume = 104 | pages = 82–93 | year = 2016 | pmid = 26453964 | doi = 10.1016/j. neuropharm.2015.10.005 | hdl = 2434/349470 | s2cid = 26235050 | hdl-access = free }}<ref> Međutim, nedavni izvještaji nisu potvrdili ove posljednje nalaze; konsenzus trenutnog mišljenja je da pravi [[ligand]](i) za GPR17 tek treba da se definišu (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=88). == Lipoksin == [[Lipoksini]]: * ALX/FPR2 (također nazvan [[FPR2]], ALX, ALX/FPR, formil peptidni receptor-sličan 1) – {{Gene|FPR2}}; receptor za [[lipoksin]] A4 i 15-epi-lipoksin A4 (ili AT-LxA4) eikosanoide, ali i mnoge druge agense, uključujući [[dokozanoide]] [[resolvin]] D1, resolvin D2 i 17R-resolvin D1 (vidi [[specijalizovani prorastvorni medijator]]i; oligopeptide kao što su [[N-formilmetionin-leucil-fenilalanin]]; i razne proteine kao što je fragment aminokiseline 1 do 42 [[amiloid beta]], [[humanin]] i [[N-terminal]]no skraćeni oblik [[hemotaksija|hemotaksijskog]] hemokina, [[CCL23]] (vidi [[FPR2#Ligandi i aktivnosti povezane s bolestima na bazi liganda]]). Relativne potencije u vezivanju za i aktiviranju ALX/FPR su: lipoksin A4 = lipoksin A4 izazvan aspirinom > [[leukotrien C4]]=[[leukotrien D4]]>>15-deoksi-LXA4>>N-Formilmetionin-leucil-fenilalanin (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=223}. Aktivacija ALX/FPR2 lipoksinima povezana je s protuupalnim odgovorima ciljnih ćelija i tkiva.<ref name="pmid19498085">{{cite journal | vauthors = Ye RD, Boulay F, Wang JM, Dahlgren C, Gerard C, Parmentier M, Serhan CN, Murphy PM | title = International Union of Basic and Clinical Pharmacology. LXXIII. Nomenclature for the formyl peptide receptor (FPR) family | journal = Pharmacological Reviews | volume = 61 | issue = 2 | pages = 119–61 | year = 2009 | pmid = 19498085 | pmc = 2745437 | doi = 10.1124/pr.109.001578 }}</ref><ref name="pmid26339646">{{cite journal | vauthors = Lim JY, Park CK, Hwang SW | title = Biological Roles of Resolvins and Related Substances in the Resolution of Pain | journal = BioMed Research International | volume = 2015 | article-number = 830930 | year = 2015 | pmid = 26339646 | pmc = 4538417 | doi = 10.1155/2015/830930 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid25359497">{{cite journal | vauthors = Serhan CN, Chiang N, Dalli J, Levy BD | title = Lipid mediators in the resolution of inflammation | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 2 | article-number = a016311 | year = 2014 | pmid = 25359497 | doi = 10.1101/cshperspect.a016311 | pmc=4315926}}</ref> Receptori koji se vežu i reaguju na širok spektar liganada sa tako naizgled različitim strukturnim sličnostima kao što su oni kod ALX/FPR često se nazivaju promiskuitetnim. == Resolvin E == [[Resolvin]] Es: * [[CMKLR1]] – {{Gene|CMKLR1}}; CMKLR1, također nazvan hemokinoliki receptor 1 ili ChemR23, je receptor za eikozanoide [[resolvin]] E1 i 18S-resolvin E2 (vidi [[specijalizovani pro-resolvin medijatori]]) kao i za [[kemerin]], [[adipokin]] protein; relativne potentnosti u vezivanju za i aktiviranju CMKLR1 su: resolvin E1>kemerin [[C-terminal]]ni peptid>18''R''-hidroksi-eikozapentaenska kiselina (18''R''-EPE)>eikozapentaenska kiselina (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=79). Izgleda da resolvini aktiviraju ovaj receptor na drugačiji način od kemerina: resolvini djeluju kroz njega da bi suzbili, dok kemerin djeluje kroz njega da bi stimulisao proinflamatorne odgovore u ciljnim ćelijama.<ref name="pmid25359497"/><ref name="pmid25052386">{{cite journal | vauthors = Qu Q, Xuan W, Fan GH | title = Roles of resolvins in the resolution of acute inflammation | journal = Cell Biology International | volume = 39 | issue = 1 | pages = 3–22 | year = 2015 | pmid = 25052386 | doi = 10.1002/cbin.10345 | s2cid = 10160642 }}</ref><ref name="pmid25548799">{{cite journal | vauthors = Mariani F, Roncucci L | title = Chemerin/chemR23 axis in inflammation onset and resolution | journal = Inflammation Research| volume = 64 | issue = 2 | pages = 85–95 | year = 2015 | pmid = 25548799 | doi = 10.1007/s00011-014-0792-7 | s2cid = 18957311 }}</ref> == Oksoeikosanoid== [[Oksoeikosanoid]]:<ref name="pmid15001665">{{cite journal | vauthors = Brink C, Dahlén SE, Drazen J, Evans JF, Hay DW, Rovati GE, Serhan CN, Shimizu T, Yokomizo T | title = International Union of Pharmacology XLIV. Nomenclature for the oxoeicosanoid receptor | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 56 | issue = 1 | pages = 149–57 | year = 2004 | pmid = 15001665 | doi = 10.1124/pr.56.1.4 | s2cid = 7229884 }}</ref> * [[Oksoeikosatetraenski receptor 1|Oksoeikosatetraenski (OXE) receptor 1]] – {{Gen|OXER1}}; OXER1 je receptor za [[5-okso-eikozatetraenska kiselina|5-okso-eikozatetraensku kiselinu]] (5-okso-ETE), kao i za određene druge eikozanoide i dugolančane polinezasićene [[masne kiseline]] koje posjeduju 5-hidroksi ili 5-okso ostatak (vidi [[5-Hidroksieikosatetraenska kiselina]]); relativne potencije potonjih [[metabolit]]a u vezivanju za OXER1 i njegovom aktiviranju su: 5-oksoikosatetraenska kiselina>5-okso-15-hidroksi-eikosatetraenska kiselina>5''S''-hidroperoksi-eikozatetraenska kiselina>[[5-Hidroksieikosatetraenska kiselina]]; analozi 5-okso-eikozatrijenske i 5-okso-oktadekadienske kiseline 5-okso-ETE su jednako potentni kao i 5-okso-ETE u stimulaciji ovog receptora (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=271). Aktivacija OXER1 povezana je s proinflamatornim i proalergijskim odgovorima ćelija i tkiva, kao i s proliferacijom različitih linija ljudskih ćelija raka u kulturi.<ref name="pmid25449650">{{cite journal | vauthors = Powell WS, Rokach J | title = Biosynthesis, biological effects, and receptors of hydroxyeicosatetraenoic acids (HETEs) and oxoeicosatetraenoic acids (oxo-ETEs) derived from arachidonic acid | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids | volume = 1851 | issue = 4 | pages = 340–55 | year = 2015 | pmid = 25449650 | doi = 10.1016/j.bbalip.2014.10.008 | pmc = 5710736 }}</ref> == Prostanoidi == [[Prostanoid]]i i [[prostaglandinski receptor]]i Prostanoidi su [[prostaglandin]]i (PG), [[tromboksan]]i (TX) i [[prostaciklin]]i (PGI). Sedam, strukturno povezanih, prostanoidnih receptora spadaju u tri kategorije, na osnovu puteva aktivacije ćelija i aktivnosti koje regulišu. Relaksantni prostanoidni receptori (IP, DP1, EP2 i EP4) povećavaju ćelijske nivoe [[cAMP]]-a; kontraktilni prostanoidni receptori (TP, FP i EP1) mobiliziraju unutarćelijski kalcij; a inhibitorni prostanoidni receptor (EP3) snižava nivoe cAMP-a. Konačni prostanoidni receptor, DP2, strukturno je povezan s klasom receptora [[hemotaksija]] i za razliku od drugih prostanoidnih receptora posreduje hemotaksijske odgovore [[eozinofil]]a, [[bazofil]]a i [[T-pomoćnička ćelija|T-pomoćničkih ćelija]] (Th2 tip). Prostanoidi, posebno PGE2 i PGI2, istaknuti su regulatori upalnih i alergijskih odgovora, kako je definirano studijama prvenstveno na životinjskim modelima, ali i studijama s ljudskim tkivima i, u određenim slučajevima, ljudskim subjektima.<ref name="pmid17767353">{{cite journal | vauthors = Matsuoka T, Narumiya S | title = Prostaglandin receptor signaling in disease | journal = TheScientificWorldJournal | volume = 7 | pages = 1329–47 | year = 2007 | pmid = 17767353 | doi = 10.1100/tsw.2007.182 | pmc = 5901339 | doi-access = free }}</ref> *PGD₂: DP-(PGD₂) ([[Receptor prostaglandina D2|PGD₂ receptor]]) **DP₁ ([[PTGDR1]]) – {{Gene|PTGDR1}}; DP1 je receptor za [[prostaglandin D2]]; relativne potencije u vezivanju i aktiviranju DP1 za sljedeće prostanoide su: PGD2>>PGE2>PGF2α>PGI2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=338). Aktivacija DP2 povezana je s promocijom upalnih i ranih faza alergijskih reakcija; međutim, u ograničenom skupu okolnosti, aktivacija DP1 može ublažiti upalne reakcije.<ref name="pmid21508345">{{cite journal | vauthors = Ricciotti E, FitzGerald GA | title = Prostaglandins and inflammation | journal = Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology | volume = 31 | issue = 5 | pages = 986–1000 | year = 2011 | pmid = 21508345 | pmc = 3081099 | doi = 10.1161/ATVBAHA.110.207449 }}</ref> **DP₂ ([[PTGDR2]]) – {{Gene|PTGDR2}}; DP2, također nazvan CRTH2, je receptor za prostaglandin D2; relativne potencije u vezivanju i stimulisanju PD2 su PGD2 >>PGF2α, PGE2>PGI2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=339&familyId=58&familyType=GPCR). Dok aktivacija DP1 uzrokuje hemotaksiju proinflamatornih ćelija kao što su bazofili, eozinofili i [[Z-ćelija|T-ćelijski]] [[limfocit]]i, njegova delecija kod miševa povezana je sa smanjenjem akutnih alergijskih odgovora kod glodarskog modela.<ref name="pmid21508345"/> Ovo i druga zapažanja sugeriraju da DP2 i DP1 djeluju tako da se međusobno suprotstavljaju.<ref name="pmid25179301">{{cite journal | vauthors = Hohjoh H, Inazumi T, Tsuchiya S, Sugimoto Y | title = Prostanoid receptors and acute inflammation in skin | journal = Biochimie | volume = 107 Pt A | pages = 78–81 | year = 2014 | pmid = 25179301 | doi = 10.1016/j.biochi.2014.08.010 }}</ref> * PGE₂: EP-(PGE₂) ([[Receptor prostaglandina E2|PGE₂ receptor]]) ** EP₁-(PGE₂) ([[PTGER1]]) – {{Gene|PTGER1}}; EP1 je receptor za [[prostaglandin E2]]; relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju EP1 su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=346&familyId=58&familyType=GPCR). Aktivacija EP1 povezana je sa podsticanjem upale, posebno u području percepcije bola uzrokovane upalom, i [[astma|astme]], posebno u području suženja disajnih puteva.<ref name="pmid17767353"/><ref name="pmid25541289">{{cite journal | vauthors = Claar D, Hartert TV, Peebles RS | title = The role of prostaglandins in allergic lung inflammation and asthma | journal = Expert Review of Respiratory Medicine | volume = 9 | issue = 1 | pages = 55–72 | year = 2015 | pmid = 25541289 | pmc = 4380345 | doi = 10.1586/17476348.2015.992783 }}</ref> ** EP₂-(PGE₂) ([[PTGER2]]) – {{Gene|PTGER2}}; EP2 je receptor za prostaglandin E2; relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju EP2 su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=341). Aktivacija EP2 povezana je sa supresijom upalnih i upalom izazvanih reakcija [[plućne fibroze]], kao i alergijskih reakcija.<ref name="pmid17767353"/><ref name="pmid25541289"/> ** EP₃-(PGE₂) ([[PTGER3]]) – {{Gene|PTGER3}}; EP3 je receptor za prostaglandin E2; Relativne potencije u vezivanju za EP3 i njegovom stimulisanju su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2+TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=342). Aktivacija EP3 povezana je sa supresijom rane i kasne faze alergijskih odgovora; aktivacija EP3 je također odgovorna za febrilne odgovore na upalu.<ref name="pmid17767353"/> ** EP₄-(PGE₂) ([[PTGER4]]) – {{Gene|PTGER4}}; EP4 je receptor za prostaglandin E2; relativne potencije u vezivanju za EP4 i njegovom stimulisanju su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=343). Aktivacija EP4, posebno u vezi sa EP2, ključna je za razvoj artritisa u različitim životinjskim modelima.<ref name="pmid17767353"/> * PGF_2α: FP-(PGF_2α) ([[PTGFR]]) – {{Gene|PTGFR}}; FP je receptor za [[prostaglandin F2 alfa]]; relativne potencije u vezivanju i stimulisanju FP su PGF2α>PGD2>PGE2>PGI2=tromboksan A2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=344). Ovaj receptor je najmanje selektivan od prostanoidnih receptora jer se i PGD2 i PGE2 vežu za njega i stimulišu ga potencijama bliskim onoj PGF2α. FP ima dvije [[alternativna prerada RNK|varijante splajsovanja]], FPa i FPb, koje se razlikuju po dužini svojih [[C-terminal]]nih repova. Aktivacija FP izazvana PGF2α ima proinflamatorne efekte, kao i ulogu u ovulaciji, luteolizi, kontrakciji glatkih mišića maternice i početku porođaja. Analozi PGF2α su razvijeni za sinhronizaciju estrusa, pobačaj kod domaćih životinja, utjecaj na reproduktivnu funkciju kod ljudi i smanjenje intraokularnog pritiska kod [[glaukom]]a.<ref name="pmid21508345"/> * PGI₂ ([[prostaciklin]]): IP-(PGI₂) ([[PTGIR]]) – {{Gene|PTGIR}}; IP je receptor za [[prostaciklin]] I2; relativne potencije u vezivanju i stimulisanju IP su: PGI2>>PGD2= PGE2=PGF2α>TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=345). Aktivacija IP je povezana sa poboljšanjem kapilarne propusnosti kod upale i alergijskih reakcija, kao i sa djelimičnim supresijom eksperimentalnog artritisa kod životinjskih modela. IP se eksprimira u najmanje tri [[alternativno spojene]] [[izoforme]] koje se razlikuju po dužini svog C-terminusa i koje također aktiviraju različite ćelijske signalne puteve i odgovore.<ref name="pmid17767353"/> * TXA₂ ([[tromboksan]]): TP-(TXA₂) ([[TBXA2R]]) – {{Gene|TBXA2R}}; TP je receptor za [[tromboksan A2]]; relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju TP su TXA2=PGH2>>PGD2=PGE2=PGF2α=PGI2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=346&familyId=58&familyType=GPCR). Pored PGH2, utvrđeno je da nekoliko [[izoprostan]]a snažno stimulira TP i djelomično djeluje putem njega.<ref name="pmid24646155">{{cite journal | vauthors = Bauer J, Ripperger A, Frantz S, Ergün S, Schwedhelm E, Benndorf RA | title = Pathophysiology of isoprostanes in the cardiovascular system: implications of isoprostane-mediated thromboxane A2 receptor activation | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 171 | issue = 13 | pages = 3115–31 | year = 2014 | pmid = 24646155 | pmc = 4080968 | doi = 10.1111/bph.12677 }}</ref> TP receptor se eksprimira u većini tipova ljudskih ćelija kao dvije [[alternativna prerada RNK|alternativno prerađene]] [[izoforme]], TP receptor-α i TP receptor β, koji se razlikuju po dužini svog [[C-terminal]]nog repa; ove izoforme komuniciraju s različitim G-proteinima, podliježu heterodimerizaciji i time rezultiraju različitim promjenama u intracelularnoj signalizaciji (samo se TP receptor α eksprimira kod miševa). Aktivacija TP-a pomoću TXA2 ili izoprostana povezana je s proinflamatornim odgovorima u ćelijama, tkivima i životinjskim modelima.<ref name="pmid21508345"/><ref name="pmid24646155"/> Aktivacija TP-a je također povezana s promocijom [[agregacija trombocita|agregacije trombocita]] i time [[zgrušavanje krvi|zgrušavanja krvi]] i [[tromboza|tromboze]].<ref name="pmid25597592">{{cite journal | vauthors = Lüscher TF, Steffel J | title = Individualized antithrombotic therapy | journal = Hamostaseologie | volume = 36 | issue = 1 | pages = 26–32 | year = 2016 | pmid = 25597592 | doi = 10.5482/HAMO-14-12-0080 | s2cid = 11677603 }}</ref> ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== *{{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1289 | title = Leukotriene Receptors | work = IUPHAR Database of Receptors and Ion Channels | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology }} *{{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1297 | title = Prostanoid Receptors | work = IUPHAR Database of Receptors and Ion Channels | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology }} *{{MeshName|Eicosanoid+receptors}} {{G-protein spregnuti receptori}} {{Transmembranski receptori}} {{Prostanoidergici}} {{Leukotrienergici}} {{Kanabinoidergici}} [[Kategorija:G-protein spregnuti receptori]] dhd2m7ds8kkoacwbvo27y0jtm4la8ux 3934423 3934422 2026-10-07T21:23:20Z Yasperosus 186531 /* Leukotrien */ 3934423 wikitext text/x-wiki Većina '''eikosanoidnih receptora''' su [[integralni membranski protein]]i [[G-protein spregnuti receptor]]i (GPCR) koji se [[receptor (biohemija)|vezuju i reaguju na]] [[eikosanoid]]ne signalne molekule. Eikosanoidi se brzo metaboliziraju u neaktivne produkte i stoga su kratkog vijeka. Shodno tome, interakcija eikosanoid-receptor obično je ograničena na lokalnu interakciju: ćelije, nakon stimulacije, metaboliziraju [[arahidonska kiselina|arahidonsku kiselinu]] u eikosanoid koji se zatim veže za srodne receptore na svojoj matičnoj ćeliji (djelujući kao [[autokrina signalizacija|autokrina signalna]] molekula) ili na obližnjim ćelijama (djelujući kao [[parakrina signaliacija|parakrina]] molekula), kako bi pokrenuo funkcionalne odgovore unutar ograničenog područja tkiva, npr. [[upalni odgovor]] na napadajući [[patogen]]. Međutim, u nekim slučajevima, sintetizirani eikosanoid putuje kroz krv (djelujući kao [[hormon]]oliki glasnik), kako bi pokrenuo sistemske ili koordinirane tkivne odgovore, npr. Prostaglandin (PG) E2 koji se lokalno oslobađa putuje do [[hipotalamus]]a i izaziva febrilnu reakciju (vidi {{slink|Groznica|Oslobađanje PGE2}}). Primjer receptora koji nije GPCR, a koji veže mnoge eikosanoide, je [[jedarni receptor]] [[receptor aktiviran peroksisomskim proliferatorom gama|PPAR-γ]].<ref name="pmid9472692">{{cite journal | vauthors = DuBois RN, Gupta R, Brockman J, Reddy BS, Krakow SL, Lazar MA | title = The nuclear eicosanoid receptor, PPAR-γ, is aberrantly expressed in colonic cancers | journal = Carcinogenesis | volume = 19 | issue = 1 | pages = 49–53 | year = 1998 | pmid = 9472692 | doi = 10.1093/carcin/19.1.49 | doi-access = }}</ref> Slijedeća je lista ljudskih eikosanoidnih GPCR-ova grupiranih prema vrsti eikosanoidnog [[ligand]]a na koji se svaki veže:<ref name="pmid7938166">{{cite journal | vauthors = Coleman RA, Smith WL, Narumiya S | title = International Union of Pharmacology classification of prostanoid receptors: properties, distribution, and structure of the receptors and their subtypes | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 46 | issue = 2 | pages = 205–29 | year = 1994 | pmid = 7938166 }}</ref><ref name="pmid12615958">{{cite journal | vauthors = Brink C, Dahlén SE, Drazen J, Evans JF, Hay DW, Nicosia S, Serhan CN, Shimizu T, Yokomizo T | title = International Union of Pharmacology XXXVII. Nomenclature for leukotriene and lipoxin receptors | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 55 | issue = 1 | pages = 195–227 | year = 2003 | pmid = 12615958 | doi = 10.1124/pr.55.1.8 | s2cid = 1584172 }}</ref> == Leukotrien == [[Leukotrien]]i: * BLT₁ ([[Leukotrien B4 receptor|Leukotrien B₄ receptor]]) – {{Gen|LTB4R}}; BLT1 primarni je receptor za [[leukotrien B4]]. Relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju BLT1 su: leukotrien B4>20-hidroksi-leukotrien B4>>[[12-Hidroksieikozatetraenska kiselina]] (''R'' izomer) (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=267; pogledajte također [[ALOX12B]] i [[12-Hidroksieikozatetraenska kiselina]]). Aktivacija BLT1 povezana je s proinflamatornim odgovorima u ćelijama, tkivima i životinjskim modelima.<ref name="pmid24588652">{{cite journal | vauthors = Bäck M, Powell WS, Dahlén SE, Drazen JM, Evans JF, Serhan CN, Shimizu T, Yokomizo T, Rovati GE | title = Update on leukotriene, lipoxin and oxoeicosanoid receptors: IUPHAR Review 7 | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 171 | issue = 15 | pages = 3551–74 | year = 2014 | pmid = 24588652 | pmc = 4128057 | doi = 10.1111/bph.12665 }}</ref> * BLT₂ ([[Leukotrien B4 receptor 2|Leukotrien B₄ receptor 2]]) – [[LTB4R2 (gen)]] receptor za [[12-hidroksiheptadekatriensku kiselinu]], [[leukotrien B4]] i određene druge eikozanoide i metabolite polinezasićenih masnih kiselina (vidi [[BLT2]]). Relativne potentnosti u vezivanju za BLT2 i stimulisanju istog su: 12-hidroksiheptadekatrienska kiselina (''S'' izomer)>[[leukotrien B4]]>[[12-Hidroksieikozatetraenska kiselina]] (''S'' izomer) = 12-hidroperoksieikozatetraenska kiselina (''S'' izomer)>[[15-Hidroksieikozatetraenska kiselina]] (''S'' izomer])>12-hidroksieikozatetraenska kiselina (''R'' izomer)>20-hidroksi-leukotrien LTB4 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=268). Aktivacija BLT2 povezana je s proinflamatornim odgovorima ćelija i tkiva.<ref name="pmid24588652"/> * CysLT₁ ([[Cisteinil leukotrienski receptor 1]]) – [[CYSLTR1 (gen) ]]; CYSLTR1 jest receptor za [[Leukotrien C4]] i [[Leukotrien D4]]; u ćelijama se veže i reaguje na leukotrien C4 jače nego na leukotrien D4. Relativne potencije za vezivanje i aktivaciju CYSLTR1 su: leukotrien C4≥ leukotrien D4>>leukotrien E4 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=270). Aktivacija ovog receptora povezana je s proalergijskim odgovorima u ćelijama, tkivima i [[modelni organizam|životinjskim modelima]].<ref name="pmid25572555">{{cite journal | vauthors = Liu M, Yokomizo T | title = The role of leukotrienes in allergic diseases | journal = Allergology International | volume = 64 | issue = 1 | pages = 17–26 | year = 2015 | pmid = 25572555 | doi = 10.1016/j.alit.2014.09.001 | doi-access = free }}</ref> * CysLT₂ ([[Cisteinil leukotrienski receptor 2]]) – [[CYSLTR2 (gen)]]; Slično CYSLTR1, CYSLTR2 je receptor za [[Leukotrien C4]] i [[Leukotrien D4]]; podjednako se dobro veže i reaguje na posljednja dva liganda. Relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju CYSLTR2 su: leukotrien C4≥leukotrien D4>>leukotrien E4 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=270). Aktivacija ovog CYSLT2 receptora povezana je sa proalergijskim odgovorima u ćelijama, tkivima i životinjskim modelima.<ref name="pmid25572555"/> * [[GPR99|GPR99/OXGR1]] – [[GPR99 (gen)]]; GPR99, također poznat kao 2-oksoglutaratni receptor 1 (OXGR1) ili cisteinil leukotrienski receptor E (CysLTE), je treći CysLTR receptor; za razliku od CYSLTR1 i CYSLTR2, GPR99 se mnogo jače veže i reaguje na [[Leukotrien E4]] nego na leukotrien C4 ili leukotrien D4. GPR99 je također receptor za [[alfa-ketoglutarat]], vezujući se i reagujući na ovaj ligand mnogo slabije nego na bilo koji od tri navedena leukotriena. Aktivacija ovog receptora pomoću LTC4 povezana je s proalergijskim odgovorima u ćelijama i životinjskom modelu.<ref name="pmid24588652"/><ref name="pmid23504326">{{cite journal | vauthors = Kanaoka Y, Maekawa A, Austen KF | title = Identification of GPR99 protein as a potential third cysteinyl leukotriene receptor with a preference for leukotriene E4 ligand | journal = J. Biol. Chem. | volume = 288 | issue = 16 | pages = 10967–72 | year = 2013 | pmid = 23504326 | pmc = 3630866 | doi = 10.1074/jbc.C113.453704 | doi-access = free }}</ref> Funkcija GPR99 kao receptora za leukotrien E4 potvrđena je na mišjem modelu alergijskog rinitisa.<ref name="pmid27185938">{{cite journal | vauthors = Bankova LG, Lai J, Yoshimoto E, Boyce JA, Austen KF, Kanaoka Y, Barrett NA | title = Leukotriene E4 elicits respiratory epithelial cell mucin release through the G-protein-coupled receptor, GPR99 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 113 | issue = 22 | pages = 6242–7 | year = 2016 | pmid = 27185938 | pmc = 4896673 | doi = 10.1073/pnas.1605957113 | bibcode = 2016PNAS..113.6242B | doi-access = free }}</ref> * [[GPR17]] – [[GPR17 (gen)]]; dok je jedna studija izvijestila da se [[leukotrien C4]], [[leukotrien D4]] i [[leukotrien E4]] vežu za GPR17 i aktiviraju ga s jednakom potentnošću, mnoge naknadne studije to nisu potvrdile. Također je objavljeno da je GPR17, koji se uglavnom eksprimira u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]], receptor za purine, [[adenozin-trifosfat]] i [[uridin-difosfat]], te određene glikozilirane uridin difosfat purine (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=88), kao i da je uključen u životinjske modele reakcija [[demijelinizacija|demijelinizacije]] centralnog nervnog sistema.<ref name="pmid24588652"/><ref name="pmid27863043">{{cite journal | vauthors = Marucci G, Dal Ben D, Lambertucci C, Santinelli C, Spinaci A, Thomas A, Volpini R, Buccioni M | title = The G Protein-Coupled Receptor GPR17: Overview and Update | journal = ChemMedChem | volume = 11 | issue = 23 | pages = 2567–2574 | year = 2016 | pmid = 27863043 | doi = 10.1002/cmdc.201600453 | hdl = 11581/394099 | s2cid = 10935349 | hdl-access = free }}</ref><ref name="pmid26453964">{{cite journal | vauthors = Fumagalli M, Lecca D, Abbracchio MP | title = CNS remyelination as a novel reparative approach to neurodegenerative diseases: The roles of purinergic signaling and the P2Y-like receptor GPR17 | journal = Neuropharmacology | volume = 104 | pages = 82–93 | year = 2016 | pmid = 26453964 | doi = 10.1016/j. neuropharm.2015.10.005 | hdl = 2434/349470 | s2cid = 26235050 | hdl-access = free }}<ref> Međutim, nedavni izvještaji nisu potvrdili ove posljednje nalaze; konsenzus trenutnog mišljenja je da pravi [[ligand]](i) za GPR17 tek treba da se definišu (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=88). == Lipoksin == [[Lipoksini]]: * ALX/FPR2 (također nazvan [[FPR2]], ALX, ALX/FPR, formil peptidni receptor-sličan 1) – [[FPR2 (gen)]]; receptor za [[lipoksin]] A4 i 15-epi-lipoksin A4 (ili AT-LxA4) eikosanoide, ali i mnoge druge agense, uključujući [[dokozanoide]] [[resolvin]] D1, resolvin D2 i 17R-resolvin D1 (vidi [[specijalizovani prorastvorni medijator]]i; oligopeptide kao što su [[N-formilmetionin-leucil-fenilalanin]]; i razne proteine kao što je fragment aminokiseline 1 do 42 [[amiloid beta]], [[humanin]] i [[N-terminal]]no skraćeni oblik [[hemotaksija|hemotaksijskog]] hemokina, [[CCL23]] (vidi [[FPR2#Ligandi i aktivnosti povezane s bolestima na bazi liganda]]). Relativne potencije u vezivanju za i aktiviranju ALX/FPR su: lipoksin A4 = lipoksin A4 izazvan aspirinom > [[leukotrien C4]]=[[leukotrien D4]]>>15-deoksi-LXA4>>N-Formilmetionin-leucil-fenilalanin (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=223}. Aktivacija ALX/FPR2 lipoksinima povezana je s protuupalnim odgovorima ciljnih ćelija i tkiva.<ref name="pmid19498085">{{cite journal | vauthors = Ye RD, Boulay F, Wang JM, Dahlgren C, Gerard C, Parmentier M, Serhan CN, Murphy PM | title = International Union of Basic and Clinical Pharmacology. LXXIII. Nomenclature for the formyl peptide receptor (FPR) family | journal = Pharmacological Reviews | volume = 61 | issue = 2 | pages = 119–61 | year = 2009 | pmid = 19498085 | pmc = 2745437 | doi = 10.1124/pr.109.001578 }}</ref><ref name="pmid26339646">{{cite journal | vauthors = Lim JY, Park CK, Hwang SW | title = Biological Roles of Resolvins and Related Substances in the Resolution of Pain | journal = BioMed Research International | volume = 2015 | year = 2015 | pmid = 26339646 | pmc = 4538417 | doi = 10.1155/2015/830930 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid25359497">{{cite journal | vauthors = Serhan CN, Chiang N, Dalli J, Levy BD | title = Lipid mediators in the resolution of inflammation | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 2 | year = 2014 | pmid = 25359497 | doi = 10.1101/cshperspect.a016311 | pmc=4315926}}</ref> [[receptor (biohemija)|Receptori]] koji se vežu i reaguju na širok spektar liganada sa tako naizgled različitim strukturnim sličnostima kao što su oni kod ALX/FPR često se nazivaju promiskuitetnim. == Resolvin E == [[Resolvin]] Es: * [[CMKLR1]] – {{Gene|CMKLR1}}; CMKLR1, također nazvan hemokinoliki receptor 1 ili ChemR23, je receptor za eikozanoide [[resolvin]] E1 i 18S-resolvin E2 (vidi [[specijalizovani pro-resolvin medijatori]]) kao i za [[kemerin]], [[adipokin]] protein; relativne potentnosti u vezivanju za i aktiviranju CMKLR1 su: resolvin E1>kemerin [[C-terminal]]ni peptid>18''R''-hidroksi-eikozapentaenska kiselina (18''R''-EPE)>eikozapentaenska kiselina (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=79). Izgleda da resolvini aktiviraju ovaj receptor na drugačiji način od kemerina: resolvini djeluju kroz njega da bi suzbili, dok kemerin djeluje kroz njega da bi stimulisao proinflamatorne odgovore u ciljnim ćelijama.<ref name="pmid25359497"/><ref name="pmid25052386">{{cite journal | vauthors = Qu Q, Xuan W, Fan GH | title = Roles of resolvins in the resolution of acute inflammation | journal = Cell Biology International | volume = 39 | issue = 1 | pages = 3–22 | year = 2015 | pmid = 25052386 | doi = 10.1002/cbin.10345 | s2cid = 10160642 }}</ref><ref name="pmid25548799">{{cite journal | vauthors = Mariani F, Roncucci L | title = Chemerin/chemR23 axis in inflammation onset and resolution | journal = Inflammation Research| volume = 64 | issue = 2 | pages = 85–95 | year = 2015 | pmid = 25548799 | doi = 10.1007/s00011-014-0792-7 | s2cid = 18957311 }}</ref> == Oksoeikosanoid== [[Oksoeikosanoid]]:<ref name="pmid15001665">{{cite journal | vauthors = Brink C, Dahlén SE, Drazen J, Evans JF, Hay DW, Rovati GE, Serhan CN, Shimizu T, Yokomizo T | title = International Union of Pharmacology XLIV. Nomenclature for the oxoeicosanoid receptor | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 56 | issue = 1 | pages = 149–57 | year = 2004 | pmid = 15001665 | doi = 10.1124/pr.56.1.4 | s2cid = 7229884 }}</ref> * [[Oksoeikosatetraenski receptor 1|Oksoeikosatetraenski (OXE) receptor 1]] – {{Gen|OXER1}}; OXER1 je receptor za [[5-okso-eikozatetraenska kiselina|5-okso-eikozatetraensku kiselinu]] (5-okso-ETE), kao i za određene druge eikozanoide i dugolančane polinezasićene [[masne kiseline]] koje posjeduju 5-hidroksi ili 5-okso ostatak (vidi [[5-Hidroksieikosatetraenska kiselina]]); relativne potencije potonjih [[metabolit]]a u vezivanju za OXER1 i njegovom aktiviranju su: 5-oksoikosatetraenska kiselina>5-okso-15-hidroksi-eikosatetraenska kiselina>5''S''-hidroperoksi-eikozatetraenska kiselina>[[5-Hidroksieikosatetraenska kiselina]]; analozi 5-okso-eikozatrijenske i 5-okso-oktadekadienske kiseline 5-okso-ETE su jednako potentni kao i 5-okso-ETE u stimulaciji ovog receptora (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=271). Aktivacija OXER1 povezana je s proinflamatornim i proalergijskim odgovorima ćelija i tkiva, kao i s proliferacijom različitih linija ljudskih ćelija raka u kulturi.<ref name="pmid25449650">{{cite journal | vauthors = Powell WS, Rokach J | title = Biosynthesis, biological effects, and receptors of hydroxyeicosatetraenoic acids (HETEs) and oxoeicosatetraenoic acids (oxo-ETEs) derived from arachidonic acid | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids | volume = 1851 | issue = 4 | pages = 340–55 | year = 2015 | pmid = 25449650 | doi = 10.1016/j.bbalip.2014.10.008 | pmc = 5710736 }}</ref> == Prostanoidi == [[Prostanoid]]i i [[prostaglandinski receptor]]i Prostanoidi su [[prostaglandin]]i (PG), [[tromboksan]]i (TX) i [[prostaciklin]]i (PGI). Sedam, strukturno povezanih, prostanoidnih receptora spadaju u tri kategorije, na osnovu puteva aktivacije ćelija i aktivnosti koje regulišu. Relaksantni prostanoidni receptori (IP, DP1, EP2 i EP4) povećavaju ćelijske nivoe [[cAMP]]-a; kontraktilni prostanoidni receptori (TP, FP i EP1) mobiliziraju unutarćelijski kalcij; a inhibitorni prostanoidni receptor (EP3) snižava nivoe cAMP-a. Konačni prostanoidni receptor, DP2, strukturno je povezan s klasom receptora [[hemotaksija]] i za razliku od drugih prostanoidnih receptora posreduje hemotaksijske odgovore [[eozinofil]]a, [[bazofil]]a i [[T-pomoćnička ćelija|T-pomoćničkih ćelija]] (Th2 tip). Prostanoidi, posebno PGE2 i PGI2, istaknuti su regulatori upalnih i alergijskih odgovora, kako je definirano studijama prvenstveno na životinjskim modelima, ali i studijama s ljudskim tkivima i, u određenim slučajevima, ljudskim subjektima.<ref name="pmid17767353">{{cite journal | vauthors = Matsuoka T, Narumiya S | title = Prostaglandin receptor signaling in disease | journal = TheScientificWorldJournal | volume = 7 | pages = 1329–47 | year = 2007 | pmid = 17767353 | doi = 10.1100/tsw.2007.182 | pmc = 5901339 | doi-access = free }}</ref> *PGD₂: DP-(PGD₂) ([[Receptor prostaglandina D2|PGD₂ receptor]]) **DP₁ ([[PTGDR1]]) – {{Gene|PTGDR1}}; DP1 je receptor za [[prostaglandin D2]]; relativne potencije u vezivanju i aktiviranju DP1 za sljedeće prostanoide su: PGD2>>PGE2>PGF2α>PGI2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=338). Aktivacija DP2 povezana je s promocijom upalnih i ranih faza alergijskih reakcija; međutim, u ograničenom skupu okolnosti, aktivacija DP1 može ublažiti upalne reakcije.<ref name="pmid21508345">{{cite journal | vauthors = Ricciotti E, FitzGerald GA | title = Prostaglandins and inflammation | journal = Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology | volume = 31 | issue = 5 | pages = 986–1000 | year = 2011 | pmid = 21508345 | pmc = 3081099 | doi = 10.1161/ATVBAHA.110.207449 }}</ref> **DP₂ ([[PTGDR2]]) – {{Gene|PTGDR2}}; DP2, također nazvan CRTH2, je receptor za prostaglandin D2; relativne potencije u vezivanju i stimulisanju PD2 su PGD2 >>PGF2α, PGE2>PGI2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=339&familyId=58&familyType=GPCR). Dok aktivacija DP1 uzrokuje hemotaksiju proinflamatornih ćelija kao što su bazofili, eozinofili i [[Z-ćelija|T-ćelijski]] [[limfocit]]i, njegova delecija kod miševa povezana je sa smanjenjem akutnih alergijskih odgovora kod glodarskog modela.<ref name="pmid21508345"/> Ovo i druga zapažanja sugeriraju da DP2 i DP1 djeluju tako da se međusobno suprotstavljaju.<ref name="pmid25179301">{{cite journal | vauthors = Hohjoh H, Inazumi T, Tsuchiya S, Sugimoto Y | title = Prostanoid receptors and acute inflammation in skin | journal = Biochimie | volume = 107 Pt A | pages = 78–81 | year = 2014 | pmid = 25179301 | doi = 10.1016/j.biochi.2014.08.010 }}</ref> * PGE₂: EP-(PGE₂) ([[Receptor prostaglandina E2|PGE₂ receptor]]) ** EP₁-(PGE₂) ([[PTGER1]]) – {{Gene|PTGER1}}; EP1 je receptor za [[prostaglandin E2]]; relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju EP1 su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=346&familyId=58&familyType=GPCR). Aktivacija EP1 povezana je sa podsticanjem upale, posebno u području percepcije bola uzrokovane upalom, i [[astma|astme]], posebno u području suženja disajnih puteva.<ref name="pmid17767353"/><ref name="pmid25541289">{{cite journal | vauthors = Claar D, Hartert TV, Peebles RS | title = The role of prostaglandins in allergic lung inflammation and asthma | journal = Expert Review of Respiratory Medicine | volume = 9 | issue = 1 | pages = 55–72 | year = 2015 | pmid = 25541289 | pmc = 4380345 | doi = 10.1586/17476348.2015.992783 }}</ref> ** EP₂-(PGE₂) ([[PTGER2]]) – {{Gene|PTGER2}}; EP2 je receptor za prostaglandin E2; relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju EP2 su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=341). Aktivacija EP2 povezana je sa supresijom upalnih i upalom izazvanih reakcija [[plućne fibroze]], kao i alergijskih reakcija.<ref name="pmid17767353"/><ref name="pmid25541289"/> ** EP₃-(PGE₂) ([[PTGER3]]) – {{Gene|PTGER3}}; EP3 je receptor za prostaglandin E2; Relativne potencije u vezivanju za EP3 i njegovom stimulisanju su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2+TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=342). Aktivacija EP3 povezana je sa supresijom rane i kasne faze alergijskih odgovora; aktivacija EP3 je također odgovorna za febrilne odgovore na upalu.<ref name="pmid17767353"/> ** EP₄-(PGE₂) ([[PTGER4]]) – {{Gene|PTGER4}}; EP4 je receptor za prostaglandin E2; relativne potencije u vezivanju za EP4 i njegovom stimulisanju su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=343). Aktivacija EP4, posebno u vezi sa EP2, ključna je za razvoj artritisa u različitim životinjskim modelima.<ref name="pmid17767353"/> * PGF_2α: FP-(PGF_2α) ([[PTGFR]]) – {{Gene|PTGFR}}; FP je receptor za [[prostaglandin F2 alfa]]; relativne potencije u vezivanju i stimulisanju FP su PGF2α>PGD2>PGE2>PGI2=tromboksan A2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=344). Ovaj receptor je najmanje selektivan od prostanoidnih receptora jer se i PGD2 i PGE2 vežu za njega i stimulišu ga potencijama bliskim onoj PGF2α. FP ima dvije [[alternativna prerada RNK|varijante splajsovanja]], FPa i FPb, koje se razlikuju po dužini svojih [[C-terminal]]nih repova. Aktivacija FP izazvana PGF2α ima proinflamatorne efekte, kao i ulogu u ovulaciji, luteolizi, kontrakciji glatkih mišića maternice i početku porođaja. Analozi PGF2α su razvijeni za sinhronizaciju estrusa, pobačaj kod domaćih životinja, utjecaj na reproduktivnu funkciju kod ljudi i smanjenje intraokularnog pritiska kod [[glaukom]]a.<ref name="pmid21508345"/> * PGI₂ ([[prostaciklin]]): IP-(PGI₂) ([[PTGIR]]) – {{Gene|PTGIR}}; IP je receptor za [[prostaciklin]] I2; relativne potencije u vezivanju i stimulisanju IP su: PGI2>>PGD2= PGE2=PGF2α>TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=345). Aktivacija IP je povezana sa poboljšanjem kapilarne propusnosti kod upale i alergijskih reakcija, kao i sa djelimičnim supresijom eksperimentalnog artritisa kod životinjskih modela. IP se eksprimira u najmanje tri [[alternativno spojene]] [[izoforme]] koje se razlikuju po dužini svog C-terminusa i koje također aktiviraju različite ćelijske signalne puteve i odgovore.<ref name="pmid17767353"/> * TXA₂ ([[tromboksan]]): TP-(TXA₂) ([[TBXA2R]]) – {{Gene|TBXA2R}}; TP je receptor za [[tromboksan A2]]; relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju TP su TXA2=PGH2>>PGD2=PGE2=PGF2α=PGI2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=346&familyId=58&familyType=GPCR). Pored PGH2, utvrđeno je da nekoliko [[izoprostan]]a snažno stimulira TP i djelomično djeluje putem njega.<ref name="pmid24646155">{{cite journal | vauthors = Bauer J, Ripperger A, Frantz S, Ergün S, Schwedhelm E, Benndorf RA | title = Pathophysiology of isoprostanes in the cardiovascular system: implications of isoprostane-mediated thromboxane A2 receptor activation | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 171 | issue = 13 | pages = 3115–31 | year = 2014 | pmid = 24646155 | pmc = 4080968 | doi = 10.1111/bph.12677 }}</ref> TP receptor se eksprimira u većini tipova ljudskih ćelija kao dvije [[alternativna prerada RNK|alternativno prerađene]] [[izoforme]], TP receptor-α i TP receptor β, koji se razlikuju po dužini svog [[C-terminal]]nog repa; ove izoforme komuniciraju s različitim G-proteinima, podliježu heterodimerizaciji i time rezultiraju različitim promjenama u intracelularnoj signalizaciji (samo se TP receptor α eksprimira kod miševa). Aktivacija TP-a pomoću TXA2 ili izoprostana povezana je s proinflamatornim odgovorima u ćelijama, tkivima i životinjskim modelima.<ref name="pmid21508345"/><ref name="pmid24646155"/> Aktivacija TP-a je također povezana s promocijom [[agregacija trombocita|agregacije trombocita]] i time [[zgrušavanje krvi|zgrušavanja krvi]] i [[tromboza|tromboze]].<ref name="pmid25597592">{{cite journal | vauthors = Lüscher TF, Steffel J | title = Individualized antithrombotic therapy | journal = Hamostaseologie | volume = 36 | issue = 1 | pages = 26–32 | year = 2016 | pmid = 25597592 | doi = 10.5482/HAMO-14-12-0080 | s2cid = 11677603 }}</ref> ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== *{{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1289 | title = Leukotriene Receptors | work = IUPHAR Database of Receptors and Ion Channels | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology }} *{{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1297 | title = Prostanoid Receptors | work = IUPHAR Database of Receptors and Ion Channels | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology }} *{{MeshName|Eicosanoid+receptors}} {{G-protein spregnuti receptori}} {{Transmembranski receptori}} {{Prostanoidergici}} {{Leukotrienergici}} {{Kanabinoidergici}} [[Kategorija:G-protein spregnuti receptori]] l2vu7qjhvw5c44plnvftb301xbak22c 3934426 3934423 2026-10-07T21:37:17Z Yasperosus 186531 /* Prostanoidi */ 3934426 wikitext text/x-wiki Većina '''eikosanoidnih receptora''' su [[integralni membranski protein]]i [[G-protein spregnuti receptor]]i (GPCR) koji se [[receptor (biohemija)|vezuju i reaguju na]] [[eikosanoid]]ne signalne molekule. Eikosanoidi se brzo metaboliziraju u neaktivne produkte i stoga su kratkog vijeka. Shodno tome, interakcija eikosanoid-receptor obično je ograničena na lokalnu interakciju: ćelije, nakon stimulacije, metaboliziraju [[arahidonska kiselina|arahidonsku kiselinu]] u eikosanoid koji se zatim veže za srodne receptore na svojoj matičnoj ćeliji (djelujući kao [[autokrina signalizacija|autokrina signalna]] molekula) ili na obližnjim ćelijama (djelujući kao [[parakrina signaliacija|parakrina]] molekula), kako bi pokrenuo funkcionalne odgovore unutar ograničenog područja tkiva, npr. [[upalni odgovor]] na napadajući [[patogen]]. Međutim, u nekim slučajevima, sintetizirani eikosanoid putuje kroz krv (djelujući kao [[hormon]]oliki glasnik), kako bi pokrenuo sistemske ili koordinirane tkivne odgovore, npr. Prostaglandin (PG) E2 koji se lokalno oslobađa putuje do [[hipotalamus]]a i izaziva febrilnu reakciju (vidi {{slink|Groznica|Oslobađanje PGE2}}). Primjer receptora koji nije GPCR, a koji veže mnoge eikosanoide, je [[jedarni receptor]] [[receptor aktiviran peroksisomskim proliferatorom gama|PPAR-γ]].<ref name="pmid9472692">{{cite journal | vauthors = DuBois RN, Gupta R, Brockman J, Reddy BS, Krakow SL, Lazar MA | title = The nuclear eicosanoid receptor, PPAR-γ, is aberrantly expressed in colonic cancers | journal = Carcinogenesis | volume = 19 | issue = 1 | pages = 49–53 | year = 1998 | pmid = 9472692 | doi = 10.1093/carcin/19.1.49 | doi-access = }}</ref> Slijedeća je lista ljudskih eikosanoidnih GPCR-ova grupiranih prema vrsti eikosanoidnog [[ligand]]a na koji se svaki veže:<ref name="pmid7938166">{{cite journal | vauthors = Coleman RA, Smith WL, Narumiya S | title = International Union of Pharmacology classification of prostanoid receptors: properties, distribution, and structure of the receptors and their subtypes | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 46 | issue = 2 | pages = 205–29 | year = 1994 | pmid = 7938166 }}</ref><ref name="pmid12615958">{{cite journal | vauthors = Brink C, Dahlén SE, Drazen J, Evans JF, Hay DW, Nicosia S, Serhan CN, Shimizu T, Yokomizo T | title = International Union of Pharmacology XXXVII. Nomenclature for leukotriene and lipoxin receptors | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 55 | issue = 1 | pages = 195–227 | year = 2003 | pmid = 12615958 | doi = 10.1124/pr.55.1.8 | s2cid = 1584172 }}</ref> == Leukotrien == [[Leukotrien]]i: * BLT₁ ([[Leukotrien B4 receptor|Leukotrien B₄ receptor]]) – {{Gen|LTB4R}}; BLT1 primarni je receptor za [[leukotrien B4]]. Relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju BLT1 su: leukotrien B4>20-hidroksi-leukotrien B4>>[[12-Hidroksieikozatetraenska kiselina]] (''R'' izomer) (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=267; pogledajte također [[ALOX12B]] i [[12-Hidroksieikozatetraenska kiselina]]). Aktivacija BLT1 povezana je s proinflamatornim odgovorima u ćelijama, tkivima i životinjskim modelima.<ref name="pmid24588652">{{cite journal | vauthors = Bäck M, Powell WS, Dahlén SE, Drazen JM, Evans JF, Serhan CN, Shimizu T, Yokomizo T, Rovati GE | title = Update on leukotriene, lipoxin and oxoeicosanoid receptors: IUPHAR Review 7 | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 171 | issue = 15 | pages = 3551–74 | year = 2014 | pmid = 24588652 | pmc = 4128057 | doi = 10.1111/bph.12665 }}</ref> * BLT₂ ([[Leukotrien B4 receptor 2|Leukotrien B₄ receptor 2]]) – [[LTB4R2 (gen)]] receptor za [[12-hidroksiheptadekatriensku kiselinu]], [[leukotrien B4]] i određene druge eikozanoide i metabolite polinezasićenih masnih kiselina (vidi [[BLT2]]). Relativne potentnosti u vezivanju za BLT2 i stimulisanju istog su: 12-hidroksiheptadekatrienska kiselina (''S'' izomer)>[[leukotrien B4]]>[[12-Hidroksieikozatetraenska kiselina]] (''S'' izomer) = 12-hidroperoksieikozatetraenska kiselina (''S'' izomer)>[[15-Hidroksieikozatetraenska kiselina]] (''S'' izomer])>12-hidroksieikozatetraenska kiselina (''R'' izomer)>20-hidroksi-leukotrien LTB4 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=268). Aktivacija BLT2 povezana je s proinflamatornim odgovorima ćelija i tkiva.<ref name="pmid24588652"/> * CysLT₁ ([[Cisteinil leukotrienski receptor 1]]) – [[CYSLTR1 (gen) ]]; CYSLTR1 jest receptor za [[Leukotrien C4]] i [[Leukotrien D4]]; u ćelijama se veže i reaguje na leukotrien C4 jače nego na leukotrien D4. Relativne potencije za vezivanje i aktivaciju CYSLTR1 su: leukotrien C4≥ leukotrien D4>>leukotrien E4 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=270). Aktivacija ovog receptora povezana je s proalergijskim odgovorima u ćelijama, tkivima i [[modelni organizam|životinjskim modelima]].<ref name="pmid25572555">{{cite journal | vauthors = Liu M, Yokomizo T | title = The role of leukotrienes in allergic diseases | journal = Allergology International | volume = 64 | issue = 1 | pages = 17–26 | year = 2015 | pmid = 25572555 | doi = 10.1016/j.alit.2014.09.001 | doi-access = free }}</ref> * CysLT₂ ([[Cisteinil leukotrienski receptor 2]]) – [[CYSLTR2 (gen)]]; Slično CYSLTR1, CYSLTR2 je receptor za [[Leukotrien C4]] i [[Leukotrien D4]]; podjednako se dobro veže i reaguje na posljednja dva liganda. Relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju CYSLTR2 su: leukotrien C4≥leukotrien D4>>leukotrien E4 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=270). Aktivacija ovog CYSLT2 receptora povezana je sa proalergijskim odgovorima u ćelijama, tkivima i životinjskim modelima.<ref name="pmid25572555"/> * [[GPR99|GPR99/OXGR1]] – [[GPR99 (gen)]]; GPR99, također poznat kao 2-oksoglutaratni receptor 1 (OXGR1) ili cisteinil leukotrienski receptor E (CysLTE), je treći CysLTR receptor; za razliku od CYSLTR1 i CYSLTR2, GPR99 se mnogo jače veže i reaguje na [[Leukotrien E4]] nego na leukotrien C4 ili leukotrien D4. GPR99 je također receptor za [[alfa-ketoglutarat]], vezujući se i reagujući na ovaj ligand mnogo slabije nego na bilo koji od tri navedena leukotriena. Aktivacija ovog receptora pomoću LTC4 povezana je s proalergijskim odgovorima u ćelijama i životinjskom modelu.<ref name="pmid24588652"/><ref name="pmid23504326">{{cite journal | vauthors = Kanaoka Y, Maekawa A, Austen KF | title = Identification of GPR99 protein as a potential third cysteinyl leukotriene receptor with a preference for leukotriene E4 ligand | journal = J. Biol. Chem. | volume = 288 | issue = 16 | pages = 10967–72 | year = 2013 | pmid = 23504326 | pmc = 3630866 | doi = 10.1074/jbc.C113.453704 | doi-access = free }}</ref> Funkcija GPR99 kao receptora za leukotrien E4 potvrđena je na mišjem modelu alergijskog rinitisa.<ref name="pmid27185938">{{cite journal | vauthors = Bankova LG, Lai J, Yoshimoto E, Boyce JA, Austen KF, Kanaoka Y, Barrett NA | title = Leukotriene E4 elicits respiratory epithelial cell mucin release through the G-protein-coupled receptor, GPR99 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 113 | issue = 22 | pages = 6242–7 | year = 2016 | pmid = 27185938 | pmc = 4896673 | doi = 10.1073/pnas.1605957113 | bibcode = 2016PNAS..113.6242B | doi-access = free }}</ref> * [[GPR17]] – [[GPR17 (gen)]]; dok je jedna studija izvijestila da se [[leukotrien C4]], [[leukotrien D4]] i [[leukotrien E4]] vežu za GPR17 i aktiviraju ga s jednakom potentnošću, mnoge naknadne studije to nisu potvrdile. Također je objavljeno da je GPR17, koji se uglavnom eksprimira u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]], receptor za purine, [[adenozin-trifosfat]] i [[uridin-difosfat]], te određene glikozilirane uridin difosfat purine (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=88), kao i da je uključen u životinjske modele reakcija [[demijelinizacija|demijelinizacije]] centralnog nervnog sistema.<ref name="pmid24588652"/><ref name="pmid27863043">{{cite journal | vauthors = Marucci G, Dal Ben D, Lambertucci C, Santinelli C, Spinaci A, Thomas A, Volpini R, Buccioni M | title = The G Protein-Coupled Receptor GPR17: Overview and Update | journal = ChemMedChem | volume = 11 | issue = 23 | pages = 2567–2574 | year = 2016 | pmid = 27863043 | doi = 10.1002/cmdc.201600453 | hdl = 11581/394099 | s2cid = 10935349 | hdl-access = free }}</ref><ref name="pmid26453964">{{cite journal | vauthors = Fumagalli M, Lecca D, Abbracchio MP | title = CNS remyelination as a novel reparative approach to neurodegenerative diseases: The roles of purinergic signaling and the P2Y-like receptor GPR17 | journal = Neuropharmacology | volume = 104 | pages = 82–93 | year = 2016 | pmid = 26453964 | doi = 10.1016/j. neuropharm.2015.10.005 | hdl = 2434/349470 | s2cid = 26235050 | hdl-access = free }}<ref> Međutim, nedavni izvještaji nisu potvrdili ove posljednje nalaze; konsenzus trenutnog mišljenja je da pravi [[ligand]](i) za GPR17 tek treba da se definišu (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=88). == Lipoksin == [[Lipoksini]]: * ALX/FPR2 (također nazvan [[FPR2]], ALX, ALX/FPR, formil peptidni receptor-sličan 1) – [[FPR2 (gen)]]; receptor za [[lipoksin]] A4 i 15-epi-lipoksin A4 (ili AT-LxA4) eikosanoide, ali i mnoge druge agense, uključujući [[dokozanoide]] [[resolvin]] D1, resolvin D2 i 17R-resolvin D1 (vidi [[specijalizovani prorastvorni medijator]]i; oligopeptide kao što su [[N-formilmetionin-leucil-fenilalanin]]; i razne proteine kao što je fragment aminokiseline 1 do 42 [[amiloid beta]], [[humanin]] i [[N-terminal]]no skraćeni oblik [[hemotaksija|hemotaksijskog]] hemokina, [[CCL23]] (vidi [[FPR2#Ligandi i aktivnosti povezane s bolestima na bazi liganda]]). Relativne potencije u vezivanju za i aktiviranju ALX/FPR su: lipoksin A4 = lipoksin A4 izazvan aspirinom > [[leukotrien C4]]=[[leukotrien D4]]>>15-deoksi-LXA4>>N-Formilmetionin-leucil-fenilalanin (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=223}. Aktivacija ALX/FPR2 lipoksinima povezana je s protuupalnim odgovorima ciljnih ćelija i tkiva.<ref name="pmid19498085">{{cite journal | vauthors = Ye RD, Boulay F, Wang JM, Dahlgren C, Gerard C, Parmentier M, Serhan CN, Murphy PM | title = International Union of Basic and Clinical Pharmacology. LXXIII. Nomenclature for the formyl peptide receptor (FPR) family | journal = Pharmacological Reviews | volume = 61 | issue = 2 | pages = 119–61 | year = 2009 | pmid = 19498085 | pmc = 2745437 | doi = 10.1124/pr.109.001578 }}</ref><ref name="pmid26339646">{{cite journal | vauthors = Lim JY, Park CK, Hwang SW | title = Biological Roles of Resolvins and Related Substances in the Resolution of Pain | journal = BioMed Research International | volume = 2015 | year = 2015 | pmid = 26339646 | pmc = 4538417 | doi = 10.1155/2015/830930 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid25359497">{{cite journal | vauthors = Serhan CN, Chiang N, Dalli J, Levy BD | title = Lipid mediators in the resolution of inflammation | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 2 | year = 2014 | pmid = 25359497 | doi = 10.1101/cshperspect.a016311 | pmc=4315926}}</ref> [[receptor (biohemija)|Receptori]] koji se vežu i reaguju na širok spektar liganada sa tako naizgled različitim strukturnim sličnostima kao što su oni kod ALX/FPR često se nazivaju promiskuitetnim. == Resolvin E == [[Resolvin]] Es: * [[CMKLR1]] – {{Gene|CMKLR1}}; CMKLR1, također nazvan hemokinoliki receptor 1 ili ChemR23, je receptor za eikozanoide [[resolvin]] E1 i 18S-resolvin E2 (vidi [[specijalizovani pro-resolvin medijatori]]) kao i za [[kemerin]], [[adipokin]] protein; relativne potentnosti u vezivanju za i aktiviranju CMKLR1 su: resolvin E1>kemerin [[C-terminal]]ni peptid>18''R''-hidroksi-eikozapentaenska kiselina (18''R''-EPE)>eikozapentaenska kiselina (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=79). Izgleda da resolvini aktiviraju ovaj receptor na drugačiji način od kemerina: resolvini djeluju kroz njega da bi suzbili, dok kemerin djeluje kroz njega da bi stimulisao proinflamatorne odgovore u ciljnim ćelijama.<ref name="pmid25359497"/><ref name="pmid25052386">{{cite journal | vauthors = Qu Q, Xuan W, Fan GH | title = Roles of resolvins in the resolution of acute inflammation | journal = Cell Biology International | volume = 39 | issue = 1 | pages = 3–22 | year = 2015 | pmid = 25052386 | doi = 10.1002/cbin.10345 | s2cid = 10160642 }}</ref><ref name="pmid25548799">{{cite journal | vauthors = Mariani F, Roncucci L | title = Chemerin/chemR23 axis in inflammation onset and resolution | journal = Inflammation Research| volume = 64 | issue = 2 | pages = 85–95 | year = 2015 | pmid = 25548799 | doi = 10.1007/s00011-014-0792-7 | s2cid = 18957311 }}</ref> == Oksoeikosanoid== [[Oksoeikosanoid]]:<ref name="pmid15001665">{{cite journal | vauthors = Brink C, Dahlén SE, Drazen J, Evans JF, Hay DW, Rovati GE, Serhan CN, Shimizu T, Yokomizo T | title = International Union of Pharmacology XLIV. Nomenclature for the oxoeicosanoid receptor | journal = Pharmacol. Rev. | volume = 56 | issue = 1 | pages = 149–57 | year = 2004 | pmid = 15001665 | doi = 10.1124/pr.56.1.4 | s2cid = 7229884 }}</ref> * [[Oksoeikosatetraenski receptor 1|Oksoeikosatetraenski (OXE) receptor 1]] – {{Gen|OXER1}}; OXER1 je receptor za [[5-okso-eikozatetraenska kiselina|5-okso-eikozatetraensku kiselinu]] (5-okso-ETE), kao i za određene druge eikozanoide i dugolančane polinezasićene [[masne kiseline]] koje posjeduju 5-hidroksi ili 5-okso ostatak (vidi [[5-Hidroksieikosatetraenska kiselina]]); relativne potencije potonjih [[metabolit]]a u vezivanju za OXER1 i njegovom aktiviranju su: 5-oksoikosatetraenska kiselina>5-okso-15-hidroksi-eikosatetraenska kiselina>5''S''-hidroperoksi-eikozatetraenska kiselina>[[5-Hidroksieikosatetraenska kiselina]]; analozi 5-okso-eikozatrijenske i 5-okso-oktadekadienske kiseline 5-okso-ETE su jednako potentni kao i 5-okso-ETE u stimulaciji ovog receptora (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=271). Aktivacija OXER1 povezana je s proinflamatornim i proalergijskim odgovorima ćelija i tkiva, kao i s proliferacijom različitih linija ljudskih ćelija raka u kulturi.<ref name="pmid25449650">{{cite journal | vauthors = Powell WS, Rokach J | title = Biosynthesis, biological effects, and receptors of hydroxyeicosatetraenoic acids (HETEs) and oxoeicosatetraenoic acids (oxo-ETEs) derived from arachidonic acid | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids | volume = 1851 | issue = 4 | pages = 340–55 | year = 2015 | pmid = 25449650 | doi = 10.1016/j.bbalip.2014.10.008 | pmc = 5710736 }}</ref> == Prostanoidi == [[Prostanoid]]i i [[prostaglandinski receptor]]i Prostanoidi su [[prostaglandin]]i (PG), [[tromboksan]]i (TX) i [[prostaciklin]]i (PGI). Sedam, strukturno povezanih, prostanoidnih receptora spadaju u tri kategorije, na osnovu puteva aktivacije ćelija i aktivnosti koje regulišu. Relaksantni prostanoidni receptori (IP, DP1, EP2 i EP4) povećavaju ćelijske nivoe [[cAMP]]-a; kontraktilni prostanoidni receptori (TP, FP i EP1) mobiliziraju unutarćelijski kalcij; a inhibitorni prostanoidni receptor (EP3) snižava nivoe cAMP-a. Konačni prostanoidni receptor, DP2, strukturno je povezan s klasom receptora [[hemotaksija]] i za razliku od drugih prostanoidnih receptora posreduje hemotaksijske odgovore [[eozinofil]]a, [[bazofil]]a i [[T-pomoćnička ćelija|T-pomoćničkih ćelija]] (Th2 tip). Prostanoidi, posebno PGE2 i PGI2, istaknuti su regulatori upalnih i alergijskih odgovora, kako je definirano studijama prvenstveno na životinjskim modelima, ali i studijama s ljudskim tkivima i, u određenim slučajevima, ljudskim subjektima.<ref name="pmid17767353">{{cite journal | vauthors = Matsuoka T, Narumiya S | title = Prostaglandin receptor signaling in disease | journal = TheScientificWorldJournal | volume = 7 | pages = 1329–47 | year = 2007 | pmid = 17767353 | doi = 10.1100/tsw.2007.182 | pmc = 5901339 | doi-access = free }}</ref> *PGD₂: DP-(PGD₂) ([[prostaglandinsko receptor D2|PGD₂ receptor]]) **DP₁ ([[PTGDR1]]) – [[PTGDR1 (gen)]]; DP1 je receptor za [[prostaglandin D2]]; relativne potencije u vezivanju i aktiviranju DP1 za sljedeće prostanoide su: PGD2>>PGE2>PGF2α>PGI2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=338). Aktivacija DP2 povezana je s promocijom upalnih i ranih faza alergijskih reakcija; međutim, u ograničenom skupu okolnosti, aktivacija DP1 može ublažiti upalne reakcije.<ref name="pmid21508345">{{cite journal | vauthors = Ricciotti E, FitzGerald GA | title = Prostaglandins and inflammation | journal = Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology | volume = 31 | issue = 5 | pages = 986–1000 | year = 2011 | pmid = 21508345 | pmc = 3081099 | doi = 10.1161/ATVBAHA.110.207449 }}</ref> **DP₂ ([[PTGDR2]]) – [[PTGDR2 (gen)]]; DP2, također nazvan CRTH2, je receptor za prostaglandin D2; relativne potencije u vezivanju i stimulisanju PD2 su PGD2 >>PGF2α, PGE2>PGI2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=339&familyId=58&familyType=GPCR). Dok aktivacija DP1 uzrokuje hemotaksiju proinflamatornih ćelija kao što su bazofili, eozinofili i [[T-ćelija|T-ćelijski]] [[limfocit]]i, njegova delecija kod miševa povezana je sa smanjenjem akutnih alergijskih odgovora kod glodarskog modela.<ref name="pmid21508345"/> Ovo i druga zapažanja sugeriraju da DP2 i DP1 djeluju tako da se međusobno suprotstavljaju.<ref name="pmid25179301">{{cite journal | vauthors = Hohjoh H, Inazumi T, Tsuchiya S, Sugimoto Y | title = Prostanoid receptors and acute inflammation in skin | journal = Biochimie | volume = 107 Pt A | pages = 78–81 | year = 2014 | pmid = 25179301 | doi = 10.1016/j.biochi.2014.08.010 }}</ref> * PGE₂: EP-(PGE₂) ([[Receptor prostaglandina E2|PGE₂ receptor]]) ** EP₁-(PGE₂) ([[PTGER1]]) – [[PTGER1 (gen)]]; EP1 je receptor za [[prostaglandin E2]]; relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju EP1 su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=346&familyId=58&familyType=GPCR). Aktivacija EP1 povezana je sa podsticanjem upale, posebno u području percepcije bola uzrokovane upalom, i [[astma|astme]], posebno u području suženja disajnih puteva.<ref name="pmid17767353"/><ref name="pmid25541289">{{cite journal | vauthors = Claar D, Hartert TV, Peebles RS | title = The role of prostaglandins in allergic lung inflammation and asthma | journal = Expert Review of Respiratory Medicine | volume = 9 | issue = 1 | pages = 55–72 | year = 2015 | pmid = 25541289 | pmc = 4380345 | doi = 10.1586/17476348.2015.992783 }}</ref> ** EP₂-(PGE₂) ([[PTGER2]]) – [[PTGER2 (gen)]]; EP2 je receptor za prostaglandin E2; relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju EP2 su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=341). Aktivacija EP2 povezana je sa supresijom upalnih i upalom izazvanih reakcija [[plućne fibroze]], kao i alergijskih reakcija.<ref name="pmid17767353"/><ref name="pmid25541289"/> ** EP₃-(PGE₂) ([[PTGER3]]) – [[PTGER3 (gen)]]; EP3 je receptor za prostaglandin E2; Relativne potencije u vezivanju za EP3 i njegovom stimulisanju su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2+TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=342). Aktivacija EP3 povezana je sa supresijom rane i kasne faze alergijskih odgovora; aktivacija EP3 je također odgovorna za febrilne odgovore na upalu.<ref name="pmid17767353"/> ** EP₄-(PGE₂) ([[PTGER4]]) – [[PTGER4 (gen)]]; EP4 je receptor za prostaglandin E2; relativne potencije u vezivanju za EP4 i njegovom stimulisanju su PGE2>PGF2α=PGI2>PGD2=TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=343). Aktivacija EP4, posebno u vezi sa EP2, ključna je za razvoj artritisa u različitim životinjskim modelima.<ref name="pmid17767353"/> * PGF_2α: FP-(PGF_2α) ([[PTGFR]]) – [[PTGFR (gen)]]; FP je receptor za [[prostaglandin F2 alfa]]; relativne potencije u vezivanju i stimulisanju FP su PGF2α>PGD2>PGE2>PGI2=tromboksan A2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=344). Ovaj receptor je najmanje selektivan od prostanoidnih receptora jer se i PGD2 i PGE2 vežu za njega i stimulišu ga potencijama bliskim onoj PGF2α. FP ima dvije [[alternativna prerada RNK|varijante splajsovanja]], FPa i FPb, koje se razlikuju po dužini svojih [[C-terminal]]nih repova. Aktivacija FP izazvana PGF2α ima proinflamatorne efekte, kao i ulogu u ovulaciji, luteolizi, kontrakciji glatkih mišića maternice i početku porođaja. Analozi PGF2α su razvijeni za sinhronizaciju estrusa, pobačaj kod domaćih životinja, utjecaj na reproduktivnu funkciju kod ljudi i smanjenje intraokularnog pritiska kod [[glaukom]]a.<ref name="pmid21508345"/> * PGI₂ ([[prostaciklin]]): IP-(PGI₂) ([[PTGIR]]) – [[PTGIR (gen)]]; IP je receptor za [[prostaciklin]] I2; relativne potencije u vezivanju i stimulisanju IP su: PGI2>>PGD2= PGE2=PGF2α>TXA2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=345). Aktivacija IP je povezana sa poboljšanjem kapilarne propusnosti kod upale i alergijskih reakcija, kao i sa djelimičnim supresijom eksperimentalnog artritisa kod životinjskih modela. IP se eksprimira u najmanje tri [[alternativno spojene]] [[izoforme]] koje se razlikuju po dužini svog C-terminusa i koje također aktiviraju različite ćelijske signalne puteve i odgovore.<ref name="pmid17767353"/> * TXA₂ ([[tromboksan]]): TP-(TXA₂) ([[TBXA2R]]) – [[TBXA2R (gen)]]; TP je receptor za [[tromboksan A2]]; relativne potencije u vezivanju za i stimulisanju TP su TXA2=PGH2>>PGD2=PGE2=PGF2α=PGI2 (http://www.guidetopharmacology.org/GRAC/ObjectDisplayForward?objectId=346&familyId=58&familyType=GPCR). Pored PGH2, utvrđeno je da nekoliko [[izoprostan]]a snažno stimulira TP i djelomično djeluje putem njega.<ref name="pmid24646155">{{cite journal | vauthors = Bauer J, Ripperger A, Frantz S, Ergün S, Schwedhelm E, Benndorf RA | title = Pathophysiology of isoprostanes in the cardiovascular system: implications of isoprostane-mediated thromboxane A2 receptor activation | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 171 | issue = 13 | pages = 3115–31 | year = 2014 | pmid = 24646155 | pmc = 4080968 | doi = 10.1111/bph.12677 }}</ref> TP receptor se eksprimira u većini tipova ljudskih ćelija kao dvije [[alternativna prerada RNK|alternativno prerađene]] [[izoforme]], TP receptor-α i TP receptor β, koji se razlikuju po dužini svog [[C-terminal]]nog repa; ove izoforme komuniciraju s različitim G-proteinima, podliježu heterodimerizaciji i time rezultiraju različitim promjenama u intracelularnoj signalizaciji (samo se TP receptor α eksprimira kod miševa). Aktivacija TP-a pomoću TXA2 ili izoprostana povezana je s proinflamatornim odgovorima u ćelijama, tkivima i životinjskim modelima.<ref name="pmid21508345"/><ref name="pmid24646155"/> Aktivacija TP-a je također povezana s promocijom [[agregacija trombocita|agregacije trombocita]] i time [[zgrušavanje krvi|zgrušavanja krvi]] i [[tromboza|tromboze]].<ref name="pmid25597592">{{cite journal | vauthors = Lüscher TF, Steffel J | title = Individualized antithrombotic therapy | journal = Hamostaseologie | volume = 36 | issue = 1 | pages = 26–32 | year = 2016 | pmid = 25597592 | doi = 10.5482/HAMO-14-12-0080 | s2cid = 11677603 }}</ref> ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== *{{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1289 | title = Leukotriene Receptors | work = IUPHAR Database of Receptors and Ion Channels | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology }} *{{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1297 | title = Prostanoid Receptors | work = IUPHAR Database of Receptors and Ion Channels | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology }} *{{MeshName|Eicosanoid+receptors}} {{G-protein spregnuti receptori}} {{Transmembranski receptori}} {{Prostanoidergici}} {{Leukotrienergici}} {{Kanabinoidergici}} [[Kategorija:G-protein spregnuti receptori]] 28gdt0m3voumdwnvt55hh7ow2ql7qru 3 538528 3934434 2026-10-07T23:38:17Z Palapa 383 /* više računa */ novi odlomak 3934434 wikitext text/x-wiki == više računa == je zabranjeno imati [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 01:38, 8 oktobar 2026 (CEST) iht6hld4s2asyzhnqkwbyr57tkn1v2j 2 538529 3934445 2026-10-08T06:23:36Z Hasan Kamenjaković 186604 Nova stranica: '''[https://podlupom.org/ Koalicija za slobodne i poštene izbore „Pod lupom“]''' (ćirilica: Коалиција за слободне и поштене изборе „Под лупом“), poznata i kao '''Koalicija „Pod lupom“''' ili jednostavno '''„Pod lupom“''', je koalicija organizacija civilnog društva u Bosni i Hercegovini koja prati izborni proces i ukazuje na nepravilnosti i probleme u provođenju izbora. Koalicija "Pod lupom" je formirana 2014. godine... 3934445 wikitext text/x-wiki '''[https://podlupom.org/ Koalicija za slobodne i poštene izbore „Pod lupom“]''' (ćirilica: Коалиција за слободне и поштене изборе „Под лупом“), poznata i kao '''Koalicija „Pod lupom“''' ili jednostavno '''„Pod lupom“''', je koalicija organizacija civilnog društva u Bosni i Hercegovini koja prati izborni proces i ukazuje na nepravilnosti i probleme u provođenju izbora. Koalicija "Pod lupom" je formirana 2014. godine, uoči Općih izbora u Bosni i Hercegovini, kao inicijativa organizacija civilnog društva usmjerena na nezavisno i građansko posmatranje izbora.<ref>https://odihr.osce.org/sites/default/files/f/documents/8/7/133511.pdf</ref> Djelovanje Koalicije "Pod lupom" bilo je predmet razmatranja i u dokumentima institucija Evropske unije. Evropska komisija je u izvještaju o Bosni i Hercegovini iz 2015. godine navela nalaze građanske monitoring-koalicije „Pod Lupom“ u kontekstu ocjene izbornog procesa.<ref>https://eur-lex.europa.eu/legal-content/DA/TXT/?uri=CELEX%3A52015SC0214&</ref> Koalicija "Pod lupom" je nastavila djelovati tokom narednih izbornih ciklusa, a njena aktivnost zabilježena je u izvještajima međunarodnih organizacija. OSCE/ODIHR je „Pod lupom“ naveo među organizacijama civilnog društva koje su posmatrale Opće izbore 2018. godine, kao i među domaćim organizacijama uključenim u posmatranje Općih izbora 2022. godine.<ref>https://odihr.osce.org/sites/default/files/BIH%202018%20General%20-%20final%20report%20with%20MM_upd.pdf</ref> Koalicija "Pod lupom" je pratila i uvođenje novih izbornih tehnologija u Bosni i Hercegovini. Njeni nalazi o pilotiranju novih tehnologija tokom Lokalnih izbora 2024. godine spominju se i u izvještaju [https://www.ohr.int/bs/ visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu] upućenom Ujedinjenim nacijama.<ref>https://www.ohr.int/66th-report-of-the-high-representative-for-implementation-of-the-peace-agreement-on-bosnia-and-herzegovina-to-the-secretary-general-of-the-un-2/</ref> Na Općim izborima u Bosni i Hercegovini 2026. godine Koalicija „Pod lupom“ nastavila je aktivnosti građanskog posmatranja izbornog procesa i informisanja birača, uključujući praćenje primjene novih izbornih tehnologija.<ref>{{Cite web|url=https://odihr.osce.org/odihr/668052|title=Statement of Preliminary Findings and Conclusions {{!}} OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights|date=2026-10-05|website=odihr.osce.org|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> U zajedničkoj izjavi nakon izbora, ambasadori i šefovi misija Irske, Italije, Japana, Kanade, Nizozemske, Njemačke, Norveške, Švicarske i Ujedinjenog Kraljevstva naveli su da uvođenje novih izbornih tehnologija na području cijele zemlje predstavlja važan korak za demokratiju i prepoznali ulogu Koalicije „Pod lupom“ u edukaciji birača i posmatranju izbora.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/english/news/ambassadors-joint-statement-new-election-technologies-important-step-forward-for-democracy-in-bih/|title=Ambassadors' joint statement: New election technologies important step forward for democracy in BiH|date=2026-10-06|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-10-08}}</ref> == Javni predstavnici i oblasti djelovanja == '''Dario Jovanović''' je projekt menadžer Koalicije „Pod lupom“ i jedan od njenih javno najčešće angažovanih predstavnika. U javnim nastupima uglavnom govori o funkcionisanju izbornog sistema, izbornom zakonodavstvu, izbornim reformama i nepravilnostima u izbornom procesu.<ref>https://www.slobodnaevropa.org/a/dario-jovanovic-intervju-izbori-bih/32939847.html</ref> '''Vehid Šehić''' je predsjednik Strateškog odbora Koalicije „Pod lupom“ i bivši član i predsjednik [https://www.izbori.ba/?Lang=3 Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine]. U javnim nastupima bavi se izbornim sistemom, izbornom administracijom, izbornim reformama i integritetom izbora, pri čemu posebno govori o potrebi unapređenja izbornih procedura i uvođenja novih izbornih tehnologija.<ref>https://www.klix.ba/vijesti/bih/sehic-velike-stranke-koce-modernizaciju-izbornih-tehnologija-jer-znaju-kako-nezakonito-dobiti-glasove/260403044</ref> '''Hasan Kamenjaković''' je PR menadžer Koalicije „Pod lupom“ i njen javni predstavnik za pitanja vezana za izborni proces, komunikaciju s građanima i medijima te nove izazove u izbornom procesu. U javnim nastupima komentariše izborne nepravilnosti, organizaciju i praćenje izbora, izborne tehnologije<ref>{{Cite web|url=https://www.derstandard.at/story/3000000341819/bosnien-geht-mit-fingerprints-und-scanner-gegen-wahlbetrug-vor|title=Bosnien geht mit Fingerprints und Scanner gegen Wahlbetrug vor|website=DER STANDARD|language=de-AT|access-date=2026-10-08}}</ref>, komunikaciju izbornih tema prema građanima, kao i utjecaj novih tehnologija i umjetne inteligencije<ref>{{Cite web|url=https://podscan.fm/podcasts/6a3da9a9/episodes/vjestacka-inteligencija-kao-novi-izborni-izazov-za-birace-institucije-i-regulativu-u-bih|title=Vještačka inteligencija kao novi izborni izazov za birače, institucije i regulativu u BiH - Zaviri ispod površine - Podcast Episode - Podscan.fm|last=Evropa|first=Radio Slobodna|date=2026-06-05|website=podscan.fm|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> na izbore i političku komunikaciju. Kamenjaković je također voditelj podcasta [https://www.youtube.com/watch?v=TSJs72479cM&list=PL_8ly6h-PYgUnfQwcF91peSrrsGim9bLk „Izborni kompas“], u kojem se razgovara o izbornom sistemu, izbornim nepravilnostima, izbornim reformama, tehnologijama i drugim pitanjima povezanima s integritetom izbora.<ref>https://euronews.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/64422/kamenjakovic-za-euronews-sta-biraci-moraju-znati-prije-glasanja-na-predstojecim-izborima-u-bih</ref> <ref>https://federalna.ba/podcasta-izborni-kompas-sankcije-koje-mijenjaju-igru-isplati-li-se-krsiti-izborna-pravila-rwt8n</ref> afunkc0fp38jdurzkcm749aewoqmuvk 3 538530 3934447 2026-10-08T06:48:46Z SimplyFreddie 109846 . 3934447 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:48, 8 oktobar 2026 (CEST) e2qpalgigmtjophsok6oxn6vdnrop3e 3 538531 3934448 2026-10-08T06:48:57Z SimplyFreddie 109846 . 3934448 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:48, 8 oktobar 2026 (CEST) e2qpalgigmtjophsok6oxn6vdnrop3e 3 538532 3934449 2026-10-08T06:49:01Z SimplyFreddie 109846 . 3934449 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:48, 8 oktobar 2026 (CEST) e2qpalgigmtjophsok6oxn6vdnrop3e 3 538533 3934450 2026-10-08T06:49:04Z SimplyFreddie 109846 . 3934450 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:49, 8 oktobar 2026 (CEST) ots7il2860wdkbs1zhu6an02kdu2eq4 3 538534 3934451 2026-10-08T06:49:07Z SimplyFreddie 109846 . 3934451 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:49, 8 oktobar 2026 (CEST) ots7il2860wdkbs1zhu6an02kdu2eq4 3 538535 3934452 2026-10-08T06:49:15Z SimplyFreddie 109846 . 3934452 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:49, 8 oktobar 2026 (CEST) ots7il2860wdkbs1zhu6an02kdu2eq4 3 538536 3934453 2026-10-08T06:49:18Z SimplyFreddie 109846 . 3934453 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:49, 8 oktobar 2026 (CEST) ots7il2860wdkbs1zhu6an02kdu2eq4 3 538537 3934454 2026-10-08T06:49:20Z SimplyFreddie 109846 . 3934454 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:49, 8 oktobar 2026 (CEST) ots7il2860wdkbs1zhu6an02kdu2eq4 3 538538 3934455 2026-10-08T06:50:00Z SimplyFreddie 109846 . 3934455 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:49, 8 oktobar 2026 (CEST) ots7il2860wdkbs1zhu6an02kdu2eq4 3 538539 3934456 2026-10-08T06:50:03Z SimplyFreddie 109846 . 3934456 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:50, 8 oktobar 2026 (CEST) ovmk177h4qrnx3gns06g2gogrepgkuk 3 538540 3934457 2026-10-08T06:50:07Z SimplyFreddie 109846 . 3934457 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:50, 8 oktobar 2026 (CEST) ovmk177h4qrnx3gns06g2gogrepgkuk 3 538541 3934458 2026-10-08T06:50:11Z SimplyFreddie 109846 . 3934458 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:50, 8 oktobar 2026 (CEST) ovmk177h4qrnx3gns06g2gogrepgkuk 3 538542 3934459 2026-10-08T06:50:31Z SimplyFreddie 109846 . 3934459 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:50, 8 oktobar 2026 (CEST) ovmk177h4qrnx3gns06g2gogrepgkuk 3 538543 3934460 2026-10-08T06:50:32Z SimplyFreddie 109846 . 3934460 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:50, 8 oktobar 2026 (CEST) ovmk177h4qrnx3gns06g2gogrepgkuk 3 538544 3934461 2026-10-08T06:50:35Z SimplyFreddie 109846 . 3934461 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:50, 8 oktobar 2026 (CEST) ovmk177h4qrnx3gns06g2gogrepgkuk 3 538545 3934462 2026-10-08T06:50:39Z SimplyFreddie 109846 . 3934462 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} – [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] ([[Razgovor s korisnikom:SimplyFreddie|razgovor]]) 08:50, 8 oktobar 2026 (CEST) ovmk177h4qrnx3gns06g2gogrepgkuk 0 538546 3934475 2026-10-08T09:35:54Z Bosancica by MK 173186 Prvi dio članka 3934475 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Podhum | izvorno_ime = | drugo_ime = | službeno_ime = | naselje_vrsta = stara mahala / gradska četvrt | slika = Dervis-pasa Bajezidagic Mosque - minaret and courtyard in Podhum, Mostar - Bosnia and herzegovina (2026)-bs.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Derviš-pašina džamija u Podhumu | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe_shape = yes | wikidata_općina = Q1025 | mapframe_caption = Položaj Podhuma u gradu Mostaru | koordinate = {{coord|43|20|20|N|17|48|35|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = Federacija Bosne i Hercegovine | kanton = Hercegovačko-neretvanski kanton | općina = Mostar | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = | načelnik_stranka = | površina_ukupno = | površina_naselja = | površina_općine = | površina_fusnote = | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = | stanovništvo_ukupno = | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_naselje = | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 88000 | pozivni_broj = +387 36 | matični_broj_naselja = | matični_broj_općine = | veb-sajt = | fusnote = }} '''Podhum''' je stara [[mahala]] u [[Mostar]]u, smještena na desnoj obali [[Neretva|Neretve]], u podnožju brda [[Hum (Mostar)|Hum]]. Pripada grupi mostarskih mahala [[Zahum]] i [[Predhum]], koje se prostiru na sjevernim i istočnim padinama Huma.<ref name="Puljic_Mahale_2011">{{cite journal |last=Puljić |first=Borislav |title=Mahale grada Mostara: Topografija, vrijeme nastanka i urbanističke odlike |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2015/12/Borislav-Pulji%C4%87-Mahale-grada-Mostara_opt.pdf |journal=Prostor: Znanstveni časopis za arhitekturu i urbanizam |volume=19 |issue=1 (41) |year=2011 |pages=159–171 |access-date=8. 10. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Velike_Sitnice_2014">{{cite book |last1=Čampara |first1=Ismail Braco |last2=Špago |first2=Smail |last3=Vrančić |first3=Tibor |title=Velike sitnice o Mostaru |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2021/03/Velike-sitnice-o-Mostaru.pdf |publisher=Samoizdanje u elektronskom obliku |year=2014 |access-date=8. 10. 2026 |language=bs}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Geografija Mostara]] [[Kategorija:Naselja u Mostaru]] agrgogz2s49ohf0hvucmexf0mmofpyw 3934476 3934475 2026-10-08T09:36:48Z Bosancica by MK 173186 3934476 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Podhum | izvorno_ime = | drugo_ime = | službeno_ime = | naselje_vrsta = stara mahala / gradska četvrt | slika = Dervis-pasa Bajezidagic Mosque - minaret and courtyard in Podhum, Mostar - Bosnia and herzegovina (2026)-bs.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Derviš-pašina džamija u Podhumu | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe_shape = yes | wikidata_općina = | mapframe_caption = Položaj Podhuma u gradu Mostaru | koordinate = {{coord|43|20|20|N|17|48|35|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = Federacija Bosne i Hercegovine | kanton = Hercegovačko-neretvanski kanton | općina = Mostar | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = | načelnik_stranka = | površina_ukupno = | površina_naselja = | površina_općine = | površina_fusnote = | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = | stanovništvo_ukupno = | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_naselje = | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 88000 | pozivni_broj = +387 36 | matični_broj_naselja = | matični_broj_općine = | veb-sajt = | fusnote = }} '''Podhum''' je stara [[mahala]] u [[Mostar]]u, smještena na desnoj obali [[Neretva|Neretve]], u podnožju brda [[Hum (Mostar)|Hum]]. Pripada grupi mostarskih mahala [[Zahum]] i [[Predhum]], koje se prostiru na sjevernim i istočnim padinama Huma.<ref name="Puljic_Mahale_2011">{{cite journal |last=Puljić |first=Borislav |title=Mahale grada Mostara: Topografija, vrijeme nastanka i urbanističke odlike |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2015/12/Borislav-Pulji%C4%87-Mahale-grada-Mostara_opt.pdf |journal=Prostor: Znanstveni časopis za arhitekturu i urbanizam |volume=19 |issue=1 (41) |year=2011 |pages=159–171 |access-date=8. 10. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Velike_Sitnice_2014">{{cite book |last1=Čampara |first1=Ismail Braco |last2=Špago |first2=Smail |last3=Vrančić |first3=Tibor |title=Velike sitnice o Mostaru |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2021/03/Velike-sitnice-o-Mostaru.pdf |publisher=Samoizdanje u elektronskom obliku |year=2014 |access-date=8. 10. 2026 |language=bs}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Geografija Mostara]] [[Kategorija:Naselja u Mostaru]] r0tnykvc8cf04o48k9pt0z03x6e4nku 3934478 3934476 2026-10-08T10:04:27Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3934478 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Podhum | izvorno_ime = | drugo_ime = | službeno_ime = | naselje_vrsta = stara mahala / gradska četvrt | slika = Dervis-pasa Bajezidagic Mosque - minaret and courtyard in Podhum, Mostar - Bosnia and herzegovina (2026)-bs.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Derviš-pašina džamija u Podhumu | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe_shape = yes | wikidata_općina = | mapframe_caption = Položaj Podhuma u gradu Mostaru | koordinate = {{coord|43|20|20|N|17|48|35|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = Federacija Bosne i Hercegovine | kanton = Hercegovačko-neretvanski kanton | općina = Mostar | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = | načelnik_stranka = | površina_ukupno = | površina_naselja = | površina_općine = | površina_fusnote = | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = | stanovništvo_ukupno = | stanovništvo_fusnote = | stanovništvo_naselje = | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 88000 | pozivni_broj = +387 36 | matični_broj_naselja = | matični_broj_općine = | veb-sajt = | fusnote = }} '''Podhum''' je stara [[mahala]] u [[Mostar]]u, smještena na desnoj obali [[Neretva|Neretve]], u podnožju brda [[Hum (Mostar)|Hum]]. Pripada grupi mostarskih mahala [[Zahum (Mostar)|Zahum]] i [[Predhum (Mostar)|Predhum]], koje se prostiru na sjevernim i istočnim padinama Huma.<ref name="Puljic_Mahale_2011">{{cite journal |last=Puljić |first=Borislav |title=Mahale grada Mostara: Topografija, vrijeme nastanka i urbanističke odlike |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2015/12/Borislav-Pulji%C4%87-Mahale-grada-Mostara_opt.pdf |journal=Prostor: Znanstveni časopis za arhitekturu i urbanizam |volume=19 |issue=1 (41) |year=2011 |pages=159–171 |access-date=8. 10. 2026 |language=hr}}</ref><ref name="Velike_Sitnice_2014">{{cite book |last1=Čampara |first1=Ismail Braco |last2=Špago |first2=Smail |last3=Vrančić |first3=Tibor |title=Velike sitnice o Mostaru |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2021/03/Velike-sitnice-o-Mostaru.pdf |publisher=Samoizdanje u elektronskom obliku |year=2014 |access-date=8. 10. 2026 |language=bs}}</ref> === Geografija i porijeklo === Granica između [[Zahum (Mostar)|Zahuma]] i Podhuma historijski se nalazila na području ulica Muje Bjelavca i Matije Gupca, dok je [[Šemovac]] činio granicu Podhuma i [[Predhum (Mostar)|Predhuma]].<ref name="Velike_Sitnice_2014" /> Naziv Podhum pripada grupi starih mostarskih [[toponim]]a Predhum, Podhum i Zahum. Prije [[Osmansko osvajanje Bosne|osmanskog osvajanja]] postojala su naselja Predhum i Zahum, između kojih je kasnije oblikovan prolaz nazvan Podhum. Podhum se u osmanskom periodu razvio kao mahala Derviš-paše Bajezidagića oko istoimene [[Džamija Derviš-paše Bajezidagića|džamije]].<ref name="MileticPodhum">{{cite journal |last=Miletić |first=Karlo Drago |title=Iz prošlosti Mostara |url=https://hercegovina.ff.sum.ba/wp-content/uploads/2021/02/19-Hercegovina-19-MILETI%C4%86.pdf |journal=Hercegovina |year=2021 |access-date=8. 10. 2026 |language=hr}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Geografija Mostara]] [[Kategorija:Naselja u Mostaru]] jihck43wiom2nrpwt46taeuuw252k7q