Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 1463. 0 49 3935967 3761657 2026-10-16T17:30:24Z Palapa 383 3935967 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1463.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1463|title=Year 1463 - Historical Events and Notable People|date=1463|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> (MCDLXIII) bila je redovna godina koja počinje u subotu po julijanskom kalendaru, 1463. godina oznake Naše ere (CE) i Anno Domini (AD), 463. godina drugog milenija, 63. godina 15. vijeka i 4. godina decenije 1460-ih. == Događaji == * 25. maj – Sultan [[Mehmed II]] (el-Fatih, الفات) [[Pad Bosne 1463.|osvaja]] [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|Bosansko kraljevstvo]] == 1463. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[Ilija Crijević]], hrvatski pisac == [[Smrt|Umrli]] == * [[25. maj]] – kod [[Ključ (stari grad)|Ključa]] zarobljen i pogubljen posljednji bosanski kralj [[Stjepan Tomašević, kralj Bosne|Stjepan Tomašević]]. {{Commonscat|1463|1463.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} neac7o71ztayp6yvwx3bq3s9i62ixxo Astronomija 0 1374 3936064 3849688 2026-10-17T00:22:47Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936064 wikitext text/x-wiki {{AstronomijaPortal}} '''Astronomija''' ([[grčki|grč.]] ''astros'' = "zvijezda", ''nomos'' = "zakon") nauka je koja obuhvata posmatranje i objašnjenje događaja izvan [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] i njene [[Atmosfera|atmosfere]]. Izučava porijeklo, evoluciju te fizička i hemijska svojstva tijela koja možemo posmatrati na nebu (a koja su izvan Zemlje) i procese koji ih obuhvataju. Astronomija je jedna od onih nauka u kojima amateri igraju ključnu ulogu, posebno u otkrićima i posmatranju prolaznih pojava. Astronomiju ne treba miješati s astrologijom, pseudonaukom koja pokušava predvidjeti ljudsku sudbinu na osnovu praćenja putanja nebeskih tijela <ref>Losev A., (2012), [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?db_key=AST&bibcode=2012JAHH...15...42L&letter=.&classic=YES&defaultprint=YES&whole_paper=YES&page=42&epage=42&send=Send+PDF&filetype=.pdf 'Astronomy' or 'astrology': a brief history of an apparent confusion], Journal of Astronomical History and Heritage, Vol. 15, No. 1, p. 42-46.</ref>. Iako ove dvije naučne oblasti dijele isto porijeklo, ipak se mnogo razlikuju <ref name="new cosmos">{{cite book|first=Albrecht |last=Unsöld|author2=Baschek, Bodo|others=Translated by Brewer, W.D.|title=The New Cosmos: An Introduction to Astronomy and Astrophysics|date=2001| location=Berlin, New York|publisher=Springer|isbn =3-540-67877-8}}</ref>. Naučnici koji se bave astronomijom se zovu astronomi. Astronomi koriste naučne metode, dok ih astrolozi ne koriste. [[Datoteka:The Keck Subaru and Infrared obervatories.JPG|mini|300p|desno|Opservatorije Mauna Kea]] [[Datoteka:Gravitationell-lins-4.jpg|mini|desno|250px|[[Gravitacijske leće]] (slika [[Svemirski teleskop Hubble|Svemirskog teleskopa Hubble]])]] [[Datoteka:Crab Nebula.jpg|mini|desno|250px|Maglina [[Rakovica (maglina)|Rakovica]] ostatak je [[supernova|supernove]] (slika Svemirskog teleskopa Hubble)]] == Grane astronomije == === Podjela prema predmetu proučavanja === * [[Astrognozija]] je grana astronomije koja se bavi vještinom prepoznavanja sazviježđa i nebeskih objekata na nebu. * [[Astrohemija]] proučava hemijske supstance koje su pronađene u [[Svemir]]u, obično u molekularnim gasovitim oblacima, njihovu formaciju, interakciju i destrukciju * [[Astrobiologija]] proučava postanak i evoluciju bioloških sistema u Svemiru * [[Astrometrija]] proučava putanje nebeskih tijela u Svemiru i njihove promjene, te definiše koordinatni sistem i kinematiku nebeskih tijela * [[Astrofizika]] se bavi fizikom Svemira, uključujući i fizička svojstva nebeskih tijela i njihovih sistema ([[svjetloća]], [[gustoća]], [[temperatura]] i [[hemijski sastav]]) * [[Kosmologija]] proučava Svemir kao cjelinu i njegovu evoluciju * [[Galaktička astronomija]] proučava strukturu i komponente galaksija * [[Ekstragalaktička astronomija]] proučava nebeska tijela (uglavnom galaktike) van Mliječnog puta * [[Galaktička formacija i evolucija]] proučava stvaranje i postepeni razvoj galaksija * [[Planetarne nauke]] proučavaju planete Sunčevog sistema * [[Stelarna astronomija]] proučava zvijezde * [[Stelarna evolucija]] proučava evoluciju zvijezda od njihovog nastanka pa sve do kraja, kao i zvjezdane ostatke * [[Stelarna formacija]] proučava uvjete i procese koji dovode do stvaranja zvijezda u unutrašnjosti plinovitih oblaka, kao i procese nastanka njih samih * [[Arheoastronomija]] je interdisciplinarna nauka koja povezuje astronomiju i arheologiju i koristi historijske zabilješke nastale prije postanka moderne astronomske nauke radi proučavanja prošlih astronomskih događaja === Podjela prema elektromagnetnom spektru === [[Datoteka:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|mini|250p|Veliki sateliti koji služe za proučavanje neba]] * [[Optička astronomija]] opisuje tehnike koje se upotrebljavaju za otkrivanje i analizu svjetlosti u i neznatno u blizini talasnih duzina koje se mogu uočiti golim okom (400-800&nbsp;nm). * [[Infracrvena astronomija]] se bavi otkrivanjem infracrvenog zračenja (talasnih dužina većih od talasnih dužina crvene svjetlosti). * [[Radioastronomija]] u potpunosti koristi instrumente za otkrivanje talasnih dužina svjetlosti od milimetarskog do centimetarskog reda veličine.Ovi prijemnici su slični onima koji se koriste u radio-televizijskim prijenosima. * [[Visokoenergetska astronomija]] proučava nebeska tijela i njihove sisteme koji odašilju elektromagnetsko zračenje vrlo velikih energetskih talasnih dužina. Optička i radioastronomija se praktikuju u prizemljenim opservatorijama,jer je [[atmosfera]] prozirna pri ovim talasnim dužinama.[[Vodena para]] teško apsorbuje infracrvenu svjetlost,pa se opservatorije za astronomiju infracrvenog zračenja lociraju na visokim i suhim mjestima, te u Svemiru. Atmosfera je neprozirna pri talasnim dužinama koje koriste [[röntgenska astronomija|rendgenska astronomija]], [[astronomija gama-zračenja]], [[ultraljubičasta astronomija]] i [[astronomija dalekog infracrvenog zračenja]], pa se opservacije mogu izvoditi samo iz balona ili [[svemirska opservatorija|svemirskih opservatorija]]. == Historija == Astronomija je vjerovatno jedna od najstarijih prirodnih nauka čiji počeci sežu u daleku prošlost. Rana astronomija se zasnivala na posmatranju i predviđanju kretanja vidljivih nebeskih tijela, naročito planeta i zvijezda. Drevne kulture su nebeska tijela poistovjećivali s božanstvima i duhovima, dovodeći u vezu ova tijela i njihove putanje sa fenomenima poput kiše, sušnih sezona, plime i oseke. Postoji općeprihvaćeno mišljenje da su prvi "profesionalni" astronomi bili svećenici i da je njihovo poimanje nebesa smatrano "božanskim". Svjetski kalendari su uređivani prema kretanju Sunca i Mjeseca (na osnovu mjerenja dužine dana,mjeseca i godine), i bili su od važnosti poljoprivrednim društvima koja su vodila računa o tačnom vremenu žetve i sjetve. Današnji savremeni kalendar temelji se na starorimskom kalendaru prema kojem se godina dijelila na dvanaest mjeseci koji su imali ili po trideset ili po trideset i jedan dan. Razni su rimski carevi naknadno vršili izmjene na kalendarima, a Gaj Julije Cezar je potaknuo reformu kalendara i uveo prijestupnu godinu. Grčki astronomi dali su veliki doprinos razvoju astronomije, ali se napredak u Evropi gotovo zaustavio u srednjem vijeku, dok je u islamskom svijetu astronomija doživjela renesansu i veliki napredak. Arapski astronomi bili su veoma napredni i njihova djela su {{izvor2|vjerovatno kasnije preuzeli kršćanski učenjaci}}. I dan danas većina najsjajnijih zvijezda nosi arapska imena ili korijen iz tih imena. Djela Nikole Kopernika predlagala su heliocentrični sistem ({{izvor2|iako je bio ranije otkriven od strane islamskih učenjaka}}). Njegovo djelo su zaštitili, proširili i prepravili po svom ukusu Galileo Galilei i Johannes Kepler. Posljednji od njih dvojice je predvidio sistem koji tačno u detalje opisuje kretanja planeta oko Sunca kao središta. Međutim on nije razumio osnove zakona o kojima je pisao, te je to prepušteno Newtonovom pronalasku nebeske dinamike i njegovom zakonu gravitacije, koji predstavlja konačno objašnjenje kretanja planeta. Astrofizika je postala moguća kada se shvatilo da elementi koji sačinjavaju druga nebeska tijela sačinjavaju i Zemlju, i da za njih vrijede isti fizički zakoni. Zvijezde su otkrivene mnogo kasnije kao daleki objekti, i s pojavom spektroskopije dokazano je da su vrlo slične našem Suncu, ali s različitim rangom temperatura, masa i veličina. Postojanje naše galaktike, Mliječnoga puta, kao zasebne grupe zvijezda je međutim tek dokazano o XX vijeku, zajedno s postojanjem „vanjskih galaksija", i ubrzo kasnije sa širenjem Svemira uočenom pri udaljavanju većine galaktika od nas. Kosmologija, disciplina koja je usko povezana s astronomijom, ostvarila je veliki napredak tokom XX vijeka, s modelom vrućeg velikog praska teško podržanim astronomskim i fizičkim dokazima, kao što su kosmičko pozadinsko mikrovalno zračenje, [[Hubble]]ov zakon i kosmološko mnoštvo elemenata. = Astronomska pomagala = [[Datoteka:Galileo telescope replica.jpg|mini|250px|desno|Galileov teleskop, replika]] * [[Teleskop]] * [[Računar]] * [[Kalkulator]] * [[Opservatorija]] * [[Svemirska opservatorija]] == Također pogledajte == * [[Lewis A. Swift]], astronom * [[Kijocugu Hirajama]] * [[Opservatorija Arecibo]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Astronomy}} === Organizacije === * [http://www.aavso.org/ American Association of Variable Star Observers] * [http://www.aas.org/ American Astronomical Society] * [http://www.astrosociety.org/ Astronomical Society of the Pacific] * [https://web.archive.org/web/20050728102250/http://www.saao.ac.za/assa/ Astronomical Society of Southern Africa] * [https://web.archive.org/web/20060403080758/http://ciclops.lpl.arizona.edu/ Cassini Imaging Laboratory] * [http://www.astro.cz/ Czech Astronomical Society] * [http://www.drastronomy.com/ Durham Region Astronomical Association] * [http://www.eso.org/ European Southern Observatory] * [http://www.hawastsoc.org/ Hawaiian Astronomical Society] * [https://web.archive.org/web/20040124051103/http://www.hia-iha.nrc-cnrc.gc.ca/ Herzberg Institute of Astrophysics] * [https://web.archive.org/web/20110409054728/http://www.iucaa.ernet.in/ Inter-University Centre for Astronomy and Astrophysics] * [http://www.noao.edu/ National Optical Astronomy Observatories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970129013230/http://www.noao.edu/ |date=29. 1. 1997 }} * [http://www.nyaa-starfest.com/ North York Astronomical Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213215425/http://www.nyaa-starfest.com/ |date=13. 2. 2021 }} * [http://open-site.org/Science/Astronomy/ Open Encyclopedia Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040629001450/http://open-site.org/Science/Astronomy/ |date=29. 6. 2004 }} * [http://www.rasc.ca/ Royal Astronomical Society of Canada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040622025835/http://www.rasc.ca/ |date=22. 6. 2004 }} * [https://web.archive.org/web/20050426012423/http://www.ras.org.uk/ Royal Astronomical Society (UK)] * [http://www.rasnz.org.nz/ Royal Astronomical Society of New Zealand] * [http://www.slasonline.org/ Saint Louis Astronomical Society] * [https://web.archive.org/web/20050728151220/http://www.astrophysical.org/ Scientia Astrophysical Organization] * [http://www.popastro.com/ Society for Popular Astronomy (UK)] * [http://www.iayc.org/ International Astronomy Youth Camp (IAYC)] === Ostali linkovi === * [http://encyclopedia.thefreedictionary.com/astronomy Probert Encyclopaedia Online] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html Planetary Fact Sheets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925071832/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |date=25. 9. 2008 }} * [http://www.glyphweb.com/esky/default.htm The Electronic Sky] * [https://web.archive.org/web/20041206054243/http://www.science-park.info/ Science-Park] * [http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/ The Constellations and their Stars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228053402/http://www.astro.wisc.edu/~dolan/constellations/ |date=28. 2. 2009}} * [https://web.archive.org/web/20041217050612/http://www.quranm.multicom.ba/science/1b-astronomija.htm Kur'an i nauka od Mustafe Mlive, dipl.ing.] * [https://web.archive.org/web/20050319032001/http://encarta.msn.com/encyclopedia_1741502444/Astronomy.html Enciklopedija MSN Encarta – članak o astronomiji] * [http://www.britannica.com/eb/article?tocId=9108656&query=astronomy&ct= Encyclopaedia Britannica – članak o astronomiji]{{Mrtav link}} * [https://www.youtube.com/watch?v=elxce2uJ3WM ''Zlatno doba nauke: Astronomija''], [[Al Jazeera Balkans]] – zvanični kanal na [[YouTube]]u {{Astronomija}} {{Grane astronomije}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Astronomija|*]] [[Kategorija:Sunčev sistem]] 13keq2usksca0uje3hnhutpo82plhpi Visoko 0 2734 3935836 3934519 2026-10-16T12:52:10Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935836 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Visoko (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Visoko | službeno_ime = Grad Visoko | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | perrow = 1/4/2/1 | image1 = Visok and rivers Fojnička and Bosna.jpg | image2 = Šerefudin's White Mosque.jpg | image3 = Church of St. Procopius in Visoko 2.jpg | image4 = Franjevačka kl. gimnazija i Sjemenište, samostan sv. Bonaventure, Visoko.jpg | image5 = Old town Visoki.jpg | image6 = Čaršijska from Tabhana bridge 2.jpg | image7 = Tourist info Visoko.jpg | image8 = VisokoPolje.jpg }} | slika_opis = Sutok [[Bosna (rijeka)|Bosne]] i [[Fojnička rijeka|Fojničke rijeke]], s brdom [[Visočica (brdo kod Visokog)|Visočica]] u pozadini, [[Šerefudinova Bijela džamija]], [[Crkva svetog Prokopija|Crvka Svetog Prokopija]], [[Samostan sv. Bonaventure|Franjevački samostan sv. Bonaventure]], [[Stari grad Visoki]], Pogled na Čaršijsku ulicu sa Kožarskog mosta, Ulica Jalija, Pogled na Visoko sa Vrela. | slika_veličina = | slika_zastava = | slika_grb = Visokogrb.png | slika_karta = BiH municipality location Visoko.svg | karta_opis = Grad Visoko u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|59|26.1|N|18|10|56.9|E}} | mapframe = yes | mapframe_shape = yes | mapframe_type = shape | wikidata_općina = Q12756592 | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | osnovan = 1354. | gradonačelnik = Mirza Ganić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/116/0|title=Lokalni izbori 2024 - Visoko|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 4.88 | površina_grada = 233.62 | nadmorska_visina = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_naselje = 11205 | stanovništvo_grad = 39938 | stanovništvo_demonim = Visočanin / Visočak | poštanski_broj = 71 300 | pozivni_broj = (+387) 32 | matični_broj_naselja = 158275<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=19. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | veb-sajt = {{URL|http://www.visoko.gov.ba/}} }} '''Visoko''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] u središnjem dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] u [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom]] [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonu]]. Prirodna sredina grada je određena dolinama rijeka [[Bosna (rijeka)|Bosne]] i [[Fojnička rijeka|Fojnice]]. Po popisu iz 2013. u Visokom živi 39.938 stanovnika. Područje Visokog bilježi stalnu naseljenost više neolitskih kultura iz [[5. milenij p. n. e.|5. milenija]] p. n. e. uz [[Arheološko područje Okolište|Okolište]] kao reprezentativni primjer [[Butmirska kultura|Butmirske kulture]], i jedno od najvećih{{sfn|Kujundžić-Vejzagić, Muller, Rassmann, Schuler|2004|p=13-31}} [[neolit]]skih naselja u jugoistočnoj Evropi. Visočka dolina bila je rani centar [[Visoko u srednjem vijeku|srednjovjekovne države Bosne]],{{sfn|Anđelić|1984|p=105}} a do 15. vijeka razvilo se u jedno od upravnih i političkih središta bosanske feudalne države.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ba/books/about/Gradski_%C5%BEivot_u_Srbiji_i_Bosni_XIV_XV_v.html?id=jNmrDAAAQBAJ&redir_esc=y|title=Gradski život u Srbiji i Bosni (XIV-XV vijek): The Urban Life in Serbia and Bosnia (XIV-XV Century)|last=Kovačević-Kojić|first=Desanka|date=11. 7. 2007|publisher=Istorijski institut|year=|isbn=9788677430597|location=|pages=323|language=sr}}</ref> U [[Mile (Visoko)|Milima]] bilo je jedno od sjedišta bosanskog bana i centar [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|državnog života]], gdje se održavao [[stanak]], te jedno od mjesta za koje se pretpostavlja da se okrunio prvi [[Bosanski kraljevi|bosanski kralj]] [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtko Kotromanić]].{{sfn|Ćošković|2009|p=}} [[Stari grad Visoki|Visoki]] koji se nalazi na [[Visočica (brdo kod Visokog)|brdu Visočica]] bio je politički važna [[tvrđava]],<ref>[[Pavao Anđelić]] (Doba stare bosanske države, Visoko i okolina kroz historiju 1, Visoko 1984, 105)</ref> a njegovo podgrađe [[Podvisoki]] bilo je jedno od najranijih primjera srednjovjekovne urbane sredine na užem području [[Bosna (regija)|Bosne]].<ref name=":7">[[Pavao Anđelić]], Srednji vijek – Doba stare bosanske države, "Visoko i okolina kroz historiju I, Visoko 1984, 160-162<br /></ref> Nakon propasti [[Bosansko Kraljevstvo|Bosanskog Kraljevstva]], područje ulazi u sastav [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] kao centar [[Nahija|nahije]]. Od srednjovjekovnog grada izrasta u naselje osmanskog tipa. Bitnu ulogu u razvoju grada u ranim godinama odigrao je bosanski namjesnik [[Ajas-beg|Ajas-paša]].<ref>Šabanović, "Dvije najstarije vakufname u Bosni", 35.<br /></ref> Godine 1878. nakon kratkotrajnih borbi područjem ovladava [[Visoko u sastavu Austro-Ugarske|Austro-Ugarska]], te se u njenom sastavu razvija kao organizirano naselje sa razvijenom trgovinom, uredima i drugim institucijama. Dana 11. novembra 1911 grad je skoro potpuno izgorio u [[požar]]u koji je slučajno započet.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/kantoni/zenicko-dobojski-kanton/430394/danas-117-godisnjica-visocke-jangije-pozar-u-kojem-je-izgorjela-cijela-carsija|title=Danas 117. godišnjica visočke jangije: Požar u kojem je izgorjela cijela čaršija|website=Avaz.ba|language=bs-BA|access-date=7. 5. 2019}}</ref> Prije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] poznat po kožarskoj i tekstilnoj industriji, te je bio najveći izvoznik [[tekstil]]a i [[Koža (materijal)|kože]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističkoj Jugoslaviji]].<ref name=":4" /> Od 2006. područje je postalo poznato po [[Bosanske piramide|tvrdnjama o postojanju piramida]] zbog kojeg ga posjećuju desetine hiljada turista godišnje.<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/turisticka-ponuda-visokog-dostupna-na-internet-platformi|title=Turistička ponuda Visokog dostupna na internet platformi|last=PORTAL|first=Oslobođenje|website=Oslobođenje d.o.o.|language=bs-ba|access-date=6. 5. 2019}}</ref> == Geografija == Grad Visoko se prostire na površini od 233,62&nbsp;km<sup>2</sup><ref name="PUO2023">{{cite web |title=Plan upravljanja otpadom Grada Visoko za period 2023–2028. (nacrt) |url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2023/10/PUO-Visoko_nacrt.pdf |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026}} {{Mrtav link}}</ref> i nalazi se u središnjem dijelu Bosne i Hercegovine.<ref name="PUO2023" /> Graniči sa općinama [[Kiseljak]], [[Busovača]], [[Kakanj]], [[Vareš]], [[Breza (općina)|Breza]], [[Ilijaš]] i [[Ilidža]].<ref name="SECAP2021">{{cite web |title=Akcioni plan održivog upravljanja energijom i prilagođavanja klimatskim promjenama (SECAP) Grada Visoko za period do 2030. |url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2021/04/SECAP_Visoko_final-1-1.pdf |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011044425/https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2021/04/SECAP_Visoko_final-1-1.pdf |archive-date=11. 10. 2025 |url-status=dead}}</ref> Željezničkom prugom [[Bosanski Šamac]]–[[Sarajevo]]–[[Ploče]], Visoko je povezano s gradovima u pravcu sjevera ([[Zenica]]) i u pravcu juga sve do [[Jadransko more|Jadranskog mora]] (Neum, Ploče). Visoko je regionalnim putevima povezan sa susjednim općinama i magistralnim putem sa Sarajevom i Zenicom.<ref name="Invest2021">{{cite web |title=Investicijski vodič – bosanska verzija |url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2021/01/INVESTICIJSKI-VODIC-BOSANSKA-VERZIJA-NOVO-1-.pdf |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310061633/https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2021/01/INVESTICIJSKI-VODIC-BOSANSKA-VERZIJA-NOVO-1-.pdf |archive-date=10. 3. 2026 |url-status=dead}}</ref><ref name="ZFBiH2025">{{cite web |title=Red vožnje Željeznica FBiH za 2025/2026. godinu |url=https://www.zfbh.ba/red-voznje-zeljeznica-fbih-za-2025-2026-godinu/ |website=Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Izgradnjom [[Evropski put E73|prometnog koridora Vc]], grad je dobio na značaju kao saobraćajno središte.<ref name="AutocesteVc">{{cite web |title=O autocesti |url=https://www.jpautoceste.ba/o-autocesti/ |website=JP Autoceste FBiH |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Na području grada se nalazi sportski aerodrom u Moštrima.<ref name="AeroklubVisoko">{{cite web |title=Sportski aerodrom/letilište »Kenan Jusufbašić - Visoko« - LQVI |url=https://www.aeroklub-izet-kurtalic.ba/flying_f_ba.html |website=Aero klub Izet Kurtalić |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Prirodni resursi kojima raspolaže grad su poljoprivredno zemljište, šume, vode, te mineralne sirovine kao što su glina, gips, ugalj i različite vrste stijena.<ref name="SECAP2021" /><ref name="Invest2021" /> Prirodna sredina grada je određena dolinama rijeka [[Rijeka Bosna|Bosne]] i [[Fojnica (rijeka)|Fojnice]], morfološkim diferencijacijama dolina sa padinama podbrda i vijencem visokih planina srednje Bosne - [[Ozren (planina u BiH)|Ozren]]a, [[Vranica|Vranice]] i [[Zvijezda (planina)|Zvijezde]].<ref name="SECAP2021" /> Prostor grada doseže relativno niske nadmorske visine i to od 399 do 1050m nadmorske visine, što je veoma povoljno sa stanovišta razvoja [[poljoprivreda|poljoprivredne]] proizvodnje, [[industrija|industrije]], građenja i održavanja [[saobraćaj]]nica i drugih sistema komunalne infrastrukture.<ref name="SECAP2021" /> Područje grada je smješteno na nadmorskoj visini od 422 m.<ref name="PUO2023" /> Brdoviti tereni na području grada čine oko 60% prostora i primorali su gradnju glavnih saobraćajnica u dolinama rijeka Bosne i Fojnice.<ref name="PUO2023" /><ref name="SECAP2021" /> Ovaj faktor je kroz historiju sputavao razvoj intenzivnije poljoprivredne proizvodnje i onemogućavao je upotrebu mehanizacije, izuzev u Visočkom polju čija je dužina 8&nbsp;km a širina 2&nbsp;km.<ref name="SECAP2021" /> === Geografski položaj === {{Susjedne općine | S = [[Kakanj]] | SZ = [[Kakanj]]<br>[[Busovača]] | SI = [[Kakanj]]<br>[[Vareš]] | Z = [[Kiseljak]] | I = [[Breza (općina)|Breza]]<br>[[Ilijaš]] | J = [[Ilidža]] | JZ = [[Kiseljak]]<br>[[Ilidža]] | JI = [[Ilijaš]]<br>[[Ilidža]] }} <br /> === Klima === Grad pripada južnom dijelu umjerenog pojasa.<ref name="SECAP2021" /> Na području grada preovladava umjereno kontinentalna vlažna klima, umjereno topla vlažna klima sa toplim ljetom od 18 – 22&nbsp;C.<ref name="SECAP2021" /> Srednja godišnja temperatura je 9,5&nbsp;C.<ref name="SECAP2021" /> U toku godine dva mjeseca imaju negativne temperature.<ref name="SECAP2021" /> Januar je najhladniji mjesec u godini sa srednjom temperaturom od -2,6&nbsp;C.<ref name="SECAP2021" /> Apsolutna minimalna temperatura je također izmjerena u januaru i iznosila je 14,1&nbsp;C.<ref name="SECAP2021" /> Najtopliji mjesec je august sa srednjom temperaturom od 18,9&nbsp;C.<ref name="SECAP2021" /> Apsolutna maksimalna temperatura izmjerena je u augustu i iznosila je 36,6&nbsp;C.<ref name="SECAP2021" /> Područje grada Visokog u zimskim mjesecima karekteriše pojava temperaturnih inverzija, uslijed čega dolazi do prizemne kondenzacije vodene pare što često uzrokuje pojavu [[Magla|magle]], naročito u dolini rijeke Bosne.<ref name="SECAP2021" /> Količina padavina ima veliki značaj za razvoj poljoprivrede. Maksimum padavina javlja se u novembru i decembru, dok se sporedni maksimum javlja u maju. Minimum padavina je u februaru a sporedni minimum u augustu. Godišnja količina padavina iznosi oko 930&nbsp;mm. Osunčanost iznosi oko 1.742 sata godišnje.<ref name="SECAP2021" /> === Reljef === [[Datoteka:VisokoPolje.jpg|mini|Pogleda sa [[Vrela (Visoko)|Vrela]] na dio grada, i visočko polje u daljini]] Teritorij grada Visokog pripada širem području poznatom u geologiji kao Sarajevsko-Zenički bazen.<ref name="SECAP2021" /> U ovom bazenu pojavljuju se stijene koje sačinjavaju građu mlađih [[miocen]]skih sedimenata, dok se samo na krajnjem zapadnom dijelu pojavljuju najstarije [[Paleozoik|paleozojske]] stijene.<ref name="SECAP2021" /> Jugozapadni okvir se sastoji od karbonskih i [[Perm (period)|permskih]] škriljaca, [[krečnjak]]a i [[dolomit]]a.<ref name="SECAP2021" /> Sjeveroistočni okvir sastavljen je od mlađih stijena, [[Jura|jurskih]] lapora i pješčara, [[trijas]]kih [[krečnjak]]a i škriljaca.<ref name="SECAP2021" /> Ovaj prostor spušten je početkom [[oligocen]]a, za vrijeme [[Alpe|alpskog]] nabiranja i ispunjen je jezerskim oligo miocenskim naslagama.<ref name="SECAP2021" /> == Historija == {{Glavni|Historija Visokog}} [[Datoteka:Okoliste. Neolithic settlement 5200 BC. Bosnia and Herzegovina (cropped).jpg|alt=Neolitsko naselje Okolište|mini|Neolitsko naselje Okolište]] === Prahistorija === {{Glavni|Historija Visokog#Prahistorija|Historija Visokog#Metalno doba|Historija Visokog#Antički period}} Plodna dolina Visokog kroz koju protiču dvije rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosna]] i Fojnica omogućila je nastanak više neolitskih naselja koja su pronađena na obalama rijeka u mjestima kao što su Arnautovići, Donje Moštre, Okolište, Zbilje, Ginje, Dvor. Reprezentativni primjer [[Butmirska kultura|Butmirske kulture]] je [[Arheološko područje Okolište|Okolište]], jedno od najvećih [[neolit]]skih naselja u južnoistočnoj Evropi.<ref>{{Cite journal|last=Visoko|first=Zavičajni muzej|last2=Terzić|first2=Samra|date=1. 1. 2020|title=Radovi Zavicajnog muzeja - Visoko, Knjiga I, Broj 1, 2020|url=https://www.academia.edu/51029996/Radovi_Zavicajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_1_2020|journal=Radovi Zavicajnog muzeja - Visoko, Knjiga I, Broj 1, 2020}}</ref> Prije dolaska [[Rimsko Carstvo|Rimljana]], većinski dio Bosne je naseljavalo [[Iliri|ilirsko]] pleme [[Desidijati|Dezidijata]]. Na području Vratnice je pronađen zajednički grob dezitijatskih ratnika.<ref>O grobnici Vratnica, Gornji Skladovi, Visoko v. Mesihović, 2007 A, 788-791</ref> Grobnica se datira u drugu polovicu [[4. vijek p. n. e.|4 vijeka p.n.e]].<ref>Čović 1984, 37-48; 1987, 512, kontra Perić 1994/95, 125 datirajući grobnicu u kasno III stoljeće pr. Kr</ref><ref>"Dezidijati": Identitetski konstrukt između antičkih i suvremenih percepcija, Danijel Džino, str. 81</ref> Ostaci rimske kulture pronađeni su na arheološkom lokalitetu u Milama-Arnautovići, Vratnici, i Raskršću blizu Maurovića.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/posjetite-op%C4%87inu/kulturno-historijsko-naslije%C4%91e/historijski-osvrt.aspx|title=Historijski osvrt|website=visoko.gov.ba|language=en|access-date=1. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909005535/http://visoko.gov.ba/posjetite-op%C4%87inu/kulturno-historijsko-naslije%C4%91e/historijski-osvrt.aspx|archive-date=9. 9. 2018|url-status=dead}}</ref> === Srednji vijek === {{Glavni|Visoko u srednjem vijeku|Stari grad Visoki|Mile (Visoko)|Podvisoki|Moštre (srednji vijek)}}[[Datoteka:Old town Visoki.jpg|mini|[[Stari grad Visoki]] |alt=]] Srednjovjekovna bosanska država svoj razvoj započinje na visočkom području za koji se vezuje najuži sadržaj teritorijalnog i političkog pojma Bosna u koje se ubrajaju ključne tačke [[Moštre (srednji vijek)|Moštre]], [[Mile (Visoko)|Mili]] (Arnautovići), [[Stari grad Visoki|Visoki]] i [[Biskupići (srednji vijek)|Biskupići]] gdje je izraslo naselje tipa teritorijalne općine,{{sfn|Vego|1982|p=77}} a tu je vremenom organiziran i viši administrativno politički izraz – župa po imenu Bosna. Širenje župe na okolne župe u susjedstvu dovelo je do stvaranja prve državne zajednice na ovom području.<ref>{{Cite journal|last=Kurtović|first=Esad|date=|title=Esad Kurtović, Kratka historija srednjovjekovne Bosne, Sarajevo 2019, 144 str.|url=https://www.academia.edu/40800003/Esad_Kurtovi%C4%87_Kratka_historija_srednjovjekovne_Bosne_Sarajevo_2019_144_str|journal=|language=en|page=11|doi=|access-date=}}</ref> Grad Visoki na [[Visočica (brdo kod Visokog)|brdu Visočica]] prvi put spominje 1. septembra 1355. kada je u njemu ban [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtko I Kotromanić]] izdao [[Dubrovačka Republika|Dubrovčanima]] povelju kojom im potvrđuje prava i povlastice.<ref>{{Cite web|url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2409|title=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|website=old.kons.gov.ba|access-date=7. 5. 2019|archive-date=12. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512184746/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2409|url-status=dead}}</ref> Visoko je bilo pod feudalnom upravom [[Kotromanići|Kotromanića]].<ref>{{Cite web|url=http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=33481|title=Kotromanići {{!}} Hrvatska enciklopedija|website=www.enciklopedija.hr|access-date=12. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621042756/http://enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=33481|archive-date=21. 6. 2018|url-status=dead}}</ref> Grad Visoki, [[Podvisoki]], Mile, Biskupići i Moštre su bili središte nekadašnje [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|srednjovjekovne Bosne]] odakle se dalje razvijala bosanska država. Prvi bosanski kralj [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtko I Kotromanić]] je krunisan i pokopan u crkvi u [[Mile (Visoko)|Milama]], gdje se nalazio i [[Franjevci|franjevački]] [[samostan]], a bile su i mjesto održavanja [[Stanak|stanka]] [[Rusag|državnog sabora]]. Tvrđava [[Stari grad Visoki|Visoki]] je štitila podgrađe [[Podvisoki]] koji je bio jedno od najranijih primjera srednjovjekovne urbane sredine na užem području [[Bosna (regija)|Bosne]].<ref name=":7" /> U Moštrima se nalazila kuća krstjana{{sfn|Anđelić|1984|p=125}}, gdje je [[Crkva bosanska]] obavljala svoje javne poslove i imala visoko učilište bosanske [[vjera|vjerske]] organizacije.<ref>Đ. Basler (njegovo nav. dj. p. 273)</ref><ref>Dr. Pavao Anđelić - Bobovac i Kraljeva Sutjeska : Sarajevo, 1973. 231-258.</ref> U Biskupićima se nalazila crkva koju je sagradio prvi domaći bosanski [[ban]], [[Kulin ban|Kulin]]. === Osmansko Carstvo === [[Datoteka:Ilustracija.jpg|mini|Crtež Visokog iz osmanskog perioda|alt=]] {{Glavni|Visoko u sastavu Osmanskog Carstva}} Postavši dijelom novog carstva prekinut je način dotadašnjeg razvoja Visokog obzirom da Osmanlije donose novi tip gradnje. Od srednjovjekovnog grada, Visoko će izrasti u naselje osmanskog tipa. U okvirima ovog novog tipa grada historijsku ulogu imao je bosanski namjesnik [[Ajas-beg|Ajas-paša]] koji je u Visokom podigao kompleks građevinskih objekata koji su činili novu urbanu jezgru. 1477. Ajas-beg je izgradio hamam, mekteb, vodovod, most na rijeci Bosni i Medresu, te utemeljio [[vakuf]] i [[Tekija|tekiju]] [[Nakšibendijski tarikat|nakšibendijskog]] reda koja i danas postoji. Kao sjedište nahije nalazilo se isprva u sastavu [[kadiluk]]a Bobovac (1463 – prije 1470), a potom u sastavu kadiluka Sarajevo sve do 1851, kada je postalo samostalan kadiluk.<ref name=":6">{{Cite web|url=http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=64842|title=Visoko {{!}} Hrvatska enciklopedija|website=www.enciklopedija.hr|access-date=5. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618131343/https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=64842|archive-date=18. 6. 2020|url-status=dead}}</ref> Prilikom upada [[Eugen Savojski|Eugena Savojskog]] [[1697.|1697]]. u Bosnu, prije nego će krenuti za Sarajevo, Visoko je opljačkano i zapaljeno.<ref>Durajlić, Islamski sakralni spomenici iz osmanskog perioda na području grada Visokog, 25.</ref> === Austro-Ugarska monarhija === {{Glavni|Visoko u sastavu Austrougarske}} [[Datoteka:Building in NeoMoorish style.jpg|mini|Primjer zgrade građene u pseudo-Maurskom stilu za vrijeme Austrougarske vladavine|alt=]] Nakon Berlinskog kongresa, [[Austro-Ugarska]] je 1878. okupirala čitav [[Bosanski pašaluk|Bosanski ejalet]]. Otpor austrijskoj vojsci je bio kratkotrajan, i trajao nekih 6 sati pod vodstvom [[Muhamed Hadžijamaković|Muhameda Hadžijamakovića]], a pridružili su im se i pravoslavni Visočani.{{sfn|Kreševljaković|1934|p=50}} Konačan otpor je slomljen poslije podne 17. augusta 1878. kada se grupa povlači prema Sarajevu.{{sfn|Kreševljaković|1934|p=50}} U prvim godinama [[Austro-Ugarska|Austrougarske]] vladavine Visoko nije bitno mijenjalo izgled te je zadržalo karakteristike [[orijent]]alnog tipa. Iako se veći broj muslimana tada iselio u [[Turska|Tursku]], i dalje je Visoko ostalo pretežno muslimansko mjesto. Nastavljajući bogatu tradiciju iz osmanskog perioda i dalje se razvijao kožarski zanat, tako je izvoz kože rastao iz godine u godinu. Dalji razvoj je zaustavio katastrofalni požar koji je izbio 11. novembra 1911. Tom prilikom je izgorjelo preko 450 kuća, dućana i ostalih objekata, što je bilo više od pola grada.<ref>{{Cite journal|last=Omerović|first=Enes S.|last2=Visoko|first2=Zavičajni muzej|last3=Pulo|first3=Mubera|last4=Younis|first4=Hana|last5=Efendira-Čehić|first5=Habiba|date=1. 1. 2024|title=Visoko i okolina kroz historiju 3. Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije|journal=Visoko i okolina kroz historiju 3. Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije}}{{Mrtav link}}</ref> === Kraljevina Jugoslavija === {{Glavni|Historija_Visokog#Kraljevina Jugoslavija}} U novoj državi Srba Hrvata i Slovenaca, kasnije [[Jugoslavija|Kraljevini Jugoslaviji]], struktura stanovništva se nije previše mijenjala. Betonski most, preko rijeke Bosne, napravljen 1929. po projektu inženjera Julija Hahamovića, predstavlja prvi objekat od armiranog betona na ovim prostorima. Zgrada bivšeg Sokolskog doma (danas prostor DTV Partizana) izgrađena 1934.<ref name=":0" /> Bilo je u sastavu [[Sarajevska oblast|Sarajevske oblasti]] (1922–29), zatim [[Drinska banovina|Drinske banovine]] (1929–41).<ref name=":6" /> === Drugi Svjetski rat === {{Glavni|Historija_Visokog#Drugi svjetski rat}} Nakon pada Jugoslavije, Visoko se našlo pod upravom [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]], i bilo je u sastavu župe Lašva–Glaž (1941–45).<ref name=":6" /> Grad su 7. aprila 1945 oslobodili pripadnici 7, 9 i 17. Krajiške brigade iz Desete divizije JNA. Iz Visočke općine 1205 vojnika je učestvovalo u [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|narodno oslobodilačkom ratu]], dok ih je 142 poginulo. Poslije rata ustanove i ulice u Visokom su obično dobile imena po ratnim herojima. Tako je [[Osnovna škola "Kulin ban" Visoko|škola na Kraljevcu]] dobila ime po narodnom heroju [[Ognjen Prica|Ognjenu Prici]], a srednja škola je nosila ime [[Janko Balorda|Janka Balorde]]. Danas se 7. april slavi kao dan oslobođenja kada se svake godine upriličava polaganje cvijeća na Spomen kosturnicu borcima NOAR-a. Jevrejsko groblje, udaljeno je 5–6&nbsp;km od centra grada na putu prema Kiseljaku, u okviru kojeg se nalazi i spomenik palim borcima i jevrejskim žrtvama fašizma u Visokom. Ćeliju [[Savez komunista Jugoslavije|KPJ]] su 1940. formirali Džudžo Mehmed - Meho, Meho Patak, Janko Balorda i Himzo Salihbegović. Oni su imali spomen biste koje je napravio kipar Milanović Ranko.<ref>{{Cite web|url=https://visoko.co.ba/nas-primitivan-odnos-prema-visockoj-proslosti-i-herojima-tog-vremena/|title=Naš primitivan odnos prema visočkoj prošlosti i herojima tog vremena|last=Visoko.co.ba|website=Visoko.co.ba|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2019|archive-date=3. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503182404/https://visoko.co.ba/nas-primitivan-odnos-prema-visockoj-proslosti-i-herojima-tog-vremena/|url-status=dead}}</ref> === SFR Jugoslavija === [[Datoteka:Urban_settlement_Luke_in_Visoko.jpg|mini|Naselje Luke izgrađeno za vrijeme SFRJ, danas najgušće naseljeni dio Visokog.]] {{Glavni|Historija Visokog#Socijalistička Jugoslavija}} Od 1955. Visoko je postalo [[srez]] odnosno središte nekoliko današnjih općina: [[Breza (općina)|Breza]], [[Fojnica]], [[Ilijaš]], [[Kiseljak]], [[Kreševo]] i [[Vareš]]. U isto vrijeme vrši se nagla industrijalizacija gdje se posebno ističe kožarska, te prehrambena, metalna, tekstilna, trgovinska i građevinska industrija koja je bila u mogućnosti opskrbljavati čitav tadašnji srez te izvoziti u susjedne savezne republike i inostranstvo. Tadašnja privreda, prema podacima iz 1991. zapošljavala je 88% stanovništva, koja je u 1991. ostvarila ukupan izvoz od 92,5 miliona [[dolar]]a. Visočka općina je bila najveći izvoznik [[tekstil]]a i [[Koža (materijal)|kože]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]],<ref name=":4" /> Vitex u tekstilnoj, KTK u kožnoj industriji. === Visoko u Bosanskom ratu === {{Glavni|Visoko u Bosanskom ratu|Operativna grupa Visoko}} Vanredno stanje na području visočke općine je proglašeno 6. aprila 1992, a istog mjeseca počinje doturanje naoružanja prema [[Sarajevo|Sarajevu]]. Glavne borbe vođene su na području [[Čekrčići|Čekrčića]], dijela općine Visoko koji su bili pod kontrolom VRS-a. Operativna grupa Visoko djelovala je na ratištima u Olovu za vrijeme operacije [[Operacija "Drina 93"#Olovsko bojište|"Drina 93"]], a u [[Bošnjačko-hrvatski sukob|Bošnjačko-hrvatskom sukobu]] na ratištima u Fojnici i Varešu. === Moderna historija === [[Datoteka:Visočica.JPG|mini|Brdo Grad (također poznato kao [[Visočica (brdo kod Visokog)|Visočica]])|alt=]] [[Datoteka:Visoko,_Alija_Izetebegović_street.jpg|mini|Ulica Alije Izetbegovića u Visokom.]] {{Glavni|Visočke piramide|Historija_Visokog#Moderna historija}} '''Visočke piramide''' su tvrdnja istraživača [[Semir Osmanagić|Semira Osmanagića]] koja tvrdi da se nedaleko od grada Visokog nalazi više piramida izgrađenih ljudskom rukom u davnoj prošlosti. Istraživanja na lokalitetu počela su 14. aprila 2006. Do 2021. lokaliteti su privukli desetine hiljada turista. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Visokog|Spisak naseljenih mjesta u gradu Visokom}} [[Datoteka:Kraljevac, Visoko.jpg|thumb|Naselje Kraljevac i Hadži-Murovetova džamija]] === Nacionalni sastav stanovništva – grad Visoko === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Visoko | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 11126 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 19. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 12. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 39938 | g2013_bosnjaci = 36697 | g2013_srbi = 286 | g2013_hrvati = 576 | g2013_bosanci = 566 | g2013_romi = 986 | g2013_muslimani = 228 | g2013_bosanciihercegovci = 134 | g2013_albanci = 45 | g2013_jugosloveni = 4 | g2013_ukrajinci = 4 | g2013_crnogorci = 4 | g2013_turci = 3 | g2013_slovenci = 4 | g2013_makedonci = 7 | g2013_nisu_izjasnili = 266 | g2013_nepoznato = 51 | g1991_ukupno = 46160 | g1991_muslimani = 34373 | g1991_srbi = 7471 | g1991_hrvati = 1872 | g1991_jugosloveni = 1464 | g1981_ukupno = 40901 | g1981_muslimani = 28838 | g1981_srbi = 6831 | g1981_hrvati = 1879 | g1981_jugosloveni = 2969 | g1981_slovenci = 14 | g1981_crnogorci = 50 | g1981_albanci = 88 | g1981_madari = 4 | g1981_romi = 53 | g1981_makedonci = 21 | g1971_ukupno = 35503 | g1971_muslimani = 25683 | g1971_srbi = 7166 | g1971_hrvati = 1914 | g1971_jugosloveni = 392 | g1971_slovenci = 18 | g1971_crnogorci = 52 | g1971_albanci = 61 | g1971_madari = 6 | g1971_romi = 9 | g1971_makedonci = 18 | g1961_ukupno = 29518 | g1961_muslimani = 19723 | g1961_srbi = 7186 | g1961_hrvati = 1747 | g1961_jugosloveni = 685 | g1961_slovenci = 18 | g1961_crnogorci = 56 | g1961_albanci = 35 | g1961_madari = 11 | g1961_romi = 1 | g1961_makedonci = 17 }} === Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Visoko === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Visoko | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 158275 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013" /> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 11205 | g2013_bosnjaci = 9390 | g2013_srbi = 153 | g2013_hrvati = 236 | g2013_bosanci = 389 | g2013_romi = 601 | g2013_muslimani = 39 | g2013_bosanciihercegovci = 97 | g2013_albanci = 35 | g2013_jugosloveni = 3 | g2013_ukrajinci = 2 | g2013_crnogorci = 4 | g2013_turci = 2 | g2013_slovenci = 4 | g2013_makedonci = 7 | g2013_nisu_izjasnili = 192 | g2013_nepoznato = 12 | g1991_ukupno = 13663 | g1991_muslimani = 10056 | g1991_srbi = 1641 | g1991_hrvati = 395 | g1991_jugosloveni = 1115 | g1981_ukupno = 11653 | g1981_muslimani = 7693 | g1981_srbi = 1241 | g1981_hrvati = 392 | g1981_jugosloveni = 2072 | g1981_slovenci = 12 | g1981_crnogorci = 41 | g1981_albanci = 69 | g1981_madari = 4 | g1981_romi = 52 | g1981_makedonci = 17 | g1971_ukupno = 9491 | g1971_muslimani = 7187 | g1971_srbi = 1369 | g1971_hrvati = 442 | g1971_jugosloveni = 294 | g1971_slovenci = 14 | g1971_crnogorci = 39 | g1971_albanci = 46 | g1971_madari = 6 | g1971_makedonci = 13 | g1961_ukupno = 7470 | g1961_muslimani = 5048 | g1961_srbi = 1432 | g1961_hrvati = 527 | g1961_jugosloveni = 359 | g1961_slovenci = 13 | g1961_crnogorci = 43 | g1961_albanci = 16 | g1961_madari = 8 | g1961_makedonci = 8 }} == Administracija == [[Datoteka:Visoko town hall 1.JPG|mini|Zgrada uprave Grada u Visokom]] Predstavničko tijelo Visokog je Gradsko vijeće koje ima ukupno 25 vijećnika. U donošenje odluka od lokalnog značenja uključeni su i građeni putem [[Mjesna zajednica|mjesnih zajednica]]. U Gradu Visoko formirano je ukupno 26 mjesnih zajednica.<ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/op%C4%87ina/lokalna-samouprava/op%C4%87inska-administracija.aspx|title=Općinska administracija|website=visoko.gov.ba|access-date=4. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507191439/http://visoko.gov.ba/op%C4%87ina/lokalna-samouprava/op%C4%87inska-administracija.aspx|archive-date=7. 5. 2019|url-status=dead}}</ref> Savjet mjesne zajednice ima od 5 do 9 članova, ovisno o broju stanovnika mjesne zajednice. Savjet mjesne zajednice ima: 5 članova u mjesnoj zajednici koja ima do 1.000 stanovnika, 7 članova u mjesnoj zajednici koja ima od 1.000 do 2.000 stanovnika, 9 članova u mjesnoj zajednici koja ima preko 2.000 stanovnika.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/media/42063/PRECISCENI-TEKST-STATUTA.pdf|title=Statut općine Visoko|last=|first=|date=|website=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160711051258/http://visoko.gov.ba/media/42063/PRECISCENI-TEKST-STATUTA.pdf|archive-date=11. 7. 2016|url-status=dead|access-date=}}</ref> Općina Visoko je 1. aprila 2019 administrativno postala [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]]. To su omogućili zakoni koje je sjednici usvojio većinom glasova [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda Federalnog parlamenta]].<ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/pregled-novosti/april/op%C4%87ina-visoko-administrativno-postaje-grad-visoko.aspx|title=Općina Visoko administrativno postaje Grad Visoko|website=visoko.gov.ba|access-date=6. 5. 2019}}{{Mrtav link}}</ref> == Infrastruktura == [[Datoteka:Autobahn Visoko.jpg|mini|Visoko je povezano evropskim [[Evropski put E73|autoputem E73]], koridor V, ogranak C.]] Zdravstvene usluge na području grada pruža Dom zdravlja Visoko. Dom zdravlja u Visokom izgrađen je 1953. U nekim mjesnim zajednicama na području grada postoje ambulante porodične medicine (MZ [[Veliko Čajno|Gračanica]], MZ [[Donje Moštre|Moštre]], MZ [[Poriječani]], MZ [[Buci (Visoko)|Buci]]).<ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/%C5%BEivot-u-op%C4%87ini/zdravstvo-i-socijalna-za%C5%A1tita.aspx|title=Zdravstvo i socijalna zaštita|website=visoko.gov.ba|language=en|access-date=1. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426053908/http://visoko.gov.ba/%C5%BEivot-u-op%C4%87ini/zdravstvo-i-socijalna-za%C5%A1tita.aspx|archive-date=26. 4. 2019|url-status=dead}}</ref> Nosilac socijalne zaštite je Javna ustanova "Centar za socijalni rad" Visoko.<ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/%C5%BEivot-u-op%C4%87ini/javne-ustanove.aspx#JU1|title=Informacije o javnim ustanovama na području Općine Visoko|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426082936/http://visoko.gov.ba/%C5%BEivot-u-op%C4%87ini/javne-ustanove.aspx#JU1|archive-date=26. 4. 2019|url-status=dead}}</ref> Visoko je smješteno uz [[Evropski put E73]] ([[Autoput A1 (Bosna i Hercegovina)|Autoput A1]]) koji ga direktno veže sa Zenicom i Sarajevom, a čiji je dio i [[magistralni put M17]]. Sa ostalim mjestima povezan je regionalnom cestom R443 (Visoko – [[Kiseljak]] – [[Kreševo]] – [[Tarčin]]). Regionalnom cestom R445 koja prati Autoput A1 moguće je doći do Kaknja i Semizovca, gdje se cesta uključuje na [[magistralni put M18]]. Na M18 moguće se uključiti i s Autoputa A1. Nalazi se uz željezničku prugu [[Pruga Šamac – Sarajevo|Šamac – Sarajevo]]. U Moštru se nalazi sportski aerodrom. Javno preduzeće "Visokogas" je zaduženo za opskrbu [[Prirodni plin|prirodnog gasa]] koji je proveden ne većini uže gradske jezgre i nekim okolnim mjesnim zajednicama. [[Vodovod]] obuhvata prostor uže urbane zone i pojedinih prigradskih naselja i urbanih područja. == Obrazovanje == {{Glavni|Franjevačka klasična gimnazija u Visokom|Medresa "Osman-ef. Redžović"|Osnovna škola "Kulin ban" Visoko}} [[Datoteka:Franjevačka kl. gimnazija i Sjemenište, samostan sv. Bonaventure, Visoko.jpg|mini|Franjevačka klasična gimnazija i Sjemenište u Visokom]] Razvoj [[obrazovanje|obrazovanja]] u Visokom vezan je za dugu tradiciju vjerskih, konfesionalnih i javnih škola koje su djelovale još u [[Osmansko Carstvo|osmanskom]] periodu, a snažniji institucionalni razvoj nastavljen je u vrijeme [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] i tokom 20. stoljeća.<ref name="DurajlicCobiss">{{cite web |title=Islamski sakralni spomenici iz osmanskog perioda na području Općine Visoko |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/19925254/oiunsa?format=isbd |website=COBISS+ |access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref name="VisokoObrazovanje">{{cite web |title=Obrazovanje |url=https://www.visoko.gov.ba/zivot-u-gradu/obrazovanje/ |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Zahvaljujući izvorima u kojima su sačuvana imena prepisivača rukopisa koji su prepisivali u Visokom i okolnim mjestima, može se zaključiti da je prva visočka [[medresa]] osnovana prije 1651.<ref name="Durajlic2012">{{cite book |last=Durajlić |first=Esad |title=Islamski sakralni spomenici iz osmanskog perioda na području Općine Visoko |publisher=Medžlis Islamske zajednice Visoko; Zavičajni muzej Visoko; Fondacija Visoki |location=Visoko |year=2012 |page=201}}</ref> Medresa Ahmed-efendije podignuta je 1838. zahvaljujući dobrovoljnim prilozima visočkih muslimana te je iste godine i otvorena.<ref name="Durajlic209">{{cite book |last=Durajlić |first=Esad |title=Islamski sakralni spomenici iz osmanskog perioda na području Općine Visoko |publisher=Medžlis Islamske zajednice Visoko; Zavičajni muzej Visoko; Fondacija Visoki |location=Visoko |year=2012 |page=209}}</ref> U medresi je postojala i biblioteka koju je 1840. [[vakuf|uvakufio]] Mustafa-paša Babić.<ref name="Durajlic209" /> Ta ustanova pripadala je tipu niže medrese.<ref name="Durajlic209" /> Tradicija medresanskog obrazovanja u visočkom kraju obnovljena je početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], kada je u Velikom Čajnu reaktivirana medresa koja nosi ime po Osman-ef. Redžoviću.<ref name="VisokoObrazovanje" /> [[Pravoslavlje|Pravoslavna]] osnovna škola u Visokom, prema raspoloživim podacima, počela je raditi oko 1840. u privatnoj kući. Zgrada škole počela se graditi oko 1857, kada je završena [[Crkva svetog Prokopija|pravoslavna crkva]]. U toku postojanja nastava se odvijala u dvije zgrade: prva se nalazila u neposrednoj blizini crkve na brdu zvanom Klisa, a druga, veća i uslovnija, na prostoru današnje Fabrike kožne konfekcije. Škola je radila sve do 1914, kada je ukinuta.<ref name="SkolstvoKotara">{{cite web |title=Školstvo i obrazovanje u kotaru/srezu Visoko 1878–1918. |url=https://www.ceeol.com/content-files/document-1356953.pdf |website=CEEOL |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Osnivanje [[ruždija]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] bilo je predviđeno osmanskim Zakonom o školstvu iz 1869, a u Visokom je ruždija otvorena oko 1870. Djelovala je do 1879, odnosno do prvih godina nakon uspostavljanja austrougarske uprave.<ref name="Arnautovic2019">{{cite web |title=Arhitektura i urbanizam Visočke nahije kroz muzejsku fototeku |url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/wp-content/uploads/2020/03/katalog_arhitektura_tursko-doba.pdf |website=Zavičajni muzej Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Godine 1881. počela je s radom ''Općinska škola'' u Visokom, smještena u kući Hasan-bega Zečevića. Općinska pučka škola izgrađena je krajem 1885, a konačna dogradnja završena je 1886. Školu su pohađala djeca svih konfesija, pa je ubrzo postala premala, zbog čega je dio nastave ponovo organiziran i u iznajmljenim objektima.<ref name="SkolstvoKotara" /> Pripreme za izgradnju nove škole na [[Kraljevac|Kraljevcu]] počele su 1907, intenzivna gradnja 1909, a učenici su 1910. ušli u novu "veliku školu”.<ref name="KulinBan">{{cite web |title=Osnovna škola "Kulin ban" Visoko |url=https://bs.wikipedia.org/wiki/Osnovna_%C5%A1kola_%22Kulin_ban%22_Visoko |website=Wikipedia na bosanskom jeziku |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Zgrada škole dograđivana je 1961, 1971. i 1975/76. godine, a do 1993. nosila je naziv Osnovna škola ''Ognjen Prica''; odlukom [[Općinsko vijeće|Općinskog vijeća]] od 20. januara 1993. nosi ime Osnovna škola "Kulin Ban" Visoko.<ref name="KulinBan" /> U urbanom dijelu grada od 1965. djeluje i Osnovna škola "Safvet-beg Bašagić", koja je do prve polovine 1990-ih nosila ime ''Ahmet Fetahagić''.<ref name="VisokoObrazovanje" /> Na području grada djeluju i druge osnovne škole i područne škole, među kojima su [[Osnovna škola "Alija Nametak" Buci]], [[Osnovna škola "Mula Mustafa Bašeskija" Donje Moštre]], [[Osnovna škola "Mehmedalija Mak Dizdar" Dobrinje]] i [[Osnovna škola "Musa Ćazim Ćatić" Veliko Čajno]].<ref name="InvesticijskiVodic">{{cite web |title=Investicijski vodič – bosanska verzija |url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2021/01/Investicijski-vodic-ispravljeno-ponovo.pdf |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611143551/https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2021/01/Investicijski-vodic-ispravljeno-ponovo.pdf |archive-date=11. 6. 2024 |url-status=dead}}</ref> U Visokom djeluje i [[Škola za osnovno muzičko obrazovanje ''Avdo Smajlović'']].<ref name="InvesticijskiVodic" /> [[Franjevci|Franjevačka]] gimnazija preseljena je iz [[Guča Gora|Guče Gore]] u Visoko 1900.<ref name="KonsSamostan">{{cite web |title=Zaštita nacionalnog blaga |url=https://www.visoko.gov.ba/zastita-nacionalnog-blaga/ |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Do tada je u Gučoj Gori radila kao petorazredna, a u Visokom kao šestorazredna sve do školske 1913/14, kada je uveden sedmi, a 1914/15. i osmi razred.<ref name="KonsSamostan" /> Poslije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] gimnazija je nastavila s radom, a 1924. priznato joj je pravo javnosti.<ref name="Vuksic2003">{{cite web |title=Pogled na katoličko školstvo u Bosni i Hercegovini do 1945. |url=https://hrcak.srce.hr/file/484312 |website=Hrcak |access-date=17. 3. 2026 |archive-date=27. 8. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250827120406/https://hrcak.srce.hr/file/484312 |url-status=dead }}</ref> U socijalističkoj Jugoslaviji njen rad bio je ograničen, ali nije potpuno prekinut, a nakon 1990-ih nastavila je djelovati kao Franjevačka klasična gimnazija u Visokom, jedina aktivna klasična gimnazija u Bosni i Hercegovini.<ref name="VisokoObrazovanje" /><ref name="KonsSamostan" /> [[Gimnazija "Visoko"|Gimnazija u Visokom]] osnovana je 1960.<ref name="VisokoObrazovanje" /> Godine 1969. formirana je Škola učenika u privredi, a 1971. izvršena je integracija Gimnazije i te škole u Srednjoškolski centar ''Janko Balorda''.<ref name="MSSHistorijat">{{cite web |title=O nama |url=https://mssvisoko.edu.ba/about-us/ |website=Mješovita srednja škola "Hazim Šabanović" Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> U ratnom i poratnom periodu ustanova je preimenovana, prvo u SŠC ''Hazim Šabanović'', a potom u Mješovitu srednju školu "Hazim Šabanović".<ref name="MSSHistorijat" /> Ta škola nastavlja tradiciju ranijih stručnih i zanatskih škola u Visokom, uključujući Stručnu zanatsku školu iz 1922. i Kožarsku stručnu školu iz 1929.<ref name="MSSHistorijat" /> U savremenom sistemu obrazovanja u Visokom djeluju osnovne i srednje škole općeg, stručnog, muzičkog i vjerskog profila. Među najznačajnijim ustanovama su [[Franjevačka klasična gimnazija u Visokom]], [[Gimnazija "Visoko"]], [[Mješovita srednja škola "Hazim Šabanović" Visoko|Mješovita srednja škola "Hazim Šabanović"]], [[Medresa "Osman-ef. Redžović"]], [[Osnovna škola "Kulin ban" Visoko|Osnovna škola "Kulin Ban"]], [[Osnovna škola "Safvet-beg Bašagić" Visoko|Osnovna škola "Safvet-beg Bašagić"]] i [[Škola za osnovno muzičko obrazovanje ''Avdo Smajlović'']].<ref name="VisokoObrazovanje" /><ref name="InvesticijskiVodic" /> ==Mediji== Krajem 1980-ih u Visokom je bio aktivan list "Osvit" koji se kritički odnosio prema tadašnjoj društvenoj i političkoj situaciji na lokalnom, bosanskohercegovačkom i jugoslavenskom nivou. Članovi redakcije su bili Jadranko Fejzić, Behudin Alimanović i Amra Ferzan. S nekoliko saradnika [[Ilhan Dervović]] 1992. pokreće lokalnu Televiziju Visoko. Pored Radija Visoko, koji je radio stanica sa najdužim djelovanjem , bilo je aktivno i više drugih radio stanica, Radio Q, Radio BOR, Radio Naba i druge. == Kultura i arhitektura == === Nacionalni spomenici === [[Datoteka:Reconstruction of church in Mile.JPG|mini|Rekonstrukcija crkve u Milama]]{{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Visokom}} [[Datoteka:Tabhanska_mosque_in_Visoko,_Bosnia.jpg|mini|[[Tabačka džamija u Visokom|Tabačka džamija]] u Visokom, nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]] [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika]] je uvrstila ukupno osam nacionalnih spomenika koji se nalaze u Visokom. Dok je većina spomenika, novijeg datuma posebno, očuvana, [[Stari grad Visoki]] i nekadašnja grobna crkva u Milama su u potpuno porušenom stanju. Nemar općinskih i državnih vlasti je rezultirala time da su ostaci bedema nekadašnjeg kraljevskog grada Visoki potpuno pokriveni vegetacijom koja se nalazi na vrhu brda Grad. Tek 2007. je započeto ograničeno otkrivanje i zaštita ovog kulturnog spomenika. [[Mile (Visoko)|Mile]] su bile kraljevsko stolno i saborno mjesto ''Velikog [[rusag]]a bosanskog'', te krunidbeno i grobno mjesto [[Spisak bosanskih kraljeva|bosanskih kraljeva]] za vrijeme [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|srednjovjekovne Bosne]]. Osim toga, u to vrijeme u Milama se nalazio i [[Franjevci|franjevački]] [[samostan]], a od 1340. biva središte vikarije. [[Datoteka:Šerefudin's White Mosque.jpg|mini|[[Šerefudinova Bijela džamija]] |alt=]]Arhitektonski značajna [[Šerefudinova Bijela džamija]], djelo je bosanskohercegovačkog arhitekte [[Zlatko Ugljen|Zlatka Ugljena]]. Džamija je sagrađena 1980. i dobitnica je više nagrada, a najpoznatija je međunarodna [[Aga Khanova nagrada za arhitekturu]], jedna od najprestižnijih nagrada čija je svrha prepoznavanje izvrsnih arhitektonskih građevina i daljnje ohrabrivanje gradnje u [[Islamsko društvo|islamskim društvima]]. [[Samostan svetog Bonaventure|Samostan sv. Bonaventure]], je katolički vjerski objekat u [[Vrhbosanska nadbiskupija|Vrhbosanskoj nadbiskupiji]] i proglašen je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<sup>[[Samostan sv. Bonaventure#cite%20note-Crkva-1|[1]]]</sup> Nacionalni spomenik se sastoji od zgrade Samostana sa gimnazijom i sjemeništem, pripadajuće crkve i pokretnog naslijeđa koje čini zbirka slika starih majstora. [[Datoteka:Church of St. Procopius.jpg|mini|Crkva svetog Prokopija]][[Crkva svetog Prokopija]] izgrađena je 1857.<sup>[[Crkva svetog Prokopija#cite%20note-1|[1]]]</sup> ili 1853.<sup>[[Crkva svetog Prokopija#cite%20note-Spomenik-2|[2]]]</sup> je hram [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]], pripada [[Dabrobosanska mitropolija|Dabrobosanskoj mitropoliji]] te je sjedište Visočke parohije === Muzika === Jedna od najdužih organizovanih muzičkih djelatnosti na području Visokog jeste bila djelatnost [[Orkestar limene glazbe Visoko|Orkestra limene glazbe]]. U [[Mulići]]ma je djelovao [[Institut sevdaha|Institut Sevdaha]] [[Omer Pobrić|Omera Pobrića]] koji se bavi očuvanjem [[Bošnjaci|bošnjačke]] muzičke tradicije i [[sevdalinka|sevdalinke]]. Institut nudi kolekcije sevdalinki na raznim nosačima zvuka, kao i knjige vezane za muzičku tradiciju Bošnjaka. Danas najpoznatiji muzičari iz Visokog su [[Bartolomej Stanković]], pianista sa značajnom međunarodnom reputacijom, te [[Suad Pašić Paja]], [[džez]] [[saksofon]]ist. === Kulturne manifestacije === Svake godine između jula i augusta u Visokom se održava tradicionalna manifestacija "Visočko ljeto". Sastoji se od dana trgovine, kulture i sporta, u okviru kojih se organizuje tradicionalni oblik prodaje roba široke potrošnje za vrijeme dana trgovine, a različiti sadržaji: pozorišne predstave, filmske projekcije, likovne izložbe, muzički koncerti, sportske manifestacije, revijalne utakmice sportista i sportskih klubova Općine Visoko za vrijeme dana kulture i sporta.<ref name=":4" /> Udruženje građana Ars Tragovi svake godine u mjesecu novembru organizuje kulturnu manifestaciju "Dani Zaima Muzaferije" u čast filmskom, televizijskom, i teatarskom glumcu [[Zaim Muzaferija|Zaimu Muzaferiji]], koji je živio i radio u Visokom.<ref name=":4" /> === Muzeji === [[Datoteka:Muzej visoko 2.jpg|mini|Zgrada [[Zavičajni muzej u Visokom|Zavičajnog muzeja]] u Visokom|alt=]] U Visokom postoji [[Zavičajni muzej u Visokom|Zavičajni muzej]] u kome se nalazi brojno kulturno historijsko naslijeđe Visokog, ali i Bosne. Muzej je osnovan 1953, a najveće zasluge pripadaju inicijativnom odboru u kome su bili Vaso Radić, Salko Oruč, Hasan Šahinović, Avdo Čakić i drugi. Prvi [[kustos]] muzeja je bio [[Anton Smodič]] koji je pokrenuo neke od prvih projekata koji su uključivali katalogiziranje, uređivanje zbirki, prikupljanje materijala i tehničkih crteža i slično. Vrijednosti koje se nalaze u muzeju su najviše vezane za [[Visoko u srednjem vijeku|srednjovjekovnu državu Bosnu]] gdje se čuvaju mnogi predmeti i dokumenti iz srednjovjekovnog doba, kao i dijelovi ruševina starog grada Visoki. Muzej posjeduje i pomoćni odjel u [[Goduša (Visoko)|Goduši]] – Etno radionicu u kojoj su smješteni primjerci čibučarskog, češljarskog i sviraldžijskog zanata. Fond Zavičajnog muzeja obuhvata muzejsku građu, sastavljenu od oko 2.500 inventarisanih eksponata, dok sama arheološka zbirka broji preko 100.000 fragmenata, prikupljenih sa šireg područja Visokog.<ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/%C5%BEivot-u-op%C4%87ini/javne-ustanove.aspx#JU1|title=Javne ustanove|website=visoko.gov.ba|language=en|access-date=4. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426082936/http://visoko.gov.ba/%C5%BEivot-u-op%C4%87ini/javne-ustanove.aspx#JU1|archive-date=26. 4. 2019|url-status=dead}}</ref> === Biblioteke=== Od 1946. u Visokom djeluje javna ustanova [[Gradska biblioteka Visoko]]. Godine 1953. rad biblioteke je znatno unaprijeđen dobivanjem odgovarajućeg smještaja, angažiranjem profesionalnog bibliotečkog radnika Nedžiba Mustagrudića. Knjižnica koja od 1887. djeluje pri franjevačkom [[Samostan svetog Bonaventure|samostanu Sv. Bonaventure u Visokom]], posjeduje knjižnični fond, koji broji oko 50.000 svezaka, pretežno s područja [[Filozofija|filozofije]], [[Historija|historije]], [[književnost]]i, [[Teologija|teologije]], itd. Knjižnica posjeduje i izuzetno vrijedna [[Enciklopedija|enciklopedijska]] i [[Leksikografija|leksikografska]] izdanja, te bogatu kolekciju [[Periodičke publikacije|periodike]] od 19. stoljeća do danas.<ref name="Knjižnica samostana sv. Bonaventure">{{cite web|url=https://www.bosnasrebrena.ba/visoko-samostan-sv-bonaventure|access-date=14. 12. 2021|title=Knjižnica samostana sv. Bonaventure}}</ref> Knjižnica je namijenjena nastavnicima [[Franjevačka klasična gimnazija u Visokom|Franjevačke klasične gimnazije]], njezinim učenicima, ako ne mogu naći neku knjigu u svojim knjižnicama, vremenom je ona proširila krug korisnika na članove [[Franjevačka provincija Bosna Srebrena|Franjevačke provincije Bosne Srebrene]], U novije vrijeme otvorena je i za vanjske korisnike, prije svega, naučne radnike, studente, pa i za maturante srednjih škola.<ref name="Samostan sv. Bonaventure">{{cite web|url=https://www.bosnasrebrena.ba/node/603|access-date=14. 12. 2021|title=Samostana sv. Bonaventure}}</ref> === Galerije=== Od 1976. u Visokom djeluje umjetnička galerija [[Likum '76.|Likum '76]] gdje su izlagali brojni umjetnici iz Bosne i Hercegovine i inostranstva, te se pored umjetničkih izložbi održavaju i drugi kulturni događaji. Visočki likovni susreti i izložba umjetnika amatera tradicionalni su događaji u galeriji. Galerija pri franjevačkom [[Samostan svetog Bonaventure|samostanu Sv. Bonaventure]] u Visokom posjeduje izuzetno bogatu i vrijednu zbirku likovne umjetnosti, u prvom redu moderne, no i djela starih majstora. Zastupljeno je preko 50 modernih umjetnika, između ostalih [[Slavko Šohaj|Šohaj]], Seder, [[Nada Pivac|Pivac]], Bifel, [[Ismet Mujezinović]], [[Ismar Mujezinović]], [[Mersad Berber]], Kajinić, Grgić, Labaš, Marinović, [[Franjo Likar|Likar]], [[Ivan Lovrenčić|Lovrenčić]], [[Radenko Mišević|Mišević]], [[Zlatko Keser|Keser]]. U dvorištu samostana nalaze se brončani kip [[Sveti Franjo|Sv. Franje]] od [[Ante Starčević (kipar)|Ante Starčevića]] i poprsje [[Grgo Martić|fra Grge Martića]] od [[Ivan Meštrović|Ivana Meštrović]]a.<ref name="samostan sv. Bonaventure">{{cite web|url=https://www.bosnasrebrena.ba/visoko-samostan-sv-bonaventure|access-date=14. 12. 2021|title=Samostan sv. Bonaventure}}</ref> == Sport == Organizirano bavljenje sportom i fizičkom kulturom u Visokom počinje otvaranjem konfesionalnih i državnih škola u koje se uvodi i nastavni predmet tjelesni odgoj "gombanje". Osim rukometa i nogometa, najuspješniji sport u Visokom je [[aeromodelarstvo]]. [[Aero klub "Izet Kurtalić"]] jedan je od najuspješnijih bosanskohercegovačkih aero klubova,<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/klub-iz-visokog-60-godina-ispunjava-san-o-visinama/140329017|title=Klub iz Visokog 60 godina ispunjava san o visinama|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=16. 6. 2020}}</ref> a najveće uspjehe ostvario pobjedama na svjetskim prvenstvima u F1B kategoriji 1996. i 1999. Član tog kluba i bivši načelnik Visokog [[Kenan Jusufbašić]] bio je osam puta prvak Jugoslavije i 15 puta prvak s klubom "Izet Kurtalić" u Bosni i Hercegovini. Godine 1996. osvojio je zlatnu medalju na Europskom prvenstvu u Italiji. U sklopu reprezentacije BiH osvojio je 1997. i 1999. Svjetsko prvenstvo u aeromodelarstvu. Na osnovu tih rezultata proglašen je za najboljeg sportistu godine u Bosni i Hercegovini 1999.<ref>{{Cite web|url=https://magazinplus.eu/in-memoriam-kenan-jusufbasic-svjetski-i-evropski-prvak-u-aviomodelarstvu/|title=In memoriam: Kenan Jusufbašić – Svjetski i evropski prvak u aviomodelarstvu|website=Magazin Plus|language=bs-BA|access-date=16. 6. 2020}}</ref> === Rukomet === [[Datoteka:1974 Bosna Visoko.jpg|mini|[[Rukometni klub Bosna Visoko|Rukometni klub Bosna]]: Ekipa koja je osvojila 4. mjesto u Prvoj ligi Jugoslavije|alt=]] {{Glavni|RK Bosna Visoko}} [[File:Handball_Club_Bosna_from_Visoko_playing_at_their_home_Mladost_hall.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Handball_Club_Bosna_from_Visoko_playing_at_their_home_Mladost_hall.jpg|mini|Najpopularniji{{Mrtav link}} i najuspješniji sport u Visokom je rukomet. [[RK Bosna Visoko]] bila je dva puta prvak BiH 1997. i 1999, i tri puta pobjednik Kupa Bosne i Hercegovine 1995, 1998, i 2001.]] Najuspješniji sport u Visokom je rukomet, gdje je rukometni klub Bosna od svog osnivanja imao značajne rezultate. Klub je proveo 7 sezona u prvoj rukometnoj ligi Jugoslavije, pri tome ostvarujući značajne uspjehe u Kupu Savezne Republike BiH, osvojivši ga 1965, 1968, 1971, i 1982, a do finala Jugoslovenskog Kupa su došli 1965. Najbolji plasman u ligi su ostvarili u sezoni 1974/75 kada su osvojili 4. mjesto. Poslije 1992. klub je nastavio sa uspješnim radom, i osvojio ligu Bosne i Hercegovine dva puta, 1997. i 1999, a [[Kup Bosne i Hercegovine u rukometu|Kup Bosne i Hercegovine]] tri puta, 1995, 1998, 2001. Najbolji plasman u evropskim takmičenjima su ostvarili u sezoni 1999/2000 došavši do 1/8 finala EHF Kupa, kada su izgubili od eventualnog prvaka RK Metković ukupnim rezultatom 48-44.<ref>{{Cite web|url=http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/1999-00/round/2/1/8-finals|title=European Handball Federation - 1999/00 Men's EHF Cup / 1/8-finals|website=www.eurohandball.com|language=en|access-date=1. 5. 2019|archive-date=1. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501175418/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/1999-00/round/2/1/8-finals|url-status=dead}}</ref> === Nogomet === {{Glavni|NK Bosna Visoko}} [[File:Stadium_Luke_in_Visoko_and_it's_training_field.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stadium_Luke_in_Visoko_and_it's_training_field.jpg|mini|Stadion{{Mrtav link}} Luke gdje [[NK Bosna Visoko|NK Bosna]] igra svoje domaće utakmice. Najveći uspjeh kluba je osvajanje [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kupa Bosne i Hercegovine 1999.]] ]] Prva nogometna utakmica u Visokom odigrana je 1923. kada se formira i prvi nogometni klub Jadran. 1934. formira se i drugi nogometni klub Radnički. 1953. dolazi do spajanja ova dva kluba i tako nastaje nogometni klub Bosna. Nogometni klub Bosna je svoje najveće uspjehe doživio osvojivši nogometni [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup Bosne i Hercegovine]] [[1999.|1999]], kao i [[Superkup Bosne i Hercegovine u nogometu|Superkup]] iste godine, u obje utakmice pobijedivši [[FK Sarajevo]]. Jedan od sportskih klubova s najdužom tradicijom u Visokom bio je i Fudbalski klub "Zanatlija", no ugašen je 2018.<ref name="FK Zanatlija">{{cite web|url=https://visoko.co.ba/zvanicno-ugasen-jedan-od-simbola-grada-fk-zanatlija/|access-date=15. 12. 2021|title=Ugašen FK Zanatlija}}{{Mrtav link}}</ref> == Privreda == Grad Visoko ima na raspolaganju poslovnu bazu od 3 industrijske zone s potrebnom infrastrukturom: slobodnu zonu Visoko ([[Topuzovo Polje|Topuzovo polje]]), jednu od 4 slobodne zone u BiH i jednu od najstarijih osnovanih slobodnih zona u BiH i carinski terminal Visoko. Značajne grane privrede u Visokom su kožarsko-tekstilna, poljoprivredna, prehrambena i metaloprerađivačka, i auto-industrijska.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/media/450850/investicijski-vodic.pdf|title=INVESTICIJSKI SAŽETAK|last=|first=|date=|website=|publisher=Općina VIsoko|access-date=|archive-date=15. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215023054/http://visoko.gov.ba/media/450850/investicijski-vodic.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Bruto domaći proizvod|BDP]] općine Visoko za 1991. po glavi stanovnika je bio za 10% veći od tadašnjeg prosjeka BiH, 88% zaposlenih je radilo u privredi i općina je bila najveći izvoznik tekstila i kože u [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SRBiH]].<ref name=":1" /> Pored intenzivnog razvoja industrije i trgovine, značajan doprinos u razvoju općine Visoko je dala [[poljoprivreda]], građevinarstvo, zatim saobraćaj i zanatstvo. Poslijeratni oporavak privrede, koja je doživjela gubitak od skoro 400 miliona KM štete, bio je spor a postotak nezaposlenih visok, ali se do 2014. vremenom smanjivao. Prema podacima iz 2014. na području grada Visokog posluje 364 privrednih društava i 1.041 samostalni privrednik (fizička lica) koja obavljaju samostalnu privrednu djelatnost. Nosioci privrednog razvoja Općine Visoko su preduzeća iz djelatnosti proizvodnje kože i kožnih proizvoda; proizvodnje, pakovanja i prerade prehrambenih proizvoda; proizvodnje tekstila i tekstilnih proizvoda; proizvodnje građevinskog materijala; te metaloprerađivačke i drvne industrije. Većina preduzeća unutar ovih djelatnosti su izvozna preduzeća. Na području grada Visoko postoje i drugi značajni prerađivački kapaciteti u mesnoj (Industrija mesa Semić, Akova Group - Brovis) i konditorskoj industriji (Rampart, Vispak). === Autoindustrija === Izgrađena je nova fabrika prerade tekstila, gume i kože [[Prevent grupacija|Prevent]] koja je 2004. investirala preko 5 miliona KM za osposobljavanje proizvodnje.<ref>{{Cite web|url=http://www.apf.com.ba/info/saop/1/?cid=350,2,1|title=Arhivirana kopija|archive-url=https://web.archive.org/web/20070218010836/http://www.apf.com.ba/info/saop/1/?cid=350,2,1|archive-date=18. 2. 2007|url-status=dead|access-date=5. 9. 2006}}</ref> Fabrika Preventa smještena na Slobodnoj Zoni u Visokom trenutno upošljava preko 1500 radnika i pravi kožne i tekstilne presvlake za sve glavne proizvođače u automobilskoj industriji u Evropi, uključujući proizvođače automobila kao što su [[Volkswagen]], [[Audi]], [[Škoda]], [[SEAT|Seat]], [[BMW]], [[PSA grupacija]], [[Renault]], [[Opel]].<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://visoko.co.ba/prevent-grupacija-i-ove-godine-proizvela-autopresvlake-za-milion-vozila-u-evropi/|title=Prevent Grupacija i ove godine proizvela autopresvlake za milion vozila u Evropi|last=Visoko.co.ba|website=Visoko.co.ba|language=bs-BA|access-date=1. 5. 2019|archive-date=1. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501120221/https://visoko.co.ba/prevent-grupacija-i-ove-godine-proizvela-autopresvlake-za-milion-vozila-u-evropi/|url-status=dead}}</ref> Broj proizvedenih kožnih autopresvlaka je dostigao 20 miliona, zaključno sa oktobrom 2018.<ref name=":2" /> Prevent je kontinuirano najveći izvoznik u čitavoj Bosni i Hercegovini. Prema podacima iz 2014, učešće u ukupnom izvozu [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] iznosi 32,21%.<ref name=":8">{{Cite journal|last=|first=|date=2014|title=Strategija razvoja Općine Visoko|url=http://visoko.gov.ba/media/461866/Strategija-razvoja-Op%C4%87ine-Visoko-2015-2021.pdf|journal=Grad Visoko|pages=33-43|doi=|access-date=|archive-date=13. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713000802/http://visoko.gov.ba/media/461866/Strategija-razvoja-Op%C4%87ine-Visoko-2015-2021.pdf|url-status=dead}}</ref> === Mesna industrija === {{Glavni|Visočka pečenica}} U BiH je prisutna tradicija proizvodnje suhomesnatih proizvoda među kojima posebno mjesto zauzimaju suho meso i [[sudžuk]] koji dolaze sa područja grada Visokog, a tradicija proizvodnje traje od sredine 1750-tih godina.<ref name=":4">{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/media/461866/Strategija-razvoja-Op%C4%87ine-Visoko-2015-2021.pdf|title=Strategija razvoja Općine Visoko|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=13. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713000802/http://visoko.gov.ba/media/461866/Strategija-razvoja-Op%C4%87ine-Visoko-2015-2021.pdf|url-status=dead}}</ref> Visočka pečenica je trajni suhomesnati proizvod za koji je udruženje mesoprerađivača s područja grada Visoko "ViPS" (Visočka pečenica i sudžuka) podnijelo zahtjev prema Agenciji za sigurnost hrane Bosne i Hercegovine za dodjelu oznake geografskog porijekla za Visočku pečenicu.<ref>{{Cite journal|last=Brenja|first=Dragan|last2=Krvavica|first2=Marina|last3=Čaušević|first3=Amir|last4=Patković|first4=Emir|last5=Begić|first5=Munevera|last6=Ganić|first6=Amir|date=30. 7. 2019|title=Zaštita zemljopisnog podrijetla "Visočke pečenice" – put do brenda|url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=326471|journal=Meso : prvi hrvatski časopis o mesu|language=hr|volume=XXI|issue=4|pages=386–396|issn=1332-0025}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Begić|first=Munevera|last2=Zorlak|first2=Alma|last3=Ganić|first3=Amir|date=19. 2. 2018|title=Utjecaj različitih količina dodane kuhinjske soli na senzorna svojstva 'Visočke pečenice'|url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=286931|journal=Meso : prvi hrvatski časopis o mesu|language=hr|volume=XX|issue=1|pages=50–57|doi=10.31727/m.20.1.3|issn=1332-0025}}</ref> U Visokom je zaključno sa 2020. bilo 45 registrovanih zanatskih prerađivača mesa.<ref>{{Cite web|url=https://www.agroklub.ba/prehrambena-industrija/visocka-pecenica-prepoznatljiv-bih-proizvod-uskoro-zasticen-oznakom-porijekla/57602/|title=Visočka pečenica - prepoznatljiv BiH proizvod uskoro zaštićen oznakom porijekla|last=Pašalić|first=Adi|date=2020|website=Agroklub.ba|publisher=|language=bs|access-date=22. 5. 2020}}</ref> Postala je geografski zaštićeni proizvod 5. juna 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.biznisinfo.ba/visocka-pecenica-postala-zasticen-nacionalni-proizvod/|title=Visočka pečenica postala zaštićen nacionalni proizvod|date=5. 6. 2020|website=Biznis Info|language=bs-BA|access-date=9. 6. 2020}}</ref> [[Datoteka:VisokoTransport.jpg|mini|Zgrada na desnoj strani slike je bila vlasništvo danas nefunkcionalne firme Velepromet iz vremena socijalističkog samoupravljanja|alt=]] === Poljoprivreda === Najkvalitetnije poljoprivredno zemljište nalazi se uz dolinu rijeke Bosne i Fojnice, te njihovih pritoka ([[Gornje Moštre|gornje]] i [[Donje Moštre|donje]] moštransko, [[Dobrinje (Visoko)|dobrinjsko]] i [[Kondžilo (Visoko)|radovljansko]] podruĉje). Grad Visoko ima oko 0,22 hektara poljoprivrednog zemljišta po glavi stanovnika. U Zeničko-Dobojskom kantonu, grad Visoko se nalazi u samom vrhu kada je riječ o proizvodnji [[krompir]]a, [[Paprika|paprike]], [[Lucerka|lucerke]] i [[grah]]a.<ref name=":8" /> Plodna ravnica u slivu rijeke Bosne na području Moštra poznata je po uzgajanju kvalitetne paprike.<ref>{{Cite web|url=https://www.agroklub.ba/povrcarstvo/mostranska-paprika-brend-ili-mit/30263/|title="Moštranska paprika" brend ili mit?|last=Pašalić|first=Adi|date=2017|website=Agroklub.ba|publisher=|language=bs|access-date=22. 5. 2020}}</ref> === Turizam === Prema tvrdnjama [[Semir Osmanagić|Semira Osmanagića]] na području Visokog nalazi se [[Bosanske piramide|pet piramida]]. U 2006. ti arheološki lokaliteti piramida su privukli preko 200.000 turista. Sve veći broj turista je poboljšao kvalitet turističke infrastrukture, tako da Visoko u svom centru ima Turist info pult, a zahvaljujući saradnji Fondacije sa gradskim, kantonalnim i federalnim vlastima pristupilo se sistematskom rješavanju turističke infrastrukture: asfaltiranju puteva, izgradnji zaobilaznice da bi bila formirana pješačka zona ispred tunela Ravne (koja je otvorena u martu 2019), pravljenju parking prostora, otpočinjanju rada na novom Regulacionom planu za kompleks Ravne, itd.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://piramidasunca.ba/bs/aktuelnosti/item/14212-fondacijin-izvje%C5%A1taj-o-turizmu-na-podru%C4%8Dju-op%C4%87ine-visoko-period-mart-2018-%E2%80%93-maj-2019.html|title=FONDACIJIN IZVJEŠTAJ O TURIZMU NA PODRUČJU OPĆINE VISOKO PERIOD MART 2018. – MAJ 2019 - Fondacija "Arheološki park: Bosanska piramida Sunca, Archaeological Park: Bosnian Pyramid of the Sun Foundation|website=piramidasunca.ba|access-date=1. 5. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/pregled-novosti/april/postavljena-vertikalna-signalizacija-na-lokalitetu-ravne.aspx|title=Postavljena vertikalna signalizacija na lokalitetu Ravne|website=visoko.gov.ba|language=en|access-date=6. 5. 2019|archive-date=6. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506092334/http://visoko.gov.ba/pregled-novosti/april/postavljena-vertikalna-signalizacija-na-lokalitetu-ravne.aspx|url-status=dead}}</ref> Grad je u 2018. uložio 500.000 [[Konvertibilna marka|KM]] u razvoj turizma.<ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/ba/pregled-novosti/mart-2018/op%C4%87ina-visoko-u-2018-godini-ula%C5%BEe-500000-km-u-razvoj-turizma.aspx|title=OPĆINA VISOKO U 2018. GODINI ULAŽE 500.000 KM U RAZVOJ TURIZMA|website=visoko.gov.ba|language=en|access-date=6. 5. 2019}}{{Mrtav link}}</ref> === Prerada kože === [[Datoteka:Visoko traditional Bosnian building.JPG|mini|Stara Kožara u Visokom]]Stari način proizvodnje kože u Visokom trajao je s manjim izmjenama i sticanjem rutine i iskustva tokom cijelog perioda osmanske vladavine. Isti način je zadržan i dolaskom Austrougarske monarhije, da bi tek poslije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] došlo do savremenijeg i modernijeg načina prerade kože u gotove proizvode kao što su odjevni i obučarski. U 1928. pored stare tabhane je podignuta moderna radionica za doradu raznovrsnije gotove kože. U tom periodu počinju se upotrebljavati sredstva za štavu i obradu koža kao i mehanizacija u vidu strojeva. 1929. formirana je "Stručno-zanatsko-kožarska škola Visoko", gdje su se školovali budući kadrovi za kožarsku industriju. Ova škola bila je glavna kožarska sa cijelu tadašnju Jugoslaviju, pa su se u njoj školovali učenici iz svih dijelova države. Nastavljajući bogatu tradiciju iz osmanskog perioda i dalje se razvijao tabački zanat, tako je izvoz kože rastao, tako je u zadnjim godinama Austrougarske vlasti bilo obrađivano 20.000 goveđih i 60.000 ovčjih i kozijih koža, a opančari su izrađivali milion pari opanaka.{{sfn|Kreševljaković|1934|p=53}} Visočka općina je bila najveći izvoznik [[Koža (materijal)|kože]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslaviji]].<ref name=":4" /> Danas je jedna tabačka stupa historijski eksponat koji se nalazi na mjestu Zavišajnog muzeja. Predstavlja jedinu sačuvanu tabačku stupu na Balkanu.<ref>{{Cite web|url=https://visoko.co.ba/konzervacija-i-ocuvanje-jedine-sacuvane-tabacke-stupe-na-balkanu/|title=Konzervacija i očuvanje jedine sačuvane tabačke stupe na Balkanu|last=Osmanbegović|first=Emina|website=Visoko.co.ba|language=bs-BA|access-date=19. 5. 2019|archive-date=30. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330053504/https://visoko.co.ba/konzervacija-i-ocuvanje-jedine-sacuvane-tabacke-stupe-na-balkanu/|url-status=dead}}</ref> == Poznate ličnosti == {{Div col|cols=3}} *[[Ajas-beg]], osmanski sandžak-beg *[[Zdenko Antović]], rukometaš *[[Janko Balorda]], narodni heroj *[[Enes Begović]], pjevač *[[Mustafa Cerić]], bivši [[reisul-ulema]] *[[Ilhan Dervović]], režiser, producent i ekološki aktivista *[[Ahmet Fetahagić]], narodni heroj *[[Ignacije Gavran]], bosanski franjevac, prevoditelj, historičar, filozof, putopisac *[[Salih Hadžialić]], historičar, orijentalist, komparativist religija *[[Faruk Ihtijarević]], nogometaš *[[Mehmed Klepo]], likovni umjetnik *[[Ibrahim Krzović]], historičar umjetnosti, likovni kritičar *[[Nasuh Matrakčija|Matrakçı Nasuh]], osmanski polimat *[[Armin Muzaferija]], pjevač *[[Elvedina Muzaferija]], alpska skijašica *[[Gordana Muzaferija]], teatrologinja *[[Zaim Muzaferija]], glumac *[[Haris Mujezinović]], košarkaš *[[Salko Oruč]], političar za vrijeme SFRJ *[[Nebojša Pajkić]], scenarista, režiser, dramaturg i filmski kritičar *[[Milaš Radomirić]], trgovac, srednji vijek *[[Ibrahim Sakić]], filmski kritičar, publicist, scenarist *[[Avdo Smailović]], kompozitor *[[Bartolomej Stanković]], pijanist *[[Hazim Šabanović]], historičar *[[Ugo Vlaisavljević]], filozof *[[Slaviša Vukićević]], nogometaš {{div col end}} == Gradovi pobratimi == * [[Bjelovar]], [[Hrvatska]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bjelovar.hr/o-bjelovaru/gradovi-prijatelji/|title=Gradovi prijatelji|website=Grad Bjelovar|language=hr|access-date=6. 5. 2019}}</ref> * Kartal, [[Turska]]<ref>{{cite web|url=http://www.haber34.com/bosnada-kartal-belgeseli-24173-haberi.html|title=Bosna`da Kartal belgeseli|date=|publisher=Haber34.com|access-date=5. 4. 2012|archive-date=5. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305071029/http://www.haber34.com/bosnada-kartal-belgeseli-24173-haberi.html|url-status=dead}}</ref> == Literatura == === Opće monografije i sinteze o Visokom === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|title=Visoko i okolina kroz historiju. 1, Prethistorija, antika i srednji vijek|editor-last=Anđelić|editor-first=Pavao|editor2-last=Bojanovski|editor2-first=Ivo|editor3-last=Čović|editor3-first=Borivoj|editor4-last=Marijanović|editor4-first=Brunislav|location=Visoko|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1984|pages=322|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/nubbih/1024226802}} * {{Cite book|title=Visoko i okolina kroz historiju. 2, Osmanski period|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2021|pages=360|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/Visoko-i-okolina-2.pdf}} * {{Cite book|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|pages=387|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}}{{Mrtav link}} * {{Cite book|last=Kreševljaković|first=Hamdija|title=Visoko|location=Sarajevo|publisher=Islamska dionička štamparija|year=1934|url=https://www.bosanskehistorije.com/ebiblioteka/visoko-hamdija-kresevljakovic-1934pdf/}} * {{Cite book|last=Filipović|first=Milenko S.|title=Visočka nahija|series=Naselja i poreklo stanovništva|volume=25|location=Beograd|publisher=Srpska kraljevska akademija|year=1928|url=https://www.bosanskehistorije.com/ebiblioteka/visocka-nahijamilenko-filipovic/}} * {{Cite book|last=Filipović|first=Milenko S.|title=Visočka nahija|series=Biblioteka Trag|location=Visoko|publisher=Mak|year=2002|isbn=9789958977701|url=https://www.bosanskehistorije.com/ebiblioteka/visocka-nahijamilenko-filipovic/}} * {{Cite book|title=Kulturno-historijsko naslijeđe na području opštine Visoko|work=Prostorni plan opštine Visoko za period od 1986. do 2000, odnosno 2015. godine|location=Sarajevo|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1986}} * {{Cite book|last=Ahić|first=Tarik|last2=Handžija|first2=Ahmed|last3=Smajović|first3=Munib|title=Visoko: privredno-kulturni informator|location=Visoko|year=1998}} * {{Cite book|last=Klepo|first=Lidija|last2=Drugović|first2=Jasmina|title=Gradska biblioteka Visoko 1946—2016|location=Visoko|year=2021|pages=149}} === Prethistorija, Okolište i arheologija Visočke kotline === * {{Cite book|last=Marijanović|first=Brunislav|chapter=Mlađe kameno doba|title=Visoko i okolina kroz historiju. 1, Prethistorija, antika i srednji vijek|location=Visoko|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1984|pages=13—29|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/nubbih/1024226802}} * {{Cite book|last=Čović|first=Borivoj|chapter=Bakreno, bronzano i željezno doba|title=Visoko i okolina kroz historiju. 1, Prethistorija, antika i srednji vijek|location=Visoko|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1984|pages=29—49|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/nubbih/1024226802}} * {{Cite journal|last=Benac|first=Alojz|title=Prilozi za proučavanje neolita u dolini rijeke Bosne|journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine|volume=20|location=Sarajevo|year=1965|pages=261—275}} * {{Cite journal|last=Benac|first=Alojz|title=Okolište, Moštre, Visoko|journal=Arheološki pregled|volume=8|location=Beograd|year=1966|pages=21—22}} * {{Cite journal|last=Perić|first=Slaviša|title=Novi nalazi s Okolišta kod Visokog|journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, nova serija, Arheologija|volume=40—41|location=Sarajevo|year=1986|pages=15—22|url=https://zemaljskimuzej.ba/publikacije/gzm-ns-a-40-41-1985-86/}} * {{Cite journal|last=Kujundžić-Vejzagić|first=Zilka|last2=Müller|first2=Johannes|last3=Rassmann|first3=Knut|last4=Schüler|first4=Tim|title=Okolište — iskopavanje i geofizička prospekcija centralnobosanskog tel-naselja iz prve polovine petog milenija prije nove ere|journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja|volume=33|location=Sarajevo|year=2004|pages=13—31}} * {{Cite journal|last=Hofmann|first=Robert|last2=Kujundžić-Vejzagić|first2=Zilka|last3=Müller|first3=Johannes|last4=Müller-Scheeßel|first4=Nils|last5=Rassmann|first5=Knut|title=Rekonstrukcija procesa naseljavanja u kasnom neolitu na području centralne Bosne|journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine|location=Sarajevo|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=59572}} * {{Cite web|last=Hofmann|first=Robert|last2=Kujundžić-Vejzagić|first2=Zilka|last3=Müller|first3=Johannes|last4=Müller-Scheeßel|first4=Nils|last5=Rassmann|first5=Knut|title=Excavations in Okolište and the reconstruction of Late Neolithic settlement processes in the Visoko Basin in Central Bosnia (5200—4500 B.C)|website=Aegeo-Balkan Prehistory|year=2008|url=https://www.aegeobalkanprehistory.net/index.php?id_art=12&p=article|access-date=27. 4. 2026|archive-date=13. 2. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260213044100/http://www.aegeobalkanprehistory.net/index.php?p=article&id_art=12|url-status=dead}} * {{Cite book|editor-last=Müller|editor-first=Johannes|editor2-last=Rassmann|editor2-first=Knut|editor3-last=Hofmann|editor3-first=Robert|title=Okolište 1: Untersuchungen einer spätneolithischen Siedlungskammer in Zentralbosnien|series=Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie|volume=228|location=Bonn|publisher=Dr. Rudolf Habelt|year=2013|isbn=978-3-7749-3839-7|url=https://www.academia.edu/3269506/Okoli%C5%A1te_1_Untersuchungen_einer_sp%C3%A4tneolithischen_Siedlungskammer_in_Zentralbosnien}} * {{Cite book|last=Hofmann|first=Robert|title=Okolište 2: Spätneolithische Keramik und Siedlungsentwicklung in Zentralbosnien|series=Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie|volume=243|location=Bonn|publisher=Dr. Rudolf Habelt|year=2013|isbn=978-3-7749-3872-4|url=https://www.academia.edu/6025739/Okoli%C5%A1te_2_Sp%C3%A4tneolithische_Keramik_und_Siedlungsentwicklung_in_Zentralbosnien}} * {{Cite journal|last=Hofmann|first=Robert|title=Okolište — Spätneolithische Keramik und Siedlungsentwicklung in Zentralbosnien: Ergebnisse und Interpretationen|journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja|volume=42|location=Sarajevo|year=2013|url=https://www.anubih.ba/godisnjak/god42/40.20.pdf}} * {{Cite journal|last=Dreibrodt|first=Stefan|last2=Lubos|first2=Claudia|last3=Hofmann|first3=Robert|last4=Müller-Scheeßel|first4=Nils|last5=Richling|first5=Ira|last6=Nelle|first6=Oliver|title=Holocene river and slope activity in the Visoko Basin, Bosnia-Herzegovina — climate and land-use effects|journal=Journal of Quaternary Science|volume=28|issue=6|year=2013|pages=559—570|doi=10.1002/jqs.2645}} * {{Cite journal|last=Wolters|first=Stefanie|last2=Bittmann|first2=Felix|title=Pollenanalytische Untersuchungen zur Landschaftsentwicklung im Visoko-Becken / Bosnien-Herzegowina|journal=Bericht der Römisch-Germanischen Kommission|volume=87|year=2008|pages=167—174|url=https://nihk.de/en/research/completed-projects/okoliste-archeaobotany}} * {{Cite journal|last=Vander Linden|first=Marc|last2=Pandžić|first2=Ivana|last3=Orton|first3=David|title=New radiocarbon dates for the Neolithic period in Bosnia & Herzegovina|journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja|volume=43|location=Sarajevo|year=2014|url=https://www.anubih.ba/godisnjak/god43/Godisnjak%2043-1.pdf}} * {{Cite journal|last=Prillwitz|first=Susanne|last2=Hofmann|first2=Robert|last3=Müller-Scheeßel|first3=Nils|last4=Müller|first4=Johannes|title=Using the Capability Approach to Conceptualise Inequality in Archaeology: the Case of the Late Neolithic Bosnian Site Okolište, c. 5200—4600 BCE|journal=Journal of Archaeological Method and Theory|volume=23|year=2016|pages=541—560|doi=10.1007/s10816-015-9252-4|url=https://zenodo.org/record/1185714}} * {{Cite book|last=Müller-Scheeßel|first=Nils|last2=Hofmann|first2=Robert|last3=Müller|first3=Johannes|last4=Rassmann|first4=Knut|chapter=The Socio-Political Development of the Late Neolithic Settlement of Okolište/Bosnia-Hercegowina: Devolution by Transhumance?|title=Tells: Social and Environmental Space|editor-last=Hofmann|editor-first=Robert|editor2-last=Moetz|editor2-first=Fevzi-Kemal|editor3-last=Müller|editor3-first=Johannes|location=Bonn|publisher=Dr. Rudolf Habelt|year=2012|pages=303—330|url=https://www.academia.edu/4449431/The_Socio_Political_Development_of_the_Late_Neolithic_Settlement_of_Okoli%C5%A1te_Bosnia_Hercegowina_Devolution_by_Transhumance}} * {{Cite journal|last=Hofmann|first=Robert|last2=Whittle|first2=Alasdair|last3=Brück|first3=Joanna|title=Orientation of Neolithic dwellings in Central and Southeast Europe|journal=Quaternary International|volume=560—561|year=2020|pages=216—232|doi=10.1016/j.quaint.2020.06.013|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618220302317}} * {{Cite web|title=Praistorijsko naselje na lokalitetu Okolište u naseljima Okolište i Radinovići, arheološko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/dispBHvisoko1.doc}}{{Mrtav link}} === Antičko doba i rimska uprava === * {{Cite book|last=Bojanovski|first=Ivo|chapter=Rimsko doba|title=Visoko i okolina kroz historiju. 1, Prethistorija, antika i srednji vijek|location=Visoko|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1984|pages=49—99|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/nubbih/1024226802}} * {{Cite journal|last=Bojanovski|first=Ivo|title=Rimska cesta dolinom Bosne i njezina topografija|journal=Radovi sa simpozijuma "Srednjovjekovna Bosna i evropska kultura”|location=Zenica|publisher=Muzej grada Zenice|year=1973|pages=393—414}} * {{Cite book|last=Bojanovski|first=Ivo|title=Bosna i Hercegovina u antičko doba|series=Djela ANUBiH|volume=66|location=Sarajevo|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|year=1988}} * {{Cite book|last=Busuladžić|first=Adnan|title=Rimske vile u Bosni i Hercegovini|location=Sarajevo|year=2011}} * {{Cite journal|last=Kaljanac|first=Adnan|last2=Hadžihasanović|first2=Jesenko|title=Rezultati arheoloških istraživanja na lokalitetu Kundruci kod Visokog: prethodno saopštenje|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=9—71|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|last=Silajdžić|first=Tarik|title=Svibe — prilozi istraživanju rimske antike na području centralne Bosne|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=72—108|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|last=Mesihović|first=Salmedin|title=Arduba — "Visoki grad”?|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=3|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|pages=9—31|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/misija-casopisa/}} === Srednjovjekovno Visoko, Mile, Podvisoki i Bosanska država === * {{Cite book|last=Anđelić|first=Pavao|chapter=Geopolitički položaj Visokog|title=Visoko i okolina kroz historiju. 1, Prethistorija, antika i srednji vijek|location=Visoko|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1984|pages=9—11|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/nubbih/1024226802}} * {{Cite book|last=Anđelić|first=Pavao|chapter=Srednji vijek — doba stare bosanske države|title=Visoko i okolina kroz historiju. 1, Prethistorija, antika i srednji vijek|location=Visoko|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1984|pages=101—311|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/nubbih/1024226802}} * {{Cite journal|last=Anđelić|first=Pavao|title=Revizija čitanja Kulinove ploče|journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine|volume=15—16|location=Sarajevo|year=1961|pages=287—316}} * {{Cite book|last=Anđelić|first=Pavao|title=Bobovac i Kraljeva Sutjeska: stolna mjesta bosanskih vladara u XIV i XV stoljeću|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša|year=1973}} * {{Cite journal|last=Anđelić|first=Pavao|title=Krunidbena i grobna crkva bosanskih vladara u Milima (Arnautovićima) kod Visokog|journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, nova serija, Arheologija|volume=34|location=Sarajevo|year=1979|pages=183—247}} * {{Cite book|last=Anđelić|first=Pavao|title=Studije o teritorijalnopolitičkoj organizaciji srednjovjekovne Bosne|location=Sarajevo|publisher=Svjetlost|year=1982|url=https://pdfcoffee.com/pavao-andeli-studije-o-teritorijalno-politikoj-organizacije-srednjovjekovne-bosne-pdf-free.html}} * {{Cite book|last=Anđelić|first=Pavao|title=Periodi u kulturnoj historiji Bosne i Hercegovine u srednjem vijeku|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša|year=1984}} * {{Cite book|last=Vego|first=Marko|title=Naselja bosanske srednjovjekovne države|location=Sarajevo|publisher=Svjetlost|year=1957}} * {{Cite book|last=Vego|first=Marko|title=Postanak srednjovjekovne bosanske države|location=Sarajevo|publisher=Svjetlost|year=1982}} * {{Cite book|last=Vego|first=Marko|title=Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine|location=Sarajevo|publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|year=1970|url=https://archive.org/details/zbornik_srednjovjekovnih_natpisa_bosne_i_hercegovine-marko_vego}} * {{Cite book|last=Kovačević-Kojić|first=Desanka|title=Gradska naselja srednjovjekovne bosanske države|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša|year=1978}} * {{Cite book|last=Ćirković|first=Sima|title=Istorija srednjovjekovne bosanske države|location=Beograd|publisher=Srpska književna zadruga|year=1964}} * {{Cite book|last=Filipović|first=Emir O.|title=Bosansko kraljevstvo: historija srednjovjekovne bosanske države|location=Sarajevo|publisher=Mladinska knjiga|year=2017}} * {{Cite journal|last=Klepo|first=Ervin|title=O urbanističkom razvoju Visokog od XIV do konca XIX stoljeća|journal=Historijska traganja|issue=18|location=Sarajevo|publisher=Institut za historiju Univerziteta u Sarajevu|year=2019|pages=9—31|url=https://historijskatraganja.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2024/12/HT18-ClanakErvinKlepo.pdf}} * {{Cite journal|last=Klepo|first=Ervin|title=Visoko u srednjem vijeku|location=Sarajevo|publisher=Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu|year=2021|url=https://www.ff.unsa.ba/files/zavDipl/20_21/his/Ervin-Klepo.pdf|access-date=27. 4. 2026|archive-date=29. 4. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260429003049/https://www.ff.unsa.ba/files/zavDipl/20_21/his/Ervin-Klepo.pdf|url-status=dead}} * {{Cite journal|last=Klepo|first=Ervin|title=Srednjovjekovni grad Visoko|journal=Spoznaja|year=2025|url=https://spoznaja.unze.ba/article/476/pdf}} * {{Cite journal|last=Zadro|first=Dejan|title=Srednjovjekovna franjevačka crkva sv. Nikole u Milima (Arnautovići) kod Visokog: kritički osvrt na dosadašnja povijesno-arheološka istraživanja|url=https://www.academia.edu/856482/Srednjovjekovna_franjeva%C4%8Dka_crkva_sv_Nikole_u_Milima_Arnautovi%C4%87i_kod_Visokog_Kriti%C4%8Dki_osvrt_na_dosada%C5%A1nja_povijesno_arheolo%C5%A1ka_istra%C5%BEivanja}} * {{Cite journal|last=Zadro|first=Dejan|title=Franjevačka crkva i samostan sv. Nikole u Milima kod Visokog|journal=Prilozi Instituta za istoriju u Sarajevu|url=https://prilozi.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2023/05/33-Prilozi-Naucne-rasprave-DejanZadro.pdf}} * {{Cite book|last=Jelenić|first=Julijan|title=Kraljevsko Visoko i samostan sv. Nikole|location=Sarajevo|year=1906|url=https://digital.bgs.ba/wp-content/uploads/2022/07/Julijan_Jelenic-Kraljevsko_Visoko_i_samostan_sv_Nikole.pdf}} * {{Cite web|title=Mile, arheološko područje — Krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva, Arnautovići|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1341|access-date=27. 4. 2026|archive-date=30. 4. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260430082308/https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1341|url-status=dead}} * {{Cite web|title=Arheološko područje Mile — Krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva, Arnautovići, općina Visoko|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/ArnautoviciBH%20kompl.pdf}}{{Mrtav link}} * {{Cite web|title=Historijsko područje — Stari grad Visoki, općina Visoko|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|url=https://kons.gov.ba/event/read/101?lang=hr}} === Stećci, nekropole i spomenici kulture === * {{Cite book|last=Bešlagić|first=Šefik|title=Stećci centralne Bosne|location=Sarajevo|publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture Bosne i Hercegovine|year=1967}} * {{Cite book|last=Bešlagić|first=Šefik|title=Stećci: kataloško-topografski pregled|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša|year=1971}} * {{Cite book|last=Bešlagić|first=Šefik|title=Stećci — kultura i umjetnost|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša|year=1982}} * {{Cite book|last=Bešlagić|first=Šefik|title=Leksikon stećaka|location=Sarajevo|publisher=Svjetlost|year=2004}} * {{Cite book|last=Lovrenović|first=Dubravko|title=Stećci|location=Sarajevo|publisher=Rabic|year=2009}} * {{Cite book|last=Bujak|first=Edin|title=Stećkopedija: kameno blago stare bosanske države|location=Sarajevo|publisher=Mladinska knjiga|year=2018}} * {{Cite journal|last=Ganić|first=Đenana|title=Ubikacija, evidentiranje i rekognosciranje stećaka na području općine Visoko s procjenom stanja oštećenja/očuvanosti|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=1|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2020|pages=185—208|url=https://www.academia.edu/51029996/Radovi_Zavicajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_1_2020}} * {{Cite journal|last=Ganić|first=Đenana|title=Ubikacija, evidentiranje i rekognosciranje stećaka na području općine Visoko s procjenom stanja oštećenja/očuvanosti — III faza|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=109—123|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite book|last=Čović|first=Borivoj|title=Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine|volume=3|location=Sarajevo|publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|year=1988}} * {{Cite book|last=Miletić|first=Nada|chapter=Gorašnica, Ginje — Dvor|title=Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine|volume=3|location=Sarajevo|publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|year=1988|pages=18}} * {{Cite book|last=Miletić|first=Nada|chapter=Klisa, Visoko|title=Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine|volume=3|location=Sarajevo|publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|year=1988|pages=22}} * {{Cite book|last=Perić|first=Slaviša|chapter=Zagorice|title=Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine|volume=3|location=Sarajevo|publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|year=1988|pages=28}} === Osmanski period === * {{Cite book|last=Husić|first=Aladin|chapter=Visoko i okolina u vrijeme osmanske vladavine: upravna organizacija, konfesionalne, demografske i privredne prilike|title=Visoko i okolina kroz historiju. 2, Osmanski period|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2021|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/Visoko-i-okolina-2.pdf}} * {{Cite journal|last=Čar-Drnda|first=Hatidža|title=Teritorijalna i upravna organizacija Visočke nahije do početka XVII stoljeća|journal=Prilozi za orijentalnu filologiju|location=Sarajevo|publisher=Orijentalni institut}} * {{Cite book|last=Handžić|first=Adem|title=Studije o Bosni: historijski prilozi iz osmansko-turskog perioda|location=Istanbul|year=1994}} * {{Cite journal|last=Bejtić|first=Alija|title=Osmanlijski spomenici arhitekture u Bosni i Hercegovini|journal=Prilozi za orijentalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih naroda pod turskom vladavinom|volume=3—4|location=Sarajevo|publisher=Orijentalni institut|year=1953|pages=229—297}} * {{Cite book|last=Kreševljaković|first=Hamdija|title=Izabrana djela|volume=2|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša|year=1991}} * {{Cite journal|last=Dervišević|first=Haris|title=U ozračju ruhanijetskih harfova: kaligrafija šejha hafiza Zilke Žolje|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=180—193|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|last=Uzunalić|first=Mustafa|title=Keramičke lule iz Zavičajnog muzeja u Visokom|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=124—138|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|last=Pulo|first=Mubera|title=Orijentalna zbirka Zavičajnog muzeja u Visokom — katalog dokumenata na arapskom jeziku|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=211—246|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite web|title=Graditeljska cjelina — Tabačka (Tabačica) džamija u Visokom|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Visoko%20TabacicaBH.pdf|access-date=27. 4. 2026|archive-date=20. 7. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240720205706/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Visoko%20TabacicaBH.pdf|url-status=dead}} * {{Cite web|title=Graditeljska cjelina — Stara džamija sa haremom u Goduši kod Visokog|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-lista}} === Austrougarski period i Kraljevina Jugoslavija === * {{Cite book|last=Šehić|first=Zijad|chapter=Visoko u novom carstvu|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}}{{Mrtav link}} * {{Cite book|last=Younis|first=Hana|chapter=Visoko i Visočani u austrougarskoj svakodnevici|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}}{{Mrtav link}} * {{Cite book|last=Omerović|first=Enes S.|chapter=Visoko u periodu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}}{{Mrtav link}} * {{Cite book|last=Pulo|first=Mubera|last2=Silajdžić|first2=Tarik|chapter=Školstvo i obrazovanje u kotaru/srezu Visoko 1878—1941|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|pages=195—223|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.ceeol.com/search/chapter-detail?id=1300507}} * {{Cite book|last=Krzović|first=Ibrahim|chapter=Arhitektura Visokog u austrougarskom i međuratnom periodu|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}}{{Mrtav link}} * {{Cite book|last=Kardaš|first=Mehmed|chapter=Jezik i pisana baština visočkog kraja|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}}{{Mrtav link}} * {{Cite book|last=Efendira-Čehić|first=Habiba|last2=Arnautović|first2=Dženana|chapter=Kultura življenja Visočana i Visočanki krajem XIX i početkom XX stoljeća|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}}{{Mrtav link}} * {{Cite journal|last=Arnautović|first=Dženana|title=Nataša Šahinović i njen značaj u zaštiti kulturno-historijskog naslijeđa Visokog|journal=Historijska traganja|location=Sarajevo|publisher=Institut za historiju Univerziteta u Sarajevu|year=2024|url=https://historijskatraganja.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2024/12/12-Arnautovic_-HT_2024_online-issue.pdf}} * {{Cite book|last=Hadžibegović|first=Iljas|title=Bosanskohercegovački gradovi na razmeđu 19. i 20. stoljeća|location=Sarajevo|publisher=Institut za historiju|year=2004}} * {{Cite book|last=Hauptman|first=Ferdo|title=Privreda i društvo Bosne i Hercegovine u doba austrougarske vladavine 1878—1918|series=Prilozi za istoriju Bosne i Hercegovine|volume=2|location=Sarajevo|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|year=1987}} * {{Cite book|last=Juzbašić|first=Dževad|title=Politika i privreda u Bosni i Hercegovini pod austrougarskom upravom|location=Sarajevo|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|year=2002}} * {{Cite book|last=Gavranović|first=Berislav|title=Bosna i Hercegovina u doba austrougarske okupacije 1878|series=Građa ANUBiH|volume=18|location=Sarajevo|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|year=1973}} * {{Cite book|last=Mandić|first=Mihovil|title=Povijest okupacije Bosne i Hercegovine 1878|url=https://archive.org/details/povijest_okupacije_bosne_i_hercegovine_1878_1910-mihovil_mandic|location=Zagreb|year=1910}} === Društveni, kulturni i muzejski rad === * {{Cite journal|last=Efendira-Čehić|first=Habiba|last2=Arnautović|first2=Dženana|title=Kolekcije fotografija, dopisnih karti i razglednica iz Fototeke Zavičajnog muzeja Visoko — prilog proučavanju porodice Vojnović iz Visokog|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=139—179|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|last=Efendira-Čehić|first=Habiba|last2=Arnautović|first2=Dženana|title=Virtuelna izložba Zavičajnog muzeja u Visokom — Marica Vojnović, Visočanka (1892—1982): zaostavština predmeta i fotografija s kraja 19. i početka 20. stoljeća|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=3|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/misija-casopisa/}} * {{Cite journal|last=Delibašić|first=Esad|title=Odgovor na krizu muzeja: nova muzeologija i ekomuzej|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=194—210|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|title=Pregled najvažnijih aktivnosti Zavičajnog muzeja u Visokom za period 2020—2022. godine|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=278—283|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/2024/12/13/radovi-2-zavicajni-muzej-visoko/}} * {{Cite journal|title=Pregled najvažnijih aktivnosti Zavičajnog muzeja u Visokom za period 2022—2024. godine|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=3|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|pages=245—250|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/misija-casopisa/}} * {{Cite web|title=Zavičajni muzej Visoko — fundus|website=Zavičajni muzej Visoko|url=https://www.zavicajnimuzej.com/fundus/}} * {{Cite web|title=Zavičajni muzej Visoko — historijat|website=Zavičajni muzej Visoko|url=https://www.zavicajnimuzej.com/o-muzeju-2/}} === ''Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko'' === * {{Cite journal|title=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=1|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2020|issn=2712-1879|url=https://www.academia.edu/51029996/Radovi_Zavicajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_1_2020}} * {{Cite journal|title=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|issn=2712-1879|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|title=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=3|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|issn=2712-1879|url=https://www.academia.edu/126434337/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_3}} * {{Cite web|title=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|website=JU Zavičajni muzej Visoko|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/misija-casopisa/}} {{refend}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Visoko Municipality}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični veb-sajt grada Visokog] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Zeničko-dobojski kanton}} {{Visoko}} {{Grad Visoko}} {{Poluzaštita}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Visoko|*]] [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Zeničko-dobojskom kantonu]] 88it0x79ahuvi871rf78nmwbt0a72zj Washington (savezna država) 0 3977 3935881 3886962 2026-10-16T13:58:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935881 wikitext text/x-wiki {{Geokutija|Savezna država | ime = Washington | izvorno_ime = | drugo_ime = ''State of Washington'' {{Simboli jezika|en|engleski}} | kategorija = [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|Savezna država]] | etimologija = | graniči_sa = {{plainlist| * [[Britanska Kolumbija]] * [[Idaho]] * [[Oregon]] }} | zastava = Flag of Washington.svg | simbol = Seal of Washington.svg | simbol_vrsta = Grb | glavni_grad = [[Olympia (Washington)|Olympia]] | službeni_naziv = | moto = By and by | nadimak = The Evergreen State<ref>http://www.leg.wa.gov/Symbols/Pages/default.aspx</ref> | slika = | opis_slike = | država = Sjedinjene Američke Države | zastava_države = da | širina_stepeni_glavnog_grada = 47| širina_minuta_glavnog_grada = 2| širina_sekundi_glavnog_grada = 33| širina_SJ_glavnog_grada =N | dužina_stepeni_glavnog_grada = 122| dužina_minuta_glavnog_grada = 53| dužina_sekundi_glavnog_grada = 35| dužina_IZ_glavnog_grada =W | najviši = | najviša_lokacija = Mount Rainier | najviša_visina = 4392 | najniža = | najniža_lokacija = [[Tihi okean]] | najniža_visina = 0 | dužina = 580 | širina = 400 | površina = 184827 | površina_zemlje = | površina_vode = 6,6% | stanovništvo = 7061530 | stanovništvo_datum = procjena 2014<ref>http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2014/tables/NST-EST2014-01.csv</ref> | stanovništvo_gustoća = 39.6 | osnovan = 42. savezna država | datum = 11. novembar 1889. | vlada = | lider = [[Jay Inslee]] | lider_vrsta = Guverner | partija_lidera = [[Demokratska stranka (SAD)|D]] | vremenska_zona = [[UTC]]-8/-7 | vremenska_zona_DST = | poštanski_broj = WA | pozivni broj = | kod = US-WA | kod_vrsta = [[ISO 3166-2]] | karta = Washington in United States.svg | opis_karte = Položaj Washingtona na karti Sjedinjenih Američkih Država | web_stranica = [http://access.wa.gov/ access.wa.gov/] | bilješka = }} {{Audio|pomoć=ne|En-us-Washington.ogg|'''Washington'''}} je jedna od 50 [[Sjedinjene Američke Države|američkih]] [[Političke podjele Sjedinjenih Američkih Država|saveznih država]]. Nalazi se na [[Pacifički sjeverozapad|pacifičkom sjeverozapadu]] [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] i izlazi na [[Tihi Okean]]. Graniči sjeverno sa [[Britanska Kolumbija|Britanskom Kolumbijom]], istočno sa saveznom državom [[Idaho]] i južno sa saveznom državom [[Oregon]]. Washington je dobio naziv po prvom predsjedniku Sjedinjenih Američkih Država, [[George Washington|Georgeu Washingtonu]].<ref>http://mentalfloss.com/article/31100/how-all-50-states-got-their-names</ref> Današnji dijelovi države su bili zapadni dijelovi teritorije Washington, koju je predala [[Britanija]] 1846. godine Oregonskim dogovorom kako bi riješila problem oko granica [[Oregon]]a.<ref>http://www.u-s-history.com/pages/h2406.html</ref> Postao je 42. savezna država 1889. godine.<ref>http://www.historylink.org/index.cfm?displaypage=output.cfm&file_id=5210</ref> Washington je 18. po veličini i 13. po naseljenosti od 50 saveznih država.<ref>{{Cite web |url=http://www.accessible-archives.com/collections/american-county-histories/washington/ |title=Arhivirana kopija |access-date=11. 2. 2015 |archive-date=10. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910080927/http://www.accessible-archives.com/collections/american-county-histories/washington/ |url-status=dead }}</ref> Otprilike 60% stanovnika savezne države živi u metropolitanskom području grada [[Seattle]] koji je centar transporta, poslova i industrije zajedno sa regionom Puget Sound, koji je uska prevlaka blizu [[Tihi okean|Tihog okeana]] i sastoji se od velikog broja otoka, [[fjord]]ova i zaliva kojih su izdubili [[glečer]]i. Ostatak države se sastoji od prašuma zapadno, [[planina]] u zapadnom, centralnom, sjeveroistočnom i jugoistočnom dijelu države i polusušnih sliva u istočnom, centralnom i južnom dijelu savezne države. Nakon [[Kalifornija|Kalifornije]], Washington je drugi po broju stanovnika na zapadnoj obali i cijelom zapadnom regionu [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]].<ref>http://www.census.gov/2010census/data/</ref> Washington je vodeći proizvođač drva. Samo geografska lokacija savezne države omogućava rad sa [[jela]]ma, kokutom, bijelim i drugim vrstama [[bor]]a, [[Smreka|smrekom]], arišem i kedrom.<ref>http://www.dnr.wa.gov/publications/em_fwfeconomiclow1.pdf</ref> Takođe je najveći proizvođač [[jabuka]], hmelja, [[Kruška|krušaka]], [[malina]], ulja zelene nane i trešanja te se nalazi na visokom mjestu po pitanju proizvodnje kajsija, špargli, graška, grožđa i krompira. Stoka, kao i hrana za stoku sačinjavaju važan dio u ukupnoj ekonomiji poljoprivredne industrije u Washingtonu kao i komercijalno pecanje lososa, halibuta i ostalih riba. Industrije Washingtona se sastoje od proizvodnje [[avion]]a i [[raketa]], [[brod]]ova i ostale transportne opreme, prevoza klada, prerade hrane, [[Metal (hemija)|metala]] i metalnih proizvoda, rada sa [[Hemija|hemikalijama]] i mašinama.<ref>{{Cite web |url=http://www.city-data.com/states/Washington-Industry.html |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609112013/http://www.city-data.com/states/Washington-Industry.html |archive-date=9. 6. 2015 |access-date=11. 2. 2015 |url-status=dead}}</ref> Washington ima preko 1,000 brana uključujući Grand Coulee branu, izgrađenu u svrhu [[Navodnjavanje|navodnjavanja]], proizvodnje [[Električna energija|električne energije]], odbrane od [[poplava]] i skladištenja vode.<ref>http://www.nwcouncil.org/history/GrandCouleeHistory</ref> Washington treba razlikovati od [[Washington, DC|Washington, Distrikta Kolumbije]] (''Washington, District of Columbia''), koji je glavni grad Sjedinjenih Američkih Država. Glavni grad savezne države Washington je Olympia ali je najveći grad [[Seattle]]. Po cenzusu iz [[2010]]. godine, Washington je imao približno 6,7 miliona stanovnika.<ref>{{Cite web |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/53000.html |title=Arhivirana kopija |access-date=11. 2. 2015 |archive-date=17. 2. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217201325/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/53000.html |url-status=dead }}</ref> ==Reference== {{refspisak|2}} {{Politička podjela Sjedinjenih Američkih Država}} {{Commonscat|Washington (state)}} [[Kategorija:Savezne države Sjedinjenih Američkih Država]] [[Kategorija:Washington (savezna država)|*]] 4qe0zw3yorzrvz6jhb5i52i2b3p7dir 1557. 0 4175 3935944 3788455 2026-10-16T16:48:40Z Palapa 383 3935944 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina 1557.<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1557|title=What Happened in 1557|date=1557|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> (MDLVII) bila je uobičajena godina koja je počinjala u petak po julijanskom kalendaru. == Događaji == *Početak izgradnje [[Stari most|starog mosta]] u [[Mostar]]u.<ref>{{Cite journal|date=|title=Stari most u Mostaru|url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2017/10/Hatid%C5%BEa-%C4%8Car-Drnda-Stari-most-u-Mostaru.pdf|journal=}}</ref> [[Datoteka:Stari most - panoramio (6).jpg|mini|Stari most]] == 1557. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == *[[16. juli]] - [[Anne od Clevesa]], četvrta žena engleskog kralja Henrika VIII * [[1. septembar]] - [[Jacques Cartier]], francuski istraživač {{Commonscat|1557|1557.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} a2i8log2fjqneil3ujpw6ldlbhm70ry 1466. 0 4186 3935968 3895977 2026-10-16T17:30:53Z Palapa 383 3935968 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1466.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1466|title=Year 1466 - Historical Events and Notable People|date=1466|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> (MCDLXVI) bila je redovna godina koja je počinjala u srijedu po julijanskom kalendaru. == Događaji == * [[Osmansko Carstvo]] osvaja [[Blagaj (Mostar)|Blagaj]] i okolinu. == 1466. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[11. februar]] - [[Elizabeta od Yorka]], kraljica Engleske i žena kralja Henrika VII == [[Smrt|Umrli]] == * 13. decembar – [[Donatello]], italijanski umjetnik (r. 1386)<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Donatello|title=Donatello {{!}} Biography, Sculptures, David, & Facts {{!}} Britannica|date=12. 5. 2025|website=www.britannica.com|language=en|access-date=16. 6. 2025}}</ref> {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1466|1466.}} 4swk9ciz1jltg46l3al1sr143j8xep9 Sokrat 0 4204 3935980 3797872 2026-10-16T18:27:31Z ~2026-55579-84 186916 Umjesto "osnivačen" promijenjeno u "osnivačem" na samom početku. Štamparska greška 3935980 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Socrate du Louvre.jpg|mini|Sokrat]] '''Sokrat''' ({{Jez-el|Σωκράτης|Sōkrátēs|dos=}}; 4. juni 470 – 399. p. n. e)<ref>{{cite book|first=P. E.|last=Easterling|author-link=P. E. Easterling|url=https://books.google.co.uk/books?id=_kx9eeSJyeoC&pg=PA352|title=The Cambridge Companion to Greek Tragedy|page=352|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=978-0-521-42351-9|access-date=19. 11. 2017}}</ref> bio je [[Grčka|grčki]] ([[Atina|atinski]]) [[Filozofija|filozof]].<ref>{{Cite book|last=Rachels|first=Stuart|url=https://books.google.co.uk/books?id=ek67okpYfyMC&dq=Socrates+and+moral+philosophy&source=gbs_navlinks_s|title=The Legacy of Socrates: Essays in Moral Philosophy|date=2007|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-13844-4|language=en}}</ref> Smatra se osnivačem zapadne filozofske tradicije<ref>[https://maritain.nd.edu/jmc/etext/jmoral01.htm Moral Philosophy – The Discovery of Ethics : Socrates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818041523/https://maritain.nd.edu/jmc/etext/jmoral01.htm|date=18. 8. 2017}} [[Jacques Maritain#Work|Jacques Maritain Center]] Accessed November 24, 2017</ref> i među prvim moralnim filozofima misaone tradicije.<ref>{{Cite web |last=Rattini |first=Kristin Baird |date=11. 3. 2019 |title=Who was Socrates? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/socrates |access-date=6. 3. 2022 |website=[[National Geographic]] |language=en}}</ref> Sokrat je mišljenje iznosio u razgovorima sa omladinom na atinskim trgovima. Bio je zagonetna figura, nikada nije napisao nijedan tekst i poznat je uglavnom kroz posthumne izvještaje klasičnih pisaca, posebno njegovih učenika [[Platon]]a i [[Ksenofan|Ksenofonta]]. Ovi izvještaji su napisani kao dijalozi, u kojima Sokrat i njegovi sagovornici ispituju temu u stilu pitanja i odgovora; iznjedrile su književnu vrstu sokratskog dijaloga. Kontradiktorni prikazi Sokrata čine rekonstrukciju njegove filozofije gotovo nemogućem, što je situacija poznata kao ''Sokratov problem''. Sokrat je bio polarizirajuća figura u atinskom društvu. 399. godine p. n. e. optužen je za bezbožništvo i kvarenje omladine. Nakon suđenja koje je trajalo jedan dan, osuđen je na smrt. Proveo je svoj posljednji dan u zatvoru, odbijajući ponude da mu se pomogne da pobjegne. Platonovi dijalozi su među najsveobuhvatnijim prikazima Sokrata koji su preživjeli od antike. Oni demonstriraju sokratovski pristup područjima filozofije, uključujući epistemologiju i etiku. Platonski Sokrat daje svoje ime konceptu Sokratove metode, ali i sokratskoj ironiji. Sokratova metoda ispitivanja, ili elenchus, oblikuje se u dijalogu koristeći kratka pitanja i odgovore, oličen u onim platonskim tekstovima u kojima Sokrat i njegovi sagovornici ispituju različite aspekte nekog pitanja ili apstraktno značenje, obično u vezi s jednom od vrlina, i nalaze se u ćorsokaku, potpuno nesposobni da definišu šta misle da razumiju. Sokrat je poznat po tome što je proglasio svoje potpuno neznanje; govorio je da je jedino svjestan svog neznanja, nastojeći da implicira da je spoznaja našeg neznanja prvi korak u filozofiranju. Sokrat je izvršio snažan uticaj na filozofe u kasnijoj antici, a nastavio je to činiti i u modernoj eri. Proučavali su ga srednjovjekovni i islamski učenjaci i igrao je važnu ulogu u mišljenju italijanske [[Renesansa|renesanse]], posebno unutar humanističkog pokreta. Zanimanje za njega se nastavilo nesmanjeno, što se ogleda u djelima [[Søren Kierkegaard|Sørena Kierkegaarda]] i [[Friedrich Nietzsche|Friedricha Nietzschea]]. Prikazi Sokrata u umjetnosti, književnosti i popularnoj kulturi učinili su ga široko poznatom figurom u zapadnoj filozofskoj tradiciji. Nije bio [[Sofisti|sofista]] - kritikuje njihov [[skepticizam]]. == Sokratove metode == Njegov najveći doprinos zapadnjačkoj misli su njegovi dijalozi, koje je puno koristio u istraživanju moralnih koncepta i prvi put su opisani u Platonovim dijalozima. Radi toga, Sokrat se smatra ocem i osnivačem [[Etika|etike]] ili moralne filozofije, i filozofije uopće. Aristotel je Sokrata proglasio pronalazačem metode [[Definicija|definicije]] i [[Indukcija|indukcije]], koje je on vidio kao esencijalne u naučnim metodama. Međutim, čudno, [[Aristotel]] je tvrdio da ova metoda nije pogodna za etiku. Metod vođenja dijaloga ima dvije faze: * '''[[Ironija]]'''- dovodi sagovornika do saznanja da ništa ne zna o onom što ga učitelj pita. Poznata rečenica, "Znam da ništa ne znam". (To je ironija). * '''[[Majeutika]]'''- u drugom dijelu razgovora Sokrat postepeno dovodi sagovornika do saznanja- "porađanja istine" (majeutika- babička vještina). Sokrat je tvrdio da je svjesnost neznanja prvi stepen sticanja znanja. Sokratova metoda je negativna metoda hipotetičke eliminacije, u tome što su bolje hipoteze one kada polahko otkrivamo i eliminišemo one koje vode u kontradikciju. Sokratova metoda je potraga sa skrivenim hipotezama, pretpostavkama, aksiomima, koji podsvjesno oblikuju nečije mišljenje, a onda ih temeljito proučiti, da bi se odredila njihova dosljednost sa drugim vjerovanjima. Na osnovu puno pitanja, kao test logike i znanja, pomaže se osobi ili grupi da otkriju svoja mišljenja o nekoj temi, proučavajući definicije ili ''logoi'' (jednina ''logos''), pokušavajući da nađe zajedničko u mnogo pojedinačnih mišljenja. Vješt učitelj može podstaći učenika, pomoću ove metode, da misli za sebe. Ovo je jedina klasična metoda učenja za koju se zna da može stvoriti autonomnog mislioca. Ima nekoliko važnih principa ovog učenja: * Učitelj i učenik se moraju složiti oko teme za raspravu * Učenik se mora složiti da će pokušati odgovoriti na pitanja koja mu učitelj postavlja * Učitelj i učenik moraju prihvatiti svako tačno-promišljeni odgovor. To znači da proces mišljenja mora biti važniji od činjenica. * Učiteljeva pitanja moraju pokazati greške u učenikovom mišljenju ili vjerovanju. To znači da učitelj mora misliti brže i tačnije od učenika, i otkriti greške u učenikovom mišljenju, a onda smisliti pitanje koje učenik ne može odgovoriti osim pomoću tačnog procesa mišljenja. Da bi ovo izveo učitelj mora biti veoma brz u uočavanju klasičnih grešaka u razmišljanju. * Ako učitelj napravi grešku u logici ili činjenicama, prihvatljivo je da ga učenik ispravi. Pošto diskusija nije dijalog, nije dobar način da se sprovede Sokratova metoda. Međutim, pomaže, čak i poželjno, ako je učitelj u mogućnosti da započne diskusiju sa grupom studenata. Ovo nije uvijek moguće kada učitelj treba da procijeni učenike, ali je poželjno pedagoški, jer ohrabruje učenike da razmišljaju umjesto da samo odgovaraju autoritetu. Malo labavije, može se bilo koji proces temeljitog ispitivanja u dijalogu nazvati Sokratovom metodom. Sokrat je koristio ovu metodu u istraživanju bitnih moralnih koncepta svog vremena kao što su vrline poštovanje, mudrost, umjerenost, hrabrost i pravda. Takva ispitivanja su osporavala moralna uvjerenja sagovornika, pokazivajući neadekvatnost i nekonzistentnost u njihovim vjerovanjima, i često se završavalo zbunjenošću ili ''aporiji''. U takvim situacijama i Sokrat je priznavao svoje ne znanje, ali su drugi tvrdili da imaju znanje. Sokrat je vjerovao da ga njegovo priznavanje neznanja čini mudrijim od onih koji, iako neznalice, su tvrdili da imaju znanje. Iako, na prvi pogled izgleda paradoksalno (ili ironično), to je Sokratu dalo šansu da ispravi svoje greške tamo gdje su drugi mislili da su u pravu. == Život == [[Datoteka:David - The Death of Socrates.jpg|mini|desno|''Sokratova smrt'' Jacques-Louis David (1787)]] Sokrat nije ostavio pisana djela; upućivanje na izvršenje vojne obaveze se može pronaći u ''Historiji peloponeskog rata''. Bio je izložen zlobnoj [[Satira|satiri]] u [[Aristofan]]ovoj komediji ''Oblaci'' koja je prikazana kada je Sokrat bio u četrdesetim godinama. Prikazivan je i u drugim dramama, gdje je bio kritikovan radi "moralnih opasnosti za savremeno mišljenje i literaturu". Glavni historijski izvori o Sokratu su u pisanim djelima njegovih učenika, Ksenofona i Platona. Drugi važan izvor su Aristotelova pisanja o njemu. Skulpture i biste prikazuju Sokrata kao ružnog čovjeka. Ovi portreti su nastali većinom prema [[Platon]]ovim opisima, a ne prema direktnom posmatranju. Sokratov otac je bio Sofroniskus, kipar, a njegova majka Fenarete, babica. Bio je oženjen za Ksantife, koja mu je rodila tri sina. Prema kulturnim standardima vremena, ona je bila svadljiva žena. Sokrat je jednom prilikom rekao da bi on, nakon što je naučio živjeti sa svojom suprugom, mogao izdržati bilo koje ljudsko biće, isto kao što je dreseru konja lakše dresirati nekog drugog konja nakon što je bio sa divljim. Sokrat je volio ići u Simpozij, gdje je razgovarao i pio. On je bio legendarni pijanica, ostajao je trijezan čak i kada bi svi oko njega bili pijani do besvijesti. Doživio je i vojnu akciju boreći se u tri bitke. Znamo iz Platonovog ''Simpozija'' da je Sokrat bio odlikovan za hrabrost. Jednom prilikom je spasio život političaru Alkibidu. Tada je pokazao i svoju srčanost hodajući zimi bez cipela i kaputa. Sokrat je živio na prijelazu sa vrhunca Atenske imperije do njenog pada nakon poraza protiv [[Sparta|Sparte]] i njenih saveznika u Peloponeskom ratu. U tom vremenu kada se Atina oporavljala od ponižavajućeg poraza, Atenski javni sud je izabrao tri vodeće javne ličnosti da sude Sokratu za navodno nepoštovanje državnih bogova i za to što je iskvario Atensku omladinu. Proglasili su ga krivim, i osudili da ispije otrov. == Etičko učenje == Etičko učenje je, kao što je navedeno, centralni problem Sokratove filozofije. Sokrat je tvrdio da čovjeka ne određuje samo opažaj, nego prije svega um, osjećaj dužnosti, moral i savjest. Za Sokrata je najviša vrlina znanje. Zbog toga Sokrat daje veliki značaj odgajanju omladine. Pored znanja važne vrline su: umjerenost, samosavladavanje, usavršavanje, poštovanje zakona i drugo. == Također pogledajte == * [[Filozofija]] * [[Antička filozofija]] * [[Platon]] {{Wikicitat|Sokrat}} == Reference == {{Refspisak|}}{{Commonscat|Socrates}} [[Kategorija:Grčki filozofi]] tjwl3ihim5wsyppc61rqwcdvmcvdde9 Barbados 0 4542 3935827 3935288 2026-10-16T12:39:54Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935827 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Barbados | izvorno_ime = | ime_genitiv = Barbadosa | zastava = Flag of Barbados.svg | zastava_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | grb = Coat of arms of Barbados (3).svg | grb_širina = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | vrsta_simbola = <!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--> | uzrečica = | himna = "[[In Plenty and In Time of Need]]" | karta = BRB orthographic.svg | opis_karte = | širina_karte = <!--Za druge mjere (nije potrebno)--> | glavni_grad = [[Bridgetown]] | glavni_grad_koordinate = {{Coord|13|05|52|N|59|37|06|W|type:city|display=inline}} | najveći_grad = [[Bridgetown]] | službeni_jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | sistem_pisanja = | etničke_grupe = | religija = | demonim = | državno_uređenje = | vrsta_prve_vlasti = [[Spisak predsjednika Barbadosa|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Jeffrey Bostic]] | vrsta_druge_vlasti = [[Spisak premijera Barbadosa|Premijer]] | vladar_druga_vlast = [[Mia Mottley]] | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | zakonodavstvo = | vrsta_prvog_zakonodavstva = | naziv_prvog_zakonodavstva = | vrsta_drugog_zakonodavstva = | naziv_drugog_zakonodavstva = | vrsta_trećeg_zakonodavstva = | naziv_trećeg_zakonodavstva = | vrsta_četvrtog_zakonodavstva = | naziv_četvrtog_zakonodavstva = | vrsta_petog_zakonodavstva = | naziv_petog_zakonodavstva = | tip_suvereniteta = | nota_suvereniteta = | nastanak = | događaj1 = | događaj_datum1 = | događaj2 = | događaj_datum2 = | događaj3 = | događaj_datum3 = | događaj4 = | događaj_datum4 = | događaj5 = | događaj_datum5 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | nezavisnost = 30. novembar 1966. (od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]]) | nezavisnost_priznato = | površina = 439 | po_površini_na_svijetu = 183 | procenat_vode = | stanovnika = 269.090<ref>{{Cite report |url=https://stats.gov.bb/wp-content/uploads/2024/02/2021-Population-and-Housing-Census.pdf |title=2021 Population and Housing Census Report – August 1, 2021 |date=juni 2023 |publisher=Barbados Statistical Service |page=21}}</ref> | stanovnika_godina = 2021 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 174 | procjena = 281.998<ref>{{Cite web |title=Our World in Data |url=https://ourworldindata.org/grapher/population-with-un-projections?tab=table&time=2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112120730/https://ourworldindata.org/grapher/population-with-un-projections?tab=table&time=2023 |archive-date=12. 1. 2024 |access-date=11. 1. 2024}}</ref> | procjena_godina = 2023 | gustoća = 660 | po_broju_gustoće_na_svijetu = | bdp_ukupno = {{increase}} $5,436 milijardi<ref name="IMFWEO.BB">{{cite web |date=10. 10. 2023 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Barbados) |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=316,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105113603/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=316,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |archive-date=5. 11. 2023 |access-date=20. 10. 2023 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | bdp_godina = 2023. | po_broju_bdp_na_svijetu = 175 | bdp_per_capita = {{increase}} $18.738<ref name="IMFWEO.BB" /> | bdp_per_capita_na_svijetu = 90 | bdp_nominalni_ukupno = {{increase}} $6,220 milijardi<ref name="IMFWEO.BB" /> | bdp_nominalni_godina = 2023 | bdp_nominalni_na_svijetu = 165 | bdp_nominalni_per_capita = {{increase}} $21.442<ref name="IMFWEO.BB" /> | bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 50 | hdi = | hdi_godina = 2023 | hdi_nivo = 0,811<ref>{{Cite web |date=26. 5. 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/BRB |access-date=25. 5. 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | po_broju_hdi_na_svijetu = 69 | gini = 34,1<ref>{{Cite web |title=Gini index - Barbados |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BB |access-date=25. 11. 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> | gini_godina = 2016 | gini_nivo = | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[Barbadoški dolar]] (BBD) | vremenska_zona = [[AST]] ([[UTC]]-4)<br /> - ljeti [[AST]] (UTC-3) | ljetno_računanje_vremena = | format_datuma = | najviša_tačka_ime = | najviša_tačka_metara = | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | vozacka_strana = | pozivni_broj = +1-246 | iso_kod = | internetski_nastavak = [[.bb]] | komentar = }} [[Datoteka:Bridgetown_barbados_parliament_building.jpg|mini|desno|200px|Zgrada parlamenta]] '''Barbados''' je ostrvska država u [[Karipsko more|Karipskom moru]] i [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Barbados|title=Britannica Barbados}}</ref> Dio je [[Mali Antili|Malih Antila]] i predstavlja najjužnije i najistočnije ostrvo [[Karibi|karipske regije]], a najbliže zemlje su mu [[Sveta Lucija]] i [[Sveti Vincent i Grenadini]]. Nalazi se na granici [[Južnoamerička ploča|južnoameričke]] i [[Karipska ploča|karipske tektonske ploče]]. Glavni i najveći grad je [[Bridgetown]].Ostrvo je površine 430&nbsp;km<sup>2</sup>, uglavnom je ravno, sa nekolicinom brda u unutrašnjosti otoka. Nalazi se na 13ºN, 59ºW. Ostrvo, koje je od 13. vijeka naseljavao narod Kalinago, a prije njih i drugi autohtoni narodi, prvobitno se zvalo Ichirouganaim.<ref name="ABC News">{{Cite news |date=2025-11-29 |title=Why tiny Barbados said goodbye to the royal family |url=https://www.abc.net.au/news/2025-11-30/barbados-history-republic-commonwealth-monarchy/105958372 |access-date=2025-11-30 |work=ABC News |language=en-AU}}</ref> Krajem 15. vijeka španski moreplovci proglasili su ga posjedom kastiljske krune i nazvali Barbudos; na španskoj karti prvi put se pojavilo 1511.<ref name="Spanish Main">{{cite book |last1=Sauer |first1=Carl Ortwin |url={{GBurl|ayCi1EAaIWQC |pg=PA193}} |title=Early Spanish Main, The |publisher=University of California Press |year=1969 |isbn=0-520-01415-4 |pages=192–197 |orig-year=1966}}</ref> [[Portugalsko Carstvo]] polagalo je pravo na ostrvo između 1532. i 1536, ali ga je 1620. napustilo; jedini trag njihovog boravka bilo je dovođenje divljih svinja, koje su služile kao izvor mesa prilikom posjeta ostrvu. Do tog vremena, autohtono stanovništvo je većim dijelom prodato u roblje, pobijeno ili je stradalo od bolesti.<ref name="ABC News"/> Engleski brod "Olive Blossom" stigao je na Barbados 14. maja 1625. godine; posada je preuzela ostrvo u ime kralja Džejmsa I. Godine 1627. stigli su prvi stalni doseljenici iz Engleske, a Barbados je postao engleska, a kasnije i britanska kolonija.<ref>{{cite web |author=Secretariat |title=Barbados – History |url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/barbados/history |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140820080026/http://thecommonwealth.org/our-member-countries/barbados/history |archive-date=20 August 2014 |work=[[Commonwealth of Nations]]}}</ref> Tokom tog perioda, kolonija je funkcionisala na principu plantažne privrede, oslanjajući se isprva na rad irskih ugovornih radnika,<ref>{{cite web |date=4 July 2019 |title=The story of Irish indentured servants sent from here to the Caribbean |url=https://www.irishexaminer.com/lifestyle/arid-30934805.html}}</ref> a kasnije na afričke robove koji su radili na plantažama. Ropstvo je potrajalo sve dok nije postepeno ukinuto širom većeg dijela Britanskog Carstva donošenjem Zakona o ukidanju ropstva iz 1833. Potomci porobljenih Afrikanaca danas čine više od 90% stanovništva ostrva.<ref>{{cite web |last1=Omondi |first1=Sharon |title=What Is The Ethnic Composition Of The Population Of Barbados? |url=https://www.worldatlas.com/articles/what-is-the-ethnic-composition-of-the-population-of-barbados.html |website=WorldAtlas |access-date=30 June 2026 |date=8 July 2019}}</ref> Dana 30. novembra 1966, Barbados je krenuo putem političke nezavisnosti i stekao status kraljevstva u okviru [[Krunske zemlje Commonwealtha|Commonwealtha]], postavši suverena država s [[Elizabeta II|Elizabetom II]] kao kraljicom Barbadosa. Barbados je 30. novembra 2021. postao republika u okviru Commonwealtha, zamijenivši monarhiju ceremonijalnim predsjednikom.<ref>{{cite web |last1=Said-Moorhouse |first1=Lauren |last2=Foster |first2=Max |date=30 November 2021 |title=Barbadians celebrate the birth of a republic and bid farewell to the Queen |url=https://edition.cnn.com/2021/11/29/americas/barbados-bids-farewell-to-queen-intl-cmd/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130080358/https://edition.cnn.com/2021/11/29/americas/barbados-bids-farewell-to-queen-intl-cmd/index.html |archive-date=30 November 2021 |access-date=29 January 2022 |work=CNN}}</ref><ref>{{cite news |last=Safi |first=Michael |date=30 November 2021 |title=Barbados parts way with Queen and becomes world's newest republic |url=https://www.theguardian.com/world/2021/nov/30/at-the-stroke-of-midnight-barbados-becomes-the-worlds-newest-republic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130054632/https://www.theguardian.com/world/2021/nov/30/at-the-stroke-of-midnight-barbados-becomes-the-worlds-newest-republic |archive-date=30 November 2021 |access-date=30 November 2021 |work=The Guardian}}</ref> Barbados se ubraja među vodeće turističke destinacije na Karibima.<ref>{{cite journal |last1=Belle |first1=Nicole |last2=Bramwell |first2=Bill |date=1 August 2005 |title=Climate Change and Small Island Tourism: Policy Maker and Industry Perspectives in Barbados |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-travel-research_2005-08_44_1/page/34 |journal=Journal of Travel Research |volume=44 |pages=34–38 |doi=10.1177/0047287505276589 |issn=0047-2875 |s2cid=154912745}}</ref> == Historija == {{Proširiti sekciju}} == Vlada == {{Proširiti sekciju}} == Političke podjele == {{Proširiti sekciju}} == Geografija == [[Image:Barbados-2022 englisch.png|thumb|upright=1.1|Karta Barbadosa]] Barbados se nalazi u [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]], istočno od Zapadnoindijskih ostrva. Barbados je najistočnije ostrvo u lancu [[Mali Antili|Malih Antila]], u južnom dijelu [[Karibi|Kariba]]. Dug je 34&nbsp;km, a širok do 23&nbsp;km, te pokriva površinu od 439&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref>{{Cite news |date=2. 8. 2012 |title=Barbados country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18723928 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002085534/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18723928 |archive-date=2. 10. 2023 |access-date=2. 10. 2023 |work=BBC News}}</ref> Smješten je oko 168&nbsp;km istočno od [[Sveta Lucija|Svete Lucije]] i [[Sveti Vincent i Grenadini|Svetog Vincenta i Grenadina]], 180&nbsp;km jugoistočno od [[Martinique]]a i 400&nbsp;km sjeveroistočno od [[Trinidad i Tobago|Trinidada i Tobaga]]. Relativno je ravan u poređenju sa susjednim ostrvima na zapadu, [[Ostrva privjetrine|Ostrvima privjetrine]]. Teren se blago uzdiže prema centralnom visoravni poznatom kao okrug Scotland, a najviša tačka je [[Mount Hillaby]], visoka 340&nbsp;m iznad nivoa mora.<ref name="Encylopedia Britannica- Barbados">{{cite web |title=Barbados |url=https://www.britannica.com/place/Barbados |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008193237/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/52655/Barbados/54603/History |archive-date=8. 10. 2014 |access-date=9. 7. 2019 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Šumski pokrivač na Barbadosu zauzima oko 15% ukupne kopnene površine, što je 2020. iznosilo 6.300&nbsp;ha šume – podatak koji je ostao nepromijenjen u odnosu na 1990. Godine 2020. prirodno obnovljena šuma pokrivala je 6.300&nbsp;ha, dok su vještački zasađene šume zauzimale 0&nbsp;ha. Od prirodno obnovljenih šuma, 0&nbsp;% je klasifikovano kao primarna šuma (koju čine autohtone vrste drveća bez jasno vidljivih tragova ljudske aktivnosti), a oko 5&nbsp;% šumske površine nalazilo se unutar zaštićenih područja. Za 2015. zabilježeno je da je 1% šumske površine u javnom vlasništvu, 0&nbsp;% u privatnom vlasništvu, dok je za 99&nbsp;% vlasništvo zavedeno kao "ostalo" ili "nepoznato".<ref>{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Barbados |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BRB/home/overview |website=Food Agriculture Organization of the United Nations}}</ref> U parohiji Saint Michael nalazi se glavni grad Barbadosa, [[Bridgetown]], u kojem živi trećina stanovništva zemlje.<ref name="Encylopedia Britannica- Barbados"/> Ostali značajni gradovi raspoređeni širom ostrva uključuju [[Holetown]] u parohiji Saint James i Oistins u parohiji Christ Church. i [[Speightstown]], u parohiji Saint Peter. Barbados se nalazi na 13&nbsp;° sjeverne geografske širine i 59&nbsp;° zapadne geografske dužine. Stanovništvo je uglavnom koncentrisano duž jugozapadne obale, dok je unutrašnjost rjeđe naseljena; to je posljedica socioekonomskog modela usmjerenog na poljoprivredu tokom kolonijalnog perioda, koji se vezuje za uzgoj šećerne trske i sistem plantaža što je dominirao na ostrvu.<ref name="CIA World Factbook – Barbados">{{Cite web |title=Barbados |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/barbados/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123091149/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/barbados/ |archive-date=23. 1. 2021 |website=CIA World Factbook |language=en}}</ref><ref name= "Encyclopedia Britannica – Barbados">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Barbados |title=Encyclopædia Britannica – Barbados |access-date=19. 6. 2026 |archive-date=20. 11. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120150159/https://www.britannica.com/place/Barbados |url-status=live }}</ref> === Geologija === Barbados se nalazi na granici [[Južnoamerička ploča|Južnoameričke]] i [[Karipska ploče|Karipske ploče]].<ref>{{cite news |last=Logan |first=Gabi |title=Geologic History of Barbados Beaches |url=http://traveltips.usatoday.com/geologic-history-barbados-beaches-57660.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322063852/http://traveltips.usatoday.com/geologic-history-barbados-beaches-57660.html |archive-date=22. 3. 2012 |access-date=2. 7. 2011 |newspaper=[[USA Today]] |quote=Barbados lies directly over the intersection of the Caribbean Plate and the South American Plate in a region known as a subduction zone. Beneath the ocean floor, the South American Plate slowly slides below the Caribbean Plate.}}</ref> [[Subdukcija]] Južnoameričke ploče ispod Karipske ploče uzrokuje struganje sedimenta sa Južnoameričke ploče i njegovo taloženje iznad zone subdukcije, čime se formira [[akreciona prizma]]. Brzina ovog taloženja materijala omogućava Barbadosu da se uzdiže brzinom od oko 25&nbsp;mm na 1.000 godina.<ref>{{cite web |year=2010 |title=Barbados Sightseeing – Animal Flower Cave |url=http://www.barbadosbeachhouse.com/barbados_sightseeing_animal_flower_cave.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111212233710/http://www.barbadosbeachhouse.com/barbados_sightseeing_animal_flower_cave.php |archive-date=12. 12. 2011 |access-date=10. 7. 2011 |work=Leigh Designs |publisher=Little Bay House |quote=The Animal flower Cave is the island's lone accessible sea-cave and was discovered from the sea in 1780 by two English explorers. The cave's coral floor is estimated to be 400,000 to 500,000 years old and the "younger" coral section above the floor is about 126,000 years old. The dating was carried out by the German Geographical Institute, and visitors can see a "map" of the dating work in the bar and restaurant. The cave now stands some six feet above the high tide mark even though it was formed at sea level. This is because Barbados is rising about one inch per 1,000 years, which is yet another indication of the cave's age.}}</ref> Zbog ove subdukcije, ostrvo je geološki sastavljeno od koralnih naslaga debljine približno 90&nbsp;m, pri čemu su se grebeni formirali iznad sedimenta. Teren se na zapadu spušta u nizu "terasa", dok na istoku prelazi u uzvišenje. Veliki dio ostrva okružen je [[Koralni greben|koralnim grebenima]].<ref name="Encylopedia Britannica- Barbados"/> Erozija [[krečnjak]]a na sjeveroistoku ostrva, u oblasti Scotland District, dovela je do stvaranja raznih [[pećina]] i [[jaruga]]. Na istočnoj obali ostrva, okrenutoj ka [[Atlantski okean|Atlantiku]], formirali su se obalni oblici reljefa, uključujući morske stupove, uslijed krečnjačkog sastava tog područja. Također je značajan stjenoviti rt poznat kao Pico Teneriffe<ref>{{cite web |last=Gloria |title=Pico Teneriffe – Barbados Pocket Guide |url=http://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/beaches-and-bays/north-coast-beaches/pico-teneriffe.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022828/http://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/beaches-and-bays/north-coast-beaches/pico-teneriffe.html |archive-date=27. 11. 2016 |access-date=3. 4. 2017 |website=barbadospocketguide.com}}</ref> ili Pico de Tenerife; ime je dobio po vjerovanju lokalnog stanovništva da je ostrvo Tenerife u Španiji prvo kopno istočno od Barbadosa. === Klima === [[File:Bathsheba, Barbados 08.jpg|thumb|[[Bathsheba]], [[Saint Joseph]]]] Zemlja uglavnom ima dva godišnja doba, od kojih jedno karakterišu znatno obilnije padavine. Taj period, poznat kao "[[kišna sezona]]", traje od juna do decembra. Nasuprot tome, "[[sušna sezona]]" traje od decembra do maja. Godišnja količina padavina kreće se između 1.000 i 2.300&nbsp;mm. Od decembra do maja prosječne temperature se kreću od 21 do 31&nbsp;°C, dok se u periodu od juna do novembra kreću od 23 do 31&nbsp;°C.<ref>{{cite web |title=Average and Record Conditions at Bridgetown, Barbados |url=https://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003280 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220165443/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003280 |archive-date=20. 2. 2007 |access-date=10. 9. 2009 |work=BBC Weather}}</ref> Prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji klime]], veći dio Barbadosa ima tropsku monsunsku klimu (Am). Ipak, tokom cijele godine prisutni su vjetrovi brzine od 12 do 16&nbsp;km/h, što Barbadosu osigurava umjereno tropsku klimu. Rijetke prirodne opasnosti uključuju [[zemljotres]]e, [[Klizište|klizišta]] i [[Tropski ciklon|uragane]]. Barbados se nalazi izvan glavnog područja nastanka tropskih ciklona u Atlantiku, te je često pošteđen najtežih posljedica oluja karakterističnih za tu regiju tokom kišne sezone. U prosjeku, snažan uragan pogodi kopno Barbadosa otprilike jednom u 26 godina. Posljednji značajan udar uragana koji je prouzrokovao veliku štetu na Barbadosu bio je udar uragana Janet 1955; ostrvo je 2010. pogodio uragan Tomas, ali je on izazvao samo manju štetu širom zemlje jer je u trenutku udara imao snagu tropske oluje.<ref>{{Cite news |date=30. 10. 2010 |title=Hurricane Tomas lashes Caribbean islands |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11660080 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105151112/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11660080 |archive-date=5. 11. 2015 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> == Privreda == {{Proširiti sekciju}} == Stanovništvo == {{Proširiti sekciju}} == Kultura == {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == {{refbegin}} * {{cite book |last=Burns |first=Sir Alan |title=History of the British West Indies |publisher=George Allen and Unwin |year=1965 |location=London}} * {{cite book |last=Davis |first=David Brion |author-link=David Brion Davis |title=[[Inhuman Bondage: The Rise and Fall of Slavery in the New World]] |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=0-19-514073-7 |location=New York}} * {{cite book |last=De Ledesma |first=Charles |title=Rough Guide to World Music, Vol. 2 |author2=Georgia Popplewell |publisher=[[Rough Guides]] |year=2000 |isbn=1-85828-636-0 |editor1=Broughton, Simon |pages=507–526 |chapter=Put Water in the Brandy? |editor2=Ellingham, Mark |editor3=McConnachie, James |editor4=Duane, Orla}} * {{cite book |last=Frere |first=Samuel |url=https://archive.org/download/shorthistoryofba00john/shorthistoryofba00john.pdf |title=A Short History of Barbados |publisher=J. Dodsley |year=1768 |location=London}} * {{cite book |last=Gragg |first=Larry Dale |title=Englishmen transplanted: The English Colonization of Barbados, 1627–1660 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0199253890}} * {{cite book |last=Hamshere |first=Cyril |title=The British in the Caribbean |url=https://archive.org/details/britishincaribbe0000hams |publisher=Harvard University Press |year=1972 |location=Cambridge, MA}} * {{cite book |last=Newman, Simon P |title=A New World of Labor: The Development of Slavery in the British Atlantic |url=https://archive.org/details/newworldoflabord0000newm |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2013 |isbn=978-0812245196 |location=Philadelphia, PA}} * {{cite book |title=The Atlantic Slave Trade |publisher=Houghton Mifflin Company, 2002 |isbn=0-618-11624-9 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=Second |location=Boston, MA}} * {{cite book |last=O'Shaughnessy |first=Andrew Jackson |title=An Empire Divided: The American Revolution and the British Caribbean |url=https://archive.org/details/empiredividedame0000osha_g5d1 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2000 |isbn=978-0812217322 |location=Philadelphia, PA}} * {{Cite book |last=Rogoziński |first=Jan |title=A brief history of the Caribbean: from the Arawak and the Carib to the present |url=https://archive.org/details/briefhistoryofca00rogo_0 |date=januar 1999 |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-3811-4 |edition=Revised |location=New York}} * {{cite book |last=Scott |first=Caroline |title=Insight Guide Barbados |url=https://archive.org/details/insightguidebarb0000caro |publisher=Discovery Channel and Insight Guides |year=1999 |isbn=0-88729-033-7 |edition=fourth |location=Singapore}} * {{CIA World Factbook |article=Barbados}} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Barbados}} {{wikiatlas|Barbados}} * [http://www.gov.bb/ Zvanični sajt Vlade Barbadosa] * [https://www.barbadosparliament.com/ Zvanični sajt Parlamenta Barbadosa] * [http://www.barbados.org/ Barbados.org] * [http://www.centralbank.org.bb/ Zvanični sajt Centralne banke Barbadosa] *{{CIA_World_Factbook link|bb|Barbados}} {{Commonwealth}} {{Države Sjeverne i Srednje Amerike}} {{Karibi}} {{Organizacija američkih država}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Barbados|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Ostrvske države]] [[Kategorija:Ostrva u Karipskom moru]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1966.]] o4epb60c39y4gpvazx6y0cahjnfun4t 4. maj 0 4804 3935976 3934660 2026-10-16T18:01:41Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1971]] – [[Mary Esther Harding]], [[engleska]] i [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] i unutrašnji linkovi 3935976 wikitext text/x-wiki {{MajKalendar}} '''4. maj / svibanj (4. 5)''' jest 124. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (125. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 241 dan. == Događaji == * [[1780]] – U [[Epson]]u (Engleska) održane prve konjičke utrke.<ref name="Na današnji dan">{{Cite web |url= https://www.nadanasnjidan.net/ |title= Dogodilo se na današnji dan |website= nadanasnjidan.net |access-date= 4. 5. 2023}}</ref> * [[1881]] – [[Otto von Bismarck]] u njemačkom parlamentu najavio svoj program državnog socijalizma, prema kojem je [[1883.]] donesen zakon o zdravstvenom, a 1889. o penzijskom osiguranju.<ref name="Na današnji dan"/> * [[1990]] – [[Latvija]] objavljuje obnovu svoje nezavisnosti od [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] nakon 50 godina sovjetske vlasti. * [[1996]] – Čelnik konzervativaca [[José María Aznar]] postao [[premijer Španije]], čime je okončana trinaestogodišnja vladavina socijalista. == Rođeni == === 11. vijek === * [[1008]] – [[Henrik I, kralj Francuske|Henrik I]], [[Spisak francuskih kraljeva|francuski kralj]] === 17. vijek === * [[1654]] – [[Kangxi]], kineski car * [[1678]] – [[Pir Nureddin al-Džerrahi]], osnivač istoimenog [[derviš]]kog reda u [[Istanbul]]u === 18. vijek === * [[1718]] – [[Jean-Philippe Loys de Cheseaux]], [[Švicarska|švicarski]] [[astronom]] === 19. vijek === * [[1879]] – [[Leonid Mandelstam]], [[Rusija|ruski]] [[fizičar]] === 20. vijek === * [[1924]] – [[Nenad Brixy]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[novinar]] * [[1928]] – [[Hosni Mubarak]], [[egipat]]ski [[general]], [[političar]] i državnik * [[1929]] – [[Audrey Hepburn]], američka [[glumica]] * [[1939]] – [[Amos Oz]], [[izrael]]ski [[književnik]] * [[1944]] – [[Monika Bleibtreu]], [[njemačka]] glumica * [[1951]] – [[Jackie Jackson]], američki pjevač * [[1961.]] ** [[Luis Herrera]], [[Kolumbija|kolumbijski]] [[biciklist]] ** [[Charles Plamondon]], [[Kanada|kanadski]] [[biatlon]]ac * [[1973]] – [[Katrin Apel]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemačka]] i [[njemačka]] [[biatlon]]ka * [[1987]] – [[Cesc Fàbregas]], [[Španija|španski]] [[nogometaš]] * [[1996]] – [[Andrea Komšić]], [[hrvatska]] [[Alpsko skijanje|alpska skijašica]] == Umrli == * [[1604]] – [[Claudio Merulo]], [[italija]]nski [[kompozitor]] * [[1912]] – [[Nettie Stevens]], američka [[genetičar]]ka * [[1971]] – [[Mary Esther Harding]], [[engleska]] i [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[1980]] – [[Josip Broz Tito]], jugoslavenski [[političar]], suosnivač [[Pokret nesvrstanih|Pokreta nesvrtanih zemalja]] * [[1986]] – [[Branko Belan]], hrvatski [[film]]ski [[režiser]], teoretičar [[film]]a, filmski i televizijski kritičar, romanopisac i [[novela|novelist]] * [[2001]] – [[Anne Anastasi]], [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[2002]] – [[Dane Škerl]], [[Slovenija|slovenski]] [[kompozitor]] i [[dirigent]] * [[2012]] – [[Adam Yauch]], američki [[muzičar]] i [[režiser]] == Praznici == * [[Međunarodni dan vatrogasaca]] * [[Svjetski dan astme]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|4 May}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/4 Na današnji dan (4. maj), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/may-4/ Na današnji dan (4. maj), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|maj004]] az2yxuk43svb3fyil7tkka8l3unu96n 17. maj 0 4817 3936057 3935468 2026-10-16T22:59:31Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1953]] – [[Tara Brach]], [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] 3936057 wikitext text/x-wiki {{MajKalendar}} '''17. maj / svibanj (17. 5.)''' jest 137. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (138. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine ima još 228 dana. == Događaji == * [[1642]] – U koloniji Nova Francuska [[Paul Chomedey de Maisonneuve]] osnovao naselje Ville-Marie, današnji [[Montréal]]. * [[1865]] – Osnovana [[Međunarodna telekomunikacijska unija]]. * [[1954]] – ''[[Brown protiv Odbora za obrazovanje]]'': [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država|Vrhovni sud SAD-a]] jednoglasno je presudio da je segregacija u javnom obrazovanju neustavna. *[[1992]] **Osnovan [[Sarajevski ratni teatar]] **Spaljen [[Orijentalni institut u Sarajevu]], nepovratno izgubljena rukopisna zbirka sa 5263 kodeksa i arhiv sa preko 200.000 dokumenata. * [[2014]] – Zbog [[Poplave u Bosni i Hercegovini 2014.|poplava]] u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] proglašeno izvanredno stanje. == Rođeni == === 18. vijek === * [[1705]] – [[Ambrosius Stub]], danski pjesnik * [[1749]] – [[Edward Jenner]], engleski liječnik === 19. vijek === * [[1836]] – [[Wilhelm Steinitz]], [[Austrija|austrijsko]]-[[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[šah]]ist, prvi službeni svjetski prvak * [[1858]] – [[Mary Adela Blagg]], [[engleska]] [[astronom]]kinja * [[1866]] – [[Eric Satie]], [[Francuska|francuski]] [[kompozitor]] i [[pijanist]] * [[1884]] – [[Margaret V. Cobb]], [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[1900]] – [[Ruhollah Khomeini]], [[iran]]ski [[političar]] i [[ajatolah]] === 20. vijek === * [[1904]] – [[Jean Gabin]], francuski [[glumac]] * [[1921]] – [[Roy Bentley]], [[Engleska|engleski]] [[nogometaš]] i trener * [[1929]] – [[Branko Zebec]], [[Hrvatska|hrvatski]] nogometaš i trener * [[1934]] – [[Victor Arbez]], [[Francuska|francuski]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] * [[1942]] – [[Osman-Faruk Sijarić]], bosanskohercegovački violinista i profesor na [[Muzička akademija u Sarajevu|Muzičkoj akademiji u Sarajevu]] * [[1950]] – [[Janez Drnovšek]], [[Slovenija|slovenski]] političar i državnik * [[1953]] – [[Tara Brach]], [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[1958]] – [[Paul Di'Anno]], engleski [[pjevač]] * [[1961]] – [[Enya]], [[irska]] kantautorica * [[1962.]] ** [[Ferenc Krausz]], mađarski [[fizičar]] ** [[Siniša Karan]], [[bosanskohercegovački]] i [[Srbi u Bosni i Hercegovini|srpski]] političar * [[1967]] – [[Uroš Velepec]], [[SFRJ|jugoslavenski]] i [[Slovenija|slovenski]] [[biatlon]]ac * [[1971]] – [[Princeza Máxima od Holandije]], supruga [[Spisak nizozemskih kraljeva|nizozemskog prestolonasljednika]], [[Willem-Alexander, kralj Nizozemske|Willema-Alexandera]] * [[1976]] – [[Zsuzsanna Bekecs]], [[mađarska]] [[biatlon]]ka * [[1977]] – [[Roland Zwahlen]], [[Švicarska|švicarski]] [[biatlon]]ac * [[1982]] – [[Tony Parker]], francuski [[košarka]]š * [[1984]] – [[Andreas Kofler]], [[Austrija|austrijski]] [[skijaš-skakač]] * [[1988]] – [[Mikito Tachizaki]], [[japan]]ski [[biatlon]]ac == Umrli == === 3. vijek === * [[290]] – [[Jin Wudi]], [[car]] iz [[dinastija|dinastije]] [[Jin (dinastija)|Jin]] === 14. vijek === * [[1395]] – [[Marija, kraljica Ugarske]], kći [[Elizabeta Kotromanić|Elizabete Kotromanić]], unuka bosanskog bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II Kotromanića]] === 18. vijek === * [[1727]] – [[Katarina I, carica Rusije|Katarina I]], carica [[Rusko Carstvo|Rusije]] === 19. vijek === * [[1879]] – [[Charles de Coster]], [[Belgija|belgijski]] [[pisac]] === 20. vijek === * [[1944]] – [[Milena Jesenská]], [[čehoslovačka]] [[novinar]]ka, spisateljica i prevoditeljica === 21. vijek === * [[2009]] – [[Mario Benedetti]], [[urugvaj]]ski [[pisac]], [[pjesnik]], romanopisac, pripovjedač i kritičar * [[2012]] – [[Jon Istad]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac i trostruki [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|olimpijski prvak]] u biatlonu. * [[2022]] – [[Vangelis]], [[Grčka|grčki]] [[kompozitor]] == Praznici == * [[Međunarodni dan borbe protiv homofobije i transfobije]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|17 May}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/17 Na današnji dan (17. maj), BBC.co.uk] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/may-17/ Na današnji dan (17. maj), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|maj017]] go9u082wu7qgw41b2hzwsccekzhevg5 26. juni 0 4859 3935899 3899434 2026-10-16T14:21:34Z AnToni 2325 /* 20. vijek */ 3935899 wikitext text/x-wiki {{JuniKalendar}} '''26. juni / lipanj (26. 6)''' jest 177. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (178. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 188 dana. == Događaji == * [[4]] – [[Oktavijan August]] usvaja [[Tiberije|Tiberija]]. * [[221]] – Rimski car [[Heliogabal]] usvaja rođaka Aleksandra Severa kao nasljednika i dobija titulu Cezara. * [[363]] – Ubijen [[Rimsko Carstvo|rimski car]] [[Julijan Apostat]] prilikom povlačenja od [[Sasanidsko Carstvo|Sasanidskog Carstva]]. Vojnici na ratištu proglašavaju generala [[Jovijan]]a za cara. * [[687]] – Izabran [[Papa Benedikt II]]. * [[699]] – [[Izu Ōshima]] protjerava budućeg osnivatelja narodne religije [[Shugendō]], [[En no Gyōja]]. * [[1295]] – Krunidba kralja [[Poljska|Poljske]], [[Przemysł II|Przemysła II]]. Na [[Grb Poljske]] dodaje se bijeli [[orao]]. * [[1489]] – [[Rikard III, kralj Engleske|Rikard III]] postaje kralj [[Engleska|Engleske]]. * [[1522]] – [[Osmanlije]] započinju drugu opsadu [[Rodos]]a. * [[1718]] – Carević [[Aleksej Petrovič]] (sin [[Petra I]]) tajanstveno umire nakon što ga je otac osudio na smrt zbog zavjere. ===19. vijek === * [[1830]] – [[Vilim IV, kralj Ujedinjenog Kraljevstva|Vilim IV]] postaje kralje Britanije i Hanovera. * [[1848]] – Završava se ustanak [[Junski dani|Junskih dana]] u [[Pariz]]u. * [[1870]] – [[Božić]] postao federalni praznik u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]]. ===20. vijek === * [[1906]] – Održan prvi [[Grand Prix]]. * [[1917]] – Prve američke vojne snage stižu u [[Francuska|Francusku]] kako bi se borile protiv [[Njemačka|Njemačke]] zajedno s [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britanijom]] i [[Francuska|Francuskom]] u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]]. * [[1945]] – U [[San Francisco|San Francisku]] završena [[Konferencija Ujedinjenih nacija o međunarodnoj organizaciji]], koja je rezultirala potpisivanjem [[Povelja Ujedinjenih nacija|Povelje UN-a]]. * [[1960]] – [[Madagaskar]] stekao nezavisnost od Francuske. * [[1977]] – [[Elvis Presley]] izvodi posljedni koncert svog života u [[Indianapolis]]u. * [[1991]] – [[Desetodnevni rat]]: [[Jugoslavenska narodna armija]] počinje kratkotrajni rat protiv [[Slovenija|Slovenije]]. * [[1993]] – [[Masakr djece u Bakarevoj]] ulici na Bistriku. * [[1995]] – Pokušaj atentata na [[egipat]]skog predsjednika [[Hosni Mubarak|Hosnija Mubaraka]] u [[Adis Abeba|Adis Abebi]]. * [[1997]] – [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država|Vrhovni sud SAD-a]] presuđuje da Akt komunikacijske pristojnosti ({{jez-en|Communications Decency Act}}) krši 1. amandman [[Ustav SAD-a|Ustava SAD-a]]. * [[2000]] – [[Papa Ivan Pavao II]] otkriva treću tajnu Fátime. ===21. vijek === * [[2003]] – [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država|Vrhovni sud SAD-a]] presuđuje da su [[Sodomija|sodomski]] zakoni na osnovu spola neustavni. * [[2004]] – [[Ólafur Ragnar Grímsson]] ponovo izabran za predsjednika [[Island]]a. * [[2006]] – Mari Alkatiri se povlači s pozicije prvog ministra [[Istočni Timor|Istočnog Timora]] nakon sedmica političkog nemira. * [[2007]] – [[Papa Benedikt XVI]] ponovo uspostavlja tradicionalne zakone prema kojima uspješan kandidat mora dobiti dvije trećine glasova. * [[2013.]] ** [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država|Vrhovni sud SAD-a]] presudio da je odjeljak br. 3 Akta odbrane braka ({{jez-en|Defense of Marriage Act}}) neustavan i krši 5. amandman na [[Ustav SAD-a]]. ** Ubijeno 36, te ozlijeđeno 21 osoba u nemirima u zapadnoj [[Kina|kineskoj]] pokrajini [[Xinjiang]]. ** Abdallah ibn Khalifa Al-Thani postaje premijer [[Katar]]a. * [[2015.]] ** [[Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država|Vrhovni sud SAD-a]] presuđuje da istospolni parovi imaju ustavno pravo na brak prema 14. amandmanu na [[Ustav SAD-a]]. ** U napadu na fabriku plina u Francuskoj poginula jedna, a najmanje dvije osobe povrijeđene. ** U terorističkom napadu u [[Sousse]]u u [[Tunis]]u poginulo 37 osoba. ** U terorističkom napadu na šiitsku džamiju u centru grada [[Kuvajt]]a poginulo 26 osoba i bombaš samoubica, a povrijeđeno 227 osoba. == Rođeni == === 19. vijek === * [[1824]] – [[William Thomson]], engleski fizičar * [[1892]] – [[Pearl S. Buck]], američka književnica === 20. vijek === * [[1914]] – [[Lyman Spitzer]] Jr., američki [[Teorijska fizika|teorijski fizičar]], astronom i planinar * [[1925]] – [[Pavel Ivanovič Bjeljajev]], sovjetski kosmonaut * [[1933]] – [[Claudio Abbado]], italijanski dirigent * [[1937]] – [[Yūji Yamanaka]], [[japan]]ski [[biatlon]]ac * [[1947]] – [[Peter Sloterdijk]], njemački filozof * [[1956]] – [[Chris Isaak]], američki pjevač i glumac * [[1958]] – [[Bill Carow (biatlonac)|Bill Carow]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[1968]] – [[Paolo Maldini]], [[italija]]nski [[nogomet]]aš * [[1975]] – [[Jan Wüstenfeld]], [[Njemačka|njemački]] [[biatlon]]ac * [[1987]] – [[Russell Currier]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[1993]] – [[Ariana Grande]], američka pjevačica i glumica == Umrli == === 4. vijek === * [[363]] – [[Julijan Apostat]], rimski car (r. 332) === 16. vijek === * [[1541]] – [[Francisco Pizarro]], španski istraživač i političar (r. 1471) === 19. vijek === * [[1830]] – [[Đorđe IV, kralj Ujedinjenog Kraljevstva|Đorđe IV]], kralj Ujedinjenog Kraljevstva i kralj Hannovera === 20. vijek === * [[1919]] – [[Mihail Cvjet]], ruski botaničar * [[1932]] – [[Adelaide Ames]], američka astronomkinja * [[1939]] – [[Ford Madox Ford]], engleski književnik * [[1984]] – [[Michel Foucault]], francuski filozof * [[1996]] – [[Veronica Guerin]], irska novinarka === 21. vijek === * [[2014]] – [[Mary Rodgers]], američka kompozitorica i autorica * [[2015]] – [[Jevgenij Primakov]], ukrajinsko-ruski novinar i političar, 32. premijer Rusije * [[2020]] – [[Nikola Stojanović (političar)|Nikola Stojanović]], bosanskohercegovački ekonomista i društveno-politički radnik * [[2021]] – [[Josip Osti]], bosanskohercegovačko-slovenski književnik, esejist, književni kritičar i prevodilac * [[2025]] – [[Lalo Schifrin]], argentinsko-američki pijanist, kompozitor, aranžer i dirigent == Praznici == * Dan nezavisnosti [[Madagaskar]]a (od [[Francuska|Francuske]], 1960) * Dan nezavisnosti [[Somalija|Somalije]] (od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]], 1960) * Dan oružanih snaga [[Azerbejdžan]]a * Dan [[Zastava Rumunije|zastave Rumunije]] * Međunarodni dan borbe protiv zloupotrebe i krijumčarenja droge * Međunarodni dan podrške žrtvama mučenja == Vanjski linkovi == {{Commonscat|26 June}} *[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/26/ Na današnji dan (26. juni), ''BBC.co.uk''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703040951/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/26/ |date= 3. 7. 2022}} {{en simbol}} *[http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/june-26/ Na današnji dan (26. juni), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|juni026]] 2sp8tttv9joplyhrbzag2hl7wxst97i 1987. 0 5309 3935900 3935121 2026-10-16T14:21:57Z AnToni 2325 /* Juni */ 3935900 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1987. ([[Rimski brojevi|MCMLXXXVII]])''' uobičajena je godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom kalendaru, 1987. godina nove Era i ''Anno Domini'' (AD), 987. godina 2. milenija, 87. godina 20. stoljeća i osma godina 1980-ih. == Događaji == * [[Štrajk]] rudara u [[Labin]]u, jedan od najdužih u poslijeratnom periodu. * NSK podmeću nacističku ikonografiju na plakatu za [[Dan mladosti]].<ref>{{Cite web|url=https://www.leksikon-yu-mitologije.net/slovenski-plakat-za-dan-mladosti/|title=Slovenski plakat za Dan mladosti|last=urednik|date=24. 1. 2014|website=Leksikon YU mitologije|language=en-US|access-date=11. 2. 2024}}</ref> * [[Univerzijada]] u [[Zagreb]]u, svjetske sportske studentske igre. * [[Matija Gašpar]] proglašen petmilijarditim stanovnikom Zemlje. * 9.351 naslov domaćih i 1.268 naslova stranih autora objavljeni u ukupnom tiražu od 68.000.000 primjeraka. * Objavljen “Hazarski rečnik” [[Milorad Pavić|Milorada Pavića]]. * Oproštajni koncert grupe "Pankrti": desetogodišnjica yu-punk pokreta. * [[21. januar]] - Izbija požar u tvornici prehrambenog kombinata ''[[Agrokomerc]]'', što je bio povod za početak [[Afera Agrokomerc|afere Agrokomerc]]. * [[12. februar]] – Počelo 23. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[SAD|američkom]] gradu [[Lake Placid]]u; * [[25. februar]] – Počelo 4. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u ženskoj konkurenciji, u [[Finska|finskom]] gradu [[Lahti]]ju; * [[24. april]] - Predsjednik Predsjedništva CK SK [[Srbija|Srbije]] [[Slobodan Milošević]] posjetio [[Kosovo]] gdje se u mjestu [[Kosovo Polje]] susreo sa lokalnim [[Srbi]]ma i albanskim funkcionarima. Tokom posjete došlo do sukoba naroda i milicije. Milošević stao na stranu kosovskih Srba, izjavivši "''Niko ne sme da vas bije''". * [[3. septembar]] - U kasarni [[JNA]] u [[Paraćin]]u,albanski vojnik Aziz Keljmendi u toku noći pucao iz automatske puške po spavaonici i usmrtio četiri a ranio sedam vojnika. [[Masakr]] potresao čitavu [[SFRJ]]. * [[24. septembar]] - Na čuvenoj Osmoj sjednici CK SK Srbije dužnosti člana Centralnog komiteta razriješen [[Dragiša Pavlović]] koji je javno kritikovao Miloševićevu politiku prema Kosovu. Ovaj događaj bio ključan u dolasku Miloševića na vlast u Srbiji. * [[7. novembar]] - U [[Tunis]]u, u državnom udaru koji je predvodio premijer [[Bin Ali]], oboren predsjednik države [[Habib Burgiba]]. * [[18. novembar]] - 31 osoba poginula u velikom požaru [[King's Crossa]] - najprometnije postaje podzemne željeznice u [[London]]u. * [[26. novembar]] - Tajfun usmrtio 270 [[filipini|Filipinaca]] i razorio oko 14.000 kuća. * [[28. novembar]] - Prilikom pada južnoafričkog aviona "Boing 747" u [[Indijski okean]] blizu [[Mauricijus]]a poginulo je svih 160 putnika i članova posade. * [[29. novembar]] - Južnokorejski avion "[[Boeing 707]]" sa 115 putnika i članova posade srušio se iznad [[burma|Burme]].U [[Bahrein]]u je potom uhapšena jedna žena koja je priznala da je sjevernokorejski agent i da je postavila eksploziv u avion prema nalogu njene vlade kako bi bile onemogućene Olimpijske igre u [[Seul]]u 1988. * [[14. decembar]] - [[Ivan Stambolić]],predsjednik Predsjedništva Srbije,razriješen sa dužnosti nakon sukoba sa Miloševićem po pitanju Kosova. == Rođeni == === Januar=== * [[7. januar]] – [[Davide Astori]], italijanski nogometaš * [[9. januar]] – [[Olena Bilosjuk]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka i političarka * [[11. januar]] – [[Jamie Vardy]], engleski nogometaš * [[14. januar]] – [[Marine Bolliet]], [[francuska]] [[biatlon]]ka * [[16. januar]] – [[Piotr Żyła]], [[Poljska|poljski]] [[skijaš-skakač]] * [[24. januar]] – [[Luis Suárez]], [[urugvaj]]ski [[nogomet]]aš * [[30. januar]] – [[Amanda Lightfoot]], britanska [[biatlon]]ka === Februar === * [[3. februar]] – [[Anamarija Brajdić]], [[hrvatska]] [[biatlon]]ka * [[27. februar]] – [[Olga Poltoranina]]. [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka === Mart === * [[1. mart]] – [[Kesha]], američka [[pjevanje|pjevačica]] i [[hip-hop|reperica]] * [[10. mart]] – [[Emeli Sandé]], škotska pjevačica i tekstopisac === April === * [[6. april]] – [[Borki Predojević]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[šah]]ovski [[velemajstor]] * [[19. april]] – [[Marija Šarapova]], [[Rusija|ruska]] [[tenis]]erka * [[19. april]] – [[Joe Hart]], engleski nogometni golman * [[22. april]] – [[John Obi Mikel]], nigerijski nogometaš * [[28. april]] – [[Laure Soulié]], [[francuska]] i [[Andora|andorska]] [[biatlon]]ka * [[29. april]] – [[Jan Savicki]], [[Kazahstan|kazaški]] [[biatlon]]ac === Maj === * [[4. maj]] – [[Cesc Fàbregas]], španski nogometaš * [[5. maj]] – [[Marija Šestić]], [[Bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[pjevačica]] i muzička pedagoginja * [[7. maj]] – [[Petra Starčević]], [[hrvatska]] [[biatlon]]ka * [[10. maj]] – [[Emmanuel Emenike]], nigerijski nogometaš * [[15. maj]] – [[Andy Murray]], britanski [[tenis]]er * [[20. maj]] – [[Taku Takeuchi]], [[japan]]ski [[skijaš-skakač]] * [[25. maj]] – [[Kamil Stoch]], [[Poljska|poljski]] skijaš-skakač === Juni === * [[24. juni]] – [[Lionel Messi]], [[Argentina|argentinski]] nogometaš * [[26. juni]] – [[Russell Currier]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac === Juli === * [[2. juli]] – [[Marina Kovačec]], [[hrvatska]] [[biatlon]]ka * [[3. juli]] – [[Sebastian Vettel]], [[Njemačka|njemački]] [[automobilizam|vozač]] [[Formula 1|Formule 1]] * [[15. juli]] – [[Lowell Bailey]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac === August === * [[1. august]] – [[Jakov Fak]], [[Hrvatska|hrvatski]] i [[Slovenija|slovenski]] [[biatlon]]ac * [[25. august]] ** [[Amy Macdonald]], škotska pjevačica ** [[Luka Šulić]], hrvatsko-slovenski violončelist === Septembar === * [[5. septembar]] – [[Admir Ćatović]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[nogomet]]aš * [[22. septembar]] – [[Tom Hilde]], [[Norveška|norveški]] skijaš-skakač === Oktobar === * [[21. oktobar]] – [[Ivona Kundert]], hrvatska glumica * [[30. oktobar]] – [[Laura Spector]], [[SAD|američka]] [[biatlon]]ka === Novembar === * [[6. novembar]] – [[Ana Ivanović]], [[srbija]]nska [[tenis]]erka * [[9. novembar]] – [[Mari Eder]], finska [[biatlon]]ka * [[19. novembar]] – [[Clare Egan]], [[SAD|američka]] [[biatlon]]ka === Decembar === * [[19. decembar]] – [[Karim Benzema]], [[Francuska|francuski]] nogometaš * [[21. decembar]] – [[Aldin Šetkić]], bosanskohercegovački [[tenis]]er == Umrli == === Januar=== * [[18. januar]] – [[Sergio Blažić]], hrvatski pjevač i član rok-grupe [[Atomsko sklonište]] * [[25. januar]] – [[Asim Ferhatović]], bosanskohercegovački nogometaš === Februar === * [[22. februar]] - [[Andy Warhol]], [[Amerika|američki]] slikar, novinar, filmski režiser i producent === Mart === === April === * [[18. april]] – [[Marko Alaupović]], bosanskohercegovački svećenik i vrhbosanski nadbiskup === Maj === * [[3. maj]] – [[Dalida]], francuska pjevačica i glumica italijanskih korijena * [[14. maj]] – [[Rita Hayworth]], američka filmska glumica * [[27. maj]] – [[John Howard Northrop]], američki biohemičar === Juni === * [[27. juni]] – [[Rato Dugonjić]], bosanskohercegovački političar === Juli === * [[3. juli]] – [[Naim Hadžiabdić]], bosanskohercegovački reis === August === * [[2. august]] – [[Alfred Tuček]], slovenski i jugoslavenski [[dirigent]] i [[kompozitor]] * [[7. august]] – [[Mihailo Apostolski]], [[narodni heroj Jugoslavije]] * [[17. august]] – [[Rudolf Hess]], nacistički ratni zločinac, bliski Hitlerov saradnik === Septembar === === Oktobar === === Novembar === * [[2. novembar]] – [[Anka Krizmanić]], hrvatska slikarica, grafičarka i naučna ilustratorica * [[8. novembar]] – [[Alija Nametak]], bosanskohercegovački pripovjedač, dramatičar i folklorist === Decembar === == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[J. Georg Bednorz]], [[Njemačka]] ** [[K. Alexander Müller]], [[Švicarska]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Donald J. Cram]], [[SAD]] ** [[Jean-Marie Lehn]], [[Francuska]] ** [[Charles J. Pedersen]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Susumu Tonegawa]], [[Japan]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Joseph Brodsky]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Oscar Arías Sanchez]], [[Kostarika]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Robert M. Solow]], [[SAD]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|1987|1987.}} {{Normativna kontrola}} 3a389uzfv345dv2slhu8rb443qh5p6b Armija Republike Bosne i Hercegovine 0 5441 3936061 3934074 2026-10-16T23:56:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936061 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nacionalna vojska | naziv = Armija Republike Bosne i Hercegovine | slika = Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg | veličina_slike = 250 px | opis_slike = | država = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} | utemeljena = 15. april 1992. | grane = [[Kopnena vojska]]<br>[[Ratno zrakoplovstvo i protivzračna odbrana Armije Republike Bosne i Hercegovine|Ratno zrakoplovstvo i protivzračna odbrana]] | štab = | vrhovni komadant = [[Alija Izetbegović]] | načelnik štaba = general [[Sefer Halilović]] | ministar odbrane = [[Munib Bisić]] | vojno sposobni = od 18 god. | broj raspoloživih za vojnu službu = | broj sposobnih za vojnu službu = | broj godišnje stasalih za vojnu službu = | aktivan sastav = 200.000 | rezervni sastav = | vojni budžet = | procent BDP-a = | domaći proizvođači = | strani dobavljači = | ukinuta = 14. decembar 1997. }} '''Armija Republike Bosne i Hercegovine''' ('''Armija RBiH''' ili '''ARBiH''') bila je oružana snaga [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. Armija RBiH osnovana je 15. aprila 1992. što se obilježavalo kao Dan armije. Njen mandat i zadaci unutar Oružanih snaga RBiH okvirno su bili definisani [[Ustav Republike Bosne i Hercegovine|Ustavom Republike Bosne i Hercegovine]] (čl. 162). Armija RBiH je nakon [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] definirana kao [[Bošnjaci|bošnjačka]] komponenta [[Vojska Federacije Bosne i Hercegovine|Vojske Federacije Bosne i Hercegovine]], a nakon reforme odbrane transformirana je u '''Bosanske rendžere''', jednu od tri brigade u sastavu [[Oružane snage Bosne i Hercegovine|Oružanih snaga Bosne i Hercegovine]] (OS BiH). [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine]] je 1996. godine povodom obilježavanja 1. marta, [[Dan nezavisnosti Bosne i Hercegovine|dana nezavisnosti Republike BiH]], odlikovao Armiju RBiH [[Orden slobode (Republika Bosna i Hercegovina)|Ordenom slobode]]. == Historija == === Osnivanje === {{Također pogledajte|Raspad SFRJ}} Nakon prvih višestranačkih izbora održanih u novembru 1990. godine vlast u [[Socijalistička republika Bosna i Hercegovina|SR BiH]] su osvojile stranke s nacionalnim predznakom: [[SDA]], [[SDS]] i [[HDZ BIH|HDZ BiH]]. Kao posljedica međunacionalne netrpeljivosti i političkih neslaganja unutar [[SFRJ]], dolazi do njenog raspada i početka ratnih sukoba. Nakon sukoba u Sloveniji i Hrvatskoj, u Bosni i Hercegovini dolazi do osnivanja nelegalnih paravojnih jedinica kao što su [[Zelene beretke (Bosna i Hercegovina)|Zelene beretke]] i [[Patriotska liga]]. Nasuprot tome na teritoriju SR BiH dolazi do sve većeg nagomilavanja snaga [[JNA]] iz koje se postepeno naoružavaju srpske paravojne formacije. Naredbu o naoružavanju paravojnih formacija [[SDS]]-a dao je načelnik Generalštaba JNA general [[Blagoje Adžić]]. Dana 7. i 8. februara u selu [[Mehurići]] kod [[Travnik]]a održano je vojno savjetovanje komandanata sedam regionalnih štabova i dijela Glavnog štaba Patriotske lige BiH.<ref>{{Cite web|url=https://fbihvlada.gov.ba/bs/obiljezena-25-godisnjica-savjetovanja-regionalnih-komandanata-patriotske-lige-republike-bosne-i-hercegovine-mehuri263i-1992-2017|title=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine {{!}} Obilježena 25. godišnjica savjetovanja regionalnih komandanata Patriotske lige Republike Bosne i Hercegovine – Mehuri&#263;i 1992 – 2017|website=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|language=bs|access-date=21. 3. 2023}}</ref> Dana 8. aprila 1992. godine, uz proglašenje neposredne ratne opasnosti na teritoriji Bosne i Hercegovine, nakon kojeg je uslijedilo proglašenje Republike Bosne i Hercegovine, oformljen je štab [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalne odbrane BiH]]. Dan poslije, odlukom Predsjedništva RBiH svim naoružanim sastavima i pojedincima, osim pripadnika JNA i MUP-a, naređeno je da se jave u općinske, gradske i regionalne štabove TO, da bi se potčinili jedinstvenoj komandi.<ref name="auto">http://www.icty.org/x/cases/hadzihasanovic_kubura/tjug/bcs/060315.pdf str. 97</ref> Iako je zvanično 23. juna 1992. godine, TO RBiH preimenovana u Armiju RBiH,<ref name="auto"/> kao zvaničan datum osnivanja Armije RBiH uzima se 15. april 1992, te se taj datum i obilježava kao dan formiranja.<ref>{{cite web|url=http://www.skupstinausk.ba/index.php?stream=vijest&vid=407|title=Prigodnim aktivnostima obilježen Dan Armije RBiH - Skupstina USK|first=Skuptina USK / IZET SADIKOVIC -|last=TEZY|website=www.skupstinausk.ba|access-date=2. 7. 2018|archive-date=7. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307084757/http://www.skupstinausk.ba/index.php?stream=vijest&vid=407|url-status=dead}}</ref> Za prvog komadanta, odnosno za načelnika Glavnog štaba Armije RBiH je izabran general [[Sefer Halilović]], koji će tu funkciju obavljati do [[1993.]] godine. Za njegove zamjenike imenovani su [[Jovan Divjak]] i [[Stjepan Šiber]]. Sjedište GŠ Armije R BiH je bilo u [[Sarajevo|Sarajevu]] i predstavljao je najviši organ u komandnom lancu. Sastojao se od nekoliko uprava kao što su: Uprava za kadrove, Uprava za operacije i obuku, Uprava za logistiku, Uprava za moral, informativno-propagandnu djelatnost i vjerska pitanja, Obavještajna uprava i dr. Odlukom Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine od 18. augusta 1992. godine, cjelokupna teritorija Republike BiH trebala je biti podijeljena na zone odgovornosti pet korpusa u formiranju a koji bi bili potčinjeni Štabu Vrhovne komande ABiH. === 1992. === Tokom 1992. godine oko 70% teritorije BiH je bilo pod kontrolom srpskih formacija. Armija se već nakon svog osnivanja susreće s nekoliko problema kao što su nedostatak oružja i opreme, neutemeljena organizacija, slaba logistika pored neprijateljske [[JNA]] i [[VRS]]. Prve bitke armije su bile za grad [[Sarajevo]] u cilju sprječavanju ulaska srpskih snaga u grad, što je bilo uspješno. Vojska uspješno formira linije odbrane oko [[Sarajevo|Sarajeva]], tuzlanske, zeničke regije, srednje Bosne, te oko opkoljenih gradova [[Bihać]]a, [[Goražde|Goražda]], [[Srebrenica|Srebrenice]], [[Žepa|Žepe]] i [[Foča|Foče]]. 6. aprila 1992. srpske snage zauzimaju grad [[Foča|Foču]], sljedeći gradovi pod kontrolom [[VRS]] su bili [[Bijeljina]], [[Zvornik]], [[Bratunac]], [[Višegrad]], [[Rudo]] u kojima otpor slabo naoružanih pripadnika PL BiH nije mogao zaustaviti prodor srpskih snaga i [[JNA]]. U Posavini gradove [[Brčko]], [[Bosanski Brod]], [[Orašje]], [[Odžak]], [[Derventa]], [[Bosanski Šamac]], [[Modriča]] početkom rata su pod kontrolom imale Armija RBiH, [[HVO]], [[HOS]] i [[ZNG]]. Kako je ova teritorija fizički u geografskom pogledu odvajala zapadni dio [[RS]]-a i teritorij [[RSK]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] od istočnog dijela [[RS]]-a i [[SRJ|Srbije i Crne Gore]], snage [[VRS]]-a su morale osvojiti ovu teritoriju kako bi zauzele koridor koji je bio komunikacija prema [[Banja Luka|Banjoj Luci]] zatim teritoriji pobunjenih [[Srbi|Srba]] u Hrvatskoj. Zbog strateške važnosti [[VRS]] pokreće operaciju [[Operacija Koridor|Koridor]] u kojoj zauzimaju [[Bosanski Šamac]] (17. april 1992.) i [[Brčko]] (7. maj 1992.). U junu su zauzeli Derventu (7. juni 1992), Modriču (10. juna 1992.) i Odžak (13. juna 1992), a konačni slom odbrane uslijedio je 6. oktobra 1992. godine zauzimanjem Bosanskog Broda. Razlog ovog gubitka su bile političke odluke iz [[Zagreb]]a.<ref>{{cite web|url=http://www.posavski-vremeplov.com/suzna-dolina/tko-je-predao-posavinu-i/|title=Tko je predao Posavinu I.|website=PV|access-date=2. 7. 2018|archive-date=4. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104073446/https://www.posavski-vremeplov.com/suzna-dolina/tko-je-predao-posavinu-i/|url-status=dead}}</ref> 21. aprila 1992. počinju sukobi u Bosanskoj Krajini kada su srpske snage zauzele polovicu grada [[Bosanska Krupa|Bosanska Krupe]], njihovo daljnje napredovanje je zaustavljeno i formiran je [[bihać]]ki okrug, unutar kojeg je formirana Unsko-sanska operativna grupa iz koje će kasnije izrasti [[Peti korpus Armije RBiH]]. U ofenzivi [[JNA]] i [[VRS]] od 24. do 28. aprila 1992. snage Armije RBiH, HVO-a i HOS-a su potisnuli napadače istočno od [[Mostar]]a. U ratnim operacijama u ljeto i jesen 1992. godine, uspostavlja se ratna linija koja se do kraja 1994. godine neće bitnije mijenjati. === 1993. === [[Datoteka:End of Bosniak-Croat war.png|thumb|Odnos snaga Armije RBiH i HVO-a nakon Bošnjačko-hrvatskog sukoba]] 1993. godina nije bila obilježena značajnim bitkama između Armije RBiH i [[VRS]]-a, ali novina je bio [[Bošnjačko-hrvatski sukob]] između snaga Armije RBiH i [[HVO]]-a. Hrvatske snage su svoj fokus ratovanja sa srpskih snaga prebacile na teritoriju pod kontrolom Armije RBiH za što se pretpostavlja da je dio dogovora između [[Franjo Tuđman|Tuđmana]] i [[Slobodan Milošević|Miloševića]] u Karađorđevu čiji je cilj bio podjela [[BiH|Bosne i Hercegovine]] između srpske i hrvatske strane. Kako bi se postigao ovaj cilj hrvatskoj strani je bila neophodna pobjeda nad Armijom RBiH, sa čime bi se bošnjačka strana dovela u neizbježnu situaciju da pristane na podjelu pod nametnutim uvjetima i gubitak teritorije u Hercegovini i Srednjoj Bosni. Armija RBiH se suočava sa potpunim okruženjem te izostankom dobavljanja oružja, municije, hrane, što je armiju dovelo u najteži položaj tokom svojeg postojanja. U septembru armija pokreće operaciju "Neretva 93." pod vodstvom [[Sefer Halilović|Sefera Halilovića]] koja je imala u ciju potisnuti hrvatske snage ([[HVO]] i [[Oružane snage Republike Hrvatske|HV]] iz područja srednje Bosne i zapadne Hercegovine te deblokadu [[Mostar]]a. Armija RBiH je zauzela oko 450&nbsp;km<sup>2</sup> teritorije, stjerala hrvatske snage pod opsadu u [[Vitez]]u, [[Busovača|Busovači]] i [[Kiseljak]]u, ali nije uspjela deblokirati Mostar.<ref>{{cite web|url=http://www.historija.ba/d/575-pocela-operacija-neretva-93/|title=Historija.ba - Počela operacija "Neretva '93"|website=www.historija.ba|access-date=2. 7. 2018}}</ref> U toku ove godine dolazi i do smjene na vrhu Armije RBiH. Naime 8. juna 1993. godine, [[Rasim Delić]] je imenovan na čelo Glavnog štaba i to u svojstvu komandanta Štaba Vrhovne komande. Sefer Halilović je zadržao funkciju načelnika Glavnog štaba. === 1994. === [[Datoteka:1995 Croat and Bosniak Counteroffensives.jpg|thumb|Stanje teritorija osvojenih u septembru-oktobru 1995. od strane<br>{{legend|#0100fe|HV i HVO}} i {{legend|#00ff01|ARBiH}}]] [[Vašingtonski sporazum]] je označio kraj sukoba između Armije RBiH i [[HVO]]-a, nakon čega se napadi usmjeruju isključivo prema VRS-u. Jedna od najznačajnijih bitaka te godine je bila [[Breza 94]]. Ova operacija je predstavlja uspjeh [[Peti korpus Armije RBiH|Petog korpusa Armije RBiH]] kojem je u tome periodu prijetio nestanak. [[AP Zapadna Bosna]] na čelu sa [[Fikret Abdić|Fikretom Abdićem]] doživljava svoj poraz u augustu 1994, ali uz pomoć srpskih paravojnih formacije se vraća u Veliku Kladušu. [[Sedmi korpus Armije RBiH]] [[Operacija "Vlašić"|ovladava prostorom]] planine [[Vlašić]] te tako osigurava uvjete za daljnje operacije. U aprilu 1994. snage [[VRS]]-a pokreću snažnu ofenzivu na grad [[Goražde]], u početku su snage napredovale prema centru grada, kasnije je [[NATO]] izvršio [[Operacija "Namjerna sila"|zračne napade]] na [[VRS]], operacija je kasnije obustavljena. [[Drugi korpus Armije RBiH]] je tokom operacije [[Operacija "Proljeće '94"|Proljeće '94]] zauzeo položaje [[VRS]]-a na [[Ozren]]u. 19. novembra 1994. [[VRS]] pokreće operaciju "Jutro" s ciljem zauzimanja Bihaća, snage su prodrle u neposrednu blizinu grada, ali su kasnije bile odbijene od strane Petog korpusa Armije RBiH. === 1995. === Nakon pada enklava [[Srebrenica|Srebrenice]] i [[Žepa|Žepe]], Armija RBiH usljed masakra i progona stanovništva gubi značajan dio teritorije i ljudstva. Nakon Splitske deklaracije kreće niz koordiniranih akcija i operacija Armije RBiH, HVO i HV-a kao što su [[Operacija Oluja]], [[Operacija Ljeto '95]], [[Operacija Sana '95]], [[Operacija Maestral]]. Armija RBiH je u ovim operacijama zauzela Bosansku krajinu uključujući [[Velika Kladuša|Veliku Kladušu]], [[Bosanska Krupa|Bosansku Krupu]], [[Bosanski Petrovac]], [[Ključ]] i [[Sanski Most]]. Armija RBiH je 8. maja 1995. učestvovala na vojnoj paradi u Parizu povom Dana pobjede nad fašizmom. Zastavu je nosio komandannt 41. motorizovane viteške brigade, Semir Drljević Lovac.<ref>{{Cite journal|last=Čavalić|first=Admir|date=2024|title=Armija Republike Bosne i Hercegovine nije učestvovala na obilježavanju Dana pobjede u Parizu 9, već 8. maja 1995. – uzroci i posljedice zbrke oko datuma|url=https://gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2024/05/gg57-4.pdf|journal=Gračanički Glasnik|edition=|publisher=Monos|publication-place=Gračanica|issue=57|pages=49-60|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604094246/https://gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2024/05/gg57-4.pdf|archive-date=4. 6. 2024|access-date=4. 6. 2024|url-status=dead}}</ref> == Organizacija == Tokom svog postojanja, Armija RBiH je bila prinuđena, u uslovima ratnog stanja, mijenjati i ustrojavati svoju organizaciju usljed čega se u tom periodu njena struktura razlikovala, ne samo vremenski gledano već i u zavisnosti od područja do područja. Organizacija kroz brigade kao taktičke vojne jedinice višeg ranga i korpuse se zadržalo od početka do kraja dok su jedno vrijeme u upotrebi bile i operativne grupe i divizije. === Korpusi === Prema odluci Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine od 18. augusta 1992. godine, cjelokupna teritorija Republike BiH je podijeljena na zone odgovornosti pet korpusa Armije RBiH. Ovih pet korpusa su djelovali tokom čitavog rata s tim da je naknadno osnovan 6. korpus, koji je kratko egzistirao i 7. korpus koji je uz 5 prvoosnovanih korpusa činio Armiju RBiH na kraju rata. {| class="wikitable" |- bgcolor=aabccc !Naziv!!Oznaka!!Sjedište!!Napomene |- |- style="background:#efefef; color:black" | [[Prvi korpus Armije RBiH|1. korpus]] || [[Datoteka:1. Korpus Armije RBIH v1.png|35px]] || [[Sarajevo]] || Formiran 1. septembra 1992. sa zadatkom odbrane [[Opsada Sarajeva|opkoljenog Sarajeva]]. |- | [[Drugi korpus Armije RBiH|2. korpus]] || [[Datoteka:2. Korpus Armije RBIH v1.png|35px]] || [[Tuzla]] || Formiran 29. septembra 1992. sa zonom odgovornosti koja je obuhvatala Tuzlansku regiju i regiju [[Istočna Bosna|Istočne Bosne]], korpus je učestvovao u operaciji [[Vozuća 95]]. |- | [[Treći korpus Armije RBiH|3. korpus]] || [[Datoteka:3. Korpus Armije RBIH v1.png|35px]] || [[Zenica]] || Formiran 1. decembra 1992. sa sjedištem u Zenici, odigrao ulogu u [[Bošnjačko-hrvatski sukob|Bošnjačko-hrvatskom sukobu]]. |- | [[Četvrti korpus Armije RBiH|4. korpus]] || [[Datoteka:4. Korpus Armije RBIH v2.png|35px]] || [[Mostar]] || Korpus osnovan 17. novembra 1992, odigrao ulogu u odbrani [[Mostar]]a. |- | [[Peti korpus Armije RBiH|5. korpus]] || [[Datoteka:5. Korpus Armije RBIH v1.png|35px]] || [[Bihać]] || Osnovan 21. oktobra 1992. sa sjedištem u Bihaću. Zona odgovornosti [[Bosanska Krajina|Bosanskoj Krajini]]. Korpus je sudjelovao u operacijama [[Operacija Oluja|Oluja]], [[Operacija Maestral|Maestral]] i [[Operacija Sana '95|Sana '95]] |- | [[Šesti korpus Armije RBiH|6. korpus]] || [[Datoteka:6th Corps of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.png|35px]] || [[Konjic]] || Formiran 9. juna 1993, a rasformiran u februaru 1994, jedinice su pripojene 7. i 4. korpusu. |- | [[Sedmi korpus Armije RBiH|7. korpus]] || [[Datoteka:7. Korpus Armije RBIH v1.png|35px]] || [[Travnik]] || Korpus formiran u aprilu 1994, a sudjelovao je u operacijama zauzimanja [[Vlašić]]a, [[Kupres]]a i [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]]. |} === Operativne grupe === *[[Operativna grupa Istočna Bosna]]: [[Goražde]], [[Srebrenica]], [[Žepa]] === Divizije === *[[28. divizija Armije RBiH]]: [[Srebrenica]] ([[Živinice]] od 1995) *[[81. divizija Armije RBiH]]: [[Goražde]] === Prištabske jedinice === *Vojna policija ARBiH: [[Sarajevo]] *[[Crni labudovi]] == Generali == {{Glavni|Spisak generala Armije Republike Bosne i Hercegovine}} *[[Sefer Halilović]] (prvi zapovjednik Armije RBiH, na funkciji kao načelnik Glavnog štaba Armije RBiH) *[[Jovan Divjak]] (zamjenik načelnika) *[[Stjepan Šiber]] (zamjenik načelnika) *[[Rasim Delić]] (komandant Armije RBiH, nakon ustanovljavanja te funkcije)<ref name="BHDani90">{{cite news |last1=Selimbegović |first1=Vildana |title=NAKON OSAM ALIJINIH GODINA |url=https://www.bhdani.ba/portal/arhiva-67-281/90/tekst390.htm |access-date=12. 12. 2018 |work=Broj 90 |agency=[[BH Dani]] |date=7. 12. 1998 }}{{Mrtav link}}</ref> *[[Mustafa Hajrulahović]] Talijan (prvi komandant Prvog korpusa Armije RBiH) *[[Vahid Karavelić]] (drugi komandant Prvog korpusa Armije RBiH)<ref name="BHDani90" /> *[[Nedžad Ajnadžić]] (treći komandant Prvog korpusa Armije RBiH) *[[Željko Knez]] (prvi komandant Drugog korpusa Armije RBiH) *[[Hazim Šadić]] (drugi komandant Drugog korpusa Armije RBiH) *[[Sead Delić]] (treći komandant Drugog korpusa Armije RBiH) *[[Enver Hadžihasanović]] (prvi komadant Trećeg korpusa Armije RBiH) *[[Mehmed Alagić]] (drugi komandant Trećeg i prvi komandant Sedmog korpusa<ref name="BHDani90" /> Armije RBiH) *[[Kadir Jusić]] (treći komadant Trećeg korpusa Armije RBiH) *[[Sakib Mahmuljin]] (četvrti komadant Trećeg korpusa Armije RBiH) *[[Arif Pašalić]] (prvi komandant Četvrtog korpusa Armije RBiH) *[[Sulejman Budaković]] Tetak (drugi komandant Četvrtog korpusa Armije RBiH) *[[Mustafa Polutak]] (četvrti komandant Četvrtog korpusa Armije RBiH) *[[Ramiz Dreković]] (prvi komandant Petog korpusa i treći komandant Četvrtog korpusa Armije RBiH) *[[Atif Dudaković]] (drugi komandant Petog korpusa Armije RBiH)<ref name="BHDani90" /> *[[Salko Gušić]] (prvi komandant Šestog korpusa Armije RBiH) *[[Galib Hodžić]] (drugi komandant Šestog korpusa Armije RBiH) *[[Blaž Kraljević]] (komandant [[HOS]]-a i član Glavnog štaba Armije RBiH) == Simboli == Najčešći simbol u Armiji Republike Bosne i Hercegovine je ljiljan. Grb Armije Republike Bosne i Hercegovine je zapravo [[Grb Republike Bosne i Hercegovine]], uz neke dodatke kao što su dva zlatna mača koji prolaze dijagonalno kroz grb i vojni natpisi iznad grba. Mnoge vojne jedinice Armije RBiH različitog ranga su imale vlastita obilježja, uz obilježje Armije i jedinice višeg ranga (uglavno Korpusa) u čijem sastavu su se nalazile. == Odlikovanja == {{Glavni|Odlikovanja za odbranu Republike Bosne i Hercegovine}} === Orden heroja oslobodilačkog rata === {{Glavni|Orden heroja oslobodilačkog rata}} Orden heroja oslobodilačkog rata je bilo odlikovanje Armije RBiH koje se dodjeljivalo ''Za herojski doprinos oslobodilačkom ratu, izuzetno junaštvo i samoprijegor ispoljen u borbenim djejstvima i pri tome ostvarene izuzetne rezultate koji su kod saboraca i građana služili kao primjer, podstrek i dodatni motiv za dalje uspješno suprotstavljanje agresoru na RBiH.'' === Zlatni ljiljan === {{Glavni|Zlatni ljiljan}} [[Zlatni ljiljan]] je bilo odlikovanje za jednog pripadnika Armije Republike Bosne i Hercegovine. Dodjeljivalo se za efikasnost odrađivanja svrhe i cilja ARBiH. Ratno priznanje [[Zlatni ljiljan]] dodjeljuje se pripadnicima Oružanih snaga koji su se naročito istakli u oružanom suprotstavljanju agresoru, doprinijeli proširenju slobodnih dijelova Republike Bosne i Hercegovine, izvršili više djela u kojima je došla do izražaja njihova lična hrabrost i požrtvovanje, pri čemu su agresoru naneseni znatni gubici u ljudstvu i materijalnim sredstvima. == Činovi u Armiji RBiH == Činovi u Armiji RBiH uređeni su na osnovu člana 33. stav 3. Uredbe sa zakonskom snagom o oružanim snagama Republike Bosne i Hercegovine ("Službeni list RBiH", broj 4/92), Predsjedništvo RBiH, donijelo je odluku: "Pravilo o vojnim uniformama, zastavi, oznakama činova, rodova i dužnosti pripadnika Armije RBiH za vrijeme ratnog stanja". PE. broj: 1263/92, 1. augusta [[1992.]] godine u Sarajevu. === Činovi u Armiji RBiH (1992–1997) === {{Glavni|Činovi u Armiji Republike Bosne i Hercegovine}} {{col-begin}} {{col-4}} '''Vojnički činovi''' # [[Regrut]] # [[Vojnik]] # [[Vojnik prve klase]] # [[Kaplar]] {{col-4}} '''Podoficirski činovi''' # [[Narednik]] # [[Štabni narednik]] # [[Narednik prve klase]] # [[Viši narednik]] # [[Glavni narednik]] {{col-3}} '''Oficirski činovi''' # [[Poručnik]] # [[Natporučnik]] # [[Kapetan]] # [[Natkapetan]] # [[Major]] # [[Pukovnik]] # [[Brigadir]] {{col-2}} '''Generalski činovi''' # [[Brigadni general]] # [[Divizijski general]] # [[Armijski general]] # [[Ministar odbrane]] # [[Predsjednik predsjedništva]] {{col-end}} === Činovi u Armiji RBiH (1997-1998) === {{col-begin}} {{col-4}} '''Vojnički činovi''' # [[Vojnik]] # [[Vojnik prve klase]] # [[Kaplar]] {{col-4}} '''Podoficirski činovi''' # [[Narednik]] # [[Štabni narednik]] # [[Narednik prve klase]] # [[Viši narednik]] # [[Glavni narednik]] {{col-3}} '''Oficirski činovi''' # [[Podporučnik]] # [[Poručnik]] # [[Viši poručnik]] # [[Kapetan]] # [[Major]] # [[Podpukovnik]] # [[Pukovnik]] {{col-2}} '''Generalski činovi''' # [[Brigadni general]] # [[General major]] # [[General pukovnik]] {{col-end}} == Svrha i cilj == Cilj Armije Republike Bosne i Hercegovine bio je očuvanje i protekcija Bosne i Hercegovine i cjelokupnost njene teritorije kao suverene, nezavisne i slobodne države svih njenih građana. Akcija ''odbrambene borbe'' Bosne i Hercegovine je zbog uspješnosti u borbama prerasla u ''oslobodilačku borbu'' koja je zaustavljena potpisivanjem Dejtonskog mirovnog sporazuma. == Naoružanje i vojna oprema<ref>http://www.vojska.net/eng/armed-forces/bosnia-and-herzegovina/army/equipment/</ref> == [[Datoteka:T-55 ARBIH.JPEG|thumb|Tenkovi T-55]] === Pješadijsko oružje === {| class="wikitable" |- bgcolor=aabccc !Model!!Slika!!Tip!!Zemlja porijekla |- | [[Zastava M57]] || [[Pištolj]] || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[Zastava CZ 99]] || [[Pištolj]] || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[Tokarev TT-33]] || [[Pištolj]] || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[Walther P38]] || [[Pištolj]] || || {{ZID|Nacistička Njemačka}} |- | [[Škorpion vz.61|Zastava M84 Škorpion]] || [[Automat]] || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[Heckler & Koch MP5]] || [[Automat]] || || {{ZID|Njemačka}} |- | [[Uzi|Ero]] || [[Automat]] || || {{ZID|Hrvatska}} |- | [[PPŠ-41]] || [[Automat]] || || {{ZID|SSSR}} |- | [[MP 40]] || [[Automat]] || || {{ZID|Nacistička Njemačka}} |- | [[Berreta Model 38]] || [[Automat]] || || {{ZID|Italija}} |- | [[Thompson (automat)|Thompson]] || [[Automat]] || || {{ZID|SAD}} |- | [[Zastava M70]] || [[Automatska puška]] || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[AK-47]] || [[Automatska puška]] || || {{ZID|SSSR}} |- | [[AKM]] || [[Automatska puška]] || || {{ZID|SSSR}} |- | [[AK-63]] || [[Automatska puška]] || || {{ZID|Mađarska}} |- | [[AMD 65]] || [[Automatska puška]] || || {{ZID|Mađarska}} |- | [[PM md.63]] || [[Automatska puška]] || || {{ZID|Rumunija}} |- | [[Type 56]] || [[Automatska puška]] || || {{ZID|Kina}} |- | [[Heckler & Koch G3|H&K G3]] ||[[Automatska puška]] || || {{ZID|Njemačka}} |- | [[FN FAL]] || [[Automatska puška]] || ||{{ZID|Belgija}} |- | [[SAR 80]] || [[Automatska puška]] || ||{{ZID|Singapur}} |- | [[Zastava M48]] || Repetirajuća puška || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[SKS|PAP M59/66]] || Poluautomatska puška || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[Zastava M76]] || [[Snajperska puška]] || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[MACS M3]] || [[Snajperska puška]] || || {{ZID|Hrvatska}} |- | [[RT-20]] || [[Snajperska puška]] || || {{ZID|Hrvatska}} |- | [[SVD Dragunov]] || [[Snajperska puška]] || || {{ZID|SSSR}} |- | [[Zastava M72]] || [[Puškomitraljez]] || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[RPD]] || [[Puškomitraljez]] || || {{ZID|SSSR}} |- | [[RPK]] || [[Puškomitraljez]] || || {{ZID|SSSR}} |- | [[DP]] || [[Puškomitraljez]] || || {{ZID|SSSR}} |- | [[ZB vz.26]] || [[Puškomitraljez]] || || {{ZID|Čehoslovačka}} |- | [[Ultimax 100]] || [[Puškomitraljez]] || || {{ZID|Singapur}} |- | [[Zastava M84]] || [[Mitraljez]] || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[MG 42|Zastava M53]] || [[Mitraljez]] || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[PK]] || [[Mitraljez]] || || {{ZID|SSSR}} |- | [[NSV]] || [[Mitraljez]] || || {{ZID|SSSR}} |- | [[DŠK]] || [[Mitraljez]] || || {{ZID|SSSR}} |- | [[M2 Browning]] || [[Mitraljez]] || || {{ZID|SAD}} |- | [[MGL|RBG-6]] || RBG || || {{ZID|Hrvatska}} |- | [[M80 Zolja]] || RB || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[M79 Osa]] || RB || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[M57 RB]] || RB || || {{ZID|SFRJ}} |- | [[RPG-7]] || RB || || {{ZID|SSSR}} |- | [[Type 69 RPG]] || RB || || {{ZID|Kina}} |- | [[9K11 Maljutka]] || POVRS || || {{ZID|SSSR}} |- | [[9K111 Fagot]] || POVRS || || {{ZID|SSSR}} |- | [[HJ-8]] || POVRS || || {{ZID|Kina}} |} === Tenkovi === [[Datoteka:BVP M-60P Armored Personnel Carrier in Bosnia.jpg|thumb|Oklopni transporter OT M-60]] [[Datoteka:M48-76m-mountain-gun-Visca-19960515.JPG|thumb|Brdski top 76 mm M-48B-1]] [[Datoteka:Mi-17 ARBiH.JPEG|thumb|Helikopter [[Mi-8]] Armije RBiH]] {| class="wikitable" |- bgcolor=aabccc !Model!!Slika!!Tip!!Zemlja porijekla!!Količina!!Bilješke |- |- style="background:#efefef; color:black" | [[T-55]] || || [[MBT]] || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[M-84]] || || [[MBT]] || {{ZID|SFRJ}} || 3 || |- | [[PT-76]] || || LT || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[T-34]] || || ST || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[M4 Sherman]] || || ST || {{ZID|SAD}} || || |- | [[M47 Patton]] || || ST || {{ZID|SAD}} || || |- |} === Oklopna vozila === {| class="wikitable" |- bgcolor=aabccc !Model!!Slika!!Tip!!Zemlja porijekla!!Količina!!Bilješke |- |- style="background:#efefef; color:black" | [[OT M-60]] || || OT || {{ZID|SFRJ}} || || |- | [[BVP M-80]] || || BVP || {{ZID|SFRJ}} || || |- | [[BOV]] || || OV || {{ZID|SFRJ}} || || |- | [[BRDM-2]] || || OV || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[M18 Hellcat]] || || Lovac tenkova || {{ZID|SAD}} || || |- | [[M36 Jackson]] || || Lovac tenkova || {{ZID|SAD}} || || |- |} === Artiljerija === {| class="wikitable" |- bgcolor=aabccc !Model!!Slika!!Tip!!Zemlja porijekla!!Količina!!Bilješke |- |- style="background:#efefef; color:black" | [[M-57 (minobacač)|M-57]] || || [[Minobacač]] 60&nbsp;mm || {{ZID|SFRJ}} || || |- | [[M-69 (minobacač)|M-69]] || || [[Minobacač]] 82&nbsp;mm || {{ZID|SFRJ}} || || |- | [[M-75 (minobacač)|M-75]] || || [[Minobacač]] 120&nbsp;mm || {{ZID|SFRJ}} || || |- | [[M-48B-1]] || || brdski top 76&nbsp;mm || {{ZID|SFRJ}} || || |- | [[ZiS-3]] || || protivoklopni top 76&nbsp;mm || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[T-12]] || || protivoklopni top 100&nbsp;mm || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[M101]] || || haubica 105&nbsp;mm || {{ZID|SAD}}<br>{{ZID|SFRJ}} || || |- | [[122 mm haubica D-30|M-30]] || || haubica 122&nbsp;mm || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[130 mm top M-46|M-46]] || || top 130&nbsp;mm || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[M84 NORA]] || || top-haubica 152&nbsp;mm || {{ZID|SFRJ}} || || |- | [[M114]] || || haubica 155&nbsp;mm || {{ZID|SAD}} || || |- | [[2S1 Gvozdika]] || || samohodna haubica 122&nbsp;mm || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[Type 63]] || || VBR 107&nbsp;mm || {{ZID|Kina}} || || |- | [[BM-21 Grad]] || || VBR 122&nbsp;mm || {{ZID|SSSR}} || || |- | [[APR-40]] || || VBR 122&nbsp;mm || {{ZID|Rumunija}} || || |- | [[M-63 Plamen]] || || VBR 128&nbsp;mm || {{ZID|SFRJ}} || || |- | [[M-87 Orkan]] || || VBR 282&nbsp;mm || {{ZID|SFRJ}} || || |} === Embargo === {{Također pogledajte|Rezolucija 1021 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|Rezolucija 713 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija}} Embargo na oružje uveden je Rezolucijom 713 Vijeća sigurnosti UN-a od 25. septembra 1991, kojom je svim državama naloženo da uvedu "opći i potpuni embargo" na isporuke oružja i vojne opreme Jugoslaviji.<ref name="un713">{{cite web|url=https://digitallibrary.un.org/record/126827|title=Resolution 713 (1991)|date=25. 9. 1991|website=United Nations Digital Library|publisher=United Nations|access-date=19. 5. 2026}}</ref> U praksi je embargo bio višestruko kršen ili zaobilažen. Prema izvještajima američkih i bosanskih zvaničnika koje je 1996. prenio ''[[The Washington Post]]'', mreža krijumčarenja oružja za Bosnu i Hrvatsku bila je šira od ranije priznatih pošiljki iz [[Iran|Irana]] i [[Turska|Turske]], a uključivala je i zemlje saveznice [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država,]] među njima [[Pakistan]], [[Malezija|Maleziju]], [[Saudijska Arabija|Saudijsku Arabiju]] i [[Argentina|Argentinu]].<ref name="wp1996">{{cite news|last=Pomfret|first=John|title=U.S. Allies Fed Pipeline of Covert Arms to Bosnia|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1996/05/12/us-allies-fed-pipeline-of-covert-arms-to-bosnia/9d2d9f71-c191-490a-b1cc-c468c0a8468a/|newspaper=The Washington Post|date=12. 5. 1996|access-date=19. 5. 2026}}</ref> Prema izvještaju Senatskog odbora za obavještajne poslove SAD-a iz novembra 1996, predmet istrage bile su američke odluke i postupci u vezi s iranskim i drugim transferima oružja Armiji Republike Bosne i Hercegovine tokom 1994–1995.<ref name="senate1996">{{cite web|url=https://www.intelligence.senate.gov/publications/united-states-actions-regarding-iranian-and-other-arms-transfers-bosnian-army-1994-1995|title=United States Actions Regarding Iranian and Other Arms Transfers to the Bosnian Army, 1994–1995|date=|website=Senate Select Committee on Intelligence|publisher=United States Senate|access-date=19. 5. 2026}}</ref> Turska se u izvorima navodi kao država koja je pomogla u uspostavljanju rute za iranske isporuke. Savjetnik za nacionalnu sigurnost Anthony Lake izjavio je 1996. da su američki zvaničnici još 1992. saznali da je Iran otvorio krijumčarsku rutu prema Bosni uz pomoć Turske.<ref name="roanoke1996">{{cite news|title=Smuggling Arms to Bosnia Called Fuller Than U.S. Admits|url=https://scholar.lib.vt.edu/VA-news/ROA-Times/issues/1996/rt9605/960513/05130136.htm|newspaper=The Roanoke Times|date=13. 5. 1996|access-date=19. 5. 2026}} {{Mrtav link}}</ref> Drugi izvještaji navode da su američke obavještajne službe imale snimke iranskih aviona koji su prevozili oružje iz Irana preko Turske, Hrvatske i dalje prema Bosni i Hercegovini.<ref name="wpiran">{{cite news|last=Pomfret|first=John|title=Iran-Bosnia Arms Spigot Open Before U.S. Assent|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1996/05/11/iran-bosnia-arms-spigot-open-before-us-assent/6be41ca5-d187-4247-86c7-da1ebcabc3d4/|newspaper=The Washington Post|date=11. 5. 1996|access-date=19. 5. 2026}}</ref> Dostupni izvori ne pokazuju da su SAD tada formalno priznale vlastito direktno slanje oružja Bosni i Hercegovini, nego da su 1994. odlučile ne protiviti se hrvatskom propuštanju iranskog oružja. Administracija je to opisivala kao politiku "bez prigovora", dok su kritičari u Kongresu tvrdili da je Washington time praktično tolerirao kršenje embarga koji je javno podržavao.<ref name="wpdetails">{{cite news|last=Goshko|first=John M.|title=U.S. Details Decision on Bosnia Arms|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1996/04/24/us-details-decision-on-bosnia-arms/e90a6af5-d7b7-4e79-bd30-a17b7a254a63/|newspaper=The Washington Post|date=24. 4. 1996|access-date=19. 5. 2026}}</ref> Predsjednik [[Bill Clinton|Clinton]] je 1994. tajno dopustio iranske isporuke preko Hrvatske, iako su SAD javno podržavale UN-ov embargo.<ref name="upi1996">{{cite news|title=U.S. OK'd Iranian Arms Shipments to Bosnia|url=https://www.upi.com/Archives/1996/04/05/US-OKd-Iranian-arms-shipments-to-Bosnia/8068828680400/|agency=United Press International|date=5. 4. 1996|access-date=19. 5. 2026}}</ref> U februaru 1995. više zapadnih i UN izvora tvrdilo je da su se oko [[Tuzla|Tuzle]] odvijali noćni letovi transportnih aviona tipa [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]], sumnjajući da su njima dopremani oružje i oprema Armiji RBiH. ''[[The Independent]]'' je tada pisao da komandanti [[UNPROFOR]]-a sumnjaju na tajnu američku operaciju, dok je ''[[The Washington Post]]'' u julu 1995. prenio tvrdnje evropskih zvaničnika da [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] pomažu armiji da dođe do oružja, moguće preko Turske, drugih muslimanskih saveznika ili privatnih posrednika.<ref name="independent1995">{{cite news|last=Dowden|first=Richard|title=US 'secretly supplying weapons to Bosnia'|url=https://www.the-independent.com/news/us-secretly-supplying-weapons-to-bosnia-1574852.html|newspaper=The Independent|date=25. 2. 1995|access-date=19. 5. 2026}}</ref><ref name="wp1995">{{cite news|last=Pomfret|first=John|title=U.S. Helps Bosnian Army Get Arms, Europeans Say|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/07/28/us-helps-bosnian-army-get-arms-europeans-say/d6d15d34-e379-4a07-8377-d4514a332a13/|newspaper=The Washington Post|date=28. 7. 1995|access-date=19. 5. 2026}}</ref> Prema kompilaciji koju je 2024. objavio portal ''Saheehus-Seerah'', pojedini [[Indonezija|indonezijski]] akteri učestvovali su početkom rata u tajnoj operaciji podrške Armiji Republike Bosne i Hercegovine, u vrijeme [[Rezolucija 1021 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija|embarga Ujedinjenih nacija na oružje]]. Operaciju su pokrenuli [[Soeripto]] i Hilmi Aminuddin, uz posredne kontakte s indonezijskim političkim krugovima, a cilj je bio dopremanje oružja i municije na područje [[Igman|Igmana]], u blizini opkoljenog [[Sarajevo|Sarajeva]].<ref name="indonezija">{{cite web|url=https://authenticseerah.com/2024/06/29/unveiling-the-silent-heroes-indonesias-invisible-bravery-in-the-heart-of-bosnias-struggle/|title=Unveiling the Silent Heroes – Indonesia’s Invisible Bravery in the Heart of Bosnia’s Struggle|date=29. 6. 2024|website=Saheehus-Seerah|access-date=19. 5. 2026}}</ref> Tekst tvrdi da je isporuka organizirana preko Zagreba i prikrivena kao humanitarna pošiljka, pri čemu je oružje bilo sakriveno među pomoći koju je navodno prevozio Egipatski [[Međunarodni pokret Crveni krst i Crveni polumjesec|Crveni polumjesec]]. Pošiljka je prošla više kontrolnih tačaka i dopremljena na Igman, nakon čega je izvršeno plaćanje u iznosu od 2,5 miliona [[Njemačka marka|njemačkih maraka]].<ref name="indonezija" /> Američki program Train and Equip (Obuka i opremanje) formalno je pokrenut nakon Daytona. Program je počeo djelovati u decembru 1995, a isporuke američke opreme i težeg naoružanja uslijedile su uglavnom 1996–1997. == Sudske presude za ratne zločine == U decembru 2014. godine, potpredsjednik [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Mirsad Kebo]] predao je [[Tužilaštvo Bosne i Hercegovine|Tužilaštvu Bosne i Hercegovine]] dokumentaciju koja se odnosi na sumnju da su neki [[Bošnjaci|bošnjački]] zvaničnici na visokim položajima prešutjeli likvidacije srpskih vojnika koje su počinili pripadnici odreda El Mudžahid.<ref>{{cite web|title=Mirsad Kebo: Zločine ne možemo prešutjeti |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/mirsad-kebo-zlocine-ne-mozemo-presutjeti/26796067.html| last = Halimović| first = Dženana | date = 15. 1. 2015 | website =slobodnaevropa.org | publisher =Radio Slobodna Evropa | access-date = 9. 10. 2022}}</ref> Apelaciono vijeće suda BiH osudilo je [[Dželvad Salčin|Dželvada Salčina]], pripadnika odreda [[Zulfikar]], na dvije godine zbog ratnog zločina nad srpskim zarobljenikom.<ref>{{Cite web|url=https://pravosudje.ba/vstvfo/B/142/kategorije-vijesti/141/odluka-text/50584#_Toc447266862|title=Odjel za sudsku dokumentaciju i edukaciju {{!}} Odjel za sudsku dokumentaciju i edukaciju|website=pravosudje.ba|access-date=20. 10. 2022}}</ref> General [[Mehmed Alagić]] je prema [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|haškoj]] optužnici bio terećen za kršenje prava i običaja ratovanja i teške povrede [[Ženevske konvencije]].<ref>{{Cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/hadzihasanovic_kubura/cis/en/cis_hadzihasanovic_kubura_en.pdf|title=The Prosecutor v. Enver Hadžihasanović and Amir Kubura. IT-01-47 - Case Information Sheet|last=|first=|date=|website=|publisher=United Nation's ICTY|access-date=23. 1. 2019}}</ref> Proces u Hagu je stopiran pošto je Alagić preminuo 2003, ali je nastavljen protiv drugih optuženih u istom predmetu, [[Amir Kubura|Amira Kubure]] i [[Enver Hadžihasanović|Envera Hadžihasanovića]].<ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/bcs/case/hadzihasanovic_kubura|title=Hadžihasanović & Kubura (IT-01-47) {{!}} Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|website=www.icty.org|access-date=20. 10. 2022}}</ref> Godine 2020. upravnika vojnog zatvora u [[Hrasnica (Ilidža)|Hrasnici]] kod Sarajeva [[Husein Mujanović|Huseina Mujanovića]] osudio je [[Viši sud u Beogradu]] na 10 godina zbog ratnog zločina protiv civilnog stanovništva.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2020/7/6/nekadasnji-pripadnik-armije-bih-u-beogradu-osuden-na-deset-godina|title=Nekadašnji pripadnik Armije BiH u Beogradu osuđen na deset godina|website=balkans.aljazeera.net|language=bs|access-date=22. 1. 2021}}</ref> Tokom 2019. je počelo suđenje komandantu 5. korpusa [[Atif Dudaković|Atifu Dudakoviću]] i 16 njegovih saradnika.<ref>{{Cite web|url=https://rs-8nqof7qzeod2et99kimwqegbnmsmjnby.n1info.com/region/a476436-Pocelo-sudjenje-za-ratne-zlocine-Atifu-Dudakovicu-i-saradnicima/|title=Počelo suđenje za ratne zločine Atifu Dudakoviću i saradnicima|date=15. 4. 2019|website=N1|language=sr-RS|access-date=22. 1. 2021|archive-date=28. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128193239/https://rs-8nqof7qzeod2et99kimwqegbnmsmjnby.n1info.com/region/a476436-pocelo-sudjenje-za-ratne-zlocine-atifu-dudakovicu-i-saradnicima/|url-status=dead}}</ref> Oficir armije BiH [[Enver Buza]] osuđen je pred Sudom Bosne i Hercegovine na 8 godina zatvora zbog ratnog zločina tokom [[Masakr u Uzdolu|masakra u Uzdolu]], kada je ubijeno 27 ljudi.<ref>{{Cite web|url=https://sudbih.gov.ba/Post/Read/21242-enver-buza-osudjen-na-kaznu-zatvora-u-trajanju-od-12-godina|title=Enver Buza osuđen na kaznu zatvora u trajanju od 12 godina|website=sudbih.gov.ba|language=en|access-date=20. 10. 2022}}</ref> Pripadnici teritorijalne odbrane ''Stela,'' Senad Džananović zvani Glavoguz i Edin Gadža zvani Kimun zajedno sa nadređenima [[Jusuf Prazina|Jusufom Jukom Prazinom]] i Samirom Kahvedžićem, osuđeni su za zločine nad srpskim civilima u [[Sarajevo|sarajevskom]] naselju [[Alipašino Polje]].<ref>{{Cite web|url=https://sudbih.gov.ba/Court/Case/1103|title=Senad Džananović i dr.|website=sudbih.gov.ba|access-date=20. 10. 2022}}</ref> Krajem aprila 2022. komandant [[Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Trećeg korpusa]] Armije RBiH [[Sakib Mahmuljin]], pod čijom komandom je djelovao odred [[El Mudžahid]], pravosnažno je osuđen na osam godina zatvora za ratne zločine počinjene nad Srbima na području [[Vozuća|Vozuće]] i [[Zavidovići|Zavidovića]] 1995. godine.<ref>{{Cite web|url=https://sudbih.gov.ba/Post/Read/Sakib%20Mahmuljin%20osu%C4%91en%20na%20osam%20godina%20zatvora|title=Sakib Mahmuljin osuđen na osam godina zatvora|website=sudbih.gov.ba|language=en|access-date=20. 10. 2022}}</ref> [[Sefer Halilović]] i [[Naser Orić]] su pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]] oslobođeni krivice.<ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/oric/tjug/bcs/060630bcs_summary.pdf|title=Sažetak presude donesene u predmetu tužilac protiv Nasera Orića}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/halilovic/tjug/bcs/051116bcs_summary.pdf|title=Presuda u predmetu tužilac protiv Sefera Halilovića}}</ref> Policijski službenici [[SIPA|Državne agencije za istrage i zaštitu]] su 13. decembra 2022. na području Sarajeva i Goražda uhapsili šest osoba, bivših pripadnika Višegradske brigade Armije Bosne i Hercegovine zbog postojanja osnova sumnje da su počinili krivična djela "Ratni zločin protiv civilnog stanovništva".<ref>{{Cite journal|title=Lišeno slobode šest osoba zbog ratnog zločina u Jošanici kod Foče, 1992. godine|url=http://www.sipa.gov.ba/assets/photos/press/1671007591-zbog-ratnog-zlochina-u-%D1%98oshanici-kod-foche-1992-slobode-lisheno-6-osoba.pdf|journal=Dnevni list}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tuzilastvobih.gov.ba/?id=5474&jezik=b|title=Tužilaštvo Bosne i Hercegovine|website=www.tuzilastvobih.gov.ba|access-date=21. 3. 2023}}</ref> == Također pogledajte == * [[Midhad Hujdur]] * [[Mustafa Polutak]] * [[Velid Bajramović]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} {{commonscat|Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina (1992-1995)}} * [http://www.vojska.net/bos/oruzane-snage/bosna-i-hercegovina/armija/ Armija Republike Bosne i Hercegovine] {{bs simbol}} * [http://www.armijabih.com armijabih.com] {{bs simbol}} {{Armija Republike Bosne i Hercegovine}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{Poluzaštita}} [[Kategorija:Armija Republike Bosne i Hercegovine|*]] [[Kategorija:Vojska]] [[Kategorija:Oružane snage Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] rv2us8tl2678uies5vbef9nke0pcmtv 1888. 0 6625 3935975 3748954 2026-10-16T17:58:20Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1888]] – [[Mary Esther Harding]], [[engleska]] i [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] i unutrašnji linkovi 3935975 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1888.''' (MDCCCLXXXVIII) bila je prestupna godina koja je počela u nedjelju po gregorijanskom kalendaru i prestupna godina koja je počela u petak po julijanskom kalendaru, 1888. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 888. godina 2. milenija, 88. godina 19. stoljeća i deveta godina 1880-ih. Od početka 1888. gregorijanski kalendar bio je 12 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. == Događaji == * [[Heinrich Rudolf Hertz]] eksperimentom dokazao postojanje [[radiotalasi|radiotalasa]]. * [[3. april]] – Počela [[ubistva u Whitechapelu]], serija od 11 neriješenih ubistava u [[London]]u, koja je potrajala do 13. februara 1891. * [[29. oktobar]] – Potpisana [[Carigradska konvencija (1888)|Carigradska konvencija]] kojom je regulisano korištenje [[Sueski kanal|Sueskog kanala]] u [[Egipat za vrijeme osmanske vladavine|Egiptu]]. * [[30. oktobar]] – Amerikanac [[John J. Loud]] patentirao hemijsku olovku. == Rođeni == === Januar === * [[4. januar]] – [[Gavril Ksenofontov]], ruski etnolog jakutskog porijekla === Februar === * [[11. februar]] - [[Josip Majer]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] kompozitor [[Češka|češkog]] porijekla === Mart === === April === === Maj === === Juni === === Juli === === August === * [[1888]] – [[Mary Esther Harding]], [[engleska]] i [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] === Septembar === * [[12. septembar]] – [[Maurice Chevalier]], [[Francuska|francuski]] [[glumac]] i [[pjevač]] * [[18. septembar]] – [[Hamdija Kreševljaković]], [[bosanskohercegovački]] [[historija|historičar]] i [[pisac]] * [[26. septembar]] – [[Thomas Stearns Eliot]], [[Engleska|engleski]] pisac američkog porijekla === Oktobar === === Novembar === * [[19. novembar]] – [[José Raúl Capablanca]], [[kuba]]nski [[šah]]ist === Decembar === * [[16. decembar]] – [[Aleksandar I Karađorđević]], kralj [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] * [[30. decembar]] – [[Adela Ber]], [[bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] [[Slikarstvo|slikarica]] == Umrli == * [[29. januar]] – [[Edward Lear]], engleski pisac * [[6. mart]] ** [[Louisa May Alcott]], američka spisateljica ** [[Josif Pančić]], [[srbija]]nski [[botaničar]] * [[9. mart]] – [[Vilim I, car Njemačke|Vilim I]], car [[Njemačko Carstvo|Njemačkog Carstva]] * [[4. april]] – [[Emma Elizabeth Smith]], žrtva [[Ubistva u Whitechapelu|ubistava u Whitechapelu]] * [[15. juni]] – [[Fridrik III, car Njemačke|Fridrik III]], [[car]] [[Njemačko Carstvo|Njemačkog Carstva]] * [[7. august]] – [[Martha Tabram]], moguća prva žrtva [[Jack Trbosjek|Jacka Trbosjeka]] * [[16. august]] – [[John Pemberton]], američki [[Farmacija|farmaceut]], izumitelj [[Coca-Cola|Coca-Cole]] * [[24. august]] – [[Rudolf Clausius]], [[Njemačka|njemački]] [[fizičar]] * [[31. august]] – [[Mary Ann Nichols]], prva potvrđena žrtva [[Jack Trbosjek|Jacka Trbosjeka]] * [[8. septembar]] – [[Annie Chapman]], žrtva Jacka Trbosjeka * [[23. septembar]] – [[François Achille Bazaine]], francuski general * [[30. septembar]] – [[Catherine Eddowes]] i [[Elizabeth Stride]], žrtve Jacka Trbosjeka * [[9. novembar]] – [[Mary Jane Kelly]], peta i posljednja potvrđena žrtva Jacka Trbosjeka * [[3. decembar]] – [[Carl Zeiss]], njemački [[Optika|optičar]] * [[20. decembar]] – [[Rose Mylett]], žrtva [[ubistvo|ubistava]] u Whitechapelu == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|1888}} {{Normativna kontrola}} j1w6vzie48h22ilhi4g9wk5pgdrzl2l 1890. 0 6627 3935972 3904377 2026-10-16T17:40:10Z Palapa 383 3935972 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}'''1890.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1890|title=What Happened in 1890|date=1890|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> (MDCCCXC) je bila uobičajena godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u ponedjeljak po julijanskom kalendaru, 1890. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 890. godina 2. milenija, 90. godina 19. stoljeća i prva godina 1890-ih. Od početka 1890. godine, gregorijanski kalendar je bio 12 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == * [[2. juli]] – Potpisana [[Briselska konferencija (1890)|Briselska konferencija]], međunarodni sporazum o ukidanju ropstva. * [[6. august]] – U zatvoru Auburn u [[New York]]u, [[William Kemmler]] je postao prva osoba koja je [[smrtna kazna|smaknuta]] na [[Električna stolica|električnoj stolici]]. * [[23. novembar]] – Desetogodišnja Wilhelmina postala je nakon smrti svoga oca Wilhelma III kraljica [[Holandija|Holandije]]. Do punoljetnosti (1898.) regentstvo je vodila njena majka kraljica Emma. Wilhelmina je za svoje 50-godišnje vladavine (do 1948.) pridonijela učvršćivanju konstitucionalne monarhije i istovremeno demokratizirala političke institucije. * [[29. novembar]] – Otvoreno je zasjedanje prvog [[japan]]skog parlamenta. * [[9. decembar]] – Počelo treće službeno [[Svjetsko prvenstvo u šahu 1890/91.]] između [[Wilhelm Steinitz|Steinitza]] i [[Isidor Gunsberg|Gunsberga]]; == Rođeni == === Januar=== === Februar === * [[10. februar]] – [[Boris Leonidovič Pasternak]], ruski književnik === Mart === * [[9. mart]] – [[Vječeslav Molotov]], ruski političar * [[31. mart]] – [[William Lawrence Bragg]], engleski fizičar === April === === Maj === === Juni === * [[12. juni]] – [[Egon Schiele]], austrijski crtač i slikar === Juli === * [[11. juli]] – [[Arthur Tedder]], britanski oficir, maršal RAF-a === August === === Septembar === * [[15. septembar]] – [[Agatha Christie]], britanska književnica === Oktobar === * [[14. oktobar]] – [[Dwight D. Eisenhower]], američki general, političar i predsjednik === Novembar === * [[22. novembar]] – [[Charles de Gaulle]], francuski general, političar i državnik === Decembar === * [[4. decembar]] – [[Kosta Manojlović]], srpski kompozitor == Umrli == *[[29. juli]] – [[Vincent van Gogh]], holandsko-flamanski slikar * [[4. august]] – [[Ivan Mažuranić]], hrvatski pjesnik i političar {{Commonscat|1890|1890.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} pcaz0e2rh5ysz23kup4uo0pf1ercwrd 1971. 0 7613 3935978 3917235 2026-10-16T18:09:55Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[4. maj]] – [[Mary Esther Harding]], [[engleska]] i [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] i unutrašnji linkovi 3935978 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1971. ([[Rimski brojevi|MCMLXXI]])''' je uobičajena godina koja počinje u petak po [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]], 1971. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 971. godina 2. milenija, 71. godina 20. stoljeća i 2. decenije 1970-ih. 1971. godina imala je tri djelimična pomračenja Sunca (25. februara, 22. jula i 20. augusta) i dva potpuna pomračenja Mjeseca (10. februara i 6. augusta). Svjetska populacija se ove godine povećala za 2,1%, što je najveći porast u historiji. == Događaji == * [[Michael Hart]], student univerziteta u [[Illinois]]u, putem univerzitetske mreže počeo distribuirati [[E-knjiga|knjige u digitalnoj formi]] * [[14. februar]] – U požaru dizel-lokomotive u tunelu kod [[Vranduk]]a [[Željeznička nesreća u Vranduku 1971.|poginula]] 34 putnika. * [[5. mart]] – Počelo 11. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1971.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[Finska|finskom]] gradu [[Hämeenlinna|Hämeenlinni]]. * [[15. april]] – U atentatu je ubijen jugoslavenski ambasador u [[Švedska|Švedskoj]] [[Vladimir Rolović]]. * [[14. novembar]] – [[Mariner 9]] stigao do [[Mars]]a. * [[18. novembar]] – [[Led Zeppelin]] objavio neimenovani album na kojem su klasici poput pjesama "Rock & Roll" i "[[Stairway to Heaven]]". * [[23. novembar]] – [[Kina]] postala stalna članica Vijeća sigurnosti [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. * [[25. novembar]] – [[Danska]] i [[Norveška]] kao prve članice [[NATO]] uspostavile diplomatske odnose sa Sjevernim Vijetnamom. * [[2. decembar]] ** Osnovana federacija [[Ujedinjeni Arapski Emirati|Ujedinjenih Arapskih Emirata]] u Perzijskom zaljevu. ** [[Sovjetski Savez|Sovjetski]] [[svemir]]ski brod [[Mars|„Mars 3“,]] bez ljudske posade, spustio se na Mars. * [[7. decembar]] – Sovjetska svemirska kapsula počela slati [[radio|radijske]] i [[televizija|televizijske]] signale s [[Mars]]a. == Rođeni == === Januar=== * [[1. januar]] – [[Jyotiraditya Scindia]], indijski političar * [[8. januar]] – [[Jesper Jansson]], švedski nogometaš * [[11. januar]] ** [[Mary J. Blige]], američka pjevacica ** [[Priyanka Gandhi]], [[Indija|indijska]] političarka * [[26. januar]] – [[Dorian Gregory]], američki glumac === Februar === * [[3. februar]] – [[Sarah Kane]], britanska dramatičarka i režiserka * [[4. februar]] – [[Eric Garcetti]] * [[12. februar]] – [[Liu Giulan]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka. * [[13. februar]] – [[Natalija Snitina]], [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka === Mart === * [[1. mart]] – [[Allen Johnson]], američki atletičar * [[10. mart]] – [[Almir Imširević]], bosanskohercegovački dramski pisac * [[22. mart]] – [[Steven Hewitt]], američki muzičar, [[bubnjar]] u [[Placebo (grupa)|Placebu]] * [[31. mart]] ** [[Ewan McGregor]], škotski glumac ** [[Gundars Upenieks]], [[Latvija|latvijski]] [[biatlon]]ac === April === * [[3. april]] – [[Jonathan Stark (teniser)|Jonathan Stark]], američki teniser * [[11. april]] – [[Oliver Riedel]], njemački muzičar, [[basist]] u grupi [[Rammstein]] * [[12. april]] – [[Shannen Doherty]], američka glumica * [[16. april]] – [[Sven Fischer]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] i [[Njemačka|njemački]] [[biatlon]]ac * [[23. april]] – [[Yukio Mochizuki]], [[japan]]ski [[biatlon]]ac === Maj === * [[6. maj]] ** [[Chris Shiflett]], njemački muzičar, [[gitarist]]a u [[Foo Fighters]] ** [[Karim Zaimović]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] novinar i pisac * [[11. maj]] – [[Wang Jinping (biatlonka)|Wang Jinping]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka * [[12. maj]] – [[María Giro]], [[Argentina|argentinska]] [[biatlon]]ka. * [[14. maj]] – [[Radmila Tomović]], [[srbija]]nska glumica * [[20. maj]] – [[Šárka Kašpárková]], [[češka]] [[Atletičarka|atletičarka]] * [[25. maj]] – [[Vera Albreht]], [[Slovenija|slovenska]] pjesnikinja, književnica, publicistkinja i prevoditeljica === Juni === * [[1. juni]] – [[Ghil'ad Zuckermann]], [[Lingvistika|lingvista]] i profesor * [[10. juni]] – [[Bobby Jindal]], američki političar i [[guverner]] savezne države [[Louisiana]] * [[16. juni]] – [[Tupac Shakur]], američki [[Hip-hop muzika|hiphop]]-artist i glumac * [[17. juni]]– [[Jelena Meljnjikova]], [[SSSR|sovjetska]] i [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka. * [[18. juni]] – [[Ismir Jusko]], [[bosanskohercegovački]] [[političar]] * [[21. juni]] – [[Anur Hadžiomerspahić]], bosanskohercegovački umjetnik i grafički dizajner * [[27. juni]] – [[Dipendra Bir Bikram Shah Dev]], kralj [[Nepal]]a 1–4. juna 2001. * [[30. juni]] – [[Tord Wiksten]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac === Juli === * [[3. juli]] – [[Emma Laura]], [[Meksiko|meksička]] glumica * [[13. juli]] – [[Ivana Boban]], hrvatska glumica * [[14. juli]] – [[Howard Webb]], engleski nogometni sudija * [[15. juli]] – [[Danijela Martinović]], hrvatska pjevačica * [[19. juli]] – [[Vitalij Kličko]], ukrajinski bokser * [[20. juli]] – [[Ina Šeškil]], [[SSSR|sovjetska]], [[Kazahstan|kazaška]] i [[Bjelorusija|bjeloruska]] [[biatlon]]ka. === August === * [[6. august]] – [[Marcelo Vásquez]], [[Argentina|argentinski]] [[biatlon]]ac * [[10. august]] – [[Roy Keane]], irski nogometaš * [[12. august]] – [[Pete Sampras]], američki [[tenis]]er * [[16. august]] – [[Fredrik Kuoppa]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac * [[18. august]] – [[Aphex Twin|Richard David James]], poznatiji po pseudonimu ''Aphex Twin'', [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[elektronička muzika|elektronički]] muzičar iz [[Cornwall]]a * [[26. august]] – [[Heléne Dahlberg]], [[švedska]] [[biatlon]]ka === Septembar === * [[1. septembar]] – [[Hakan Şükür]], turski nogometaš * [[2. septembar]] – [[Andreja Koblar]], [[Slovenija|slovenska]] [[biatlon]]ka * [[6. septembar]] – [[Dolores O'Riordan]], [[irska]] muzičarka, pjevačica u grupi [[The Cranberries]] * [[8. septembar]] – [[Martin Freeman]], britanski glumac * [[11. septembar]] – [[Mari Lampinen]], finska [[biatlon]]ka * [[13. septembar]] ** [[Goran Ivanišević]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[tenis]]er ** [[Ann-Elen Skjelbreid]], [[norveška]] [[biatlon]]ka * [[15. septembar]] – [[Anita Hakala]], [[finska]] [[biatlon]]ka i [[Nordijsko skijanje|nordijska skijašica-trkačica]] * [[17. septembar]] – [[Sergej Barbarez]], [[bosanskohercegovački]] [[nogometaš]] * [[20. septembar]] ** [[Spas Gulev]], [[bugarska|bugarski]] [[biatlon]]ac ** [[Henrik Larsson]], švedski nogometaš * [[21. septembar]] – [[Iva Karađozova]], bugarska biatlonka * [[22. septembar]] – [[Märtha Louise]], princeza [[Norveška|Norveške]] * [[27. septembar]] – [[Agata Suszka]], [[poljska]] [[biatlon]]ka === Oktobar === * [[5. oktobar]] – [[Nicola Rizzoli]], [[italija]]nski [[nogometni sudija]] * [[10. oktobar]] – [[Elvir Bolić]], bosanskohercegovački nogometaš * [[14. oktobar]] – [[Jorge Costa]], portugalski nogometaš i trener * [[15. oktobar]] – [[Andrew Cole]], engleski nogometaš * [[16. oktobar]] – [[Milan Tegeltija]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] pravnik * [[20. oktobar]] ** [[Snoop Dogg]], američki reper ** [[Dannii Minogue]], [[Australija|australska]] pjevačica * [[29. oktobar]] – [[Winona Ryder]], američka glumica === Novembar === * [[5. novembar]] – [[Corin Nemec]], američki glumac * [[7. novembar]] – [[Elvedin Beganović]], bosanskohercegovački nogometaš * [[11. novembar]] – [[Soňa Mihoková]], [[slovačka]] [[biatlon]]ka * [[24. novembar]] – [[Aleksandar Božović]], [[bosanskohercegovački]] [[golman]] * [[25. novembar]] – [[Christina Applegate]], američka glumica === Decembar === * [[16. decembar]] – [[Christof Duffner]], [[Njemačka|njemački]] [[skijaš-skakač]] * [[24. decembar]] – [[Ricky Martin]], [[Portoriko|portorikanski]] [[pjevač]] * [[25. decembar]] – [[Dido (pjevačica)|Dido Armstrong]], engleska pjevačica == Umrli == === Januar=== * [[10. januar]] – [[Coco Chanel]], [[francuska]] [[moda|modna]] kreatorica === Februar === * [[1. februar]] – [[Amet-Han Sultan]], [[Sovjetski Savez|sovjetski]] pilot-lovac i probni [[pilot]] * [[26. februar]] ** [[Fernandel]], [[Francuska|francuski]] filmski glumac ** [[Theodor Svedberg]], [[Švedska|švedski]] [[fizičar]] i [[hemičar]], dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] [[1926.]] === Mart === * [[8. mart]] – [[Harold Lloyd]], američki [[glumac]] === April === * [[6. april]] – [[Igor Stravinski]], [[Rusija|rusko]]-[[SAD|američki]] [[kompozitor]], [[pijanist]] i [[dirigent]] === Maj === * [[4. maj]] – [[Mary Esther Harding]], [[engleska]] i [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[23. maj]] – [[Josip Pupačić]], hrvatski [[književnik]] === Juni === * [[4. juni]] – [[Georg Lukács]], mađarski filozof i književni kritičar * [[28. juni]] – [[Franz Stangl]], njemački SS-oficir === Juli === * [[1. juli]] – [[Lawrence Bragg|William Lawrence Bragg]], engleski [[fizičar]] * [[3. juli]] – [[Jim Morrison]], pjevač, vođa [[Doors]]a * [[6. juli]] – [[Louis Armstrong]], američki [[džez]] muzičar * [[14. juli]] – [[Mak Dizdar|Mehmedalija Mak Dizdar]], bosanskohercegovački pjesnik === August === * [[1. august]] – [[Vincent Harris]], britanski arhitekt === Septembar === * [[11. septembar]] – [[Nikita Chrusjtjov]], sovjetski političar i državnik === Oktobar === * [[1. oktobar]] – [[Maguba Sirtlanova]], [[poručnik|poručnica]] i [[pilot]]kinja [[Sovjetska ratna avijacija|Sovjetske ratne avijacije]] * [[12. oktobar]] – [[Gene Vincent]], američki rok-muzičar * [[29. oktobar]] – [[Arne Tiselius]], švedski hemičar, dobitnik Nobelove nagrade 1948. === Novembar === === Decembar === * [[15. decembar]] – [[Paul Pierre Lévy]], francuski [[matematičar]] * [[22. decembar]] – [[Sulejman Filipović]], oficir Jugoslavenske armije i učesnik NOB-a == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Dennis Gábor]], [[Velika Britanija]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Gerhard Herzberg]], [[Kanada]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Earl W. Sutherland Jr.]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Pablo Neruda]], [[Čile]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Willy Brandt]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Simon Kuznets]], [[SAD]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|1971|1971.}} {{Normativna kontrola}} tv5t54w0ywwsym1qk04aae8vydprg36 1953. 0 7628 3936058 3925079 2026-10-16T23:01:58Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[17. maj]] – [[Tara Brach]], [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] 3936058 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1953.''' (MCMLIII) bila je uobičajena godina koja je počela u četvrtak po gregorijanskom kalendaru, 1953. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 953. godina 2. milenija, 53. godina 20. stoljeća i četvrta godina 1950-ih. == Događaji == * Inauguracijom Meštrovićevog spomenika u [[New York]]u obilježena desetogodišnjica ustanka u [[Varšavski geto|Varšavskom getu]]. * Jugoslavenska književnost imala prvu promociju na Zapadu nakon objavljivanja prijevoda knjige [[Ivo Andrić|Ive Andrića]] ''[[Na Drini ćuprija]]'' u [[Berlin]]u i [[Zürich]]u. * Pod patronatom [[Milovan Đilas|Milovana Đilasa]] pokrenut časopis ''Nova misao'', koji je uređivao [[Skender Kulenović]]; beogradski studenti pokrenuli list ''Vidici''. * U [[Slovenija|Sloveniji]] polemike između tradicionalista i modernista; modernističku struju zastupao teoretičar kulture Taras Kermauner. * Kulturna rubrika ''NIN–a'' dala znatnu podršku novim umjetničkim strujanjima; ističu se kritički i polemički prilozi Borislava Mihajlovića-Mihiza. * Otvoreno Zagrebačko dramsko kazalište, kasnije [[Kazalište Gavella]]. * [[26. februar]] – Održana [[10. dodjela "Zlatnog globusa"]]. * [[29. maj]] – [[Edmund Hillary]], novozelandski planinar i istraživač, zajedno sa šerpanskim vodičem [[Tenzing Norgay|Tenzingom Norgayem]], postao prvi čovjek koji se popeo na [[Mount Everest]], najviši vrh na Zemlji. * [[9. novembar]] – [[Kambodža]] postala nezavisna od [[francuska|Francuske]]. == Rođeni == === Januar=== * [[3. januar]] – [[Paul Gibbins]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] [[biatlon]]ac i [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] * [[14. januar]] – [[Radmila Živković]], srbijanska glumica * [[17. januar]] – [[Hiroyuki Deguchi]], [[japan]]ski olimpijski [[biatlon]]ac * [[20. januar]] – [[Jeffrey Epstein]], američki finansijer i seksualni prestupnik * [[22. januar]] – [[Jim Jarmusch]], američki režiser, producent i glumac * [[24. januar]] – [[Danica Maksimović]], srbijanski glumci * [[25. januar]] ** [[Dževad Karahasan]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] književnik, romanopisac i esejist ** [[Staša Zajović]], srbijanska feministica i mirovna aktivistica, članica [[Žene u crnom|Žena u crnom]] * [[26. januar]] – [[Anders Fogh Rasmussen]], danski političar === Februar === * [[7. februar]] – [[Hasija Borić]], bosanskohercegovačka glumica i režiserka * [[21. februar]] – [[William Petersen]], američki glumac === Mart === * [[1. mart]] – [[Ilona Koutny]], [[mađarska]] [[lingvistika|lingvistica]] i [[Esperanto|esperantistica]] * [[3. mart]] – [[Zico]], brazilski nogometaš i trener * [[5. mart]] – [[Ludwik Zięba]], [[Poljska|poljski]] [[biatlon]]ac * [[6. mart]] – [[Snežana Savić]], srbijanska glumica i pjevačica * [[13. mart]] – [[Franjo Topić]], hrvatski i bosanskohercegovački rimokatolički teolog * [[16. mart]] ** [[Isabelle Huppert]], francuska glumica ** [[Richard Stallman]], američki naučnik * [[19. mart]] – [[Dina Bajraktarević]], bosanskohercegovačka pjevačica * [[21. mart]] – [[Vera Zima]], hrvatska glumica * [[27. mart]] – [[Svein Engen]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac === April === * [[1. april]] – [[Barry Sonnenfeld]], američki filmski producent, režiser i snimatelj * [[11. april]] – [[Branimir Štulić|Branimir (Johnny) Štulić]], [[Jugoslaveni|jugoslavenski]] muzičar, frontmen grupe [[Azra (grupa)|Azra]] * [[16. april]] – [[Amir Talić]], bosanskohercegovački pisac * [[21. april]] – [[Raúl Abella]], argentinski [[biatlon]]ac === Maj === * [[6. maj]] – [[Tony Blair]], britanski političar i državnik * [[11. maj]] – [[Đorđe Balašević]], [[Jugoslaveni|jugoslavenski]] [[kantautor]], [[pjesnik]], [[pjevač]] i [[glumac]] * [[16. maj]] – [[Roy Baumeister]], američki [[Socijalna psihologija|socijalni psiholog]] * [[17. maj]] – [[Tara Brach]], [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] * [[30. maj]] – [[Luis Ríos]], [[Argentina|argentinski]] [[biatlon]]ac === Juni === * [[15. juni]] – [[Meri Cetinić]], [[hrvatska]] pjevačica * [[21. juni]] – [[Benazir Bhutto]], [[pakistan]]ska političarka * [[27. juni]] – [[Tatjana Bošković]], [[srbija]]nska glumica === Juli === * [[3. juli]] – [[Nada Topčagić]], bosanskohercegovačka i srbijanska pjevačica * [[15. juli]] – [[Neda Arnerić]], srbijanska glumica * [[16. juli]] – [[Ilija Todorov]], [[bugarska|bugarski]] [[biatlon]]ac * [[20. juli]] – – [[Josef Malínský (biatlonac)|Josef Malínský]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] [[biatlon]]ac * [[25. juli]] – [[Džemal Hadžiabdić]], jugoslavenski i [[bosanskohercegovački]] [[nogometaš]] === August === * [[11. august]] – [[Hulk Hogan]], američki profesionalni hrvač, glumac i rok-basist * [[24. august]] – [[Antonín Kříž (biatlonac)|Antonín Kříž]], [[čehoslovačka|čehoslovački]] [[biatlon]]ac === Septembar === * [[1. septembar]] – [[Ahmad Shah Massoud]], [[afganistan]]ski borac i vojskovođa * [[13. septembar]] – [[Fabijan Lovrić]], bosanskohercegovački pjesnik * [[28. septembar]] – [[Keith McDermott]], američki glumac i pisac === Oktobar === * [[9. oktobar]] – [[Tony Shalhoub]], američki glumac * [[24. oktobar]] – [[Christoph Daum]], njemački nogometni trener * [[31. oktobar]] – [[Dani Klein]], belgijska pjevačica, članica grupe [[Vaya Con Dios]] === Novembar === * [[16. novembar]] – [[Suzana Bubić]], bosanskohercegovačka pravnica, univerzitetska profesorica i bivša [[rektor]]ica [[Univerzitet "Džemal Bijedić" u Mostaru|Univerziteta "Džemal Bijedić" u Mostaru]] * [[20. novembar]] – [[Halid Bešlić]], bosanskohercegovački pjevač * [[25. novembar]] – [[Christian Danuser]], [[Švicarska|švicarski]] [[biatlon]]ac === Decembar === * [[2. decembar]] – [[Manfred Beer]], [[Istočna Njemačka|istočnonjemački]] [[biatlon]]ac * [[8. decembar]] – [[Kim Basinger]], američka filmska glumica * [[24. decembar]] – [[Mira Bosanac]], hrvatska glumica == Umrli == * [[5. mart]] – [[Josif Staljin]], sovjetski političar i državnik * [[24. mart]] – [[Marija od Tecka]], britanska kraljica, supruga kralja [[Đorđe V, kralja Ujedinjenog Kraljevstva|Đorđa V]] * [[16. maj]] – [[Django Reinhardt]], belgijski muzičar * [[9. novembar]] – [[Dylan Thomas]], engleski pjesnik * [[19. decembar]] – [[Robert Millikan]], američki fizičar == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == *[[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] **[[Frits Zernike]], [[Nizozemska]] *[[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] **[[Hermann Staudinger]], [[Njemačka]] *[[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] **[[Hans Krebs]], [[UK]] **[[Fritz Lipmann]], [[SAD]] *[[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] **[[Winston Churchill]], [[UK]] *[[Nobelova nagrada za mir|Mir]] **[[George C. Marshall]], [[SAD]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|1953}} {{Normativna kontrola}} jsjzgqt1bqkuiv1gd0u985e49bhk5ir 1765. 0 7945 3935932 3934838 2026-10-16T16:15:24Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3935932 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}1765. (MDCCLXV) bila je redovna godina<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1765|title=What Happened in 1765|date=1765|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-12}}</ref> koja počinje u utorak po gregorijanskom kalendaru i redovna godina koja počinje u subotu po julijanskom kalendaru, 1765. godina naše ere (CE) i godine nove ere (AD), 765. godina drugog milenijuma, 65. godina 18. vijeka i 6. godina decenije 1760-ih. Početkom 1765. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1765. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == {{Proširiti sekciju}} == Umrli == * [[15. april]] - [[Mihail Vasiljevič Lomonosov]], ruski naučnik {{Commonscat|1765|1765.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * <ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Stamp Act Crisis {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost|website=EBSCO|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> {{Normativna kontrola}} {{stub}} 0866idcsamtwwo0dnhdmwwkw4amv1zx 1763. 0 7947 3935969 3926871 2026-10-16T17:31:31Z Palapa 383 3935969 wikitext text/x-wiki {{godina}}1763.<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1763|title=What Happened in 1763|date=1763|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> (MDCCLXIII) bila je redovna godina koja počinje u subotu po gregorijanskom kalendaru i redovna godina koja počinje u srijedu po julijanskom kalendaru, 1763. godina naše ere (CE) i godine nove ere (AD), 763. godina drugog milenija, 63. godina 18. vijeka i 4. godina decenije 1760-ih. Početkom 1763. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1763. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == * [[23. juni]] - [[Jozefina de Beauharnais]], francuska carica == Umrli == * [[12. februar]] - [[Pierre Carlet de Marivaux]], francuski komediograf i romanopisac {{Commonscat|1763|1763.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} qx6yvxckpiopwf3cb290sm7feaaqby5 1716. 0 8078 3935954 3895979 2026-10-16T17:05:02Z Palapa 383 3935954 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1716.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1716|title=What Happened in 1716|date=1716|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> (MDCCXVI) je bila prijestupna godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom kalendaru i prijestupna godina koja počinje u nedjelju po julijanskom kalendaru, 1716. Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 716. godina 2. milenija, 16. godina 18. stoljeća i 7. godina decenije 1710-ih. Od početka 1716, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1716. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == * [[20. januar]] – [[Karlo III, kralj Španije|Karlo III]], kralj Španije == Umrli == * [[14. novembar]] - [[Gottfried Wilhelm Leibniz]], njemački filozof i mislilac {{Commonscat|1716|1716.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{stub}} 2pi3ebrkfk3exq03oz8mpt3c7bwnboq 1710. 0 8085 3935930 3925710 2026-10-16T16:09:28Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3935930 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} Godina '''1710.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1710|title=What Happened in 1710|date=1710|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|MDCCX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u nedjelju]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 1710. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavna metoda označavanja godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == * [[4. januar]] – [[Giovanni Battista Pergolesi]], italijanski [[barok]]ni kompozitor, violinist i orguljaš * [[22. januar]] – [[Wilhelm Friedemann Bach]], [[Njemačka|njemački]] kompozitor i orguljaš == Umrli == * [[19. septembar]] – [[Ole Rømer]], danski astronom == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|1710|1710.}} * {{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Ottoman Wars with Russia, Venice, and Austria {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost|website=EBSCO|language=en|access-date=2026-10-16}} {{Normativna kontrola}} frki7736habp3cg2s1w0sqnlu3n6vqm 1668. 0 8207 3935941 3810224 2026-10-16T16:46:48Z Palapa 383 3935941 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}1668.<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1668|title=What Happened in 1668|date=1668|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> (MDCLXVIII) bila je prijestupna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru i prijestupna godina koja počinje u srijedu po julijanskom kalendaru, 1668. godina označavanja Nove ere (CE) i Anno Domini (AD), 668. godina drugog milenija, 68. godina 17. vijeka i 9. godina decenije 1660-ih. Od početka 1668. godine, gregorijanski kalendar je bio 10 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1668. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[24. maj]] - [[Gabriel Daniel Fahrenheit]], njemački fizičar == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1668|1668.}} gv4u9r88zmdjbbdrgkycyuq2hm5uoq7 1586. 0 8243 3935929 3928746 2026-10-16T16:05:56Z Palapa 383 3935929 wikitext text/x-wiki {{godina}}1586.<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1586|title=What Happened in 1586|date=1586|website=On This Day|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> (MDLXXXVI) bila je prosta godina koja je prema gregorijanskom kalendaru počela u srijedu, a prema julijanskom kalendaru u subotu. Bila je to 1586. godina nove ere (Anno Domini), 586. godina drugog milenija, 86. godina 16. stoljeća i 7. godina osme decenije 16. stoljeća (1580–1589). Na početku 1586. godine gregorijanski kalendar bio je 10 dana ispred julijanskog kalendara, koji je u pojedinim zemljama ostao u lokalnoj upotrebi sve do 1923. godine.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:Battle of Zutphen.png|mini|Bitka kod Zuthpena]] == 1586. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1586|1586.}} 5qsn8i86reu9et5q8ywyojhhsrtb208 1493. 0 8259 3935931 3934849 2026-10-16T16:13:40Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3935931 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina 1493.<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1493|title=What Happened in 1493|date=1493|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-12}}</ref> (MCDXCIII) bila je uobičajena godina koja počinje u utorak julijanskog kalendara. == Događaji == * [[9. septembar]] – Odvijala se [[Bitka na Krbavskom polju|Krbavska bitka]] u kojoj je bosanski sandžak-beg [[Hadum Jakub-paša]] porazio hrvatsku feudalnu vojsku pod komandom bana [[Emerik Derenčin|Emerika Derenčina]]. * [[19. novembar]] – Na drugom putovanju za [[Amerika|Ameriku]], na koje je pošao sa sedmadest brodova i 1.500 ljudi, [[Kristofor Kolumbo]] otkrio [[Portoriko]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Puerto Rico Is Discovered by Europeans {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost|website=EBSCO|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> == 1493. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite web|url=https://about.ebsco.com/products/digital-archives/european-views-of-the-americas|title=European Views of the Americas: 1493 to 1750 {{!}} EBSCO|website=about.ebsco.com|language=en|access-date=2026-10-16}} * {{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Christopher Columbus Returns to Spain {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost|website=EBSCO|language=en|access-date=2026-10-16}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1493|1493.}} bpp5iv8j5eadeci1vm1dbffl4giroti 1550. 0 8407 3935940 3924005 2026-10-16T16:46:00Z Palapa 383 3935940 wikitext text/x-wiki {{godina}}Godina '''1550.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1550|title=What Happened in 1550|date=1550|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|MDL]]''') bila je [[redovna godina koja je počinjala u srijedu]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:Colonisation_1550.png|mini|300x300piksel|Kolonizacija [[Novi svijet|Novog svijeta]] 1550. godine]] [[Datoteka:Guerra_Arauco.jpg|desno|mini|300x300piksel|[[12. mart]]: [[Bitka kod Pencoa|Bitka kod Penca]] odvija se u [[Čile|Čileu]] između vojske [[Španija|Španije]] i autohtonog [[Wallmapu|naroda Mapuche]] .]] == 1550. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1550|1550.}} 8lbcf55fhh9y0xcz7zhq11k7p0g91a1 1480. 0 8435 3935942 3642637 2026-10-16T16:47:29Z Palapa 383 3935942 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}} 1480. godina<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1480|title=Year 1480 - Historical Events and Notable People|date=1480|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> (MCDLXXX) bila je prijestupna godina koja je počinjala u subotu po Julijanskom kalendaru. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1480. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * datum nepoznat – [[Pedro Damiano]], [[portugal]]ski apotekar i [[šah]]ist, autor jedne od prvih poznatih knjiga o šahu * datum nepoznat – [[Nasuh Matrakčija]], [[Osmanlijsko carstvo|osmanlijski]] [[matematičar]], [[historičar]], minijaturist i [[kartografija|kartograf]] porijeklom iz [[Visoko]]g == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:Eleanor stewart 1458 80 daugh hi.jpg|mini|202x202piksel|Eleanor od Škotske umrla je 20. novembra]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1480|1480.}} 40212m61v3s87v2wywqmek4uo7592au 1314. 0 8448 3935943 3777181 2026-10-16T16:48:03Z Palapa 383 3935943 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}'''1314.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1314|title=Year 1314 - Historical Events and Notable People|date=1314|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> (MCCCXIV) je bila uobičajena godina koja počinje utorkom po julijanskom kalendaru, 1314. godina Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 314. godina 2. milenija, 14. godina 14. stoljeća, i 5. godina decenije 1310-ih. Od početka 1314. godine, gregorijanski kalendar je bio 8 dana ispred julijanskog, koji je bio dominantan kalendar tog vremena. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} [[Datoteka:Battle of Bannockburn - 2nd day of battle map (multilingual).svg|lijevo|mini|Škotski trijumf nad Engleskom u bici kod Bannockburna]] == 1314. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1314|1314.}} b2j4k2xegfinao2klc3uke85to83omo 1287. 0 8540 3935950 3925735 2026-10-16T17:00:39Z Palapa 383 /* Događaji */ 3935950 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1287.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1287|title=Year 1287 - Historical Events and Notable People|date=1287|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|MCCLXXXVII]]''') bila je [[uobičajena godina koja počinje u srijedu]], [[Julijanski kalendar|julijanskog kalendara]]. [[Datoteka:König_Rudolf_Landfrieden.jpg|mini|Kralj [[Rudolf I od Njemačke|Rudolf I]] (u sredini) na [[Sinod u Würzburgu (1287.)|sinodi u Würzburgu]] (ili '''Saboru u Würzburgu''').]] == Događaji == {{Proširiti sekciju}} * 17. januar – Aragonske snage predvođene kraljem Alfonsom III (Liberalom) osvajaju ostrvo Menorku. 21. januara potpisuje "Sporazum iz San Agayza" sa sultanom Abû 'Umarom ibn Sa'îdom. Alfonso prihvata politiku slobodne trgovine za trgovce i njihovu imovinu. Također sklapa savez protiv Marinida sa Abu Saidom Uthmanom I, vladarom Zayyanidskog kraljevstva Tlemcen (današnji Alžir). Predlaže da mu obezbijedi pet do deset galija (s hranom i drugom robom) u zamjenu za 500 elitnih vojnika == 1287. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1287|1287.}} 5cwv8jo91a14hzmulp4ivp4j8x5jqgf 1267. 0 8561 3935953 3925738 2026-10-16T17:04:05Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3935953 wikitext text/x-wiki {{godina}} Godina 1267<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1267|title=Year 1267 - Historical Events and Notable People|date=1267|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}</ref> (MCCLXVII) bila je uobičajena godina koja počinje u subotu po julijanskom kalendaru.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1267. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://books.google.com/books?id=RDP6DQAAQBAJ&q=1267+portugal+leon&pg=PA213&#x20;The&#x20;Individuality&#x20;of&#x20;Portugal:&#x20;A&#x20;Study&#x20;in&#x20;Historical-Political&#x20;Geography https://books.google.com/books?id=RDP6DQAAQBAJ&q=1267+portugal+leon&pg=PA213] The Individuality of Portugal: A Study in Historical-Political Geography * https://books.google.com/books?id=XIj0FfKto9AC&q=1267+treaty+of+viterbo&pg=PA12 * https://books.google.com/books?id=W7t8-aB-aO8C&q=1267+second+barons+war&pg=PA118 {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1267|1267.}} lz2d4vfki2k8wqqyik1fop8q54a5lhu 1347. 0 8596 3935955 3643584 2026-10-16T17:06:06Z Palapa 383 3935955 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} Godina '''1347.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1347|title=Year 1347 - Historical Events and Notable People|date=1347|website=On This Day|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> ('''[[rimski brojevi|MCCCXLVII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u ponedjeljak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. == Događaji == * Krajem godine [[epidemija]] [[kuga|kuge]] ([[Crna smrt]]) proširila se cijelom Evropom. U dvije godine kuga je usmrtila više od trećine cjelokupnog evropskog stanovništva. == 1347. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == == [[Smrt|Umrli]] == * [[11. oktobar]] – [[Ludovik IV, car Svetog rimskog carstva|Ludovik IV]], [[Spisak njemačkih kraljeva i careva Svetog rimskog carstva|car]] [[Sveto rimsko carstvo|Svetog rimskog carstva]] * Datum nepoznat: ** [[William Ockham]], engleski filozof == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|1347|1347.}} gtf8gb174z9rywauzskvh078tgurihw 599. 0 12234 3935935 3925756 2026-10-16T16:25:11Z Palapa 383 /* Događaji */ 3935935 wikitext text/x-wiki {{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''599.'''<ref>{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/599|title=Year 599 AD - Historical Events and Notable People|date=0599|website=On This Day|language=en|access-date=10. 9. 2026}}</ref> ('''[[Rimski brojevi|DXCIX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 599. za ovu godinu se koristi od ranog [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]], kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u [[Evropa|Evropi]] postala glavnom metodom označavanja godina. [[Datoteka:Palenque_8.jpg|mini|[[Majanski gradovi|Majanski grad]] [[Palenque]] (današnji [[Meksiko]])]] == Događaji == {{Proširiti sekciju}} * Car [[Mauricije]] odbija platiti otkupninu za 12.000 bizantskih vojnika koje su zarobili Avari. Njihov vođa Bajan I naređuje pogubljenje zarobljenika i sve ih pokolje. Njegov neuspjeh da otkupi zarobljenike uništava Mauricijevu popularnost među bizantskim trupama na Balkanskom poluostrvu.<ref>{{Cite book|url=https://press.umich.edu/Books/T/The-Early-Medieval-Balkans|title=The Early Medieval Balkans {{!}} John V. A. Fine|language=en-US}}</ref> == 599. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|599|599.}} ge84u79iebxdiv887hzbd05f1zu57u2 Visoko u srednjem vijeku 0 13323 3935837 3927103 2026-10-16T12:54:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935837 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} [[Datoteka:VisokoPolje2.jpg|mini|330px|Pogled na [[Visočko polje]] s lokaliteta [[Vrela (Visoko)|Vrela]]]] '''Visoko u srednjem vijeku''' bilo je jedno od političkih, trgovačkih i vjerskih središta [[srednjovjekovna Bosna|srednjovjekovne bosanske države]]. Njegovu užu cjelinu činili su utvrđeni [[Stari grad Visoki|grad Visoki]] na [[Visočica (brdo kod Visokog)|Visočici]] i podgrađe [[Podvisoki]], dok su u okolnom [[Visočko polje|Visočkom polju]] djelovala druga dvorska i crkvena središta, naročito [[Mile (Visoko)|Mile]], [[Moštre (srednji vijek)|Moštre]] i [[Biskupići (srednji vijek)|Biskupići]]. Na tom su području bosanski vladari boravili i izdavali povelje, održavani su [[stanak|stanci]] vlastele, a u Podvisokom razvila se trgovačka naseobina [[Dubrovačka Republika|Dubrovčana]].<ref name="Mijocevic2020">{{Cite journal |last=Mijočević |first=Goran |title=Razvoj urbanih naselja u Bosanskom kraljevstvu – primjer Visokoga |journal=Hercegovina |issue=6 |year=2020 |pages=191–208 |doi=10.47960/2712-1844.2020.6.191 |url=https://hrcak.srce.hr/243852}}</ref> U historiografiji se Visočko polje povezuje sa starijim naseljem Bosna, čije se ime u pojedinim srednjovjekovnim ispravama razlikuje od naziva države i šire oblasti. Visoki se pod tim imenom prvi put pouzdano spominje 1355, a najveći politički i privredni značaj dosegao je početkom 15. stoljeća, naročito za vladavine [[Stjepan Ostoja, kralj Bosne|Stjepana Ostoje]] i [[Tvrtko II, kralj Bosne|Tvrtka II]]. Razvoj obližnjih rudarskih naselja, unutrašnji sukobi i osmanski prodori postepeno su oslabili položaj Podvisokog. Nakon [[Osmansko osvajanje Bosne|osmanskog osvajanja Bosne]] 1463. utvrda je izgubila dotadašnju ulogu, ali se naselje u njenom podnožju nastavilo razvijati.<ref name="Mijocevic2020"/><ref name="Klepo2019">{{Cite journal |last=Klepo |first=Ervin |title=O urbanističkom razvoju Visokog od XIV do konca XIX stoljeća |journal=Historijska traganja |issue=18 |year=2019 |pages=9–54 |url=https://historijskatraganja.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2024/12/HT18-ClanakErvinKlepo.pdf}}</ref> == Položaj i razvoj naselja == Visočko polje prostire se dolinom [[Bosna (rijeka)|Bosne]], nizvodno od ušća [[Fojnička rijeka|Fojničke rijeke]]. Plodno zemljište, riječne doline i blizina srednjobosanskih rudarskih područja pogodovali su razvoju naselja i povezivanju s drugim dijelovima Bosne. Dolinom Bosne vodila je komunikacija prema sjeveru, dok su putevi kroz doline njenih pritoka povezivali Visoko s [[Fojnica|Fojnicom]], [[Kreševo]]m, [[Kiseljak]]om i krajevima prema [[Jadransko more|Jadranskom moru]].<ref name="Andelic1984">{{Cite book |last=Anđelić |first=Pavao |chapter=Srednji vijek – doba stare bosanske države |title=Visoko i okolina kroz historiju I |publisher=Skupština opštine Visoko |location=Visoko |year=1984 |pages=101–309}}</ref> Srednjovjekovno Visoko nije činilo jedinstveno naselje opasano zidinama. Utvrđeni grad zauzimao je vrh Visočice, a stambeni i trgovački dijelovi Podvisokog razvijali su se na padinama i u podnožju brda. [[Pavao Anđelić]] u rekonstrukciji naselja izdvojio je više cjelina, među njima Varoš, Klisu, Prijeko, Perutac, Novo Brdo i Kraljevac. Njihov tačan obim i međusobni odnosi nisu u svim pojedinostima utvrđeni. [[Ervin Klepo]] naglašava da su raspored kuća, vrtova i puteva usmjeravali reljef i vodotoci te da prostornu odvojenost utvrde i podgrađa nije pratila njihova funkcionalna odvojenost.<ref name="Klepo2019"/> Podvisoki se u izvorima javlja kao trg, podgrađe i gradsko naselje. U dubrovačkom testamentu iz 1421. kuća je opisana kao smještena ''in varos de Sovisochi'', što je jedan od ranih pisanih spomena naziva [[varoš]] u srednjovjekovnoj Bosni. Dubrovčani su u naselju posjedovali kuće i radnje, a djelovala je i kraljevska carinarnica. Ovi podaci omogućavaju da se njegov gradski karakter razmatra prema privrednim, upravnim i društvenim funkcijama, a ne samo prema postojanju utvrđenja.<ref name="Mijocevic2020"/> == Historija == === Naselje Bosna === U istraživanjima najstarije teritorijalne organizacije Bosne Anđelić je Visočko polje smatrao jednom od jezgri iz kojih se širilo bosansko ime. Prema njegovom tumačenju, na tom je prostoru postojalo naselje Bosna, organizirano kao šira teritorijalna zajednica s više naseobinskih cjelina. Takva rekonstrukcija zasniva se na povezivanju pisanih izvora, arheoloških nalaza i kasnije sačuvanih naziva, a ne na postojanju jednog pouzdano ubiciranog gradskog središta iz ranog srednjeg vijeka.<ref>{{Cite book |last=Anđelić |first=Pavao |title=Studije o teritorijalnopolitičkoj organizaciji srednjovjekovne Bosne |publisher=Svjetlost |location=Sarajevo |year=1982 |pages=31–34}}</ref><ref name="Andelic1973">{{Cite book |last=Anđelić |first=Pavao |title=Bobovac i Kraljeva Sutjeska: stolna mjesta bosanskih vladara u XIV i XV stoljeću |location=Sarajevo |year=1973 |pages=231–234}}</ref> Više isprava navodi Bosnu kao mjesto boravka vladara ili izdavanja dokumenta. [[Stjepan II Kotromanić|Ban Stjepan II]] u povelji iz 1334. upotrijebio je izraz ''in Bossina in curia nostra'', odnosno "u Bosni, na našem dvoru", dok se u Tvrtkovoj ispravi iz 1366. javlja formulacija ''scripta in Bosna''. Ovakvi navodi u literaturi se povezuju s užim područjem Visokog, uz razlikovanje naselja Bosna od istoimene [[župa (srednji vijek)|župe]] i države.<ref name="Mijocevic2020"/><ref name="Andelic1973"/> Sličnu vezu pokazuju crkveni izvori. U dubrovačkoj odluci iz 1367. spominje se ''conventus sancti Nicolae de Bosna'', samostan svetog Nikole u Bosni. [[Mladen Ančić]] razmatrao je i splitski zapis o ''guardianus Bosine'', gvardijanu bosanskog samostana, u istraživanju položaja prvog franjevačkog samostana. U kasnijoj franjevačkoj tradiciji za samostan svetog Nikole upotrebljavali su se nazivi Bosna, Mile i Visoko. Postepenim izdvajanjem utvrde i njenog podgrađa nazivi Visoki i Podvisoki potisnuli su stariji naziv naselja.<ref name="Andelic1973"/><ref>{{Cite journal |last=Ančić |first=Mladen |title=Gdje je bio podignut prvi franjevački samostan u srednjovjekovnoj Bosni |journal=Prilozi |issue=21 |year=1985 |pages=95–114}}</ref> === Banski period === [[Datoteka:Ploča Kulina bana iz crkve kod Visokog.jpg|mini|Ploča [[Kulin ban|Kulina bana]], pronađena kod Visokog]] Među materijalnim svjedočanstvima banskog perioda izdvaja se [[ploča Kulina bana]], pronađena 1898. u Biskupićima. Natpis se odnosi na crkvu koju je podigao [[Kulin ban]] i predstavlja svjedočanstvo graditeljske i crkvene djelatnosti na visočkom području krajem 12. i početkom 13. stoljeća.<ref name="HistorijskiOsvrt">{{Cite web |title=Historijski osvrt |website=Grad Visoko |url=https://www.visoko.gov.ba/posjetite-grad/kulturno-historijsko-naslijedje/historijski-osvrt/ |access-date=5. 9. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260510142134/https://www.visoko.gov.ba/posjetite-grad/kulturno-historijsko-naslijedje/historijski-osvrt/ |archive-date=10. 5. 2026 |url-status=dead}}</ref> S visočkim područjem povezana je i rasprava o mjestu [[Bilinopoljska izjava|Bilinopoljskog sastanka]] od 8. aprila 1203, na kojem su predstavnici bosanske redovničke zajednice pred papinim izaslanikom prihvatili određene obaveze u pogledu vjerskog života. U latinskoj ispravi mjesto je zapisano kao ''Bolino Poili''. Većina historičara povezivala ga je s Bilinim poljem u [[Zenica|Zenici]], dok su Anđelić i dio drugih istraživača zastupali položaj u Visočkom polju. [[Ante Škegro]] razmotrio je ove prijedloge i zastupao visočku ubikaciju, oslanjajući se na položaj naselja Bosna i crkvenih ustanova u njegovoj okolini. Ta se pretpostavka ne može izjednačiti s općeprihvaćenim utvrđivanjem mjesta sastanka.<ref name="Skegro2005">{{Cite book |last=Škegro |first=Ante |chapter=Bilino polje: primjer jedne historiografske kontroverze |title=Fenomen "krstjani" u srednjovjekovnoj Bosni i Humu |publisher=Institut za istoriju u Sarajevu; Hrvatski institut za povijest |location=Sarajevo–Zagreb |year=2005 |pages=351, 361–363}}</ref> Razvoj Mila povezuje se s djelovanjem bana Stjepana II i osnivanjem franjevačkog samostana svetog Nikole u prvoj polovini 14. stoljeća. U literaturi se s tim lokalitetom povezuje i crkva svetih Kuzme i Damjana u mjestu ''Mell'', navedena u ispravi koja nosi datum 1244. Međutim, ona je poznata iz kasnijeg prijepisa, a njena vjerodostojnost i odnos prema arheološkim ostacima bili su predmet kritičkih razmatranja. Zbog toga taj navod sam po sebi nije dovoljan za pouzdano datiranje pojedinih građevinskih faza u Milima.<ref name="Mijocevic2020"/><ref name="Zadro2004">{{Cite journal |last=Zadro |first=Dejan |title=Franjevačka crkva i samostan sv. Nikole u srednjovjekovnim Milima (Arnautovići kod Visokog) |journal=Prilozi |issue=33 |year=2004 |pages=59–100 |url=https://www.academia.edu/856482}}</ref> Nakon smrti Stjepana II 1353. bansku vlast preuzeo je njegov nećak [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtko]], sin [[Vladislav Kotromanić|Vladislava Kotromanića]] i [[Jelena Šubić|Jelene Šubić]]. U početku njegove vladavine roditelji su imali važnu političku ulogu. Nakon Vladislavove smrti Jelena je 1354. posjetila dvor [[Ludovik I, kralj Ugarske|Ludovika I]], a po povratku je u Milima održan stanak. Tvrtkova povelja [[Vlatko Vukoslavić|Vlatku Vukoslaviću]] iz iste godine svjedoči o tom skupu i potvrđivanju velikaških prava i posjeda.<ref name="DautovicDedic2016">{{Cite journal |last1=Dautović |first1=Dženan |last2=Dedić |first2=Enes |title=Povelja kralja Tvrtka I Kotromanića Dubrovniku (Žrnovnice, 10. april 1378 – Trstivnica, 17. juni 1378) |journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja |volume=45 |year=2016 |pages=225–246 |doi=10.5644/Godisnjak.CBI.ANUBiH-45.79}}</ref> Utvrđeni grad Visoki prvi put se pouzdano spominje 1. septembra 1355, kada je ban Tvrtko u njemu izdao povelju Dubrovčanima. Podvisoki se kao zasebno podgrađe pojavljuje u izvorima iz 1360-ih. Njegov kasniji razvoj bio je povezan s boravkom vladarskog dvora, trgovinom i saobraćajem između rudarskih područja i primorja.<ref name="Mijocevic2020"/> === Tvrtko I i uspostavljanje kraljevstva === [[Datoteka:TvrtkoPoveljaMoštre.jpg|mini|Povelja [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtka I]] izdata u [[Moštre (srednji vijek)|Moštrima]] 1380.]] Tvrtko I preuzeo je kraljevsku titulu 1377, ali mjesto njegovog krunisanja ostalo je predmet historiografske rasprave. Tumačenje prema kojem je obred održan u [[Manastir Mileševa|Mileševi]] oslanja se prvenstveno na kasnije pisanje [[Mauro Orbin|Maura Orbinija]]. Nasuprot tome, Anđelić je zastupao krunisanje u crkvi svetog Nikole u Milima, povezujući pisane vijesti o bosanskim vladarima s arheološkim nalazima na tom lokalitetu.<ref name="Zadro2004"/><ref name="DautovicDedic2016"/> U Anđelićevoj rekonstrukciji Mile su bile i mjesto ukopa Stjepana II i Tvrtka I. Poseban značaj pripisao je ostacima brokatne tkanine s heraldičkim motivima, pronađenim pri ranijim iskopavanjima. Ipak, stanje stare dokumentacije, premještanje nalaza i složenost grobnih cjelina ograničavaju sigurnost s kojom se pojedini nalazi mogu pripisati određenom vladaru. Zadro je zbog toga upozorio na potrebu razlikovanja arheološki utvrđenih činjenica od kasnijih rekonstrukcija krunidbene i grobne funkcije crkve.<ref name="Zadro2004"/> Tvrtko je 12. marta 1380. u Moštrima izdao povelju [[Hrvoje Vukčić Hrvatinić|Hrvoju Vukčiću Hrvatiniću]], kojom ga je uzdigao na položaj velikog vojvode bosanskog. Isprava potvrđuje postojanje vladarskog dvora u Moštrima, ali njegov tačan položaj nije arheološki utvrđen. U istom je mjestu djelovala i zajednica pripadnika [[Crkva bosanska|Crkve bosanske]], pa su Moštre imale i političku i vjersku ulogu.<ref name="Mijocevic2020"/><ref name="Andelic1984"/> Poslije Tvrtkove smrti 1391. vladali su [[Stjepan Dabiša, kralj Bosne|Stjepan Dabiša]] i [[Jelena Gruba]], a 1398. za kralja je izabran Stjepan Ostoja. Tokom njegove vladavine Visoko je postalo jedno od glavnih mjesta boravka dvora i izdavanja kraljevskih isprava.<ref name="Mijocevic2020"/><ref name="Andelic1984"/> === Dinastički sukobi početkom 15. stoljeća === Ostoja je iz Visokog održavao veze s Dubrovnikom i dalmatinskim gradovima. U prisustvu vodećih bosanskih velikaša 1402. potvrdio je povlastice [[Trogir]]anima i [[Šibenik|Šibenčanima]], a u Visokom su boravila i strana poslanstva. Sukob s Dubrovnikom i promjene odnosa među vlastelom doveli su 1404. do njegove smjene i izbora Tvrtka II.<ref name="Mijocevic2020"/> Dubrovačka prepiska svjedoči o dugotrajnim pregovorima i političkoj nestabilnosti. U pismu od 8. augusta 1404. stanje je opisano riječima: "Od potopa svieta nie se sviet toliko smel i vrtel kao tada u Visokom." U borbu za prijestolje uključila se i [[Kraljevina Ugarska]], a Ostoja je obnovio vlast 1409. i ponovo izdavao povelje iz Podvisokog.<ref name="Jelenic1906">{{Cite book |last=Jelenić |first=Julijan |title=Kraljevsko Visoko i samostan sv. Nikole |publisher=Tisak Daniela A. Kajona |location=Sarajevo |year=1906 |url=https://www.academia.edu/28728394/Kraljevsko_visoko}}</ref> Podvisoki je stradao u ugarskom pohodu u martu 1410. Vojnici koji su krenuli iz [[Vranduk]]a opljačkali su naselje i zarobili dubrovačke trgovce. Dubrovačke vlasti protestovale su 11. marta kod [[Sigismund, car Svetog Rimskog Carstva|Sigismunda Luksemburškog]], a zatim su nastavile tražiti oslobađanje zarobljenika i naknadu štete. Trgovačke odnose dodatno je opteretilo ubistvo Jakše Bunića 1412. Prema dubrovačkoj žalbi, Ostojin nećak Vuk ubio ga je na putu iz [[Deževice|Deževica]] prema Visokom i uzeo srebro koje je nosio.<ref name="Jelenic1906"/> Nakon Ostojine smrti 1418. naslijedio ga je [[Stjepan Ostojić, kralj Bosne|Stjepan Ostojić]], ali se ubrzo suočio s Tvrtkom II i promjenom velikaških savezništava. Visoko je ostalo jedno od mjesta na kojima se odlučivalo o prijestolju. Tvrtko II ondje je 16. augusta 1420. potvrdio Dubrovčanima prava na [[Konavle]] i [[Sokol-grad (Konavle)|Sokol]], koje im je ustupio [[Sandalj Hranić Kosača]]. Uz njega se tada navode vojvoda Vukmir, župan Dragiša, [[Juraj Vojsalić]], Pribić, Radič Radojević, [[Batić Mirković]], Juraj Dragičević, Petar Klešić, Ivko i Pavao Jurjević.<ref name="Jelenic1906"/> Dio Ostojićevih pristalica nastavio je djelovati i nakon Tvrtkovog povratka. [[Tvrtko Borovinić]] u dubrovačkom se izvoru iz februara 1421. još navodi kao knez kralja Stjepana u Visokom. To pokazuje da smjena vladara nije odmah značila i uspostavljanje jedinstvene kontrole nad svim kraljevskim uporištima.<ref name="Coskovic1996">{{Cite journal |last=Ćošković |first=Pejo |title=Veliki knez bosanski Tvrtko Borovinić |journal=Croatica Christiana Periodica |volume=20 |issue=37 |year=1996 |pages=57–81 |url=https://hrcak.srce.hr/77574}}</ref><ref name="Filipovic2019">{{Cite book |last=Filipović |first=Emir O. |title=Bosansko kraljevstvo i Osmansko Carstvo (1386–1463) |publisher=Orijentalni institut Univerziteta u Sarajevu |location=Sarajevo |year=2019 |isbn=978-9958-626-47-0 |pages=273–277}}</ref> === Osmanski pohod 1421. i druga vladavina Tvrtka II === Mletačka hronika [[Antonio Morosini|Antonija Morosinija]] donosi vijest o osmanskom pohodu preko visočkog područja u proljeće 1421. Zapis se oslanja na pismo upućeno mletačkim vlastima 12. aprila, pa taj datum označava slanje vijesti, a ne nužno dan bitke. Prema hronici, osmanska vojska prešla je Bosnu i uputila dio snaga prema Visokom, ali ju je porazila vojska bosanskog kralja. [[Emir O. Filipović]] upozorava na teškoće pri identificiranju zapovjednika i utvrđivanju političke pozadine pohoda u vrijeme sukoba Tvrtka II i Stjepana Ostojića.<ref name="Filipovic2019"/> Početkom 1420-ih u Visokom su nastavljeni pregovori s [[Mletačka republika|Mletačkom republikom]]. Kralj se pri odlučivanju savjetovao s vlastelom okupljenom na stanku, a 21. decembra 1422. potvrdio je mletačkim trgovcima slobode koje su uživali za njegovih prethodnika. Takve isprave svjedoče o povezanosti dvorske politike i trgovačkih interesa stranih zajednica.<ref name="Mijocevic2020"/><ref name="Jelenic1906"/> [[Datoteka:Coin of Tvrtko II.jpg|mini|Novac kralja [[Tvrtko II, kralj Bosne|Tvrtka II]]]] Dubrovačka prepiska o vjenčanju Tvrtka II i [[Doroteja Gorjanska|Doroteje Gorjanske]] 1428. također spominje Visoko. Papina dozvola za brak izdata je 9. aprila, dok su dubrovački izaslanici u julu pratili kralja iz Visokog prema [[Milodraž]]u, gdje je očekivao nevjestu. Potom su kralj, kraljica i poslanstva boravili u [[Kraljeva Sutjeska|Sutjesci]]. Prema analizi [[Marjan Drmač|Marjana Drmača]], glavna svadbena svečanost mogla je biti održana u augustu u Sutjesci. Pisma o očekivanom kraljičinom dolasku u Podvisoki i slanju darova stoga ne određuju pouzdano ni mjesto ni tačan datum samog vjenčanja.<ref name="Drmac2014">{{Cite journal |last=Drmač |first=Marjan |title=Kraljevske svadbene svečanosti u srednjovjekovnoj Bosni |journal=Radovi: Historija, Historija umjetnosti, Arheologija |year=2014 |pages=190–192 |doi=10.46352/23036974.2014.185}}</ref> Tvrtko Borovinić nastavio je djelovati u kraljevom okruženju i nakon učvršćivanja Tvrtka II. U ispravi iz Visokog od 20. novembra 1428. potvrdio je da je njegov zastupnik [[Mihoč Rastić]] izmirio obaveze u vezi s prihodima od kuće i zemljišta. Sličnim poslovima bavio se i narednih godina. U ranijim ispravama nosio je naslov kneza bosanskog, a u pismu iz Visokog od 28. oktobra 1436. naziva se velikim knezom bosanskim. Ove dokumente treba razlikovati od kraljevskih povelja: nastali su u njegovoj kancelariji i uglavnom se odnose na porodične posjede i prihode.<ref name="Rudic2014">{{Cite journal |last=Rudić |first=Srđan |title=Ћирилички документи породице Боровинић |journal=Građa o prošlosti Bosne |volume=7 |year=2014 |pages=59–72 |doi=10.7251/GPB1407059R |url=https://www.academia.edu/39517488}}</ref> Tokom 1430-ih ponovo su se zaoštrile borbe za bosansko prijestolje, ovog puta između Tvrtka II i [[Radivoj Ostojić|Radivoja Ostojića]]. Borovinić je ostao uz Tvrtka II i tokom njegovih povremenih odlazaka iz Bosne. Istovremeno se smanjivao trgovački značaj Podvisokog, dok su se Dubrovčani sve više usmjeravali prema Fojnici i drugim rudarskim naseljima.<ref name="Mijocevic2020"/><ref name="Coskovic1996"/> === Kraj srednjovjekovnog perioda === U posljednjim decenijama Bosanskog kraljevstva osmansko prisustvo u srednjoj Bosni postajalo je sve neposrednije. Visoko je izgubilo dio ranijeg političkog i trgovačkog značaja, iako njegovo naselje nije prestalo postojati. Slabljenje Podvisokog odvijalo se postepeno i ne može se svesti na jedan ratni događaj ili promjenu vladara.<ref name="Mijocevic2020"/><ref name="Andelic1984"/> Poslije osmanskog osvajanja 1463. Visoki nije zadržao svoju dotadašnju ulogu kraljevskog utvrđenja. Nasuprot tome, Podvisoki je ostao osnova daljnjeg razvoja Visokog. U novim okolnostima naselje se sve više povezivalo s ravničarskim prostorom i obalama rijeka, umjesto s utvrdom na vrhu Visočice. Kontinuitet je vidljiv i u sačuvanom imenu grada.<ref name="Klepo2019"/> == Politički i vjerski život == === Vladarski dvor i stanak === Visočko područje pripadalo je krugu mjesta u kojima je boravio bosanski vladarski dvor. Povelje potvrđuju boravke vladara u Visokom, Podvisokom, Moštrima i Milima, ali ne omogućavaju da se za svako od tih mjesta pouzdano utvrde položaj i izgled dvorskih građevina. Posebno se razlikuju utvrđeni grad, dvorski prostori u podgrađu i odvojeni lokaliteti u Visočkom polju.<ref name="Klepo2019"/><ref name="Andelic1984"/> Mile i Visoko bili su mjesta održavanja stanka, skupa bosanske vlastele na kojem su se razmatrala pitanja prijestolja, velikaških baština, teritorijalnih ustupaka i odnosa sa susjednim državama. U izvorima se za takva okupljanja i političku zajednicu koju su predstavljala javljaju izrazi "sva Bosna" i "[[rusag|bosanski rusag]]". Stanci iz 1354, 1404. i 1420. pokazuju važnost visočkog područja u potvrđivanju vladarskih odluka i promjenama na prijestolju.<ref name="Jelenic1906"/><ref>{{Cite book |last=Imamović |first=Mustafa |title=Osnove upravno-političkog razvitka i državnopravnog položaja Bosne i Hercegovine |publisher=Pravni fakultet Univerziteta u Sarajevu |location=Sarajevo |year=2006 |page=46}}</ref> S Visokim su bili povezani i pojedini velikaši čiji su poslovi i službe nadilazili sam grad. Natpis na stećku Batića Mirkovića u [[Kopošići]]ma navodi da se razbolio "na Visokom", dok dokumenti Tvrtka Borovinića svjedoče o njegovom boravku i djelovanju u gradu. Takvi podaci potvrđuju veze visočkog dvora s vlastelinskim posjedima u njegovoj okolini, ali ne određuju sami po sebi sve nadležnosti pojedinih dvorskih službi.<ref name="Andelic1984"/><ref name="Coskovic1996"/> === Crkvene ustanove === U Moštrima je postojala ''hiža'', odnosno kuća pripadnika Crkve bosanske. Njeno spominjanje uz kraljevski dvor pokazuje da su se na istom području preplitale vladarske i crkvene djelatnosti. U Biskupićima su ostaci crkve i Kulinova ploča svjedočanstva starijeg crkvenog života, dok se u Milima razvilo franjevačko središte povezano s banom Stjepanom II i kasnijim bosanskim kraljevima.<ref name="Mijocevic2020"/><ref name="Andelic1984"/> [[Datoteka:Krunidbeno mjesto bosanskih kraljeva 1.jpg|mini|Ostaci crkve u [[Mile (Visoko)|Milima]], u današnjim [[Arnautovići]]ma]] Pitanje broja i položaja franjevačkih samostana na visočkom području nije potpuno razriješeno. [[Desanka Kovačević-Kojić]] na osnovu dubrovačkih testamentarnih darovanja razlikovala je samostan svetog Nikole u Milima od samostana u Podvisokom, koji se javlja u izvorima od 1414. Odvojeni darovi upućuju na to da su ih Dubrovčani razlikovali, ali tačno vrijeme nastanka i razvoj obje ustanove ostaju predmet istraživanja.<ref name="Mijocevic2020"/> Kasniji franjevački pisci sačuvali su različite predaje o njihovoj prošlosti. [[Franjo Baličević]] početkom 17. stoljeća visočku crkvu svetog Nikole nazvao je kraljevskom kapelom, dok su ljetopisci povezivali nazive Mile, Miloševo i Visoko. Predaja zabilježena u ljetopisu Bernardina Nagnanovića pripisivala je rušenje jednog samostana "paterenima", a podizanje drugog Mihovilu Ostojiću. [[Franjo Varaždinski]] tu je gradnju smještao u 1450. Ovi navodi svjedoče o kasnijem franjevačkom pamćenju, ali ne potvrđuju sve pojedinosti opisanih događaja.<ref name="Zadro2004"/><ref name="Jelenic1906"/> Kritička razmatranja pisanih i arheoloških izvora upozoravaju da datacije rušenja samostana u 1437. ili 1450, koje se pojavljuju u literaturi, nemaju jednako čvrstu dokumentarnu osnovu kao sačuvane srednjovjekovne povelje i testamentarna darovanja. Zbog toga historiju pojedinih samostanskih građevina treba razlikovati od historije franjevačkog prisustva na širem visočkom području.<ref name="Zadro2004"/> == Privreda i trgovina == === Putevi i rudarsko zaleđe === Privredni razvoj Visokog bio je povezan s razvojem [[Rudarstvo u srednjovjekovnoj Bosni|rudarstva u srednjovjekovnoj Bosni]] i trgovačkih veza s Dubrovnikom. Širenje bosanske države za vrijeme Stjepana II omogućilo je čvršće povezivanje unutrašnjosti s primorjem i [[Neretvanski put|Neretvanskim putem]]. Preko visočkog područja roba je prenošena između srednjobosanskih rudnika, doline Bosne i odredišta prema [[Podrinje|Podrinju]].<ref name="Mijocevic2020"/><ref name="Mrgic2008">{{Cite book |last=Mrgić |first=Jelena |title=Severna Bosna: 13–16. vek |publisher=Istorijski institut |location=Beograd |year=2008 |pages=212, 390}}</ref> Iako Visoko nije bilo rudarski centar poput Fojnice ili Kreševa, blizina rudnika omogućavala mu je posredničku ulogu. U Podvisokom se trgovalo srebrom i drugom robom iz unutrašnjosti, a pristizali su proizvodi iz Dubrovnika, Venecije i drugih jadranskih gradova. Boravak dvora i vlastele stvarao je dodatnu potražnju za uvoznom robom.<ref name="Mijocevic2020"/> === Dubrovčani i domaći trgovci === Dubrovačka trgovačka naseobina u Podvisokom naročito se razvila između 1412. i 1433. Za taj period u izvorima je zabilježeno 370 Dubrovčana. Riječ je o ukupnom broju poznatih osoba tokom više od dvije decenije, a ne o broju stanovnika koji su u naselju boravili istovremeno. Neki se pojavljuju samo jednom, dok su drugi ostajali duže i posjedovali kuće ili radnje.<ref name="Mijocevic2020"/> U trgovini su učestvovali i domaći poslovni ljudi. [[Milaš Radomirić]] trgovao je srebrom, kožama i voskom, imao kuću u Podvisokom i stekao dubrovačko građanstvo 1392. Njegov testament i poslovne veze pokazuju uključivanje domaćih trgovaca u mrežu koja je povezivala bosanska naselja s Dubrovnikom.<ref name="Mijocevic2020"/> Među robom koja se prodavala u Visokom navode se srebro, vosak, med i kože domaćih i divljih životinja. Uvozili su se tekstil, so, južno voće i različiti zanatski proizvodi. Trgovina nije bila ograničena na izvoz bosanskih sirovina: Podvisoki je postao i potrošačko središte za dvor, trgovce i stanovništvo okolnih naselja.<ref name="Mijocevic2020"/><ref>{{Cite book |last=Vego |first=Marko |title=Postanak srednjovjekovne bosanske države |publisher=Svjetlost |location=Sarajevo |year=1982 |pages=77–81}}</ref> Prema podacima koje je prikupila Kovačević-Kojić, u sačuvanim dokumentima za prvih tridesetak godina 15. stoljeća zabilježen je uvoz 58 tovara tkanina, još 73 tovara tkanina s drugom robom te 635 tovara soli. Ovi iznosi odnose se na dokumentirane pošiljke, a ne na cjelokupan promet naselja. U Podvisokom su djelovali carinici bosanskog kralja, što potvrđuje neposrednu vezu trgovačkog prometa i kraljevskih prihoda.<ref name="Mijocevic2020"/> === Karavanski prijevoz === {{Glavni|Karavanska trgovina u srednjovjekovnoj Bosni}} Podvisoki je bio važno odredište karavana iz Dubrovnika. Putovanje je, zavisno od okolnosti, moglo trajati od pet do 13 dana. Ugovori o prijevozu određivali su odredište, vrstu i količinu robe te naknadu za svaki tovar. Jedan od najvećih zabilježenih ugovora, iz 1428, odnosio se na prijevoz 600 tovara robe između Dubrovnika i Podvisokog.<ref name="Mrgic2008"/><ref name="Kurtovic2014">{{Cite book |last=Kurtović |first=Esad |title=Konj u srednjovjekovnoj Bosni |publisher=Univerzitet u Sarajevu |location=Sarajevo |year=2014 |url=https://www.academia.edu/31875091}}</ref> Cijena prijevoza razlikovala se prema robi. U novembru 1407. ugovoren je prijevoz 28 tovara do Podvisokog: za tovar tkanina plaćala su se četiri perpera i osam groša, a za tovar ulja četiri perpera. U ugovoru iz maja 1415. za 130 tovara robe namijenjene Kreševu ili Podvisokom prijevoz tkanina iznosio je tri i po perpera po tovaru, ulja i ribe po tri perpera, dok je naknada za prijevoz soli iznosila polovinu prevezene količine.<ref>{{Cite book |last=Kurtović |first=Esad |title=Konj u srednjovjekovnoj Bosni |publisher=Univerzitet u Sarajevu |location=Sarajevo |year=2014 |page=272}}</ref> Od 1430-ih sve veći značaj dobijala je Fojnica, čiji su rudnici srebra privlačili dubrovačke trgovce i kapital. Premještanje trgovačkih aktivnosti prema rudarskim naseljima, uz političku nesigurnost, doprinijelo je slabljenju Podvisokog. Njegova ranija uloga ipak je ostavila trag u rasporedu naselja i privrednim vezama koje su nastavljene u osmanskom periodu.<ref name="Mijocevic2020"/><ref name="Klepo2019"/> == Povelje i drugi pisani spomenici == Povelje i pisma nastala na visočkom području svjedoče o boravku dvora, potvrđivanju trgovačkih povlastica, velikaškim posjedima i odnosima s Dubrovnikom i Venecijom. Pri njihovom tumačenju potrebno je razlikovati mjesto izdavanja isprave od područja na koje se odnosio njen sadržaj, kao i kraljevske dokumente od pisama pojedinih velikaša. {| class="wikitable" |+ Odabrane povelje i isprave povezane s visočkim područjem ! Datum ! Mjesto navedeno ili prepoznato u ispravi ! Izdavalac ! Sadržaj i značaj |- | 1334. | Bosna | Ban Stjepan II | Isprava s formulacijom ''in Bossina in curia nostra'', koja svjedoči o boravku na vladarskom dvoru.<ref name="Mijocevic2020"/> |- | 1354. | Mile | Ban Tvrtko | Povelja Vlatku Vukoslaviću povezana sa stankom održanim u Milima.<ref name="DautovicDedic2016"/> |- | 1. septembar 1355. | Visoki | Ban Tvrtko | Povelja Dubrovčanima; prvi pouzdani spomen utvrđenog grada pod imenom Visoki.<ref name="Mijocevic2020"/> |- | 12. mart 1380. | Moštre | Kralj Tvrtko I | Uzdizanje Hrvoja Vukčića Hrvatinića na položaj velikog vojvode bosanskog.<ref name="Mijocevic2020"/> |- | 1402. | Visoko | Kralj Ostoja | Potvrđivanje povlastica Trogiranima i Šibenčanima u prisustvu vodećih bosanskih velikaša.<ref name="Mijocevic2020"/> |- | 22. april 1404. | Visoko | Kralj Ostoja | Potvrđivanje trgovačkih sloboda Mlečanima.<ref name="Jelenic1906"/> |- | 4. decembar 1409. | Podvisoki | Kralj Ostoja | Ponovno potvrđivanje dubrovačkih prava i povlastica nakon obnove Ostojine vlasti.<ref name="Jelenic1906"/> |- | 16. august 1420. | Visoko | Kralj Tvrtko II | Potvrda dubrovačkih prava na Konavle i Sokol, koje je Dubrovčanima ustupio Sandalj Hranić.<ref name="Jelenic1906"/> |- | 21. decembar 1422. | Pod Visokim | Kralj Tvrtko II | Potvrđivanje trgovačkih sloboda mletačkim trgovcima.<ref name="Jelenic1906"/> |- | 20. novembar 1428. | Visoki | Knez bosanski Tvrtko Borovinić | Potvrda da je Mihoč Rastić izmirio obaveze u vezi s prihodima od kuće i zemljišta.<ref name="Rudic2014"/> |- | 28. oktobar 1436. | Visoki | Veliki knez bosanski Tvrtko Borovinić | Potvrda da je Maroje Rastić izmirio obaveze prema Boroviniću.<ref name="Rudic2014"/> |} == Arheološki lokaliteti == === Utvrde, dvorovi i crkve === {{Glavni|Stari grad Visoki|Podvisoki|Mile (Visoko)|Moštre (srednji vijek)|Biskupići (srednji vijek)}} [[Datoteka:Old town Visoki.jpg|mini|Ostaci [[Stari grad Visoki|Starog grada Visokog]]]] Sačuvani ostaci i nalazi pripadaju različitim vrstama lokaliteta: utvrđenjima, crkvama i samostanima, grobljima te stambenim i trgovačkim naseljima. Stepen istraženosti znatno se razlikuje, pa se podaci o pisano potvrđenim dvorovima ne mogu izjednačiti s arheološki istraženim građevinama.<ref name="Klepo2019"/><ref name="Andelic1984"/> {| class="wikitable" ! Lokalitet ! Položaj ! Značaj |- | [[Stari grad Visoki]] | Vrh Visočice iznad Visokog | Utvrđeni kraljevski grad, potvrđen u izvorima od 1355; ostaci zidina i kula. |- | [[Podvisoki]] | Padine i podnožje Visočice | Trgovačko i stambeno podgrađe, mjesto boravka dvora, dubrovačke naseobine i kraljevske carinarnice. |- | [[Mile (Visoko)|Mile]] | Lokalitet Zidine u Arnautovićima, uz Bosnu | Ostaci crkvenog kompleksa i grobova; mjesto povezano s franjevcima, vladarskim ukopima i održavanjem stanka. |- | [[Moštre (srednji vijek)|Moštre]] | Visočko polje | Pisano potvrđeni kraljevski dvor i hiža pripadnika Crkve bosanske; tačan položaj dvora nije utvrđen. |- | [[Biskupići (srednji vijek)|Biskupići]] | Okolina Visokog | Područje nalaza Kulinove ploče i ostataka crkve. |- | [[Čajan-Grad (Visoko)|Čajangrad]] | Između Velikog i Malog Čajna | Utvrda povezana s nadzorom puta prema Sutjesci i Bobovcu; u blizini su nekropola Zgonovi i nalazi povezani s kaznacem Nespinom. |- | [[Bedem (Visoko)|Bedem]] | Grajani, uz dolinu Fojničke rijeke | Ostaci utvrđenog prostora sa zidinama i kulama. |- | [[Gradina (Kopači, Visoko)|Gradina u Kopačima]] | Kopači | Jedno od utvrđenja u okolini srednjovjekovnog Visokog. |- | [[Grad (Dobrinje, Visoko)|Grad kod Dobrinja]] | Dobrinje | Ostaci utvrđenja u dolini Bosne. |- | [[Sebinjski grad]] | Kod Sebinja, na području današnjeg Kaknja | Utvrđenje koje se u regionalnim pregledima obrađuje zajedno s gradovima u okolini Visokog. |} Podaci o naseljima i utvrđenjima navedeni su prema Anđeliću, Klepi i Mijočeviću.<ref name="Mijocevic2020"/><ref name="Klepo2019"/><ref name="Andelic1984"/> === Historija istraživanja === Prva istraživanja ruševina Visokog krajem 19. stoljeća bila su uglavnom površinska. [[Đorđe Stratimirović]] obilazio je lokalitet 1890–1891, a [[Ćiro Truhelka]] i [[Đoko Mazalić]] kasnije su objavili opise utvrde. Probna sondažna iskopavanja izvedena su 1976. u saradnji Zavičajnog i Zemaljskog muzeja. Tokom zemljanih radova 1994. pronađeni su obrađeni kameni ulomci, među njima dijelovi arhitektonske dekoracije, koji su pohranjeni u Zavičajnom muzeju.<ref name="Klepo2019"/><ref name="Andelic1984"/><ref name="ZastitaVisoko">{{Cite web |title=Zaštita nacionalnog blaga |website=Grad Visoko |url=https://www.visoko.gov.ba/zastita-nacionalnog-blaga/ |access-date=5. 9. 2026}}</ref> Sistematska sondažna istraživanja utvrde nastavljena su 2007. i 2008. pod vodstvom [[Lidija Fekeža|Lidije Fekeže]], u saradnji [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine]] i [[Zavičajni muzej u Visokom|Zavičajnog muzeja u Visokom]]. Otkriveni su ranije nepoznati dijelovi zidina i brojni pokretni nalazi. Stari grad Visoki proglašen je nacionalnim spomenikom 2. marta 2004.<ref name="ZastitaVisoko"/> Iskopavanja u Milima započeo je [[Carl Patsch]] 1909–1910. Reviziona istraživanja 1976–1977. vodio je Pavao Anđelić, a novi radovi izvedeni su i 1988. Dokumentacija prvih iskopavanja i okolnosti kasnijeg čuvanja nalaza postale su važan dio rasprave o tumačenju crkve i grobova. Arheološko područje Mile proglašeno je nacionalnim spomenikom 2. jula 2003.<ref name="Zadro2004"/><ref name="ZastitaVisoko"/> Na nekropoli Zgonovi kod Malog Čajna 1946. pronađena je [[ploča kaznaca Nespine]], s reljefnim prikazom čovjeka i vepra te natpisom na bosanskoj ćirilici. Ploča je povezana s grobnom cjelinom u blizini Čajangrada i čuva se u Zemaljskom muzeju u Sarajevu.<ref name="Beslagic1971">{{Cite book |last=Bešlagić |first=Šefik |title=Stećci: kataloško-topografski pregled |publisher=Veselin Masleša |location=Sarajevo |year=1971 |pages=167–169 |url=https://archive.org/details/SefikBeslagicStecciKataloskoTopografskiPregled}}</ref><ref>{{Cite book |last=Bešlagić |first=Šefik |title=Leksikon stećaka |publisher=Svjetlost |location=Sarajevo |year=2004 |page=45}}</ref> Na Bedemu u Grajanima 2025. pronađena je olovna pločica savijena u svitak, s ćiriličnim tekstom molitve protiv zle kiše. [[Mehmed Kardaš]] prema grafijskim i jezičkim osobinama njen nastanak smješta u 15. stoljeće te je povezuje s drugim slavenskim apokrifnim molitvama.<ref name="Kardas2026">{{Cite journal |last=Kardaš |first=Mehmed |title=Molitva protiv zloga dažda na novopronađenoj olovnoj pločici sa srednjovjekovne utvrde Bedem iz Grajana kod Visokog |journal=Radovi Zavičajnog muzeja – Visoko |volume=I |issue=4 |year=2026 |pages=106–127 |url=https://www.academia.edu/169789144}}</ref> === Nekropole stećaka === Visočko područje ima brojne nekropole [[stećak]]a, ali se podaci o njihovom broju razlikuju prema vremenu i obimu istraživanja. Stariji pregledi nisu obuhvatili sve danas poznate lokalitete, a naknadna čišćenja i pregledi otkrivali su spomenike skrivene rastinjem ili zemljom. Zbog toga starije i novije brojeve treba navoditi uz izvor i vrijeme evidentiranja. Bešlagićev katalog iz 1971. donosi sljedeće podatke za područje tadašnje općine Visoko. Brojevi predstavljaju stanje zabilježeno za potrebe tog kataloga, a ne današnje stanje nekropola.<ref name="Beslagic1971"/> {| class="wikitable sortable" |+ Nekropole i pojedinačni stećci prema Bešlagićevom katalogu iz 1971. ! Mjesto ! Lokalitet ! Broj stećaka ! Zabilježeni oblici |- | Mladeš | Zabuče | 4 | Sanduci |- | [[Džindići (Visoko)|Džindići]] | Grabošić | 5 | Sanduci |- | [[Dobrinje (Visoko)|Dobrinje]] | Dobrinjac | 8 | Četiri ploče i četiri sljemenjaka |- | [[Poriječani]] | Brdo | 4 | Tri ploče i jedan sljemenjak |- | Poriječani | Grebac | 5 | Jedan sanduk i četiri sljemenjaka |- | [[Buzići]] | Iznad seoskih kuća, na desnoj strani Bosne | 27 | 24 sanduka i tri sljemenjaka |- | Buzići | Brijest u zaseoku Mokronoge | 3 | Sanduci s postoljima |- | [[Maurovići (Visoko)|Maurovići]] | Uz cestu prema Slatini | 13 | Tri ploče, osam sanduka i dva sljemenjaka |- | Maurovići | Strana | 5 | Sanduci |- | [[Malo Čajno]] | Zgonovi | 11 | Sanduci |- | [[Uvorići]] | Kadinjača | 6 | Sanduci |- | Bijele Vode | Čakina njiva | 1 | Sanduk |- | Visoko | Klisa | 7 | Sanduci |- | [[Zbilje (Visoko)|Zbilje]] | Pravoslavno groblje | 4 | Sanduci |- | [[Tušnjići]] | Šuma Hamde Junuzovića | 69 | 63 sanduka i šest sljemenjaka |- | [[Gorani (Visoko)|Gorani]] | Uz pravoslavno groblje | 82 | Sanduci |- | [[Ginje]] | Glavica u Gorašnici | 10 | Sanduci |- | Ginje | Polje | 2 | Sanduci |- | Ginje | Iznad Šabanovog mlina | 1 | Sanduk |- | [[Dvor (Visoko)|Dvor]] | Gorašnica | 20 | Sanduci |- | Dvor | Glavica ispod Gorašnice | 5 | Sanduci |- | [[Goduša (Visoko)|Goduša]] | Grebljice u Rajčićima | 7 | Sanduci |- | [[Čifluk (Visoko)|Čifluk]] | Pravoslavno groblje | 32 | Sanduci |} Novijim muzejskim istraživanjima obuhvaćene su i nekropole u Šošnjama, Zagoricama, Podvincima, Radovlju i drugim naseljima. Nakon četvrte faze projekta evidentiranja, provedene 2022, obrađeno je 26 nekropola s 324 stećka.<ref name="Ganic2024">{{Cite journal |last=Ganić |first=Đenana |title=Ubikacija, evidentiranje i rekognosciranje stećaka na području općine Visoko sa procjenom stanja oštećenja/očuvanosti – IV faza |journal=Radovi Zavičajnog muzeja – Visoko |volume=I |issue=3 |year=2024 |pages=56–70 |url=https://www.academia.edu/126434337}}</ref> U pregledu pete faze, koja obuhvata radove iz 2023–2024, [[Đenana Ganić]] navodi 425 evidentiranih stećaka na 31 nekropoli i jednom izdvojenom nalazištu. Autorica naglašava da popis nije završen i da ukupan broj na području Visokog tek treba utvrditi.<ref name="Ganic2026">{{Cite journal |last=Ganić |first=Đenana |title=Ubikacija, evidentiranje i rekognosciranje stećaka na području općine Visoko sa procjenom stanja oštećenja/očuvanosti – V faza |journal=Radovi Zavičajnog muzeja – Visoko |volume=I |issue=4 |year=2026 |pages=90–105 |url=https://www.academia.edu/169789144}}</ref> {| class="wikitable" |+ Nalazišta obrađena u petoj fazi projekta, 2023–2024.<ref name="Ganic2026"/> ! Mjesto ! Lokalitet ! Broj stećaka |- | Ratkovci | Luka | 5 |- | Ratkovci | Devetak | 53 |- | Ratkovci | Ćatići | 5 |- | Bulčići | Bare | 3 |- | Bulčići | Brdo, uključujući izdvojeni stećak | 34 |- | Visoko | Gradsko groblje | 1 |} Očuvanje nekropola otežavaju rastinje, pomjeranje i tonjenje spomenika, odlaganje otpada i sekundarna upotreba kamena. [[Tarik Silajdžić]] posebno ističe osjetljivost konglomerata i pješčara, od kojih su izrađeni mnogi visočki stećci. Njihovo pucanje, mrvljenje i raslojavanje mogu dodatno ubrzavati biološki procesi. Upozorava i da povremeno čišćenje nije dovoljno: bez redovnog održavanja nekropole ponovo zarastaju, često već nakon jedne ili dvije godine.<ref name="Silajdzic2025">{{Cite journal |last=Silajdžić |first=Tarik |title=Neki problemi terenske obrade i konzervacije stećaka na primjeru nekropola s područja Visokog |journal=Prilozi |issue=54 |year=2025 |pages=113–141 |doi=10.51237/issn.2744-1172.2025.54.113 |url=https://prilozi.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2025/12/Clanak-Tarik.pdf}}</ref> == Također pogledajte == * [[Bosansko kraljevstvo]] * [[Bobovac]] * [[Kraljeva Sutjeska]] * [[Stari grad Dubrovnik]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://zavicajnimuzej.com/ Zavičajni muzej u Visokom] {{Visoko}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Visoko u srednjem vijeku}} [[Kategorija:Historija Visokog]] [[Kategorija:Gradska naselja u srednjovjekovnoj Bosni]] [[Kategorija:Srednja Bosna]] [[Kategorija:Zemlje u srednjovjekovnoj Bosni]] iffxixtbfia4uxyxqlwd3lgjp616i66 5. august 0 14889 3935974 3747704 2026-10-16T17:53:41Z Bosancica by MK 173186 Dodano: [[1888]] – [[Mary Esther Harding]], [[engleska]] i [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] i unutrašnji linkovi 3935974 wikitext text/x-wiki {{AugustKalendar}} '''5. august / kolovoz (5. 8)''' jest 217. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (218. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine još je 148 dana. == Događaji == * [[1992]] – [[Masakr na Hrastovoj glavici]] * [[1995]] – [[Hrvatska vojska]] oslobodila okupirani [[Knin]] u vojnoj operaciji [[Operacija "Oluja"|"Oluja"]]. == Rođeni == === 19. vijek === * [[1813]] – [[Ivar Aasen]], norveški pisac * [[1840]] – [[Nikolaj Mandić]], [[mitropolit]] [[Eparhija zvorničko-tuzlanska|zvorničko-tuzlanski]] i kasnije mitropolit [[Dabrobosanska mitropolija|dabrobosanski]] * [[1850]] – [[Guy de Maupassant]], [[Francuska|francuski]] [[pisac]] * [[1888]] – [[Mary Esther Harding]], [[engleska]] i [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]] === 20. vijek === * [[1906]] – [[John Huston]], američki filmski [[režiser]], [[scenarist]] i [[glumac]] * [[1950]] – [[Rosi Mittermaier]], [[njemačka]] [[alpska skijašica]] * [[1963]] – [[Brian Sandoval]], američki [[političar]], bivši [[guverner]] [[Nevada|Nevade]] * [[1976]] – [[Damir Skomina]], [[Slovenija|slovenski]] [[nogometni sudija]] * [[1983]] – [[Alexandra Stoian]], [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka * [[1992]] – [[Amer Bekić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[nogomet]]aš == Umrli == * [[1848]] – [[Pedro Vélez]], [[Meksiko|meksički]] političar i pravnik * [[1889]] – [[Fanny Lewald]], [[njemačka]] [[književnica]] * [[1895]] – [[Friedrich Engels]], njemački [[Sociologija|sociolog]], [[filozof]] i [[Revolucija|revolucionar]] * [[1940]] – [[Frederick Albert Cook]], američki istraživač i pisac * [[1955]] – [[Carmen Miranda]], portugalsko-brazilska pjevačica, plesačica i glumica * [[1962]] – [[Marilyn Monroe]], američka glumica, model i pjevačica * [[1986]] – [[Himzo Polovina]], [[bosanskohercegovački]] interpretator [[Sevdalinka|sevdalinki]], tekstopisac, [[kompozitor]] i neuropsihijatar * [[1995]] – [[Izet Nanić]], zapovjednik [[505. viteška brdska brigada|505. viteške brdske brigade]] * [[2000]] – [[Alec Guinness]], [[Britanija|britanski]] [[glumac]] * [[2025]] – [[Jorge Costa]], [[portugal]]ski [[nogometaš]] i trener == Praznici == * [[Dan pobjede i domovinske zahvalnosti]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|5 August}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/5 Na današnji dan (5. august), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/august-5/ Na današnji dan (5. august), ''nytimes.com''] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|august005]] r3jtirv4xy68m2w03r105f5a1pyatzl .bj 0 18999 3935937 3806816 2026-10-16T16:30:12Z Palapa 383 3935937 wikitext text/x-wiki '''.bj''' je [[Najviši internet domen|najviši]] [[Internet]] [[Internet domena|domen]] za afričku zemlju [[Benin]].<ref name="whois">{{en simbol}} [http://www.iana.org/root-whois/bj.htm IANA .bj whois informacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023155047/http://www.iana.org/root-whois/bj.htm |date=23. 10. 2007 }}, na iana.org.</ref> Administracija ovog domena vrši ministarstvo za stanice i telekomunikacije Benina. Uprkos tome što Beninu u nazivu nijedan od službenih jezika ne sadrži slovo "j", dodijeljena mu je .bj, jer su ostali mogući domeni .be, .bn i .bi već bili dodijeljeni drugim entitetima. == Također pogledajte == * [[Spisak najviših internetskih domena|Spisak ostalih najviših internetskih domena]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.iana.org/domains/root/db Spisak najviših domena], na ''iana.org''. {{Državni Internet domeni}} {{DEFAULTSORT:Bj}} [[Kategorija:Benin]] [[Kategorija:Najviši državni domeni]] tt0xv2kz0h19iv3xkum0dkl6o34k808 Topologija računarskih mreža 0 20565 3935921 3759640 2026-10-16T15:30:41Z ~2026-55566-99 186911 nedm 3935921 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Magistrala.png|mini|140p|Magistrala]] '''Topologija mreže''' određuje raspored [[Mrežni uređaji|mrežnih uređaja]]. Četiri najpoznatije [[LAN]] topologije su: ''magistrala'', ''zvijezda'', ''prsten'' i ''razgranata''. Ove topologije su logičke arhitekture što ne znači da se uređaji moraju fizički identično organizovati. Logičke – ''magistrala'' i ''prsten'' topologije se najčešće fizički raspoređuju kao ''zvijezda''. == NEDIM == [[Datoteka:Prsten.png|mini|140p|Prstenasta topologija]] * Prstenasta topologija se sastoji od serije uređaja spojenih jedan na drugi čineći zatvoren krug. == Zvijezda == [[Datoteka:Zvijezda.png|mini|140p|Zvijezda]] * Zvjezdasta topologija u LAN arhitekturi u kojoj su krajnje tačke na mreži prikopčane na centralni [[hub]] ili [[switch]]. == Razgranata topologija == [[Datoteka:Razgranata.png|mini|140px|Razgranata topologija]] * Razgranata topologija je identična magistralnoj topologiji, osim što je grananje sa više čvorova moguće kod razgranate. == Također pogledajte == * [[Računarske mreže]] == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20080919061657/http://learn-networking.com/network-design/a-guide-to-network-topology * https://web.archive.org/web/20101213025935/http://www.optical-network.com/topology.php [[Kategorija:Računarske mreže]] kwqcu9g3tl1n792egtc12v8ph4lazvi 3935922 3935921 2026-10-16T15:31:09Z ~2026-55566-99 186911 Keno 3935922 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Magistrala.png|mini|140p|Magistrala]] '''Topologija mreže''' određuje raspored [[Mrežni uređaji|mrežnih uređaja]]. Četiri najpoznatije [[LAN]] topologije su: ''magistrala'', ''zvijezda'', ''prsten'' i ''razgranata''. Ove topologije su logičke arhitekture što ne znači da se uređaji moraju fizički identično organizovati. Logičke – ''magistrala'' i ''prsten'' topologije se najčešće fizički raspoređuju kao ''zvijezda''. == Prsten == [[Datoteka:Prsten.png|mini|140p|Prstenasta topologija]] * Prstenasta topologija se sastoji od serije uređaja spojenih jedan na drugi čineći zatvoren krug. == Keno == [[Datoteka:Zvijezda.png|mini|140p|Zvijezda]] * Zvjezdasta topologija u LAN arhitekturi u kojoj su krajnje tačke na mreži prikopčane na centralni [[hub]] ili [[switch]]. == Razgranata topologija == [[Datoteka:Razgranata.png|mini|140px|Razgranata topologija]] * Razgranata topologija je identična magistralnoj topologiji, osim što je grananje sa više čvorova moguće kod razgranate. == Također pogledajte == * [[Računarske mreže]] == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20080919061657/http://learn-networking.com/network-design/a-guide-to-network-topology * https://web.archive.org/web/20101213025935/http://www.optical-network.com/topology.php [[Kategorija:Računarske mreže]] ttaon2kb7c3c8gujdi3ksbts7yg014y 3935923 3935922 2026-10-16T15:31:41Z ~2026-55566-99 186911 3935923 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Magistrala.png|mini|140p|Magistrala]] '''Topologija mreže''' određuje raspored [[Mrežni uređaji|mrežnih uređaja]]. Četiri najpoznatije [[LAN]] topologije su: ''magistrala'', ''zvijezda'', ''prsten'' i ''razgranata''. Ove topologije su logičke arhitekture što ne znači da se uređaji moraju fizički identično organizovati. Logičke – ''magistrala'' i ''prsten'' topologije se najčešće fizički raspoređuju kao ''zvijezda''. == Prsten == [[Datoteka:Prsten.png|mini|140p|Prstenasta topologija]] * Prstenasta topologija se sastoji od serije uređaja spojenih jedan na drugi čineći zatvoren krug. == Kenooo == [[Datoteka:Zvijezda.png|mini|140p|Zvijezda]] * Zvjezdasta topologija u LAN arhitekturi u kojoj su krajnje tačke na mreži prikopčane na centralni [[hub]] ili [[switch]]. == Razgranata topologija == [[Datoteka:Razgranata.png|mini|140px|Razgranata topologija]] * Razgranata topologija je identična magistralnoj topologiji, osim što je grananje sa više čvorova moguće kod razgranate. == Također pogledajte == * [[Računarske mreže]] == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20080919061657/http://learn-networking.com/network-design/a-guide-to-network-topology * https://web.archive.org/web/20101213025935/http://www.optical-network.com/topology.php [[Kategorija:Računarske mreže]] 6azo2ll2w6c6wfzc0j5lyd3wv3ttope 3935945 3935923 2026-10-16T16:53:39Z Palapa 383 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-55566-99|~2026-55566-99]] ([[User talk:~2026-55566-99|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:Panasko|Panasko]] 3759640 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Magistrala.png|mini|140p|Magistrala]] '''Topologija mreže''' određuje raspored [[Mrežni uređaji|mrežnih uređaja]]. Četiri najpoznatije [[LAN]] topologije su: ''magistrala'', ''zvijezda'', ''prsten'' i ''razgranata''. Ove topologije su logičke arhitekture što ne znači da se uređaji moraju fizički identično organizovati. Logičke – ''magistrala'' i ''prsten'' topologije se najčešće fizički raspoređuju kao ''zvijezda''. == Prsten == [[Datoteka:Prsten.png|mini|140p|Prstenasta topologija]] * Prstenasta topologija se sastoji od serije uređaja spojenih jedan na drugi čineći zatvoren krug. == Zvijezda == [[Datoteka:Zvijezda.png|mini|140p|Zvijezda]] * Zvjezdasta topologija u LAN arhitekturi u kojoj su krajnje tačke na mreži prikopčane na centralni [[hub]] ili [[switch]]. == Razgranata topologija == [[Datoteka:Razgranata.png|mini|140px|Razgranata topologija]] * Razgranata topologija je identična magistralnoj topologiji, osim što je grananje sa više čvorova moguće kod razgranate. == Također pogledajte == * [[Računarske mreže]] == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20080919061657/http://learn-networking.com/network-design/a-guide-to-network-topology * https://web.archive.org/web/20101213025935/http://www.optical-network.com/topology.php [[Kategorija:Računarske mreže]] a6phoze263k5n2u3pwb9h8xbv2awls1 Wilhelm Reich 0 21956 3935850 3787579 2026-10-16T13:13:00Z Panasko 146730 3935850 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Wilhelm Reich in his mid-twenties.JPG|thumb|Wilhelm Reich]] '''Wilhelm Reich''' (Dobrzeynica, 24. mart 1897 - [[Lewisburg]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], 3. novembar 1957) bio je [[Austrija|austrijski]] [[psihijatar]]. Sljedbenik je [[Sigmund Freud|Freudove]] škole [[psihoanaliza|psihoanalize]], a 1920-ih godina u [[Beč]]u je započeo vlastitu metodu "karakterno-analitičke vegetoterapije". Pred dolazak [[nacizam|nacizma]] emigrirao je u [[Danska|Dansku]], [[Švedska|Švedsku]] i [[Norveška|Norvešku]], a osjećajući se žrtvom novinske kampanje 1939. prelazi u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Zatvaran je zbog navodnog prakticiranja radikalne sekusalne terapije, a njegova djela su, pod sumnjom da je "crveni fašist", proskribirana i djelomično uništena. Reichov rad o karakteru uticao je na razvoj djela Anne Freud ''"Ego i mehanizmi odbrane"'' (1936), a njegova ideja o mišićnom oklopu – načinu na koji se ličnost odražava kroz pokrete i držanje tijela – postala je temelj za nove pravce poput tjelesne psihoterapije, geštalt terapije, bioenergetske analize i primal terapije.<ref>{{Cite book|last=Sterba|first=Richard F.|url=https://books.google.ba/books?id=uaFaiUZsFD4C&pg=PA35&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Reminiscences of a Viennese Psychoanalyst|date=1982|publisher=Wayne State University Press|isbn=978-0-8143-1716-7|language=en}}</ref> Njegovi su tekstovi ostavili snažan trag na generacije intelektualaca; on je skovao izraz "''seksualna revolucija"'', a jedan historičar navodi da je Reich bio njena "babica", odnosno ključni posrednik njenog nastanka.<ref>{{Cite book|last=Strick|first=James E.|url=https://doi.org/10.4159/9780674286863|title=Wilhelm Reich, Biologist|date=1. 4. 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-28686-3}}</ref> Tokom studentskih protesta 1968. u [[Pariz]]u i [[Berlin]]u, studenti su ispisivali njegovo ime po zidovima i bacali primjerke knjige ''Masovna psihologija fašizma'' na policiju.<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.3886/icpsr33961|title=CBS News/New York Times National Survey, April #1, 2011|date=19. 6. 2012|website=ICPSR Data Holdings|access-date=2. 12. 2025}}</ref> Umro je pod zagonetnim okolnostima. == Djela == * "Masovna psihologija fašizma" * "Karakterna analiza" * "Seksualna revolucija" == Reference == {{Refspisak}} {{stub-biog}} {{Commonscat}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Reich, Wilhelm}} [[Kategorija:Rođeni 1897.]] [[Kategorija:Umrli 1957.]] [[Kategorija:Austrijski psihijatri]] c34oaqjldxs72byw0lrqh9mze8zx7xi 3935852 3935850 2026-10-16T13:13:07Z Panasko 146730 3935852 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Wilhelm Reich in his mid-twenties.JPG|thumb|Wilhelm Reich]] '''Wilhelm Reich''' (Dobrzeynica, 24. mart 1897 - [[Lewisburg]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], 3. novembar 1957) bio je [[Austrija|austrijski]] [[psihijatar]]. Sljedbenik je [[Sigmund Freud|Freudove]] škole [[psihoanaliza|psihoanalize]], a 1920-ih godina u [[Beč]]u je započeo vlastitu metodu "karakterno-analitičke vegetoterapije". Pred dolazak [[nacizam|nacizma]] emigrirao je u [[Danska|Dansku]], [[Švedska|Švedsku]] i [[Norveška|Norvešku]], a osjećajući se žrtvom novinske kampanje 1939. prelazi u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Zatvaran je zbog navodnog prakticiranja radikalne sekusalne terapije, a njegova djela su, pod sumnjom da je "crveni fašist", proskribirana i djelomično uništena. Reichov rad o karakteru uticao je na razvoj djela Anne Freud ''"Ego i mehanizmi odbrane"'' (1936), a njegova ideja o mišićnom oklopu – načinu na koji se ličnost odražava kroz pokrete i držanje tijela – postala je temelj za nove pravce poput tjelesne psihoterapije, geštalt terapije, bioenergetske analize i primal terapije.<ref>{{Cite book|last=Sterba|first=Richard F.|url=https://books.google.ba/books?id=uaFaiUZsFD4C&pg=PA35&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Reminiscences of a Viennese Psychoanalyst|date=1982|publisher=Wayne State University Press|isbn=978-0-8143-1716-7|language=en}}</ref> Njegovi su tekstovi ostavili snažan trag na generacije intelektualaca; on je skovao izraz "''seksualna revolucija"'', a jedan historičar navodi da je Reich bio njena "babica", odnosno ključni posrednik njenog nastanka.<ref>{{Cite book|last=Strick|first=James E.|url=https://doi.org/10.4159/9780674286863|title=Wilhelm Reich, Biologist|date=1. 4. 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-28686-3}}</ref> Tokom studentskih protesta 1968. u [[Pariz]]u i [[Berlin]]u, studenti su ispisivali njegovo ime po zidovima i bacali primjerke knjige ''Masovna psihologija fašizma'' na policiju.<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.3886/icpsr33961|title=CBS News/New York Times National Survey, April #1, 2011|date=19. 6. 2012|website=ICPSR Data Holdings|access-date=2. 12. 2025}}</ref> Umro je pod zagonetnim okolnostima. == Djela == * "Masovna psihologija fašizma" * "Karakterna analiza" * "Seksualna revolucija" == Reference == {{Refspisak}} {{stub-biog}} {{Commonscat}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Reich, Wilhelm}} [[Kategorija:Rođeni 1897.]] [[Kategorija:Umrli 1957.]] [[Kategorija:Austrijski psihijatri]] d7qiouh785o3h41nujbujmzw7p00nmh İstiklâl Marşı 0 22686 3935951 3850494 2026-10-16T17:00:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935951 wikitext text/x-wiki {{Infokutija himna |naslov = İstiklal Marşı |latinica = |naslov-bs = Marš nezavisnosti |slika = Atatürk schoolroom wall.jpg |veličina_slike = |opis_slike = Stihovi ''Marša nezavisnosti'' desno,<br>okačeni na školskom zidu. |država = {{ZID|Turska}}<br /><small>{{ZID|Sjeverni Kipar}}</small> |jezik = [[Turski jezik|turski]] |tekstopisac = [[Mehmet Akif Ersoy]], [[1921]]. |kompozitor = [[Osman Zeki Üngör]], [[1930]].<br>[[Edgar Manas]], [[1932]]. |ostali_nazivi = |prihvaćena = 12. marta [[1921]]. godine |zvuk = |naslov_zvuka = İstiklal Marşı |bilješke = }} '''İstiklâl Marşı''' ({{jez-bs|Marš nezavisnosti}}) [[turska]] je nacionalna [[himna]]. Zvanično je usvojena [[12. mart]]a [[1921]], dvije godine prije usvajanja Dana [[Turska|Republike Turske]] ([[29. oktobar|29. oktobra]] [[1923]]), kao [[Motivacija|motivaciona]] muzička saga jedinicama koje su se borile u [[Turski rat za nezavisnost|Turskom ratu za nezavisnost]], ali i kao [[heroj]]ska himna Republike koja je bila uspostavljena nakon izvojevane pobjede. Autor stihova jeste [[pjesnik]] [[Mehmet Akif Ersoy]], dok je [[dirigent]] [[Osman Zeki Üngör]] [[kompozitor|napisao]] [[muzika|muziku]]. Pjevaju samo prve 2 strofe 10-strofne himne, dok se ostale obično spominju tokom recitiranja. Himna se redovno izvodi tokom državnih i vojnih događaja, nacionalnih festivala, bajrama, sportskih događaja i školskih ceremonija. Tekst himne se može vidjeti na raznim oglašivačima, displejima a prve dvije strofe su se nalazile i na novčanici od 100 [[Turska lira|turskih lira]] koja je bila u opticaju u periodu od 1983. do 1989. godine.<ref>[http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ Central Bank of the Republic of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615060512/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/ |date=15. 6. 2009 }}. Banknote Museum: 7. Emission Group - One Hundred Turkish Lira - [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/256.htm I. Series] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603080558/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/256.htm |date=3 Juni 2009 }} & [http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/258.htm II. Series] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603083227/http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/258.htm |date=3 Juni 2009 }}. – Pristupljeno 20. 7. 2018</ref> Himna je 1983. godine usvojena i kao nacionalna himna [[Turska Republika Sjeverni Kipar|Turske Republike Sjeverni Kipar]].<ref name="me">{{cite web |url = http://nationalanthems.me/turkey-istiklal-marsi |title = Turkey: İstiklal Marşı |publisher = NationalAnthems.me |access-date = 20. 7. 2018 |archive-date = 27. 9. 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170927055428/http://www.nationalanthems.me/turkey-istiklal-marsi/ |url-status = dead }}</ref> == Stihovi na turskom jeziku: == :Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak; :Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak. :O benim milletimin yıldızıdır parlayacak; :O benimdir, o benim milletimindir ancak. :Çatma, kurban olayım çehreni ey nazlı hilal! :Kahraman ırkıma bir gül! ne bu şiddet bu celal? :Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helal, :Hakkıdır, Hakk'a tapan, milletimin istiklal! :Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım. :Hangi çılgın bana zincir vuracakmış? Şaşarım; :Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner aşarım; :Yırtarım dağları, enginlere sığmam, taşarım. :Garbın afakını sarmışsa çelik zırhlı duvar, :Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var. :Ulusun, korkma! Nasıl böyle bir imanı boğar. :"Medeniyet!" dediğin tek dişi kalmış canavar? :Arkadaş! Yurduma alçakları uğratma sakın! :Siper et gövdeni, dursun bu hayasızca akın. :Doğacaktır sana vaadettiği günler Hakk'ın; :Kimbilir, belki yarın, belki yarından da yakın. :Bastığın yerleri "toprak" diyerek geçme, tanı! :Düşün, altında binlerce kefensiz yatanı. :Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır atanı; :Verme, dünyaları alsan da bu cennet vatanı. :Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda? :Şüheda fışkıracak toprağı sıksan, şüheda! :Canı, cananı, bütün varımı alsın da Hüda, :Etmesin tek vatanımdan beni dünyada cüda. :Ruhumun senden, ilahi, şudur ancak emeli; :Değmesin mabedimin göğsüne na-mahrem eli! :Bu ezanlar ki şahadetleri dinin temeli, :Ebedi yurdumun üstünde benim inlemeli :O zaman vecd ile bin secde eder varsa taşım; :Her cerihamdan, ilahi, boşanıp kanlı yaşım, :Fışkırır ruh-i mücerret gibi yerden na'aşım; :O zaman yükselerek arşa değer belki başım! :Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilal; :Olsun artık dökülen kanlarımın hepsi helal! :Ebediyyen sana yok, ırkıma yok izmihlal. :Hakkıdır, hür yaşamış bayrağımın hürriyet; :Hakkıdır, Hakk'a tapan milletimin istiklal! == Prijevod i prepjev na bosanskom jeziku: == : :'''HIMNA NEZAVISNOSTI (NAŠOJ HEROJSKOJ ARMIJI)''' Ne plaši se! Neće zgasnut crven bajrak što plovi dok zora zori Dok ognjište rodne zemlje i posljednje ne utrne, dok god gori To je zvijezda mog naroda, sigurno će blistat’ gori I moja je, tek nju ima taj moj narod, vrijedni, dobri Mlad mjeseče, tankoćutni, ne mršti se, ne mrači se Čemu srdžba i žestina, rodu hrabrom osmijehni se Bez tog nek ti nije prosta naša krv što prolijeva se Nezavisnost – pravo puka Sveistini što klanja se Od Iskona sam slobodan, slobodan ću I živjeti Koja bena, u čudu sam, hoće mene okovati!? K’o bujica zapjenjena, sve ću brane preskočiti Prepunit’ ću sinje more, i planine pokoriti Horizonte na Zapadu kao oklop zid željezni opasao Krajište mi čvrsto grudi, vjerom sam ih ojačao Ne plaši se, ti si velik! Zar da vjeru guši, jao, Zvijer što sam je ja kulturom i razvojem nazivao Prijatelju, da u zemlju mi dolaze nitkovima ne dopusti Izloži se, budi brana, neće l’ stati nasrtaji bez milosti Sretna jutra obećana jednom će ti osvanuti Ko zna, možda već i sutra, il’ još prije će ocvasti Svaka stopa kamo staneš, nije zemlja to obična Tek pomisli na hiljade što tu leže bez ćefina Nemoj oca povrijediti, sine šehidskoga sina Ne daj je za svijet cijeli, k’o raj ti je domovina Za domov’nu poput raja ko to ne bi život dao Iz grumena svakog zemlje šehid bi se pomiljao Uzmi m’, Bože, dušu, dragu, i sve što sam kad imao Tek od moje domovine nemoj da b’ me razdvajao Moja duša s jednom željom, Svemogući, Tebe slavi Da mog svetog hrama njedra tuđa ruka ne skrnavi Da ezani što svjedoče temelj tog što din je pravi Vječno zemljom odjekuju, sve dok Smak se ne objavi Ostane li i moj kamen, zanosno će nič’ce pasti Iz svake će moje rane, Bože, suze prokapati K’o duh čisti mrtvo tijelo iz groba se podizati A glava mi možda nebo Tvog Prijestola doticati Mlad mjeseče, dični što se lijeskaš poput zore rane Halal bila moja krvca, halal bile moje rane Dok je vijeka za te nije, za moj narod, nestajanje Sloboda je pravo stijega što slobodne živje dane Nezavisnost – hak naroda poklonika Sveistine! Prepjev i prijevod na bosanski: prof. dr. Amina Šiljak-Jesenković <ref>{{Citation|title=Prepjev turske himne na bosanski jezik -İstiklal Marşı Boşnakça Çevirisi|url=https://www.youtube.com/watch?v=dZQef4d4sRE|access-date=29. 10. 2023|language=bs-Latn-BA}}</ref> == Vanjski linkovi == * [http://nationalanthems.me/turkey-istiklal-marsi/ Turkey: ''İstiklal Marşı'' - Audio državne himne Turske, sa podacima i tekstom]{{Mrtav link}} * [https://web.archive.org/web/20110723021704/http://audio.aydogan.net/Istiklal_Marsi.ogg Vokal İstiklal Marşı u Ogg Vorbis] * [https://web.archive.org/web/20100618003611/http://www.esnips.com/doc/d6d12ce5-f3a9-4e78-8eab-5130fe59d27c/B%C3%B6l%C3%BCm-I---%C4%B0stiklal-Mar%C5%9F%C4%B1---%C5%9Eiir/?widget=flash_player_esnips_blue Dramatic Reading of the text of the İstiklal Marşı] * [[:File:Istiklâl Marsi instrumetal.ogg|İstiklal Marşı - Instrumental version]] * [http://www.muzisyenlerkulubu.com/akorlar/guitar.asp?action=downloads&link=161&lessons=%DDstiklal+Mar%FE%FD İstiklal Marşı - Acoustic Guitar version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928003945/http://www.muzisyenlerkulubu.com/akorlar/guitar.asp?action=downloads&link=161&lessons=%DDstiklal+Mar%FE%FD |date=28. 9. 2007 }} * [http://de.youtube.com/watch?v=WnT-05Vdkkg İstiklal Marşı - Electric Guitar version] * [http://www.youtube.com/watch?v=NwL8ie7HUtQ İstiklal Marşı - Baglama version] * [https://web.archive.org/web/20111008164525/http://www.muzikegitimcileri.net/download/eslik/istiklal-marsi.pdf İstiklal Marşı - Guitar Chords in PDF format] * [http://www.youtube.com/watch?v=WPRPaD8Wo6s The Original Composition by Ali Rıfat Çağatay] == Reference == {{refspisak}} {{Turska po temama}} {{Himne Evrope}} [[Kategorija:Državne himne]] [[Kategorija:Sjeverni Kipar]] [[Kategorija:Turska]] 6tvy6cpqlbcg5xgz5a77f4lkvmlf7jr Kurejš 0 30201 3935970 3748217 2026-10-16T17:35:54Z Palapa 383 3935970 wikitext text/x-wiki '''Kurejš''' je arapsko pleme<ref>{{Cite web|url=https://www.haramainvoyages.com/en/everything-you-need-to-know-about-quraysh/|title=Quraysh I Who are they? Haramain Voyages' answer|last=Voyages|first=Haramain|date=2023-03-06|website=Haramain Voyages|language=en-GB|access-date=2026-10-16}}</ref> koje pripada ogranku [[arapi|Arapa]] Adnanija. Pleme je nastanjivalo područje u i oko grada [[mekka|Mekke]] u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]]. Oni su bili čuvari svetoga hrama [[kaba|Kabe]] za koji se smatra da je najstariji [[hram]] ikad podignut. Porijeklo plemena Kurejš veže se za [[Ibrahim]]a (Abrahama po [[Biblija|Bibliji]]) tačnije njegovog sina [[Ismail]]a (Jišmaela). Pripadnik ovog plemena bio je i posljednji Božiji poslanik [[Muhammed]]. Njegov predak u jedanaestom koljenu zvao se Fihr ili Kurejš po kojem je nazvano cijelo pleme. == Također pogledajte == * [[Alidi]] * [[Hašemit]] * [[Muza]] {{Commonscat|Quraish}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Ličnosti i imena u Kur'anu}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Historija Saudijske Arabije]] [[Kategorija:Muhammedov život]] n7gtcydn06svm20dkpidk94hp5lt15d Vilenjak 0 34391 3935828 3850797 2026-10-16T12:40:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935828 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Vilenjak | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.0316 | dužina_stepeni = 18.1121 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 157 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 158267<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Vilenjak u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Viljenjak''' je [[naseljeno mjesto]] u sastavu [[Visoko|Grada Visoko]], u [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom kantonu]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="FZSsifarnik">{{cite web|url=https://fzs.ba/wp-content/uploads/2020/01/Sifarnik-JLS-i-naseljenih-mjesta-u-F-BiH_stanje31122019.pdf|title=Šifarnik jedinica lokalne samouprave i naseljenih mjesta u Federaciji Bosne i Hercegovine (stanje 31. 12. 2019.)|website=Federalni zavod za statistiku|access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Historija == U etnografskom prikazu sela [[Hlapčevići]], zasnovanom na djelu Milenka S. Filipovića ''Visočka nahija'', Vilenjak se navodi kao jedno od sela odnosno zaselaka koji čine širu cjelinu Hlapčevića, uz Brdo, Gunjaču, Hlapčeviće, Okolišće i Radenoviće.<ref name="FilipovicHlapcevici">{{cite web|url=https://www.poreklo.rs/2023/05/21/poreklo-prezimena-selo-hlapcevici-visoko/?script=lat|title=Poreklo prezimena, selo Hlapčevići (Visoko)|date=21. 5. 2023|website=Poreklo|access-date=17. 3. 2026}}</ref> To pokazuje da se naziv ''Viljenjak'' u literaturi o visočkom kraju javlja kao lokalni toponim unutar starije seoske cjeline, prije nego što je u savremenoj administrativno-statističkoj praksi evidentiran kao posebno naseljeno mjesto.<ref name="FZSsifarnik" /><ref name="FilipovicHlapcevici" /> Savremene službene evidencije Federacije Bosne i Hercegovine vode Viljenjak kao posebno naseljeno mjesto u Gradu Visoko.<ref name="FZSsifarnik" /> U lokalnim administrativnim i izbornim obavijestima naselje se povezuje s područjem [[Hlapčevići|Hlapčevića]].<ref name="BirackoMjesto">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2024/09/Obavijest-za-objavu_compressed.pdf|title=Obavijest za objavu|date=18. 9. 2024|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20250728051457/https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2024/09/Obavijest-za-objavu_compressed.pdf|archive-date=28. 7. 2025|url-status=dead}}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Vilenjak | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 158267 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 157 | g2013_bosnjaci = 149 | g2013_srbi = 5 | g2013_hrvati = 1 | g2013_bosanci = 1 | g2013_muslimani = 1 | g1991_ukupno = 157 | g1991_muslimani = 93 | g1991_srbi = 56 | g1991_hrvati = 2 | g1991_jugosloveni = 3 | g1981_ukupno = 124 | g1981_muslimani = 60 | g1981_srbi = 62 | g1981_hrvati = 1 | g1981_jugosloveni = 1 | g1971_ukupno = 72 | g1971_muslimani = 13 | g1971_srbi = 58 | g1971_makedonci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} 32u3smcm6kzbvuvmtfcqyioi7h86sgu Pravougaonik 0 38026 3936076 3701927 2026-10-17T10:43:04Z Ptica soko 178686 3936076 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Rectangle.svg|mini|200px|Pravougaonik]] '''Pravougaonik''' je [[četverougao]], koji pripada [[paralelogram]]ima. Ima četiri prava [[Ugao|ugla]]. Naspramne stranice su uvijek jednake dužine, kao i dijagonale.<ref>{{Cite web|url=https://www.mathsisfun.com/definitions/oblong.html|title="Definition of Oblong"|website=Mathsisfun|access-date=17. 10. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20140514200449/http://www.cimt.plymouth.ac.uk/resources/topics/art002.pdf|title=A Miscellany of Extracts from a Dictionary of Mathematics|last=Tapson, Frank|date=juli 1999|access-date=17. 10. 2026}}</ref> ;Definicija: Paralelogram čiji su svi uglovi jednaki zove se '''pravougaonik'''. ;Teorema: # Pravougaonik ima dvije ose simetrije koje prolaze kroz njihov centar simetrije paralelne su njegovim stranicama i međusobno normalne. # Dijagonale pravougaonika su jednake. Njihov presjek je centar opisane [[Kružnica|kružnice]]. Ako su mu sve stranice jednake dužine, onda je riječ o [[kvadrat]]u. [[Dužina]] dužih stranica se [[Definicija i teorema|definiše]] kao dužina cijelog pravougaonika, a dužina kraćih kao širina pravougaonika. Četverougao je pravougaonik ako je ispunjen jedan od uslova<ref>[https://books.google.ba/books?id=W4acIu4qZvoC&pg=PA53&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false pravougaonik]</ref> #svi uglovi su jednaki #četverougao sa svim pravim uglovima #paralelogran sa najmanje jednim pravim uglom #četverougao kod koga su trouglovi <math>ABD</math> i <math>DAC</math> podudarni # konveksni četverougao sa uzastopnim stranicama <math>a,\ b, \ c,\ d</math> čija je površina <math>\tfrac {1} {4} (A + C) (b + d)</math> #konveksni četverougao sa uzastopnim stranicama <math>a,\ b, \ c,\ d</math> čija je površina s <math>\tfrac{1}{2} \sqrt{(a^2+c^2)(b^2+d^2)}</math>.<ref>{{Cite web |url=http://forumgeom.fau.edu/FG2013volume13/FG201304.pdf |title=površina |access-date=3. 5. 2016 |archive-date=24. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324101323/http://forumgeom.fau.edu/FG2013volume13/FG201304.pdf |url-status=dead }}</ref> == Formule == Površina pravougaonika iznosi <math>P=a\cdot \;b</math> Obim <math>O=2(a+b)</math> Poluobim pravougaonika <math>s=a+b</math> Dijagonala <math>d=\sqrt{a^2 + b^2}</math> r (radijus opisane [[kružnica|kružnice]]): <math>r=\frac{d}{2}</math> [[Uglovi]] između stranica i dijagonala <math>\varphi = arctg(b/a)</math> i <math>\varphi_2 = arctg(a/b)</math> uglovi između dijagonala <math>\phi_1= \pi- 2\varphi_1</math> i <math>\phi_2= \pi- 2\varphi_2</math> <math>\phi_1 + \phi_2 = \pi</math> ==Dijagonala pravougaonika== Dijagonala pravougaonika je duž koja spaja dva njegova tjemena koja nemaju ni jednu zajedničku stranicu. Pravougaonik ima tačno dvije dijagonale, i one su jednakih dužina. <math>d=\sqrt{a^2+b^2}</math> ==Osobine pravougaonika== # pravougaonik je [[paralelogram]] # naspramne stranice pravougaonika su jednake, # svi uglovi pravougaonika su jednaki, # dijagonale pravougaonika su jednake i polove se, # centar opisane [[Kružnica|kružnice]] se nalazi u presjeku dijagonala, # poluprečnik kružnice opisane oko pravougaonika je jednak polovini dijagonale pravougaonika, # u pravougaonik se ne može upisati kružnica. ==Posebni pravougaonici== ===Zlatni pravougaonik=== [[Datoteka:Euclides. Rectángulo áureo.svg]] Pravougaonik čije dužine stranica ispunjavaju uslov <math>\textstyle \frac{a}{b} \, = \, \frac{b}{a - b}</math> je zlatni pravougaonik ==Savršeni pravougaonik== Četverougao je savršen ako ga možemo prekriti kvadratima različite površine. Takav je pravougaonik (32 × 33). Može se podijeliti na 9 kvadrata čije stranice imaju dužinu <math>1, \ 4, \ 7, \ 8,\ 9</math>, <math>10, \ 14,\ 15 \ i \ 18</math> <ref>[http://squaring.net/history_theory/z_moron.html 32*33]</ref><ref>[http://mathworld.wolfram.com/PerfectSquareDissection.html Perfect Square Dissection]</ref> ==Izvori== # http://www.boske.rs/stranice/povrsine_geometrijskih_figura.html #http://formule.pismenizadaci.com/cetvorougao.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308192017/http://formule.pismenizadaci.com/cetvorougao.html |date=8. 3. 2016 }} #http://formule.pismenizadaci.com/pitagorina_teorema.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402164355/http://formule.pismenizadaci.com/pitagorina_teorema.html |date=2. 4. 2016 }} # [http://mathworld.wolfram.com/Rectangle.html Rectangle] # [http://www.mathopenref.com/rectangle.html Rectangle] # [http://www.mathopenref.com/rectanglearea.html Area of a rectangle] ==Reference== {{Commonscat|Rectangles}} {{Mnogouglovi}} [[Kategorija:Vrste četverouglova]] [[Kategorija:Elementarni oblici]] qrg59wykd7lhtrm222xr1rtzo9tn008 3936078 3936076 2026-10-17T11:42:24Z Ptica soko 178686 3936078 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Rectangle.svg|mini|200px|Pravougaonik]] '''Pravougaonik''' (ili '''pravokutnik''') je konveksni [[četverougao]] koji pripada porodici [[Paralelogram|paralelograma]]. Karakteriše ga to što su mu svi unutrašnji uglovi pravi (jednaki <math>90^\circ</math> odnosno <math>\frac{\pi}{2}</math> radijana). Naspramne stranice pravougaonika su uvijek paralelne i jednake dužine, dok su mu obje dijagonale podudarne..<ref>{{Cite web|url=https://www.mathsisfun.com/definitions/oblong.html|title="Definition of Oblong"|website=Mathsisfun|access-date=17. 10. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20140514200449/http://www.cimt.plymouth.ac.uk/resources/topics/art002.pdf|title=A Miscellany of Extracts from a Dictionary of Mathematics|last=Tapson, Frank|date=juli 1999|access-date=17. 10. 2026}}</ref> == Definicija == Paralelogram čiji su svi uglovi međusobno jednaki zove se '''pravougaonik'''. Iz činjenice da je zbir uglova u četverouglu <math>360^\circ</math>, direktno slijedi da svaki od četiri ugla iznosi: : <math>360^\circ : 4 = 90^\circ</math> == Teoreme o pravougaoniku == * Pravougaonik ima dvije ose simetrije koje prolaze kroz njegov centar simetrije (presjek dijagonala)Ove ose paralelne su stranicama i međusobno normalne.(okomite). Dijagonale pravougaonika su jednake.dužine. Njihova tačka presjeka predstavlja centar simetrije ali ujedno i centar opisane [[Kružnica|kružnice]].'''(kružnog luka)'''.''')'''. * '''Kvadrat kao poseban slučaj:''' Ako su sve stranice pravougaonika jednake dužine (<math>a = b</math>), onda je riječ o [[Kvadrat|kvadratu]]. * '''Dimenzije:''' Dužina dužih stranica tradicionalno se definiše kao ''dužina'' (<math>a</math>), a dužina kraćih kao ''širina'' (<math>b</math>) pravougaonika. == Ekvivalentni uslovi (Kriteriji) == Proizvoljni konveksni četverougao je pravougaonik ako i samo ako je ispunjen barem jedan od sljedećih uslova: # Svi unutrašnji uglovi su međusobno jednaki. # Četverougao ima sva četiri prava ugla (<math>90^\circ</math>). # Paralelogram ima najmanje jedan prav ugao. # Trouglovi <math>\triangle ABD</math> i <math>\triangle DAC</math> su podudarni (<math>\triangle ABD \cong \triangle DAC</math>). # Površina konveksnog četverougla sa uzastopnim stranicama <math>a, b, c, d</math> i naspramnim uglovima <math>A</math> i <math>C</math> jednaka je: <math>P = \frac{1}{4}(a+c)(b+d)</math> # Površina konveksnog četverougla sa uzastopnim stranicama <math>a, b, c, d</math> iznosi: : <math>P = \frac{1}{2}\sqrt{(a^2+c^2)(b^2+d^2)}</math><ref>{{Cite web |url=http://forumgeom.fau.edu/FG2013volume13/FG201304.pdf |title=površina |access-date=3. 5. 2016 |archive-date=24. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324101323/http://forumgeom.fau.edu/FG2013volume13/FG201304.pdf |url-status=dead }}</ref> == Formule == Ukoliko su poznate dužine stranica <math>a</math> i <math>b</math>, koriste se sljedeći matematički proračuni: Površina <math>(P)</math> : <math>P=a\cdot \;b</math> Obim <math>(O)</math> : <math>O=2(a+b)</math> Poluobim <math>(s)</math> : <math>s=a+b</math> Dijagonala <math>(d)</math>: <math>d=\sqrt{a^2 + b^2}</math> Poluprečnik opisane [[kružnica|kružnice]]) <math>r</math>: <math>r=\frac{d}{2}</math> === Uglovi između stranica i dijagonala === Uglovi koje dijagonale zaklapaju sa stranicama izračunavaju se preko trigonometrijskih funkcija: : <math>\varphi_1 = \text{arctg}\left(\frac{b}{a}\right)</math> i <math>\varphi_2 = \text{arctg}\left(\frac{a}{b}\right)</math> Oštri i tupi uglovi između samih dijagonala u tački njihovog presjeka iznose: <math>\phi_1= \pi- 2\varphi_1</math> i <math>\phi_2= \pi- 2\varphi_2</math> , <math>\phi_1 + \phi_2 = \pi</math> (odnosno <math>180^\circ</math>). ==Dijagonala pravougaonika== Dijagonala pravougaonika je duž koja spaja dva njegova tjemena koja nemaju ni jednu zajedničku stranicu. Pravougaonik ima tačno dvije dijagonale, i one su jednakih dužina. <math>d=\sqrt{a^2+b^2}</math> ==Osobine pravougaonika== # pravougaonik je ujedno i [[paralelogram]] # naspramne stranice su paralelne i jednake, # svi uglovi pravougaonika su jednaki, # dijagonale su jednakih dužina i polove se sijeku se tačno na polovini), # Oko svakog pravougaonika se <nowiki>'''može opisati kružnica'''</nowiki>, a njen centar leži u presjeku dijagonala. # poluprečnik kružnice opisane oko pravougaonika je jednak polovini dijagonale pravougaonika, # opšti pravougaonik se <nowiki>'ne može upisati kružnica'''</nowiki> (upisivanje je moguće isključivo ako je pravougaonik kvadrat). ==Posebni pravougaonici== ===Zlatni pravougaonik=== [[Datoteka:Euclides._Rectángulo_áureo.svg|desno|Zlatni pravougaonik sa odnosom stranica zlatnog reza.dimenzije.]] '''Zlatni pravougaonik''' je onaj kod kojeg odnos dužina stranica ispunjava uslov zlatnog reza : : <math>\frac{a}{b} = \frac{b}{a-b} = \varphi \approx 1,618</math> Ovaj pravougaonik ima jedinstvenu osobinu: ako od njega odsječemo kvadrat stranice <math>b</math>, preostali dio je ponovo zlatni pravougaonik manje ==Savršeni pravougaonik== Pravougaonik se naziva '''savršenim''' ukoliko se njegova unutrašnjost može potpuno i bez ostatka prekriti konačnim brojem kvadrata koji su svi '''različitih površina (dimenzija)'''. Najmanji mogući savršeni pravougaonik (sa najmanjim brojem kvadrata) otkriven je sa dimenzijama '''32 × 33'''. Njega čini tačno '''9 različitih kvadrata''' čije su dužine stranica <math>1, \ 4, \ 7, \ 8,\ 9</math>, <math>10, \ 14,\ 15 \ i \ 18</math> <ref>[http://squaring.net/history_theory/z_moron.html 32*33]</ref><ref>[http://mathworld.wolfram.com/PerfectSquareDissection.html Perfect Square Dissection]</ref> Ukupna površina se jednostavno provjerava zbirom površina pojedinačnih kvadrata: : <math>1^2 + 4^2 + 7^2 + 8^2 + 9^2 + 10^2 + 14^2 + 15^2 + 18^2 = 1056</math> Što tačno odgovara površini samog pravougaonika: <math>32 \times 33 = 1056</math> ==Izvori== # http://www.boske.rs/stranice/povrsine_geometrijskih_figura.html #http://formule.pismenizadaci.com/cetvorougao.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308192017/http://formule.pismenizadaci.com/cetvorougao.html |date=8. 3. 2016 }} #http://formule.pismenizadaci.com/pitagorina_teorema.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402164355/http://formule.pismenizadaci.com/pitagorina_teorema.html |date=2. 4. 2016 }} # [http://mathworld.wolfram.com/Rectangle.html Rectangle] # [http://www.mathopenref.com/rectangle.html Rectangle] # [http://www.mathopenref.com/rectanglearea.html Area of a rectangle] ==Reference== {{Commonscat|Rectangles}} {{Mnogouglovi}} [[Kategorija:Vrste četverouglova]] [[Kategorija:Elementarni oblici]] hlluuedl55qxrbr5x9amtfx6lkua07u 3936079 3936078 2026-10-17T11:53:35Z Ptica soko 178686 3936079 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:Rectangle.svg|mini|200px|Pravougaonik]] '''Pravougaonik''' (ili '''pravokutnik''') je konveksni [[četverougao]] koji pripada porodici [[Paralelogram|paralelograma]]. Karakteriše ga to što su mu svi unutrašnji uglovi pravi (jednaki <math>90^\circ</math> odnosno <math>\frac{\pi}{2}</math> radijana). Naspramne stranice pravougaonika su uvijek paralelne i jednake dužine, dok su mu obje dijagonale podudarne..<ref>{{Cite web|url=https://www.mathsisfun.com/definitions/oblong.html|title="Definition of Oblong"|website=Mathsisfun|access-date=17. 10. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20140514200449/http://www.cimt.plymouth.ac.uk/resources/topics/art002.pdf|title=A Miscellany of Extracts from a Dictionary of Mathematics|last=Tapson, Frank|date=juli 1999|access-date=17. 10. 2026}}</ref> == Definicija == Paralelogram čiji su svi uglovi međusobno jednaki zove se '''pravougaonik'''. Iz činjenice da je zbir uglova u četverouglu <math>360^\circ</math>, direktno slijedi da svaki od četiri ugla iznosi: : <math>360^\circ : 4 = 90^\circ</math> == Teoreme o pravougaoniku == * Pravougaonik ima dvije ose simetrije koje prolaze kroz njegov centar simetrije (presjek dijagonala)Ove ose paralelne su stranicama i međusobno normalne.(okomite). Dijagonale pravougaonika su jednake.dužine. Njihova tačka presjeka predstavlja centar simetrije ali ujedno i centar opisane [[Kružnica|kružnice]].'''(kružnog luka)'''.''')'''. * '''Kvadrat kao poseban slučaj:''' Ako su sve stranice pravougaonika jednake dužine (<math>a = b</math>), onda je riječ o [[Kvadrat|kvadratu]]. * '''Dimenzije:''' Dužina dužih stranica tradicionalno se definiše kao ''dužina'' (<math>a</math>), a dužina kraćih kao ''širina'' (<math>b</math>) pravougaonika. == Ekvivalentni uslovi (Kriteriji) == Proizvoljni konveksni četverougao je pravougaonik ako i samo ako je ispunjen barem jedan od sljedećih uslova: # Svi unutrašnji uglovi su međusobno jednaki. # Četverougao ima sva četiri prava ugla (<math>90^\circ</math>). # Paralelogram ima najmanje jedan prav ugao. # Trouglovi <math>\triangle ABD</math> i <math>\triangle DAC</math> su podudarni (<math>\triangle ABD \cong \triangle DAC</math>). # Površina konveksnog četverougla sa uzastopnim stranicama <math>a, b, c, d</math> i naspramnim uglovima <math>A</math> i <math>C</math> jednaka je: <math>P = \frac{1}{4}(a+c)(b+d)</math> # Površina konveksnog četverougla sa uzastopnim stranicama <math>a, b, c, d</math> iznosi: : <math>P = \frac{1}{2}\sqrt{(a^2+c^2)(b^2+d^2)}</math><ref>{{Cite web |url=http://forumgeom.fau.edu/FG2013volume13/FG201304.pdf |title=površina |access-date=3. 5. 2016 |archive-date=24. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240324101323/http://forumgeom.fau.edu/FG2013volume13/FG201304.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20240214064939/https://forumgeom.fau.edu/FG2013volume13/FG201304.pdf|title=Five Proofs of an Area Characterization of Rectangles|last=Martin Josefsson|website=Forum Geometricorum|access-date=17. 10. 2026}}</ref> == Formule == Ukoliko su poznate dužine stranica <math>a</math> i <math>b</math>, koriste se sljedeći matematički proračuni: Površina <math>(P)</math> : <math>P=a\cdot \;b</math> Obim <math>(O)</math> : <math>O=2(a+b)</math> Poluobim <math>(s)</math> : <math>s=a+b</math> Dijagonala <math>(d)</math>: <math>d=\sqrt{a^2 + b^2}</math> Poluprečnik opisane [[kružnica|kružnice]]) <math>r</math>: <math>r=\frac{d}{2}</math> === Uglovi između stranica i dijagonala === Uglovi koje dijagonale zaklapaju sa stranicama izračunavaju se preko trigonometrijskih funkcija: : <math>\varphi_1 = \text{arctg}\left(\frac{b}{a}\right)</math> i <math>\varphi_2 = \text{arctg}\left(\frac{a}{b}\right)</math> Oštri i tupi uglovi između samih dijagonala u tački njihovog presjeka iznose: <math>\phi_1= \pi- 2\varphi_1</math> i <math>\phi_2= \pi- 2\varphi_2</math> , <math>\phi_1 + \phi_2 = \pi</math> (odnosno <math>180^\circ</math>). ==Dijagonala pravougaonika== Dijagonala pravougaonika je duž koja spaja dva njegova tjemena koja nemaju ni jednu zajedničku stranicu. Pravougaonik ima tačno dvije dijagonale, i one su jednakih dužina. <math>d=\sqrt{a^2+b^2}</math> ==Osobine pravougaonika== # pravougaonik je ujedno i [[paralelogram]] # naspramne stranice su paralelne i jednake, # svi uglovi pravougaonika su jednaki, # dijagonale su jednakih dužina i polove se sijeku se tačno na polovini), # Oko svakog pravougaonika se <nowiki>'''može opisati kružnica'''</nowiki>, a njen centar leži u presjeku dijagonala. # poluprečnik kružnice opisane oko pravougaonika je jednak polovini dijagonale pravougaonika, # opšti pravougaonik se <nowiki>'ne može upisati kružnica'''</nowiki> (upisivanje je moguće isključivo ako je pravougaonik kvadrat). ==Posebni pravougaonici== ===Zlatni pravougaonik=== [[Datoteka:Euclides._Rectángulo_áureo.svg|desno|Zlatni pravougaonik sa odnosom stranica zlatnog reza.dimenzije.]] '''Zlatni pravougaonik''' je onaj kod kojeg odnos dužina stranica ispunjava uslov zlatnog reza : : <math>\frac{a}{b} = \frac{b}{a-b} = \varphi \approx 1,618</math> Ovaj pravougaonik ima jedinstvenu osobinu: ako od njega odsječemo kvadrat stranice <math>b</math>, preostali dio je ponovo zlatni pravougaonik manje ==Savršeni pravougaonik== Pravougaonik se naziva '''savršenim''' ukoliko se njegova unutrašnjost može potpuno i bez ostatka prekriti konačnim brojem kvadrata koji su svi '''različitih površina (dimenzija)'''. Najmanji mogući savršeni pravougaonik (sa najmanjim brojem kvadrata) otkriven je sa dimenzijama '''32 × 33'''. Njega čini tačno '''9 različitih kvadrata''' čije su dužine stranica <math>1, \ 4, \ 7, \ 8,\ 9</math>, <math>10, \ 14,\ 15 \ i \ 18</math> <ref>[http://squaring.net/history_theory/z_moron.html 32*33]</ref><ref>[http://mathworld.wolfram.com/PerfectSquareDissection.html Perfect Square Dissection]</ref> Ukupna površina se jednostavno provjerava zbirom površina pojedinačnih kvadrata: : <math>1^2 + 4^2 + 7^2 + 8^2 + 9^2 + 10^2 + 14^2 + 15^2 + 18^2 = 1056</math> Što tačno odgovara površini samog pravougaonika: <math>32 \times 33 = 1056</math> ==Izvori== # http://www.boske.rs/stranice/povrsine_geometrijskih_figura.html #http://formule.pismenizadaci.com/cetvorougao.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308192017/http://formule.pismenizadaci.com/cetvorougao.html |date=8. 3. 2016 }} #http://formule.pismenizadaci.com/pitagorina_teorema.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402164355/http://formule.pismenizadaci.com/pitagorina_teorema.html |date=2. 4. 2016 }} # [http://mathworld.wolfram.com/Rectangle.html Rectangle] # [http://www.mathopenref.com/rectangle.html Rectangle] # [http://www.mathopenref.com/rectanglearea.html Area of a rectangle] ==Reference== {{Commonscat|Rectangles}} {{Mnogouglovi}} [[Kategorija:Vrste četverouglova]] [[Kategorija:Elementarni oblici]] emd265c0lsjgzgvgvgcoms0pcllg3ew 220. p. n. e. 0 39859 3935971 3935028 2026-10-16T17:36:40Z Palapa 383 3935971 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|220}} {{Godina u drugim kalendarima}} Godina 220. p.n.e. bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Levina/Katula i Scevole/Fila<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 534. Ab urbe condita). Oznaka 220. p.n.e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 220. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|220 BC}} pk82dt5y30z9bfvb99312h5vqn1spe7 316. p. n. e. 0 39958 3935924 3651439 2026-10-16T15:38:04Z Palapa 383 3935924 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|316}}{{Godina u drugim kalendarima}} Godina 316. p.n.e. bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Rutila i Lene<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 438. Ab urbe condita). Oznaka 316. p.n.e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 316. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|316 BC}} m6e3emaqy3e6lm3jsiy0cysfiwvg2ct 497. p. n. e. 0 40142 3935936 3651582 2026-10-16T16:27:48Z Palapa 383 3935936 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|497}}Godina 497. p.n.e. bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Atratina i Augurina<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 257. Ab urbe condita). Oznaka 497. p.n.e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == * Potideju pogađa [[cunami]]. * Osnovan grad Tianjin. * [[Jonski ustanak]]: [[Perzijsko carstvo|Perzijanci]] ponovno zauzimaju [[Kipar]]. == 497. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == * [[Onesil]], kiparski kralj. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 1kcfs3iq1xg7s7633qizmj2oqirul3a 498. p. n. e. 0 40143 3935928 3826716 2026-10-16T16:01:07Z Palapa 383 3935928 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|498}}Godina 498. p.n.e. bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Sicilije i Flava<ref>{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties & Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}</ref> (ili, rjeđe, godina 256. Ab urbe condita). Oznaka 498. p.n.e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == * [[Aleksandar I, kralj Makedonije|Aleksandar I]] nasljeđuje svog oca [[Aminta|Amintu]] I kao kralj [[Makedonija|Makedonije]]. * Jonski ustanak: [[Atena]] i [[Eretrija]] odgovaraju na jonski poziv za pomoć protiv [[Perzija|Perzije]] i šalju ekspediciju koja će opsjesti i opustošiti [[Sard]], glavni grad perzijske satrapije [[Lidija|Lidije]]. Artafern, perzijski satrap koji je opsjedao Milet, potukao grčku vojsku. * [[Jonski ustanak]]: [[Kaunos]], [[Karija]], [[Bizantij]] i gradovi Helesponta se priključuju ustanku protiv [[Perzijanaci|Perzijanaca]], isto kao i [[Kipar]] pod vodstvom [[Onesil]]a, koji je prognao svog pro-perzijskog brata [[Gorg]]a iz dvora u [[Salamina (višeznačnica)|Salamini]]. * Nakon ubistva [[Kleandar|Kleandra]], tiranin Gele, vlast preuzima njegov brat [[Hipokrat]], te porazivši Sikule, osvaja halkdičke gradove [[Gallipoli]], [[Leontini]], [[Naksos]] i [[Zankle]] (današnja [[Messina]]), kao i sirakuški grad [[Kamarinu]]. Osvajanje same [[Sirakuza|Sirakuze]] je spriječio savez [[Korint]]a i [[Korkira|Korkire]]. == 498. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == * Aminta I, kralj Makedonije (r. cca. 540. p. n. e.) * Kleandar, tiranin Gela == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} m0x7q9xi5kpy4wr8zd2qr8hbwkj8k9m 583. p. n. e. 0 40229 3935926 3653359 2026-10-16T15:55:55Z Palapa 383 3935926 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|583}}Ovo je članak o 583. godini p. n. e.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == === Grčka === *luka Lepanto (Nafpaktos) u Korintskom zalivu uništena u zemljotresu === Babilon === *Babilonski Kralj Nebuchadnezzar II osvojio Kraljevstvo Edom. *Babilonci započinju opsadu Tira.<ref name="v198">Vogelstein 1950–51, p. 198</ref><ref name="g179">Garstad 2016, p. 179</ref><ref name="e186">Ephʿal 2003, p. 186</ref> === Kina === *Zhou Dinastija osvaja kraljevstvo Wu, Pokrajina Jiangxi. == 583. p. n. e. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 5duwfepod2mbwrul659gmmn7cp7dlew 584. p. n. e. 0 40230 3935925 3653358 2026-10-16T15:42:06Z Palapa 383 3935925 wikitext text/x-wiki {{godina PNE|584}}Ovo je članak o 584. godini p. n. e.{{Godina u drugim kalendarima}} == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 584. p. n. e. u temama == Riječ '''Hellènes''' u širem smislu, po prvi put se pojavljuje u vrijeme posveta Échembrote-a, koji se zahvaljuje Heraklu za njegovu pobjedu na Javnim igrama. Tekst se odnosi na XLVIII-tu Olimpijadu, što čini mogućim da datira iz 584. P.n.e. == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|584 BC}} pgdvso7vg56oz0c2u20hnpw4vsei16e 490-e p. n. e. 0 40807 3935927 3653863 2026-10-16T15:58:57Z Palapa 383 3935927 wikitext text/x-wiki {{Decenija PNE|50}}Ovaj članak se odnosi na period od 499. do 490. godine prije nove ere. == Događaji == * [[499. p. n. e.]] — [[Aristagora]], po nalogu [[Perzijsko Carstvo|Perzijskog Carstva]] vodi neuspjeli napad na [[Naksos]], što je povod za početak [[Jonski ustanak|Jonskog ustanka]]. * [[498. p. n. e.]] — [[Lentini|Leontini]] pokorava [[Hipokrat od Gele]]. * 498. p. n. e. — [[Aleksandar I od Makedonije|Aleksandar I]] nasljeđuje svog oca [[Aminta I od Makedonije|Amintu I]] kao kralj [[Antička Makedonija|Makedonije]]. * [[497. p. n. e.]] — [[Potideja|Potideju]] pogađa [[tsunami]]. * [[496. p. n. e.]] — [[Bitka kod Jezera Regillus]]: Legendarna rana [[Rimska Republika|rimska]] pobjeda na [[Etrurska civilizacija|Etrurcima]] ili [[Latini]]ma. * 496. p. n. e. — [[Kralj Goujian od Yuea|ralj Goujian]] od [[Yue (država)|Yuea]] pobjeđuje i protjeruje [[Kralj Fuchai od Wua|kralja Fuchaia]] od [[Wu (država)|Wu]] i stječe privremenu hegemoniju u [[Kina|Kini]] pred kraj perioda [[Period Proljeća i Jeseni|Proljeća i Jeseni]]. * [[495. p. n. e.]] — Podignut [[Merkur]]ov [[hram]] kraj [[Circus Maximus]]a u [[Rim]]u. * [[494. p. n. e.]] — [[Bitka kod Lade]] u kojoj su Perzijanci zauzeli [[Jonija|Joniju]] i okončali Jonski ustanak. * 494. p. n. e. — U Rimu izabrana prva dva [[tribuni|plebejska tribuna]] i prva [[edili|plebejska edila]]. * 493. p. n. e. — Sagrađena [[Atena|atenska]] luka [[Pirej]]. * 493. p. n. e. — [[Rim]]ski vojskovođa [[Koriolan]] osvaja [[Volščani|volščanski]] grad [[Corioli]]. * [[492. p. n. e.]] — Prva ekspedicija perzijskog kralja [[Darije Veliki|Darija Velikog]] protiv [[Grčka|Grčke]], pod vođstvom njegovog zeta [[Mardonije|Mardonija]]. * [[491. p. n. e.]] — [[Leotihida II]] nasljeđuje svog rođaka [[Demarat]]a akao kralj [[Sparta|Sparte]]. * 491. p. n. e. — [[Gelon]] postaje [[tiranin]] [[Gela|Gele]]. * [[12. septembar]] [[490. p. n. e.]] — [[Bitka kod Maratona]]. * 490. p. n. e. — [[Fidipid (maratonac)|Fidipid]] trči 40 kilometara od [[Maraton (Grčka)|Maratona]] do Atene. {{Commonscat|490s BC}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 1y9pkxy1d6cutb7n0wsp517qlrjtz2w Aleksandar Bečanović 0 54957 3936048 3926052 2026-10-16T21:15:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936048 wikitext text/x-wiki '''Aleksandar Bečanović''' ([[Bar]], [[1971]].), [[Crna Gora|crnogorski]] pjesnik, prozaik, prevodilac, književni i filmski kritičar.<ref>{{Cite web|url=https://euprizeliterature.eu/author/aleksandar-becanovic|title=Aleksandar Bečanović {{!}} EU Prize for Literature|website=euprizeliterature.eu|access-date=20. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231201024000/https://www.euprizeliterature.eu/author/aleksandar-becanovic|archive-date=1. 12. 2023|url-status=dead}}</ref> Radio je kao urednik kulture u crnogorskom sedmičniku [[Monitor (tjednik)|Monitor]], sada je u uredništvu časopisa za kulturu Plima i Ars. Dobitnik je književne nagrade [[Risto Ratković]] za najbolju knjigu poezije u [[Crna Gora|Crnoj Gori]] [[2002]]. Prevodi s engleskog, većinom filmsku teoriju. == Djela == Do sada je objavio: *''Ulisova daljina'', pjesme, [[1994]]. *''Jeste'', pjesme, [[1996]]. *''Ostava'', pjesme, [[1998]]. *''Mjesta u pismu'', pjesme, [[2001]]. *''Očekujem što će iz svega proizaći'', priče, [[2005]]. *''Žanr u savremenom filmu'', kritike, [[2005]]. == Reference == {{Refspisak}} {{Crna Gora portal}} {{DEFAULTSORT:Bečanović, Aleksandar}} [[Kategorija:Crnogorski pisci]] ijqazdvw2egq70bhzsmaql7n1sjxx83 Vitamin B5 0 56134 3935934 3923114 2026-10-16T16:20:52Z Palapa 383 3935934 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} [[Datoteka:(R)-Pantothenic acid Formula V.1.svg|desno|mini|Strukturna formula pantotenske kiseline]] '''Pantotenska kiselina''' sastavni je dio [[Enzim|enzima]] bitnih za čovjekov [[metabolizam]].<ref>{{Cite web|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/PantothenicAcid-HealthProfessional/|title=Office of Dietary Supplements - Pantothenic Acid|website=ods.od.nih.gov|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref> Pripada kompleksu [[Vitamin B3|vitamina B]]. Veoma je rasprostranjena: ima je u [[Jetra|jetri]], [[bubreg]]u, [[Kvasci|kvascu]]. Rastvorljiva je u vodi. Neophodna je za sintezu [[Koenzim A|koenzima A]]<ref name="lpi">{{cite web|url=http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/pa/|title=Pantothenic acid|date=1 July 2015|publisher=Linus Pauling Institute at Oregon State University. Micronutrient Information Center|access-date=27 November 2020}}</ref><ref name="PKIN2012Panto">{{cite book|last1=Miller|first1=JW|title=Present Knowledge in Nutrition, Eleventh Edition|last2=Rucker|first2=RB|publisher=Academic Press (Elsevier)|year=2020|isbn=978-0-323-66162-1|editor=BP Marriott|location=London, United Kingdom|pages=273–88|chapter=Pantothenic Acid|editor2=DF Birt|editor3=VA Stallings|editor4=AA Yates}}</ref><ref name="DRItext">{{cite book|last1=Institute of Medicine|title=Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline|publisher=The National Academies Press|year=1998|isbn=978-0-309-06554-2|location=Washington, DC|pages=357–373|chapter=Pantothenic Acid|author1-link=Institute of Medicine|access-date=2017-08-29|chapter-url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=6015&page=357}}</ref> koji igra važnu ulogu pri sintezi i degradaciji masti. Također utiče na rast. Također učestvuje u metabolizmu [[ugljikohidrati|ugljikohidrata]], [[masti]], [[proteini|proteina]], te sintezi [[holesterol]]a. Pored toga, uključena je i u sintezu steroidnih [[hormon]]a. Pantotenska kiselina je vitamin rastvorljiv u vodi, jedan od vitamina B grupe. Sintetizira se iz aminokiseline β-alanina i pantoične kiseline (vidi slike biosinteze i strukture koenzima A). Za razliku od vitamina E ili vitamina K, koji se javljaju u nekoliko hemijski srodnih oblika poznatih kao vitamini, pantotenska kiselina je samo jedan hemijski spoj. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Vitamini}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Pantothenic acid}} [[Kategorija:B vitamini]] [[Kategorija:Alkoholi]] [[Kategorija:Karboksamidi]] [[Kategorija:Karboksilne kiseline]] [[Kategorija:Primarni alkoholi]] [[Kategorija:Sekundarni alkoholi]] idi9xmtj8xg2qgi7xp3f4f6l3t8ofgd Arnautovići 0 62834 3936063 3934540 2026-10-17T00:00:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936063 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Arnautovići | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = Krunidbeno mjesto bosanskih kraljeva 2.jpg | opis_slike = Krunidbeno mjesto bosanskih kraljeva | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | mapframe = yes | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.0085 | dužina_stepeni = 18.1728 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 466 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 157350<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=19. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Arnautovići u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Arnautovići''' su [[naseljeno mjesto]] u [[Visoko|gradu Visokom]], u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], poznato po arheološkom području [[Mile (Visoko)|Mili]], jednom od najvažnijih lokaliteta [[Srednjovjekovna Bosna|srednjovjekovne Bosne]].<ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/ArnautoviciBH%20kompl.pdf|title=Arheološko područje Mile - Krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva, Arnautovići|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Naselje se nalazi u Visočkom polju, na desnoj obali [[Bosna (rijeka)|rijeke Bosne]], blizu ušća rječice Gorušice.<ref name="KONS">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/ArnautoviciBH%20kompl.pdf|title=Arheološko područje Mile - Krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva, Arnautovići|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Okruženo je visokim nasipom željezničke pruge, cestom i koritom rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]]. Oko 2&nbsp;km je udaljeno od stare varoši [[Podvisoki|Podvisokog]], a još bliže su [[Biskupići]] i [[Moštre (srednji vijek)|Moštre]], poznati politički i kulturni centri [[Srednjovjekovna Bosna|srednjovjekovne Bosne]]. Prema sjeveru je tuda vodio put za poznata historijska i kulturna srednjovjekovna mjesta [[Kraljeva Sutjeska|Sutjesku]] i [[Bobovac]], a prema jugu za Podvisoki, Milodraž i [[Fojnica|Fojnicu]]. == Historija == === Starija prošlost === Područje Arnautovića pripada širem prostoru Visočke kotline, koji je bio naseljen još u [[neolit]]u. Arheološka istraživanja u Visočkom bazenu uvrštavaju lokalitet Arnautovići među poznata neolitska nalazišta ovog područja.<ref>{{cite journal|last1=Vander Linden|first1=Marc|last2=Pandžić|first2=Ivana|last3=Orton|first3=David|last4=Vanderheyden|first4=Valérie|last5=Drejaj|first5=Mioara|last6=Hofmann|first6=Robert|year=2014|title=New radiocarbon dates for the Neolithic period in Bosnia & Herzegovina|url=https://www.anubih.ba/godisnjak/god43/Godisnjak%2043-1.pdf|journal=Godišnjak / Jahrbuch Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|volume=43|pages=33–63|access-date=17. 3. 2026}}</ref> Na području Mila-Arnautovića zabilježeni su i ostaci iz [[Kasna antika|kasnoantičkog]] i [[Rimsko Carstvo|rimskog]] perioda.<ref name="Historijski osvrt">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/posjetite-grad/kulturno-historijsko-naslijedje/historijski-osvrt/|title=Historijski osvrt|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260510142134/https://www.visoko.gov.ba/posjetite-grad/kulturno-historijsko-naslijedje/historijski-osvrt/|archive-date=10. 5. 2026|url-status=dead}}</ref><ref name="VisokoMili">{{cite web|url=https://www.zavicajnimuzej.com/arheolosko-podrucje-mili/|title=Arheološko područje Mili/Arnautovići|date=13. 2. 2016|website=Zavičajni muzej Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> === Srednji vijek === Najveći historijski značaj Arnautovići imaju zbog lokaliteta Mili, koji je u srednjem vijeku predstavljao političko, vjersko i ceremonijalno središte bosanske države.<ref name="KONS" /><ref name="VisokoMili" /> Prema podacima [[Zavičajni muzej Visoko|Zavičajnog muzeja Visoko]] i [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]], Mili su bili mjesto održavanja [[Stanak|stanka]] bosanske vlastele, mjesto čuvanja i izdavanja isprava (''locus credibilis'') te jedno od glavnih crkvenih središta srednjovjekovne Bosne.<ref name="VisokoMili" /><ref name="Zaštita nacionalnog blaga">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/zastita-nacionalnog-blaga/|title=Zaštita nacionalnog blaga|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> Na lokalitetu se nalazila crkva sv. Nikole i franjevački samostan, a u historiografiji se Mili povezuju s krunisanjem bosanskih kraljeva od [[Tvrtko I Kotromanić|Tvrtka I Kotromanića]] do [[Stjepan Tomaš|Stjepana Tomaša]].<ref>{{cite journal|last=Zadro|first=Dejan|year=2004|title=Srednjovjekovna franjevačka crkva sv. Nikole u Milima (Arnautovići kod Visokog). Kritički osvrt na dosadašnja povijesno-arheološka istraživanja|url=https://www.academia.edu/856482/Srednjovjekovna_franjeva%C4%8Dka_crkva_sv_Nikole_u_Milima_Arnautovi%C4%87i_kod_Visokog_Kriti%C4%8Dki_osvrt_na_dosada%C5%A1nja_povijesno_arheolo%C5%A1ka_istra%C5%BEivanja|journal=Prilozi|access-date=17. 3. 2026}}</ref> Na istom mjestu sahranjeni su [[Stjepan II Kotromanić]] i kralj [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtko I]], što Arnautoviće svrstava među ključna mjesta političke historije srednjovjekovne Bosne.<ref name="Historijski osvrt"/><ref name="VisokoMili" /> === Novi vijek i savremeno doba === Današnji naziv naselja potječe iz [[17. stoljeće|17.]] ili [[18. stoljeće|18. stoljeća]], dok je u srednjem vijeku ovo mjesto bilo poznato kao Mile.<ref name="KONS" /><ref>{{cite web|url=https://www.zavicajnimuzej.com/spomenici/|title=Nacionalni spomenici|website=Zavičajni muzej Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> Arheološka istraživanja na lokalitetu započela su 1909–1910. pod nadzorom [[Karl Patsch|Karla Patscha]], a obnovljena su u drugoj polovini 20. stoljeća, posebno u radovima koje je vodio [[Pavao Anđelić]].<ref name="Zaštita nacionalnog blaga"/><ref>{{cite journal|last1=Kaljanac|first1=Adnan|last2=Hadžihasanović|first2=Jesenko|year=2020|title=Rezultati zaštitnih arheoloških istraživanja oko lokaliteta nacionalnog spomenika Arheološko područje Mili – Krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva, Arnautovići, općina Visoko (terenski dio)|url=https://www.researchgate.net/publication/369553603_Rezultati_zastitnih_arheoloskih_istrazivanja_oko_lokaliteta_nacionalnog_spomenika_Arheolosko_podrucje_Mili_-_Krunidbena_i_grobna_crkva_bosanskih_kraljeva_Arnautovici_opcina_Visoko_terenski_dio|journal=Radovi Zavičajnog muzeja – Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila je 2003. godine arheološko područje Mile – krunidbenu i grobnu crkvu bosanskih kraljeva u Arnautovićima [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONS" /> U savremenom administrativnom ustrojstvu Arnautovići su i [[mjesna zajednica]] na području Grada Visoko.<ref>{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/grad/lokalna-samouprava/mjesne-zajednice/|title=Mjesne zajednice|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260420025040/https://www.visoko.gov.ba/grad/lokalna-samouprava/mjesne-zajednice/|archive-date=20. 4. 2026|url-status=dead}}</ref> Na današnji izgled područja poseban utjecaj imala je gradnja [[Pruga Šamac – Sarajevo|željezničke pruge 1947. godine]]. Tom prilikom ruševine su grubo poravnate i na njima podignute barake za smještaj [[Omladinske radne akcije|omladinskih radnih brigada]]. Kasnije je izgrađena cesta, kojom je područje zajedno sa crkvom presječeno na dva dijela. Uz put su građeni privatni stambeni objekti, od kojih se jedan nalazi neposredno uz lokalitet. == Značaj == Arnautovići zauzimaju posebno mjesto u historiji [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] jer se u njima nalazi jedan od najvažnijih lokaliteta za proučavanje razvoja srednjovjekovne bosanske države, bosanske vladarske ideologije i crkvene organizacije.<ref name="KONS" /><ref name="VisokoMili" /> Zbog toga se naselje često navodi zajedno s lokalitetima [[Stari grad Visoki|Visoki]], [[Moštre]] i [[Biskupići]] kao dio jezgre srednjovjekovnog visočkog političkog prostora.<ref name="Historijski osvrt"/> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Arnautovići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 157350 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 19. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 466 | g2013_bosnjaci = 454 | g2013_muslimani = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 8 | g1991_ukupno = 487 | g1991_muslimani = 479 | g1991_srbi = 5 | g1991_jugosloveni = 2 | g1981_ukupno = 445 | g1981_muslimani = 403 | g1981_srbi = 4 | g1981_hrvati = 1 | g1981_jugosloveni = 36 | g1981_albanci = 1 | g1971_ukupno = 392 | g1971_muslimani = 376 | g1971_srbi = 14 | g1971_hrvati = 1 | g1971_albanci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} d7f82zmognuu7ssqt6id8neom9zncgn Čudo od djeteta (zbirka priča) 0 63742 3935949 3851678 2026-10-16T16:56:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935949 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} Zbirka [[priča]] za djecu koju je napisao [[Bosna i Hercegovina|bosansko-hercegovački]] književnik [[Advan Hozić]]<ref name="bh-leksikon.ba">http://www.bh-leksikon.ba/index.php?sid=546{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> nudi čitaocu pogled na djecu u đačkim danima prožet humorom. To je humor lagan, humor koji opušta. Djeca su nestašna i problematična, ali pisac poručuje da nijedan dječiji problem nije nerješiv, za svaki se nađe rješenje. U priči "Čudo od djeteta" mali Tvrtko je predstavljao problem i roditeljima i nastavnicima. Roditelji su željeli da on bude kao stariji brat, a nastavnici da bude kao ostali đaci. Ali, Tvrtko se nije uklapao u te njihove norme. Od rođenja nije bio kao ostala djeca. Čim je otvorio usta da zaplače iznikla su mu dva zuba. Sa četiri mjeseca je puzao, sa osam prohodao, a sa četrnaest progovorio. U trećoj godini života je naučio da pliva, a u petoj da čita. U školi je bio miran, ali je krišom čitao stripove i crtao avione i leteće tanjire. Nastavnici su bili u uvjerenju da Tvrtko ništa ne zna i da je loš đak. Ali, gle čuda: ugleda ga nastavnica muzičkog u parku kako svira na gitari i pjeva pjesme na engleskom jeziku. Nastavnika tehničkog iznenadi kada mu je pomogao da upali automobil. A najveće iznenađenje je bilo kada je otišao na takmičenje u plivanju i osvojio medalje. Takav je bio Tvrtko. Poseban. == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20160305115827/http://www.diogenpro.com/uploads/4/6/8/8/4688084/advan_hozi-udo_od_djeteta.pdf * http://www.bh-leksikon.ba/foto/big/BH_LEKSIKON_0000546_20120608145549.jpg{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Naslovnica knjige {{refspisak}} [[Kategorija:Bosanskohercegovačka djela]] [[Kategorija:Advan Hozić]] eifypb2x9l3m4roiv6trph5pzs4jx3q Afera kraljičine ogrlice 0 64200 3936018 3761720 2026-10-16T20:27:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936018 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Diamond Necklace Marie Antoinette.jpeg|mini|lijevo|250px|Sporna ogrlica]] '''Afera kraljičine ogrlice'''<ref>{{Cite web|url=https://en.chateauversailles.fr/discover/history/key-dates/affair-diamond-necklace-1784-1785|title=The affair of the diamond necklace, 1784-1785|date=23. 8. 2018|website=Palace of Versailles|language=en|access-date=27. 8. 2025}} {{Mrtav link}}</ref> ([[francuski jezik|francuski]]: ''Affaire du collier de la reine'') predstavlja splet okolnosti koji je doveo do incidenta na dvoru [[kralj]]a [[Luj XVI, kralj Francuske|Luja XVI]], a njegov glavni akter bila je Lujeva [[kraljica]], [[Marija Antoaneta]]. Incident je omraženu kraljicu, čija je reputacija već bila narušena skandalima i tračevima, kasnije doveo i na sud. Afera dijamantne ogrlice zbližila je Luja i Mariju Antoanetu, ali je i pridonijela mržnji koju je narod gajio prema kraljici. Vjerovalo se da je izvela višemilionsku prevaru kako bi uklonila [[politika|političkog]] protivnika, kardinala od Rohana (Roan). Događaj se smatra značajnim jer je učinio narod potpuno nezadovoljnim [[monarhija|monarhijom]], što je na kraju rezultiralo [[Francuska revolucija|Francuskom revolucijom]]. ==Porijeklo ogrlice== [[Pariz|Pariski]] draguljari su godinama skupljali [[dijamant]]e za ogrlicu koju su željeli prodati Madame du Barry (Madam di Bari), uticajnoj ljubavnici [[Luj XV, kralj Francuske|Luja XV]]. Planovi im propadaju smrću Luja XV [[1774]]. godine, nakon koje je du Barry izgubila političku moć, te tako i njihovo zanimanje. Međutim, draguljari su se sjetili da bi ogrlicu mogli prodati novoj kraljici, Mariji Antoaneti, kako bi zadobili njenu naklonost. U to vrijeme ogrlica je koštala 1,600,000 [[novac|livri]]. Godine [[1778]]. Luj XVI je odlučuje kupiti za svoju kraljicu, ali Marija Antoaneta je odbija, rekavši da je novac bolje utrošiti na opremu [[vojnik]]a. Drugi navode da je kraljica odbila nositi ogrlicu napravljenu za drugu ženu, a pogotovo za kurtizanu niskog roda, koju je usto i prezirala. Razočarani draguljari su je sada pokušali prodati van Francuske, ali bez uspjeha. Ogrlicu su opet ponudili Mariji Antoaneti nakon rođenja njenog prvog sina, [[dofen]]a [[Louis-Joseph, dofen od Francuske|Louisa-Josepha]]. Ona je još jednom odbila. ==Incident== [[Datoteka:La Comtesse de La Motte1.jpeg|mini|desno|200px|Jeanne de Valois]] Osiromašena [[plemstvo|aristokratkinja]], Jeanne de Valois (Žan), sačinila je plan da iskoristi ogrlicu kako bi lahko zaradila bogatstvo ili uticaj. U [[mart]]u [[1784]]. godine upoznaje Louisa Renéa Édouarda (Luj Rene Eduard), kardinala od Rohana i bivšeg ambasadora francuskog dvora u [[Austrija|Austriji]]. Pomenuti kardinal je pao u nemilost Marije Antoanete nakon što je neke njene tajne otkrio njenoj strogoj majci, [[Marija Terezija Austrijska|nadvojvotkinji Mariji Tereziji]]. Kardinal je, međutim, želio slijediti primjer ostalih kardinala - postati [[premijer|predsjednik francuske vlade]]. Da bi to ostvario, morao je ponovno zadobiti kraljičinu naklonost. Jeanne, vješta varalica koja se kardinalu predstavila kao grofica Lamotte, ugovorila je sastanak između njega i jedne prostituke, za koju je on mislio da je Marija Antoaneta. Kardinal od Rohana se jedne večeri sastao sa "kraljicom" , koja mu je ostavila ružu rekavši da mu je oprostila prijašnje nesporazume. Jeanne de Valois je sada uspjela uvjeriti naivnog kardinala da joj je Marija Antoaneta lično rekla kako želi da on uzme tu ogrlicu, a koju će ona kasnije platiti. On je požurio kupiti ogrlicu, a zatim ju je dao "grofici", misleći da će je ova odnijeti kraljici. Marija Antoaneta, naravno, nije nikada vidjela ogrlicu - Jeanne ju je dala svom mužu, koji je iz ogrlice povadio dijamante i prodao ih [[london]]skim draguljarima. Draguljari od kojih je kardinal uzeo ogrlicu zahtijevali su da im kraljica plati, ali Marija Antoaneta nije znala o kojoj je ogrlici riječ. Kardinal i samoprozvana grofica su izvedeni pred [[sud]], koji je [[31. maj]]a [[1786]]. njega oslobodio optužbi a nju osudio na bičevanje i [[zatvor]] za prostitutke. Prevarantica je na kraju pobjegla iz zatvora i otišla u London, gdje je nastavila širiti glasine o Mariji Antoaneti. Zarađivala je od pisanja memoara u kojima je opisivala svoje navodne [[seks]]ualne odnose sa francuskom kraljicom. Poginula je pri padu sa hotelskog prozora, nakon što se pokušala sakriti od poreznika. Kardinal se vratio u Pariz po završetku revolucije, nadživjevši i Luja XVI i Mariju Antoanetu. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a1/The_story_of_the_diamond_necklace_%28IA_storyofdiamondne00vizerich%29.pdf The story of the diamond necklace] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Francuska revolucija]] a06gh76od18spav3zcobkmm7d8k39e3 .asia 0 68078 3935939 3806394 2026-10-16T16:41:14Z Palapa 383 3935939 wikitext text/x-wiki '''.asia''' je [[Najviši internet domen|najviši]] [[Internet]] [[Internet domena|domen]].<ref>{{en simbol}} [http://www.iana.org/root-whois/asia.htm IANA .asia whois informacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013000441/http://www.iana.org/root-whois/asia.htm |date=13. 10. 2007 }}, na ''iana.org''.</ref> Odobrena je za korištenje od strane [[ICANN]] [[19. oktobar|19. oktobra]] [[2006]] godine. Dodjeljuje se uglavnom [[web stranica]]ma koje su regionalnog karaktera vezanog za [[Azija|Aziju]], [[Australija|Australiju]] i [[Pacifik]]. Domen asia predstavljen je javnosti kroz sveobuhvatno lansiranje koje je uključivalo višefazni Sunrise i Landrush proces od 9. oktobra 2007. do 12. marta 2008. Postao je dostupan po principu "ko prvi dođe, prvi se usluži" 26. marta 2008.<ref>{{Cite web|url=https://www.dot.asia/asia-registry/asia/|title=About .Asia TLD|website=Dot.Asia|language=en-US|access-date=2026-10-16}}</ref> U 2013. godini registrovano je više od 455.000 .asia domena<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20220328061754/http://www.5years.asia/|title=}}</ref> u 155 zemalja. == Također pogledajte == * [[Spisak najviših internetskih domena|Spisak ostalih najviših internetskih domena]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.iana.org/domains/root/db Spisak najviših domena], na ''iana.org''. {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Asia}} [[Kategorija:Najviši generički domeni]] [[Kategorija:Najviši sponzorisani domeni]] 1os3s4wt933vo0m5s9t208hbm3ut436 3935977 3935939 2026-10-16T18:09:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935977 wikitext text/x-wiki '''.asia''' je [[Najviši internet domen|najviši]] [[Internet]] [[Internet domena|domen]].<ref>{{en simbol}} [http://www.iana.org/root-whois/asia.htm IANA .asia whois informacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013000441/http://www.iana.org/root-whois/asia.htm |date=13. 10. 2007 }}, na ''iana.org''.</ref> Odobrena je za korištenje od strane [[ICANN]] [[19. oktobar|19. oktobra]] [[2006]] godine. Dodjeljuje se uglavnom [[web stranica]]ma koje su regionalnog karaktera vezanog za [[Azija|Aziju]], [[Australija|Australiju]] i [[Pacifik]]. Domen asia predstavljen je javnosti kroz sveobuhvatno lansiranje koje je uključivalo višefazni Sunrise i Landrush proces od 9. oktobra 2007. do 12. marta 2008. Postao je dostupan po principu "ko prvi dođe, prvi se usluži" 26. marta 2008.<ref>{{Cite web|url=https://www.dot.asia/asia-registry/asia/|title=About .Asia TLD|website=Dot.Asia|language=en-US|access-date=2026-10-16}}</ref> U 2013. godini registrovano je više od 455.000 .asia domena<ref>{{Cite web|url=http://www.5years.asia/|title=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328061754/http://www.5years.asia/|archive-date=28. 3. 2022|access-date=16. 10. 2026|url-status=dead}}</ref> u 155 zemalja. == Također pogledajte == * [[Spisak najviših internetskih domena|Spisak ostalih najviših internetskih domena]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.iana.org/domains/root/db Spisak najviših domena], na ''iana.org''. {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Asia}} [[Kategorija:Najviši generički domeni]] [[Kategorija:Najviši sponzorisani domeni]] 99bqnfx1hitmtk4q3jsb96ge3jb32b9 Zastava Republike Benin 0 74414 3936067 3914246 2026-10-17T01:03:18Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Flag_of_the_Republic_of_Benin_(1967).svg|Flag_of_the_Republic_of_Benin_(1967).svg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Pi.1415926535|Pi.1415926535]]; razlog: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Flag of the Republic of 3936067 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} '''[[Zastava]] [[Republika Benin|Republike Benin]]''', kratkoživuće republike koja je danas u sastavu [[Nigerija|Nigerije]], se sastojala iz crnog polja koje je zauzimalo dvije gornje trećine zastave i zelenog (donja trećina). U sredini se nalazilo žuto sunce. Zastava je inspirisana [[Zastava Biafre|zastavom Biafre]], samo što kod zastave Republike Benin nije bilo crvenog polja. == Također pogledajte == * [[Zastava Benina]] * [[Zastava Biafre]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zastave bivših država|Republika Benin]] fpdtlgdgqxj6xu08dfng9swny5r0h7h Republika Benin (1967) 0 74416 3936066 3907352 2026-10-17T01:03:15Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Flag_of_the_Republic_of_Benin_(1967).svg|Flag_of_the_Republic_of_Benin_(1967).svg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Pi.1415926535|Pi.1415926535]]; razlog: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Flag of the Republic of 3936066 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bivša država | zvanično_ime = Republika Benin | izvorno_ime = | genitiv = Republike Benina | razdoblje = 1967 | država_prije1 = Biafra | država_prije_zastava1 = Flag of Biafra.svg | država_poslije1 = Nigerija | država_poslije_zastava1 = Flag of Nigeria.svg | zastava = | grb = | uzrečica = | himna = | karta = Benin Republic in its region (1967).svg | glavni_grad = [[Benin City]] | glavni_grad_kordinati = | najveći_grad = | službeni_jezik = | etničke_grupe = | državno_uređenje = [[republika]] | vrsta_vlasti = | godina_prve_vlasti = | vladar_prva_vlast = | godina_druge_vlasti = | vladar_druga_vlast = | godina_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = | nezavisnost_priznato = | površina = | po_površini_na_svijetu = | procenat_vode = | stanovnika = 3 000 000 | stanovnika_godina = 1967 | po_broju_stanovnika_na_svijetu = | gustoća = | po_broju_gustoće_na_svijetu = | valuta = | vremenska_zona = | internetski_nastavak = | pozivni_broj = | komentar = }} '''Republika Benin'''<ref>{{Cite web|url=https://academic.oup.com/afraf/article-abstract/86/344/367/24856?redirectedFrom=fulltext|title=THE BIAFRAN CRISIS AND THE MIDWEST}}</ref> je bivša kratkoživuća republika koja je danas teritorija u sastavu [[Nigerija|Nigerije]]. Nazvana je po svom glavnom gradu [[Benin City]]. Republika Benin je zvanično unilateralno proglašena [[19. septembar|19. septembra]] [[1967]]. u 07:00, nakon što je teritorija okupirana od strane vojske [[Biafra|Biafre]]. Republika je trajala malo više od jednog dana. Ukinuta je [[20. septembar|20. septembra]] 1967. nakon što su nigerijske vlasti osvojile provinciju. Ova država nije bila priznata čaak ni od strane Biafre, svog osnivača, uglavnom zbog kratkoće njenog postojanja. Većina vladinih zvaničnika, kao i neki civili naroda Igbo, povukli su se sa trupamaa Biafre preko [[Rijeka Niger|rijeke Niger]]. == Također pogledajte == * [[Zastava Republike Benin]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.dawodu.com/okonkwo2.htm Deklaracija nezavisnosti Republike Benin] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bivše države u Africi]] [[Kategorija:Historija Nigerije]] 0kmkig46q5dztkhz3f3se03920qedd4 Oslobodilačka vojska Kosova 0 81829 3936021 3746414 2026-10-16T20:29:21Z LA 7747 186679 Zamijenjeni su logo i zastava sve detaljnijim verzijama. 3936021 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}}{{Infokutija nacionalna vojska | naziv = Oslobodilačka Vojska Kosova<br>Ushtria Çlirimtare e Kosovës | vojno sposobni = | domaći proizvođači = | procent BDP-a = | vojni budžet = | rezervni sastav = | aktivan sastav = 12,000 – 20,000,<ref>{{cite book|title=Homeland Calling: Exile Patriotism & the Balkan Wars|last=Hockenos|first=Paul|year=2003|isbn=0-8014-4158-7|url=https://books.google.com/books?id=e4pAs4JYSAMC|publisher=Cornell University Press|page=255}}</ref> 17,000 – 20,000,<ref>{{cite web|first=John|last=Pike|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/para/kla.htm|title=Kosovo Liberation Army [KLA / UCK&#93;|publisher=Globalsecurity.org|access-date=6. 5. 2012}}</ref> 24,000 (April – Maj 1999),<ref name="Hosmer2001">{{cite book|first=Stephen T.|last=Hosmer|title=The Conflict Over Kosovo: Why Milosevic Decided to Settle When He Did|url=https://books.google.com/books?id=MyJKGq26ZjAC&pg=PA88|date=2. 7. 2001|publisher=Rand Corporation|isbn=978-0-8330-3238-6|pages=88–}}</ref> ili 25,000 – 45,000<ref name="Bodansky2011">{{cite book|first=Yossef|last=Bodansky|title=bin Laden: The Man Who Declared War on America|url=https://books.google.com/books?id=vur8xnVanEUC&pg=PA398|date=4. 5. 2011|publisher=Crown Publishing Group|isbn=978-0-307-79772-8|pages=398–403}}</ref> | broj godišnje stasalih za vojnu službu = | broj sposobnih za vojnu službu = | broj raspoloživih za vojnu službu = | ministar odbrane = | slika = Emblema-UÇK-KLA-Logo.svg | načelnik štaba = | vrhovni komadant = [[Adem Jashari]]<br>[[Sali Çekaj]]<br>[[Zahir Pajaziti]]<br>[[Hashim Thaçi]]<br>[[Agim Çeku]]<br>[[Fatmir Limaj]]<br>[[Ramush Haradinaj]]<br>[[Bekim Berisha]]<br>[[Agim Ramadani]] | štab = | grane = | utemeljena = 1993. | država = {{ZID|SR Jugoslavija}} | opis_slike = | veličina_slike = 250 px | strani dobavljači = | ukinuta = 20. septembra 1999. (približno 1992–93<ref name="ErikssonKostić2013">{{cite book|first1=Mikael|last1=Eriksson|first2=Roland|last2=Kostić|title=Mediation and Liberal Peacebuilding: Peace from the Ashes of War?|url=https://books.google.com/books?id=EuVWELK7awsC&pg=PA43|date=15. 2. 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-18916-6|pages=43–}}</ref>, ali relativno pasivno do 1996.) | podrucje_djelovanja = [[Kosovo i Metohija]] }}'''Oslobodilačka vojska Kosova''' (OVK; {{Jez-sq|Ushtria Çlirimtare e Kosovës, UÇK|kurziv=da}}) je bila [[Albanija|albanska]] paravojna i teroristička organizacija<ref>{{Cite web|url=https://www.cfr.org/backgrounder/terrorist-groups-and-political-legitimacy|title=Terrorist Groups and Political Legitimacy|website=Council on Foreign Relations|language=en|access-date=21. 4. 2021}}</ref>, koja se borila za [[nezavisnost]] [[Kosovo|Kosova]] od [[Srbija|Srbije]]. OVK je osnovana 1993. godine, a prvi put u javnost je izašla 1996. godine. Cilj joj je bio nezavisno [[Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija|Kosovo]], a koristila se svim sredstvima oružane borbe. Osnivač i vođa OVK je sve do njegove smrti 1998. godine bio [[Adem Jashari]], a poslije toga, do raspuštanja 1999. godine, [[Hashim Thaçi]]. == Počeci djelovanja == {{Proširiti sekciju}} == Rat na Kosovu (1997-1999) == {{Proširiti sekciju}} == Nakon rata na Kosovu (1999-) == {{Proširiti sekciju}} == Također pogledajte == * [[Kosovski rat]] * [[Operacija Saveznička sila]] * [[Operacija Potkovica]] *[[Sigurnosne snage Kosova]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|Kosovo Liberation Army}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{stub-rat}} [[Kategorija:Kosovske paravojne formacije]] [[Kategorija:Kosovski rat]] [[Kategorija:Albanski nacionalizam]] [[Kategorija:Vojna historija Kosova]] [[Kategorija:Terorističke organizacije]] [[Kategorija:Separatizam u Srbiji]] pp3h8cpq08fszljlwoqz68fwe35gfyx Sorsk 0 100723 3935938 3805165 2026-10-16T16:35:40Z Palapa 383 3935938 wikitext text/x-wiki '''Sorsk''' ({{jez-ru|Сорск}}) jest grad u [[Hakasija|Hakasiji]], u [[Rusija|Rusiji]]. Nalazi se na prometnici koja vodi od [[Abakan (grad)|Abakana]], glavnog grada Hakasije, prema sjeverozapadu. Od Abakana je udaljen 145&nbsp;km. Leži na rijeci [[Sora (rijeka)|Sora]], po kojoj je i dobio ime. Prema popisu iz [[2008]]. godine, grad je brojao 12.965 stanovnika. Sorsk je oko 6&nbsp;km udaljen od stanice Erbinskaja, koja se nalazi na željezničkoj pruzi [[Ačinsk]] - Abakan. Grad je osnovan [[1940-ih]] kao naselje Dzeržinskij (prema [[Poljska|poljskom]] [[Boljševizam|boljševiku]] [[Feliks Dzierżyński|Feliksu Dzierżyńskom]]), a status grada i ime Sorsk ima od [[1966]]. Glavna privredna djelatnost Sorska je proizvodnja [[Bakar (element)|bakra]] i [[molibden]]a.<ref>{{Cite web|url=https://xn--80aegj1b5e.xn--p1ai/factory/sorskiy-gok|website=xn--80aegj1b5e.xn--p1ai|access-date=2026-10-16}}</ref> {{Commonscat}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Gradovi u Rusiji]] [[Kategorija:Hakasija]] 6rh0watsznskd7utmycerxejltxwt82 Ahmed Sudi Bosnevi 0 167562 3936035 3829548 2026-10-16T20:54:38Z Nerko65 55647 +[[Kategorija:Umrli 1598.]]; +[[Kategorija:Biografije, Čajniče]]; +[[Kategorija:Lingvisti iz Bosne i Hercegovine]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3936035 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} '''Ahmed Sudi Bosnevi''' ili '''Ahmed Sudi-efendija''' ([[Foča]], [[Osmansko Carstvo]], sada [[Bosna i Hercegovina]], 1592-3/8 Maj 1598)<ref name="brill">BURRILL, KATHLEEN. "SUDI, AHMED". U ''Encyclopaedia of Islam''. izdanje 9, San-Sze. druga edicija, Leiden: E. J. Brill, 1997. 762. {{ISBN|90-04-10422-4}}.</ref> je najznačajniji [[iranolog]]-[[lingvista]] kojeg je dalo [[balkan]]sko područje i unutar višestoljetnog postojanja [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] zauzima istaknuto mjesto među onima koji su, kao podanici, bilo [[Turci]] ili pripadnici drugih naroda, Osmanske carevine dali značajan doprinos proučavanju perzijske [[književnost]]i, osobito njenom prevođenju i komentiranju.<ref>{{Cite journal|last=|first=|date=|title=AHMED SUDI BOŠNJAK – KOMENTATOR PERZIJSKIH KLASIKA|url=http://www.ff-eizdavastvo.ba/Books/Ahmed_Sudi_Bosnjak-Komentator_perzijskih_klasika.pdf|journal={{ISBN|978-9958-525-42-1}} 1. Drkić, Munir COBISS.BH-ID 21266438|doi=|access-date=|archive-date=2. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202095145/http://www.ff-eizdavastvo.ba/Books/Ahmed_Sudi_Bosnjak-Komentator_perzijskih_klasika.pdf|url-status=dead}}</ref> == Biografija == Vrlo je malo pouzdanih biografskih podataka koji bi nam mogli baciti više svijetla na Sudijev život. Rođen je u selu Sudići, blizu Čajniča.<ref>{{Cite journal|last=Džaka|first=Bećir|date=1990|title=Sudijevi komentari na perzijskom jeziku|url=https://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/view/414|journal=Prilozi za orijentalnu filologiju|language=en|issue=39|pages=173–181|issn=2303-8586}}</ref> Oko imena postoji dvojba, spominje se "najčešće Ahmed efendija, a nekad Muhamed". Interesantno je da se u svim radovima na perzijskom jeziku isključivo navodi ime Muhamed Sudi Bosnavi, ime Ahmed se uopće ne spominje. [[Šaćir Sikirić]] u vezi Sudija ističe kako mu "ne znamo ni pravog imena".<ref>{{Cite web|url=https://bastinaobjave.com/sudi-u-savremenoj-perzijskoj-knjizevnosti/|title=Sudi u savremenoj perzijskoj književnosti - Bastina Objave|date=12. 4. 2011|language=bs-BA|access-date=10. 8. 2023}}</ref> Školovao se najprije u domovini, po svoj prilici u Sarajevu, nakon toga svoj školovanje je nastavio u Istanbulu, a perzijski jezik je naučio tokom školovanja kod Muslihuddina Larija, inače Iranca, muftije grada Dijarbekira. Njegovi biografi navode da je Sudi potom bio učitelj djece dvorske administracije i uglednika na Osmanskom dvoru, da bi potom bio smijenjen i u toj svojevrsnoj izolaciji Sudi prevodi i piše komentare o djelima perzijske književne klasike. Sudi je umro 1592,premda o godini Sudijeve smrti različiti izvori spominju i različite datume. Međutim on je komentar Sadijevog "Bustana" napisao 1006.po hidžri, dakle 1598.; prema tome, godina smrti mogla bi biti te ili u godinama nakon toga. == Djela == Sudi Bosnavi je prevođenjem s perzijskog na [[turski jezik]], uz veoma opširne komentare, četiri temeljna djela klasične perzijske kniževnosti: "Divan" Hafiza Širazija, "Bustan" i "Gulistan" šejha [[Sadi Širazi|Sadija Širazija]] i "[[Mesnevija]]" Dželaluddina Rumija ostavio sebi trajan spomen kako kod turskih tako i perzijskih književnih krugova i kritike. Šezdesetih i početkom sedamdesetih godina vijeka kojeg smo tek ispratili, Sudijevi komentari Hafizovog "Divana" te Sadijevog "Bustana" i "Gulistana" prevedeni su sa turskog na [[perzijski jezik]] i tom prilikom dati su kraći osvrti na Sudijeva djela i njegovu obradu iranskih književnika. Od tri navedena komentara Sudijev komentar [[Hafiz (pjesnik)|Hafiz]]ovog "Divana" kod iranskih književnih krugova pobudio je najveću pažnju i, dakako, najpoznatiji je. == Kritike == Općenito, Sudi, kao dobar poznavalac perzijskig jezika i književnosti, uvažavajući činjenicu da ne potječe iz perzijskog govornog područja, veoma je poznat i citiran, osobito među prosječnom iranskom književnom publikom. Elitistički i visokoobrazovani iranski književni krugovi, također, uvažavajući Sudijevo djelo i Sudija, prije svega, vide ga osobom koja je doprinijela promoviranju perzijske književnosti i nastojala je približiti čitaocima koji je nisu mogli razumijevati na jeziku kojim je pisana. Smatraju da su njegova djela prevashodno pisana čitaocima koji ne poznaju perzijski jezik. Ovu činjenicu naglašavaju svi iranski autori. Stoga oni u njegovim komentarima Hafizove [[poezija|poezije]], u biti najtežeg i umjetnički najprestižnijeg ostvarenja cjelokupne perzijske književnosti, i dvaju Sadijevih djela, ne vide posebno značajan naučni doprinos rasvjetljavanju njihovih književnih i semantičkih teškoća. Prema uvjerenju ovih krugova, mnoge riječi i sintagme, gramatičke karakteristike i pravila na koja je Sudi uložio mnogo truda da ih objasni turskim čitateljima za [[Iranski narodi|Irance]], obzirom da im je to maternji jezik, su razumljivi sami po sebi i njihovo objašnjavanje čini se suvišnim. Ipak, i naučni književni krugovi Sudiju priznaju izvanredno poznavanje perzijskog jezika i književnosti, veliki književni i prevodilački dar, dobro prevođenje i komentiranje nekih stihova i konstrukcija, zavidan nivo gramatičkih i jezičkih objašnjenja, ali istodobno, na brojnim mjestima njegova objašnjenja podvrgavaju kritici i drže da nije dokučio smisao pojedinih stihova, da se ograničio samo na formalno i jezičko značenje, da nije obratio pažnju na metaforičku upotrebu pojedinih riječi i književnu tradiciju njihove primjene i, u tom kontekstu, njihovih specifičnih značenja u književnoj upotrebi. == Također pogledajte == * [[Derviš-paša Bajezidagić]] (1552-1603) - mostarski pjesnik, učenjak, sufija i vojskovođa, koji insistira na njegovanju tradicije mesnevihanstva u Mostaru, učenik je Ahmeda Sudija. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20130802125455/http://www.ibn-sina.net/bs/component/content/article/528-tradicija-mesnevihanstva-u-bosni-i-hercegovini.html * [http://books.google.ba/books?id=EcB1kSO68lwC&pg=PA332&lpg=PA332&dq=Ahmed+Sudi+Bosnevi&source=bl&ots=yW952HFPlK&sig=gC72nS5YLFV6fS_xCJiaXoA86Hc&hl=en&sa=X&ei=eb2xUb7FOJP24QTCo4DgCw&ved=0CGwQ6AEwBw#v=onepage&q=Ahmed%20Sudi%20Bosnevi&f=false http://books.google.ba/ A Catalogue of the Turkish Manuscripts in the John Rylands University] *https://www.anali-ghb.com/index.php/aghb/article/view/580/1125 *http://www.ibn-sina.net/images/pdf/znakovi/74_75/031_DZEMAL_CEHAJIC.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105182025/http://www.ibn-sina.net/images/pdf/znakovi/74_75/031_DZEMAL_CEHAJIC.pdf |date=5. 11. 2019 }} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Umrli 1598.]] [[Kategorija:Biografije, Čajniče]] [[Kategorija:Lingvisti iz Bosne i Hercegovine]] esfrvisvy6ld1fajwelwaczgfu47ina 2001 Mars Odyssey 0 168768 3935981 3810659 2026-10-16T18:47:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935981 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svemirska letjelica | ime = 2001 Mars Odyssey | slika = [[Datoteka:2001 mars odyssey wizja.jpg|300px]] | tekst_za_sliku = Umjetnički prikaz letjelice ''2001 Mars Odyssey'' ispred Marsa | organizacija = [[NASA]] | glavni_ugovarači = Lockheed Martin | platforma = | misija_tip = Orbiter | preletio_pored = | datum_preleta = | trenutacna_destinacija = | satelit_od = [[Mars (planeta)|Mars]]a | datum_ulaska_u_orbitu = 24. oktobar 2001. | orbitira = | pad_iz_orbite = | datum_lansiranja = 7. april 2001. | lansirna_letjelica = Delta II 7925-9.5 | raketa_nosac = | lansirno_mjesto = Cape Canaveral SLC-17A | trajanje_misije = | NSSDC_ID = | web_stranica = [http://mars.jpl.nasa.gov/odyssey/index.html 2001 Mars Odyssey] {{simboli jezika|en|engleski}} | masa = 725 (331.8 + 348.7 goriva) kg | napajanje = 750W (Mars) | baterije = | orbitalni_rezim = | sirina = | velika_poluos = 3785 km od središta<br />~400 km iznad površine | ekscentricitet = 0.0115 | inklinacija = 93.2 [[°|stepen (ugao)]] | orbitalni_period = 1.964 sati | apoapsis = | apogej = | periapsis = | perigej = | interval_ponavljanja = | orbita_dnevno = | ponovljivost= | instrumenti = | glavni_instrumenti= | transponderi = | razlucivost = | podrucje_pokrivanja = | spektralni_pojas = | brzina_prijenosa_podataka = | SSR = | povrsina_pokrivanja = <!--| prostorna_razlucivost = {{{Spatial Resolution|}}}--> | razlucivost_slike = | ref = }} '''2001 Mars Odyssey''' je automatska svemirska sonda američke svemirske agencije [[NASA|NASA-e]]. Lansiran je 7. aprila 2001, a cilj mu je traženje vode<ref>{{Cite web |url=http://www.lanl.gov/quarterly/q_fall02/dateline/ |title=Arhivirana kopija; lanl.gov dateline |access-date=22. 2. 2014 |archive-date=21. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121023838/http://www.lanl.gov/quarterly/q_fall02/dateline/ |url-status=dead }}</ref> na [[Mars]]u i istraživanje Marsa. == Ulazak u orbitu i lansiranje == Mars Odyssey je lansiran [[raketa|raketom]] Delta II sa [[Cape Canaveral]]a na [[Florida|Floridi]] (nakon 53 minute su naučnici prvi put primili Odysseyeve signale), a do Marsa je stigao 24. oktobra 2001. Nakon zračnog kočenja u trajanju od 244 [[sekunda|sekunde]], [[Svemirska letjelica|letjelica]] je ušla 23. oktobra [[2001.]] u orbitu Marsa (Mars Odyssey je mogla ponijeti i do 200 [[kg]] [[Gorivo|goriva]]). S prilično [[elipsa|eliptične]] [[Planetarna putanja|orbite]] 201&nbsp;km - 500&nbsp;km letjelica je dovedena u [[krug|kružnu]] orbitu od približno 400&nbsp;km. Tokom sljedećih mjeseci letjelica se pripremala za fazu mapiranja. Prvo je trebalo razviti antenu za komunikaciju koja u prečniku ima 1,3 metra. Da bi bili sigurni da se antena dobro razvila, naučnici su preko noći provjeravali mogućnost okretanja antene u različite položaje. Napokon, poslane su i prve slike - snimana je Marsova [[polarna kapa]] koja ima prečnik od 900&nbsp;km i sve se više smanjuje jer je na Marsu kasno [[proljeće]]. == Instrumenti == Masa Mars Odysseya je pri lansiranju iznosila 725&nbsp;kg, uključujući 348,7&nbsp;kg goriva. Letjelica je većinom izrađena od [[aluminij]]a i [[titanij]]a. * THEMIS (Thermal Emission Imaging System) - težak 11,2 kilograma, dimenzije: 54,5 x 37 x 28,6&nbsp;cm. Troši 14 W električne energije. * GRS (Gamma Ray Spectrometer) - težak 30,5 kilograma, dimenzije: 46,8 x 53,4 x 60,4&nbsp;cm. Troši 32W el.energije. Neutronski spektrometar - dimenzije: 17,3 x 14,4 x 31,4&nbsp;cm. Visokoenergetski detektor neutrona - dimenzije: 30,3 x 24,8 x 24,2&nbsp;cm. * MARIE (Mars Radiation Environment Experiment) - težak 3,3 kilograma, dimenzije: 29,4 x 23,2 x 10,8&nbsp;cm. Troši 7W el.energije. == Električna energija == [[Električna energija]] se sprema u 16 nikl-vodikovih [[Baterija (elektricitet)|baterija]]. == Također pogledajte == * [[Istraživanje Marsa]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} * http://mars.jpl.nasa.gov/odyssey/ * http://www.marsnews.com/missions/odyssey/ {{Mrtav link}} * https://web.archive.org/web/20010331101612/http://www.space.com/missionlaunches/missions/mars_odyssey_sr.html {{Istraživanje Marsa}} {{NASA}} [[Kategorija:Istraživanje Marsa]] [[Kategorija:NASA]] [[Kategorija:Planetarni orbiteri]] 6enfe2q5y0y9zpz1bb63if0c8ilfzvg Zuzi Zu 0 257961 3935933 3900503 2026-10-16T16:17:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935933 wikitext text/x-wiki {{Sporna_autorska_prava}} {{Infokutija muzičar | ime_muzičara = Zuzi Zu | slika = | opis_slike = | širina_slike = | pejzažno = | pozadina = solo_izvođač | ime_po_rođenju = Zumreta Midžić | alias = Zuzi Zu | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | mjesto_rođenja = [[Velika Kladuša]] | karijera = 1976 – danas | smrt = | mjesto_smrti = | država_smrti = | instrument = [[Vokal]] | žanr = [[Pop]], Rock, Romska muzika i Sevdalinke | zanimanje = [[Muzičar]], tekstopisac, artista | izdavač = [[PGP RTB]], Sarajevo Disk, [[Jugoton]], [[Diskoton]] | članci = | URL = {{URL|http://zuzizu.ba}} }} '''Zumreta Midžić''' poznatija kao '''Zuzi Zu''' je [[Bosanskohercegovačka muzika|bosanskohercegovačka pjevačica]], [[Pop muzika|pop]], rock i romske muzike, kao i sevdalinke.<ref name="zuzizu.ba">{{Cite web |url=http://www.zuzizu.ba/biography |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 6. 2016 |archive-date=9. 4. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409052134/http://zuzizu.ba/biography/ |url-status=dead }}</ref> Poznata je kao jedan od pratećih vokala u Jugoslaviji i sarađivala je sa [[Bijelo Dugme|Bijelim Dugmetom]], [[Zdravko Čolić|Zdravkom Čolićem]], [[Indeksi|Indexima]] i mnogim drugim muzičarima.<ref>http://www.sutra.ba/vijest/zuzi-zu-jedan-je-od-najboljih-bek-vokala-bive-jugoslavije-117581#{{Mrtav link}}</ref><ref>http://www.slobodnaevropa.org/a/27509208.html</ref> Rođena je u [[Velika Kladuša|Velikoj Kladuši]], a dugi niz godina živi i radi u [[Sarajevo|Sarajevu]] i [[Zagreb]]u. == Biografija == Zuzi Zu je rođena i odrasla u Velikoj Kladuši. Nakon završene osnovne škole završava Gimnaziju „Tono Horvat“. U gimnaziji je pjevala na igrankama i imala grupu sa Senadom Galijaševićem. Početkom sedamdesetih godina je učestvovala u prvom tv takmičenju mladih talenata „Nova imena, novi zabavljači“ koje je uređivao i vodio Saša Zalepugin<ref>{{Cite web |url=http://www.zalepugin.com/index.php/pocetna/biografija/ |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 6. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709050921/http://www.zalepugin.com/index.php/pocetna/biografija |archive-date=9. 7. 2016 |url-status=dead }}</ref> na TV Zagreb. Položila je audiciju kod [[Ismet Alajbegović Šerbo|Šerbe Alajbegovića]], a nagrada je bila da sa njegovim orkestrom otpjeva „Moj dilbere kud se šećeš“ i pojavi se prvi put na televiziji. [[Datoteka:Zuzi Zu i Bijelo Dugme.jpg|mini|Fotografija sa turneje "Pljuni i zapjevaj, moja Jugoslavijo" [[1987]]. godine]] Upisala je Ekonomski fakultet i istovremeno je pohađala i Srednju muzičku školu – odsjek za solo pjevanje kod profesorice Sotirovske. Postala je članica hora studentskog društva „Slobodan Princip-Seljo“ kojim je dirigovao maestro Miroslav Homen. Zatim je položila audiciju kod dirigenta Julija Marića i postala dugogodišnja članica hora Radiotelevizije Sarajevo (danas [[BHT 1]]). Bilo je to vrijeme sedamdesetih kada su muzičkom sarajevskom pop-rock scenom vladali [[Indeksi]], [[Zdravko Čolić]], [[Bijelo Dugme]] i poznati festival [[Vaš šlager sezone]]. Maestro Marić je izabrao Zuzi Zu da u grupi „Corona“ na 12 festivalu pjeva prateće vokale. Bio je to [[Vaš šlager sezone#1976|Vaš šlager sezone 1976.]] godine kada je Kemal Monteno pobijedio sa pjesmom „Sarajevo ljubavi moja“. Poslije toga je Zdravko Čolić pozviva da pjeva back vokale na proslavi Nove Godine 1977. u Skenderiji. Početkom te iste godine Zdravko Čolić i [[Indeksi]] sa [[Davorin Popović|Davorinom Popovićem]] zajedno idu na prvu veliku jugoslovensku turneju, na kojoj Zuzi Zu sa Gordanom Ivandić pjeva back vokale. Kasnije je sa Gordanom pjevala i u grupi [[Rok Hotel]] i izdali su singlicu „Disco / Blue Jeans“ za [[Jugoton]].<ref name="discogs.com">http://www.discogs.com/Rok-Hotel-Disko-Blue-Jeans/release/2624288</ref> 1978. na festivalu „Beogradsko proleće“ je pjevala sa Indexima back vokale za pjesmu „Pozovi me na kafu draga“ i upoznala pjesnikinju Marinu Tucaković. Ona je za Zuzi napisala pank numeru „Hoby“ koju je Zuzi Zu otpjevala u kultnom filmu „Nacionalna klasa“ reditelja Gorana Markovića.<ref name="ReferenceA">http://www.discogs.com/Various-Originalna-Muzika-Iz-Filma-Nacionalna-Klasa/release/1286061</ref> Otpjevala je i prateći vokal za naslovnu muzičku numeru filma pod nazivom "Floyd". Autor muzike je Zoran Simjanović.<ref>http://www.imdb.com/name/nm0799550/?ref_=ttfc_fc_cr2</ref> Poslije toga Zuzi Zu i Gordana Ivandić su se pridružila operskom basu Mirzi Alijagiću u disko grupi [[Mirzino jato]].<ref>http://www.discogs.com/artist/502655-Mirzino-Jato</ref> U periodu od 1979. do 1982. godine, dok su one bile članice grupe za njima su ostali veliki hitovi kao što su: „Apsolutno tvoj”,<ref name="ReferenceB">http://www.discogs.com/Mirzino-Jato-Apsolutno-Tvoj-Pada-Sneg/master/471037</ref> „Normalna stvar”,<ref name="ReferenceC">http://www.discogs.com/Mirzino-Jato-Normalna-Stvar/release/665244</ref> „Čarter let”, za koje je muziku napisao [[Sead Lipovača|Zele Lipovača]], a tekstove Marina Tucaković. Sa pjesmom Enca Lesića „Ja bih druga da me mazi“ sudjeluju na festivalu [[Vaš šlager sezone#1980|Vaš šlager sezone 1980]]. U međuvremenu je Zuzi diplomirala na Ekonomskom fakultetu i zaposlila se u državnoj upravi kao službenik u RZDP Bosne i Hercegovine, gdje je radila 16 godina. Odlazi na postdiplomske studije 1983. u Holandiju na “The Institute of Social Studies”<ref>http://www.iss.nl</ref> u Den Haagu.<ref>http://www.denhaag.nl</ref> Zuzi Zu je naučila nekoliko svjetskih jezika (engleski, italijanski, španski, holandski, ruski i romski jezik) što joj je pomoglo da proširi svoj repertoar sa stranim pjesmama i da piše tekstove na tim jezicima. 1987. počinje saradnju sa grupom [[Bijelo dugme]] pjevajući prateće vokale na albumu [[Pljuni i zapjevaj, moja Jugoslavijo]] <ref name="ReferenceD">http://www.discogs.com/Bijelo-Dugme-Pljuni-I-Zapjevaj-Moja-Jugoslavijo/master/44498</ref> i istoimenoj jugoslovenskoj turneji te godine. Pjevala je i na na duplom albumu [[Mramor, kamen i željezo]]<ref name="ReferenceE">http://www.discogs.com/Bijelo-Dugme-Mramor-Kamen-I-%C5%BDeljezo/master/44504</ref> uživo snimljenim koncertima u sarajevskoj Zetri i zagrebačkom Domu sportova kao i u video zapisu koncerta iz Zetre. Iza toga nastavlja saradnju sa [[Goran Bregović|Goranom Bregovićem]] i pjevala je sve prateće vokale za romsku pjesmu „Ederlezi” u filmu [[Emir Kusturica|Emira Kusturice]] „Dom za vešanje"<ref name="ReferenceF">http://www.discogs.com/Goran-Bregovi%C4%87-Dom-Za-Ve%C5%A1anje-Muzika-Iz-Filma-Emira-Kusturice/release/1580893</ref> koja je kasnije postala zaštitni znak cijelog filma. Sredinom osamdesetih interpretator bosanskih sevdalinki [[Himzo Polovina]] je podržao Zuzi Zu da snimi prvu sevdalinku "Moj beharu ko li mi te bere" za arhiv Radiotelevizije Sarajevo. Nastavila je da snima sevdalinke i danas ih ima oko 20 snimljenih sa Narodnim i Tamburaškim orkestrom RTV Sarajevo za muzički arhiv. Sevdalinke je korepetirala sa muzičkim producentom Vaskom Pokrajčićem. Krajem 80-tih i početkom 90-tih je sa [[Safet Isović|Safetom Isovićem]] i orkestrom [[Omer Pobrić|Omera Pobrića]] pjevala na koncertima i zabavama po Bosni i Hercegovini, Njemačkoj i Austriji.<ref name="zuzizu.ba"/> 1991. godine je snimila album [[Noćas ja ludujem (Zuzi Zu)|Noćas ja ludujem]] u studiju [[Zoran Redžić|Zorana Redžića]] koji se pojavljuje i u ulozi producenta. Autor svih numera je bio [[Milić Vukašinović|Milić Vukašinović - Mića]]. Album je izdao Sarajevodisk<ref>{{Cite web |url=http://sarajevodisk.com/ |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 6. 2016 |archive-date=25. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161225184814/http://sarajevodisk.com/ |url-status=dead }}</ref> i imao je hit pjesmu „Bekrija“. [[Datoteka:Zuzi Zu i Alen Islamovic.jpg|mini|Fotografija sa turneje Alena, Bebeka i Tife "Kad bi' bio Bijelo Dugme" [[2009]]. godine]] Od 2005. do 2009. godine pjeva prateće vokale u bendu koji su formirali tri bivša pjevača [[Bijelo Dugme|Bijelog dugmeta]]: [[Željko Bebek]], [[Alen Islamović]] i [[Tifa|Mladen Vojčić – Tifa]]. Oni su pod imenom „Kad bi’ bio bijelo dugme” nastupali u čitavoj Evropi i zemljama bivše Jugoslavije.<ref>http://www.jutarnji.hr/spektakli/ups/alen-bebek-i-tifa-snimaju-novi-album/2320685/</ref> Nekoliko zadnjih godina Zuzi radi na svom autorskom studijskom albumu „Made in Sarajevo“. Cd ima 18 audio traka i za svaki singl je uradila oficielni video spot. To su “Vatra”, “Plava banana”, “San o ljubavi”, “Ederlezi”, “Ružica si bila”, “Žena istoka”, “Reanimacija”, “Morska pjena”, “Trag ljubavi”, “Where Love Has Gone”, “Dove l’amore”, “Waar ben je gebleven”, “Delija”, “Lutka od gume”, “Imal jada k’o kad akšam pada”, “Trepavica”, “Čičak” i “Uspavanka”. Producent i izvršni producent svih audiozapisa je Aleksandar Kobac. Sve pjesme su snimljene, miksane i masterizovane u "Studiju Kobac" u Beogradu u periodu od 2009. do 2017. godine. Video zapise je režirao i snimao Dejan Miličević i "Invenio Films" Dalibora Mrdića. Video animaciju za "Plavu Bananu" je kreirao animator Berin Tuzlić.<ref>{{Cite web |url=http://www.berintuzlic.ba/ |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 6. 2016 |archive-date=26. 5. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160526195952/http://berintuzlic.ba/ |url-status=dead }}</ref> Na CD-u "Made in Sarajevo" Zuzi Zu se pojavljuje na većini pjesama kao kompletan umjetnik: izvođač, autor muzike i teksta te u video zapisima kao stilista-kostimograf.<ref>{{Cite web |url=http://www.pulsonline.rs/licna-karta/538/zumreta-midzic-zuzi-zu |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 6. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803035200/http://www.pulsonline.rs/licna-karta/538/zumreta-midzic-zuzi-zu |archive-date=3. 8. 2016 |url-status=dead }}</ref> 2013. godine učestvovala je u rijalitiju TV PINK-a [[Farma|Farma 5]].<ref>{{Cite web |url=http://www.24sata.rs/sou/vesti/vest/pocela-peta-sezona-farme-koja-traje-do-nove-godine/104103.phtml |title=Arhivirana kopija |access-date=21. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003161431/http://www.24sata.rs/sou/vesti/vest/pocela-peta-sezona-farme-koja-traje-do-nove-godine/104103.phtml |archive-date=3. 10. 2013 |url-status=dead }}</ref> 2016. godine je bila najavljena kao dio Eurovizijskog bosanskohercegovačkog tima,<ref>{{Cite web |url=http://www.avaz.ba/clanak/221508/zuzi-zu-razmislja-o-tuzbi-protiv-bh-eurosonga?url=clanak%2F221508%2Fzuzi-zu-razmislja-o-tuzbi-protiv-bh-eurosonga |title=Arhivirana kopija |access-date=27. 8. 2021 |archive-date=3. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303031932/http://www.avaz.ba/clanak/221508/zuzi-zu-razmislja-o-tuzbi-protiv-bh-eurosonga?url=clanak%2F221508%2Fzuzi-zu-razmislja-o-tuzbi-protiv-bh-eurosonga |url-status=dead }}</ref> ali je kasnije odustala od učešća u ovom projektu.<ref>http://www.vecernji.hr/estrada/skandali-koji-su-obiljezili-ovogodisnji-eurosong-opca-tucnjava-golotinja-i-vukovi-politicke-poruke-1076485</ref> == Diskografija == === Samostalni albumi === * [[1991]] [[Noćas ja ludujem (Zuzi Zu)|Noćas ja ludujem]] (Sarajevo Disk)<ref>http://www.discogs.com/artist/Zumreta+Mid%C5%BEi%C4%87</ref> === Sa grupom Rock Hotel === * [[1978]] Disco/Blue Jeans ([[Jugoton]]) <ref name="discogs.com"/> === Sa grupom Mirzino Jato === * [[1979]] Šećer i med ([[PGP RTB]]) <ref>http://www.discogs.com/Mirzino-Jato-%C5%A0e%C4%87er-I-Med/release/1122693</ref> * [[1979]] Apsolutno tvoj / Pada sneg (Singl) ([[PGP RTB]]) <ref name="ReferenceB"/> * [[1979]] Normalna stvar ([[PGP RTB]]) <ref name="ReferenceC"/>, * [[1980]] Ja bih da me druga mazi / Zvezda i alkohol (Singl) ([[PGP RTB]]) <ref>http://www.discogs.com/Mirzino-Jato-Ja-Bih-Da-Me-Druga-Mazi-Zvezda-I-Alkohol/release/2247892</ref> === Prateći vokali === * [[1984]] Zašto tako strasno ([[Frano Lasić]]) (Jugodisk) <ref>http://www.discogs.com/Frano-Lasi%C4%87-Za%C5%A1to-Tako-Strasno/master/380755</ref> * [[1986]] Pljuni I Zapjevaj Moja Jugoslavijo ([[Bijelo Dugme]]) ([[Diskoton]], Kamarad) <ref name="ReferenceD"/> * [[1987]] Mramor, kamen i željezo ([[Bijelo Dugme]]) ([[Diskoton]]) <ref name="ReferenceE"/> * [[1987]] Legija ([[Legija]]) ([[PGP RTB]]) <ref>http://www.discogs.com/Legija-Legija/master/605775</ref> * [[1990]] Nakon svih ovih godina ([[Bijelo Dugme]]) ([[Diskoton]]) <ref>http://www.discogs.com/Bijelo-Dugme-Nakon-Svih-Ovih-Godina/release/2054008</ref> * [[1991]] Rođena si samo za mene ([[Hari Mata Hari]]) ([[Diskoton]]) <ref>http://www.discogs.com/Hari-Mata-Hari-Ro%C4%91ena-Si-Samo-Za-Mene/release/2295870</ref> * [[2000]] U ime ljubavi ([[Halid Bešlić]]) (In Takt records) <ref>http://www.discogs.com/Halid-Be%C5%A1li%C4%87-U-Ime-Ljubavi/release/2739177</ref> * [[2000]] Uzmi 1 Ili 2 (Fistik) (Song Zelex) <ref>http://www.discogs.com/Fistik-Uzmi-1-Ili-2/release/4832174</ref> * [[2004]] Pljuni i zapjevaj moja Jugoslavijo ([[Bijelo Dugme]]) (Music Star Production) <ref>http://www.discogs.com/Bijelo-Dugme-Pljuni-I-Zapjevaj-Moja-Jugoslavijo/release/1726080</ref> * [[2004]] Mramor, kamen i željezo ([[Bijelo Dugme]]) (Music Star Production) <ref>http://www.discogs.com/Bijelo-Dugme-Mramor-Kamen-I-%C5%BDeljezo/release/3359622</ref> * [[2005]] Antologija 2 ('84 - '89) ([[Bijelo Dugme]]) (Not On Label) <ref>http://www.discogs.com/Bijelo-Dugme-Antologija-2-84-89/release/5089025</ref> * [[2010]] Mijenjam (Boban Rajović) (City records) <ref>http://www.discogs.com/Boban-Rajovi%C4%87-Mijenjam/release/3319915</ref> === Soundtrack albumi === * [[1979]] Hoby (as Zumreta Midžić-Zuzi) Originalna Muzika Iz Filma Nacionalna Klasa ([[PGP RTB]]) <ref name="ReferenceA"/> * [[1988]] [[Goran Bregović]], Dom Za Vešanje (Muzika Iz Filma [[Emir Kusturica|Emira Kusturice]]) ([[Diskoton]], Kamarad) <ref name="ReferenceF"/> * [[1988]] [[Goran Bregović]], Dom Za Vešanje (Muzika Iz Filma [[Emir Kusturica|Emira Kusturice]]) ([[Diskoton]]) <ref>http://www.discogs.com/Goran-Bregovi%C4%87-Dom-Za-Ve%C5%A1anje-Muzika-Iz-Filma-Emira-Kusturice/release/1118600</ref> * [[1994]] Hoby (as Zumreta Midžić-Zuzi) Original Music Score From The Motion Picture National Class (Up To 785 CCM)(C&H Records) <ref>http://www.discogs.com/Various-Original-Music-Score-From-The-Motion-Picture-National-Class-Up-To-785-CCM/release/3736042</ref> == Videografija == * [[1992]] Noćas ja ludujem (režiser Milan Bilbija) * [[2010]] Delija (Dejan Miličević) * [[2011]] Ružica si bila (Dejan Miličević) * [[2012]] Reanimacija (Dejan Miličević) * [[2012]] Žena istoka (Dejan Miličević) * [[2012]] Morska pjena (Dejan Miličević) * [[2013]] Vatra (Invenio films) * [[2013]] Where love has gone (Invenio films) * [[2013]] Trag ljubavi (Invenio films) * [[2013]] Dove l'Amore (Invenio films) * [[2013]] Waar ben je gebleven (Invenio films) * [[2014]] Ederlezi (Invenio films) * [[2014]] San o ljubavi (Invenio films) * [[2015]] Plava banana (Animacija by Berin Tuzlic) * [[2015]] Imal' jada k'o kad akšam pada (Invenio films) * [[2016]] Ederlezi Remix by DJ Ruvex (Invenio films) * [[2016]] Lutka od gume (Zuzi Zu & Berin Tuzlić) * [[2016]] Uspavanka (Invenio films) * [[2016]] Trepavica * [[2016]] Čičak == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{refspisak}} * [http://zuzizu.ba Zvanični veb sajt] {{Mrtav link}} * [http://www.youtube.com/user/ZuziZuClub Zvanični YouTube kanal #] 1 * [http://www.youtube.com/user/ZuziZuClubArhiv Zvanični YouTube kanal #2] * [https://twitter.com/ZuziZu1 Zvanični Twitter nalog] * [https://soundcloud.com/zuzizu Zvanični SoundCloud profil] {{DEFAULTSORT:Zu, Zuzi}} [[Kategorija:Biografije, Velika Kladuša]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački muzičari]] [[Kategorija:Jugoslavenski muzičari]] [[Kategorija:Sevdalije]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke pjevačice]] [[Kategorija:Jugoslavenske pjevačice]] i4e527zjw9bixhfkfpr7idmr5thws70 Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km 0 350392 3935890 3935129 2026-10-16T14:11:54Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3935890 wikitext text/x-wiki {{Infokutija olimpijski događaj | disciplina = Biatlon – 10 km (muškarci) | slika = Bjorndalen-Trondheim09.jpg | veličina_slike = | opis_slike = [[Ole Einar Bjørndalen]], pobjednik utrke | mjesto = {{ZID|Rusija}}, [[Soči]] | datum = 8. februar 2014. | broj_učesnika = 87 | broj_zemalja = 31 | broj_ekipa = | godina = 2014 | vrsta = Zimskim | zlato = [[Ole Einar Bjørndalen]] | zlato_NOK = NOR | srebro = [[Dominik Landertinger]] | srebro_NOK = AUT | bronza = [[Jaroslav Soukup (biatlonac)|Jaroslav Soukup]] | bronza_NOK = CZE | prijašnji = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 10 km|2010.]] | sljedeći = [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 10 km|2018.]] }} {{Glavni|Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.}} {{Biatlon na ZOI 2014.}} '''Takmičenje u [[Biatlon#Discipline|sprintu]] u muškoj konkurenciji''' na [[Zimske olimpijske igre 2014.|Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] u [[Soči]]ju održalo se na kompleksu za skijaško trčanje i biatlon [[Olimpijski centar za biatlon i skijaško trčanje Laura|Laura]] u [[Krasna Poljana|Krasnoj Poljani]], [[Krasnodarski kraj|Krasnodarskom kraj]] 60&nbsp;km udaljenoj od Sočija [[8. februar]]a, [[2014]]. sa početkom u 18:30 sati po lokalnom vremenu. ==Pravila takmičenja== [[Biatlon#Discipline|Sprint]] je disciplina u [[biatlon]]u, koja se za muškarce održava na kružnoj stazi od 10 kilometara. Trče se 3 kruga po 3,3&nbsp;km. Takmičari počinju trku pojedinačno u vremenskim razmacima (obično 30 sekundi). U toku trke gađa se dva puta: poslije prvog kruga iz ležećeg, a poslije drugog iz stojećeg položaja, ukupno 10 meta. Svaki promašaj donosi kazneni krug trčanja od 150 metara. Prvih 60 prvoplasiranih na kraju takmičenja plasiraju se za disciplinu [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (muškarci)|potjera]]. == Zemlje učesnice == Učestvovalo je 87 takmičara iz 31 zemlje. {| class="wikitable" |- valign="top" | width="33%" | * {{ZD|AUS}} [[Australija na ZOI 2014.|Australija]] <small>(1)</small> * {{ZD|AUT}} [[Austrija na ZOI 2014.|Austrija]] <small>(4)</small> * {{ZD|BJE}} [[Bjelorusija na ZOI 2014.|Bjelorusija]] <small>(4)</small> * {{ZD|BUG}} [[Bugarska na ZOI 2014.|Bugarska]] <small>(4)</small> * {{ZD|ČEŠ}} [[Češka na ZOI 2014.|Češka]] <small>(4)</small> * {{ZD|EST}} [[Estonija na ZOI 2014.|Estonija]] <small>(4)</small> * {{ZD|FIN}} [[Finska na ZOI 2014.|Finska]] <small>(2)</small> * {{ZD|FRA}} [[Francuska na ZOI 2014.|Francuska]] <small>(4)</small> * {{ZD|ITA}} [[Italija na ZOI 2014.|Italija]] <small>(4)</small> * {{ZD|JAP}} [[Japan na ZOI 2014.|Japan]] <small>(1)</small> | width="33%" | * {{ZD|JKO}} [[Južna Koreja na ZOI 2014.|Južna Koreja]] <small>(1)</small> * {{ZD|KAN}} [[Kanada na ZOI 2014.|Kanada]] <small>(4)</small> * {{ZD|KAZ}} [[Kazahstan na ZOI 2014.|Kazahstan]] <small>(4)</small> * {{ZD|KIN}} [[Kina na ZOI 2014.|Kina]] <small>(1)</small> * {{ZD|LAT}} [[Latvija na ZOI 2014.|Latvija]] <small>(1)</small> * {{ZD|LIT}} [[Litvanija na ZOI 2014.|Litvanija]] <small>(1)</small> * {{ZD|MAĐ}} [[Mađarska na ZOI 2014.|Mađarska]] <small>(1)</small> * {{ZD|NOR}} [[Norveška na ZOI 2014.|Norveška]] <small>(4)</small> * {{ZD|NJE}} [[Njemačka na ZOI 2014.|Njemačka]] <small>(4)</small> * {{ZD|POLJ}} [[Poljska na ZOI 2014.|Poljska]] <small>(4)</small> * {{ZD|RUM}} [[Rumunija na ZOI 2014.|Rumunija]] <small>(1)</small> | width="33%" | * {{ZD|RUS}} [[Rusija na ZOI 2014.|Rusija]] <small>(4)</small> - domaćin * {{ZD|SAD}} [[SAD na ZOI 2014.|SAD]] <small>(4)</small> * {{ZD|SLK}} [[Slovačka na ZOI 2014.|Slovačka]] <small>(4)</small> * {{ZD|SLO}} [[Slovenija na ZOI 2014.|Slovenija]] <small>(4)</small> * {{ZD|SRB}} [[Srbija na ZOI 2014.|Srbija]] <small>(1)</small> * {{ZD|ŠPA}} [[Španija na ZOI 2014.|Španija]] <small>(1)</small> * {{ZD|ŠVE}} [[Švedska na ZOI 2014.|Švedska]] <small>(4)</small> * {{ZD|ŠVI}} [[Švicarska na ZOI 2014.|Švicarska]] <small>(2)</small> * {{ZD|UKR}} [[Ukrajina na ZOI 2014.|Ukrajina]] <small>(4)</small> * {{ZD|UK}} [[Velika Britanija na ZOI 2014.|Velika Britanija]] <small>(1)</small> |} == Rezultati == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; font-size:90%" ! Plasman !! Startni <br>broj !! Ime !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | [[Datoteka:Gold medal olympic.svg|18p]] || 24 ||align=left|{{flagathlete|[[Ole Einar Bjørndalen]]|Norveška}} ||align=left| 24:33.5 || 1 <small>(0+1)</small>|| |- | [[Datoteka:Silver medal olympic.svg|18p]] || 15 ||align=left|{{flagathlete|[[Dominik Landertinger]]|Austrija}} ||align=left| 24:34.8 || 0 <small>(0+0)</small>|| +0.9 |- | [[Datoteka:Bronze medal olympic.svg|18p]]|| 40 ||align=left|{{flagathlete|[[Jaroslav Soukup (biatlonac)|Jaroslav Soukup]]|Češka}} ||align=left| 24:39.2 || 0 <small>(0+0)</small>|| +4.7 |- | 4 || 48 ||align=left|{{flagathlete|[[Anton Šipuljin]]|Rusija}} ||align=left| 24:39.9 || 1 <small>(0+1)</small>|| +6.4 |- | 5 || 65 ||align=left|{{flagathlete|[[Jean-Philippe Leguellec]]|Kanada}} ||align=left| 24:43.2 || 0 <small>(0+0)</small>|| +9.7 |- | 6 || 39 ||align=left|{{flagathlete|[[Martin Fourcade]] |Francuska}} || align=left | 24:45.9 || 1 <small>(0+1)</small>|| +12.4 |- | 7 || 30 ||align=left|{{flagathlete|[[Simon Eder]] |Austrija}} ||align=left| 24:47.2 || 0 <small>(0+0)</small>|| +13.7 |- | 8 || 6 ||align=left|{{flagathlete|[[Ondřej Moravec]] |Češka}} ||align=left| 24:48.1 || 0 <small>(0+0)</small>|| +14.6 |- | 9 || 29 ||align=left|{{flagathlete|[[Emil Hegle Svendsen]] |Norveška}} ||align=left| 25:02.8 || 1 <small>(0+1)</small>|| +29.3 |- | 10 || 72 ||align=left|{{flagathlete|[[Jakov Fak]] |Slovenija}} ||align=left| 25:06.5 || 0 <small>(0+0)</small>|| +33.0 |- | 11 || 37 ||align=left|{{flagathlete|[[Dominik Windisch]] |Italija}} ||align=left| 25:07.6 || 1 <small>(1+0)</small>|| +34.1 |- | 12 || 75 ||align=left|{{flagathlete|[[Lukas Hofer]] |Italija}} ||align=left| 25:08.8 || 1 <small>(0+1)</small>|| +35.3 |- | 13 || 1 ||align=left|{{flagathlete|[[Nathan Smith]] |Kanada}} ||align=left| 25:09.7 || 0 <small>(0+0)</small>|| +36.2 |- | 14 || 57 ||align=left|{{flagathlete|[[Jean-Guillaume Béatrix]] |Francuska}} ||align=left| 25:12.1 || 1 <small>(1+0)</small>|| +38.6 |- | 15 || 55 ||align=left|{{flagathlete|[[Simon Schempp]] |Njemačka}} ||align=left| 25:16.4 || 0 <small>(0+0)</small>|| +42.9 |- | 16 || 35 ||align=left|{{flagathlete|[[Andrejs Rastorgujevs]] |Latvija}} ||align=left| 25:20.2 || 1 <small>(1+0)</small>|| +46.7 |- | 17 || 2 ||align=left|{{flagathlete|[[Fredrik Lindström]] |Švedska}} ||align=left| 25:21.0 || 0 <small>(0+0)</small>|| +47.5 |- | 18 || 43 ||align=left|{{flagathlete|[[Tim Burke (biatlonac)|Tim Burke]] |SAD}} ||align=left| 25:23.3 || 1 <small>(0+1)</small>|| +49.8 |- | 19 || 32 ||align=left|{{flagathlete|[[Christoph Sumann]] |Austrija}} ||align=left| 25:25.5 || 0 <small>(0+0)</small>|| +52.0 |- | 20 || 62 ||align=left|{{flagathlete|[[Erik Lesser]] |Njemačka}} ||align=left| 25:26.7 || 1 <small>(0+1)</small>|| +53.2 |- | 21 || 31 ||align=left|{{flagathlete|[[Andrij Derizemlja]] |Ukrajina}} ||align=left| 25:29.0 || 1 <small>(0+1)</small>|| +55.5 |- | 22 || 51 ||align=left|{{flagathlete|[[Brendan Green]] |Kanada}} ||align=left| 25:31.7 || 1 <small>(1+0)</small>|| +58.2 |- | 23 || 70 ||align=left|{{flagathlete|[[Carl Johan Bergman]] |Švedska}} ||align=left| 25:35.9 || 1 <small>(0+1)</small>|| +1:02.4 |- | 24 || 36 ||align=left|{{flagathlete|[[Björn Ferry]] |Švedska}} ||align=left| 25:36.4 || 2 <small>(2+0)</small>|| +1:02.9 |- | 25 || 54 ||align=left|{{flagathlete|[[Klemen Bauer]] |Slovenija}} ||align=left| 25:40.7 || 2 <small>(1+1)</small>|| +1:07.2 |- | 26 || 68 ||align=left|{{flagathlete|[[Jevgenij Garaničev]] |Rusija}} ||align=left| 25:43.0 || 1 <small>(0+1)</small>|| +1:09.5 |- | 27 || 46 ||align=left|{{flagathlete|[[Dmitrij Mališko]] |Rusija}} ||align=left| 25:48.5 || 0 <small>(0+0)</small>|| +1:15.0 |- | 28 || 19 ||align=left|{{flagathlete|[[Vladimir Čepeljin]] |Bjelorusija}} ||align=left| 25:49.7 || 1 <small>(0+1)</small>|| +1:16.2 |- | 29 || 13 ||align=left|{{flagathlete|[[Cornel Puchianu]] |Rumunija}} ||align=left| 25:50.7 || 0 <small>(0+0)</small>|| +1:17.2 |- |30 || 27 ||align=left|{{flagathlete|[[Michal Šlesingr]]|Češka}}||align=left|25:51,7 || 1 <small>(1+0)</small> || +1:18,2 |- |31 ||77 ||align=left|{{flagathlete|[[Artem Prima]]|Ukrajina}}||align=left|25:57,6||1 <small>(0+1)</small>||+1:24,1 |- |32 ||50 ||align=left|{{flagathlete|[[Sergej Novikov]]|Bjelorusija}}||align=left|26:00,8||0 <small>(0+0)</small>||+1:27,3 |- |33 ||38 ||align=left|{{flagathlete|[[Arnd Peiffer]]|Njemačka}}||align=left|26:01,2||3 <small>(2+1)</small>||+1:27,7 |- |34 ||26 ||align=left|{{flagathlete|[[Lowell Bailey]]|SAD}}||align=left|26:04,1||2 <small>(1+1)</small>||+1:30,6 |- |35 ||64 ||align=left|{{flagathlete|[[Simon Fourcade]]|Francuska}}||align=left|26:04,2||2 <small>(1+1)</small>||+1:30,7 |- |36 ||21 ||align=left|{{flagathlete|[[Matej Kazar]]|Slovačka}}||align=left|26:04,8||3 <small>(2+1)</small>||+1:31,3 |- |37 ||69 ||align=left|{{flagathlete|[[Daniel Mesotitsch]]|Austrija}}||align=left|26:06,6||2 <small>(0+2)</small>||+1:33,1 |- |38 ||52 ||align=left|{{flagathlete|[[Tarjei Bø]]|Norveška}}||align=left|26:10,1||3 <small>(0+3)</small>||+1:36,6 |- |39 ||14 ||align=left|{{flagathlete|[[Serafin Wiestner]]|Švicarska}}||align=left|26:10,2||2 <small>(1+1)</small>||+1:36,7 |- |40 ||67 ||align=left|{{flagathlete|[[Sergij Semenov]]|Ukrajina}}||align=left|26:10,4||1 <small>(1+0)</small>||+1:36,9 |- |41 ||82 ||align=left|{{flagathlete|[[Tobias Arwidson]]|Švedska}}||align=left|26:11,8||1 <small>(1+0)</small>||+1:38,3 |- |42 ||16 ||align=left|{{flagathlete|[[Jan Savicki]]|Kazahstan}}||align=left|26:13,0||1 <small>(1+0)</small>||+1:39,5 |- |43 ||18 ||align=left|{{flagathlete|[[Sergej Sednjev]]|Ukrajina}}||align=left|26:16,8||1 <small>(1+0)</small>||+1:43,3 |- |44 ||73 ||align=left|{{flagathlete|[[Leif Nordgren]]|SAD}}||align=left|26:17,4||0 <small>(0+0)</small>||+1:43,9 |- |45 ||3 ||align=left|{{flagathlete|[[Simon Desthieux]]|Francuska}}||align=left|26:18,2||2 <small>(0+2)</small>||+1:44,7 |- |46 ||81 ||align=left|{{flagathlete|[[Christian De Lorenzi]]|Italija}}||align=left|26:25,4||2 <small>(1+1)</small>||+1:51,9 |- |47 ||4 ||align=left|{{flagathlete|[[Tomas Kaukėnas]]|Litva}}||align=left|26:26,2||2 <small>(0+2)</small>||+1:52,7 |- |48 ||45 ||align=left|{{flagathlete|[[Krasimir Anev]]|Bugarska}}||align=left|26:28,0||3 <small>(3+0)</small>||+1:54,5 |- |49 ||44 ||align=left|{{flagathlete|[[Danil Steptsenko]]|Estonija}}||align=left|26:40,5||2 <small>(1+1)</small>||+2:07,0 |- |50 ||86 ||align=left|{{flagathlete|[[Janez Marič]]|Slovenija}}||align=left|26:41,3||1 <small>(0+1)</small>||+2:07,8 |- |51 ||56 ||align=left|{{flagathlete|[[Pavol Hurajt]]|Slovačka}}||align=left|26:45,8||0 <small>(0+0)</small>||+2:12,3 |- |52 ||66 ||align=left|{{flagathlete|[[Indrek Tobreluts]]|Estonija}}||align=left|26:46,5||3 <small>(0+3)</small>||+2:13,0 |- |53 ||5 ||align=left|{{flagathlete|[[Kauri Kõiv]]|Estonija}}||align=left|26:47,1||3 <small>(2+1)</small>||+2:13,6 |- |54 ||34 ||align=left|{{flagathlete|[[Johannes Thingnes Bø]]|Norveška}}||align=left|26:51,0||4 <small>(2+2)</small>||+2:17,5 |- |55 ||61 ||align=left|{{flagathlete|[[Jevgenij Abramenko]]|Bjelorusija}}||align=left|26:55,0||2 <small>(1+1)</small>||+2:21,5 |- |56 ||80 ||align=left|{{flagathlete|[[Jurij Lijadov]]|Bjelorusija}}||align=left|26:55,1||2 <small>(1+1)</small>||+2:21,6 |- |57 ||11 ||align=left|{{flagathlete|[[Christoph Stephan]]|Njemačka}}||align=left|26:55,4||2 <small>(1+1)</small>||+2:21,9 |- |58 ||71 ||align=left|{{flagathlete|[[Sergej Naumik]]|Kazahstan}}||align=left|26:55,5||1 <small>(0+1)</small>||+2:22,0 |- |59 ||59 ||align=left|{{flagathlete|[[Vladimir Ilijev]]|Bugarska}}||align=left|26:55,9||4 <small>(2+2)</small>||+2:22,4 |- style="border-top:2px solid green;" |60 ||87 ||align=left|{{flagathlete|[[Russell Currier]]|SAD}}||align=left|26:58,5||4 <small>(4+0)</small>||+2:25,0 |- |61 ||58 ||align=left|{{flagathlete|[[Ahti Toivanen]]|Finska}}||align=left|26:58,6||2 <small>(1+1)</small>||+2:25,1 |- |62 ||41 ||align=left|{{flagathlete|[[Benjamin Weger]]|Švicarska}}||align=left|27:00,5||1 <small>(1+0)</small>||+2:27,0 |- |63 ||17 ||align=left|{{flagathlete|[[Krzysztof Pływaczyk]]|Poljska}}||align=left|27:02,3||1 <small>(0+1)</small>||+2:28,8 |- |64 ||74 ||align=left|{{flagathlete|[[Tomas Hasilla]]|Slovačka}}||align=left|27:05,4||3 <small>(2+1)</small>||+2:31,9 |- |65 ||76 ||align=left|{{flagathlete|[[Roland Lessing]]|Estonija}}||align=left|27:06,3||3 <small>(0+3)</small>||+2:32,8 |- |66 ||42 ||align=left|{{flagathlete|[[Lee-Steve Jackson]]|UK}}||align=left|27:07,5||1 <small>(0+1)</small>||+2:34,0 |- |67 ||83 ||align=left|{{flagathlete|[[Martin Otcenas]]|Slovačka}}||align=left|27:07,8||3 <small>(1+2)</small>||+2:34,3 |- |68 ||20 ||align=left|{{flagathlete|[[Milanko Petrović]]|Srbija}}||align=left|27:08,2||3 <small>(1+2)</small>||+2:34,7 |- |69 ||12 ||align=left|{{flagathlete|[[Mihail Klečerov]]|Bugarska}}||align=left|27:13,6||2 <small>(1+1)</small>||+2:40,1 |- |70 ||28 ||align=left|{{flagathlete|[[Hidenori Isa]]|Japan}}||align=left|27:15,2||3 <small>(1+2)</small>||+2:41,7 |- |71 ||25 ||align=left|{{flagathlete|[[Peter Dokl]]|Slovenija}}||align=left|27:20,1||1 <small>(1+0)</small>||+2:46,6 |- |72 ||33 ||align=left|{{flagathlete|[[Alexei Almoukov]]|Australija}}||align=left|27:24,6||2 <small>(0+2)</small>||+2:51,1 |- |73 ||78 ||align=left|{{flagathlete|[[Scott Perras]]|Kanada}}||align=left|27:32,1||3 <small>(2+1)</small>||+2:58,6 |- |74 ||63 ||align=left|{{flagathlete|[[Tomas Krupcik]]|Češka}}||align=left|27:39,3||2 <small>(1+1)</small>||+3:05,8 |- |75 ||85 ||align=left|{{flagathlete|[[Ivan Zlatev]]|Bugarska}}||align=left|27:48,5||2 <small>(1+1)</small>||+3:15,0 |- |76 ||53 ||align=left|{{flagathlete|[[Łukasz Szczurek]]|Poljska}}||align=left|27:57,2||2 <small>(2+0)</small>||+3:23,7 |- |77 ||7 ||align=left|{{flagathlete|[[Jarkko Kauppinen]]|Finska}}||align=left|27:57,8||3 <small>(2+1)</small>||+3:24,3 |- |78 ||47 ||align=left|{{flagathlete|[[Gombos Károly]]|Mađarska}}||align=left|28:04,3||1 <small>(0+1)</small>||+3:30,8 |- |79 ||49 ||align=left|{{flagathlete|[[Anton Pantov]]|Kazahstan}}||align=left|28:05,0||4 <small>(2+2)</small>||+3:31,5 |- |80 ||23 ||align=left|{{flagathlete|[[Markus Windisch]]|Italija}}||align=left|28:14,4||2 <small>(1+1)</small>||+3:40,9 |- |81 ||22 ||align=left|{{flagathlete|[[Lee In-bok]]|Južna Koreja}}||align=left|28:35,9||1 <small>(0+1)</small>||+4:02,4 |- |82 ||10 ||align=left|{{flagathlete|[[Ren Long]]|Kina}}||align=left|28:53,2||4 <small>(0+4)</small>||+4:19,7 |- |83 ||9 ||align=left|{{flagathlete|[[Victor Lobo Escolar]]|Španija}}||align=left|28:53,3||4 <small>(4+0)</small>||+4:19,8 |- |84 ||60 ||align=left|{{flagathlete|[[Grzegorz Guzik]]|Poljska}}||align=left|29:17,2||5 <small>(4+1)</small>||+4:43,7 |- |85 ||84 ||align=left|{{flagathlete|[[Rafal Lepel]]|Poljska}}||align=left|29:25,8||2 <small>(1+1)</small>||+4:52,3 |- |86 ||79 ||align=left|{{flagathlete|[[Dijas Kenešev]]|Kazahstan}}||align=left|30:06,8||4 <small>(2+2)</small>||+5:33,3 |- bgcolor=pink | <s>{{Tooltip|DIS|Diskvalifikovan/a}} (16)</s>|| 8||align=left|{{flagathlete|[[Jevgenij Ustjugov]]|Rusija}}<ref name="Ustyugov">{{cite web|title= IBU anti-doping hearing panel renders verdicts on Sleptsova and Ustyugov |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215170333/https://www.biathlonworld.com/news/detail/ibu-anti-doping-hearing-panel-renders-verdicts-on-sleptsova-and-ustyugov|archive-date=15. 2. 2020|url= https://www.biathlonworld.com/news/detail/ibu-anti-doping-hearing-panel-renders-verdicts-on-sleptsova-and-ustyugov|url-status=dead|website= Biathlon World |publisher= International Biathlon Union |date=15. 2. 2020|access-date= 1. 9. 2024|language=en}}</ref> ||align=left| 25:19.1 || 1 <small>(1+0)</small>|| +45.6 |} == Osvojene medalje == {|{{Bilans medalja |Sport = Biatlon{{efn|name=BIM|U tabeli je prikazan pregled osvojenih medalja u utrkama sprinta u muškoj konkurenciji u biatlonu na Olimpijskim igrama od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1980 – 10 km|1980.]] godine}} |Broj = 10 |Logo = Olympic_rings.svg }} |- bgcolor="#FFFFFF" | 1. | align="left" | {{ZastavaMOK|NOR}} | style="background:#F7F6A8;" | 4 | style="background:#DCE5E5;" | 3 | style="background:#FFDAB9;" | 1 | 8 |- bgcolor="#FFFFFF" | 2. | align="left" | {{ZastavaMOK|GER}} | style="background:#F7F6A8;" | 2 | style="background:#DCE5E5;" | 3 | style="background:#FFDAB9;" | 0 | 5 |- bgcolor="#FFFFFF" | 3. | align="left" | {{ZastavaMOK|GDR}}{{efn|name=GER|Nakon ujedinjenja Njemačke, od [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|ZOI 1992.]] njemački sportisti nastupaju u zajedničkom timu}} | style="background:#F7F6A8;" | 2 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 | 3 |- bgcolor="#FFFFFF" | 4. | align="left" | {{ZastavaMOK|RUS}} | style="background:#F7F6A8;" | 1 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 | 2 |- bgcolor="#FFFFFF" | 5. | align="left" | {{ZastavaMOK|FRA}} | style="background:#F7F6A8;" | 1 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 0 | 1 |- bgcolor="#FFFFFF" | 6. | align="left" | {{ZastavaMOK|URS}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 2 | style="background:#FFDAB9;" | 2 | 4 |- bgcolor="#FFFFFF" | 7. | align="left" | {{ZastavaMOK|AUT}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 1 | 2 |- bgcolor="#FFFFFF" | 8. | align="left" | {{ZastavaMOK|FRG}}{{efn|name=GER|}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 1 | style="background:#FFDAB9;" | 0 | 1 |- bgcolor="#FFFFFF" | 9. | align="left" | {{ZastavaMOK|FIN}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 2 | 2 |- bgcolor="#FFFFFF |rowspan="2"| 10. | align="left" | {{ZastavaMOK|CRO}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |rowspan="2"| 1 |- bgcolor="#FFFFFF | align="left" | {{ZastavaMOK|CZE}} | style="background:#F7F6A8;" | 0 | style="background:#DCE5E5;" | 0 | style="background:#FFDAB9;" | 1 |} == Napomene == <references group="lower-alpha"/> == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * [http://www.sochi2014.com/en/biathlon-men-s-10-km-sprint Zvanični rezultati na službenim stranicama ZOI 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209214509/http://www.sochi2014.com/en/biathlon-men-s-10-km-sprint |date=9. 2. 2014 }} {{Simboli jezika|en|engleski}}{{Simboli jezika|ru|ruski}}{{Simboli jezika|fr|francuski}} [[Kategorija:Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] sqct3axj2446umwfjcsk4ps1sv31ut4 Antisolarna tačka 0 355578 3936060 3855868 2026-10-16T23:04:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936060 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Subparhelic circle flickr fdecomite.jpg|mini|250px|[[Fotografija]] centrirana na antisolarnu tačku uz različita antisolarna/podhorizontska hala viđeno tokom leta između [[Bruxelles]]a i [[Madrid]]a (7. 8. 2006);<br>Foto: Francesco De Comité]] '''Antisolarna tačka''' jeste zamišljena tačka na [[nebeska sfera|nebeskoj sferi]] tačno nasuprot [[Sunce|Suncu]].<ref name="timherd">Tim Herd, [http://www.timherd.com/wp-content/uploads/2012/03/angularmeasurements.pdf Angular Measurements in the sky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140907125600/http://www.timherd.com/wp-content/uploads/2012/03/angularmeasurements.pdf |date=7. 9. 2014 }}, izvadak iz ''Kaleidoscope Skyja'', "Abrams", 2007, str. 27; {{ISBN|0-8109-9397-X}}</ref> Ponekad, tokom izlaska ili zalaska Sunca, može se vidjeti kako se [[antikrepuskularne zrake]] spajaju u antisolarnoj tački.<ref>Les Cowley, [http://www.atoptics.co.uk/atoptics/anti1.htm ''Anticrepuscular rays''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303172241/http://www.atoptics.co.uk/atoptics/anti1.htm |date=3. 3. 2016 }}; pristupljeno: 13. 9. 2013.</ref> Također, u noćima bez mjesečine, daleko od svjetala [[grad]]a, često je moguće vidjeti tzv. ''[[gegenschein]]'' (''protivsjaj'') u toj tački, koji uzrokuje [[povratno raspršenje]] [[svjetlost]]i od strane [[kosmička prašina|međuplanetarne prašine]]. Antisolarna tačka je centar [[duga|dúgā]]<ref>Les Cowley, [http://www.atoptics.co.uk/rainbows/primary.htm ''Primary rainbows - Atmospheric Optics''] {{Mrtav link}}; pristupljeno: 13. 9. 2013.</ref> i lahko ju je pronaći kad je dan sunčan: nalazi se u sjenci čovjekove glave. == Antihelična tačka == Ova tačka često se koristi kao sinonim za antisolarnu, ali njih ipak treba razlikovati.<ref name="timherd"/> Dok je antisolarna tačka direktno nasuprot Suncu, uvijek ispod [[horizont]]a kad je Sunce gore, antihelična je također nasuprot Suncu, ali na istoj visini kao Sunce te se stoga nalazi na [[parhelična kružnica|parheličnoj kružnici]]. Postoji nekoliko [[halo (optički efekt)|halo-fenomena]] koji su centrirani ili se spajaju u antiheličnoj tački, kao što su [[antihelion]], [[Alfred Wegener|Wegenerovi]] lukovi, Trickerovi lukovi i sama parhelična kružnica.<ref>Alexander Wünsche, Jim Foster, [http://epod.usra.edu/blog/2006/04/anthelion-and-anthelic-arcs.html ''Anthelion and anthelic arcs''], 2006.</ref><ref>Walter Tape, "Atmospheric Halos", ''American Geophysical Union'', 1994, str. 27; ISSN 0066-4634; {{ISBN|0875908349}}</ref><ref>Les Cowley, [http://www.atoptics.co.uk/halo/spanti.htm South Pole Halos - Anthelic View - Atmospheric Optics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923180132/http://www.atoptics.co.uk/halo/spanti.htm |date=23 Septembar 2015 }}; pristupljeno: 13. 9. 2013.</ref> == Također pogledajte == * [[Subparhelična kružnica]] {{Portal|Astronomija}} {{Portal|Svemir}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * Đurđica Marković, [http://blog.meteo-info.hr/meteorologija/krepuskularne-zrake/ ''Krepuskularne zrake''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115092847/http://blog.meteo-info.hr/meteorologija/krepuskularne-zrake/ |date=15. 11. 2016 }}, ''meteo-info.hr'', 3. 11. 2011 (posljednji pasus) [[Kategorija:Sferna astronomija]] qt8xidft4dqd90imhdhduhu9cw4kcry AM Herculis zvijezda 0 361096 3935987 3856492 2026-10-16T19:24:54Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935987 wikitext text/x-wiki '''AM Herculis zvijezda''' ([[Engleski jezik|eng.]] ''Polars'', [[GCVS]]: AM Her) je vrsta [[promjenjiva zvijezda|promjenjivih zvijezda]]. Ubraja se u podvrstu [[Magnetno polje|magnetnih]] kataklizmično promjenjivih zvijezda. Promjenjive zvijezde, istih karakteristika nazivaju se AM Her zvijezdama. Do sada je otkriveno oko 10.000 zvijezda koje su uvrštene kao AM Her.<ref name="aavso">[http://www.aavso.org/vsots_amher Zvijezda AM Herculis iz]''aavso.org'', Američko društvo za posmatranje promjenjivih zvijezda pristupljeno 6.7.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}</ref> == Otkriće <ref name="aavso" /> == Prvo otkriće je napravio 1923. [[Njemačka|njemačk]]<nowiki/>i [[astronom]] [[Max Wolf (astronom)|M. Wolf]] u [[Heidelberg]]<nowiki/>u. Uvrštena je zvanično u Opšti katalog promjenjivih zvijezda ([[Engleski jezik|eng.]] ''General Catalogue of Variable Stars, GCVS''). Berg i Duthie sa univerziteta u Rochesteru otkrili su 1977. jak izvor [[Rendgensko zračenje|rendgenskih zračenja]], sa zaključkom da se radi o [[dvostruka zvijezda|dvostrukoj zvijezdi]], koja se sastoji od [[bijeli patuljak|bijelog patuljka]] i [[Glavni niz|zvijezde glavnog niza]]. Već ranije 1975. su njih dvojica analizama fotoploča potvrdili da se radi o novoj vrsti zvijezda. == Osobine <ref name="aavso"/>== AM Her zvijezdu odlikuje jako magnetno polje te linearna i cirkularna [[polarizacija]] njenog zračenja. Jačina magnetnog polja kreće se od 10-100 [[Gauss|MGs]] (1-10 k[[Tesla|T]]),<ref>Gauss je starija mjerna jedinica za jačinu magnetnog polja, u referenci se navodi 10-100 Megagaussa. Savremena mjerna jedinica je Tesla. 1 Gs = 1 mT, 10 MGs = 1 kT</ref> ono privlači materiju zvijezda u neposrednoj blizini. Materija stvara akrecijski disk koji okružuje bijelog patuljka. AM Her zvijezda se veoma brzo kreće, brzina iznosi oko 3000 [[Km/h|km/s]]. Astronom<nowiki/>i smatraju da zvijezda ovih osobina se ne može dugo održati. == Također pogledajte == * [[Cefeida]] * [[DQ Herculis|DQ Her]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == [https://web.archive.org/web/20101111150745/http://www.sai.msu.su/groups/cluster/gcvs/gcvs/ GCVS (General Catalogue of Variable Stars) Opšti katalog promjenljivih zvijezda na univerzitetu u] [[Moskva|Moskvi]] [[Ruska Federacija]] pristupljeno 6.7.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}} [[Kategorija:Promjenljive zvijezde]] [[Kategorija:Kataklizmično promjenljive zvijezde]] [[Kategorija:Zvjezdane pojave]] lmbgjl7rdh5klhnowk7of8wlbmf9u6t Bijelač 0 364180 3935876 3935736 2026-10-16T13:50:10Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/Revkon|Revkon]] ([[User talk:Revkon|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:NeptuneBot|NeptuneBot]] 3856638 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Bijelač | vrsta = Naseljeno mjesto <!-- *** Ime **** --> | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = | opis_slike = | veličina_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Trebinje]] <!-- *** Položaj *** --> | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 42.7163 | dužina_stepeni = 18.2861 | najveća tačka = | najveća tačka metara = <!-- *** Površina *** --> | površina_grada = | površina_općine = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo grad = 58 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = <!-- *** Kod *** --> | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 59 | matični broj = 224898<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naselja |work=fzs.ba |access-date=26. 10. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509001936/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |archive-date=9. 5. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20583 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Bijelač u Bosni i Hercegovini <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Bijelač''' je naseljeno mjesto u [[grad]]u [[Trebinje|Trebinju]], [[Bosna i Hercegovina]]. Naselje Bijelač se prvi put spominje u februaru 1430. godine kao naselje (de Tribigna de villa Bielac). == Bijelač u historijskim izvorima == * „Gradoie Pribilouich de Tribigna de villa Bielac dedit et libere vendidit Johanni Ogrinouich presenti et stipulanti boues duos et vachas duas precio et mercato yperperorum decem pro quolibet boue et yperperos septem pro qualibet vacha, pro quibus animalibus idem Gradoie venditor confessus fuit habuisse et recepisse a dicto Johane pictore yperperoros trigintaquatuor pro completa et integra solutione dictorum IIIIor animalium. Promittens sictus Gradoie dicto Johanni pictori dicta animalia ab omni homine et uniuersitate legittime deffendere, autorizare et disbrigare sub omnium suorum bonorum presentium et futurorum obligans. Renuntiando”<ref>Državni arhiv u Dubrovniku, Serija Diversa Cancellariae, Svezak XLVI, Folija 133 (Datum: 14. februar 1430. godine).</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Bijelač | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 224898 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 26. 10. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 26. 10. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 58 | g2013_srbi = 57 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g1991_ukupno = 14 | g1991_srbi = 14 | g1981_ukupno = 26 | g1981_srbi = 26 | g1971_ukupno = 23 | g1971_srbi = 23 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.trebinje.rs.ba/sr/ Zvanični sajt grada Trebinja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029055228/http://www.trebinje.rs.ba/sr |date=29. 10. 2015 }} {{Grad Trebinje}} t7eos2e6myjq5356phre225z035z53f Kriva ćuprija 0 383972 3935842 3935505 2026-10-16T13:00:26Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3935842 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija most | ime_mosta = Kriva ćuprija | alternativno_ime = | slika = Kriva ćuprija and Nezir-aga mosque from Konoba Taurus, Mostar 02 (2026)-bs.jpg | opis_slike = | premošćuje = [[Radobolja]] | mjesto = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | vrijeme_gradnje = prije 1558. | otvorenje = | saniranje = 2001. | rušenje = decembar 2000. (poplava) | uprava_nad_mostom = | konstrukcija = kameni most s jednim lukom | namjena = pješački most | arhitekta = | dizajner = | materijal = kamen | graditelj = Ćejvan-čehaja | podizvođači = | ukupna_dužina = | visina_mosta = 4,15 m | širina_mosta = | najveći_raspon = 8,56 m | koordinate = {{coord|43|20|12|N|17|48|47|E|display=inline,title}} }} [[Datoteka:Kriva ćuprija and Nezir-aga mosque seen from Konoba Taurus, Mostar (2026)-bs.jpg|mini|desno|300px|Kriva ćuprija i [[Nezir-agina džamija (Mostar)|Nezir-agina džamija]] uslikane iz restorana Konoba Taurus]] '''Kriva ćuprija''' je kameni most s jednim lukom preko rijeke [[Radobolja|Radobolje]] u [[Mostar]]u, [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Smještena je u historijskoj jezgri grada, u blizini [[Stari most|Starog mosta]], a pripada graditeljskom naslijeđu Mostara iz [[Osmansko Carstvo|osmanskog perioda]]. Prema historiografskoj literaturi, Kriva ćuprija ubraja se među najstarije sačuvane građevinske spomenike Mostara. Njeno postojanje dokumentovano je u [[Vakufnama|vakufnami]] Ćejvan-čehaje iz 1558, a most se odlikuje kamenim lučnim svodom i manjim dimenzijama u odnosu na [[Stari most]].<ref name="Hasandedić_1955">{{cite journal |last=Hasandedić |first=Hivzija |date=1955 |title=Zadužbine Ćejvana kethode u Hercegovini |journal=Prilozi za orijentalnu filologiju |volume=5 |pages=stranice_nisu_navedene |url=https://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/download/804/pdf/2405 |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="UNESCO">{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina – Kriva Cuprija bridge of Mostar |url=https://whc.unesco.org/en/activities/347/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Grad Mostar">{{cite web|url=http://www.turizam.mostar.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=143%3Akriva-uprija-1558&catid=41%3Aznamenitosti&Itemid=424&lang=en|title=Kriva ćuprija|publisher=turizam.mostar.ba|access-date=26. 1. 2017|archive-date=8. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608232008/http://www.turizam.mostar.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=143%3Akriva-uprija-1558&catid=41%3Aznamenitosti&Itemid=424&lang=en|url-status=dead}}</ref> == Historija == === Najraniji pisani spomen i arhivski dokumenti === Najraniji poznati pisani spomen Krive ćuprije nalazi se u [[Vakufnama|vakufnami]] mostarskog dobrotvora Ćejvan-čehaje, sina Abdurahmanovog, iz 1558. Historičar [[Hivzija Hasandedić]] navodi da je Ćejvan-čehaja u ovoj zakladnici odredio da se prihodi njegovog vakufa koriste za održavanje mosta na rijeci [[Radobolja|Radobolji]]. Hasandedić prenosi dio iz vakufname kojim se nalaže da se prihodi troše "na održavanje njegovog mosta na rijeci Radobolji", na osnovu čega zaključuje da je most izgrađen prije sastavljanja vakufname, odnosno prije 1558.<ref name="Hasandedić_1955" /> Hasandedić navodi i drugi pisani spomen mosta u vakufnami Nesuh-age Vučjakovića iz 1566, kojom je također određeno da se most na [[Radobolja|Radobolji]] održava sredstvima [[vakuf]]a. Zbog ovog kasnijeg dokumenta pojedini autori pripisivali su gradnju mosta Vučjakoviću, što Hasandedić smatra pogrešnim tumačenjem. Prema njegovom obrazloženju, odredba iz Ćejvan-čehajine vakufname potvrđuje da je most podigao Ćejvan-čehaja.<ref name="Hasandedić_1955" /> Ćejvan-čehajine vakufname sačuvane su u dvije verzije, datirane 5. septembra 1554. i 4. oktobra 1558. Prema Hivziji Hasandediću, tekstovi se većim dijelom podudaraju, ali u starijoj [[Vakufnama|vakufnami]] nedostaju pojedini dijelovi koji postoje u kasnijoj verziji. Među njima je i cijeli dio koji se odnosi na zadužbine u [[Gabela|Gabeli]]. Hasandedićev navod o održavanju mosta na Radobolji povezuje s vakufnamom iz 1558, pa se ona smatra najranijim poznatim pisanim izvorom koji spominje ovaj most.<ref>{{Cite journal |last=Hasandedić |first=Hivzija |title=Zadužbine Ćejvana kethode u Hercegovini |journal=Prilozi za orijentalnu filologiju |volume=5 |year=1955 |pages=276–277, 280–281 |url=https://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/download/804/pdf/2405}}</ref> Prema inventaru arhitektonskog naslijeđa [[Islamski istraživački centar za historiju, umjetnost i kulturu|Islamskog istraživačkog centra za historiju, umjetnost i kulturu]] (IRCICA), Kriva ćuprija vjerovatno je izgrađena 1558. Ista navod nalazi se i u dokumentaciji koju je Bosna i Hercegovina dostavila [[UNESCO]]-u u postupku nominacije historijske jezgre Mostara za upis na Listu svjetske baštine.<ref name="UNESCO" /><ref name="IRCICA">{{cite web |title=Kriva Ćuprija – Crooked Bridge |url=https://www.islamicarchitecturalheritage.com/listings/kriva-cuprija-crooked-bridge |website=Islamic Architectural Heritage Database |publisher=Research Centre for Islamic History, Art and Culture (IRCICA) |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UNESCO_Mostar_Nomination">{{cite web |title=Old Bridge Area of the Old City of Mostar: Nomination for Inscription on the World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/946rev.pdf |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> ==== Narodna predanja i hipoteza o uzoru za Stari most ==== O Krivoj ćupriji sačuvana su različita narodna predanja, od kojih se neka odnose na njen odnos sa [[Stari most|Starim mostom]] preko [[Neretva|Neretve]]. Jedno od njih, koje je zabilježio historičar Hivzija Hasandedić, govori da je Stari most sagrađen po uzoru na Krivu ćupriju.<ref name="Hasandedić_1955" /><ref name="MosHer_2015">{{cite web |title=Kriva ćuprija |date=2. 2. 2015 |url=https://mosheristorija.blogspot.com/2015/02/kriva-cuprija.html |website=Iz istorije Mostara i Hercegovine |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref> U kasnijim popularnim prikazima pojavljuje se i tumačenje prema kojem je Kriva ćuprija poslužila kao probni model ili maketa za izgradnju većeg mosta preko Neretve.<ref name="Čampara_2014">{{cite book |last1=Čampara |first1=Ismail Braco |last2=Špago |first2=Smail |last3=Vrančić |first3=Tibor |date=2014 |title=Velike sitnice o Mostaru |publisher=Samoizdanje u elektronskom obliku |location=Mostar |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2021/03/Velike-sitnice-o-Mostaru.pdf |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref> === Promjene u gradskoj infrastrukturi === Tokom osmanskog perioda Kriva ćuprija imala je važnu ulogu u gradskom saobraćaju. Dugo je bila jedini prijelaz preko donjeg toka [[Radobolja|Radobolje]] i nalazila se na glavnom putu koji je povezivao južne i sjeverne dijelove grada. Promjene u njenoj [[saobraćaj]]noj funkciji povezane su s razvojem [[Infrastruktura|infrastrukture]] u drugoj polovini 19. stoljeća. Prolazak [[Željeznička stanica Mostar|željeznice kroz Mostar]] 1884. i regulacija korita Radobolje, uz izgradnju novih mostova, izmijenili su dotadašnje pravce kretanja. Među starim mostovima, pored Krive ćuprije, ističu se Oručevića ćuprija i most na Šemovcu, koji su omogućavali prelazak preko Radobolje. Stara kamena Oručevića ćuprija oštećena je bujicom 1893. i udarom groma naredne godine, nakon čega je na njenom mjestu 1896. podignut željezni most.<ref name="MosHer_2015" /><ref name="Nova_Sloboda_2021">{{cite web |title=Iz stare arhive: Oručevića ćuprija, fotografija nastala prije 1893. godine |date=5. 5. 2021 |url=https://novasloboda.ba/2021/05/05/iz-stare-arhive-orucevica-cuprija-fotografija-nastala-prije-1893-godine/ |website=Nova Sloboda |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Regulacija Radobolje i izgradnja novih mostova otežale su pristup Krivoj ćupriji. Zbog toga je most postepeno izgubio raniji saobraćajni značaj, naročito za pješački promet.<ref name="MosHer_2015" /> == Arhitektonske karakteristike == Kriva ćuprija je kameni most s jednim polukružnim lukom preko [[Radobolja|Radobolje]], smješten približno 100 metara uzvodno od njenog ušća u [[Neretva|Neretvu]], u području Priječke čaršije. Otvor luka širok je 8,56 m i visok 4,15 m. Riječ je o dimenzijama samog luka, a ne o ukupnim dimenzijama mosta.<ref name="UNESCO" /><ref name="UNESCO_Mostar_Nomination" /> Čeoni zidovi i svod izgrađeni su od pravilno obrađenih kamenih blokova složenih u horizontalne redove duž luka. Prostor između svoda, čeonih zidova i hodne površine ispunjen je lomljenim kamenom. Takav način gradnje čini kameni luk osnovnim nosivim elementom mosta, dok ispunjavajući materijal oblikuje njegovu gornju konstrukciju.<ref name="UNESCO"/> Hodna površina mosta i prilazni putevi popločani su kamenim kockama, a pristup je omogućen kamenim stepenicama s obje strane. Stepenasti prilazi povezani su s položajem mosta u koritu Radobolje i visinskom razlikom između njegove hodne površine i okolnog terena.<ref name="UNESCO"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|Kriva Ćuprija‎}} {{Mostarski mostovi}} [[Kategorija:Mostovi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Turističke atrakcije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Mostovi na Radoblji]] fh6cb7onsq89sjejwux2hjr1qxipiug 3935867 3935842 2026-10-16T13:41:00Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3935867 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija most | ime_mosta = Kriva ćuprija | alternativno_ime = | slika = Kriva ćuprija and Nezir-aga mosque from Konoba Taurus, Mostar 02 (2026)-bs.jpg | opis_slike = | premošćuje = [[Radobolja]] | mjesto = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | vrijeme_gradnje = prije 1558. | otvorenje = | saniranje = 2001. | rušenje = decembar 2000. (poplava) | uprava_nad_mostom = | konstrukcija = kameni most s jednim lukom | namjena = pješački most | arhitekta = | dizajner = | materijal = [[kamen]] | graditelj = Ćejvan-čehaja | podizvođači = | ukupna_dužina = | visina_mosta = 4,15 m | širina_mosta = | najveći_raspon = 8,56 m | koordinate = {{coord|43|20|12|N|17|48|47|E|display=inline,title}} }} [[Datoteka:Kriva ćuprija and Nezir-aga mosque seen from Konoba Taurus, Mostar (2026)-bs.jpg|mini|desno|300px|Kriva ćuprija i [[Nezir-agina džamija (Mostar)|Nezir-agina džamija]] uslikane iz restorana Konoba Taurus]] '''Kriva ćuprija''' je kameni most s jednim lukom preko rijeke [[Radobolja|Radobolje]] u [[Mostar]]u, [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Smještena je u historijskoj jezgri grada, u blizini [[Stari most|Starog mosta]], a pripada graditeljskom naslijeđu Mostara iz [[Osmansko Carstvo|osmanskog perioda]]. Prema historiografskoj literaturi, Kriva ćuprija ubraja se među najstarije sačuvane građevinske spomenike Mostara. Njeno postojanje dokumentovano je u [[Vakufnama|vakufnami]] Ćejvan-čehaje iz 1558, a most se odlikuje kamenim lučnim svodom i manjim dimenzijama u odnosu na [[Stari most]].<ref name="Hasandedić_1955">{{cite journal |last=Hasandedić |first=Hivzija |date=1955 |title=Zadužbine Ćejvana kethode u Hercegovini |journal=Prilozi za orijentalnu filologiju |volume=5 |pages=stranice_nisu_navedene |url=https://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/download/804/pdf/2405 |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="UNESCO">{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina – Kriva Cuprija bridge of Mostar |url=https://whc.unesco.org/en/activities/347/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Grad Mostar">{{cite web|url=http://www.turizam.mostar.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=143%3Akriva-uprija-1558&catid=41%3Aznamenitosti&Itemid=424&lang=en|title=Kriva ćuprija|publisher=turizam.mostar.ba|access-date=26. 1. 2017|archive-date=8. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608232008/http://www.turizam.mostar.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=143%3Akriva-uprija-1558&catid=41%3Aznamenitosti&Itemid=424&lang=en|url-status=dead}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Kriva Ćuprija. Fortepan 76334.jpg|mini|desno|300px|Kriva ćuprija (1903)]]=== Najraniji pisani spomen i arhivski dokumenti === Najraniji poznati pisani spomen Krive ćuprije nalazi se u [[Vakufnama|vakufnami]] mostarskog dobrotvora Ćejvan-čehaje, sina Abdurahmanovog, iz 1558. Historičar [[Hivzija Hasandedić]] navodi da je Ćejvan-čehaja u ovoj zakladnici odredio da se prihodi njegovog vakufa koriste za održavanje mosta na rijeci [[Radobolja|Radobolji]]. Hasandedić prenosi dio iz vakufname kojim se nalaže da se prihodi troše "na održavanje njegovog mosta na rijeci Radobolji", na osnovu čega zaključuje da je most izgrađen prije sastavljanja vakufname, odnosno prije 1558.<ref name="Hasandedić_1955" /> Drugi pisani spomen mosta u vakufnami Nesuh-age Vučjakovića iz 1566, kojom je također određeno da se most na [[Radobolja|Radobolji]] održava sredstvima [[vakuf]]a. Zbog ovog kasnijeg dokumenta pojedini autori pripisivali su gradnju mosta Vučjakoviću, što Hasandedić smatra pogrešnim tumačenjem. Prema njegovom obrazloženju, odredba iz Ćejvan-čehajine vakufname potvrđuje da je most podigao Ćejvan-čehaja.<ref name="Hasandedić_1955" /> Ćejvan-čehajine vakufname sačuvane su u dvije verzije, datirane 5. septembra 1554. i 4. oktobra 1558. Prema Hivziji Hasandediću, tekstovi se većim dijelom podudaraju, ali u starijoj [[Vakufnama|vakufnami]] nedostaju pojedini dijelovi koji postoje u kasnijoj verziji. Među njima je i cijeli dio koji se odnosi na zadužbine u [[Gabela|Gabeli]]. Hasandedićev navod o održavanju mosta na Radobolji povezuje s vakufnamom iz 1558, pa se ona smatra najranijim poznatim pisanim izvorom koji spominje ovaj most.<ref>{{Cite journal |last=Hasandedić |first=Hivzija |title=Zadužbine Ćejvana kethode u Hercegovini |journal=Prilozi za orijentalnu filologiju |volume=5 |year=1955 |pages=276–277, 280–281 |url=https://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/download/804/pdf/2405}}</ref> Prema inventaru arhitektonskog naslijeđa [[Islamski istraživački centar za historiju, umjetnost i kulturu|Islamskog istraživačkog centra za historiju, umjetnost i kulturu]] (IRCICA), Kriva ćuprija vjerovatno je izgrađena 1558. Ista navod nalazi se i u dokumentaciji koju je Bosna i Hercegovina dostavila [[UNESCO]]-u u postupku nominacije historijske jezgre Mostara za upis na Listu svjetske baštine.<ref name="UNESCO" /><ref name="IRCICA">{{cite web |title=Kriva Ćuprija – Crooked Bridge |url=https://www.islamicarchitecturalheritage.com/listings/kriva-cuprija-crooked-bridge |website=Islamic Architectural Heritage Database |publisher=Research Centre for Islamic History, Art and Culture (IRCICA) |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UNESCO_Mostar_Nomination">{{cite web |title=Old Bridge Area of the Old City of Mostar: Nomination for Inscription on the World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/946rev.pdf |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> ==== Narodna predanja i hipoteza o uzoru za Stari most ==== O Krivoj ćupriji sačuvana su različita narodna predanja, od kojih se neka odnose na njen odnos sa [[Stari most|Starim mostom]]. Jedno od njih, koje je zabilježio historičar Hivzija Hasandedić, govori da je Stari most sagrađen po uzoru na Krivu ćupriju.<ref name="Hasandedić_1955" /><ref name="MosHer_2015">{{cite web |title=Kriva ćuprija |date=2. 2. 2015 |url=https://mosheristorija.blogspot.com/2015/02/kriva-cuprija.html |website=Iz istorije Mostara i Hercegovine |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref> U kasnijim popularnim prikazima pojavljuje se i tumačenje prema kojem je Kriva ćuprija poslužila kao probni model ili maketa za izgradnju većeg mosta preko Neretve.<ref name="Čampara_2014">{{cite book |last1=Čampara |first1=Ismail Braco |last2=Špago |first2=Smail |last3=Vrančić |first3=Tibor |date=2014 |title=Velike sitnice o Mostaru |publisher=Samoizdanje u elektronskom obliku |location=Mostar |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2021/03/Velike-sitnice-o-Mostaru.pdf |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref> === Promjene u gradskoj infrastrukturi === Tokom osmanskog perioda Kriva ćuprija imala je važnu ulogu u gradskom saobraćaju. Dugo je bila jedini prijelaz preko donjeg toka [[Radobolja|Radobolje]] i nalazila se na glavnom putu koji je povezivao južne i sjeverne dijelove grada. Promjene u njenoj [[saobraćaj]]noj funkciji povezane su s razvojem [[Infrastruktura|infrastrukture]] u drugoj polovini 19. stoljeća. Prolazak [[Željeznička stanica Mostar|željeznice kroz Mostar]] 1884. i regulacija korita Radobolje, uz izgradnju novih mostova, izmijenili su dotadašnje pravce kretanja. Među starim mostovima, pored Krive ćuprije, ističu se Oručevića ćuprija i most na Šemovcu, koji su omogućavali prelazak preko Radobolje. Stara kamena Oručevića ćuprija oštećena je bujicom 1893. i udarom groma naredne godine, nakon čega je na njenom mjestu 1896. podignut željezni most.<ref name="MosHer_2015" /><ref name="Nova_Sloboda_2021">{{cite web |title=Iz stare arhive: Oručevića ćuprija, fotografija nastala prije 1893. godine |date=5. 5. 2021 |url=https://novasloboda.ba/2021/05/05/iz-stare-arhive-orucevica-cuprija-fotografija-nastala-prije-1893-godine/ |website=Nova Sloboda |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Regulacija Radobolje i izgradnja novih mostova otežale su pristup Krivoj ćupriji, a most je postepeno izgubio raniji značaj.<ref name="MosHer_2015" /> == Arhitektonske karakteristike == Kriva ćuprija je kameni most s jednim polukružnim lukom preko [[Radobolja|Radobolje]], smješten približno 100 metara uzvodno od njenog ušća u [[Neretva|Neretvu]], u području Priječke čaršije. Otvor luka širok je 8,56 m i visok 4,15 m. Riječ je o dimenzijama samog luka, a ne o ukupnim dimenzijama mosta.<ref name="UNESCO" /><ref name="UNESCO_Mostar_Nomination" /> Čeoni zidovi i svod izgrađeni su od pravilno obrađenih [[kamen]]ih blokova složenih u horizontalne redove duž luka. Prostor između svoda, čeonih zidova i hodne površine ispunjen je lomljenim kamenom. Takav način gradnje čini kameni luk osnovnim nosivim elementom mosta, dok ispunjavajući materijal oblikuje njegovu gornju konstrukciju.<ref name="UNESCO" /> Hodna površina mosta i prilazni putevi popločani su kamenim kockama, a pristup je omogućen kamenim stepenicama s obje strane. Stepenasti prilazi povezani su s položajem mosta u koritu Radobolje i visinskom razlikom između njegove hodne površine i okolnog terena.<ref name="UNESCO" /> == Oštećenja, ratni period i obnova == Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Kriva ćuprija pretrpjela je znatna oštećenja uslijed [[opsada Mostara|granatiranja Mostara]]. [[Top]]ovske i [[minobacač]]ke [[granata|granate]] padale i u neposrednoj okolini mosta, a najvidljivija oštećenja na mostu su bila na kamenim ogradama.<ref name="MosHer_2015" /> Granatiranje Mostara odvijalo se u različitim fazama rata. Tokom [[Opsada Mostara#Prva opsada (april – juni 1992)|prve opsade Mostara]], grad su granatirale [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA) i [[Vojska Republike Srpske|srpske snage]], dok tokom druge opsade Mostara, od 1993. do 1994. [[Hrvatsko vijeće odbrane]] (HVO) intenzivno granatiralo dio grada pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (AR BiH), što je utvrđeno i u presudi [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] u [[Jadranko Prlić|predmetu Prlić i drugi]].<ref name="ICTY_Prlić_2013">{{cite web |title=The Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić — Public Judgement (Volume 3 of 6) |date=29. 5. 2013 |url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-3.pdf |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> Most je preživio rat, ali je ostao oštećen. U decembru 2000. srušen je uslijed velike [[Poplava|poplave]] [[Radobolja|Radobolje]] i [[Neretva|Neretve]], nakon čega je rekonstruisan uz pomoć [[UNESCO]]-a. Projekat obnove finansiran je uz podršku Velikog Vojvodstva Luksemburga, a radovi su završeni 2001.<ref name="UNESCO" /> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Kriva Ćuprija}} {{Mostarski mostovi}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Mostovi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Turističke atrakcije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Mostovi na Radoblji]] 246cd7kx7o7884ul8oiasra58ic3284 3935901 3935867 2026-10-16T14:24:36Z Bosancica by MK 173186 Završen članak 3935901 wikitext text/x-wiki {{Infokutija most | ime_mosta = Kriva ćuprija | alternativno_ime = | slika = Kriva ćuprija and Nezir-aga mosque from Konoba Taurus, Mostar 02 (2026)-bs.jpg | opis_slike = | premošćuje = [[Radobolja]] | mjesto = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | vrijeme_gradnje = prije 1558. | otvorenje = | saniranje = 2001. | rušenje = decembar 2000. (poplava) | uprava_nad_mostom = | konstrukcija = kameni most s jednim lukom | namjena = pješački most | arhitekta = | dizajner = | materijal = [[kamen]] | graditelj = Ćejvan-čehaja | podizvođači = | ukupna_dužina = | visina_mosta = 4,15 m | širina_mosta = | najveći_raspon = 8,56 m | koordinate = {{coord|43|20|12|N|17|48|47|E|display=inline,title}} }} [[Datoteka:Kriva ćuprija and Nezir-aga mosque seen from Konoba Taurus, Mostar (2026)-bs.jpg|mini|desno|300px|Kriva ćuprija i [[Nezir-agina džamija (Mostar)|Nezir-agina džamija]] uslikane iz restorana Konoba Taurus]] '''Kriva ćuprija''' je kameni most s jednim lukom preko rijeke [[Radobolja|Radobolje]] u [[Mostar]]u, [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Smještena je u historijskoj jezgri grada, u blizini [[Stari most|Starog mosta]], a pripada graditeljskom naslijeđu Mostara iz [[Osmansko Carstvo|osmanskog perioda]]. Prema historiografskoj literaturi, Kriva ćuprija ubraja se među najstarije sačuvane građevinske spomenike Mostara. Njeno postojanje dokumentovano je u [[Vakufnama|vakufnami]] Ćejvan-čehaje iz 1558, a most se odlikuje kamenim lučnim svodom i manjim dimenzijama u odnosu na [[Stari most]].<ref name="Hasandedić_1955">{{cite journal |last=Hasandedić |first=Hivzija |date=1955 |title=Zadužbine Ćejvana kethode u Hercegovini |journal=Prilozi za orijentalnu filologiju |volume=5 |pages=stranice_nisu_navedene |url=https://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/download/804/pdf/2405 |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="UNESCO">{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina – Kriva Cuprija bridge of Mostar |url=https://whc.unesco.org/en/activities/347/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=15. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Grad Mostar">{{cite web|url=http://www.turizam.mostar.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=143%3Akriva-uprija-1558&catid=41%3Aznamenitosti&Itemid=424&lang=en|title=Kriva ćuprija|publisher=turizam.mostar.ba|access-date=26. 1. 2017|archive-date=8. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608232008/http://www.turizam.mostar.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=143%3Akriva-uprija-1558&catid=41%3Aznamenitosti&Itemid=424&lang=en|url-status=dead}}</ref> == Historija == [[Datoteka:Kriva Ćuprija. Fortepan 76334.jpg|mini|desno|300px|Kriva ćuprija (1903)]] === Najraniji pisani spomen i arhivski dokumenti === Najraniji poznati pisani spomen Krive ćuprije nalazi se u [[Vakufnama|vakufnami]] mostarskog dobrotvora Ćejvan-čehaje, sina Abdurahmanovog, iz 1558. Historičar [[Hivzija Hasandedić]] navodi da je Ćejvan-čehaja u ovoj zakladnici odredio da se prihodi njegovog vakufa koriste za održavanje mosta na rijeci [[Radobolja|Radobolji]]. Hasandedić prenosi dio iz vakufname kojim se nalaže da se prihodi troše "na održavanje njegovog mosta na rijeci Radobolji", na osnovu čega zaključuje da je most izgrađen prije sastavljanja vakufname, odnosno prije 1558.<ref name="Hasandedić_1955" /> Drugi pisani spomen mosta u vakufnami Nesuh-age Vučjakovića iz 1566, kojom je također određeno da se most na [[Radobolja|Radobolji]] održava sredstvima [[vakuf]]a. Zbog ovog kasnijeg dokumenta pojedini autori pripisivali su gradnju mosta Vučjakoviću, što Hasandedić smatra pogrešnim tumačenjem. Prema njegovom obrazloženju, odredba iz Ćejvan-čehajine vakufname potvrđuje da je most podigao Ćejvan-čehaja.<ref name="Hasandedić_1955" /> Ćejvan-čehajine vakufname sačuvane su u dvije verzije, datirane 5. septembra 1554. i 4. oktobra 1558. Prema Hivziji Hasandediću, tekstovi se većim dijelom podudaraju, ali u starijoj [[Vakufnama|vakufnami]] nedostaju pojedini dijelovi koji postoje u kasnijoj verziji. Među njima je i cijeli dio koji se odnosi na zadužbine u [[Gabela|Gabeli]]. Hasandedićev navod o održavanju mosta na Radobolji povezuje s vakufnamom iz 1558, pa se ona smatra najranijim poznatim pisanim izvorom koji spominje ovaj most.<ref>{{Cite journal |last=Hasandedić |first=Hivzija |title=Zadužbine Ćejvana kethode u Hercegovini |journal=Prilozi za orijentalnu filologiju |volume=5 |year=1955 |pages=276–277, 280–281 |url=https://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/download/804/pdf/2405}}</ref> Prema inventaru arhitektonskog naslijeđa [[Islamski istraživački centar za historiju, umjetnost i kulturu|Islamskog istraživačkog centra za historiju, umjetnost i kulturu]] (IRCICA), Kriva ćuprija vjerovatno je izgrađena 1558. Ista navod nalazi se i u dokumentaciji koju je Bosna i Hercegovina dostavila [[UNESCO]]-u u postupku nominacije historijske jezgre Mostara za upis na Listu svjetske baštine.<ref name="UNESCO" /><ref name="IRCICA">{{cite web |title=Kriva Ćuprija – Crooked Bridge |url=https://www.islamicarchitecturalheritage.com/listings/kriva-cuprija-crooked-bridge |website=Islamic Architectural Heritage Database |publisher=Research Centre for Islamic History, Art and Culture (IRCICA) |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="UNESCO_Mostar_Nomination">{{cite web |title=Old Bridge Area of the Old City of Mostar: Nomination for Inscription on the World Heritage List |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/946rev.pdf |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> ==== Narodna predanja i hipoteza o uzoru za Stari most ==== O Krivoj ćupriji sačuvana su različita narodna predanja, od kojih se neka odnose na njen odnos sa [[Stari most|Starim mostom]]. Jedno od njih, koje je zabilježio historičar Hivzija Hasandedić, govori da je Stari most sagrađen po uzoru na Krivu ćupriju.<ref name="Hasandedić_1955" /><ref name="MosHer_2015">{{cite web |title=Kriva ćuprija |date=2. 2. 2015 |url=https://mosheristorija.blogspot.com/2015/02/kriva-cuprija.html |website=Iz istorije Mostara i Hercegovine |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref> U kasnijim popularnim prikazima pojavljuje se i tumačenje prema kojem je Kriva ćuprija poslužila kao probni model ili maketa za izgradnju većeg mosta preko Neretve.<ref name="Čampara_2014">{{cite book |last1=Čampara |first1=Ismail Braco |last2=Špago |first2=Smail |last3=Vrančić |first3=Tibor |date=2014 |title=Velike sitnice o Mostaru |publisher=Samoizdanje u elektronskom obliku |location=Mostar |url=https://www.cidom.org/wp-content/uploads/2021/03/Velike-sitnice-o-Mostaru.pdf |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref> === Promjene u gradskoj infrastrukturi === Tokom osmanskog perioda Kriva ćuprija imala je važnu ulogu u gradskom saobraćaju. Dugo je bila jedini prijelaz preko donjeg toka [[Radobolja|Radobolje]] i nalazila se na glavnom putu koji je povezivao južne i sjeverne dijelove grada. Promjene u njenoj [[saobraćaj]]noj funkciji povezane su s razvojem [[Infrastruktura|infrastrukture]] u drugoj polovini 19. stoljeća. Prolazak [[Željeznička stanica Mostar|željeznice kroz Mostar]] 1884. i regulacija korita Radobolje, uz izgradnju novih mostova, izmijenili su dotadašnje pravce kretanja. Među starim mostovima, pored Krive ćuprije, ističu se Oručevića ćuprija i most na Šemovcu, koji su omogućavali prelazak preko Radobolje. Stara kamena Oručevića ćuprija oštećena je bujicom 1893. i udarom groma naredne godine, nakon čega je na njenom mjestu 1896. podignut željezni most.<ref name="MosHer_2015" /><ref name="Nova_Sloboda_2021">{{cite web |title=Iz stare arhive: Oručevića ćuprija, fotografija nastala prije 1893. godine |date=5. 5. 2021 |url=https://novasloboda.ba/2021/05/05/iz-stare-arhive-orucevica-cuprija-fotografija-nastala-prije-1893-godine/ |website=Nova Sloboda |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Regulacija Radobolje i izgradnja novih mostova otežale su pristup Krivoj ćupriji, a most je postepeno izgubio raniji značaj.<ref name="MosHer_2015" /> == Arhitektonske karakteristike == [[Datoteka:Mostar, 13.11.2009.jpg|mini|desno|300px|Kriva ćuprija (2009)]] [[Datoteka:Crooked Bridge, Mostar (47909212091).jpg|mini|desno|300px|Kriva ćuprija (2018)]] Kriva ćuprija je kameni most s jednim polukružnim lukom preko [[Radobolja|Radobolje]], smješten približno 100 metara uzvodno od njenog ušća u [[Neretva|Neretvu]], u području Priječke čaršije. Otvor luka širok je 8,56 m i visok 4,15 m. Riječ je o dimenzijama samog luka, a ne o ukupnim dimenzijama mosta.<ref name="UNESCO" /><ref name="UNESCO_Mostar_Nomination" /> Čeoni zidovi i svod izgrađeni su od pravilno obrađenih [[kamen]]ih blokova složenih u horizontalne redove duž luka. Prostor između svoda, čeonih zidova i hodne površine ispunjen je lomljenim kamenom. Takav način gradnje čini kameni luk osnovnim nosivim elementom mosta, dok ispunjavajući materijal oblikuje njegovu gornju konstrukciju.<ref name="UNESCO" /> Hodna površina mosta i prilazni putevi popločani su kamenim kockama, a pristup je omogućen kamenim stepenicama s obje strane. Stepenasti prilazi povezani su s položajem mosta u koritu Radobolje i visinskom razlikom između njegove hodne površine i okolnog terena.<ref name="UNESCO" /> == Oštećenja, ratni period i obnova == Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Kriva ćuprija pretrpjela je znatna oštećenja uslijed [[opsada Mostara|granatiranja Mostara]]. [[Top]]ovske i [[minobacač]]ke [[granata|granate]] padale i u neposrednoj okolini mosta, a najvidljivija oštećenja na mostu su bila na kamenim ogradama.<ref name="MosHer_2015" /> Granatiranje Mostara odvijalo se u različitim fazama rata. Tokom [[Opsada Mostara#Prva opsada (april – juni 1992)|prve opsade Mostara]], grad su granatirale [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA) i [[Vojska Republike Srpske|srpske snage]], dok tokom druge opsade Mostara, od 1993. do 1994. [[Hrvatsko vijeće odbrane]] (HVO) intenzivno granatiralo dio grada pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (AR BiH), što je utvrđeno i u presudi [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] u [[Jadranko Prlić|predmetu Prlić i drugi]].<ref name="ICTY_Prlić_2013">{{cite web |title=The Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić — Public Judgement (Volume 3 of 6) |date=29. 5. 2013 |url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-3.pdf |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> Most je preživio rat, ali je ostao oštećen. U decembru 2000. srušen je uslijed velike [[Poplava|poplave]] [[Radobolja|Radobolje]] i [[Neretva|Neretve]], nakon čega je rekonstruisan uz pomoć [[UNESCO]]-a. Projekat obnove finansiran je uz podršku Velikog Vojvodstva Luksemburga, a radovi su završeni 2001.<ref name="UNESCO" /> == Zaštita i status kulturnog naslijeđa == Kriva ćuprija dio je historijskog graditeljskog naslijeđa Mostara i nalazi se unutar područja zaštićene historijska jezgra grada. Područje [[Stari most|Starog mosta]] i starog grada Mostara upisano je na [[UNESCO]]-ovu Listu svjetske baštine 2005.<ref name="UNESCO" /><ref name="UNESCO_BiH_Mostar">{{cite web |last1=Šešum |first1=Siniša |last2=Rehfeld |first2=Silvan |title=Područje Starog mosta starog grada Mostara |url=https://unescobih.mcp.gov.ba/unesco-spomenici-svjetske-bastine-u-bih/podrucje-starog-mosta-starog-grada-mostara/ |website=Državna komisija za saradnju BiH sa UNESCO-om |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Historijski urbani krajolik Mostara proglašen je [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine]] 2019, čime je obuhvaćeno i šire historijsko područje u kojem se nalazi Kriva ćuprija.<ref name="KONS_Tabela">{{cite web |title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine – Tabela |url=https://www.kons.gov.ba/Publication/Read/nacionalni-spomenici-tabela?lang=bs |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="Zavod_2025">{{cite web |title=Zavod za zaštitu spomenika: Izvještaj o aktivnostima u periodu od 13. 10. do 17. 10. 2025. godine |date=17. 10. 2025 |url=https://fmks.gov.ba/zavod-za-zastitu-spomenika-izvjestaj-za-period-od-13-10-do-17-10-2025-godine/ |publisher=Federalno ministarstvo kulture i sporta |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref><ref name="FMKS_Mostar">{{cite web |title=Historijski urbani krajolik Mostara |url=https://www.fmks.gov.ba/ |website=Federalno ministarstvo kulture i sporta |access-date=16. 10. 2026 |language=bs}}</ref> Kriva ćuprija nalazi se i na Privremenoj listi [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web |title=Privremena lista nacionalnih spomenika BiH – Mostar |url=https://www.asgmo.ba/index.php?Itemid=75&id=93&option=com_content&task=view |publisher=Agencija „Stari grad” Mostar}}</ref> == Također pogledajte == * [[Ćejvan-ćehajina džamija]] * [[Ćejvan-ćehajin hamam]] * [[Mostar]] * [[Opsada Mostara]] * [[Osmanska arhitektura u Bosni i Hercegovini]] * [[Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Mostaru]] * [[Stari most]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category-inline|Kriva Ćuprija}} {{Mostarski mostovi}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Mostovi u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Turističke atrakcije u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Mostovi na Radoblji]] 09sitmxmir2myje7l8pcj8497i74m32 Oblasti u Bugarskoj 0 394030 3936071 3859663 2026-10-17T08:30:09Z Koreller 96677 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Oblasti de Bulgarie depuis 1999.png]] → [[File:Oblasts de Bulgarie depuis 1999.png]] Harmonization 3936071 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Oblasts de Bulgarie depuis 1999.png|mini|desno|300px|Podjela Bugarske na administrativne jedinice - oblasti]] '''Oblasti u Bugarskoj''' su najviši stepen administrativne podjele ove države. Od [[1999]]. godine [[Bugarska]] je podijeljena na 28 oblasti ([[Bugarski jezik|bugarski]]: ''области'') koje se uglavnom poklapaju sa 28 distrikta koji su postojali do 1987. godine. Oblasti su nazvane prema glavnom gradu odnosno administrativnom centru te oblasti. Ovaj prvi nivo administrativnih jedinica se dalje dijeli na općine (bugarski:община) kojih je u Bugarskoj ukupno 264. [[Sofija]] kao [[glavni grad]] i najveće naselje u državi ima poseban status te čini centar ne samo države već i oblasti Sofija-grad. Prema rezultatim zadnja dva popisa stanovništva (2001. i 2011) najmnogoljudnija oblast je [[Oblast Sofija-grad|oblast glavnog grada Sofije]] a najmanje stanovnika je u [[Oblast Vidin|oblasti Vidin]]. S druge strane oblast Sofija je najmanja oblast ali i oblast koja je najgušće naseljena sa 957,44 stanovnika po km<sup>2</sup> (2011). [[Oblast Burgas]] je najveća oblast u Bugarskoj. == Oblasti == <!--{| align="center" style="margin-top:1em; margin-bottom:1em;" ! colspan="3" style="background-color:#CDCDCD" align="center"| <span style="font-size:125%;">'''Oblast u Bugarskoj'''</span> |- valign="top" | --> {| class="wikitable sortable" rules="all" style="border:1px solid #999; border-right:2px solid #999; border-bottom:2px solid #999; background-color:white; margin-top:1em; text-align:right;" cellpadding="4" cellspacing="0" |- !width="120px"| Oblast !width="100px"| Stanovništvo <small>(Popis iz 2001.)<ref name="census2011">[http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf Popis stanovništva iz 2011. godine (PDF)]</ref><ref name="census2011A">{{Cite web |url=http://censusresults.nsi.bg/Welcome.aspx |title=Popis stanovništva iz 2011. godine |access-date=1. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818111659/http://censusresults.nsi.bg/Welcome.aspx |archive-date=18. 8. 2011 |url-status=dead }}</ref></small> !width="100px"| Stanovništvo<br><small>(Popis iz 2011.)<ref name="census2011"/><ref name="census2011A"/></small> !width="120px"| Rast stanovništva <br><small>(2001/2011)<ref name="census2011"/></small> !width="100px"| Površina (km²) !width="120px"| Gustoća (/km²) !width="120px"| Broj općina |- |align="left"| [[Oblast Blagoevgrad|Blagoevgrad]] || 341.173 || 323.552 || -5,2% || 6.449,47 || 49,95 || 14 </tr> |align="left"| [[Oblast Burgas|Burgas]] || 423.547 || 415.817 || -1,8% || 7.748,07 || 54,58 || 13 </tr> |align="left"| [[Oblast Ćustendil|Ćustendil]]|| 162.534 || 136.686 || -15,9% || 3.051,52 || 45,16 || 9 </tr> |align="left"| [[Oblast Dobrič|Dobrič]] || 215.217 || 189.677 || -11,9% || 4.719,71 || 40,36 || 8 </tr> |align="left"| [[Oblast Gabrovo|Gabrovo]] || 144.125 || 122.702 || -14,9% || 2.023,01 || 59,77 || 4 </tr> |align="left"| [[Oblast Haskovo|Haskovo]] || 277.478 || 246.238 || -11,3% || 5.533,29 || 61,06 || 11 </tr> |align="left"| [[Oblast Jambol|Jambol]] || 156.070 || 131.447 || -15,8% || 3.355,48 || 31,23 || 5 </tr> |align="left"| [[Oblast Krdžali|Krdžali]] || 164.019 || 152.808 || -6,8% || 3.209,11 || 37,90 || 7 </tr> |align="left"| [[Oblast Loveč|Loveč]] || 169.951 || 141.422 || -16,8% || 4.128,76 || 34,21 || 8 </tr> |align="left"| [[Oblast Montana|Montana]] || 182.258 || 148.098 || -18,7% || 3.635,38 || 41,20 || 11 </tr> |align="left"| [[Oblast Pazardžik|Pazardžik]] || 310.723 || 275.548 || -11,3% || 4.456,92 || 62,72 || 11 </tr> |align="left"| [[Oblast Pernik|Pernik]] || 149.832 || 133.530 || -10,9% || 2.394,22 || 56,18 || 6 </tr> |align="left"| [[Oblast Pleven|Pleven]] || 311.985 || 269.752 || -13,5% || 4.653,32 || 63,98 || 11 </tr> |align="left"| [[Oblast Plovdiv|Plovdiv]] || 715.816 || 683.027 || -4,6% || 5.972,89 || 114,35 || 18 </tr> |align="left"| [[Oblast Razgrad|Razgrad]] || 152.417 || 125.190 || -17,9% || 2.639,74 || 47,28 || 7 </tr> |align="left"| [[Oblast Ruse|Ruse]] || 266.157 || 235.252 || -11,6% || 2.803,36 || 89,93 || 8 </tr> |align="left"| [[Oblast Silistra|Silistra]] || 142.000 || 119.474 || -15,9% || 2.846,29 || 41,74 || 7 </tr> |align="left"| [[Oblast Sliven|Sliven]] || 218.474 || 197.473 || -9,6% || 3.544,07 || 54,16 || 4 </tr> |align="left"| [[Oblast Smoljan|Smoljan]] || 140.066 || 121.752 || -13,1% || 3.192,85 || 34,47 || 10 </tr> |align="left"| [[Oblast Sofija|Sofija]] || 273.240 || 247.489 || -9,4% || 7.062,33 || 34,01 || 22 </tr> |align="left"| [[Oblast Sofija-grad|Sofija-grad]] || 1.170.842 || 1.291.591 || +10,3% || 1.348,90 || 957,44 || 1 </tr> |align="left"| [[Oblast Šumen|Šumen]] || 204.378 || 180.528 || -11.7% || 3.389,68 || 53,65 || 10 </tr> |align="left"| [[Oblast Stara Zagora|Stara Zagora]] || 370.615 || 333.265 || -10,1% || 5.151,12 || 67,20 || 11 </tr> |align="left"| [[Oblast Trgovište|Trgovište]] || 137.689 || 120.818 || -12,3% || 2.558,53 || 44,17 || 5 </tr> |align="left"| [[Oblast Varna|Varna]] || 462.013 || 475.074 || +2,8% || 3.819,47 || 124,40 || 12 </tr> |align="left"| [[Oblast Veliko Trnovo|Veliko Trnovo]]|| 293.172 || 258.494 || -11,8% || 4.661,57 || 55,19 || 10 </tr> |align="left"| [[Oblast Vidin|Vidin]] || 130.074 || 101.018 || -22,3% || 3.032,88 || 32,89 || 11 </tr> |align="left"| [[Oblast Vraca|Vraca]] || 243.036 || 186.848 || -23,1% || 3.619,77 || 45,59 || 10 </tr> |} ==Također pogledajte== * [[Spisak gradova u Bugarskoj|Gradovi u Bugarskoj]] ==Reference== {{refspisak}} {{Administrativne podjele država Evrope}} {{Bugarska po temama}} {{Oblasti u Bugarskoj}} [[Kategorija:Oblasti u Bugarskoj]] [[Kategorija:Administrativna podjela Bugarske|*]] [[Kategorija:Administrativne podjele po državama|Bugarskoj]] [[Kategorija:Prvi nivo državnih administrativnih podjela|Bugarska]] 808nm98rv3ekgm1sty0ne1b12fi106x Vrapčići 0 397461 3935865 3860535 2026-10-16T13:36:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935865 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH <!-- *** Gornji dio *** --> | ime = Vrapčići | vrsta = Naseljeno mjesto <!-- *** Ime **** --> | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = <!-- *** Slika *** --> | slika = | opis_slike = Džamija u Vrapčićima | veličina_slike = <!-- *** Simboli *** --> | zastava = | grb = <!-- *** Države, regije i.t.d *** --> | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | distrikt = | kanton = [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanski]] | grad = [[Datoteka:Coat of arms of Mostar.svg|border|23px]] [[Mostar]] <!-- *** Položaj *** --> | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.3781 | dužina_stepeni = 17.8642 | najveća tačka = | najveća tačka metara = <!-- *** Površina *** --> | površina_grada = | površina_općine = <!-- *** Stanovništvo *** --> | stanovništvo grad = 3266 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = <!-- *** Kod *** --> | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 36 | matični broj = 133868<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naselja |work=fzs.ba |access-date=20. 10. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509001936/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |archive-date=9. 5. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11410 <!-- *** Karta *** --> | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Vrapčići u Bosni i Hercegovini <!-- *** Web stranice *** --> | web stranice = <!-- *** Bilješka *** --> | bilješka = }} '''Vrapčići''' su naseljeno mjesto i mjesna zajednica u [[grad]]u [[Mostar]]u, [[Bosna i Hercegovina]]. Pripadaju Gradskom području Sjever. Prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisu iz 2013]], Vrapčići imaju 3266 stanovnika. Magistralnim putem [[Magistralni put M17|M-17]] povezani su sa samim gradom te drugim sjevernim prigradskim naseljima. [[Neretva]] čini granicu prema [[Raštani]]ma na zapadu, dok na istoku naselje graniči s [[Dobrč]]em, odnosno [[Podveležje (regija)|Podveležjem]]. U Vrapčićima su smješteni [[stadion "Rođeni"]] [[FK Velež Mostar|Fudbalskog kluba Velež]], [[Gradsko groblje Sutina]] i [[Bijela džamija (Mostar)|Bijela džamija]]. Naselje je poznato i po vikend-pijaci.<ref>{{Cite news |url= https://avaz.ba/vijesti/bih/781068/bili-smo-na-cuvenoj-pijaci-vrapcici-ljudi-ima-ali-kupaca-nema-svi-hoce-dzabe |title= Bili smo na čuvenoj pijaci Vrapčići: Ljudi ima, ali kupaca nema |date= 22. 10. 2022|access-date=23. 12. 2022|newspaper=[[Dnevni avaz]]}}</ref> == Geografija == Vrapčići su smješteni u [[Bijelo polje (Mostar)|Bijelom polju]], kao i većina ostalih sjevernih prigradskih naselja Mostara. Bijelo polje je jedna od tri mostarske kotline (Bijelo polje na sjeveru, mostarska kotlina i [[Bišće polje (Mostar)|Bišće polje]] na jugu) koje čine područje Mostara i njegove okoline. Naseljem tako dominira ravna, plodna zemlja.<ref>{{Cite web|url=https://mostarbih.weebly.com/prirodne-karakteristike.html|title=Mostar – prirodne karakteristike|website=mostarbih.weebly.com|access-date=23. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223184606/https://mostarbih.weebly.com/prirodne-karakteristike.html|archive-date=23. 12. 2022|url-status=dead}}</ref> Vrapčići se pružaju uz lijevu obalu Neretve. U ovom dijelu Neretva se proširuje u [[Mostarsko jezero]], akumulaciju koja je nastala izgradnjom [[Hidroelektrana Mostar|Hidroelektrane Mostar]] 1980-ih. [[Datoteka:Mostar - Vrapcici location within the municipality.png|mini|Lokacija Vrapčića unutar Grada Mostara]] Na drugoj, zapadnoj obali Neretve smješteni su Raštani. Osim toga, Vrapčići graniče s [[Potoci (Mostar)|Potocima]] na sjeveru, na jugu s gradskim naseljem [[Zalik (Mostar)|Zalik]], dok su sjeveroistočno [[Kutilivač|Kuti]] i [[Kutilivač|Livač]], a istočno podveleško selo Dobrč. == Historija == Iz osmanskog perioda datiraju [[Džabića kuća (Mostar)|Džabića kuća]] u Suhom dolu (dio Vrapčića), izgrađena 1801. godine, i [[Alajbegovića kuća (Mostar)|Alajbegovića kuća]], čija je izgradnja započeta nekoliko godina nakon početka [[Austro-Ugarska|austrougarske]] okupacije Bosne i Hercegovine. Iako su proglašeni nacionalnim spomenicima, još uvijek nisu obnovljeni.<ref>{{Cite web|url=http://ljubusaci.com/2016/08/19/aveti-u-kuci-alajbegovica/|title=Aveti u kući Alajbegovića|date=19. 6. 2016|website=ljubusaci.net|publisher=ljubusaci.net|access-date=26. 12. 2022}}</ref> Historija Vrapčića tokom [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|socijalističke Jugoslavije]] je vezan za razvoj [[Tekstilni kombinat Đuro Salaj|Tekstilnog kombinata "Đuro Salaj"]]. Izgrađen tokom 1950-ih godina, izrastao je u najveću predionicu pamuka na [[Balkan]]u, sa više od 6000 zaposlenih. Procvat te fabrike pratio je i veliki razvoj Vrapčića, gdje su za potrebe radnika izgrađene kuće i stambeni objekti, te prateća infrastruktura. Iako su industrijski pogoni iz [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]] izašli bez većih oštećenja, fabrika usljed neuspjele privatizacije više nije započela rad.<ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/gospodarstvo/tvrtke/prica-o-tekstilnom-kombinatu-duro-salaj-u-vrapcicima/316779|title=Priča o Tekstilnmom kombinatu Đuro Salaj u Vrapčićima|date=4. 7. 2020|website=bljesak.info|publisher=Bljesak|access-date=26. 12. 2022}}</ref> Tokom rata u Bosni i Hercegovini, naselje je više puta bilo zauzeto od strane različitih aktera. Prvo je na samom početku rata, uz pomoć lokalnog srpskog stanovništva, zauzeto od strane [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslovenske narodne armije]], još u aprilu 1992. Kasnije je JNA svoje položaje predala [[Vojska Republike Srpske|VRS]]. Imajući pod kontrolom ovo i sva ostala sjeverna prigradska naselja, srpske snage su tako blokirale prilaz gradu iz pravca [[Sarajevo|Sarajeva]]. [[Datoteka:Mostar local community of Vrapcici.png|mini|252x252piksel|Mjesna zajednica Vrapčići]] Srpsko zauzimanje Vrapčića je trajala do juna te godine, kada su u [[Operacija "Lipanjske zore"|operaciji "Lipanjske zore"]] kao dio zauzimanja šireg mostarskog područja i u Vrapčićima poražene snage Srba. Tokom svog povlačenja, VRS je počinio [[Masakr na Uborku|masakr na Uborku i Sutini]], u kojem je ubijeno 114 civila.<ref>{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/sr/2022/10/24/nekaznjeni-masakri-u-mostaru-prvi-dio-price-svedoka/|title=Nekažnjeni masakri u Mostaru, prvi dio: Priče svedoka|last=Cateux|first=Aline|date=24. 10. 2022|website=balkaninsight.com|publisher=Balkan Insight|access-date=26. 12. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://povijest.hr/nadanasnjidan/operacija-lipanjske-zore-prvi-poraz-srpskih-snaga-u-bih-1992/|title=Operacija Lipanjske zore - prvi poraz srpskih snaga u BiH|last=Krajcar|first=Dražen|website=povijest.hr|publisher=Povijest.hr|access-date=26. 12. 2022}}</ref> Poslije zauzimanja naselja, Vrapčići su bili pod zajedničkom kontrolom [[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO]] i [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|4. korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH). Napadom HVO-a na snage Armije 9. maja 1993 ([[Bošnjačko-hrvatski sukob]]), Vrapčići su pali pod kontrolu [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Herceg-Bosne]]. 30. juna 1993 je se, međutim, tokom uspješne akcije [[Deblokada Mostara|deblokade Mostara]] od strane Armije Republike Bosne i Hercegovine zauzeli su Vrapčiće. Tokom te akcije zauzet je i veliki dio ostalih naselja u Bijelom polju.<ref>{{Cite web|url=https://historija.info/deblokada-mostara-1993/|title=Deblokada Mostara 1993|date=30. 6. 2021|website=historija.info|publisher=Crtice iz historije|access-date=26. 12. 2022}}</ref> Nakon beriješenog statusa [[Stadion HŠK Zrinjski|stadiona]] na [[Bijeli Brijeg (Mostar)|Bijelom Brijegu]], Fudbalski klub Velež je preselio u Vrapčiće, na stadion [[FK Lomotiva Mostar]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-60746909|title=Rat u Bosni i Hercegovini i fudbal: Kako je sviran kraj za mostarski Velež na Stadionu pod Bijelim brijegom|last=Mitrović|first=Nemanja|date=26. 12. 2022|website=bbc.com|publisher=BBC na srpskom|access-date=26. 12. 2022}}</ref> Za vrijeme rata se veliki broj ratnih izbjeglica Bošnjaka - iz [[Istočna Hercegovina|istočne Hercegovine]] i sa Podveležja - naselio u Vrapčiće. Usljed toga je došlo do promjene stanovništva ovog naselja. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Vrapčići | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 133868 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 20. 10. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 20. 10. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 3266 | g2013_bosnjaci = 2838 | g2013_srbi = 153 | g2013_hrvati = 204 | g2013_romi = 37 | g2013_muslimani = 1 | g2013_bosanciihercegovci = 2 | g2013_albanci = 5 | g2013_nisu_izjasnili = 19 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 3464 | g1991_muslimani = 802 | g1991_srbi = 1952 | g1991_hrvati = 485 | g1991_jugosloveni = 148 | g1981_ukupno = 2501 | g1981_muslimani = 412 | g1981_srbi = 1326 | g1981_hrvati = 397 | g1981_jugosloveni = 322 | g1981_romi = 20 | g1981_albanci = 1 | g1981_crnogorci = 11 | g1971_ukupno = 1710 | g1971_muslimani = 397 | g1971_srbi = 851 | g1971_hrvati = 422 | g1971_jugosloveni = 23 | g1971_romi = 9 | g1971_crnogorci = 6 }} == Ekonomija == [[Datoteka:Stadion Rodjeni.jpg|mini|233x233piksel|Stadion Rođeni Fudbalskog kluba Velež se nalazi u Vrapčićima]]U Vrapčićima se nalazi poslovna zona "Gajevi", u kojoj je smješteno nekoliko industrijskih i trgovačkih objekata. I van nje je se duž magistralnog puta otvorio veliki broj firmi, prvenstveno iz oblasti trgovine.<ref>{{Cite web|url=https://zonefbih.gov.ba/jedinice-lokalne-samouprave/grad-mostar/poslovne-zone/gajevi/|title=Poslovne zone FBiH - Gajevi|website=zonefbih.gov.ba|publisher=Ministarstvo razvoja, poduzetništva i obrta Federacije Bosne i Hercegovine|access-date=26. 12. 2022|archive-date=26. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226184426/https://zonefbih.gov.ba/jedinice-lokalne-samouprave/grad-mostar/poslovne-zone/gajevi/|url-status=dead}}</ref> Veliki dio stanovništva se bavi poljoprivredom. Gradska deponija Uboraj je također smještena u Vrapčićima (u Uborku), ali je njena daljnja sudbina usljed negodovanja mještana i ukidanja okolinske dozvole neizvjesna (stanje: decembar 2022).<ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/mostarci-pobijedili-vlast-sud-ponistio-okolinsku-dozvolu-za-deponiju-uborak/221212160|title=Mostarci pobijedili vlast: Sud poništio okolinsku dozvolu za deponiju Uborak|date=12. 12. 2022|access-date=26. 12. 2022|newspaper=Klix}}</ref> == Infrastruktura == === Saobraćajna infrastruktura i javni prijevoz === [[Datoteka:Map of Vrapcici settlement in Mostar.png|mini|229x229piksel|Mapa Vrapčića]] Kroz Vrapčiće prolazi magistralni put [[Magistralni put M17|M-17]], koji povezuje [[Sarajevo]] sa dolinom Neretve. [[Pruga Sarajevo - Ploče|Pruga Sarajevo-Ploče]] u ovom dijelu Neretve prolazi zapadnom obalom, pa je tako najbliže zeljezničko stajalište u obližnjim Raštanima. Mostarska željeznička stanica je udaljena oko pet kilometara, odakle polaze linije brzih vozova prema Sarajevu i [[Čapljina|Čapljini]], te autobusi prema svim većim bosanskohercegovačkim gradovima i inostranstvu. [[Mostarbus]], gradsko preduzeće zaduženo za javni gradski prevoz, održava nekoliko linija (linije 16, 20, 21, 22, 23 prema stanju iz decembra 2022) koje povezuju ovo naselje sa svim dijelovima centra grada, južnim i sjevernim prigradskim naseljima.<ref>{{Cite web|url=http://www.mostarbus.ba/|title=Red vožnje|website=mostarbus.ba|publisher=Mostarbus|access-date=25. 12. 2022}}</ref> === Javne ustanove === U Vrapčićima se nalaze jedna osnovna škola, jedna pošta, te ambulanta [[Dom zdravlja Stari Grad Mostar|Doma zdravlja "Stari Grad" Mostar]]. U naselju su također smještena dva groblja. Gradsko groblje Sutina, na južnom ulazu u Vrapčiće, i pravoslavno groblje Kraljevine. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Vrapčići}} * [http://www.mostar.ba/ Zvanični sajt grada Mostara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921183451/https://www.mostar.ba/ |date=21. 9. 2020}} {{Grad Mostar}} 6zpoqrk7jv1xakr2dy6qrsosmqkxb92 Arnauti (Zenica) 0 402283 3936062 3862283 2026-10-17T00:00:38Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936062 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Arnauti | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Zenica]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.200963 | dužina_stepeni = 18.055052 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 1053 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 162108<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=9. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11185 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Arnauti u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Arnauti''' su [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Zenica|Zenici]], [[Bosna i Hercegovina]]. Arnauti su selo u Babinskom slivu, istočno od [[Zenica|Zenice]]. Dobilo ime nakon doseljavanja [[Albanci|Albanaca]] sredinom 19. vijeka. Domaće stanovništvo je Albance nazivalo [[Arnauti]]ma po nazivu iz turskog i arapskog jezika za Albance. U [[Arapski jezik|arapskom]] je ''Al Arnaud'', a u [[Turski jezik|turskom]] je ''Arnavut''.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://babino.weebly.com/naselja/arnauti|title=ARNAUTI|last=|first=|date=24. 1. 2015|website=Babino|publisher=|access-date=10. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903064033/http://babino.weebly.com/naselja/arnauti|archive-date=3. 9. 2017|url-status=dead}}</ref> Do doseljavanja Albanaca, predjel kojem pripadaju sela [[Mulići]], Arnauti i Luke, zvao se Lužac i bilo je jedno selo. U Sumarnom popisu sandžaka Bosna iz 1468/69. godine spominje se selo Lužac sa 11 domova, dva neoženjena stanovnika, te između ostalog dva vinograda (jedan zapušten). Lužac, današnje selo Arnauti se spominje u Opširnom popisu Bosanskog sandžaka iz 1604. godine. Tada je popisano 23 muslimana s baštinama, 3 neoženjena i 3 akindžije (jurišnih konjanika). Po popisu iz 1895. g. zajedno su popisani Puhovac, [[Arnautovići]] (Arnauti) i Luka, sa 27 kuća i u njima 172 stanovnika, 90 muških i 82 ženskih, svi muslimani.<ref name=":0" /> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Arnauti | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 162108 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 125/126) |work=fzs.ba |access-date=9. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date=9. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date=9. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 1053 | g2013_bosnjaci = 1050 | g2013_bosanci = 1 | g2013_nepoznato = 1 | g1991_ukupno = 1061 | g1991_muslimani = 1042 | g1991_srbi = 7 | g1991_hrvati = 1 | g1991_jugosloveni = 8 | g1981_ukupno = 581 | g1981_muslimani = 542 | g1981_srbi = 6 | g1981_jugosloveni = 18 | g1981_crnogorci = 2 | g1971_ukupno = 470 | g1971_muslimani = 465 | g1971_srbi = 2 | g1971_jugosloveni = 3 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.zenica.ba/ Zvanični sajt grada Zenice] {{Grad Zenica}} 4s7dy718uj0pqdmn5nv8mppmchlfx4p 73. dodjela "Zlatnog globusa" 0 402568 3935982 3827706 2026-10-16T19:08:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935982 wikitext text/x-wiki {{Infokutija filmska nagrada | naslov = 73. dodjela "Zlatnog globusa" | slika = Ricky Gervais 2010.jpg | veličina_slike = | opis_slike = [[Ricky Gervais]], domaćin ceremonije. | datum = 10. januar 2016. | mjesto = [[Beverly Hilton Hotel]], [[Beverly Hills]] [[Kalifornija]] | voditelj = [[Ricky Gervais]] | producent = [[Dick Clark Productions]]<br>[[Hollywood Foreign Press Association]] | režiser = | organizator = | najbolji_film = [[Povratnik (film)|Povratnik]] | najbolja_režija = | najbolja_režija_film = [[Alejandro González Iñárritu]] | najbolji_glumac = | najbolji_glumac_film =[[Leonardo DiCaprio]] | najbolja_glumica = | najbolja_glumica_film =[[Brie Larson]] | gold_award = | hall_of_fame = | najviše_nagrada = [[Povratnik (film)|Povratnik]] | najviše_nominacija = [[Carol (film)|Carol]] | kanal = | mreža = [[National Broadcasting Company|NBC]] | trajanje = | ocjene = | prijašnji = [[72. dodjela "Zlatnog globusa"|72.]] | sljedeći = [[74. dodjela "Zlatnog globusa"|74.]] }} '''73. dodjela Zlatnog globusa''' koja odaje počast najboljim filmskim i televizijskim ostvarenjima za 2015. godinu, emitirana je uživo preko televizijske mreže [[National Broadcast Company|NBC]] iz [[Beverly Hilton Hotel|Beverly Hills Hotela]] u [[Beverly Hills]]u, [[Kalifornija]] [[10. januar]]a [[2016]]. godine.<ref name="hfpa">{{cite web|url=http://www.hfpa.org/2015/01/date-set-2016-golden-globes/|title=Date Set for 2016 Golden Globes - Official Website of the Golden Globe Awards |publisher=hfpa.org |access-date=12. 10. 2015}}</ref> Svečanost je producirao [[Dick Clark Productions]] u saradnji sa [[Hollywood Foreign Press Association]]. 26. oktobra 2015. najavljeno je da će [[Ricky Gervais]] biti voditelj ceremonije po četvrti put.<ref name="hfpa3">{{cite web|url=http://www.hfpa.org/2015/10/rickys-back/|title=Ricky's Back!|publisher=hfpa.org|access-date=27. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029035009/http://www.hfpa.org/2015/10/rickys-back/|archive-date=29. 10. 2015|url-status=dead|archive-date=29. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029035009/http://www.hfpa.org/2015/10/rickys-back/}}</ref> Nominacije su objavljene 10. decembra 2015. godine u [[Beverly Hilton Hotel|Beverly Hills Hotelu]].<ref name=variety121015>{{cite news|title=‘Carol,’ Netflix Lead Golden Globes Nomination|url=http://variety.com/2015/film/awards/golden-globe-nominations-2016-1201658153/|access-date=10. 12. 2015|work=[[Variety (časopis)|Variety]]|date=10. 12. 2015}}</ref><ref name="hfpa2">{{cite web|url=http://www.hfpa.org/timetable73/|title=Timetable - Golden Globe Awards Official Website|publisher=hfpa.org|access-date=12. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907035707/http://www.hfpa.org/timetable73/|archive-date=7. 9. 2015|url-status=dead|archive-date=7. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907035707/http://www.hfpa.org/timetable73/}}</ref> 16. novembra 2015. godine [[Denzel Washington]] je dobio [[Nagrada "Cecil B. DeMille"|Nagradu "Cecil B. DeMille"]] za životno djelo.<ref>{{cite web|title=Denzel Washington is our 2016 Cecil B. DeMille Award Recipient|url=http://www.goldenglobes.com/articles/denzel-washington-our-2016-cecil-b-demille-award-recipient|publisher=HFP|date=16. 11. 2015|access-date=12. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151221030228/http://www.goldenglobes.com/articles/denzel-washington-our-2016-cecil-b-demille-award-recipient|archive-date=21. 12. 2015|url-status=dead}}</ref> TV serije ''[[G. Robot]] '',i '' [[Mozart u džungli]] '' kao i igrani filmovi '' [[Povratnik (film)|Povratnik]] '', ''[[Marsovac: Spasilačka misija]]'' i '' [[Steve Jobs (film)|Steve Jobs]] '' dobili su brojne nagrade.<ref name="WinnersNBC">{{cite web|title=The Golden Globes: Full List of Winners and Nominees|url=http://www.nbcnews.com/pop-culture/awards/golden-globes-full-list-nominees-n493016|publisher=[[NBC News]]|date=10. 1. 2016|access-date=12. 1. 2016}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.theguardian.com/film/live/2016/jan/10/golden-globes-2016-live-coverage|title=Golden Globes 2016: DiCaprio, Lawrence, The Martian and The Revenant win top awards – as it happened|date=10. 1. 2016|work=Guardian|access-date=12. 1. 2016}}</ref> == Nominacije i nagrade == Pobjednici su navedeni prvi i istaknuti su podebljanim slovima. [[Datoteka:LeonardoDiCaprioNov08.jpg|right|thumb|150px|[[Leonardo DiCaprio]], Dobitnik nagrade za najboljeg glumca – Drama]] [[Datoteka:Brie Larson cropped.jpg|right|thumb|150px|[[Brie Larson]], Dobitnica nagrade za najbolju glumicu – Drama]] [[Datoteka:Matt Damon 2014.jpg|right|thumb|150px|[[Matt Damon]], Dobitnik nagrade za najboljeg glumca – Mjuzikl ili komedija]] [[Datoteka:Jennifer Lawrence at 214. Wetten, dass.. ? show in Graz, 8. Nov. 2014 cropped.jpg|right|thumb|150px|[[Jennifer Lawrence]], Dobitnica nagrade za najbolju glumicu – Mjuzikl ili komedija]] [[Datoteka:Sylvester Stallone by Gage Skidmore 2.jpg|right|thumb|150px|[[Sylvester Stallone]], Dobitnik nagrade za najboljeg sporednog glumca]] [[Datoteka:Kate Winslet César 2012 (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Kate Winslet]], Dobitnica nagrade za najbolju sporednu glumicu]] ===Film=== {| class=wikitable style="width=100%" |- !colspan="2"|Najbolji film |- !style="width=50%"|[[Zlatni globus za najbolji film – drama|Drama]] !style="width=50%"|[[Zlatni globus za najbolji film – komedija ili mjuzikl|Komedija ili mjuzikl]] |- | valign="top" | *'''[[Povratnik (film)|Povratnik]]''' **''[[Carol (film)|Carol]]'' **''[[Pobješnjeli Max 4: Put bijesa]]'' **''[[Soba (film)|Soba]]'' **''[[Pod lupom]]'' | valign="top" | *'''[[Marsovac: Spasilačka misija]]''' **''[[Opklada vijeka]]'' **''[[Joy]]'' **''[[Špijun (film)|Špijun]]'' **''[[Haos u najavi]]'' |- !colspan="2"|Glavne uloge – Drama |- ![[Zlatni globus za najboljeg glumca – drama|Najbolji glumac]] ![[Zlatni globus za najbolju glumicu – drama|najbolja glumica]] |- | valign="top" | *'''[[Leonardo DiCaprio]]''' – ''[[Povratnik (film)|Povratnik]]'' kao [[Hugh Glass]] **[[Bryan Cranston]] – ''[[Trumbo (film)|Trumbo]]'' kao [[Dalton Trumbo]] **[[Michael Fassbender]]&nbsp;– ''[[Steve Jobs (film)|Steve Jobs]]'' kao [[Steve Jobs]] **[[Eddie Redmayne]] – ''[[Dankinja]]'' kao [[Lili Elbe|Lili Elbe / Einar Wegener]] **[[Will Smith]]&nbsp;– ''[[Potres (film)|Potres]]'' kao [[Dr. Bennet Omalu]] | valign="top" | *'''[[Brie Larson]]''' – ''[[Soba (film)|Soba]]'' kao Joy "Ma" Newsome **[[Cate Blanchett]]&nbsp;– ''[[Carol (film)|Carol]]'' kao Carol Aird **[[Rooney Mara]] – ''[[Carol (film)|Carol]]'' kao Therese Belivet **[[Saoirse Ronan]] – ''[[Brooklyn (film)|Brooklyn]]'' kao Eilis Lacey **[[Alicia Vikander]]&nbsp;– ''[[Dankinja]]'' kao [[Gerda Wegener]] |- !colspan="2"|Glavne uloge – Komedija ili mjuzikl |- ![[Zlatni globus za najboljeg glumca - komedija ili mjuzikl|Najbolji glumac]] ![[Zlatni globus za najbolju glumicu - komedija ili mjuzikl|Najbolja glumica]] |- | valign="top" | *'''[[Matt Damon]]''' – ''[[Marsovac: Spasilačka misija]]'' kao Mark Watney **[[Christian Bale]] – ''[[Opklada vijeka]]'' kao [[Michael Burry]] **[[Steve Carell]] – ''Opklada vijeka'' kao Mark Baum **[[Al Pacino]] – ''[[Danny Collins (film)|Danny Collins]]'' kao Danny Collins **[[Mark Ruffalo]] – ''[[Infinitely Polar Bear]]'' kao Cam Stuart | valign="top" | *'''[[Jennifer Lawrence]]''' – ''[[Joy (film)|Joy]]'' kao [[Joy Mangano]] **[[Melissa McCarthy]] – ''[[Špijun (film)|Špijun]]'' kao Susan Cooper / Carol Jenkins / Penny Morgan **[[Amy Schumer]] – ''[[Haos u najavi]]'' kao Amy Townsend **[[Maggie Smith]] – ''[[Dama u kombiju]]'' kao gđa Mary Shepherd / Margaret Fairchild **[[Lily Tomlin]] – ''[[Baka (film)|Baka]]'' kao Elle Reid |- !colspan="2"|Sporedne uloge – Drama, mjuzikl ili komedija |- ![[Zlatni globus za najboljeg sporednog glumca|Sporedni glumac]] ![[Zlatni globus za najbolju sporednu glumicu|Sporedna glumica]] |- | valign="top" | *'''[[Sylvester Stallone]]''' – ''[[Creed (film)|Creed]]'' kao [[Rocky Balboa]] **[[Paul Dano]] – ''[[Ljubav i milost]]'' kao mladi [[Brian Wilson]] **[[Idris Elba]] – ''[[zvijeri bez nacije]]'' kao Komandant **[[Mark Rylance]] – ''[[Most špijuna]]'' kao [[Rudolf Abel]] **[[Michael Shannon]] – ''[[99 domova]]'' kao Rick Carver | valign="top" | *'''[[Kate Winslet]]''' – ''[[Steve Jobs (film)|Steve Jobs]]'' kao [[Joanna Hoffman]] **[[Jane Fonda]] – ''[[Mladost (film)|Mladost]]'' kao Brenda Morel **[[Jennifer Jason Leigh]] – ''[[Podlih osam]]'' kao Daisy Domergue **[[Helen Mirren]] – ''[[Trumbo (film)|Trumbo]]'' kao [[Hedda Hopper]] **[[Alicia Vikander]] – ''[[Ex Machina (film)|Ex Machina]]'' kao Ava |- ![[Zlatni globus za najboljeg režisera|Najbolji režiser]] ![[Zlatni globus za najbolji scenarij|Najbolji scenarij]] |- | valign="top" | *'''[[Alejandro González Iñárritu]]''' – ''[[Povratnik (film)|Povratnik]]'' **[[Todd Haynes]] – ''[[Carol (film)|Carol]]'' **[[Tom McCarthy]] – ''[[Pod lupom]]'' **[[George Miller]] – ''[[Pobješnjeli Max 4: Put bijesa]]'' **[[Ridley Scott]] – ''[[Marsovac: Spasilačka misija]]'' | valign="top" | *'''[[Aaron Sorkin]]''' – ''[[Steve Jobs (film)|Steve Jobs]]'' **[[Emma Donoghue]] – ''[[Soba (film)|Soba]]'' **[[Tom McCarthy]] i [[Josh Singer]] – ''[[Pod lupom]]'' **Charles Randolph i [[Adam McKay]] – ''[[Opklada vijeka]]'' **[[Quentin Tarantino]] – ''[[Podlih osam]]'' |- ![[Zlatni globus za najbolju originalnu muziku|Najbolja originalna muzika]] ![[Zlatni globus za najbolju originalnu pjesmu|Najbolja originalna pjesma]] |- | valign="top" | *'''[[Ennio Morricone]]''' – ''[[Podlih osam]]'' **[[Carter Burwell]] – ''[[Carol (film)|Carol]]'' **[[Alexandre Desplat]] – ''[[Dankinja]]'' **[[Daniel Pemberton]] – ''[[Steve Jobs (film)|Steve Jobs]]'' **[[Ryuichi Sakamoto]], [[Alva Noto]] – ''[[Povratnik (film)|Povratnik]]'' | valign="top" | *'''"[[Writing's on the Wall]]" ([[Sam Smith]], [[Jimmy Napes]])''' – ''[[Spectre (2015)|Spectre]]'' **"[[Love Me like You Do]]" ([[Max Martin]], [[Savan Kotecha]], Ali Payami, [[Tove Lo]], <br/>[[Ilya Salmanzadeh]]) – ''[[Pedeset nijansi — siva (film)|Pedeset nijansi — siva]]'' **"[[One Kind of Love]]" ([[Brian Wilson]], [[Scott Bennett]]) – ''[[Ljubav i milost]]'' **"[[See You Again]]" ([[DJ Frank E]], Andrew Cedar, [[Charlie Puth]], [[Wiz Khalifa]]) – ''[[Paklene ulice 7]]'' **"Simple Song #3" ([[David Lang]]) – ''[[Mladost (film)|Mladost]]'' |- ![[Zlatni globus za najbolji animirani film|Najbolji animirani film]] ![[Zlatni globus za najbolji strani film|Najbolji strani film]] |- | valign="top" | *'''[[U mojoj glavi]]''' **''[[Anomalisa]]'' **''[[Dobri dinosaurus]]'' **''The Peanuts Movie'' **''Shaun the Sheep Movie'' | valign="top" | *'''[[Saulov sin]]''' ([[Mađarska]]) **''[[Najnoviji zavjet]]'' ([[Belgija]]/[[Francuska]]/[[Luksemburg]]) **''[[Klub (film)|Klub]]'' ([[Čile]]) **''[[Mačevalac]]'' ([[Finska]]/[[Njemačka]]/[[Estonija]]) **''[[Mustang (film)|Mustang]]'' ([[Francuska]]) |- |} == Filmovi sa najviše nominacija == {| class="wikitable" rowspan=2 style="text-align: center;" border="2" cellpadding="4" background: #f6e39c; |- ! scope="col" width="55" | Nominacije ! scope="col" align="center" | Film |- | <center> 5 | ''[[Carol (film)|Carol]]'' |- | rowspan=3 style="text-align:center" | 4 | ''[[Steve Jobs (film)|Steve Jobs]]'' |- | ''[[Igra poniženja]]'' |- | ''[[Povratnik (film)|Povratnik]]'' |- | rowspan=5 style="text-align:center" | 3 | ''[[Soba (film)|Soba]]'' |- | ''[[Pod lupom]]'' |- | ''[[Dankinja]]'' |- | ''[[Podlih osam]]'' |- | ''[[Marsovac: Spasilačka misija]]'' |- | rowspan=7 style="text-align:center" | 2 | ''[[Joy (film)|Joy]]'' |- | ''[[Ljubav i milost]]'' |- | ''[[Pobješnjeli Max 4: Put bijesa]]'' |- | ''[[Špijun (film)|Špijun]]'' |- | ''[[Haos u najavi]]'' |- | ''[[Trumbo (film)|Trumbo]]'' |- | ''[[Mladost (film)|Mladost]]'' |} == Filmovi s najviše pobjeda == {| class="wikitable" rowspan=2 style="text-align: center;" border="2" cellpadding="4" background: #f6e39c; |- ! scope="col" width="55" | Pobjede ! scope="col" width="100" | Film |- | <center> 3 | ''[[Povratnik (film)|Povratnik]]'' |- | rowspan=2 style="text-align:center" | 2 | ''[[Marsovac: Spasilačka misija]]'' |- | ''[[Steve Jobs (film)|Steve Jobs]]'' |} == Uručioci nagrada i najavljivači == [[Hollywood Foreign Press Association|Hollywood Foreign Press]] je objavio sljedeću listu uručilaca nagrada i najavljivača:<ref>http://www.cbsnews.com/news/2016-golden-globe-presenters-announced</ref> {{Div col||15em}} *[[Amy Adams]] *[[Jaimie Alexander]] *[[Patricia Arquette]] *[[Melissa Benoist]] *[[Orlando Bloom]] *[[Kate Bosworth]] *[[Sophia Bush]] *[[Jim Carrey]] *[[Matt Damon]] *[[Viola Davis]] *[[Chris Evans (actor)|Chris Evans]] *[[Will Ferrell]] *[[America Ferrera]] *[[Tom Ford]] *[[Jamie Foxx]] *[[Morgan Freeman]] *[[Lady Gaga]] *[[Mel Gibson]] *[[Grant Gustin]] *[[Maggie Gyllenhaal]] *[[Tom Hanks]] *[[Kevin Hart]] *[[Amber Heard]] *[[Taraji P. Henson]] *[[Jonah Hill]] *[[Bryce Dallas Howard]] *[[Terrence Howard]] *[[Kate Hudson]] *[[Lily James]] *[[Ken Jeong]] *[[Dwayne Johnson]] *[[Michael Keaton]] *[[John Krasinski]] *[[Eva Longoria]] *[[Jennifer Lopez]] *[[Helen Mirren]] *[[Julianne Moore]] *[[Katy Perry]] *[[Eddie Redmayne]] *[[Kurt Russell]] *[[Andy Samberg]] *[[Amy Schumer]] *[[J. K. Simmons]] *[[Jason Statham]] *[[Channing Tatum]] *[[Mark Wahlberg]] *[[Olivia Wilde]] {{Div col end}} == Prijem == Svečanost je dobila prosječnu ocjenu 5.5 od mogućih 13,<ref>{{cite web|title=TV Ratings Sunday [updated]: Golden Globes dip, NFL gives FOX a big night|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/01/11/tv-ratings-sunday-jan-10-2016/|work=Rickey Porter|publisher=[[Tvbythenumbers]]|date=11. 1. 2016|access-date=12. 1. 2016|archive-date=13. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113201420/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/01/11/tv-ratings-sunday-jan-10-2016/|url-status=dead|archive-date=13. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113201420/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/01/11/tv-ratings-sunday-jan-10-2016/}}</ref> a gledalo ju je 18,5 miliona gledalaca.<ref>{{cite web|title=Golden Globes Draw 18.5 Million Viewers, Down 4% From Last Year|url=http://variety.com/2016/tv/news/golden-globes-ratings-1201676872/|publisher=Variety|date=11. 1. 2016|access-date=12. 1. 2016}}</ref> Gledanost je opala za jedanaest posto u odnosu na [[72. dodjela "Zlatnog globusa"|prethodnu ceremoniju]] koju je pratilo 19,3 miliona gledalaca, što je čini drugom najvišom u zadnjih deset godina.<ref>{{cite web|title=Golden Globes Ratings Slip From 2015 In Final Numbers – Update|url=http://deadline.com/2016/01/golden-globes-ratings-2016-ricky-gervais-tina-fey-amy-poehler-nbc-1201680105/|author=Dominic Patten|publisher=[[Deadline.com]]|date=11. 1. 2016|access-date=12. 1. 2016}}</ref> Ceremonija je dobila različite negativne komentare, sa kritičkim osvrtom na viceve domaćina Rickya Gervaisa kao i zbog nedostatka energije u ceremoniji. Kritičar iz ''[[Washington Post]]a'', [[Hank Stuever]] žestoko je kritikovao svečanost rekavši: "Tražili smo najgore, tako da smo dobili najgore", i dalje je rekao: "Gervais se ponašao kao da je neko ko ispašta, ali zaista ova bijeda se širila na sve strane."<ref>{{cite web|title=Golden Globes review: We ask for the worst, so we get the worst|url=https://www.washingtonpost.com/news/arts-and-entertainment/wp/2016/01/11/golden-globes-review-we-ask-for-the-worst-so-we-get-the-worst/|author=[[Hank Stuever]]|publisher=[[The Washington Post]]|date=11. 1. 2016|access-date=12. 1. 2016}}</ref> Daniel D'Addario iz magazina '' [[Time]]'' također je osjetio da je ceremonija bila "dosadna" i dodao je: "sudeći prema globusovim vlastitim standardima, ovogodišnja ceremonija je nepodnošljivo zaglibila."<ref>{{cite web|title=Review: Ricky Gervais Presides Over a Dire Golden Globes Ceremony|url=http://time.com/4174674/golden-globes-recap-ricky-gervais/|author=Daniel D’Addario |publisher=[[Time.com|Time]]|date=11. 1. 2016|access-date=12. 1. 2016}}</ref> Međutim, [[James Poniewozik]] iz '' [[New York Times]]a'' napisao je umjereni komentar o ceremoniji: "dobro vođeni, zabavni globusi - privilegovani su nazdravljali njihovim sjajnim uspjesima sa šampanjcem bez dna - ustvari to je sopstveno negiranje holivudske ozbiljnosti."<ref>{{cite web|title=Ricky Gervais Hosts the Golden Globes With Beer and Vinegar|url=http://www.nytimes.com/2016/01/11/arts/television/golden-globes-review-ricky-gervais.html?_r=0|author=[[James Poniewozik]]|publisher=[[The New York Times]]|date=11. 1. 2016|access-date=12. 1. 2016}}</ref> == Također pogledajte == [[88. dodjela "Oscara"]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://www.goldenglobes.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801165849/http://www.goldenglobes.org/ |date=1. 8. 2015 }} * [http://www.nbc.com/golden-globes/ ''73. dodjela "Zlatnog globusa"''] na [[National Broadcast Company|NBC]] {{Zlatni globus}} {{Filmske i TV-nagrade|2015|2016}} [[Kategorija:2016. u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Ceremonije dodjele Zlatnog globusa|73]] 3ix4zgfxkly1uxw6p43uy8nzhpzdvmy Zagornica 0 403576 3935911 3934522 2026-10-16T14:40:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935911 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Zagornica | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.0245 | dužina_stepeni = 18.1546 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 387 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 158305<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Zagornica u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Zagornica (Visoko)''' je [[naseljeno mjesto]] u sastavu [[Visoko|Grada Visoko]], u [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom kantonu]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Prema konačnim rezultatima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisa stanovništva iz 2013. godine]], naselje je imalo 387 stanovnika.<ref>{{cite web|url=https://px-web.fzs.ba/pxweb/en/POPIS%202013%20Kona%C4%8Dni%20rezultati-CENSUS%202013%20Final%20Results/POPIS%202013%20Kona%C4%8Dni%20rezultati-CENSUS%202013%20Final%20Results__KNJIGA%202%20%20Etnicka-nacionalna%20pripadnost%2C%20vjeroispovijest%2C%20maternji%20jezik/K2T2-2.px|title=POPULATION BY ETHNIC/NATIONAL AFFILIATION AND SEX, BY SETTLEMENTS|website=Federalni zavod za statistiku|access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Geografija == Zagornica se nalazi na području grada Visokog. U službenim aktima Grada Visoko navodi se kao zasebno naseljeno mjesto, a biračko mjesto za stanovnike Zagornice smješteno je u područnoj osnovnoj školi u samom naselju.<ref name="BirackaMjesta">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/obavijest-o-birackim-mjestima-za-opce-izbore-2022-godine/|title=Obavijest o biračkim mjestima za Opće izbore 2022. godine|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260115230505/https://www.visoko.gov.ba/obavijest-o-birackim-mjestima-za-opce-izbore-2022-godine/|archive-date=15. 1. 2026|url-status=dead}}</ref> U novijem periodu u naselju su izvođeni radovi na sanaciji lokalnog puta.<ref>{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/radovi-na-sanaciji-puteva-u-mostru-i-zagornici/|title=Radovi na sanaciji puteva u Moštru i Zagornici|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260611033235/https://www.visoko.gov.ba/radovi-na-sanaciji-puteva-u-mostru-i-zagornici/|archive-date=11. 6. 2026|url-status=dead}}</ref> == Historija == Prostor današnje Zagornice ima tragove srednjovjekovne naseljenosti. U radu objavljenom u ''Radovima Zavičajnog muzeja Visoko'' navodi se da je stručni tim muzeja na lokalitetima Pode i Zagornica, u vezi s nekropolom Grebac u [[Poriječani]]ma, evidentirao nekropolu sa pet [[stećak]]a.<ref name="Muzej">{{cite web|url=https://www.academia.edu/126434337/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_3|title=Radovi Zavičajnog muzeja - Visoko, Knjiga I, Broj 3|website=Academia.edu|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U istom radu prenesen je i stariji navod Milenka Filipovića da se na lokalitetu Pode, uz željezničku prugu, nalazilo „grčko groblje”, što upućuje na ranije evidentiranje ovog lokaliteta u stručnoj literaturi.<ref name="Muzej" /> Krajem [[19. stoljeće|19. stoljeća]] Zagornica se spominje i u građi [[Visoko|Visočkog]] suda. U jednom objavljenom prijepisu sidžila iz 1890. godine zabilježeno je vjenčanje Husejna, sina Osmana Ganića iz Zagornice, što potvrđuje kontinuitet naselja u osmanskom periodu.<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/125000022/Kakanj_u_sid%C5%BEilima_Viso%C4%8Dkog_suda_vjen%C4%8Danja_ugovori_parnice_XIX_stolje%C4%87e|title=Kakanj u sidžilima Visočkog suda: vjenčanja, ugovori, parnice, XIX stoljeće|website=Academia.edu|access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Zagornica | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 158305 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 387 | g2013_bosnjaci = 378 | g2013_hrvati = 3 | g2013_bosanci = 5 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g1991_ukupno = 396 | g1991_muslimani = 265 | g1991_srbi = 109 | g1991_hrvati = 7 | g1991_jugosloveni = 4 | g1981_ukupno = 343 | g1981_muslimani = 240 | g1981_srbi = 71 | g1981_jugosloveni = 25 | g1971_ukupno = 290 | g1971_muslimani = 191 | g1971_srbi = 71 | g1971_hrvati = 1 | g1971_jugosloveni = 18 | g1971_crnogorci = 1 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} b541bg7ss57u6e3n21261pg6400slp0 Zbilje (Visoko) 0 403577 3935920 3934523 2026-10-16T15:10:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935920 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Zbilje | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | grad = [[Visoko]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.97 | dužina_stepeni = 18.1919 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 445 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 32 | matični broj = 158313<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=21. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Zbilje u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }}'''Zbilje''' je [[naseljeno mjesto]] u sastavu [[Visoko|Grada Visoko]], u [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom kantonu]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Naselje je dio visočke doline i u historijsko-arheološkoj literaturi spominje se kao jedno od mjesta s kontinuitetom naseljenosti od [[neolit]]a, a na njegovom području evidentirani su i [[Stećak|stećci]].<ref name="VisokoHistorijskiOsvrt">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/posjetite-grad/kulturno-historijsko-naslijedje/historijski-osvrt/|title=Historijski osvrt|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260510142134/https://www.visoko.gov.ba/posjetite-grad/kulturno-historijsko-naslijedje/historijski-osvrt/|archive-date=10. 5. 2026|url-status=dead}}</ref><ref name="ZMZbirke">{{cite web|url=https://www.zavicajnimuzej.com/|title=Zbirke Zavičajnog muzeja Visoko|website=Zavičajni muzej Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Historija == === Prahistorija === Područje Zbilja ubraja se među prahistorijske lokalitete visočke kotline. U pregledu kulturno-historijskog naslijeđa Visokog, službena stranica Grada Visoko navodi Zbilje među mjestima u kojima su pronađeni neolitski ostaci, zajedno s lokalitetima kao što su [[Čifluk (Visoko)|Čifluk]], [[Ginje]] i [[Dvor (Visoko)|Dvor]].<ref name="VisokoHistorijskiOsvrt" /> U radu o novim radiokarbonskim datumima za neolit u Bosni i Hercegovini lokalitet Zbilje opisan je kao nalazište u visočkoj kotlini, s keramičkim materijalom koji pokazuje veze sa završnom fazom [[Butmirska kultura|butmirske kulture]], odnosno paralelama s fazom Obre II, kao i pojedinim vinčanskim obilježjima.<ref name="RGNeolit">{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/277881867_New_radiocarbon_dates_for_the_Neolithic_period_in_Bosnia_Herzegovina|title=New radiocarbon dates for the Neolithic period in Bosnia & Herzegovina|last1=Vander Linden|first1=Marc|last2=Pandžić|first2=Ivana|website=ResearchGate|access-date=17. 3. 2026|last3=Orton|first3=David|last4=Hofmann|first4=Robert}}</ref><ref name="ANUBIHNeolit">{{cite web|url=https://www.anubih.ba/godisnjak/god43/Godisnjak%2043-1.pdf|title=New radiocarbon dates for the Neolithic period in Bosnia & Herzegovina|last1=Vander Linden|first1=Marc|last2=Pandžić|first2=Ivana|website=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH|access-date=17. 3. 2026|last3=Orton|first3=David|last4=Hofmann|first4=Robert}}</ref> === Osmanski period === Zbilje se spominje u osmanskim izvorima za područje visočke nahije. U radu Hatidže Čar-Drnda, zasnovanom na osmanskim popisima, Zbilje je navedeno među naseljima nahije [[Visoko]] u popisu iz [[1468]]/[[1469]]. godine.<ref name="PofDefter">{{cite web|url=https://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/download/447/pdf/1333|title=Nahija Visoko u defteru iz 1468/69. godine|last=Čar-Drnda|first=Hatidža|website=Prilozi za orijentalnu filologiju / Univerzitet u Sarajevu|access-date=17. 3. 2026}}</ref> Naselje se spominje i u osmanskim popisnim defterima stanovništva visočkog kraja iz [[1850]]. godine.<ref name="Defter1850">{{cite web|url=https://www.fondacijaspektrum.ba/specto/edition/1/specto-br-1/osmanski%2Bpopisni%2Bdefteri%2Bstanovni%C5%A1tva%2Bvisokog%2Bi%2Bokoline%2B1850.%2Bgodine%2C%2Bprevela%2Bi%2Bpriredila%2Bramiza%2Bsmaji%C4%87%2C%2Binstitut%2Bza%2Bislamsku%2Btradiciju%2Bbo%C5%A1njaka%2B-ju%2Bgradska%2Bbiblioteka%2Bvisoko%2C%2Bsarajevo%2Fvisoko%2C%2B2022%3D/16|title=Osmanski popisni defteri stanovništva Visokog i okoline 1850. godine|website=Fondacija Spektrum|access-date=17. 3. 2026|archive-date=16. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116214627/https://www.fondacijaspektrum.ba/specto/edition/1/specto-br-1/osmanski+popisni+defteri+stanovni%C5%A1tva+visokog+i+okoline+1850.+godine%2C+prevela+i+priredila+ramiza+smaji%C4%87%2C+institut+za+islamsku+tradiciju+bo%C5%A1njaka+-ju+gradska+biblioteka+visoko%2C+sarajevo%2Fvisoko%2C+2022=/16|url-status=dead}}</ref> === Stećci === Na području Zbilja evidentirani su srednjovjekovni nadgrobni spomenici. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine evidentirala je peticiju za ''Srednjovjekovne nadgrobne spomenike u naseljenom mjestu Zbilje, Visoko'', podnesenu [[2011]]. godine.<ref name="KONS">{{cite web|url=https://kons.gov.ba/data/Novi%20dokumenti/Peticije/peticije-web-30072021.pdf|title=Lista peticija Komisije/Peticije web|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026}}</ref> U novijim terenskim istraživanjima Zavičajnog muzeja Visoko i [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]] Zbilje je uključeno u projekte ubikacije, evidentiranja i rekognosciranja stećaka na području Visokog. U radu Tarika Silajdžića Zbilje se navodi među obrađenim nekropolama na području Grada Visoko.<ref name="Silajdzic2025">{{cite web|url=https://prilozi.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2025/12/Clanak-Tarik.pdf|title=Neki problemi terenske obrade i konzervacije stećaka na primjeru nekropola s područja Visokog|last=Silajdžić|first=Tarik|website=Prilozi, Institut za historiju Univerziteta u Sarajevu|access-date=17. 3. 2026}}</ref> Zavičajni muzej Visoko također je objavio da je nekropola u Zbiljima bila obuhvaćena fazama popisivanja stećaka na visočkom području.<ref name="ZMStecci">{{cite web|url=https://www.zavicajnimuzej.com/procesom-popisivanja-stecaka-na-podrucju-opcine-visoko/|title=Procesom popisivanja stećaka na području općine Visoko|website=Zavičajni muzej Visoko|access-date=17. 3. 2026}}</ref> == Geografija == Zbilje se nalazi na području [[Visoko|Grada Visoko]] u srednjoj [[Bosna|Bosni]], u okviru prirodnog prostora visočke kotline. Geografske osobine šireg područja Visokog određene su dolinama rijeka [[Bosna (rijeka)|Bosne]] i [[Fojnica (rijeka)|Fojnice]], kao i smjenom ravnijih i brežuljkastih terena, što vrijedi i za naselja u njegovoj okolini.<ref name="SECAPVisoko">{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2021/04/SECAP_Visoko_final-1-1.pdf|title=Akcioni plan održivog upravljanja energijom i prilagođavanja klimatskim promjenama (SECAP) Grada Visoko za period do 2030. godine|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251011044425/https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2021/04/SECAP_Visoko_final-1-1.pdf|archive-date=11. 10. 2025|url-status=dead}}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Zbilje | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 158313 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 21. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 445 | g2013_bosnjaci = 424 | g2013_srbi = 6 | g2013_bosanci = 6 | g2013_romi = 2 | g2013_muslimani = 7 | g1991_ukupno = 432 | g1991_muslimani = 327 | g1991_srbi = 103 | g1991_jugosloveni = 2 | g1981_ukupno = 356 | g1981_muslimani = 213 | g1981_srbi = 102 | g1981_jugosloveni = 40 | g1971_ukupno = 329 | g1971_muslimani = 201 | g1971_srbi = 116 | g1971_jugosloveni = 4 | g1971_crnogorci = 1 | g1971_albanci = 5 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični sajt grada Visokog] {{Grad Visoko}} siuf8vmvs9yzytm47qgq8l6dcm6pmfp Stadion King Power 0 411506 3935869 3864303 2026-10-16T13:42:45Z Panasko 146730 3935869 wikitext text/x-wiki {{Infokutija stadion | naziv_stadiona = Stadion King Power | nadimak = | slika = [[Datoteka:WalkerStadium.jpg|300px]] | lokacija = [[Leicester]]<br />[[East Midlands]]<br />[[Engleska]] | početak_izgradnje = | otvoren = [[2002.]] | vlasnik = [[King Power]] | koordinate = {{coord|52|37|13|N|1|8|32|W}} | operator = | površina = | cijena_izgradnje = | arhitekta = | bivši_nazivi = | rekordna_posjećenost = | korisnici = | kapacitet_sjedišta = 32.259<ref name="cap2023">{{cite web |url=https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2024/07/26/e6332e5a-4ca6-4411-bf01-9f8ab76c6fb4/TM1534-PL_Handbook-and-Collateral-2024-25_25.07_V2.pdf |title=Premier League Handbook 2024/25 |page=24 |date=30 July 2024 |access-date=26 August 2024}}</ref> | dimenzije = 102m x 67m }} '''Stadion King Power''' je [[nogomet]]ni [[stadion]] koji se nalazi u [[Leicester]]u, [[Engleska]]. Na njemu domaće utakmice igra nogometni klub [[Leicester City FC|Leicester City]]. Kapacitet stadiona je 32.259 sjedećih mjesta.<ref>{{Cite web | url=https://resources.premierleague.pulselive.com/premierleague/document/2025/04/11/12d05df7-ce74-43ac-9766-1f3c3594da74/TM1603-PL_Handbook-and-Collateral-2024-25_11.04.25_DIGITAL.pdf | title=Handbook - Season 2024/25 | website=premierleague.pulselive.com}}</ref><ref>{{Cite news |date=2011-07-05 |title=Leicester rename Walkers Stadium the King Power Stadium |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/14027229 |access-date=2025-03-04 |work=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> Stadion je otvoren 23. jula 2002. pod nazivom ''The Walkers''. Prva utakmica na stadionu je odigrana 4. augusta iste godine. Snage su odmjerili Leicester City i [[Athletic Bilbao]]. Utakmica je završena rezultatom 1-1, a historijski prvi gol je postigao igrač španskog kluba ''Tiko'' u 59. minutu, dok je izjednačujući gol ''Jordana Stewarta'' u 92. minutu bio prvi gol Leicestera na novom stadionu. Stadion je bio domaćin jednog meča [[Nogometna reprezentacija Engleske|seniorske reprezentacije Engleske]]. To je bio prijateljski meč odigran 3. juna 2003. protiv [[Nogometna reprezentacija Srbije i Crne Gore|Srbije i Crne Gore]], a Engleska je golovima [[Steven Gerrard|Stevena Gerrarda]] i [[Joe Cole|Joa Cola]] pobjedila sa 2-1. Odigrana su još dva meča seniorskih reprezentacija na ovom stadionu. Dana 12. oktobra 2003. su igrali [[Nogometna reprezentacija Jamajke|Jamajka]] i [[Nogometna reprezentacija Brazila|Brazil]] (0-1), a 29. maja 2006. [[Nogometna reprezentacija Jamajke|Jamajka]] i [[Nogometna reprezentacija Gane|Gana]] (1-4). Od 2011. stadion nosi ime po King Poweru, kompaniji u vlasništvu vlasnika kluba Vichai Srivaddhanaprabha. == Vlasništvo == Troškovi izgradnje novog stadiona, u kombinaciji s ispadanjem iz Premijer lige, kolapsom engleskog tržišta transfera usljed uvođenja transfernog roka, kao i propasti ITV Digitala, doveli su do toga da je Leicester ubrzo nakon preseljenja na novi stadion otišao u [[Stečaj|stečajni]] postupak. Građevinska kompanija Birse Construction, koja je izgradila stadion, zbog toga je izgubila veliki dio ugovorene naknade te se povukla iz izgradnje fudbalskih stadiona. Klub je, međutim, u potpunosti isplatio glavnog projektnog menadžera stadiona, kompaniju DTZ.<ref>{{Cite web|url=https://www.building.co.uk/news/birse-writes-off-55m-as-leicester-city-goes-broke/1022697.article|title=Birse writes off £5.5m as Leicester City goes broke|last=Gardiner|first=Editorial-Joey|last2=Leftly|first2=Mark|website=Building|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> U okviru sporazuma kojim je klub izašao iz stečaja, vlasništvo nad stadionom vraćeno je američkom penzijskom fondu za akademske radnike TIAA–CREF, koji je putem obvezničke šeme osigurao 28 miliona funti za izgradnju stadiona. Klub je pritom preuzeo dugoročni zakup, dok su se otplate obveznica nastavljale.<ref>{{Cite news|title=Leicester City owners purchase King Power Stadium|url=https://www.bbc.com/sport/football/21628873|newspaper=BBC Sport|date=2013-03-01|access-date=2026-01-05|language=en-GB}}</ref> Dana 1. marta 2013, vlasnici King Powera kupili su stadion za 17 miliona funti putem svoje kompanije K Power Holdings Co, Ltd. Potpredsjednik kluba Aiyawatt Srivaddhanaprabha izjavio je da je „njihov plan osigurati dugoročni i održivi uspjeh fudbalskog kluba Leicester City“. Naveo je i da je kupovina stadiona oduvijek bila ključni dio te strategije te da, iako ne postoje neposredni planovi za promjenu strukture ili dizajna stadiona, veća fleksibilnost koju donosi direktno vlasništvo omogućava klubu da se u budućnosti slobodno prilagođava promjenjivim potrebama svoje navijačke baze.<ref>{{Cite web|url=http://www.leicestermercury.co.uk/sport/football/football-news/leicester-city-look-king-power-184593|title=Leicester City look at King Power stadium expansion|last=Tanner|first=Rob|date=2017-07-10|website=Leicestershire Live|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Walkers Stadium}} * [http://www.thewalkersstadium.co.uk/ Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508051413/http://www.thewalkersstadium.co.uk/ |date=8. 5. 2019 }} {{Stadioni Premijer lige Engleske}} [[Kategorija:Nogometni stadioni u Engleskoj|King Power]] [[Kategorija:Leicester City FC|King Power]] b50i635m4nqjhe04pvjce9yx103fc37 Atmosferska optika 0 415362 3936065 3914317 2026-10-17T00:32:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936065 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Firesunset2edit.jpg|mini|desno|300px|Do raznobojnosti ili šarolikosti neba često dolazi usljed rasijanja svjetlosti od čestica i zagađenja, kao na ovoj fotografiji zalaska Sunca tokom [[Požari u Kaliforniji 2007.|požara]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]] u oktobru 2007.]] '''Atmosferska optika''' jest grana [[optika|optike]] koja se bavi time kako jedinstvena svojstva [[Zemljina atmosfera|Zemljine atmosfere]] uzrokuju širok raspon spektakularnih [[optički fenomen|optičkih fenomena]]. Plava boja neba direktan je rezultat [[Rayleighovo rasijanje|Rayleighovog rasijanja]], koje preusmjerava Sunčevu svjetlost s višom frekvencijom (plava) nazad u posmatračevo vidno polje. Zbog toga što se plava svjetlost lakše rasijava od crvene, Sunce poprima crvenkastu nijansu kad se posmatra kroz gustu atmosferu, kao prilikom [[Izlazak Sunca|izlaska]] ili [[Zalazak Sunca|zalaska]]. Dodatne čestične tvari na nebu mogu rasijati različite boje pod različitim uglovima stvarajući lijep sjaj na nebu u sumrak i zoru. Rasijavanje od kristala leda i drugih čestica u atmosferi odgovorno je za [[halo (optički fenomen)|halo]], [[crvenilo neba]], [[Korona (meteorologija)|koronu]], [[krepuskularne zrake]] i [[lažno Sunce]]. Varijacija u ovim vrstama pojava nastaje usljed različitih veličina čestica i njihovih geometrije.<ref name="autogenerated1">{{cite book|author=C. D. Ahrens|year=1994|title=Meteorology Today: an introduction to weather, climate, and the environment|url=https://archive.org/details/meteorologytoday00ahre|edition = 5.|pages=[https://archive.org/details/meteorologytoday00ahre/page/88 88]–89|publisher=West Publishing Company|isbn=0-314-02779-3}}</ref> [[Miraž]]i su optički fenomeni u kojima su svjetlosne zrake savijene zbog toplotnih varijacija u indeksu prelamanja zrâka, što proizvodi razbacane ili jako izobličene slike udaljenih predmeta. U ostale dramatične optičke fenomene povezane s ovim spada [[efekt Nove Zemlje]], prilikom kojeg se čini da Sunce izlazi ranije nego što je predviđeno i u deformiranom obliku. Spektakularan oblik refrakcije dešava se pri [[inverzija (meteorologija)|temperaturnoj inverziji]], a zove se [[fatamorgana]], prilikom koje predmeti na horizontu ili čak iza horizonta, kao što su ostrva, litice, brodovi ili ledeni bregovi, izgledaju izduženi i izdignuti, kao "dvorci iz bajki".<ref>{{cite web|url=http://mintaka.sdsu.edu/GF/mirages/mirintro.html|title=An Introduction to Mirages|author=A. Young}}</ref> [[Duga|Duge]] su rezultat kombinacije unutrašnje refleksije i disperzivne refrakcije svjetlosti u kišnim kapima. Pojedinačna refleksija od mnoštva kišnih kapi proizvodi dugu, čija se ugaona veličina na nebu kreće od 40° do 42°, s crvenom bojom na vanjskoj strani. Dvostruke duge nastaju od dviju unutrašnjih refleksija s ugaonom veličinom od 50,5° do 54°, s ljubičastom bojom na vanjskoj strani. Budući da se duge vide kad je Sunce za 180° udaljeno od njihovog centra, one su izraženije što je Sunce bliže horizontu.<ref name=light>{{cite book|title=University Physics 8e|author=H. D. Young|publisher=Addison-Wesley|year=1992|isbn=0-201-52981-5}} 34. poglavlje</ref> == Historija == Knjiga o meteorološkoj optici objavljena je u 16. stoljeću, ali napisane su mnoge o toj temi od otprilike 1950.<ref>{{Cite web |url= https://openlibrary.org/subjects/meteorological_optics |title= Meteorological optics &#124; Open Library}}</ref> Tema je popularizirana zahvaljujući knjizi [[Marcel Minnaert|Marcela Minnaerta]] ''Svjetlost i boja na otvorenome'' iz 1954.<ref>{{cite journal |doi= 10.1364/AO.19.000648 |title= Marcel Minnaert and optics in nature |url= https://archive.org/details/applied-optics_1980-03-01_19_5/page/648 |journal= Applied Optics|volume=19|issue=5|pages=648–649|year=1980|last1= Livingston|first1=W. C.|bibcode=1980ApOpt..19..648L}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1364/OPN.22.9.000030|title=Light and Color in Nature: A Return to Optics' Roots|journal=Optics and Photonics News|volume=22|issue=9|pages=30–37|year=2011|last1=Greenler|first1= Robert|last2=Lynch|first2=David K.}}</ref> == Veličina Sunca i Mjeseca == [[Datoteka:Moon size illusion.png|desno|250px|mini|Usporedba između relativnih veličina Mjeseca i oblaka u različitim tačkama na nebu]] {{Glavni|Mjesečeva iluzija}} U ''[[Knjiga o optici|Knjizi o optici]]'' (1011–1022) [[Alhazen]] (Ibnul-Hejsem) tvrdio je da se vid dešava u mozgu i da lično iskustvo ima efekt na ono što ljudi vide i kako to vide, te da su vid i percepcija subjektivni. Suprotstavljajući se [[Ptolemej]]evoj teoriji refrakcije u vezi s tim zašto Sunce i Mjesec ljudima djeluju veći kad su na [[horizont]]u nego kad su uviše na nebu, redefinirao je ovaj problem u smislu percipiranog umjesto stvarnog povećanja. Rekao je da prosuđivanje udaljenosti nekog predmeta zavisi od postojanja neprekinutog niza predmeta koji se nalaze između posmatranog predmeta i posmatrača. U slučaju Mjeseca, međutim, takvih predmeta nema. Stoga, budući da veličina predmeta zavisi od njegove posmatrane udaljenosti, što je u ovom slučaju netačno, Mjesec izgleda veći na horizontu. Zahvaljujući djelima [[Roger Bacon|Rogera Bacona]], [[John Pecham|Johna Pechama]] i [[Witelo|Witela]] zasnovanim na Alhazenovom objašnjenju, Mjesečeva iluzija postepeno je postala prihvaćena kao psihološki fenomen, a Ptolemejeva teorija odbačena je u 17. stoljeću.<ref name=Hershenson>{{Cite book|url=http://books.google.co.uk/books?id=x1qcL4CTwlIC|title=The Moon illusion|author=Maurice Hershenson|year=1989|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-8058-0121-7|access-date=3. 8. 2016|archive-date=14. 1. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150114083046/http://books.google.co.uk/books?id=x1qcL4CTwlIC|url-status=dead}}</ref> Više od 100 godina naučnici koji proučavaju vid provode istraživanja o Mjesečevoj iluziji, a svi su oni bili psiholozi koji su se specijalizirali za ljudsku [[percepcija|percepciju]]. Nakon pregledavanja mnogih različitih objašnjenja, u svojoj knjizi ''Misterija Mjesečeve iluzije'' (2002) Ross i Plug zaključili su da se "nijedna teorija nije pokazala pobjedničkom".<ref>Helen Ross, Cornelis Plug, ''The Mystery of The Moon Illusion'', Štamparija Univerziteta Oxford, SAD, 2002, str. 180.</ref> == Obojenost neba == {{Glavni|Nebo}} [[Datoteka:Skyshot.jpg|mini|200px|desno|Kad se nebo gleda s [[visina|visine]], kao što je ovaj pogled iz [[avion]]a, boja neba varira od blijede do tamne na visinama koje se približavaju [[zenit]]u.]] Svjetlost s neba rezultat je [[Difuzna radijacija Zemlje|rasijanja]] Sunčeve svjetlosti, što dalje rezultira plavom [[boja|bojom]] koju percipira [[ljudsko oko]]. Kad je dan sunčan, Rayleighovo rasijanje daje nebu plavi [[Gradijent slike|gradijent]] – tamna nijansa u blizini [[zenit]]a, svijetla blizu horizonta. Svjetlost koja dolazi odozgo nailazi na 1/38 zračne mase na koju nailazi svjetlost koja ide putanjom duž horizonta. Dakle, manje čestica rasijava snop Sunčeve svjetlosti u zenitu i stoga je svjetlost u tamnijoj nijansi plave.<ref>{{Cite web |url=http://weatherquesting.com/bluer-on-top.htm |title=Why is the sky bluer on top than at the horizon |access-date=7. 8. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110422225321/http://weatherquesting.com/bluer-on-top.htm |archive-date=22. 4. 2011 |url-status=dead }}</ref> Plavetnilo je na horizontu zbog toga što je plava svjetlost koja dolazi iz velikih udaljenosti također preferencijalno rasijana. Ovo rezultira [[crveni pomak|crvenim pomakom]] udaljenih izvora svjetlosti koji kompenzira plava nijansa rasijane svjetlosti u vidnom polju. Drugim riječima, crvena svjetlost također se rasijava; ako to čini u tački jako udaljenoj od posmatrača, ima mnogo veću šansu da dođe do posmatrača nego plava svjetlost. Na udaljenostima koje se približavaju beskonačnosti rasijana svjetlost stoga je bijela. Daleki oblaci ili snježni vrhovi planina djelovat će žuti iz tog razloga;<ref>{{cite book |url=http://books.google.com/?id=4Abp5FdhskAC&pg=PA31&dq=distant+clouds+snow+covered+mountains+appear+yellow+book#v=onepage&q=distant%20clouds%20snow%20covered%20mountains%20appear%20yellow%20book&f=false |title=Color and light in nature |author=David K. Lynch, William Charles Livingston |page=31 |publisher= Štamparija Univerziteta Cambridge |isbn=978-0-521-77504-5|year=2001|access-date=2. 4. 2011}}</ref> taj efekt nije očit u vedrim danima, ali je veoma naglašen kad oblaci pokrivaju vidno polje, reducirajući plavu nijansu rasijane Sunčeve svjetlosti. Rasijanje usljed čestica veličine [[molekula]] (kao u zraku) veće je prema naprijed i nazad nego bočno.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=2x4CAQMEKigC&pg=PA205&dq=molecular+scattering+aerosol+in+atmosphere#v=onepage&q=molecular%20scattering%20aerosol%20in%20atmosphere&f=false|title=Theoretical Fundamentals of Atmospheric Optics|author=Y. Timofeev and A. V. Vasilev|page=174|date=1. 5. 2008|access-date=23. 2. 2012|publisher=Cambridge International Science Publishing|isbn=978-1-904602-25-5}}</ref> Pojedinačne kapi vode izložene bijeloj svjetlosti proizvest će skup obojenih prstenova. Ako je oblak dovoljno gust, rasijanje od više kapi vode "isprat će" skup obojenih prstenova i proizvesti ispranu bijelu boju.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=4Yi8r4qgMV4C&pg=PA427&dq=water+droplet+scattering+light+atmosphere#v=onepage&q=water%20droplet%20scattering%20light%20atmosphere&f=false|title=Fundamentals of atmospheric radiation: an introduction with 400 problems|author=Craig F. Bohren and Eugene Edmund Clothiaux|page=427|publisher=Wiley-VCH|year=2006|isbn=978-3-527-40503-9}}</ref> Prašina iz [[Sahara|Sahare]] kreće se oko južne periferije [[suptropski pojas visokog pritiska|suptropskog pojasa visokog pritiska]] i dolazi na jugoistok [[SAD]]-a tokom ljeta, što mijenja boju neba iz plave u bijelu i dovodi do povećanja broja crvenih zalazaka Sunca. Njeno prisustvo negativno utječe na [[zagađenje zraka|kvalitet zraka]] tokom ljeta s obzirom na to da povećava broj čestica u zraku.<ref name="pooraq">{{cite web |publisher= Science Daily |url= http://www.sciencedaily.com/releases/1999/07/990714073433.htm |title= African Dust Called a Major Factor Affecting Southeast U.S. Air Quality |access-date= 10. 6. 2007}}</ref> [[Datoteka:Three Pillars of Astronomy.jpg|mini|lijevo|Purpurno nebo iznad opservatorije [[Opservatorija La Silla|La Silla]].<ref>{{cite web|title=Three Pillars of Astronomy|url=http://www.eso.org/public/images/potw1602a/|access-date= 11. 1. 2016}}</ref>]] Nebo može poprimiti razne boje, kao što su crvena, narančasta, ružičasta i žuta (naročito blizu zalaska ili izlaska Sunca) i crna [[noć]]u. Efekti rasijanja također djelomično [[Polarizacija (talasi)|polariziraju]] svjetlost s neba, što je najistaknutije pod uglom od 90° od Sunca. [[Međunarodna komisija za osvjetljavanje]] (CIE) preporučila je modele distribucije [[luminancija|luminancije]] neba za izradu shema [[prirodno osvjetljenje|prirodnog osvjetljenja]]. Nedavni razvoji relate to "modele cijelog neba" za modeliranje luminancije neba pod [[vrijeme (klima)|vremenskim]] uvjetima u rasponu od vedrog do veoma naoblačenog neba.<ref>{{cite web |url= http://www.esim.ca/2002/documents/Proceedings/other2.pdf |title= eSim 2008 (May 20th – 22nd, 2008), General Sky Standard Defining Luminance Distributions |access-date= 12. 8. 2016 |archive-date= 15. 3. 2003 |archive-url= https://web.archive.org/web/20030315212301/http://www.esim.ca/2002/documents/Proceedings/other2.pdf |url-status= dead }}</ref> == Obojenost oblaka == {{Također pogledajte|Oblak}} [[Datoteka:Irid clouds1.jpg|mini|250px|Primjer [[Iridescencija oblaka|iridescencije]] [[altokumulus]]a i [[cirokumulus]]a]] [[Datoteka:Red Color in Gray Clouds.JPG|mini|250px|Refleksija nijansi ružičaste boje na sivim [[stratokumulus]]ima prilikom zalaska Sunca]] Boja oblaka, viđena sa Zemlje, govori mnogo o tome šta se dešava unutar datog oblaka. Gusti troposferski oblaci imaju visoku reflektivnost (70% do 95%) širom [[vidljivi spektar|vidljivog spektra]]. Sitne čestice vode gusto su zbijene i Sunčeva svjetlost ne može prodrijeti duboko u oblak prije no što bude izreflektirana, što oblaku daje njegovu karakterističnu bijelu boju, naročito kad se gleda odozgo.<ref name="Steven Salter and John Latham">{{cite web |url= http://www.21stcenturychallenges.org/60-seconds/increasing-cloud-reflectivity |title= Increasing Cloud Reflectivity |publisher= [[Kraljevsko geografsko društvo]], 2010. |access-date=20. 8. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150402113744/http://www.21stcenturychallenges.org/60-seconds/increasing-cloud-reflectivity |archive-date=2. 4. 2015 |url-status= dead }}</ref> Kapljice u oblacima imaju tendenciju da efikasno rasiju svjetlost, tako da se jačina [[solarno zračenje|solarnog zračenja]] smanjuje sa dubinom. Kao rezultat, [[baza oblaka]] može varirati od veoma svijetle do veoma tamne sive, u zavisnosti od gustoće oblaka i toga koliko se svjetlosti reflektira ili prenosi nazad do posmatrača. Rijetki oblaci mogu izgledati bijeli ili se može činiti da su primili boju njihova [[Prirodno okruženje|okruženja]] ili pozadine. Visokotroposferski i netroposferski oblaci izgledaju većinom bijeli ako se u potpunosti sastoje od kristala leda i/ili superhladnih kapljica vode. Kako troposferski oblak sazrijeva, guste kapljice vode mogu se spojiti i proizvesti veće kapi, koje se dalje ponovo mogu spojiti u kapi dovoljno velike da padnu kao [[kiša]]. Ovim procesom of akumulacije prostor između kapkjica postaje sve veći i veći, dozvoljavajući svjetlosti da prodre dublje u oblak. Ako je oblak dovoljno velik, a kapljice u njemu na dovoljnom međusobnom rastojanju, može se desiti da se postotak svjetlosti koji ulazi u oblak ne reflektira nazad prije before nego što bude apsorbiran. Jednostavan primjer ovoga jest to što se može vidjeti dalje pri jakoj kiši nego pri gustoj magli. Upravo ovaj proces [[Refleksija (fizika)|refleksije]]/[[Apsorpcija (elektromagnetno zračenje)|apsorpcije]] uzrokuje da se boja oblaka mijenja u rasponu od bijele do crne.<ref name="Bette Hileman">{{cite journal|title=Clouds absorb more solar radiation than previously thought |url=https://archive.org/details/chemical-engineering-news_1995-02-13_73_7/page/33 |journal= Chem. Eng. News|year= 1995|page= 33|doi=10.1021/cen-v073n007.p033|author=Bette Hileman|volume= 73 |issue=7}}</ref> Ostale boje prirodno se pojavljuju u oblacima. Plavkasto-siva rezultat je rasijanja svjetlosti unutar oblaka. U vidljivom spektru plava i zelena nalaze se na kraćem kraju vidljivih talasnih dužina svjetlosti, dok su crvena i žuta na dužem kraju.<ref>{{cite web |url=http://science-edu.larc.nasa.gov/EDDOCS/Wavelengths_for_Colors.html |title=What Wavelength Goes With a Color? |author=Atmospheric Science Data Center |publisher=[[NASA]] |date=28. 9. 2007 |access-date=28. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720105431/http://science-edu.larc.nasa.gov/EDDOCS/Wavelengths_for_Colors.html |archive-date=20. 7. 2011 |url-status=dead }}</ref> Kapljice vode lakše rasijavaju kratke zrake, a kod dugih je veća vjerovatnoća da će biti apsorbirane. Plavkasta boja dokaz je da takvo rasijanje proizvode kapi veličine kišnih u oblacima. Primjesa zelenkaste boje u oblaku pojavljuje se kad Sunčevu svjetlost rasije led. Kumulonimbus koji odašilje zelenu boju znak je da je to [[Grmljavinska oluja|jaka grmljavinska oluja]],<ref name="frank">{{cite journal|journal=Journal of Applied Meteorology|doi=10.1175/1520-0450-39.10.1754|pages=1754–1757|author=Frank W. Gallagher III |issue=10|title=Distant Green Thunderstorms – Frazer's Theory Revisited|volume=39|date=oktobar 2000|publisher= [[Američko meteorološko društvo]] |bibcode = 2000JApMe..39.1754G}}</ref> koja može donijeti jaku kišu, [[grad (padavina)|grad]], jake [[vjetar|vjetrove]] i [[tornado|tornada]]. Žućkasti oblaci mogu se pojaviti od kraja proljeća do rane jeseni tokom sezone [[šumski požar|šumskih požara]]. Žuta boja nastaje usljed prisustva zagađivača u dimu. Žućkasti oblaci uzrokovani prisustvom dušikovog dioksida ponekad se vide u urbanim područjima s visokim nivoima zagađenja zraka.<ref name="Garrett Nagle">{{cite book|author=Garrett Nagle|title=Hazards|url=http://books.google.com/books?id=qC1l1RdWpIwC&pg=PA101|year=1998|publisher=Nelson Thornes|isbn=978-0-17-490022-1|pages=101–|chapter=10. Cities and Air Pollution}}</ref> Crveni, narančasti i ružičasti oblaci javljaju se gotovo potpuno prilikom izlaska i zalaska Sunca i rezultat su rasijanja Sunčeve svjetlosti u atmosferi. Kad je ugao između Sunca i horizonta manji od 10%, kao što je odmah nakon izlaska ili odmah prije zalaska Sunca, Sunčeva svjetlost postaje precrvena usljed refrakcije bilo kojih boja osim onih s crvenkastom nijansom.<ref name="frank"/> Oblaci ne poprimaju tu boju; oni reflektiraju duge i nerasijane zrake Sunčeve svjetlosti, koji su dominantni u ovim satima. Ovaj efekt vrlo je sličan tome kao kad bi neko trebao prouzrokovati crvenu tačku na bijelom listu (npr., laserskim pokazivačem). U kombinaciji s velikim, sazrelim olujnim oblacima ovo može proizvesti da oblaci izgledaju crveni kao krv. Oblaci izgledaju tamniji u području blizu [[infracrveno zračenje|infracrvenog]] zato što voda apsorbira solarno zračenje na tim [[talasna dužina|talasnim dužinama]]. == Halo == {{Glavni|Halo (optički fenomen)}} [[Datoteka:Sun halo optical phenomenon edit.jpg|mini|Čovjek ispred kompleksnog haloa]] Halo (grč. ἅλως) jest [[optički fenomen]] koji nastaje usljed međudjelovanja svjetlosti od Sunca ili Mjeseca s kristalima leda u atmosferi, što rezultira obojenim ili bijelim lukovima, prstenovima ili tačkama na nebu.<ref name="1842diction">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=5To-AAAAIAAJ&pg=PA540&lpg=PA540&dq=halo+formation+ice+atmosphere+book#v=onepage&q=halo%20formation%20ice%20atmosphere%20book&f=false|title=A dictionary of science, literature, & art: comprising the history, description, and all the terms in general use|page=540|author=William Thomas Brande and Joseph Cauvin |year=1842 |access-date= 2. 4. 2011 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans}}</ref> Mnogi haloi pozicionirani su blizu Sunca ili Mjeseca, ali ostali se nalaze drugdje, čak i na suprotnom dijelu neba. Postoji mnogo tipova ledenih haloa. Proizvode ih kristali leda u [[cirus]]ima ili [[cirostratus]]ima visoko u gornjoj troposferi, na visini od 5 do 10&nbsp;km, ili, pri vrlo hladnom vremenu, kristali leda zvani [[ledene iglice]] koji lebde u zraku na malim visinama.<ref name="Grenci">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=oh8lqM5obuYC&pg=PA330&dq=optics+sundog+coloration+book#v=onepage&q&f=false|title=A world of weather: fundamentals of meteorology: a text/ laboratory manual|page=330|author=Lee M. Grenci and Jon M. Nese|publisher=Kendall Hunt|isbn=978-0-7872-7716-1|year=2001|access-date=12. 4. 2011}}</ref><ref name="FunOpt">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=92pkSv_X6f4C&pg=PA43&dq=optics+sundog+cause+ice+book#v=onepage&q&f=false|page=43|title=Fundamentals Of Optics|author=Devaraj Singh|year=2010|publisher=PHI Learning Private Limited|isbn=978-81-203-4189-0|access-date=12. 4. 2011}}</ref><ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=58v1fg4xeo8C&pg=PA193&dq=height+of+cirrus+clouds+book#v=onepage&q=height%20of%20cirrus%20clouds%20book&f=false|title=Cirrus|author=David K. Lynch|year=2002|publisher=[[Štamparija Univerziteta Oxford]] (SAD)|isbn=978-0-19-513072-0|access-date=12. 4. 2011}}</ref> Naročit oblik i orijentacija kristala odgovorni su za tipove haloa. Kristali leda [[refleksija (fizika)|reflektiraju]] i [[refrakcija|prelamaju]] svjetlost, koja se može rastaviti na boje zbog [[disperzija (optika)|disperzije]]. Oni se ponašaju kao [[prizma (optika)|prizme]] i [[ogledalo|ogledala]], prelamajući i reflektirajući Sunčevu svjetlost između njihovih strana, šaljući zrake svjetlosti u posebnim smjerovima.<ref name="1842diction"/> Kod kružnih haloa preferirana [[ugaona udaljenost]] iznosi 22 i 46&nbsp;stepeni od kristala leda koji ih proizvode.<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=rF4MAAAAYAAJ&pg=PA206&dq=glory+fog+optics+degree+angle+book#v=onepage&q&f=false|pages=206–207|title=Chambers' encyclopaedia: a dictionary of universal knowledge for the people|author=W. and R. Chambers|publisher=W. and R. Chambers|year=1874|volume=V|access-date=3. 4. 2011}}</ref> Atmosferski fenomeni, kao što je halo, korišteni su u [[pučka meteorologija|pučkoj meteorologiji]] kao empirijsko sredstvo za [[vremenska prognoza|prognoziranje vremena]]: njihovo prisustvo, navodno, ukazuje na približavanje [[topli front|toplog fronta]] i kiše povezane s njime.<ref>{{cite journal|url=http://books.google.com/?id=KtkDAAAAMBAJ&pg=PA148&dq=halo+use+in+weather+forecasting+book#v=onepage&q=halo%20use%20in%20weather%20forecasting%20book&f=false|journal=[[Popular Mechanics]] |page=148 |title=Make Your Own Weather Forecasts|author=Dennis Eskow|date=mart 1983 |access-date=2. 4. 2011|volume=159|issue=3}}</ref> === Lažno Sunce === {{Glavni|Lažno Sunce}} [[Datoteka:Fargo Sundogs 2 18 09.jpg|mini|Vrlo svijetla lažna Sunca u [[Fargo (Sjeverna Dakota)|Fargu]] ([[Sjeverna Dakota]]). Uočite lukove haloa koji prolaze kroz svako lažno Sunce.]] Lažna Sunca ili pasunca čest su tip haloa, a karakterizira ih pojava dviju blago obojenih svijetlih tačaka lijevo i desno od Sunca na udaljenosti od oko 22° i istoj visini iznad horizonta. Obično ih uzrokuju [[šestougaona kristalna rešetka|šestougaoni]] kristali leda.<ref name="Grenci" /><ref name="FunOpt" /> Ovi kristali imaju tendenciju da se horizontalno poravnaju dok tonu kroz zrak, što uzrokuje da prelamaju Sunčevu svjetlost nalijevo i nadesno, usljed čega nastaju dva lažna Sunca.<ref name="Grenci"/><ref name="FunOpt"/> Kako se Sunce više uzdiže, zrake koje prolaze kroz kristale idu sve više ukoso od horizontalne ravni. Njihov se ugao devijacije povećava i lažna Sunca udaljavaju se od Sunca.<ref name="atoptics-sunalt">{{cite web |url = http://www.atoptics.co.uk/halo/dogalt.htm |title = Effect of solar altitude |publisher = Atmospheric Optics |access-date = 2. 4. 2011 |author = Les Cowley |date = 2. 8. 2009}} {{Mrtav link}}</ref> Međutim, ona uvijek ostaju na istoj visini kao i Sunce i obojena su crveno na strani najbližoj Suncu. Dalje prema vani boje se mijenjaju u plavu ili ljubičastu.<ref name="Grenci"/> Ipak, one se značajno preklapaju i stoga su prigušene, rijetko čiste ili zasićene. Boje lažnog Sunca na kraju se stapaju u bijelu boju [[parhelična kružnica|parhelične kružnice]] (ako je potonja vidljiva). Teoretski je moguće predvidjeti oblike lažnih Sunca kakvi bi bili na drugim planetama i njihovim satelitima. [[Mars]] bi mogao imati lažna Sunca koja su formirali i vodeni led i CO<sub>2</sub>-led. Na divovskim plinovitim planetama – [[Jupiter]]u, [[Saturn]]u, [[Uran]]u i [[Neptun]]u – ostali kristali formiraju oblake [[amonijak]]a, [[metan]]a i drugih supstanci koje mogu proizvesti haloe sa četiri ili više lažnih Sunca.<ref name="atoptics-other-worlds">{{cite web |url = http://www.atoptics.co.uk/halo/oworld.htm |title = Other Worlds |publisher = Atmospheric Optics |access-date = 1. 4. 2011 |date = 2. 8. 2009 |author = Les Cowley |archive-date = 13. 5. 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110513103035/http://www.atoptics.co.uk/halo/oworld.htm |url-status = dead }}</ref> {{raščistiti}} == Glorija == [[Datoteka:Solar glory at the steam from hot spring.jpg|desno|mini|Sunčeva glorija u pari iz [[termalni izvor|termalnog izvora]]]] {{Glavni|Glorija (optički fenomen)}} Čest optički fenomen koji uključuje kapljice vode jest glorija.<ref name="1842diction"/> Ovaj fenomen veoma je nalik na [[Halo (religijska ikonografija)|halo]] (aureolu) oko glava [[svetac]]a na [[ikona]]ma zato što se pojavljuje oko glave posmatrača, a uzrokuje ga [[povratno rasijanje]] svjetlosti (kombinacija [[difrakcija|difrakcije]], [[refleksija (fizika)|refleksije]] i [[refrakcija|refrakcije]]) prema njenom izvoru od strane oblaka ili kapljica vode iste veličine. Gloriju karakterizira više obojenih prstenova, s tim da je crvena u krajnjem vanjskom, a plava/ljubičasta u krajnjem unutrašnjem prstenu.<ref>{{cite web |url= http://www.weather.gov/glossary/index.php?letter=g|title=Glossary: G |author=[[Nacionalna meteorološka služba SAD-a]] |publisher=[[Nacionalna okeanska i atmosferska uprava]] |date=25. 6. 2009 |access-date=12. 4. 2011}}</ref> Ugaona udaljenost mnogo je manja nego kod duge i kreće se u rasponu od 5° do 20°, u zavisnosti od veličine kapljica. Glorija se može vidjeti samo kad se posmatrač nalazi direktno između Sunca i oblaka kapljica koje prelamaju svjetlost. Stoga se obično vidi za vrijeme leta, kad okružuje sjenu aviona na oblacima (ovo se često naziva ''pilotskom glorijom''). Glorije se također mogu vidjeti s planina i visokih zgrada,<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=S96s2HD0FJgC&pg=PA70&dq=angle+size+glory+book#v=onepage&q=angle%20size%20glory%20book&f=false |page=70 |title=Science From Your Airplane Window |author= Elizabeth A. Wood |year=1975 |publisher=Courier Dover Publications |isbn= 978-0-486-23205-8}}</ref> kad su oblaci ili magla ispod nivoa na kojem je posmatrač ili u danima s niskom maglom. Glorija je povezana s [[antihelion]]om, još jednim optičkim fenomenom. {{raščistiti}} == Duga == {{Glavni|Duga}} [[Datoteka:Double-alaskan-rainbow.jpg|mini|desno|Dvostruka duga i prekobrojne duge na unutrašnjoj strani primarnog luka. Sjenka glave fotografa označava centar duginog kruga ([[antisolarna tačka]]).]] Duga je optički i [[meteorologija|meteorološki]] fenomen koji uzrokuje pojavljivanje [[vidljivi spektar|spektra]] svjetlosti na nebu kada Sunčeva svjetlost obasjava kapljice vlage u Zemljinoj atmosferi. Ima oblik višebojnog luka. Duge izazvane Sunčevom svjetlošću uvijek se pojavljuju na dijelu neba direktno nasuprot Suncu, ali ne nastaju dalje od 42 stepena iznad horizonta za posmatrače na zemlji. Da bi ih vidio pod većim uglovima, posmatrač bi trebao biti u avionu ili blizu vrha planine jer bi inače duga bila ispod horizonta. Što su veće kapljice koje su formirale dugu, to će ona biti svjetlija. Duge su najčešće tokom poslijepodnevnih [[grmljavinska oluja|grmljavinskih oluja]] ljeti.<ref name="mac">{{cite book |url= https://archive.org/details/meteorologyatex00milhgoog |pages= [https://archive.org/details/meteorologyatex00milhgoog/page/n491 449]–450 |title= Meteorology: a text-book on the weather, the causes of its changes, and weather forecasting, for the student and general reader |author= Willis Isbister Milham |year= 1912 |publisher= The Macmillan Company}}</ref> Jedna refleksija s poleđine niza kišnih kapi proizvodi dugu ugaone veličine na nebu koja se kreće od 40° do 42° s crvenom bojom izvana. Dvostruke duge nastaju zahvaljujući dvjema unutrašnjim refleksijama ugaone veličine od 50,5° do 54° s ljubičastom na vanjskoj strani. Unutar "primarne duge" (najniže, a obično i najsjajnije) dugin luk pokazuje crvenu boju na vanjskom (ili gornjem) dijelu luka, a ljubičastu na unutrašnjem. Ova duga nastaje tako što se svjetlost jednom reflektira u kapljicama vode. U dvostrukoj dugi drugi luk može se vidjeti iznad i izvan primarnog i ima obratni redoslijed boja (crvena je okrenuta unutra prema drugoj dugi, u obje duge). Ova druga duga je uzrokovana dvostrukim reflektiranjem svjetlosti unutar kapljica vode.<ref name="mac"/> Područje između dvostruke duge je tamno. Razlog za ovu tamnu prugu je taj što, dok svjetlost ''ispod'' primarne duge potječe od refleksije kapljica, a svjetlost ''iznad'' gornje (sekundarne) duge također potječe od refleksije kapljica, ne postoji mehanizam da područje ''između'' dvostruke duge uopće prikazuje bilo kakvu svjetlost reflektiranu od kapi vode. Duga obuhvata kontinuiran spektar boja; različite pruge (uključujući broj pruga) artefakt su ljudskog [[vid u boji|vida u boji]] i nikakva pruga bilo koje vrste ne vidi se na crno-bijeloj fotografiji duge (samo blaga gradacija intenziteta do maksimuma, zatim blijeđenje do minimuma na drugoj strani luka). == Miraž == {{Glavni|Zeleni blijesak|Miraž}} [[Datoteka:Farallon Islands at inferior mirage no mirage and superior mirage.jpg|mini|350px|Različite vrste miraža na jednom mjestu snimljene tokom šest minuta. Najgornji umetnuti okvir prikazuje donji miraž [[Ostrva Farallon|otočja Farallon]]. Drugi umetnuti okvir prikazuje [[zeleni blijesak]] na lijevoj strani. Dva donja okvira i glavni okvir prikazuju [[Miraž#Gornji miraž|gornje miraže]] otočja Farallon. U ova tri okvira gornji miraž evoluira iz miraža s tri slike u miraž s pet slika i nazad u miraž s dvije slike. Takav prikaz u skladu je s [[fatamorgana|fatamorganom]].]] [[Miraž]] je prirodni optički fenomen koji nastaje zbog [[refrakcija|loma svjetlosti]] u atmosferi, kada raslojavanje atmosfere nije jednoliko, pa nastaje totalno odbijanje (refleksija) svjetlosti među različito zagrijanim slojevima atmosfere, te savijanje zraka svjetlosti. Riječ potječe od [[Francuski jezik|francuske]] riječi ''mirage'', a ona od [[latinski jezik|latinskog]] glagola ''mirare'', što znači "gledati, čuditi se". Za razliku od [[halucinacija|halucinacije]], miraž je pravi optički fenomen koji se može snimiti kamerom, s obzirom na to da se zrake svjetlosti zapravo lome i formiraju lažnu sliku na mjestu posmatrača. Međutim, ono što slika predstavlja određeno je interpretativnim sposobnostima ljudskog uma. Naprimjer, donji miraži na kopnu vrlo se lahko mogu zamijeniti za odraze od male vodene površine. Miraži se mogu kategorizirati kao '''donji''', '''gornji''' i '''[[fatamorgana|fatamorgane]]''', vrsta gornjeg miraža koja se sastoji od niza neobično razrađenih, vertikalno naslaganih slika, koje tvore miraž koji se brzo mijenja. Zeleni bljeskovi i zelene zrake optički su fenomeni koji se javljaju ubrzo nakon zalaska ili prije izlaska Sunca, kada je [[zelena]] mrlja vidljiva, obično ne duže od sekunde ili dvije, iznad Sunca ili zelena zraka izbija iz tačke zalaska Sunca. Oni su zapravo su grupa fenomena koji proizlaze iz različitih uzroka, a neki su češći od drugih.<ref name="young">{{cite news |author= Andrew T. Young |url= http://mintaka.sdsu.edu/GF/papers/Zenit/glance.html |title= Green flashes at a glance |year= 2006 |publisher= [[Državni univerzitet San Diego State]] |access-date= 5. 3. 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090205040740/http://mintaka.sdsu.edu/GF/papers/Zenit/glance.html |archive-date= 5. 2. 2009 |url-status= live}}</ref> Mogu se posmatrati s bilo koje [[apsolutna visina|visine]] (čak i iz aviona). Obično se vide na neometanom [[horizont]]u, kao što je iznad okeana, ali su mogući i iznad vrhova oblaka i planinskih vrhova. Također se može posmatrati zeleni bljesak s Mjeseca i svijetlih planeta na horizontu, uključujući [[Venera|Veneru]] i [[Jupiter]].<ref>{{cite web |author= C. R. Nave |title= Red Sunset, Green Flash |url= http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/atmos/redsun.html |publisher= [[Državni univerzitet Georgije]] |work= HyperPhysics |access-date= 11. 8. 2010 |year= 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100815024525/http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/atmos/redsun.html |archive-date= 15. 8. 2010 |url-status= live}}</ref><ref>{{cite journal |author= D. J. K. O'Connell |title= The green flash and other low sun phenomena |journal= Castel Gandolfo: Vatican Observatory, Ricerche Astronomiche |year= 1958 |volume= 4 |page= 7 |bibcode= 1958RA......4.....O}}</ref> === Fatamorgana === {{Glavni|Fatamorgana}} === Efekt Nove Zemlje === {{Glavni|Efekt Nove Zemlje}} == Krepuskularne zrake == {{Glavni|Krepuskularne zrake}} === Antikrepuskularne zrake === {{Glavni|Antikrepuskularne zrake}} == Atmosferska refrakcija == {{Glavni|Atmosferska refrakcija}} == Atmosferska difrakcija == {{Glavni|Atmosferska difrakcija}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Atmospherical optics}} * [http://www.atoptics.co.uk/ Atmospheric Optics] {{Mrtav link}} {{en simbol}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Atmosferski optički fenomeni]] [[Kategorija:Optika]] [[Kategorija:Primijenjena i interdisciplinarna fizika]] 1c59odylijolnd9pqt23xms8rc63r0z UTC±00:00 0 430715 3936050 3803928 2026-10-16T21:19:05Z ~2026-55590-37 186921 3936050 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vremenska zona|UTC=da}} '''UTC+00:00''' je naziv za [[koordinirano svjetsko vrijeme]] (UTC), osnovnu [[Vremenska zona|vremensku zonu]] u svijetu. Prethodnik ove vremenske zone je Srednje griničko vrijeme (GMT). U dijelu [[Zapadna Evropa|Zapadne Evrope]] ([[Irska]], [[Portugal]] i [[UK]]) ovoj vremenskoj zoni odgovara [[Zapadnoevropsko vrijeme]]. == Zapadnoevropsko vrijeme (samo na zapadnoj hemisferi, tokom zime) == {{Glavni|Zapadnoevropsko vrijeme}} *[[Evropa]] **[[Alderney]] **[[Kanarska ostrva]]; koristi pravila [[Ljetno računanje vremena|ljetnog računanja vremena]] [[Evropska unija|Evropske unije]] **[[Farska ostrva]] **[[Guernsey]] **[[Herm]] **[[Irska]] **[[Ostrvo Man]] **[[Jersey]] **[[Portugal]] (sa izuzetkom [[Azori|Azora]], gdje se koristi vremenska zona [[UTC−01:00|UTC−01]] sa [[Evropsko ljetno vrijeme|DST]]) **[[Sark]] **[[Ujedinjeno Kraljevstvo]] (GMT/BST) == Kao ljetno vrijeme (samo na zapadnoj hemisferi, tokom ljeta) == *[[Grenland]] – istočna regija oko Ittoqqortoormiita (Scoresbysund) * Portugal – samo Azori == Kao standardno vrijeme (tokom cijele godine) == Navedene su države i područja koje koriste UTC kao standardnu vremensku zonu ali pri tome ne koriste ljetno računanje vremena. ===Zapadna Afrika=== *[[Burkina Faso]] *[[Obala Slonovače]] *[[Gambija]] *[[Gana]] *[[Gvineja]] *[[Guineja-Bisau]] *[[Liberija]] *[[Mali]] *[[Mauritanija]] *[[Sveti Toma i Princip]] *tks [[Senegal]] *[[Sijera Leone]] *[[Togo]] *[[Zapadna Sahara]] ===Atlantska ostrva=== *[[Grenland]] **sjeveroistok ***[[Danmarkshavn]] i okolna područja *[[Island]] *[[Sveta Helena]], [[Ascension]] i [[Tristan da Cunha]] (u UK) ===Antarctik=== *Neke baze na Antarktiku. == Reference == {{Refspisak}} {{UTC}}::wpSearchUser {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vremenska odstupanja|±00:00]] [[Kategorija:Vremenske zone u Danskoj]] [[Kategorija:Vremenske zone u Irskoj]] [[Kategorija:Vremenske zone na Islandu]] [[Kategorija:Vremenske zone u Norveškoj]] [[Kategorija:Vremenske zone u Portugalu]] [[Kategorija:Vremenske zone u Španiji]] [[Kategorija:Vremenske zone u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Vremenske zone u Burkini Faso]] [[Kategorija:Vremenske zone u Gambiji]] [[Kategorija:Vremenske zone u Gani]] [[Kategorija:Vremenske zone u Gvineji]] [[Kategorija:Vremenske zone u Gvineji Bisau]] [[Kategorija:Vremenske zone u Liberiji]] [[Kategorija:Vremenske zone u Maliju]] [[Kategorija:Vremenske zone u Mauritaniji]] [[Kategorija:Vremenske zone u Obali Slonovače]] [[Kategorija:Vremenske zone u Senegalu]] [[Kategorija:Vremenske zone u Sijeri Leone]] [[Kategorija:Vremenske zone u Svetom Tomi i Principu]] [[Kategorija:Vremenske zone u Togou]] [[Kategorija:Vremenske zone na Antarktiku]] syelshwi9h478h8b2rz9a8tsfacw8y5 3936051 3936050 2026-10-16T21:20:18Z NDG 170777 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-55590-37|~2026-55590-37]] ([[User talk:~2026-55590-37|talk]]) to last version by Panasko: test edits, please use the sandbox 3803928 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vremenska zona|UTC=da}} '''UTC+00:00''' je naziv za [[koordinirano svjetsko vrijeme]] (UTC), osnovnu [[Vremenska zona|vremensku zonu]] u svijetu. Prethodnik ove vremenske zone je Srednje griničko vrijeme (GMT). U dijelu [[Zapadna Evropa|Zapadne Evrope]] ([[Irska]], [[Portugal]] i [[UK]]) ovoj vremenskoj zoni odgovara [[Zapadnoevropsko vrijeme]]. == Zapadnoevropsko vrijeme (samo na zapadnoj hemisferi, tokom zime) == {{Glavni|Zapadnoevropsko vrijeme}} *[[Evropa]] **[[Alderney]] **[[Kanarska ostrva]]; koristi pravila [[Ljetno računanje vremena|ljetnog računanja vremena]] [[Evropska unija|Evropske unije]] **[[Farska ostrva]] **[[Guernsey]] **[[Herm]] **[[Irska]] **[[Ostrvo Man]] **[[Jersey]] **[[Portugal]] (sa izuzetkom [[Azori|Azora]], gdje se koristi vremenska zona [[UTC−01:00|UTC−01]] sa [[Evropsko ljetno vrijeme|DST]]) **[[Sark]] **[[Ujedinjeno Kraljevstvo]] (GMT/BST) == Kao ljetno vrijeme (samo na zapadnoj hemisferi, tokom ljeta) == *[[Grenland]] – istočna regija oko Ittoqqortoormiita (Scoresbysund) * Portugal – samo Azori == Kao standardno vrijeme (tokom cijele godine) == Navedene su države i područja koje koriste UTC kao standardnu vremensku zonu ali pri tome ne koriste ljetno računanje vremena. ===Zapadna Afrika=== *[[Burkina Faso]] *[[Obala Slonovače]] *[[Gambija]] *[[Gana]] *[[Gvineja]] *[[Guineja-Bisau]] *[[Liberija]] *[[Mali]] *[[Mauritanija]] *[[Sveti Toma i Princip]] *[[Senegal]] *[[Sijera Leone]] *[[Togo]] *[[Zapadna Sahara]] ===Atlantska ostrva=== *[[Grenland]] **sjeveroistok ***[[Danmarkshavn]] i okolna područja *[[Island]] *[[Sveta Helena]], [[Ascension]] i [[Tristan da Cunha]] (u UK) ===Antarctik=== *Neke baze na Antarktiku. == Reference == {{Refspisak}} {{UTC}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vremenska odstupanja|±00:00]] [[Kategorija:Vremenske zone u Danskoj]] [[Kategorija:Vremenske zone u Irskoj]] [[Kategorija:Vremenske zone na Islandu]] [[Kategorija:Vremenske zone u Norveškoj]] [[Kategorija:Vremenske zone u Portugalu]] [[Kategorija:Vremenske zone u Španiji]] [[Kategorija:Vremenske zone u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Vremenske zone u Burkini Faso]] [[Kategorija:Vremenske zone u Gambiji]] [[Kategorija:Vremenske zone u Gani]] [[Kategorija:Vremenske zone u Gvineji]] [[Kategorija:Vremenske zone u Gvineji Bisau]] [[Kategorija:Vremenske zone u Liberiji]] [[Kategorija:Vremenske zone u Maliju]] [[Kategorija:Vremenske zone u Mauritaniji]] [[Kategorija:Vremenske zone u Obali Slonovače]] [[Kategorija:Vremenske zone u Senegalu]] [[Kategorija:Vremenske zone u Sijeri Leone]] [[Kategorija:Vremenske zone u Svetom Tomi i Principu]] [[Kategorija:Vremenske zone u Togou]] [[Kategorija:Vremenske zone na Antarktiku]] bz8ui26e4jabd0gitjui5ed7o9f5hkl 76. dodjela "Zlatnog globusa" 0 450521 3935983 3506976 2026-10-16T19:08:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935983 wikitext text/x-wiki {{Infokutija filmska nagrada | naslov = 76. dodjela "Zlatnog globusa" | slika = Poster 76 dodjele Zlatnog globusa.png | veličina_slike = | opis_slike = Poster 76. dodjele "Zlatnog globusa" | datum = 6. januar 2019. | mjesto = [[Beverly Hilton Hotel]], [[Beverly Hills]] [[Kalifornija]] | voditelj = [[Sandra Oh]]<br>[[Andy Samberg]]<ref name="hosts">{{cite news |last1=Andreeva |first1=Nellie |title=Golden Globes: Andy Samberg & Sandra Oh To Co-Host 2019 Awards On NBC |url=https://deadline.com/2018/12/golden-globes-andy-samberg-sandra-oh-co-host-2019-awards-nbc-1202514404/ |access-date=6. 12. 2018 |work=Deadline |date=5. 12. 2018}}</ref> | producent = [[Dick Clark Productions]]<br>[[Hollywood Foreign Press Association]] | režiser = | organizator = | najbolji_film = ''[[Boemska rapsodija (film)|Boemska rapsodija]]'' | najbolja_režija = [[Alfonso Cuarón]] | najbolja_režija_film = ''[[Roma (film)|Roma]]'' | najbolji_glumac = [[Rami Malek]] | najbolji_glumac_film = ''Boemska rapsodija'' | najbolja_glumica = [[Glenn Close]] | najbolja_glumica_film = ''[[Žena (film)|Žena]]'' | gold_award = | hall_of_fame = | najviše_nagrada = ''[[Zelena knjiga (film)|Zelena knjiga]]'' (3) | najviše_nominacija = ''[[Čovjek iz sjenke (film)|Čovjek iz sjenke]]'' (6) | kanal = | mreža = [[National Broadcasting Company|NBC]] | trajanje = | ocjene = | prijašnji = [[75. dodjela "Zlatnog globusa"|75.]] | sljedeći = [[77. dodjela "Zlatnog globusa"|77.]] }} '''76. dodjela Zlatnog globusa''' koja odaje počast najboljim filmskim i televizijskim ostvarenjima za 2018. godinu, emitirana je uživo preko televizijske mreže [[National Broadcast Company|NBC]] iz [[Beverly Hilton Hotel|Beverly Hills Hotela]] u [[Beverly Hills]]u, [[Kalifornija]] [[6. januar]]a [[2019]].<ref name="announcement">{{cite news |last1=Andreeva |first1=Nellie |title=NBC To Remain Golden Globes Home With New 8-Year Deal |url=https://deadline.com/2018/09/nbc-golden-globes-8-year-deal-1202464911/ |access-date=2. 12. 2018 |work=Deadline |date=14. 9. 2018}}</ref> Nominacije su 6. decembra, 2018. objavili [[Terry Crews]], [[Danai Gurira]], [[Leslie Mann]] i [[Christian Slater]].<ref name="announcement"/><ref>{{cite news |last1=Rubin |first1=Rebecca |title=Presenters Announced for Thursday's Golden Globe Nominations |url=http://variety.com/2018/film/news/terry-crews-leslie-mann-danai-gurira-christian-slater-to-announce-golden-globe-nominations-1203079480/ |access-date=4. 12. 2018 |work=Variety |date=4. 12. 2018}}</ref>[[Sandra Oh]] i [[Andy Samberg]] su bili domaćini ceremonije.<ref name="hosts"/>[[Jeff Bridges]] je bio dobitnik nagrade [[Nagrada "Cecil B. DeMille"|"Cecil B. DeMille"]] za svoj doprinos filmskoj umjetnosti i humanitarnom radu.<ref name="globusi">{{cite web|url=https://variety.com/2018/film/news/jeff-bridges-cecil-b-demille-award-golden-globes-2019-1203090682/|title=Jeff Bridges to Receive Cecil B. DeMille Award at 2019 Golden Globes|work=[[Variety Insight]]|access-date=17. 12. 2018}}</ref> Ceremonija je obilježila debi novog nekonkurentnog priznanja koje nagrađuje dostignuća na televiziji, "nagrada Carol Burnett" (ekvivalent za [[Nagrada "Cecil B. DeMille"|nagradu Cecil B. DeMille]] za dostignuća na filmu), sa [[Carol Burnett]] koja je bila inauguralni primalac nagrade.<ref name = "Burnett">{{Cite web |url=https://www.goldenglobes.com/articles/carol-burnett-receive-hfpas-first-award-achievement-tv |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010627/https://www.goldenglobes.com/articles/carol-burnett-receive-hfpas-first-award-achievement-tv |archive-date=18. 12. 2018 |access-date=7. 1. 2019 |url-status=dead}}</ref> Film ''[[Zelena knjiga (film)|Zelena knjiga]]'' osvojio je najviše nagrada na ceremoniji sa ukupno tri, uključujući i nagradu za [[Zlatni globus za najbolji film – komedija ili mjuzikl|najbolji film - komedija ili mjuzikl]]. ''[[Boemska rapsodija (film)|Boemska rapsodija]]'' i ''[[Roma (film)|Roma]]'' su osvojili po dvije nagrade.<ref>{{cite web | url = https://www.theguardian.com/film/live/2019/jan/06/golden-globes-2019-live-latest-news-red-carpet-winners-list-speeches |title = Bohemian Rhapsody and Green Book defy odds at Golden Globes 2019 – as it happened | date=7. 1. 2019 | work = Guardian | access-date=8. 1. 2019}}</ref> U televizijskoj konkurenciji, ''[[Kominsky Metod]]'' i '' [[Ubistvo Giannija Versacea: Američka kriminalistička priča]]'' bile su najviše nagrađene tv-serije, sa po dvije nagrade.<ref>{{cite news | url = https://www.nytimes.com/2019/01/06/movies/golden-globes.html | title = ‘Bohemian Rhapsody’ and ‘Green Book’ Share Spotlight at the Golden Globes | last = Barnes | first = Brooks | date = 6. 1. 2018 |work = New York Times | access-date = 7. 1. 2018}}</ref> [[Datoteka:SXSW 2016 - Rami Malek (25138464364) (cropped 2).jpg|right|thumb|150px|[[Rami Malek]], Najbolji glumac – drama]] [[Datoteka:Glenn Close - Guardians of the Galaxy premiere - July 2014 (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Glenn Close]], najbolja glumica - drama]] [[Datoteka:Christian Bale 2009.jpg|right|thumb|150px|[[Christian Bale]], najbolji glumac - mjuzikl ili komedija]] [[Datoteka:Olivia Colman at Moet BIFA 2014 (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Olivia Colman]], najbolja glumica - mjuzikl ili komedija]] [[Datoteka:Mahershala Ali (29953410761).jpg|right|thumb|150px|[[Mahershala Ali]], najbolji sporedni glumac]] [[Datoteka:Regina King by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|150px|[[Regina King]], najbolja sporedna glumica]] == Nagrade i nominacije== Slijedi lista nominacija za 76. ceremoniju dodjele Zlatnog globusa. Pobjednici su navedeni prvi i istaknuti su podebljanim slovima. ===Film=== {| class=wikitable style="width=100%" |- !colspan="2"|Najbolji film |- !style="width=50%"|[[Zlatni globus za najbolji film – drama|Drama]] !style="width=50%"|[[Zlatni globus za najbolji film – komedija ili mjuzikl|Komedija ili mjuzikl]] |- | valign="top" | * '''''[[Boemska rapsodija (film)|Boemska rapsodija]]''''' ** ''[[Crni član Ku Klux Klana]]'' ** ''[[Crni panter (film)|Crni panter]]'' ** ''[[Kad bi ulica Beale mogla pričati (film)|Kad bi ulica Beale mogla pričati]]'' ** ''[[Zvijezda je rođena (2018)|Zvijezda je rođena]]'' | valign="top" | * '''''[[Zelena knjiga (film)|Zelena knjiga]]''''' ** ''[[Ludo bogati Azijati (film)|Ludo bogati Azijati]]'' ** ''[[Omiljena (film)|Omiljena]]'' ** ''[[Povratak Mary Poppins]]'' ** ''[[Čovjek iz sjenke (film)|Čovjek iz sjenke]]'' |- !colspan="2"|Glavne uloge – Drama |- ![[Zlatni globus za najboljeg glumca – drama|Najbolji glumac]] ![[Zlatni globus za najbolju glumicu – drama|najbolja glumica]] |- | valign="top" | * '''[[Rami Malek]] – ''[[Boemska rapsodija (film)|Boemska rapsodija]]'' kao [[Freddie Mercury]]''' ** [[Bradley Cooper]] – ''[[Zvijezda je rođena (2018)|Zvijezda je rođena]]'' kao Jackson Maine ** [[Willem Dafoe]] – ''[[Na vratima vječnosti (film)|Na vratima vječnosti]]'' kao [[Vincent van Gogh]] ** [[Lucas Hedges]] – ''[[Izbrisana ličnost]]'' kao Jared Eamons ** [[John David Washington]] – ''[[Crni član Ku Klux Klana]]'' kao [[Ron Stallworth]] | valign="top" | * '''[[Glenn Close]] – ''[[Žena (film)|Žena]]'' kao Joan Castleman''' ** [[Lady Gaga]] – ''[[Zvijezda je rođena (2018)|Zvijezda je rođena]]'' kao Ally Maine ** [[Nicole Kidman]] – ''[[Vrijeme odmazde (film)|Vrijeme odmazde]]'' kao Erin Bell ** [[Melissa McCarthy]] – ''[[Možeš li mi ikada oprostiti? (film)|Možeš li mi ikada oprostiti?]]'' kao [[Lee Israel]] ** [[Rosamund Pike]] – ''[[Privatni rat]]'' kao [[Marie Colvin]] |- !colspan="2"|Glavne uloge – Komedija ili mjuzikl |- ![[Zlatni globus za najboljeg glumca - komedija ili mjuzikl|Najbolji glumac]] ![[Zlatni globus za najbolju glumicu - komedija ili mjuzikl|Najbolja glumica]] |- | valign="top" | * '''[[Christian Bale]] – ''[[Čovjek iz sjenke (film)|Čovjek iz sjenke]]'' kao [[Dick Cheney]]''' ** [[Lin-Manuel Miranda]] – ''[[Povratak Mary Poppins]]'' kao Jack ** [[Viggo Mortensen]] – ''[[Zelena knjiga (film)|Zelena knjiga]]'' kao [[Tony Lip|Frank "Tony Lip" Vallelonga]] ** [[Robert Redford]] – ''[[Starac i pištolj]]'' kao [[Forrest Tucker]] ** [[John C. Reilly]] – ''[[Stan & Ollie]]'' kao [[Oliver Hardy]] | valign="top" | * '''[[Olivia Coleman]] – ''[[Omiljena (film)|Omiljena]]'' kao [[Anne, Queen of Great Britain|Queen Anne]]''' ** [[Emily Blunt]] – ''[[Povratak Mary Poppins]]'' kao [[Mary Poppins (lik)|Mary Poppins]] ** [[Elsie Fisher]] – ''[[Osmi razred (film)|Osmi razred]]'' kao Kayla Day ** [[Charlize Theron]] – ''[[Tully (2018 film)|Tully]]'' kao Marlo Moreau ** [[Constance Wu]] – ''[[Ludo bogati Azijati (film)|Ludo bogati Azijati]]'' kao Rachel Chu |- !colspan="2"|Sporedne uloge – Drama, mjuzikl ili komedija |- ![[Zlatni globus za najboljeg sporednog glumca|Sporedni glumac]] ![[Zlatni globus za najbolju sporednu glumicu|Sporedna glumica]] |- | valign="top" | * '''[[Mahershala Ali]] – ''[[Zelena knjiga (film)|Zelena knjiga]]'' kao [[Don Shirley]]''' ** [[Timothée Chalamet]] – ''[[Beautiful Boy (2018 film)|Beautiful Boy]]'' kao Nic Sheff ** [[Adam Driver]] – ''[[Crni član Ku Klux Klana]]'' kao Flip Zimmerman ** [[Richard E. Grant]] – ''[[Možeš li mi ikada oprostiti? (film)|Možeš li mi ikada oprostiti?]]'' kao Jack Hock ** [[Sam Rockwell]] – ''[[Čovjek iz sjenke (film)|Čovjek iz sjenke]]'' kao [[George W. Bush]] | valign="top" | * '''[[Regina King]] – ''[[Kad bi ulica Beale mogla pričati (film)|Kad bi ulica Beale mogla pričati]]'' kao Sharon Rivers''' ** [[Amy Adams]] – ''[[Čovjek iz sjenke (film)|Čovjek iz sjenke]]'' kao [[Lynne Cheney]] ** [[Claire Foy]] – ''[[Čovjek na Mjesecu (film)|Čovjek na Mjesecu]]'' kao [[Neil Armstrong#College years|Janet Shearon Armstrong]] ** [[Emma Stone]] – ''[[Omiljena (film)|Omiljena]]'' kao baronesa Abigail Masham ** [[Rachel Weisz]] – ''[[Omiljena (film)|Omiljena]]'' kao Sarah Churchill vojvotkinja od Marlborougha |- ![[Zlatni globus za najboljeg režisera|Najbolji režiser]] ![[Zlatni globus za najbolji scenarij|Najbolji scenarij]] |- | valign="top" | * '''[[Alfonso Cuarón]] – ''[[Roma (film)|Roma]]''''' ** [[Bradley Cooper]] – ''[[Zvijezda je rođena (2018)|Zvijezda je rođena]]'' ** [[Peter Farrelly]] – ''[[Zelena knjiga (film)|Zelena knjiga]]'' ** [[Spike Lee]] – ''[[Crni član Ku Klux Klana]]'' ** [[Adam McKay]] – ''[[Čovjek iz sjenke (film)|Čovjek iz sjenke]]'' | valign="top" | * '''Brian Hayes Currie, [[Peter Farrelly]] i [[Nick Vallelonga]] – ''[[Zelena knjiga (film)|Zelena knjiga]]''''' ** [[Alfonso Cuarón]] – ''[[Roma (film)|Roma]]'' ** Deborah Davis i [[Tony McNamara]] – ''[[Omiljena (film)|Omiljena]]'' ** [[Barry Jenkins]] – ''[[Kad bi ulica Beale mogla pričati (film)|Kad bi ulica Beale mogla pričati]]'' ** [[Adam McKay]] – ''[[Čovjek iz sjenke (film)|Čovjek iz sjenke]]'' |- ![[Zlatni globus za najbolju originalnu muziku|Najbolja originalna muzika]] ![[Zlatni globus za najbolju originalnu pjesmu|Najbolja originalna pjesma]] |- | valign="top" | * '''[[Justin Hurwitz]] – ''[[Čovjek na Mjesecu (film)|Čovjek na Mjesecu]]''''' ** [[Marco Beltrami]] – ''[[A Quiet Place (film)|A Quiet Place]]'' ** [[Alexandre Desplat]] – ''[[Ostrvo pasa (film)|Ostrvo pasa]]'' ** [[Ludwig Göransson]] – ''[[Crni panter (film)|Crni panter]]'' ** [[Marc Shaiman]] – ''[[Povratak Mary Poppins]]'' | valign="top" | * '''"[[Shallow (pjesma)|Shallow]]" – ''[[Zvijezda je rođena (2018)|Zvijezda je rođena]]''''' ** "[[All the Stars]]" – ''[[Crni panter (film)|Crni panter]]'' ** "Girl in the Movies" – ''[[Dumplin' (film)|Dumplin']]'' ** "Requiem for a Private War" – ''[[Privatni rat]]'' ** "Revelation" – ''[[Izbrisana ličnost]]'' |- ![[Zlatni globus za najbolji animirani film|Najbolji animirani film]] ![[Zlatni globus za najbolji strani film|Najbolji strani film]] |- | valign="top" | *'''''[[Spider-Man: Into the Spider-Verse]]''''' ** ''[[Incredibles 2]]'' ** ''[[Ostrvo pasa (film)|Ostrvo pasa]]'' ** ''[[Mirai (film)|Mirai]]'' ** ''[[Ralph Breaks the Internet]]'' | valign="top" | * '''''[[Roma (film)|Roma]]'' ({{ZID|Meksiko}})''' ** ''[[Capernaum (film)|Capernaum]]'' ({{ZID|Liban}}) ** ''[[Djevojka (film)|Djevojka]]'' ({{ZID|Belgija}}) ** ''[[Rad bez autora (film)|Rad bez autora]]'' ({{ZID|Njemačka}}) ** ''[[Shoplifters (film)|Shoplifters]]'' ({{ZID|Japan}}) |- |} == Filmovi sa najviše nominacija == {| class="wikitable" |- ! scope="col" style="width:55px;"| Nominations ! scope="col" style="text-align:center;"| Films |- | style="text-align:center | 6 || ''[[Čovjek iz sjenke (film)|Čovjek iz sjenke]]'' |- | rowspan="3" style="text-align:center | 5 || ''[[Omiljena (film)|Omiljena]]'' |- | ''[[Zelena knjiga (film)|Zelena knjiga]]'' |- | ''[[Zvijezda je rođena (2018)|Zvijezda je rođena]]'' |- | rowspan="2" style="text-align:center | 4 || ''[[Crni član Ku Klux Klana]]'' |- | ''[[Povratak Mary Poppins]]'' |- | rowspan="3" style="text-align:center | 3 || ''[[Crni panter (film)|Crni panter]]'' |- | ''[[Kad bi ulica Beale mogla pričati (film)|Kad bi ulica Beale mogla pričati]]'' |- | ''[[Roma (film)|Roma]]'' |- | rowspan="7" style="text-align:center | 2 || ''[[Boemska rapsodija (film)|Boemska rapsodija]]'' |- | ''[[Izbrisana ličnost]]'' |- | ''[[Možeš li mi ikada oprostiti? (film)|Možeš li mi ikada oprostiti?]]'' |- | ''[[Ludo bogati Azijati (film)|Ludo bogati Azijati]]'' |- | ''[[Čovjek na Mjesecu (film)|Čovjek na Mjesecu]]'' |- | ''[[Ostrvo pasa (film)|Ostrvo pasa]]'' |- | ''[[Privatni rat]]'' |} == Filmovi s najviše pobjeda == Sljedeća 3 filma su dobili višestruke nagrade: {| class="wikitable" |- ! scope="col" style="width:55px;"| Pobjede ! scope="col" style="text-align:center;"| Filmovi |- |rowspan="1" style="text-align:center | 3 || ''[[Zelena knjiga (film)|Zelena knjiga]]'' |- |rowspan="2" style="text-align:center | 2 || ''[[Boemska rapsodija (film)|Boemska rapsodija]]'' |- | ''[[Roma (2018 film)|Roma]]'' |} == Uručioci nagrada i najavljivači == [[Hollywood Foreign Press Association|Hollywood Foreign Press]] je objavio sljedeću listu uručilaca nagrada i najavljivača: {{Div col||15em}} *[[Antonio Banderas]] *[[Kristen Bell]] *[[Halle Berry]] *[[Emily Blunt]] *[[Chadwick Boseman]] *[[Sterling K. Brown]] *[[Steve Carell]] *[[Jessica Chastain]] *[[Olivia Colman]] *[[Bradley Cooper]] *[[Kaley Cuoco]] *[[Jamie Lee Curtis]] *[[Adam Driver]] *[[Taron Egerton]] *[[Idris Elba]] *[[Sam Elliott]] *[[Harrison Ford]] *[[Lady Gaga]] *[[Johnny Galecki]] *[[Richard Gere]] *[[Danai Gurira]] *[[Justin Hartley]] *[[Anne Hathaway]] *[[Amber Heard]] *[[Taraji P. Henson]] *[[Felicity Huffman]] *[[Allison Janney]] *[[Michael B. Jordan]] *[[Nicole Kidman]] *[[Lucy Liu]] *[[William H. Macy]] *[[Chrissy Metz]] *[[Janelle Monáe]] *[[Julianne Moore]] *[[Megan Mullally]] *[[Bill Murray]] *[[Mike Myers]] *[[Lupita Nyong'o]] *[[Gary Oldman]] *[[Jim Parsons]] *[[Chris Pine]] *[[Amy Poehler]] *[[Sam Rockwell]] *[[Gina Rodriguez]] *[[Saoirse Ronan]] *[[Maya Rudolph]] *[[Octavia Spencer]] *[[Ben Stiller]] *[[Emma Stone]] *[[Dick Van Dyke]] *[[Lena Waithe]] *[[John David Washington]] *[[Rachel Weisz]] *[[Catherine Zeta-Jones]] {{Div col end}} == Nagrada Cecille B. DeMille == "Udruženje stranih novinara Hollywooda (HFPA) sa oduševljenjem dodjeljuje nagradu Cecil B. deMille za 2019. godinu Jeffu Bridges-u. Bridges je sjajno glumio u različitim žanrovima osvajajući srca i umove publike širom svijeta više od šest decenija. Radujemo se proslavi "Dude-a" i njegovih izuzetnih dostignuća u karijeri i filantropiji na predstojećim nagradama Zlatnog globusa." Predsjednik HFPA Meher Tatna. Bridges je imao ukupno 5 nominacija za Zlatnog globusa u kategorijama za najboljeg glavnog i sporednog glumca. Osvojio je 1 Zlatni globus za najboljeg glavnog glumca sa filmom ''[[Ludo srce (film)|Ludo srce]]''. Prvu nominaciju dobio je 1985. sa filmom ''[[Čovjek sa zvijezde]]''. Ostali filmovi sa kojima je dobio nominacije su: ''[[Kralj ribar (film)|Kralj ribar]]'' (1992), ''[[Kandidat (film)|Kandidat]]'' (2001), ''[[Po cijenu života]]'' (2017).<ref name="globusi"/><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0000313/awards?ref_=nm_awd|title=Jeff Bridges na imdb.com|work=[[IMDB]]|access-date=17. 12. 2018}}</ref> == In memoriam == In Memoriam segment nije se prikazivao na televiziji tokom ceremonije. Međutim, HFPA je postavio slideshow na njihovoj web stranici uključujući sljedeća imena:<ref>{{cite news |url=https://ew.com/golden-globes/2019/01/06/golden-globes-2019-in-memoriam/ |title=Why the Golden Globes doesn't have an In Memoriam segment |first=Maureen Lee |last=Lenker |date=6. 1. 2019 |access-date=7. 1. 2019 |work=[[Entertainment Weekly]] |publisher=[[Meredith Corporation]]}}</ref> * [[Penny Marshall]] * [[Bernardo Bertolucci]] * [[Stan Lee]] * [[Neil Simon]] * [[Burt Reynolds]] * [[R. Lee Ermey]] * [[Miloš Forman]] * [[Steven Bochco]] * [[Lewis Gilbert]] * [[John Gavin]] * [[John Mahoney]] == Također pogledajte == [[91. dodjela "Oscara"]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.goldenglobes.org/ Zvanični sajt HFPA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801165849/http://www.goldenglobes.org/ |date=1. 8. 2015 }} *{{IMDb title|9000560}} {{Zlatni globus}} {{Filmske i TV-nagrade|2018|2019}} [[Kategorija:2019. u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Ceremonije dodjele Zlatnog globusa|76]] bws3633zj2kj0wacbsc3glhxxf73q0l Major League Soccer 0 451739 3935952 3883573 2026-10-16T17:01:34Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Major_League_Soccer_logo.svg|Major_League_Soccer_logo.svg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:The Squirrel Conspiracy|The Squirrel Conspiracy]]; razlog: Per https://www.copyright.gov/rulings-filings/review-board/docs/Majo 3935952 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometna liga | logo = | piksela = 200px | država = {{ZID|SAD}}<br/>{{ZID|Kanada}} | konfederacija = [[CONCACAF]] | osnovana = 1996. | ekipe = 24 | ispadanje = | nivoi = 1 | domaći_kup = [[US Open kup]] | konfederalni_kup = [[CONCACAF Liga prvaka|Liga prvaka]]<br>[[Campeones kup]] | šampioni = [[Seattle Sounders FC]]<br/>(MLS kup)<br/>[[Los Angeles FC]]<br/>(Supporters' Shield)<ref>{{Cite web |url=https://www.transfermarkt.com/major-league-soccer/tabelle/wettbewerb/MLS1/saison_id/2018 |title=Major League Soccer 2019. |work=transfermarkt.com|access-date= 1. 12. 2019}}</ref> | sezona = | najuspješniji_klub = [[LA Galaxy]]<br/>(MLS kup) (5x) | internet_stranica = [http://mlssoccer.com/ mlssoccer.com] | trenutno = [[Major League Soccer 2019.]] }} '''Major League Soccer''' je profesionalna nogometna liga, te predstavlja najviši nogometni rang u SAD-u. Osnovana je 1996. godine. Sezona traje od [[mart]]a do [[oktobar|oktobra]]. Trenutni prvak je [[Atlanta United FC|Atlanta United]]. Sa 5 osvojenih titula [[LA Galaxy]] je najuspješniji klub lige. ==Format takmičenja== U ligi se takmiče 24 kluba, koja su podijeljena u dvije divizije (Istok i Zapad). Iz SAD-a je 21 klub dok su tri iz Kanade. Tim koji u regularnom dijelu sezone bude prvi na tabeli osvaja ''Supporters Shield'' trofej, dok ''Kup MLS'' osvaja pobjednik u finalu play-offa. ==Klubovi== {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- !Istok !Zapad |- |style="text-align:left;"|[[Atlanta United FC|Atlanta United]]||[[Colorado Rapids]] |- |style="text-align:left;"|[[Chicago Fire Soccer Club|Chicago Fire]]||[[FC Dallas|Dallas]] |- |style="text-align:left;"|[[FC Cincinnati|Cincinnati]]||[[Houston Dynamo]] |- |style="text-align:left;"|[[Columbus Crew SC|Columbus Crew]]||[[LA Galaxy]] |- |style="text-align:left;"|[[DC United]]||[[Los Angeles FC|Los Angeles]] |- |style="text-align:left;"|[[Montreal Impact]]||[[Minnesota United FC|Minnesota United]] |- |style="text-align:left;"|[[New England Revolution]]||[[Portland Timbers]] |- |style="text-align:left;"|[[New York City FC|New York City]]||[[Real Salt Lake]] |- |style="text-align:left;"|[[New York Red Bulls]]||[[San Jose Earthquakes]] |- |style="text-align:left;"|[[Orlando City SC|Orlando City]]||[[Seattle Sounders FC|Seattle Sounders]] |- |style="text-align:left;"|[[Philadelphia Union]]||[[Sporting Kansas City]] |- |style="text-align:left;"|[[Toronto FC|Toronto]]||[[Vancouver Whitecaps FC|Vancouver Whitecaps]] |} ==Prvaci== {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! Team ! [[MLS kup|MLS<br>kup]] ! Sezona ! [[Supporters' Shield|Supporters'<br>Shields]] ! Sezone ! Ukupno ! MLS<br>sezone |- | align=left | [[LA Galaxy]] || 5 || align=left| 2002, 2005, 2011, 2012, 2014 || 4 | align=left | 1998, 2002, 2010, 2011 || 9 || 23 |- | align=left | [[DC United]] || 4 || align=left| 1996, 1997, 1999, 2004 || 4 || align=left| 1997, 1999, 2006, 2007 || 8 || 24 |- | align=left | [[San Jose Earthquakes]] || 2 || align=left| 2001, 2003 || 2 || align=left| 2005, 2012 || 4 || 22 |- | align=left | [[Sporting Kansas City]] || 2 || align=left| 2000, 2013 || 1 || align=left| 2000 || 3 || 24 |- | align=left | [[Seattle Sounders FC|Seattle Sounders]] || 2 || align=left| 2016, 2019 || 1 || align=left| 2014 || 3|| 11 |- | align=left | [[Houston Dynamo]] || 2 || align=left| 2006, 2007 || || – || 2 || 14 |- | align=left | [[Columbus Crew SC|Columbus Crew]] || 1 || align=left| 2008 || 3 || align=left| 2004, 2008, 2009 || 4 || 24 |- | align=left | [[Chicago Fire Soccer Club|Chicago Fire]] || 1 || align=left| 1998 || 1 || align=left| 2003 || 2 || 22 |- | align=left | [[Toronto FC|Toronto]] || 1 || align=left| 2017 || 1 || align=left| 2017 || 2 || 13 |- | align=left | [[Real Salt Lake]] || 1 || align=left| 2009 || || – || 1 || 15 |- | align=left | [[Colorado Rapids]] || 1 || align=left| 2010 || || – || 1 || 24 |- | align=left | [[Portland Timbers]] || 1 || align=left| 2015 || || – || 1 || 9 |- | align=left | [[Atlanta United FC|Atlanta United]]|| 1 || align=left| 2018|| || – || 1 || 3 |- | align=left | [[New York Red Bulls]] || || – || 3 || align=left| 2013, 2015, 2018 || 3 || 24 |- | align=left | [[Tampa Bay Mutiny]] || || – || 1 || align=left| 1996 || 1 || 6 |- | align=left | [[Miami Fusion]] || || – || 1 || align=left| 2001 || 1 || 4 |- | align=left | [[FC Dallas|Dallas]] || || – || 1 || align=left| 2016 || 1 || 24 |- | align=left | [[Los Angeles FC|Los Angeles]] || || – || 1 || align=left| 2019 || 1 || 2 |} ==Ugašeni klubovi== {| class="wikitable" style="text-align:left;" |- !Klub !Period igranja |- |style="text-align:left;"|[[Chivas USA]]||2005-2014 |- |style="text-align:left;"|[[Miami Fusion]]||1998-2001 |- |style="text-align:left;"|[[Tampa Bay Mutiny]]||1996-2001 |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://mlssoccer.com/ Službena stranica] {{Major League Soccer}} [[Kategorija:Osnivanja u 1996.]] [[Kategorija:Nogometna takmičenja u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Multinacionalne profesionalne sportske lige]] pcahodov7vf9mhl8ikhc929oowps9tj Virtualna privatna mreža 0 453823 3935831 3903304 2026-10-16T12:47:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935831 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Virtual_Private_Network_overview.svg|mini|Pregled VPN povezivanja]] '''Virtualna privatna mreža''' ({{Jez-en|virtual private network}}''',''' skraćeno '''VPN''') proširuje [[Privatna mreža|privatnu mrežu]] preko javne mreže kao što je [[internet]] i omogućava korisnicima da šalju i primaju podatke preko zajedničkih ili javnih mreža kao da su njihovi računarski uređaji direktno povezani sa privatnom mrežom kao što je [[LAN]]. Enkripcija je uobičajena, time štiteći podatke prilikom prenošenja preko javne mreže, ali nije obavezan dio VPN-a.<ref>{{Cite book|last=Mason, Andrew G.|title=Cisco Secure Virtual Private Network|url=https://archive.org/details/ciscosecurevirtu00andr|publisher=Cisco Press|date=2002|page=[https://archive.org/details/ciscosecurevirtu00andr/page/7 7]}}</ref> Tehnologija omogućava udaljenim korisnicima i poslovnicama da pristupe resursima koji se nalaze u sjedištu firme. Veza se uspostavlja pomoću enkriptovanog tuneliranja, a dodatno korisnici mogu koristiti metode provjere autentičnosti, uključujući lozinke ili certifikate. U drugim primjenama koristi se za zaobilaženje geografskih ograničenja i [[Cenzura|cenzure]], ili povezivanja [[Proxy server|proxy poslužiteljima]] kako bi zaštitili lični identitet i lokaciju zbog anonimnosti na internetu. Međutim, neke mrežne usluge i lokacije blokiraju pristup poznatoj VPN tehnologiji kako bi spriječile zaobilaženje geografskih ograničenja, a mnogi davaoci VPN usluga razvijaju strategije za zaobilaženje tih prepreka. Mreža se stvara uspostavljanjem virtuelne [[Topologija računarskih mreža|od tačke do tačke]] veze preko postojećih mreža i može pružiti neke funkcije [[Wide Area Network|WAN-a]]. Iz perspektive korisnika, VPN omogućava pristup privatnoj mreži i njenim resursima sa udaljene lokacije.<ref>{{Cite web|url=https://technet.microsoft.com/en-us/library/bb742566.aspx|title=Virtual Private Networking: An Overview|date=4. 9. 2001|publisher=[[Microsoft Technet]]}}</ref> == Sigurnosni mehanizmi == Sigurni VPN protokoli uključuju sljedeće: * [[Internet Protocol Security|IPsec]] je prvobitno razvio Internet Engineering Task Force (IETF) za [[IPv6]], koja je bila potrebna u svim standardima usklađenim implementacijama [[IPv6]] prije nego što će {{IETF RFC|6434}} to napraviti kao preporuku.<ref name="rfc6434">{{IETF RFC|6434}}, "IPv6 Node Requirements", E. Jankiewicz, J. Loughney, T. Narten (December 2011)</ref> IPsec koristi enkripciju koja enkapsulira IP paket unutar IPsec paketa. De-enkapsulacija se dešava na drugom kraju tunela, gdje se originalni IP paket dešifrira i prosljeđuje na podrazumijevanu lokaciju. * [[Transport Layer Security|SSL/TLS]] tunelira cijeli promet mreže (kao što se čini u [[OpenVPN]] projektu i [[SoftEther VPN]] projektu.)<ref>{{Cite web|url=http://www.softether.org/1-features/1._Ultimate_Powerful_VPN_Connectivity#SoftEther_VPN's_Solution:_Using_HTTPS_Protocol_to_Establish_VPN_Tunnels|title=1. Ultimate Powerful VPN Connectivity|website=www.softether.org|publisher=SoftEther VPN Project}}</ref> ili osigurava pojedinačnu vezu. SSL VPN se može koristiti tamo gdje IPsec ima problema s [[Network Address Translation|prevođenjem mrežne adrese]] (NAT) i pravilima [[firewall]]a. * DTLS se koristi u Cisco [[AnyConnect]] VPN i [[OpenConnect]] VPN<ref>{{Cite web|url=http://www.infradead.org/openconnect/index.html|title=OpenConnect|access-date=8. 4. 2013|quote=<nowiki>OpenConnect is a client for Cisco's AnyConnect SSL VPN [...] OpenConnect is not officially supported by, or associated in any way with, Cisco Systems. It just happens to interoperate with their equipment.</nowiki>}}</ref> koji rješavaju problem SSL/TLS tuneliranja preko [[Transmission Control Protocol|TCP-a]] (tuneliranje TCP preko TCP može dovesti do velikih kašnjenja i prekida veze).<ref>{{Cite web|url=http://sites.inka.de/~W1011/devel/tcp-tcp.html|title=Why TCP Over TCP Is A Bad Idea|website=sites.inka.de|access-date=24. 10. 2018}}</ref> * [[Secure Shell]] (SSH) VPN je [[OpenSSH]] VPN tuneliranje (različito od [[Port forwarding|prosljeđivanja portova]]) kako bi osigurao udaljene veze s mrežom ili među-mrežne veze. OpenSSH [[server]] pruža ograničen broj istovremenih tunela. Ova tehnologija VPN-a ne podržava korisničku autentifikaciju.<ref>{{Cite web|url=https://man.openbsd.org/ssh.1#SSH-BASED_VIRTUAL_PRIVATE_NETWORKS|title=ssh(1) – OpenBSD manual pages|website=man.openbsd.org|access-date=31. 5. 2019|archive-date=5. 7. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705224554/https://man.openbsd.org/ssh.1#SSH-BASED_VIRTUAL_PRIVATE_NETWORKS|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://cb.vu/unixtoolbox.xhtml#vpn|title=Unix Toolbox|last=c@cb.vu|first=Colin Barschel|website=cb.vu|access-date=31. 5. 2019|archive-date=28. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528153959/http://cb.vu/unixtoolbox.xhtml#vpn|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://help.ubuntu.com/community/SSH_VPN|title=SSH_VPN – Community Help Wiki|website=help.ubuntu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702025833/https://help.ubuntu.com/community/SSH_VPN|archive-date=2. 7. 2022|access-date=31. 5. 2019|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Dalje čitanje == * {{Cite journal|last=Kelly|first=Sean|date=august 2001|title=Necessity is the mother of VPN invention|url=http://www.comnews.com/cgi-bin/arttop.asp?Page=c0801necessity.htm|journal=Communication News|pages=26–28|issn=0010-3632|archive-url=https://web.archive.org/web/20011217153420/http://www.comnews.com/cgi-bin/arttop.asp?Page=c0801necessity.htm|archive-date=17. 12. 2001}} [[Kategorija:Mrežna arhitektura]] [[Kategorija:Virtualne privatne mreže]] 8rnholl7x5c145d3t42yqfm1ge0f21z Slavko Sobin 0 456704 3935853 3786475 2026-10-16T13:14:52Z Panasko 146730 3935853 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Slavko Sobin | slika = Slavko Sobin portrait at WikiPortraits Studio at SXSW 2025 04.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = <!-- Koristite jedino ako se razlikuje od gornje navedenog imena --> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1984|11|13}} | mjesto_rođenja = [[Split]], [[SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Glumac | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = | nagrade = | veb-sajt = }} '''Slavko Sobin''' ([[Split]], 13. novembar 1984.) je [[Hrvatska|hrvatski]] [[Pozorište|pozorišni]], televizijski i filmski glumac, te autor predstave "Šapice" premijerno izvedene u [[Gradsko kazalište mladih u Splitu|Gradskom kazalištu mladih u Splitu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.femina.hr/clanak/index/r/11/c/1049/se/kultura_slavko-sobin---glumac-neodoljive-karizme|title=Slavko Sobin - glumac neodoljive karizme|last=album|first=razgovarao: Esned Nezić 20 04 2010 13:15 Foto: Privatni|website=Femina Online Magazine|language=hr|access-date=2. 11. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102094700/https://www.femina.hr/clanak/index/r/11/c/1049/se/kultura_slavko-sobin---glumac-neodoljive-karizme|archive-date=2. 11. 2019|url-status=dead}}</ref> == Biografija == Rođen je 13. novembra 1984. u [[Split]]u. Sa 18 godina preselio se u [[Los Angeles]] da studira glumu na [[Američka akademija dramskih umjetnosti|Američkoj akademiji dramskih umjetnosti]], gdje je diplomirao 2007. Po povratku u Hrvatsku, seli se u [[Zagreb]] i radi kao slobodni umjetnik u nekoliko pozorišta: [[Merlin teatar]], Pučko otvoreno učilište Velika Gorica i DK Dubrava. Godine 2009. uslijedio je njegov prvi povratak u Split, i to s predstavom ''Ovdje piše o naslovu drame Anti'' u teatru GKM te s predstavom "''Ribarske borbe"'' u Narodnom pozorištu Split.<ref>{{cite web|url=http://www.gkm.hr/GlumacSS.html|title=O Gradskom Kazali?Tu Mladih|website=www.gkm.hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20091019071802/http://www.gkm.hr/GlumacSS.html|archive-date=19. 10. 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nacional.hr/clanak/126099/extrin-veliki-izbor-tko-je-najpozeljniji-nezenja|title=Extrin veliki izbor: Tko je najpoželjniji neženja?|date=6. 3. 2012|publisher=[[Nacional (weekly)]]|language=Croatian|trans-title=Extra's grand selection: Who is the most eligible bachelor?|archive-url=https://archive.today/20120904073528/http://www.nacional.hr/clanak/126099/extrin-veliki-izbor-tko-je-najpozeljniji-nezenja|archive-date=4. 9. 2012|url-status=live|access-date=1. 7. 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.femina.hr/clanak/index/r/11/c/1049/se/kultura_slavko-sobin---glumac-neodoljive-karizme|title=Slavko Sobin - glumac neodoljive karizme}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://slobodnadalmacija.hr/Spektakli/tabid/79/articleType/ArticleView/articleId/87476/Default.aspx|title=Slobodna Dalmacija - Vrgorac: švercali gorivom i bježali policiji|date=5. 2. 2010}}</ref> Godine 2015. igrao je borca ​​Meereenese u epizodi [[Igra prijestolja|Igre prijestolja]], "Sinovi harpije", iz 5. sezone. Uz [[Bojana Gregorić|Bojanu Gregorić]], Sobin je bio domaćin dodjele hrvatskih pozorišnih nagrada za 2019.<ref>{{Cite web|url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/dodijeljene-nagrade-hrvatskog-glumista-evo-tko-je-ove-godine-slavio-foto-20191124|title=Dodijeljene Nagrade hrvatskog glumišta; evo tko je ove godine slavio}}</ref> Dao je glas Gideonu Greju u hrvatskoj sinkronizaciji ''[[Zootopia]]'' (2016). == Filmografija == === Filmske uloge === {| class="wikitable sortable" !Godina !Naziv !Uloga |- | rowspan="2" |2013. |''Prica o Mari iz Velog Varosa'' |Poštar |- |''Marmelada'' | |- |2014. |''Ei kiitos'' |Konobar |- | rowspan="2" |2015. |''Zvizdan'' |Mane i Dino |- |''Life as a Coin'' |Dante |- | rowspan="5" |2017. |''Saga o 3 nevina muskarca'' |Damjan |- |''The Zookeeper's Wife'' |Mr. Keller |- |''Renegades'' |Komandant partizana |- |''Papillon'' |El Caiman |- |Geçmisteki Sir | |- |2018. |''Zimna wojna'' |Sleuth 2 |- |2019. |''General'' |Arap |- |2022. |''Divljaci'' |Turab |- | rowspan="4" |2023. |''97 Minutes'' |Orca |- |''Samo kad se smijem'' |Frane |- |''Smrt djevojcice sa šibicama'' |Globus |- |''Avenue of the Giants'' |Herbertov otac |- | rowspan="2" |2024. |''Salsa'' | |- |''Ljeto iza nas'' | |- | rowspan="3" |2025. |''The Islander'' |Benjamin |- |''The Old Guard 2'' |Konrad |- |''Surviving Earth'' |Vlad |} === Televizijske uloge === {| class="wikitable sortable" !Godina !Naziv !Uloga |- |2019-2020. |[[Drugo ime ljubavi (serija)|''Drugo ime ljubavi'']] |Igor Šarić |- |2018-2019. |[[Na granici (serija)|''Na granici'']] |Ljuban |- |2018. |''[[Ko te šiša]]'' |Glumac |- |2017-2018. |''[[Čista ljubav (serija)|Čista ljubav]]'' |Damir Vitez |- |2017. |''[[Počivali u miru]]'' |Vili Roksandić |- |2016. |''[[Patrola na cesti]]'' |Frane |- |2015. |''[[Crno-bijeli svijet]]'' |Žungul |- |2012-2013. |[[Ruža vjetrova (serija)|''Ruža vjetrova'']] |Petar Vranković Odak |- |2011-2012. |''[[Loza (TV serija)|Loza]]'' |Jerko |- |2010-2011. |[[Najbolje godine (TV-serija)|''Najbolje godine'']] |inspektor Edi Pavleković |- |2010. |''[[Dolina sunca]]'' |Matej Zlatarić |- | rowspan="2" |2009. |''[[Sve će biti dobro]]'' |Gdin. Silanović |- |''[[Krim tim 2]]'' |Luka Šarić |- | rowspan="5" |2008. |''[[Zauvijek susjedi]]'' |Gojko |- |''[[Hitna 94]]'' |Martin Radić |- |''[[Dobre namjere]]'' |Saša |- |''[[Ne daj se, Nina]]'' |Ricardo Sierra |- |''[[Ponos Ratkajevih]]'' |James |} === Pozorišne uloge === {| class="wikitable sortable" !Premijera !Naziv !Autor !Režiser !Pozorište |- |2007. |Casting Hunger Artist |Max Schumacher/Hiroko Tanahashi |Max Schumacher/Hiroko Tanahashi |Teatar ITD, Zagreb |- |2008. |Postojani kositreni vojnik |H.C. Andersen |Robert Waltl |Scena Gorica |- | rowspan="4" |2009. |Oh, kako je lijepa Panama |Janoch |Marius Schiener |Dječje pozorište Dubrava |- |Ovdje piše naslov drame o Anti |Ivor Martinić |Ivica Šimić |Gradsko pozorište mladih |- |Ribarske svađe |Carlo Goldoni |Vinko Brešan |Splitsko ljeto |- |E, moj Pinnochio |Dražen Ferenčina |Dražen Ferenčina | rowspan="6" |Gradsko pozorište mladih |- | rowspan="3" |2010. |Ukradena lopta |Petar Bosnić |Petar Bosnić |- |Kazališni sat |Jasen Boko | |- |Mačak s onoga svijeta |Ivica Ivanac |Ladislav Vindakijević |- | rowspan="2" |2011. |Krčma, Alkar, Duga |Ivan Leo Lemo |Ivan Leo Lemo |- |Stoliću, prostri se! |Braća Grimm |Nina Kleflin |} === Sinhronizacija === * "Zootropola" kao Stipan Sivkas (2016.) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{IMDb name|2884433}} {{DEFAULTSORT:Sobin, Slavko}} [[Kategorija:Rođeni 1984.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Split]] [[Kategorija:Hrvatski glumci]] pqpothos65zd8qai3gfcwrtvwfkzyci Osman Topčagić 0 457197 3936074 3895482 2026-10-17T10:12:44Z Bosniaqus 116798 Proširena i ažurirana biografija, dopunjena diplomatska karijera, obrazovanje, priznanja, reference i interni linkovi. 3936074 wikitext text/x-wiki '''Osman Topčagić''' (rođen u oktobru 1951. u [[Sarajevo|Sarajevu]])[https://www.akta.ba/licnosti/privreda-i-politika/23610/osman-topcagic-sef-misije-bih-pri-eu-bosna-je-evropa-sama-po-sebi] bosanskohercegovački je diplomata i trenutni ambasador [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]].[https://london.mvp.gov.ba/bs/osoblje-ambasade] Ranije je obavljao dužnosti direktora [[Direkcija za evropske integracije Bosne i Hercegovine|Direkcije za evropske integracije BiH]] (2003–2009)[https://www.parlament.ba/session/DownloadDocument?DocumentId=ed110065-6aca-48c8-a5b5-d09eec53b2d7&langTag=bs], ambasadora i šefa misije Bosne i Hercegovine pri [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] (2009–2012)[https://www.predsjednistvobih.ba/zaklj/sjed/default.aspx?id=30755&langTag=bs-BA&utm_source=chatgpt.com] i predsjednika [[Panevropska unija Bosne i Hercegovine|Panevropske unije Bosne i Hercegovine]] (2018–2023).[https://www.klix.ba/vijesti/bih/osman-topcagic-izabran-za-novog-predsjednika-panevropske-unije-bih/181013045] == Biografija == === Obrazovanje i početak karijere === Osman Topčagić rođen je 1951. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Osnovnu školu završio je 1966, a [[Prva gimnazija Sarajevo|Prvu gimnaziju u Sarajevu]], na klasičnom smjeru, 1970. godine. Diplomirao je 1975. godine na [[Prirodno-matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu|Prirodno-matematičkom fakultetu]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]], na studiju matematike. Paralelno s redovnim školovanjem završio je osnovnu muzičku školu 1968. i srednju muzičku školu 1972. godine, na odsjeku za [[violončelo]].<ref name="ambasada">{{Cite web|url=https://london.mvp.gov.ba/bs/ambasador|title=Ambasador – Osman Topčagić|publisher=Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine|access-date=2026-10-17}}</ref> Profesionalnu karijeru započeo je 1975. godine kao istraživač asistent u Metalurškom institutu u [[Zenica|Zenici]], gdje je radio do 1978. godine. Nakon kraćeg angažmana u Republičkom zavodu za statistiku u Sarajevu, zaposlio se u poslovnom sistemu [[UNIS]], u kojem se bavio razvojem informacionih sistema, programiranjem i upravljanjem projektima.<ref name="ambasada" /><ref name="rse">{{Cite web|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/660297.html|title=Realno je da 2016. budemo u EU|publisher=Radio Slobodna Evropa|access-date=2026-10-17}}</ref> Od 1979. do 1984. godine radio je kao sistemski inženjer i voditelj projekata u preduzeću UNIS-Infos, kasnije poznatom kao UNIS Unidata. Od 1985. do 1990. rukovodio je Informativno-dokumentacionim centrom UNIS-Instituta u Sarajevu, a od 1990. do 1994. bio je direktor informacionog sistema UNIS-Komerca.<ref name="ambasada" /> === Diplomatska karijera === Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], 1993. godine imenovan je za pomoćnika ministra za informacioni sistem u [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Bosne i Hercegovine|Ministarstvu unutrašnjih poslova Republike Bosne i Hercegovine]]. Godine 1994. prešao je u [[Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine]], gdje je do 1996. obavljao funkciju sekretara ministarstva. Od 1996. do 1998. radio je kao ambasador u sjedištu Ministarstva vanjskih poslova BiH.<ref name="ambasada" /> Od 1998. do 2001. godine bio je [[ambasador]] Bosne i Hercegovine u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. Nakon završetka mandata u Londonu, od 2002. do 2003. godine obavljao je funkciju zamjenika šefa Misije Bosne i Hercegovine pri [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] i [[NATO|NATO-u]] u [[Bruxelles|Bruxellesu]].<ref name="ambasada" /><ref name="cgo">{{Cite web|url=https://cgo-cce.org/2006/05/10/zapadni-balkan-i-evropske-integracije/|title=Zapadni Balkan i evropske integracije|date=2006-05-10|publisher=Centar za građansko obrazovanje|access-date=2026-10-17}}</ref> === Direkcija za evropske integracije === Godine 2003. imenovan je za direktora [[Direkcija za evropske integracije Bosne i Hercegovine|Direkcije za evropske integracije Bosne i Hercegovine]], na čijem je čelu bio do 2009. godine.<ref name="ambasada" /><ref name="esi">{{Cite web|url=https://www.esiweb.org/hbs/publications/bijeg-iz-prvog-kruga-pakla-ili-tajna-iza-reformi-u-bosni-i-hercegovini|title=Bijeg iz prvog kruga pakla ili tajna iza reformi u Bosni i Hercegovini|publisher=European Stability Initiative|access-date=2026-10-17}}</ref> Tokom njegovog mandata Direkcija je učestvovala u koordinaciji aktivnosti državnih institucija u procesu [[Proširenje Evropske unije|evropskih integracija]] Bosne i Hercegovine. U tom periodu vođeni su pregovori o [[Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju|Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju]] između Bosne i Hercegovine i Evropske unije, koji je potpisan 2008. godine.<ref name="esi" /><ref name="ssp">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/obnova-reformskog-procesa-uvjet-za-kandidaturu-u-eu/81225034|title=Obnova reformskog procesa uvjet za kandidaturu u EU|date=2008-12-25|publisher=Klix.ba|access-date=2026-10-17}}</ref> === Misija Bosne i Hercegovine pri Evropskoj uniji === Od 2009. do 2012. godine obavljao je funkciju ambasadora i šefa Misije Bosne i Hercegovine pri Evropskoj uniji u Bruxellesu. Nakon završetka diplomatskog mandata, od 2012. do 2016. godine bio je šef Odjela za Evropsku uniju u Ministarstvu vanjskih poslova Bosne i Hercegovine.<ref name="ambasada" /> === Ponovni mandat u Ujedinjenom Kraljevstvu === Topčagić je ponovo imenovan za ambasadora Bosne i Hercegovine u Ujedinjenom Kraljevstvu. Na toj funkciji nalazi se i 2026. godine.<ref name="ambasada" /><ref name="vlada">{{Cite web|url=https://www.vlada.ks.gov.ba/node/127976|title=Uk i Topčagić u Londonu o jačanju veza s dijasporom i novim investicijskim programima|date=2026-06-23|publisher=Vlada Kantona Sarajevo|access-date=2026-10-17}}</ref> === Panevropska unija i ostali angažmani === Od 2013. do 2018. godine bio je član Upravnog odbora [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref name="ambasada" /> Na izbornoj skupštini održanoj 13. oktobra 2018. godine jednoglasno je izabran za predsjednika [[Panevropska unija Bosne i Hercegovine|Panevropske unije Bosne i Hercegovine]], naslijedivši [[Franjo Topić|Franju Topića]]. Funkciju predsjednika obavljao je do 2023. godine.<ref name="peu">{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/osman-topcagic-izabran-za-novog-predsjednika-panevropske-unije-bih/181013045|title=Osman Topčagić izabran za novog predsjednika Panevropske unije BiH|date=2018-10-13|publisher=Klix.ba|access-date=2026-10-17}}</ref><ref name="ambasada" /> Tokom predsjedavanja Panevropskom unijom BiH učestvovao je u javnim raspravama i konferencijama posvećenim evropskim integracijama, reformskim procesima i položaju Bosne i Hercegovine u Evropskoj uniji.<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/wigemark-opet-upozorio-politicare-ne-koristite-negativnu-retoriku-saljite-pozitivne-poruke/190615039|title=Wigemark opet upozorio političare: Ne koristite negativnu retoriku, šaljite pozitivne poruke|date=2019-06-15|publisher=Klix.ba|access-date=2026-10-17}}</ref> === Priznanja=== Dana 9. maja 2007. godine odlikovan je francuskim [[Nacionalni orden za zasluge (Francuska)|Nacionalnim ordenom za zasluge]] (''Ordre national du Mérite''), u stepenu viteza (''Chevalier''), koji mu je dodijelio predsjednik [[Jacques Chirac]].<ref name="ambasada" /> == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Topčagić, Osman}} [[Kategorija:Rođeni 1951.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Ambasadori Bosne i Hercegovine‎]] [[Kategorija:Živi ljudi]] qpsf6tcnj8ww15f30n5vjqccpf6lad6 Аntimikrobni оdbrambeni sistem respiratornog trakta 0 458548 3935818 3928614 2026-10-16T12:11:03Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935818 wikitext text/x-wiki '''Antimikrobni odbrambeni sistem respiratornog trakta''' je slojeviti odbrambeni mehanizam koji se oslanja na komponente [[urođeni imunski sistema|urođenog]] i [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog imunskog sistema]] da bi zaštitio [[pluća]] i ostatak [[pluća|respiteratornog trakta]] protiv udisanih [[mikroorganizam]]a. U prvoj liniji odbrane, inhalirane bakterije sa zarobe u [[sluz]]I i odbacuju prema [[ždrijelo|ždrijelu]] i gutaju se.<ref name="pmid12548395">{{cite journal | author = Boucher RC | title = Regulation of airway surface liquid volume by human airway epithelia | url = https://archive.org/details/pfl-gers-archiv-european-journal-of-physiology_2003-01_445_4/page/496 | journal = Pflügers Arch. | volume = 445 | issue = 4 | pages = 495–8 |date=januar 2003 | pmid = 12548395 | doi = 10.1007/s00424-002-0955-1}}</ref> Bakterijama koje prodiru u sluzokožni sloj bavi se druga zaštitna linija koja uključuje antimikrobne [[peptid]]e koji se izlučuju površinom [[epitel]]a respiratornog trakta koji ubijaju mnogo bakterijskih sojeva.<ref name="pmid11901174">{{cite journal | author = Ganz T | title = Antimicrobial polypeptides in host defense of the respiratory tract | journal = J. Clin. Invest. | volume = 109 | issue = 6 | pages = 693–7 |date=mart 2002 | pmid = 11901174 | pmc = 150915 | doi = 10.1172/JCI15218}}</ref> One bakterije koje su otporne na antimikrobne peptide ubijaju različite [[reaktivna vrsta kisika|reaktivne vrste kisika]] koje proizvode [[fagociti]]e. U trećoj liniji odbrane i kao krajnje sredstvo, [[adaptivni imunski sistem]] eliminira uporne bakterijske infekcije koje izmiču urođenom imunološkom sistemu. == Laktoferin == [[slika:Schemaduoxlpo en.png|thumb|400px|Dijagram sistema antimikrobne odbrane respiracijskog trakta]] {{Glavni|Laktoferin}} Laktoferrin (LF) ie multifunkcijski protein, koji je bitan dio antimikrobnog obrambenog sistema respiratornog trakta.<ref name="pmid1599309">{{cite journal|authors=Sánchez L, Calvo M, Brock JH | title = Biological role of lactoferrin | journal = Arch. Dis. Child. | volume = 67 | issue = 5 | pages = 657–61 |date=maj 1992 | pmid = 1599309 | pmc = 1793702 | doi = 10.1136/adc.67.5.657| url =https://archive.org/details/sim_archives-of-disease-in-childhood_1992-05_67_5/page/657}}</ref> Proteolizom LF proizvode se mali peptidi [[laktofericin]] I [[kaliocin-1]], oba sa antimibrobnim djelovanjem.<ref name="pmid7825467">{{cite journal |authors=Tomita M, Takase M, Bellamy W, Shimamura S | title = A review: the active peptide of lactoferrin | journal = Acta Paediatr Jpn | volume = 36 | issue = 5 | pages = 585–91 |date=oktobar 1994 | pmid = 7825467 | doi = 10.1111/j.1442-200x.1994.tb03250.x}}</ref> == Reaktivne vrste kisika, spojevi sa kisikom == [[Fagociti]] posjeduju enzimski kompleks [[superoksid]] koji proizvodi [[NADPH oksidaza]].<ref name="pmid15293055">{{cite journal | author = Nauseef WM | title = Assembly of the phagocyte NADPH oxidase | url = https://archive.org/details/histochemistry-and-cell-biology_2004-10_122_4/page/277 | journal = Histochem. Cell Biol. | volume = 122 | issue = 4 | pages = 277–91 |date=oktobar 2004 | pmid = 15293055 | doi = 10.1007/s00418-004-0679-8 }}</ref> Ostale ćelije u respiratornom traktu takođe proizvode superoksid i hydrogen-peroksid aktivnošću proreina [[dualna oksidaza 2|dvostruke oksidaze 2]], poznatog i kao Duox2.<ref name="pmid6931123">{{cite journal |authors=Thomas EL, Bates KP, Jefferson MM | title = Hypothiocyanite ion: detection of the antimicrobial agent in human saliva |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-dental-research_1980-09_59_9/page/1466 | journal = J. Dent. Res. | volume = 59 | issue = 9 | pages = 1466–72 |date=septembar 1980 | pmid = 6931123 | doi = 10.1177/00220345800590090201}}</ref><ref name="pmid352945">{{cite journal |authors=Thomas EL, Aune TM | title = Lactoperoxidase, peroxide, thiocyanate antimicrobial system: correlation of sulfhydryl oxidation with antimicrobial action |url=https://archive.org/details/sim_infection-and-immunity_1978-05_20_2/page/456 | journal = Infect. Immun. | volume = 20 | issue = 2 | pages = 456–63 |date=maj 1978 | pmid = 352945 | pmc = 421877 }}</ref> Superoksid generiran ovim enzimskim kompleksima [[disproporcionalnost|dismutira]] u [[vodik-peroksid]], koji [[mijeloperoksidaza]] zauzvrat koristi za proizvodnju baktericidne [[hipohlorna kiselina|hipohlorne kiseline]].<ref name="pmid15689384">{{cite journal | author = Klebanoff SJ | title = Myeloperoxidase: friend and foe | journal = J. Leukoc. Biol. | volume = 77 | issue = 5 | pages = 598–625 |date=maj 2005 | pmid = 15689384 | doi = 10.1189/jlb.1204697 | url = }}</ref> Pored toga, [[submukozne žlijezde]] dišnih puteva luče mijeloperoksidazu i [[laktoperoksidaza|laktoperoksidazu]] (LPO) <ref name="pmid12626341">{{cite journal |authors=Wijkstrom-Frei C, El-Chemaly S, Ali-Rachedi R, Gerson C, Cobas MA, Forteza R, Salathe M, Conner GE | title = Lactoperoxidase and human airway host defense | journal = Am. J. Respir. Cell Mol. Biol. | volume = 29 | issue = 2 | pages = 206–12 |date=august 2003 | pmid = 12626341 | doi = 10.1165/rcmb.2002-0152OC}}</ref> koja katalizira oksidaciju [[tiocijanat]]a i detoksikuje vodik-peroksid ili ROS u antimikrobni lijek [[hipotiocijanit]].<ref name="pmid12471090">{{cite journal |authors=Conner GE, Salathe M, Forteza R | title = Lactoperoxidase and hydrogen peroxide metabolism in the airway | journal = Am. J. Respir. Crit. Care Med. | volume = 166 | issue = 12 Pt 2 | pages = S57–61 |date=decembar 2002 | pmid = 12471090 | doi = 10.1164/rccm.2206018 }}</ref><ref name="pmid17204267">{{cite journal |authors=Conner GE, Wijkstrom-Frei C, Randell SH, Fernandez VE, Salathe M | title = The Lactoperoxidase System Links Anion Transport To Host Defense in Cystic Fibrosis | journal = FEBS Lett. | volume = 581 | issue = 2 | pages = 271–8 |date=januar 2007 | pmid = 17204267 | pmc = 1851694 | doi = 10.1016/j.febslet.2006.12.025}}</ref> Oksigenirani spojevi proizvedeni u sistemu laktoperoksidaze ne napadaju [[DNK]] i nisu mutageni, a poznato je da su sigurni.<ref name="pmid6340603">{{cite journal |authors=White WE, Pruitt KM, Mansson-Rahemtulla B | title = Peroxidase-Thiocyanate-Peroxide Antibacterial System Does Not Damage DNA |url=https://archive.org/details/sim_antimicrobial-agents-and-chemotherapy_1983-02_23_2/page/267 | journal = Antimicrob. Agents Chemother. | volume = 23 | issue = 2 | pages = 267–72 |date=februar 1983 | pmid = 6340603 | pmc = 186035 | doi = 10.1128/aac.23.2.267}}</ref> Hipotiocijanit nastao ovim putem pokazuje baktericidno djelovanje širokog spektra, uključujući snažno antibakterijsko djelovanje na ''[[Helicobacter pylori|H. pylori]]''.<ref name="pmid15314191">{{cite journal |authors=Haukioja A, Ihalin R, Loimaranta V, Lenander M, Tenovuo J | title = Sensitivity of Helicobacter pylori to an innate defence mechanism, the lactoperoxidase system, in buffer and in human whole saliva | journal = J. Med. Microbiol. | volume = 53 | issue = Pt 9 | pages = 855–60 |date=septembar 2004 | pmid = 15314191 | doi = 10.1099/jmm.0.45548-0}}</ref> == Cistična fibroza == Izlučivanje tiocijanata <ref name="pmid19918082">{{cite journal |authors=Xu Y, Szép S, Lu Z | title = The antioxidant role of thiocyanate in the pathogenesis of cystic fibrosis and other inflammation-related diseases | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 106 | issue = 48 | pages = 20515–9 |date=decembar 2009 | pmid = 19918082 | pmc = 2777967 | doi = 10.1073/pnas.0911412106 | url =https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-12-01_106_48/page/20515}}</ref> kod bolesnika od [[cistična fibroza|cistične fibroze]] je smanjeno što rezultira smanjenom proizvodnjom antimikrobnog hipotiocijanita i posljedično doprinosi povećanom riziku od infekcije dišnih puteva.<ref name="pmid17082494">{{cite journal |authors=Moskwa P, Lorentzen D, Excoffon KJ, Zabner J, McCray PB, Nauseef WM, Dupuy C, Bánfi B | title = A Novel Host Defense System of Airways Is Defective in Cystic Fibrosis | journal = Am. J. Respir. Crit. Care Med. | volume = 175 | issue = 2 | pages = 174–83 |date=januar 2007 | pmid = 17082494 | pmc = 2720149 | doi = 10.1164/rccm.200607-1029OC | url = }}</ref><ref name="pmid18519245">{{cite journal |authors=Minarowski Ł, Sands D, Minarowska A, Karwowska A, Sulewska A, Gacko M, Chyczewska E | title = Thiocyanate concentration in saliva of cystic fibrosis patients | journal = Folia Histochem. Cytobiol. | volume = 46 | issue = 2 | pages = 245–6 | year = 2008 | pmid = 18519245 | doi = 10.2478/v10042-008-0037-0 | url = }}</ref> == Terapijskea primjena == Laktoferin s hipotiocijanitom dobio je grant sredstva za liječenje cistične fibroze kao [[sirotinjski lijek]] [[Evropska agencija za lijekove|EMEA]]-a<ref name="urlwww.ema.europa.eu">{{cite web| url =http://www.ema.europa.eu/pdfs/human/comp/opinion/39298409en.pdf| title =Public summary of positive opinion for orphan designation of hypothiocyanite / lactoferrin for the treatment of cystic fibrosis| date =7. 9. 2009| work =Pre-authorisation Evaluation of Medicines for Human Use| publisher =European Medicines Agency| archive-url =https://web.archive.org/web/20100530100046/http://www.ema.europa.eu/pdfs/human/comp/opinion/39298409en.pdf%7C| access-date =23. 1. 2010| archive-date =30. 5. 2010| url-status =live}}</ref> i [[FDA|Američke administacije za lijekove]] (FDA).<ref name="urlwww.bioalaxia.eu">{{cite web| url =http://www.bioalaxia.eu/content/meveol-orphan-drug-status-granted-fda-treatment-cystic-fibrosis| title =Meveol: orphan drug status granted by the FDA for the treatment of cystic fibrosis.| date =5. 11. 2009| publisher =United States Food and Drug Administration| archive-url =https://web.archive.org/web/20091224145219/http://www.bioalaxia.eu/content/meveol-orphan-drug-status-granted-fda-treatment-cystic-fibrosis| archive-date =24. 12. 2009| access-date =23. 1. 2010}}</ref> ==Također pogledajte== *[[Pluća]] *[[Antigen]] *[[Antitijelo]] == Reference== {{refspisak|colwidth=30em}} ==Vanjski linkovi== {{imunološki sistem}} [[Kategorija:Imunološki sistem]] [[Kategorija:Pluća]] 1jsk0g6q1v5ksac7x8zcvlluiycqiz7 Opsada Edrina (1913) 0 459590 3936072 3894794 2026-10-17T09:43:31Z Xocolatl 27916 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Serbian artilery at Adrianopoli.png]] → [[File:Serbian artillery at Adrianople, 1913.png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 3936072 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Siege of Adrianople 1912-13.png|mini|desno|300px|Opsada Edrina]] '''Opsada Edrina''' bila je dugotrajna opsada, nekada glavnog grada turske imperije i važnog administrativnog centra. Kao takav je bio dobro utvrđen od strane njemačkih inženjera, koji su već jedno vrijeme snadbijevali i uvježbavali tursku vojsku. Opsadu grada [[Edrine]] je znatno potpomogla srbijanska II armija [[Stepa Stepanović|Stepe Stepanovića]], sa oko 50.000 vojnika, koji su bili poslani na molbu [[Bugarska|Bugarske]]. Razlog je bio i u tome što Bugari nisu imali teških opsadnih topova, već samo Krupove topove 75&nbsp;mm. Srbijanska vojska je na opsadu donijela Šnajderove haubice od 120 i 150&nbsp;mm, nabavljene 1908. iz [[Francuska|Francuske]]. == Dolazak srbijanskih snaga == [[Datoteka:Adrianople siege artillery.jpg|mini|desno|300px|Dolazak opsadne artiljerije pod Edrine]] Srbijanske snage pod komandom generala Stepe Stepanovića su stigle 6. novembra 1912. u mjesto Mustafa Paša (željeznička stanica ispred Edrina). General Stepanović se odmah javio vrhovnom komandantu opsadnih trupa generalu Nikoli Ivanovu. Srbijanske trupe su činile Timočka divizija bez 14. puka, Dunavska divizija drugog poziva, ojačana 4. prekobrojnim pukom prvog poziva i Drugim drinskim artiljerijskim divizionom. Ukupno je bilo 47.275 srbijanskih vojnika sa 72 artiljerijska oružja, 4142 konja i volova i 3046 kola. Dolazak srbijanskih vojnika je znatno popravio moral bugarskih trupa kod Edrina. Dvije srpbijanske divizije odmah su upućene na front. Timočka divizija ojačana bugarskim pukom, zauzela je sjeverozapadni sektor između rijeka [[Marica (rijeka)|Marice]] i Tundže. Njen sektor je bio dug 15 kilometara. Dunavska divizija je zauzela zapadni sektor između Marice i Arde širok 5 kilometara. Od Timočkog konjičkog puka i bugarskog gardijskog konjičkog puka formirana je kombinovana brigada sa zadatkom da osmotri dolinu Marice. == Privremeni prekid vatre == [[Datoteka:Serbian artillery at Adrianople, 1913.png|mini|desno|300px|Srbijanska artiljerija]] [[Primirje]] potpisano 3. decembra 1912. i kada su pregovori započeti, [[Dobrosav Milenković]], autor knjige o Drugoj armiji u [[Prvi balkanski rat|Prvom balkanskom ratu]], piše da su "logori oživeli. Pralo se, čistilo, oružje i odelo, popravljale zemunice i ležaji na predstraži, nabavljala prostirka i uređivali logori." U toku primirja bila je obrazovana komisija pod predsJedništvom generala Ivanova radi izrade planova za osvajanja Edrina. Član komisije je bio i general Stepanović. Pošto je istočni sektor bio najslabije utvrđen, komisija se složila da napad bude izveden u sjeveroistočnom uglu istočnog sektora. Zbog toga [[Bugari]] su odlučili da svu srbijansku artiljeriju prebace sa zapadnog na istočni sektor, sem šest poljskih baterija koji su zadržani na zapadnom sektoru. Stepanović je tada izjavio da Dunavska divizija neće biti u mogućnosti da postigne nikakav uspjeh bez teške artiljerije, pa je odlučeno da ona za vrijeme napada ostane pasivna. Također je izjavio da Timočka divizija, bez snažne artiljerijske podrške, nema uslova da postigne odlučujući uspjeh, ali je ipak naglasio da će ona izvršiti zadatak tj. zauzeće sve istaknute turske položaje u ovom sektoru. == Pad Edrina == Nakon temeljnih dvomjesečnih priprema, 24. marta 1913, je počela trodevna bitka savezničkih armija za osvajanja Edrina. Cijelog tog dana artiljerijska vatra saveznika cijeli dan je bombardovala Edrine, sa svih strana osim sa istoka, kako bi obmanuli neprijatelja. Sutradan je počeo pješadijski napad u 3 sata ujutru sa sjevernog, južnog i zapadnog sektora. Timočka divizija je toga dana postigla najveći uspjeh. Bez podrške artiljerije je zauzela cijeli sjeverni sektor, za samo 45 minuta, čime je navukla najveći deo edrinske tvrđavske artiljerije. S druge strane [[Turci]] su slomili napade savezničkih snaga na zapadnom i južnom sektoru. Bugarske trupe na istočnom sektoru su počele napad sat vremena kasnije i neprimjetno se privukle turskim prednjim položajima. Tada je 228 artiljerijskih oruđa deset minuta pucalo na turske položaje, čime su ušutkali tursku artiljeriju i porušili sve kazamate. Turci nemoćni pred šrapnelskom vatrom su počeli da napuštaju položaje prije napada bugarske pješadije. Na kraju dana odlučeno je da se sutra uveče, pod zaštitom mraka savladaju protivpješadijske prepreke i u ranu zoru preduzmu juriš za osvajanje forova. Bugari su, sa istočnog sektora, odmah započeli nastupanje odmah po izlasku [[Mjesec (satelit)|Mjeseca]] od 23,30 do 1,30 po izlasku mjeseca i izbila na foru Ajdžu-jolu. Turci su se našli u panici i počeli da napuštaju svoje položaje. Na ostalim sektorima su vođene vrlo snažne borbe. Turci su na frontu Timočke divizije preuzimali napad kako bi povratili položaj, ali nisu imali nikakav uspjeh.<ref>{{Cite book|last=Скоко|first=Саво|authorlink= |title=Војвода Степа Степановић у ратовима Србије 1876.—1918, 2. изд.|year=1975|url= |publisher=Београдски издавачко-графички завод|pages=11, 251.-254.|location=Београд|id=978-86-13-00453-0.}}</ref> U 5,30 sati, Stepanović je naredio srbijanskim trupama da krenu u odsudan napad u liniju fronta, kako bi olakšali dejstvovanje bugarskih trupa na istočnom sektoru, koji je pao oko 8 sati. Već u 8,30 sati dvojica turskih oficira došla su kod 20. puka radi pregovora o predaji po nalogu Šukri-paše. Pošto nije dobio odgovor, poslao je svog ađutanta u 20. puk s porukom da Šukri-paša želi da o predaji pregovara sa generalom Stepanovićem. Stepanović je odgovorio kako on nije ovlašten od strane komandanta da vodi pregovore i da za to treba da se obrati generalu Ivanovu. U međuvremenu Timočka divizija je zauzela liniju forova, a Dunavska divizija Papas-tepe. General Stepanović se je kretao iza prednjih dunavskih pukova, i u 11 sati bio na Bekčitepe, nedaleko od Maraša, koji je zauzeo 4. prekobrojni puk. u 11,30 sati bugarski oficiri su došli u štab Šukri-paše i on se predao generalu Ivanovu u 12,15 sati, ali se vratio, po svojoj želji, u for Hadurluk, gdje su ga zarobile sat kasnije srbijanske trupe, pod komandom majora [[Milovan Gavrilović|Milovana Gavrilovića]] 13. marta 1913. gdoine.<ref>{{Cite book|last= Laffan|first=R. G. D. |authorlink= |title= The Serbs. Guardians of the Gate|year=1991|url= |publisher= Dorset Press|pages=|location= |id= }}</ref> == Skrnavljenje srbijanskih grobova od strane Bugara == [[Datoteka:Гробље 8000 српских ратника изгинулих код Једрена.JPG|mini|desno|300px|Groblje srbijanskih vojnika]] Prvi zameci [[Drugi balkanski rat|Drugog balkanskog rata]] bili su prisutni i nakon osvajanja Edrina. Nakon [[Londonski sporazum (1913)|Londonskog sporazuma]] bile su organizovane posjete grobova palih srbijanskih vojnika kod Edrina, ta su bila u selu Kadikej (Kadinkej). Očevi i majke su zaprepašteno ustanovili da su Bugari promijenili (pobugarili) sama prezimena, koja su bila upisana na krstove palih boraca.<ref>{{Cite book|last=Томић |first=Јаша |authorlink= |title=Рат у Маћедонији и Бугарској|year=2006|url=https://books.google.rs/books?id=_zaLAAAACAAJ&redir_esc=y|publisher=Прометеј|pages=11.|location=Нови Сад|id=978-86-515-0007-0}}</ref> == Zagrebački Srbobran o ovoj opsadi == [[Zagreb]]ačke novine [[Srbobran (novine)|Srbobran]] su imale svog izvještača sa ratišta ([[Milan Pribićević]]), koji je pisao da balkanski saveznici imaju problem pred Edrinom i [[Skadar|Skadrom]] jer te balkanske seljačke zemlje nisu stigle iz svoje sirotinje da nabave jaka tehnička sredstva za ratovanje oko tvrđava, kao što su nabavile sredstva za poljsku vojnu. Sa gradskom vojnom se traže teški topovi sa mnogo municije, reflektori, aeroplani i berzbrojna druga tehnička sredstva.<ref>{{Cite book|last= |first= |authorlink= |title=Србобран, бр.45, Пред Једреном|year=1913|url= |publisher= |pages=|location=Загреб|id= }}</ref> Opisivao je stanje srbijanske vojske, da su daleko od domova i da dobro znaju da Edrine ne uzimaju za sebe nego za Bugare. Srbija ih je tu poslala i tu na smetovima, Suncu i kiši stoje njihove zastave, topovi i grobovi.<ref>{{Cite book|last= |first= |authorlink= |title=Србобран, бр.48.|year=1913|url= |publisher= |pages=|location=Загреб|id= }}</ref> Nakon petomjesečne opsade grad je osvojen. Autor navodi da je srbijanska pomoć bila od presudnog značaja, poslana je najbolja srbijanska konjica, koja je slavodobitno ušla u grad. Bugarski izvještaji su minimalizirali srbijansku pomoć, zapostavljali srpsko ime i govorili samo o bugarskoj vojsci i bugarskim uspjesima.<ref>{{Cite book|last= |first= |authorlink= |title=Србобран, бр.58.|year=1913|url= |publisher= |pages=|location=Загреб|id= }}</ref> == Ishod opsade == Grad je kratko bio u vlasti Bugarske, ali je nakon [[Drugi balkanski rat|Drugog balkanskog rata]] u kojem su Srbija, Crna Gora, Grčka, Rumunija i [[Osmansko Carstvo]] zajedno ratovali protiv Bugarske, vraćen Turskoj. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Ratovi]] [[Kategorija:Historija Srbije]] [[Kategorija:Historija Bugarske]] [[Kategorija:Osmansko Carstvo]] [[Kategorija:Vojna historija Osmanskog Carstva]] [[Kategorija:Sukobi u 1913.]] 2b4weocu5pjghdu7az22zo9p4e2ntil Cvjetanje algi 0 459818 3935855 3926828 2026-10-16T13:18:11Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935855 wikitext text/x-wiki [[slika:Toxic Algae Bloom in Lake Erie.jpg |thumb|400px|Snimak iz orbite u oktobru 2011., najveće cvjetanje algi koji je jezero [[Erie Lake]] doživilo u desetljećima. Zabilježene su bujice proljetnih kiša sa ispranim gnojivom u jezero, pospješujući rast [[mikrocistin]]a kojeg proizvode [[cijanobakterije]] .<ref>{{cite web|url=http://thinkprogress.org/climate/2013/11/20/2975501/lake-erie-dying-climate-change/|title=Lake Erie Is Dying Again, And Warmer Waters And Wetter Weather Are To Blame|date=20. 11. 2013|publisher=ClimateProgress|last=Foster|first=Joanna M.}}</ref>]] '''Cvjetanje algi''' ili '''cvatnja algi''' je brzo povećanje ili akumulacija populacije [[alge|algi]] u slatkovodnim ili morskim vodenim sistemima, a često se prepoznaje i po promjeni boje vode od njihovih pigmenata. Termin alge obuhvata mnoge vrste vodenih fotosintetskih organizama, kako makroskopske, višećelijske organizme poput [[morska trava|morske trave]], tako i mikroskopske jednoćelijske organizme poput [[cijanobakterija]]. Cvjetanje algi obično se odnosi na brzi rast mikroskopskih jednoćelijskih algi, a ne makroskopskih. Primjer makroskopskog cvjetanja algi je [[šuma algi]].<ref>{{cite news|last=Ferris|first=Robert|date=26. 7. 2016|title=Why are there so many toxic algae blooms this year|url=https://www.cnbc.com/2016/07/26/why-are-there-so-many-toxic-algae-blooms-this-year.html|newspaper=[[CNBC]]|access-date=27. 7. 2016}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Algae: Anatomy, Biochemistry, And Biotechnology|url=https://archive.org/details/Algae_Anatomy_Biochemistry_and_Biotechnology_2nd_Edition_By_Laura_Barsanti_Paolo|last1=Barsanti|first1=Laura|last2=Gualtieri|first2=Paolo|publisher=CRC Press|year=2014|isbn=978-1-4398-6733-4|location=Boca Raton, FL|pages=[https://archive.org/details/Algae_Anatomy_Biochemistry_and_Biotechnology_2nd_Edition_By_Laura_Barsanti_Paolo/page/n17 1]}}</ref> Cvjetanje algi posljedica je porasta hranjivih sastojaka u vodi, poput [[dušik]]a ili [[fosfor]]a od dotoka gnojiva, koje ulaze u vodeni sistem i uzrokuju prekomjerni rast algi. Cvjetanje algi utiče na cijeli [[ekosistem]]; može imati benigne posljedice poput jednostavne ishrane viših trofičkih razina do štetnijih učinaka poput sprečavanja sunčeve svjetlosti da dopre do drugih organizama, uzrokujući iscrpljivanje količina [[kisik]]a u vodi i, ovisno o organizmu, izlučivanje toksina u vodu. Proces prekomjerne opskrbe hranjivim tvarima, koji dovodi do rasta algi i iscrpljivanja kisika naziva se [[eutrofikacija]]. Cvjetanje koje može ozlijediti životinje ili ekološke prilike naziva se "[[štetno cvjetanje algi]]" (HAB) i može dovesti do odumiranja riba, gradova koji uzimaju vodu za [[stanovništvo]] ili čak i [[država]] koje moraju zatvoriti [[ribolov]]. == Karakterizacija cvjetanja == [[slika:River algae Sichuan.jpg|thumb|250px| Cvjetanje algi može predstavljati problem za [[ekosistem]] i ljudsko društvo.]] Izraz "cvjetanje algi" definiran je nedosljedno ovisno o naučnom polju i može se kretati između "minicvjetanja" bezopasnih algi do velikog, štetnog događaja. Budući da je „alga“ širok pojam koji uključuje organizme različitih veličina, stope rasta i potreba za hranjivim tvarima, ne postoji službeno priznata granična razina za ono što je definirano kao cvjetanje. Cvjetanje algi pravi probleme [[ekosistem]]u i društvenoj zajednici. Budući da u naučnoj zajednici ne postoji konsenzus, cvjetanje se može okarakterizirati i kvantificirati na nekoliko načina, kao što su:<ref name=":02">{{Cite journal|last=Smayda|first=Theodore J.|date=1997|title=What is a bloom? A commentary|journal=Limnology and Oceanography|volume=42|issue=5part2|pages=1132–1136|doi=10.4319/lo.1997.42.5_part_2.1132|issn=1939-5590|bibcode=1997LimOc..42.1132S}}</ref> *mjerenje nove biomase algi, *koncentracija fotosintetskih pigmenAta, *kvantifikacija negativnog učinka cvjetanja ili *relativna koncentracija algi u usporedbi s ostatkom mikrobne zajednice. Naprimjer, definicije cvjetanja su uključene kada koncentracija hlorofila prelazi 100&nbsp;mg/L, kada vrste za koje se smatra da cvjetaju prelaze koncentracije od 1000 ćelija/ml i kada koncentracija vrsta algi jednostavno odstupi od njenog normalnog rasta. Cvjetanja su posljedica povećanja količine hranjivih tvari koju pojedine alge trebaju uvesti u lokalni vodeni sistem. Taj hranjivi sastojak koji ograničava rast obično je [[dušik]] ili [[fosfor]], ali mogu biti i [[gvožđe]], [[vitamini]] ili [[aminokiseline]]. Postoji nekoliko mehanizama za dodavanje ovih hranjivih sastojaka u vodu. Na otvorenom okeanu i uz obalu, pravci puhanja vjetra i topografske karakteristika okeanskog dna mogu izvući hranjive sastojke u [[fotička zona|fotičku]] ili sunčanu zonu okeana.<ref>{{Cite journal|last=Tett|first=P|date=1987|title=The Ecophysiology of Exceptional Blooms|url=|journal=Rapp. P.-v. Reun. Cons. Int. Explor. Mer|volume=187|pages=47–60|via=}}</ref> kada koncentracija [[hlorofil]]a poraste 5&nbsp;ug/L.<ref>{{Cite journal|last1=Jonsson|first1=Per R.|last2=Pavia|first2=Henrik|last3=Toth|first3=Gunilla|date=7. 7. 2009|title=Formation of harmful algal blooms cannot be explained by allelopathic interactions|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-07-07_106_27/page/11177|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=106|issue=27|pages=11177–11182|doi=10.1073/pnas.0900964106|issn=0027-8424|pmc=2708709|pmid=19549831|bibcode=2009PNAS..10611177J}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Kim|first=H.G.|date=1993|title=Population cell volume and carbon content in monospecific dinoflagellate blooms|url=|journal=Elsevier, Developments in Marine Biology|volume=3|pages=769–773|via=}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Parker|first=M|date=1987|title=Exceptional Plankton Blooms Conclusion of Discussions: Convener's Report|journal=Rapp. P.-v. Reun. Cons. Int. Explor. Mer|volume=187|pages=108–114|via=}}</ref> Cvjetanje algi, posebno veliki slučajevi cvjetanja, može smanjiti prozirnost vode i može promijeniti boju. Boju cvjetanja određuju fotosintetski pigmenti u ćelijama alge, poput [[hlorofil]]a i fotoprotektivnih pigmenata. Ovisno o organizmu, njegovim pigmentima i dubini u vodenom stubu, cvjetanje algi može biti zeleno, crveno, smeđe, zlatno i ljubičasto. Svijetlozelena cvjetanje u slatkovodnim sistemima često su rezultat prisustva i aktivnosti [[cijanobakterija]] (kolokvijalno poznatih kao "plavo-zelene alge"), poput ''[[Microcystis aeruginos]]''. Cvjetovi se također mogu sastojati od [[makroalga|makroalgnih]] (ne[[fitoplankton]]skih) vrsta. Ova cvjetanja prepoznatljiva su po velikim krpama algi koje se mogu izliti na obalu.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Carstensen|first1=Jacob|last2=Henriksen|first2=Peter|last3=Heiskanen|first3=Anna-Stiina|date=januar 2007|title=Summer algal blooms in shallow estuaries: Definition, mechanisms, and link to eutrophication|journal=Limnology and Oceanography|volume=52|issue=1|pages=370–384|doi=10.4319/lo.2007.52.1.0370|issn=0024-3590|bibcode=2007LimOc..52..370C|url=https://semanticscholar.org/paper/9385b82ea30bdfc740846463256ac0287dec08ed}}</ref> Jednom kada je hranjiva tvar prisutna u vodi, alge počinju rasti mnogo brže nego inače. U minicvjetanju, ovaj brzi rast koristi čitavom ekosistemu pružanjem hrane i hranjivih sastojaka za druge organizme. Posebna pažnja je potrebna kada se pojavi rijetko '''[[štetno cvjetanje algi]]''' (HAB), koje uključuje toksični ili na drugi način štetni [[fitoplankton]]. Postoje mnoge vrste koje mogu uzrokovati štetno cvjetanje algi. Naprimjer, ''Gymnodinium nagasakiense'' može uzrokovati štetne crvene plime, [[dinoflagelati]] ''Gonyaulax polygramma'' mogu izazvati iscrpljivanje kisika i rezultirati velikim ubijanjem ribe, [[cijanobakterija]] ''Microcystis aeruginosa'' može stvarati toksine, a [[diatomeja]] ''Chaetoceros convolutus'' može oštetiti riblje [[škrge]]. == Cvjetanje slatkovodnih algi== Cvjetanje slatkovodnih algi rezultat je [[zagađenja hranjivim tvarima|viška hranjivih sastojaka]], posebno nekih [[fosfat]]a. Višak hranjivih sastojaka može poticati iz gnojiva koja se primjenjuju na poljoprivrednom zemljištu ili na površinama za rekreacijske svrhe. Također mogu poticati iz sredstava za čišćenje u domaćinstvu koja sadrže [[fosfor]]. U jezerima koja su ljeti slojevita, jesenski promet može osloboditi značajne količine bioraspoloživog fosfora što potencijalno pokreće cvjetanje algi čim dođe dovoljno svjetla za fotosintetezu. Sumnja se da uzrok može biti i višak [[ugljik]]a i [[dušik]]a. Prisustvo ostataka [[natrij-karbonat]]a djeluje kao katalizator da alge cvjetaju pružajući rastvoreni [[ugljik-dioksid]] za pojačanu fotosintezu u prisustvu hranljivih sastojaka.<ref name="Phytoplankton Blooms: The Basics">{{cite web|last=Diersling|first=Nancy|title=Phytoplankton Blooms: The Basics|url=http://floridakeys.noaa.gov/scisummaries/wqpb.pdf|publisher=NOAA FKNMS|access-date=26. 12. 2012}}</ref><ref name="Lake Scientist">{{cite web|last=Hochanadel|first=Dave|title=Limited amount of total phosphorus actually feeds algae, study finds|url=http://www.lakescientist.com/2010/limited-amount-of-total-phosphorus-actually-feeds-algae-study-finds|publisher=Lake Scientist|access-date=10. 6. 2012|date=10. 12. 2010}}</ref> Bioraspoloživi [[fosfor]] – fosfor koji mogu koristiti [[biljke]] i [[bakterije]] – samo je djelić ukupnog broja, rekao je Michael Brett, profesor inženjerstva na University of Washington.<ref name="pmid249679">{{Cite journal|last1=Gilbert|first1=P. A.|last2=Dejong|first2=A. L.|title=The use of phosphate in detergents and possible replacements for phosphate|journal=Ciba Foundation Symposium|issue=57|pages=253–268|year=1977|pmid=249679|doi=10.1002/9780470720387.ch14|series=Novartis Foundation Symposia|isbn=9780470720387}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fba.org.uk/journals/index.php/IW/article/viewFile/738/439|publisher=Freshwater Biological Association|title=Storm-triggered, increased supply of sediment-derived phosphorus to the epilimnion in a small freshwater lake|access-date=26. 10. 2019|date=18. 11. 2014|archive-date=26. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026222134/https://www.fba.org.uk/journals/index.php/IW/article/viewFile/738/439|url-status=dead}}</ref> Višak hranjivih sastojaka može ući u bazen [[sliv]]a, niz pritoke tekućice.<ref name="phosphorus">{{cite journal|last1=Lathrop|first1=Richard C.|last2=Carpenter|first2=Stephen R.|last3=Panuska|first3=John C.|last4=Soranno|first4=Patricia A.|last5=Stow|first5=Craig A.|date=1. 5. 1998|title=Phosphorus loading reductions needed to control blue-green algal blooms in Lake Mendota|journal=Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences|volume=55|issue=5|pages=1169–1178|url=http://article.pubs.nrc-cnrc.gc.ca/RPAS/rpv?hm=HInit&journal=cjfas&volume=55&afpf=f97-317.pdf|access-date=13. 4. 2008|doi=10.1139/cjfas-55-5-1169}}{{dead link|date=juli 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Kada se fosfati unose u vodene sisteme, veće koncentracije uzrokuju povećani rast algi i biljaka. Alge imaju tendenciju brzog rasta, uz visoku dostupnost hranjivih sastojaka, ali svaka alga je kratkotrajna, a rezultat je velika koncentracija mrtve organske materije koja počinje propadati. Proces raspadanja troši rastvoreni kisik u vodi, što rezultira u [[hipoksija|hipoksijskom]] stanju. Bez dovoljnog rastvoranog kisika u vodi, životinjama i biljkama može pomoći u povlačenje u hipolimnetsku zonu. Cvjetanja se mogu primijetiti u [[akvarij|slatkovodnom akvariju]] kada se ribe prekomerno hrane, a biljke ne apsorbiraju višak hranjivih sastojaka. Oni su uglavnom štetni za ribe, a situaciju se može ispraviti promjenom vode u cisterni i zatim smanjenjem dnevne količine hrane. == Štetno cvjetanje algi== {{glavni |Štetno cvjetanje algi}} [[slika: Cwall99 lg.jpg|thumb| Cvjetanje algi, južne obale [[Devon]]a i [[Cornwall]]a u Engleskoj, 1999.]] [[slika:Van Gogh from Space.jpg|thumb| Satelitska slika [[fitoplankton]]a kako se vrti oko [[Švedska|švedskog]] otoka [[Gotland]] u [[Baltičko more|Baltičkom moru]], 2005]] '''Štetno cvjetanje algi''' (HAB) je ono koje stvara negativne utjecaje na druge organizme proizvodnjom prirodnih toksina, mehaničkim oštećenjima drugih organizama ili drugim sredstvima. HAB-ovi su često povezani sa velikim [[mortalitet]]om, a bili su povezani sa različitim vrstama [[trovanje školjkama|trovanja školjkama]].<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hab/redtide/|title=Harmful Algal Blooms: Red Tide: Home|publisher=www.cdc.gov|access-date=23. 8. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827120347/http://www.cdc.gov/hab/redtide/|archive-date=27. 8. 2009|url-status=live}}</ref> U studijama na populacijskoj razini obuhvat cvjetanja bio je značajno povezan s rizikom od nealkoholne smrti od bolesti [[Jetra|jetre]].<ref>{{cite journal|title=Cyanobacteria blooms and non-alcoholic liver disease: evidence from a county level ecological study in the United States|journal=Environ Health|date=2015|author1=Feng Zhang|author2=Jiyoung Lee|author3=Song Liang|author4=CK Shum|pmc=4428243|pmid=25948281|doi=10.1186/s12940-015-0026-7|volume=14|page=41}}</ref> === Pozadina === U morskom okruženju, jednoćelijski, mikroskopski, biljni organizmi prirodno se javljaju u dobro osvijetljenom površinskom sloju bilo koje vodene mase. Ti organizmi, koji se nazivaju [[fitoplankton]] ili [[mikroalge]], tvore osnovu prehrambene mreže o kojoj ovise gotovo svi drugi morski organizmi. Od 5000+ vrsta morskih vrsta [[fitoplankton]]a koje postoje širom svijeta, poznato je da je oko 2% štetno ili toksično. Cvjetanja štetnih algi mogu imati velike i raznolike utjecaje na morske ekosisteme, ovisno o uključenim vrstama, okolišu gdje se nalaze i mehanizmu kojim vrše negativne učinke.<ref>{{cite journal|last=Landsberg|first=J. H.|year=2002|title=The effects of harmful algal blooms on aquatic organisms|journal=Reviews in Fisheries Science|volume=10|issue=2|pages=113–390|doi=10.1080/20026491051695|pmid=}}</ref><ref name="Flewelling LJ 2005">{{cite journal|last=Flewelling|first=L. J.|year=2005|title=Red tides and marine mammal mortalities|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-06-09_435_7043/page/755|journal=[[Nature]]|volume=435|issue=7043|pages=755–756|doi=10.1038/nature435755a|pmid=15944690|pmc=2659475|display-authors=etal|bibcode=2005Natur.435..755F}}</ref> Primijećeno je da štetno cvjetanje algi uzrokuju štetne učinke na veliki broj vodenih organizama, od kojih su najistaknutiji morski [[sisari]], morske [[kornjače]], morske [[ptice]] . Uticaj HAB toksina na ove grupe može uključivati štetne promjene u njihovim razvojnim, imunskim, nervnim ili reproduktivnim sposobnostima. Najuočljiviji učinci HAB-a na morske divlje životinje jesu smrtni slučajevi velikih razmjera povezani s cvjetanjima koja proizvode toksine. Naprimjer, [[događaj masovne smrtnosti]] 107 [[delfini|dupinoznih delfina]] koji se dogodio duž Floridskih plaža, u proljeće 2004., zbog gutanja kontaminiranog [[menhaden]]a s visokim nivoom [[brevetoksin]]a. Uzrok smrtnosti pripisan je brevetoksinu, ali za razliku od [[delfin]]a, glavni vektor toksina bila je endemska vrsta morske trave (''Thalassia testudinum'') u kojoj su otkrivene visoke koncentracije brevetoksina i naknadno pronađene kao glavna komponenta želučanog sadržaja životinja.<ref>{{cite book|title=Manual on harmful marine microalgae|date=2004|publisher=UNESCO|last1=Hallegraeff|first1=Gustaaf M.|last2=Anderson|first2=Donald Mark|last3=Cembella|first3=Allan D.|last4=Enevoldsen|first4=Henrik O.|isbn=9231039482|edition=Second revised|location=Paris|oclc=493956343}}</ref> Duž obalnih regija i u slatkovodnim sistemima, poljoprivredni, gradski i kanalizacijski otpad mogu uzrokovati procvat algi.<ref>{{Cite journal|last1=Gilbert|first1=Patricia M.|last2=Anderson|first2=Donald M.|last3=Gentien|first3=Patrick|last4=Graneli|first4=Edna|last5=Sellner|first5=Kevin G.|date=2005|title=The Global Complex Phenomena of Harmful Algal Blooms|url=https://www.whoi.edu/fileserver.do?id=35332&pt=2&p=28251|journal=Oceanography|volume=8|issue=2|pages=130–141|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/eutrophication-causes-consequences-and-controls-in-aquatic-102364466/|title=Eutrophication: Causes, Consequences, and Controls in Aquatic Ecosystems, Learn Science at Scitable|website=www.nature.com|access-date=4. 10. 2019}}</ref> Druge morske vrste [[sisar]]a, poput vrlo ugroženih [[kitovi|sjeveroatlanskih pravih kitova]], bile su izložene neurotoksinima iz prehrane visoko kontaminiranim [[zooplankton]]om. S ljetnim staništem ove vrste koja se preklapa sa sezonskim cvjetanjem toksičnog dinoflagelata ''Alexandrium fundyense'' i naknadne ispaše kopitara, kitovi će gutati velike koncentracije ovih kontaminiranih račića [[Copepoda]]. Gutanje takvog kontaminiranog [[plijen]]a može uticati na respiratorne sposobnosti, ponašanje u ishrani i, na kraju, na reproduktivno stanje populacije. Na reakcije [[imunski sistem|imunskog sistema]] uticala je izloženost brevetoksinu, kod druge kritično ugrožene vrste, morskih [[kornjača]]. Izloženost brevetoksinu, udisanjem aerosoliziranih toksina i gutanjem kontaminiranog plijena, može imati kliničke znakove povećane letargije i slabosti mišića morskih kornjača koje idu u na polaganje jaja i uzrokuje da se na kopnu nađu u smanjenom metaboličkom stanju s povećanjem odgovora imunskog sistema nakon analize krvi.<ref>{{cite journal|last=Walsh|first=C. J.|year=2010|title=Effects of brevetoxin exposure on the immune system of loggerhead sea turtles|journal=Aquatic Toxicology|volume=97|issue=4|pages=293–303|doi=10.1016/j.aquatox.2009.12.014|pmid=20060602|display-authors=etal}}</ref> Primjeri uobičajenih štetnih učinaka HAB uključuju: #produkcija neurotoksina koji uzrokuju masovnu smrtnost kod riba, morskih ptica, morskih kornjača i morskih sisara;<ref>{{cite web|url=http://research.myfwc.com/features/view_article.asp?id=9670|title=Red Tide Current Status Statewide Information|publisher=research.myfwc.com|access-date=23. 8. 2009|author=Florida Fish and Wildlife Research Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20090822163316/http://research.myfwc.com/features/view_article.asp?id=9670|archive-date=22. 8. 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tpwd.state.tx.us/landwater/water/environconcerns/hab/redtide/|title=Red Tide Index|publisher=Tpwd.state.tx.us|access-date=23. 8. 2009}}</ref> # bolest ili smrt ljudi, konzumiranjem morskih plodova kontaminiranih toksičnim algama; #mehaničko oštećenje drugih organizama, poput poremećaja epitelnih škržnih tkiva kod ribam, što rezultira asfiksijom; # iscrpljivanje kisikova vodenog stupca (hipoksija ili [[anoksija]]) od ćelijskog disanja i razgradnje bakterija.<ref>{{cite web|url=http://www.mass.gov/?pageID=eohhs2modulechunk&L=4&L0=Home&L1=Provider&L2=Guidance+for+Businesses&L3=Food+Safety&sid=Eeohhs2&b=terminalcontent&f=dph_environmental_foodsafety_p_red_tide&csid=Eeohhs2|title=Red Tide Fact Sheet - Red Tide (Paralytic Shellfish Poisoning)|publisher=www.mass.gov|access-date=23. 8. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090826001901/http://www.mass.gov/?pageID=eohhs2modulechunk&L=4&L0=Home&L1=Provider&L2=Guidance+for+Businesses&L3=Food+Safety&sid=Eeohhs2&b=terminalcontent&f=dph_environmental_foodsafety_p_red_tide&csid=Eeohhs2|archive-date=26. 8. 2009}}</ref> Zbog negativnih ekonomskih i zdravstvenih uticaja, HAB-i se često pažljivo prate.<ref>{{cite journal|last=Moore|first=S.|year=2011|title=Impacts of climate variability and future climate change on harmful algal blooms and human health|journal=Proceedings of the Centers for Oceans and Human Health Investigators Meeting|doi=10.1186/1476-069X-7-S2-S4|pmid=19025675|pmc=2586717|display-authors=etal|volume=7|pages=S4}}</ref> Smatra se da i drugi faktori, kao što je priliv prašine bogate [[gvožđe]]m iz velikih pustinjskih područja kao što je [Sahara] imali ulogu u izazivanju HAB.<ref>{{cite journal|last=Walsh|year=2006|title=Red tides in the Gulf of Mexico: Where, when, and why?|journal=Journal of Geophysical Research|volume=111|issue=C11003|pages=1–46|doi=10.1029/2004JC002813|pmid=20411040|bibcode=2006JGRC..11111003W|display-authors=etal|pmc=2856968}}</ref> Neka cvjetanja algi na [[pacifik|pacifičkoj obali]] također su povezana s prirodnim pojavama velikih klimatskih oscilacija velikih razmjera, kao što je bio [[El Niño]], naprimjer. HAB-ovi su također povezani s obilnim kišama.<ref name="Morse 1006–1025">{{Cite journal|last1=Morse|first1=Ryan E.|last2=Shen|first2=Jian|last3=Blanco-Garcia|first3=Jose L.|last4=Hunley|first4=William S.|last5=Fentress|first5=Scott|last6=Wiggins|first6=Mike|last7=Mulholland|first7=Margaret R.|date=1. 9. 2011|title=Environmental and Physical Controls on the Formation and Transport of Blooms of the Dinoflagellate Cochlodinium polykrikoides Margalef in the Lower Chesapeake Bay and Its Tributaries|url=https://archive.org/details/sim_estuaries-and-coasts_2011-09_34_5/page/1006|journal=Estuaries and Coasts|volume=34|issue=5|pages=1006–1025|doi=10.1007/s12237-011-9398-2|issn=1559-2723}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Sellner|first1=K.G.|last2=Doucette G.J.|first2=Doucette|last3=G.J.|first3=Kirkpatrick|year=2003|title=Harmful Algal blooms: causes, impacts and detection|journal=Journal of Industrial Microbiology and Biotechnology|volume=30|issue=7|pages=383–406|doi=10.1007/s10295-003-0074-9|pmid=12898390}}</ref><ref>{{cite journal|last=Van Dolah|first=F.M.|year=2000|title=Marine Algal Toxins: Origins, Health Effects, and Their Increased Occurrence|journal=Environmental Health Perspectives|volume=108|issue=suppl.1|pages=133–141|url=http://www.ehponline.org/docs/2000/suppl-1/133-141vandolah/abstract.html|doi=10.1289/ehp.00108s1133|pmid=10698729|pmc=1637787|jstor=3454638|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120150050/http://www.ehponline.org/docs/2000/suppl-1/133-141vandolah/abstract.html|archive-date=20. 1. 2009}}</ref> === Crvena plima === [[slika: Maré vermelha.JPG|thumb|Crvena plima]] {{glavni | Crvena plima}} '' [[Crvena plima]] '' je pojam koji se često koristi kao sinonim za HAB u morskim priobalnim područjima; međutim, izraz je zbunjujući jer cvjetanja algi može uveliko varirati u boji, a rast algi nije povezan sa [[plima]]ma. Tetmini „cvjetanje algi“ ili „štetno cvjetanje alge“ od tada je zamijenio „crvenu plimu“ kao odgovarajući opis ovog fenomena. === Uzroci HAB-a === Nejasno je što uzrokuje pojavu HAB-a; izgleda da se njihova pojava na nekim lokacijama čini potpuno prirodnom, dok se kod drugih pojavljuje u biti kao rezultat ljudskih aktivnosti. Nadalje, postoji mnogo različitih vrsta algi koje mogu formiraju HAB-ove, svaki sa različitim zahtjevima okoline za optimalan rast. Učestalost i ozbiljnost HAB u nekim dijelovima svijeta povezane su s povećanim opterećenjem hranjivih sastojaka iz ljudskih aktivnosti. [[slika:Maré vermelha.JPG|thumb|Crvena plima]] <ref>{{cite journal|last1=Adams|first1=N. G.|last2=Lesoing|first2=M.|last3=Trainer|first3=V. L.|year=2000|title=Environmental conditions associated with domoic acid in razor clams on the Washington coast|journal=J Shellfish Res|volume=19|issue=|pages=1007–1015|doi=|pmid=}}</ref> U drugim područjima pojave HAB-a su predvidljiva sezonska pojava koja proizlazi iz obalnog otopljavanja, kao prirodni rezultat kretanja određenih okeanskih struja. Rast morskog fitoplanktona (i netoksičnog i toksičnog), obično je ograničen nitratima i fosfatima kojih može biti dosta u obalnim zonama kao i u poljoprivrednim otpadnim vodama. Vrsta nitrata i fosfata dostupnih u sistemu su također faktori, jer fitoplankton može rasti različitim brzinama, ovisno o relativnom obilju ovih tvari (npr. [[amonijak]], [[urea]], [[nitrat]]ni ioni). Razni drugi izvori hranjivih sastojaka takođe mogu imati važnu ulogu u stvaranju uvjeta za cvjetanje algi, uključujući [[gvožđe]], [[silicij]] ili [[ugljik]]. Obalno [[zagađenje vode]] koje proizvode ljudi (uključujući gnojidbu gvožđem) i sistematsko povećanje [[globalno zagrijavanje|temperature morske vode]] također su predloženi kao mogući faktori koji doprinose pojavi HAB-ova. Smatra se da i ostali faktori kao što je priliv prašine bogate gvožđem iz velikih pustinjskih područja kao što je [[Sahara]] ima također ulogu u izazivanju HAB-a. Cvjetanja nekih algi na [[Pacifik|pacifičkoj obali]] su također povezana s prirodnim pojavama velikih klimatskih oscilacija poput događaja [[El Niño]]. HAB-ovi su takođe povezani sa obilnim kišama.<ref>{{cite book|last1=Lam|first1=C. W. Y.|last2=Ho|first2=K. C.|year=1989|chapter=Red tides in Tolo Harbor, Hong Kong|editor1-last=Okaichi|editor1-first=T.|editor2-last=Anderson|editor2-first=D. M.|editor3-last=Nemoto|editor3-first=T.|title=Red tides. biology, environmental science and toxicology|url=https://archive.org/details/redtidesbiologye0000inte|publisher=Elsevier|location=New York|pages=[https://archive.org/details/redtidesbiologye0000inte/page/49 49]–52|isbn=978-0-444-01343-9}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Trainer|first1=V. L.|last2=Adams|first2=N. G.|last3=Bill|first3=B. D.|last4=Stehr|first4=C. M.|last5=Wekell|first5=J. C.|last6=Moeller|first6=P.|last7=Busman|first7=M.|last8=Woodruff|first8=D.|year=2000|title=Domoic acid production near California coastal upwelling zones, June 1998|journal=Limnol Oceanogr|volume=45|issue=8|pages=1818–1833|doi=10.4319/lo.2000.45.8.1818|pmid=|bibcode=2000LimOc..45.1818T|url=https://semanticscholar.org/paper/7cd1c6f6f0c18277db0b5f1bdc88cea92b1083b1}}</ref> Nejasno je šta pokreće ova cvjetanja i koliku veliku ulogu imaju antropogeni i prirodni faktori u njihovom razvoju. Također nije jasno je li očigledno povećanje učestalosti i ozbiljnosti HAB-a u različitim dijelovima svijeta u stvari stvarno povećanje ili je zbog povećanog truda promatranja i napretka u tehnologiji identifikacije vrsta. Nedavna istraživanja, međutim, otkrila su da je povećavanje ljetnih površinskih temperatura jezera, koje su rasle za 0,34 &nbsp;°C po desetljeću , između 1985. i 2009., zbog [[globalno zagrijavanje|globalnog zagrijavanja]], što će također vjerovatno povećati cvjetanje algi za 20% u sljedećem stoljeću. == Također pogldajte== {{div col|2}} * [[Alge]] * [[Eutrofikacija]] * [[Fitoplankton]] *[[Dinoflagellata]] * [[Domoična kiselina]] * [[Okeanografija]] * [[Raphidophyte]] *[[Toksin]] {{div col end}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi== {{Commons category|Algal blooms}} {{Wikivoyage|Algal bloom|Algal bloom|travel information}} *[https://web.archive.org/web/20130216054918/http://www.cop.noaa.gov/pubs/habhrca/1998_pl105-383.pdf Harmful Algal Bloom and Hypoxia Research and Control Act of 1998] *[http://www.doh.wa.gov/CommunityandEnvironment/Shellfish/BiotoxinsIllnessPrevention/Biotoxins FAQ about Marine Biotoxins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021180852/http://www.doh.wa.gov/CommunityandEnvironment/Shellfish/BiotoxinsIllnessPrevention/Biotoxins |date=21. 10. 2016 }} (Washington State Department of Health) *[http://oceanservice.noaa.gov/hazards/hab/ FAQ about Harmful Algal Blooms] (NOAA) *[https://fas.org/sgp/crs/misc/R44871.pdf Freshwater Harmful Algal Blooms: Causes, Challenges, and Policy Considerations]{{Mrtav link}} Congressional Research Service *[http://tidesandcurrents.noaa.gov/hab/ Harmful Algal Bloom Operational Forecast System] (NOAA) *[http://habsos.noaa.gov/ Harmful Algal Blooms Observing System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131012932/https://habsos.noaa.gov/ |date=31. 1. 2020 }} (NOAA/HAB-OFS) *[https://web.archive.org/web/20080706141105/http://research.myfwc.com/redtide Harmful Algal Bloom information (Florida's Fish and Wildlife Research Institute)] *[https://web.archive.org/web/20080118102155/http://www.ioc-unesco.org/hab/ Harmful Algal Bloom Programme of the Intergovernmental Oceanographic Commission of UNESCO] *[http://www.issha.org International Society for the Study of Harmful Algae] (ISSHA) [[Kategorija:Alge]] [[Kategorija:Ekologija vode]] [[Kategorija:Okeanografija]] [[Kategorija:Ribarstvo]] jy10t5j8kz2qd37wphvogmn52rnj29e Ratno zrakoplovstvo i protivzračna odbrana Armije Republike Bosne i Hercegovine 0 461808 3935913 3871654 2026-10-16T14:42:58Z Buckurisbh 182782 3935913 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija vojna jedinica | ime = Ratno zrakoplovstvo i protivzračna odbrana Armije Republike BiH | slika = Rekonstruisani_grb_RV_i_PVO_ARBiH.png | veličina_slike = 250px | opis_slike = | aktivan = [[22. maj]] [[1992.]] | država = [[Republika Bosna i Hercegovina]] | grana = RZ i PZO | vrsta = | dio = [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] | glavno_sjedište = [[Tuzla]] | nadimak = | moto = | boje = | oprema = [[Mil Mi-8]]<br>[[Utva 66]]<br>[[Utva 75]]<br>[[Antonov An-2]]<br>[[Piper PA-18]] | bitke = | web_stranica = | komandir1_oznaka = | komandir1 = Brigadir Salko Begić | komandir2_oznaka = | komandir2 = | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''Ratno zrakoplovstvo i protivzračna odbrana Armije Republike Bosne i Hercegovine''' je predstavljalo jedan od dva vida [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i poslijeratnom periodu do osnivanja [[Vojska Federacije Bosne i Hercegovine|Vojske Federacije BiH]] kada prelazi u njen sastav. Cilj RZ i PZO-a je bio zaštita zračnog prostora R BiH, snadbijevanje i podrška kopnenim jedinicama Armije R BiH i pomoć i podrška civilnom stanovništu tokom rata u Bosni i Hercegovini, naročito stanovništu u enklavama koje su se nalazile pod opsadom kao [[Bihać]], [[Srebrenica]], [[Žepa]] i [[Goražde]]. RZ i PZO Armije R BiH je formirano 22. maja 1992. godine kao Prva vazduhoplovna brigada Armije R BiH na devastiranom i oštećenom [[Aerodrom Tuzla|aerodromu Dubrave]] kojeg je prije toga napustila i pokušala onesposobiti [[JNA]]. == Historija == [[Raspad SFRJ|Raspadom Jugoslavije]] i izbijanje ratnih sukoba u SFRJ pripadnici nesprske nacionalnosti napuštaju [[JNA]] među kojima su bili piloti, aviomehaničari i ostali kadar [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ|RV i PVO-a JNA]] i stavljaju se na raspolaganje [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalnoj odbrani Bosne i Hercegovine]] koja je kasnije preustrojena u novoforiranu [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armiju Republike Bosne i Hercegovine]]. Armiju R BiH po osnivanju i tokom cijelog rata pratili su problemi nedostatka oružja i vojne opreme, borbenih i neborbenih letjelica zbog embarga na uvoz oružja od strane Vijeća sigurnosti UN-a, oduzimanjem oružja TO od strane JNA, nestabilnim putevima opskrbe. Aerodromi koji su se nalazili na prostorima BiH pod kontrolom Armije RBIH u aprilu i maju 1992. godine su uništeni ili devastirani tokom povlačenja [[JNA]]. [[aerodrom Željava]] kod [[Bihać]]a je onesposobljen od povlačenja JNA 16. maja 1992, a ratna tehnika i avioni [[MiG-21]] su dislocirani. Proglašenjem nezavisnosti Hrvatske i Bosne i Hercegovine ovaj aerodrom se našao ispresijecan graničnim pojasom dviju država. Uspostavom linije razgraničenja između Armije R BiH i [[Srpska vojska Krajine|Srpske vojske Krajine]] aerodrom više nije bio upotrebljiv. U maju i junu iste godine u [[Bihać]]u grupa pilota i kadra bivše JNA s aerodroma Željava radi na formiranju vazduhoplovne grupe i izgradnji aerodroma Ćoralići u istoimenom mjestu na teritoriji općine [[Cazin]]. Prvi let je obavljen 15. juna 1992. godine u pravcu Zagreba u svrhu uspostave zračnog mosta između bihaćkog područja, koje se nalazilo u okruženju i Zagreba. Prvo slijetanje na novi aerodrom Ćoralići bilo je 22. juna 1992. s dva aviona [[Antonov An-2]] Hrvatskog ratnog zrakoplovstva kojima su pilotirali Josip Hrgović i Vladimir Rajtar. Nakon pauze, HRZ je 15. jula uspostavio zračni most Lučko - Ćoralići, istovremeno obučavajući pilote iz BiH za pilotiranje avionom An-2. Prvi samostalan let nekog od tih pilota za Ćoraliće izvršio je 14. augusta Suad Pečenković. Zračni most održavan je do 30. decembra 1992. Aerodrom Dubrave su preuzele jedinice Teritorijalne odbrane i MUP-a općine Živinice nakon pregovora sa JNA 18. maja 1992. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.zivinice.ba/arhiva/g-dubarve-sjecanje-na-opraciju-aerodrom-7656.html|title=G.Dubarve: Sjećanje na opraciju Aerodrom|website=Zivinice.ba|language=en-US|access-date=18. 6. 2023}}</ref> Pista aerodroma je bila minirana, a poletno-spustna staza, kontrolni toranj i prateće instalacije su bile uništene. Nakon sanacije aerodroma 22. maja 1992. godine formirana je Prva vazduhoplovna brigada Armije R BiH. Ta jedinica je raspolagala sa sportskim i višenamjenskim avionima iz obližnjih aeroklubova [[PZL-104 Wilga]], [[Utva 75]] i [[Piper PA-18]]. Prvi let je obavljen 17. jula na relaciji Dubrave - Zagreb avionom [[Utva 66]] kojim je upravljao pilot Esad Sinanović u svrhu transporta teško ranjenog pripadnika namjenske vojne industrije. Prilikom preleta preko neprijateljske teritorije avion je teško oštećen i razbio se pokušavajući prinudno sletjeti blizu Zagreba. Brigada dobiva na raspolaganje prve helikoptere tipa [[Mil Mi-8]] 20. februara 1993. godine. Prvi letovi ovih helikoptera bili su u pravcu opkoljene [[Srebrenica|Srebrenice]]. Do kraja godine obavljeno je ukupno 10 letova u istom pravca. Iste godine izvode se radovi na ustroju jedinice, obuke i uvježbavanja pilota. 7. marta 1994. godine odlukom Vlade Republike Bosne i Hercegovine aerodrom Dubrave se predaje na korišćenje snaga UN-a. Letjelice i jedinica se izmješataju na okolnje improvizovane lokacije. Pripadnici ove brigade osim u letačkim aktivnostima učestvovali su u borbama u vidu pješadije na području Repuha, Živinica, Smoluće, Lukavca i Vozuće i Posavine tokom ofanzive VRS-a. Tokom rata u BiH RV i PVO Armije R BiH biva angažovano na letovima u pravcu enklava u istočnoj Bosni [[Srebrenica]], [[Žepa]] i [[Goražde]] i u pravcu Bihaća na sjeverozapadu BiH. Letovi su obavljani ne samo u borbene, već i u humanitarne svrhe s ciljem snadbijevanja lokalnog stanovništva hranom, lijekovima, sanitetskim materijalom i prevozom ranjenika. RV i PVO je vršilo uspješnu koordinaciju sa kopnenim snagama Armije R BiH prilikom čega su vršili transport municije, vojne opreme, oružja, ranjenika, vojnika i vojnog kadra. Kako su se vršili preleti preko teritorije R BiH, koja nije bila pod nadzorom Armije R BiH, prema enklavama dolazilo je do izlaganja opasnosti obaranja helikoptera uslijed djelovanja guste protivavionske odbrane [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]]. Od 14 helikoptera s koliko je raspolagala Armija R BiH, oboreno ih je 7. 1. augusta 1994. godine na letu Ćoralići - Zagreb oboren je projektilom Srpske vojske Krajine transportni avion kojim je upravljao pilot Samir Beganović sa ukrajinskom posadom u rejonu [[Plitvička jezera|Plitvičkih jezera]]. Posmrtni ostaci nisu nikada predani članovima porodica.<ref>https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/prvi-ratni-pilot-bh-armije-dobio-ulicu-367271</ref> 7. maja 1995. godine na letu prema Žepi biva oboren helikopter Mi-8 pilota Envera Malkića i Envera Čokića kada je poginula cjelokupna posada sa putnicima, koji su pretežno bili ljekari.<ref>https://avaz.ba/vijesti/bih/330050/zasto-su-zaboravljeni-ikari-bosanskohercegovackog-neba</ref> U noći s 27. na 28. maj 1995. godine na letu Ćoralići - Zagreb projektilom ispaljenim od strane Srpske vojske Krajine oboren je helikopter Mi-8. Poginula je cijela posada sa putnicima, među kojima su bili tadašnji ministar vanjskih poslova dr. Irfan Ljubijankić, zamjenik ministra pravde Izet Muhamedagić, dr. Mensur Šabulić savjetnik u ambasadi R BiH u Zagrebu i ostali.<ref>{{Cite web |url=http://normala.ba/2019/05/27/godisnjica-ubistva-irfana-ljubijankica-sramota-duga-24-godine-ovo-sto-zovemo-drzavom-nikada-nije-pokrenulo-istragu-o-ubistvu-svog-ministra-vanjskih-poslova-i-njegovih-suradnika/ |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 3. 2020 |archive-date=25. 12. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225160947/http://normala.ba/2019/05/27/godisnjica-ubistva-irfana-ljubijankica-sramota-duga-24-godine-ovo-sto-zovemo-drzavom-nikada-nije-pokrenulo-istragu-o-ubistvu-svog-ministra-vanjskih-poslova-i-njegovih-suradnika/ |url-status=dead }}</ref> U toku rata u BiH RV i PVO Armije R BiH je izvršilo preko 7.000 letova, prevezlo preko 3.000 tona tereta i transportovalo preko 30.000 ljudi. Ratni priznanjem [[Zlatni ljiljan]] odlikovano je sedam pilota. == Zračne baze == *[[Međunarodni aerodrom Tuzla|Aerodrom Dubrave]] *[[Aerodrom Ćoralići]] == Oprema == === Letjelice === {| class="wikitable" ! style="text-align: left;"|Letjelica !Slika ! style="text-align: left;"|Tip ! style="text-align: left;"|Model ! style="text-align: left;"|Količina ! style="text-align: left;"|Bilješke |- | [[Mil Mi-8|Mi-8/17]] |[[Datoteka:Mi-17 ARBiH.JPEG|200px]] | Transportni helikopter | Mi-8T<br>Mi-8MTV |6 | |- | [[Mil Mi-34]] |[[Datoteka:Mi-34.jpg|200px]] | Laki višenamjenski helikopter | Mi-34 Hermit | 1 | |- | [[Utva 66]] |[[Datoteka:BAM-52-Utva 66H V-52.jpg|200px]] | Školski avion | Utva 66 | |Preuzeto od lokalnih aero klubova. |- | [[Utva 75]] |[[Datoteka:UTVA-75.JPEG|200px]] | Školski avion | Utva 75 | |Preuzeto od lokalnih aero klubova. |- |[[PZL-104 Wilga]] |[[Datoteka:PZL-104M Wilga 2000 of Polish Border Guard (reg. SN-41YG), static display, Radom AirShow 2005, Poland.jpg|200px]] |Lahki višenamjenski avion | | |Preuzeto od lokalnih aero klubova. |- |[[Piper PA-18]] |[[Datoteka:PA-18-160 01.jpg|200px]] |Lahki višenamjenski avion | | |Preuzeto od lokalnih aero klubova. |- |[[Zlin Z 26|Zlin 526]] |[[Datoteka:ZLIN Z.126 TRENER 2 D-EWAC l.jpg|200px]] |Lahki višenamjenski avion | | |Preuzeto od lokalnih aero klubova. |- |[[Antonov An-2]] |[[Datoteka:Antonov AN-2 (cropped).jpg|200px]] |Višenamjenski avion | | |Preuzeto od lokalnih aero klubova. |- |} == Reference == {{refspisak}} {{Armija RBiH}} [[Kategorija:Armija Republike Bosne i Hercegovine]] 8z6n31kepejsl86bl6eox2z54a3x6i6 Vulpija 0 462945 3935874 3884297 2026-10-16T13:48:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935874 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir |boja=lightgreen | naziv = ''Vulpia'' | status = | slika=Vulpia_octoflora_(3990319536).jpg | slika_opis = ''Vulpia octoflora'' |slika_širina=250px | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Liliopsida]] | ordo = [[Poales]] | familia = [[Poaceae]] | genus = '''Vulpia''' | species = | binomial = Vulpia | binomial_authority = | range_map = | range_map_caption = | image2 = |sinonimi= * ''Festuca'' sect. ''Vulpia'' <small>(C.C. Gmel.) Endl.</small> * ''Festuca'' subgen. ''Vulpia'' <small>(C.C. Gmel.) Hack.</small> * ''Zerna'' <small>Panz.</small> * ''[[Mygalurus]]'' <small>Link</small> * ''[[Chloamnia]]'' <small>Raf.</small> * ''[[Dasiola]]'' <small>Raf.</small> * ''[[Nardurus]]'' <small>(Bluff, Nees & Schauer) Rchb.</small> * ''Festucaria'' <small>Link 1844, illegitimate homonym not Heist. ex Fabr. 1759</small> * ''[[Ctenopsis]]'' <small>De Not.</small> * ''[[Distomischus]]'' <small>Dulac</small> * ''[[Prosphysis]]'' <small>Dulac</small> * ''[[Loretia]]'' <small>Duval-Jouve</small> * ''[[Narduretia]]'' <small>Villar</small> }} '''''Vulpia''''', rjeđe poznata kao rod '''brčaka''', je široko rasprostranjeni [[rod (biologija)|rod]] biljaka u [[porodica (biologija)|porodici]] ''[[Poaceae]]'', koji je urođen u mnogim zemljama svijeta i naturaliziran u mnogim zemljama iz kojih ne potiče. Njegovi predstavnici najčešći su u [[umjereni pojas|umjerenim područjima]].<ref>Gmelin, Carl (Karl) Christian. 1805. Flora Badensis, Alsatica Et Confinium Regionum Cis Et Transrhenana Plantas a Lacu Bodamico Usque Ad Confluentem Mosellae Et Rheni Sponte Nascentes exhibens secundum systema sexuale cum iconibus ad naturam dileneatis 1: 8</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=220014224 Flora of China Vol. 22 Page 242 <big>鼠茅</big> shu mao ''Vulpia myuros'' (Linnaeus) C. C. Gmelin, Fl. Bad. 1: 8. 1805 ]</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&taxon_id=134702 Flora of Pakistan]</ref><ref>[http://luirig.altervista.org/flora/taxa/floraspecie.php?genere=Vulpia Altervista Flora Italiana, genere ''Vulpia''] includes photos, drawings, and distribution maps for several species</ref><ref>[http://bonap.net/NAPA/TaxonMaps/Genus/County/Vulpia Biota of North America Program 2013 county distribution maps]</ref> ''Vulpia'' je dio grupe vrsta poznatih kao '''festuke''' i ponekad se smatra podskupinom glavnog roda ''[[Festuca]]''. Mnoge od festuka smatraju se štetnim [[korov]]om na mnogim mjestima.<ref>[http://plants.usda.gov/java/invasiveOne?startChar=V] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808094425/https://www.plants.usda.gov/java/invasiveOne?startChar=V |date=8. 8. 2020 }} US Department of Agriculture, Noxious Weeds</ref> Najpoznatiji korov ovog roda je ''[[Vulpia myuros]]'' . Rod je imenovan po njemačkom botaničaru Johannu Samuelu Vulpiusu (1760-1846).<ref>{{Cite web |url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8738,9330 |title=Jepson Manual Treatment |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401200428/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?8738,9330 |archive-date=1. 4. 2016 |access-date=28. 4. 2020 |url-status=dead}}</ref> ==[[Kladogram]] vrsta== {{Clade | label1 = '''''Vulpia&nbsp;''''' | 1={{Clade | 1=''[[Vulpia alopecuros]]'' | 2=''[[Vulpia alpina]]'' | 3=''[[Vulpia antucensis]]'' | 4=''[[Vulpia australis]]'' | 5=''[[Vulpia brevis]]'' | 6=''[[Vulpia bromoides]]'' | 7=''[[Vulpia ciliata]]'' | 8=''[[Vulpia cynosuroides]]'' | 9=''[[Vulpia delicatula]]'' | 10=''[[Vulpia elliotea]]'' | 11=''[[Vulpia fasciculata]]'' | 12=''[[Vulpia fontquerana]]'' | 13=''[[Vulpia geniculata]]'' | 14=''[[Vulpia gracilis]]'' | 15=''[[Vulpia gypsophila]]'' | 16=''[[Vulpia ligustica]]'' | 17=''[[Vulpia litardiereana]]'' | 18=''[[Vulpia membranacea]]'' | 19=''[[Vulpia microstachys]]'' | 20=''[[Vulpia muralis]]'' | 21=''[[Vulpia myuros]]'' | 22=''[[Vulpia octoflora]]'' | 23=''[[Vulpia pectinella]]'' | 24=''[[Vulpia persica]]'' | 25=''[[Vulpia sicula]]'' | 26=''[[Vulpia unilateralis]]'' }} }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Vulpia}} {{wikivrste|Vulpia}} [[Kategorija:Poales]] [[Kategorija:Flora Bosne i Hercegovine]] qwymxpfymtvjjxyxjeidwzr1ze2du0k Michelle Pfeiffer 0 466683 3935848 3833122 2026-10-16T13:06:10Z Panasko 146730 3935848 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Michelle Pfeiffer Ant-Man & The Wasp premiere.jpg|mini|desno|Pfeiffer 2018.|211x211piksel]] '''Michelle Pfeiffer''' (Santa Ana, [[Kalifornija]], 29. april 1958) [[Sjedinjene Američke Države|američka]] je glumica, triput nominirana za [[Oscar]]a.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0000201/|title=Michelle Pfeiffer {{!}} Actress, Producer, Soundtrack|website=IMDb|language=en-US|access-date=3. 12. 2025}}</ref> == Biografija == Rodila se u mjestu [[Santa Ana]], 50&nbsp;km jugoistočno od [[Los Angeles]]a. Ima starijeg brata i dvije mlađe sestre, od kojih je jedna također glumica. Ona je švicarskog i njemačkog porijekla. Maturirala je 1976, a 1978. pobijedila je na izboru za ljepotu. Na filmu se probila tek 1983. Tokom 1980-ih i 1990-ih glumila je u nizu uspješnih filmova. U svojim filmovima često nosi traperice. Udavala se dva puta te ima dvoje djece. Sadašnji muž joj je David E. Kelley. == Ostale aktivnosti == [[Datoteka:Michelle_Pfeiffer_with_Dianne_Feinstein.jpg|mini|Pfeiffer se sastaje sa senatoricom Dianne Feinstein kako bi podržala Zakon o sigurnosti proizvoda za ličnu njegu 2019.]] === Proizvod i sponzorstva === Godine 2005. Pfeiffer je postala zaštitno lice proljetne kampanje Giorgia Armanija, dok ju je dizajner redovno odijevao za javne pojave i nastupe.<ref>{{Citation|title=Hawker, Ven. Alan Fort, (born 23 March 1944), Archdeacon of Malmesbury, 1999–2010, now Archdeacon Emeritus|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u19496|publisher=Oxford University Press|date=2007-12-01|accessdate=2025-12-08}}</ref><ref name="Haskell-2019">{{Cite web|url=https://www.instyle.com/celebrity/michelle-pfeiffer-march-feature|title=Michelle Pfeiffer is Back (as if She Ever Left)|last=Haskell|first=Robert|date=February 7, 2019|website=[[InStyle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406160105/https://www.instyle.com/celebrity/michelle-pfeiffer-march-feature|archive-date=April 6, 2023|access-date=February 7, 2019}}</ref> Godine 2019, lansirala je vlastitu liniju luksuznih parfema nazvane Henry Rose.<ref>{{Cite book|url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.138091|title=Rose bushes, field-grown : sixth list : March 8, 1927 /|date=1927|publisher=Howard Rose Co.,|location=Hemet, Calif. :}}</ref> Radi se o prvoj kolekciji luksuznih parfema koja je istovremeno i certificirana prema normama Cradle to Cradle, te posjeduje EWG verifikaciju. <ref>{{Cite book|url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.135614|title=Rose bushes, winter harvest : third list revised : November 15, 1926 /|date=1926|publisher=Howard Rose Co.,|location=Hemet, California :}}</ref> Godine 2025., Pfeiffer bila glavno lice kampanje modne kuće [[Yves Saint Laurent]] kolekcije Ljeto 2025.<ref>{{Cite journal|last=Honig|first=Michelle|date=2015|title=Yves Saint Laurent, Spring/Summer 1997|url=https://doi.org/10.5040/9781350934429-fpa447|journal=Fashion Photography Archive|doi=10.5040/9781350934429-fpa447}}</ref> === Humanitarni rad === Budući da je deset godina bila pušačica (prestala je 1992) i s obzirom da je njena nećakinja deset godina bolovala od [[Leukemija|leukemije]], Pfeiffer je odlučila dati podršku Američkom društvo za borbu protiv raka.<ref>{{Citation|title=Hawker, Ven. Alan Fort, (born 23 March 1944), Archdeacon of Malmesbury, 1999–2010, now Archdeacon Emeritus|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u19496|publisher=Oxford University Press|date=2007-12-01|accessdate=2025-12-08}}</ref> Osim toga, aktivno podržava i Društvo za zaštitu životinja.<ref name="talk">{{Cite web|url=http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/michelle_pfeiffer_biog/4|title=Michelle Pfeiffer Biography|website=[[TalkTalk Group|Talk Talk]]|publisher=Tiscali UK Limited trading|archive-url=https://web.archive.org/web/20080926071520/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/michelle_pfeiffer_biog/4|archive-date=September 26, 2008|url-status=dead|access-date=October 23, 2008|quote=Michelle, renowned as the most beautiful actress in the world.}}</ref> Godine 2016. prisustvovala je gala večeri Healthy Child Healthy World u [[Los Angeles|Los Angelesu]], događaju namijenjenom ljudima koji vode organizacije za zdravlje djece i okoliša.<ref>{{Cite web|url=https://www.instyle.com/celebrity/michele-pfeiffer-then-and-now|title=Michelle Pfeiffer: Then and Now|website=InStyle|access-date=March 23, 2019}}</ref> U decembru iste godine, Pfeiffer, koja je tada praktikovala [[Veganstvo|vegansku ishranu]], pridružila se glavnom odboru Environmental Working Group, zagovaračke grupe sa sjedištem u [[Washington|Washingtonu]].<ref>{{Cite web|url=https://henryrose.com/pages/about|title=Discover Henry Rose|website=Henry Rose|access-date=2022-11-22}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Tcmdb name}} * {{Instagram}} * {{Rotten Tomatoes person}} * {{HWOF|michelle-pfeiffer}} * {{Discogs artist}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Američke filmske glumice]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Santa Ana (Kalifornija)]] ax4h1pcfuxgz7q9iejtrtfv8leh7bnx 3935849 3935848 2026-10-16T13:06:26Z Panasko 146730 3935849 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Michelle Pfeiffer Ant-Man & The Wasp premiere.jpg|mini|desno|Pfeiffer 2018.|211x211piksel]] '''Michelle Pfeiffer''' (Santa Ana, [[Kalifornija]], 29. april 1958) [[Sjedinjene Američke Države|američka]] je glumica, triput nominirana za [[Oscar]]a.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0000201/|title=Michelle Pfeiffer {{!}} Actress, Producer, Soundtrack|website=IMDb|language=en-US|access-date=3. 12. 2025}}</ref> == Biografija == Rodila se u mjestu [[Santa Ana]], 50&nbsp;km jugoistočno od [[Los Angeles]]a. Ima starijeg brata i dvije mlađe sestre, od kojih je jedna također glumica. Ona je švicarskog i njemačkog porijekla. Maturirala je 1976, a 1978. pobijedila je na izboru za ljepotu. Na filmu se probila tek 1983. Tokom 1980-ih i 1990-ih glumila je u nizu uspješnih filmova. U svojim filmovima često nosi traperice. Udavala se dva puta te ima dvoje djece. Sadašnji muž joj je David E. Kelley. == Ostale aktivnosti == [[Datoteka:Michelle_Pfeiffer_with_Dianne_Feinstein.jpg|mini|Pfeiffer se sastaje sa senatoricom Dianne Feinstein kako bi podržala Zakon o sigurnosti proizvoda za ličnu njegu 2019.]] === Proizvod i sponzorstva === Godine 2005. Pfeiffer je postala zaštitno lice proljetne kampanje Giorgia Armanija, dok ju je dizajner redovno odijevao za javne pojave i nastupe.<ref>{{Citation|title=Hawker, Ven. Alan Fort, (born 23 March 1944), Archdeacon of Malmesbury, 1999–2010, now Archdeacon Emeritus|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u19496|publisher=Oxford University Press|date=2007-12-01|accessdate=2025-12-08}}</ref><ref name="Haskell-2019">{{Cite web|url=https://www.instyle.com/celebrity/michelle-pfeiffer-march-feature|title=Michelle Pfeiffer is Back (as if She Ever Left)|last=Haskell|first=Robert|date=February 7, 2019|website=[[InStyle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406160105/https://www.instyle.com/celebrity/michelle-pfeiffer-march-feature|archive-date=April 6, 2023|access-date=February 7, 2019}}</ref> Godine 2019, lansirala je vlastitu liniju luksuznih parfema nazvane Henry Rose.<ref>{{Cite book|url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.138091|title=Rose bushes, field-grown : sixth list : March 8, 1927 /|date=1927|publisher=Howard Rose Co.,|location=Hemet, Calif. :}}</ref> Radi se o prvoj kolekciji luksuznih parfema koja je istovremeno i certificirana prema normama Cradle to Cradle, te posjeduje EWG verifikaciju. <ref>{{Cite book|url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.135614|title=Rose bushes, winter harvest : third list revised : November 15, 1926 /|date=1926|publisher=Howard Rose Co.,|location=Hemet, California :}}</ref> Godine 2025., Pfeiffer bila glavno lice kampanje modne kuće [[Yves Saint Laurent]] kolekcije Ljeto 2025.<ref>{{Cite journal|last=Honig|first=Michelle|date=2015|title=Yves Saint Laurent, Spring/Summer 1997|url=https://doi.org/10.5040/9781350934429-fpa447|journal=Fashion Photography Archive|doi=10.5040/9781350934429-fpa447}}</ref> === Humanitarni rad === Budući da je deset godina bila pušačica (prestala je 1992) i s obzirom da je njena nećakinja deset godina bolovala od [[Leukemija|leukemije]], Pfeiffer je odlučila dati podršku Američkom društvo za borbu protiv raka.<ref>{{Citation|title=Hawker, Ven. Alan Fort, (born 23 March 1944), Archdeacon of Malmesbury, 1999–2010, now Archdeacon Emeritus|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u19496|publisher=Oxford University Press|date=2007-12-01|accessdate=2025-12-08}}</ref> Osim toga, aktivno podržava i Društvo za zaštitu životinja.<ref name="talk">{{Cite web|url=http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/michelle_pfeiffer_biog/4|title=Michelle Pfeiffer Biography|website=[[TalkTalk Group|Talk Talk]]|publisher=Tiscali UK Limited trading|archive-url=https://web.archive.org/web/20080926071520/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/michelle_pfeiffer_biog/4|archive-date=September 26, 2008|url-status=dead|access-date=October 23, 2008|quote=Michelle, renowned as the most beautiful actress in the world.}}</ref> Godine 2016. prisustvovala je gala večeri Healthy Child Healthy World u [[Los Angeles|Los Angelesu]], događaju namijenjenom ljudima koji vode organizacije za zdravlje djece i okoliša.<ref>{{Cite web|url=https://www.instyle.com/celebrity/michele-pfeiffer-then-and-now|title=Michelle Pfeiffer: Then and Now|website=InStyle|access-date=March 23, 2019}}</ref> U decembru iste godine, Pfeiffer, koja je tada praktikovala [[Veganstvo|vegansku ishranu]], pridružila se glavnom odboru Environmental Working Group, zagovaračke grupe sa sjedištem u [[Washington|Washingtonu]].<ref>{{Cite web|url=https://henryrose.com/pages/about|title=Discover Henry Rose|website=Henry Rose|access-date=2022-11-22}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Tcmdb name}} * {{Instagram}} * {{Rotten Tomatoes person}} * {{Discogs artist}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Američke filmske glumice]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Santa Ana (Kalifornija)]] ms0ojzw0up5wjd5ynslkd1xea9bu18o Horizontalna ćelija mrežnjače 0 468863 3935871 3927638 2026-10-16T13:45:13Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935871 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Ime = Vodoravna ćelija | image = Gray882.png | caption = Ravan mrežnjačnih [[neuron]]a of |location = [[Mrežnjača]] | system = [[Čulo vida]] |neurotransmitter = |morphology = |afferents = |efferents = }} '''Vodoravne ćelije''' su bočno međusobno povezani neuroni koji imaju ćelijska tijela u [[unutrašnji jezgarni sloj|unutrašnjem jezgarnom sloju]] [[mrežnjača|mrežnjače]] očiju [[kičmenjaci|kičmenjaka]]. Pomažu integraciju i reguliraciju ulaza iz više [[fotoreceptotrska ćelija|fotoreceptorskih ćelija]]. Smatra se da su među horizontalne ćelije odgovorne za povećavanje kontrasta putem [[bočna inhibicija|bočne inhibicije]] i prilagođavanja i svijetlim i prigušenim [[svetlo]]snim uslovima. Vodoravne ćelije pružaju inhibitornu [[povratna sprega|povratnu spregu]] fotoreceptorima štapića i čepića.<ref name = "Masland 2012">{{cite journal |last=Masland |first=RH |title=The neuronal organization of the retina |journal=Neuron |volume=76 |issue=2 |pages=266–280 |year=2012 |pmid=23083731 |doi=10.1016/j.neuron.2012.10.002 |pmc=3714606}}</ref><ref name = "Demb Singer 2015">{{cite journal | vauthors = Demb JB, Singer JH | title = Functional Circuitry of the Retina | journal = Annu Rev Vis Sci | volume = 1 | issue = | pages = 263–289 | date = novembar 2015 | pmid = 28532365 | pmc = 5749398 | doi = 10.1146/annurev-vision-082114-035334 }}</ref> Smatra se da su važni za antagonističko djelovanje središnjeg okruženja [[receptivno polje|receptivnog polja]] mnogih vrsta [[ganglijska ćelija mrežnjače|ganglijskih ćelija mrežnjače]].<ref>{{Cite journal|last=Chaya|first=Taro|last2=Matsumoto|first2=Akihiro|last3=Sugita|first3=Yuko|last4=Watanabe|first4=Satoshi|last5=Kuwahara|first5=Ryusuke|last6=Tachibana|first6=Masao|last7=Furukawa|first7=Takahisa|date=17. 7. 2017|title=Versatile functional roles of horizontal cells in the retinal circuit|url=https://www.nature.com/articles/s41598-017-05543-2|journal=Scientific Reports|language=en|volume=7|issue=1|pages=1–15|doi=10.1038/s41598-017-05543-2|issn=2045-2322|doi-access=free}}</ref> Ostali neuroni mrežnjače uključuju [[fotoreceptorske ćelije]], [[mrenjačne bipolarne ćelije|bipolarne ćelije]], [[amakrine ćelije]] i ganglijske ćelije mrežnjače. == Struktura == Ovisno o vrsti, obično postoje jedna ili dvije klase vodoravnih ćelija, a ponekad se predlaže i treći tip.<ref name = "Masland 2012" /><ref name = "Demb Singer 2015" /> Vodoravne ćelije se pružaju preko fotoreceptora i sumiraju ulaze prije sinapsiranja na fotoreceptorske ćelije.<ref name = "Masland 2012" /><ref name = "Demb Singer 2015" /> Također mogu sinapsirati na bipolarne ćelije, ali to ostaje neizvjesno.<ref name = "Masland 2012" /><ref name="Thoreson Mangel 2012">{{cite journal | vauthors = Thoreson WB, Mangel SC | title = Lateral interactions in the outer retina | journal = Prog Retin Eye Res | volume = 31 | issue = 5 | pages = 407–41 | date = septembar 2012 | pmid = 22580106 | pmc = 3401171 | doi = 10.1016/j.preteyeres.2012.04.003 }}</ref> Veća je [[gustina broja|gustina]] horizontalnih ćelija prema centralnom području mrežnjače. U [[mačka|mačaka]] je uočeno da vodoravne ćelije tipa A imaju gustinu od 225 ćelija/mm<sup>2</sup> blizu centra mrežnjače i 120 ćelija/mm<sup>2</sup>u periferiji mrežnjače.<ref name="WR78">{{cite journal | vauthors = Wässle H, Riemann HJ | title = The mosaic of nerve cells in the mammalian retina | journal = Proc. R. Soc. Lond. B Biol. Sci. | volume = 200 | issue = 1141 | pages = 441–61 | date = mart 1978 | pmid = 26058 | doi = 10.1098/rspb.1978.0026 }}</ref> Vodoravne i druge mrežnjačne ćelije rjeđe su u blizini susjeda istog podtipa nego što bi se slučajno pojavile, što rezultira 'zonama isključenja' koje ih razdvajaju. [[Mrežnjačni mozaik|Mozaik]] aranžmani pružaju mehanizam za ravnomjernu distribuciju svakog tipa ćelija po mrežnjači, osiguravajući da svi dijelovi vidnog polja imaju pristup cijelom skupu elemenata obrade.<ref name = "WR78"/> [[MEGF10]] i [[MEGF11]] transmembranski proteini imaju presudnu ulogu u stvaranju mozaika vodoravnih ćelija i [[zvjezdasta amakrina ćelija]] kod [[miš]]eva.<ref>{{cite journal|last=Kay|first=JN |last2=Chu |first2= MW |last3=Sanes |first3=JR |title=MEGF10 and MEGF11 mediate homotypic interactions required for mosaic spacing of retinal neurons|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-03-22_483_7390/page/465|journal=Nature|year=2012|doi=10.1038/nature10877|pmid=22407321|volume=483|issue=7390 |pages=465–9 |pmc=3310952}}</ref> == Funkcija == Vodoravne ćelije se [[Depolarizacija|depolariziraju]] oslobađanjem [[Glutaminska kiselina|glutamata]] iz fotoreceptora, što se događa u odsustvu svjetlosti. Depolarizacija horizontalne ćelije dovodi do [[Hiperpolarizacija (biologija)|hiperpolarizacije]] u blizini fotoreceptora. Suprotno tome, u svjetlu fotoreceptor oslobađa manje glutamata, koji hiperpolarizira horizontalnu ćeliju, što dovodi do depolarizacije obližnjih fotoreceptora. Dakle, vodoravne ćelije pružaju [[povratna sprega|negativne povratne informacije]] fotoreceptorima. Umjereno veliko bočno širenje i spajanje horizontalnih ćelija pomoću [[međućelijske veze|spojeva praznina]], mjeri prosječni nivo osvjetljenja koji pada na područje površine mrežnjače, a koje vodoravne ćelije oduzimaju proporcionalnu vrijednost od izlaza fotoreceptora do slanja ulaznih signala u unutrašnji mrežni krug u svom opsegu djelovanja.<ref name = "Masland 2012"/> Također su jedna od dvije skupine inhibitornih interneurona koji doprinose okruženju mrežničnih ganglijskih ćelija:<ref name = " Demb Singer 2015"/> '''Osvjetljenje <math>\to</math>centriranje hiperpolarizacije fotoreceptora <math>\to </math> vodoravna hiperpolarizacija ćelija <math>\to</math> Depolarizacija okružujućeg fotoreceptora''' Tačan mehanizam kojim depolarizacija vodoravnih ćelija hiperpolarizira fotoreceptore je neizvjestan. Iako sadrže [[gama-aminobuterna kiselina|GABA]], glavni mehanizmi pomoću kojih inhibiraju čuniće vjerojatno ne uključuju oslobađanje GABA od vodoravnihnih čunićnih ćelija na čuniće :<ref name = "Demb Singer 2015" /> '''Iluminaciia <math>\to</math> centar hiperpolarizacije<math>\to</math> hiperpolarizacija vodoravne ćelije <math>\to</math>depolarizacija oko receptora''' Tačan mehanizam kojim depolarizacija vodorsvnih ćelija hiperpolarizira fotoreceptore je neizvjestan. Iako sadrže [[gama-aminobuterna kiselina|GABA]], glavni mehanizmi pomoću kojih inhibiraju čunićee vjerojatno ne uključuju oslobađanje GABA iz horizontalnih ćelija na čunaste.<ref name="Thoreson Mangel 2012" /><ref name="pmid9068848">{{cite journal | vauthors = Verweij J, Kamermans M, Spekreijse H | title = Horizontal cells feed back to cones by shifting the cone calcium-current activation range | url = https://archive.org/details/sim_vision-research_1996-12_36_24/page/3943 | journal = Vision Res. | volume = 36 | issue = 24 | pages = 3943–53 | date = decembar 1996 | pmid = 9068848 | doi = 10.1016/S0042-6989(96)00142-3 }}</ref><ref name="pmid14614083">{{cite journal | vauthors = Verweij J, Hornstein EP, Schnapf JL | title = Surround antagonism in macaque cone photoreceptors | journal = J. Neurosci. | volume = 23 | issue = 32 | pages = 10249–57 | date = novembar 2003 | pmid = 14614083 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.23-32-10249.2003 | doi-access = free }}</ref> Dva mehanizma koja se međusobno ne isključuju vjerovatno doprinose inhibiciji vodoravnih ćelija i ćelija oslobađanja glutamata. Oba postulirana mehanizma ovise o zaštićenom okruženju, koje pružaju invaginirajuće sinapse koje horizontalne ćelije stvaraju na čunastim.<ref name="Thoreson Mangel 2012" /><ref>{{cite journal | author = Barnes S | date = Dec 2003 | title = Center-surround antagonism mediated by proton signaling at the cone photoreceptor synapse | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-general-physiology_2003-12_122_6/page/653| journal = J Gen Physiol | volume = 122 | issue = 6| pages = 653–6 | doi=10.1085/jgp.200308947| pmid = 14610023 | pmc = 2229589}}</ref> Prvopostulirani mehanizam je vrlo brz efaptički proces koji nema sinapsno kašnjenje, što ga čini jednom od najbržih poznatih inhibcijskih sinapsi.<ref name="Thoreson Mangel 2012" /><ref name="pmid11349152">{{cite journal | vauthors = Kamermans M, Fahrenfort I, Schultz K, Janssen-Bienhold U, Sjoerdsma T, Weiler R | title = Hemichannel-mediated inhibition in the outer retina | url = https://archive.org/details/sim_science_2001-05-11_292_5519/page/1178 | journal = Science | volume = 292 | issue = 5519 | pages = 1178–80 | date = maj 2001 | pmid = 11349152 | doi = 10.1126/science.1060101 }}</ref><ref name = "Vroman et al 2014">{{cite journal | vauthors = Vroman R, Klaassen LJ, Howlett MH, Cenedese V, Klooster J, Sjoerdsma T, Kamermans M | title = Extracellular ATP hydrolysis inhibits synaptic transmission by increasing ph buffering in the synaptic cleft | journal = PLoS Biol. | volume = 12 | issue = 5 | pages = e1001864 | date = maj 2014 | pmid = 24844296 | pmc = 4028192 | doi = 10.1371/journal.pbio.1001864 }}</ref> > Drugi postulirani mehanizam je relativno spor, s vremenskom konstantom od oko 200 ms i ovisi o oslobađanju [[ATP]]-a, putem paneksin 1 kanala smještenih na vodoravnim ćelijskim [[dendrit]]ima koji invagiraju u sinapsni terminal čepića. Ekto-ATPaza NTPDaza1 hidrolizira vanćelijski ATP u [[AMP]], fosfatne grupe i protone. Fosfatne grupe i protoni formiraju pH pufer sa pKa od 7,2, koji održava pH u sinapsnoj pukotini relativno kiselim. To inhibira kanale Ca<sup>2+</sup> čepića i posljedično smanjuje oslobađanje glutamata u čunićima.<ref name="Thoreson Mangel 2012" /><ref name = "Vroman et al 2014" /><ref name="pmid14610018">{{cite journal | vauthors = Hirasawa H, Kaneko A | title = pH changes in the invaginating synaptic cleft mediate feedback from horizontal cells to cone photoreceptors by modulating Ca2+ channels | journal = J. Gen. Physiol. | volume = 122 | issue = 6 | pages = 657–71 | date = decembar 2003 | pmid = 14610018 | pmc = 2229595 | doi = 10.1085/jgp.200308863 }}</ref><ref name="pmid15843613">{{cite journal | vauthors = Vessey JP, Stratis AK, Daniels BA, Da Silva N, Jonz MG, Lalonde MR, Baldridge WH, Barnes S | title = Proton-mediated feedback inhibition of presynaptic calcium channels at the cone photoreceptor synapse | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2005-04-20_25_16/page/n133 | journal = J. Neurosci. | volume = 25 | issue = 16 | pages = 4108–17 | date = april 2005 | pmid = 15843613 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.5253-04.2005 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid18184788">{{cite journal | vauthors = Davenport CM, Detwiler PB, Dacey DM | title = Effects of pH buffering on horizontal and ganglion cell light responses in primate retina: evidence for the proton hypothesis of surround formation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2008-01-09_28_2/page/456 | journal = J. Neurosci. | volume = 28 | issue = 2 | pages = 456–64 | date = januar 2008 | pmid = 18184788 | pmc = 3057190 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2735-07.2008 }}</ref> Smatra se da je [[antagonizam centralnog okruženja]] bipolarnih ćelija naslijeđen od čunića. Međutim, kada se snimaju dijelovi čunića koji su udaljeni od jihovih terminala, koji se sinapsiraju na bipolarne ćelije, čini se da je antagonizam centralnog okruženja manje pouzdan u čunićima nego u bipolarnim ćelijama. Kako se invaginirajuće sinapse iz horizontalnih ćelija izrađuju na terminalima kčunića, smatra se da je njihov antagonizam u središnjem okruženju pouzdanije prisutan u terminalima čunića.<ref name="pmid3012877">{{cite journal | vauthors = Byzov AL, Shura-Bura TM | title = Electrical feedback mechanism in the processing of signals in the outer plexiform layer of the retina | url = https://archive.org/details/sim_vision-research_1986_26_1/page/33 | journal = Vision Res. | volume = 26 | issue = 1 | pages = 33–44 | date = 1986 | pmid = 3012877 | doi = 10.1016/0042-6989(86)90069-6 }}</ref> ==Također pogledajte== *[[Fotoreceptorska ćelija]] *[[Amakrine ćelije]] *[[Mrežnjača]] == References == {{refspisak}} == Dopunska literatutura == * {{cite journal |last=Masland |first=RH |title=The neuronal organization of the retina |journal=Neuron |volume=76 |issue=2 |pages=266–280 |year=2012 |pmid=23083731 |doi=10.1016/j.neuron.2012.10.002 |pmc=3714606}} == Vanjski linkovi == *[http://webvision.med.utah.edu/book/part-ii-anatomy-and-physiology-of-the-retina/horizontal-cells/#horizontal Webvision: Horizontal Cell] {{anatomija oka}} [[Kategorija:Ljudske ćelije]] [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Oko]] [[Kategorija:Čula]] [[Kategorija:Oftalmologija]] [[Kategorija:Anatomija čovjeka]] [[Kategorija:Anatomija životinja]] jygbrfe38wvh1jfyyn5k4fisregmnju Alfred Freddy Krupa 0 470506 3936052 3885141 2026-10-16T21:33:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936052 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} {{Infokutija likovni umjetnik | ime =Alfred Freddy Krupa | slika =Alfred freddy krupa-1541323687.jpg | datum_rođenja =14. juni 1971. | mjesto_rođenja =[[Karlovac]] | država za kategoriju = HR | nacionalnost = | obrazovanje =Akademija likovnih umjetnosti u Zagrebu, Tokyo Gakugei University | supružnik =Ljiljana Krupa | djeca =Gabriel Alfred Krupa, Eleonora Krupa | period =suvremena umjetnost | vrsta_umjetnosti =slikarstvo, crtež, teorija umjetnosti | pokret =New Ink Art (Moderno slikarstvo tušem) | utjecali =Alfred Krupa st. }} [[File:The tree on the riverbank.jpg|thumb|Drvo na obali rijeke]] '''Alfred Freddy Krupa''' (Krūppa) ([[Karlovac]], 14. juni 1971) hrvatski je akademski [[slikar]]<ref>https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=krupa&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500355803</ref> i profesor<ref>Karlovački leksikon (strana 241., Školska Knjiga and Edicija Leksikon, 2008.</ref><ref>https://catalog.princeton.edu/catalog/9964370</ref>. Od listopada 2020. godine, sa Indeksom povijesne popularnosti (HPI) [[Massachusetts Institute of Technology]]<ref>Yu, A. Z., et al. (2016). Pantheon 1.0, a manually verified dataset of globally famous biographies. Scientific Data 2:150075. doi: 10.1038/sdata.2015.75</ref> od 47,05, Alfred Freddy Krupa je 80. najpoznatiji živi slikar<ref>https://pantheon.world/profile/occupation/painter/</ref>, 5. najpoznatiji hrvatski slikar i najpoznatiji živi hrvatski slikar<ref>https://pantheon.world/profile/person/Alfred_Freddy_Krupa</ref>. == Biografija== === Formiranje i školovanje === Alfred Krupa odrastao je u umetničkoj porodici svog dede<ref>http://www.rodoslovlje.hr/istaknuta-vijest/prilozi-citatelja-hildegard-marie-ili-zatvorenica-broj-9772-zrtva-paljenica-obitelji-kruppa</ref> i prvog mentora akademskog slikara Alfreda Krupe starijeg (Alfred Joseph Krūppa 1915. Mikolow, [[Poljska]] - 1989., Karlovac, Jugoslavija)<ref>{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=10684 |title=Arhivirana kopija |access-date=16. 12. 2020 |archive-date=3. 2. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203095327/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=10684 |url-status=dead }}</ref><ref>https://kaportal.net.hr/aktualno/3685087/karetrovizor-americki-novinari-s-ironijom-kazu-kako-su-ljudi-prije-hodali-po-mjesecu-nego-imali-kofer-s-kotacima-no-to-nije-bas-tocno-davno-prije-izmislio-ga-je-karlovacki-slikar-krupa/</ref>. Veći dio svog života proveo je u rodnom mjestu generacija svoje porodice, palači austrougarskog industrijalca Maxa Heinricha u Karlovcu [[Slikarstvo]] je diplomirao 1995. godine na Akademiji likovnih umjetnosti u Zagrebu (ALU)<ref>{{Cite web |url=http://www.alu.unizg.hr/alu/cms/front_content.php?idcat=144 |title=Arhivirana kopija |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926165912/http://www.alu.unizg.hr/alu/cms/front_content.php?idcat=144 |archive-date=26. 9. 2020 |access-date=16. 12. 2020 |url-status=dead}}</ref>, nakon čega je godinu dana studirao na [[Sveučilište u Zagrebu|Filozofskom fakultetu u Zagrebu]] na postdiplomskom znanstvenom studiju povijesti umjetnosti. Godine 1998. postao je prvi hrvatski slikar koji je dobio stipendiju [[Japan|japanske vlade]], a nekoliko je mjeseci proveo [[Istraživanje|istražujući]] japansko slikarstvo na tokijskom sveučilištu Gakugei ([[Tokio|Tokyo]] Gakugei University)<ref>{{Cite web |url=https://www.widewalls.ch/magazine/alfred-freddy-krupa-exhibition-vjekoslav-karas-gallery |title=Arhivirana kopija |access-date=16. 12. 2020 |archive-date=4. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304191120/https://www.widewalls.ch/magazine/alfred-freddy-krupa-exhibition-vjekoslav-karas-gallery |url-status=dead }}</ref>. === Boravak u Sarajevu === Krupa<ref>https://www.oslobodjenje.ba/dosjei/intervjui/alfred-freddy-krupa-predodreden-za-slikanje-akvarela-351115</ref> dolazi u Sarajevo na poziv [[Ibrahim Spahić|Ibrahima Spahića]], gdje mu je u sklopu međunarodnog umjetničkog [[festival]]a "[[Sarajevska zima]] 2016, "Duša grada - duša umjetnika"  organizirana samostalna izložba pod nazivom  "Evropsko moderno slikarstvo tušem" u Galeriji Preporod<ref>https://www.source.ba/clanak/Cooltura/397329/Na-Festivalu-Sarajevska-zima-veceras-dvije-izlozbe</ref> === Značajke umjetničkog rada === Alfreda Freddyja Krupu opsežno je istraživao The Allgemeines Kunstlerlexikon (AKL) - Svjetski biografski rječnik umjetnika<ref>https://arcade.nyarc.org/record=b941522~S8</ref>. AKL u svom članku piše o umjetniku: ''U svom manifestu (New Ink Art Manifesto, 1996., publ. 2019.) Krupa opisuje svoje slikarstvo tušem kao interpretaciju zapadnjačke moderne umjetnosti sredstvima istočnoazijske tehnike tuša, kao kombinaciju suvremenog slikarstva i tradicionalne kinesko-japanske [[Kaligrafija|kaligrafije]]. S tim u vezi, smatra se vodećim predstavnikom modernog evropskog slikarstva tušem''<ref>S. Stolz, 20.12.2019, The Allgemeines Kunstlerlexikon - World Biographical Dictionary of Artists ONLINE</ref><ref>https://monoskop.org/Alfred_Freddy_Krupa</ref> Krupa je također poznat i po svojim radovima iz područja teorije umjetnosti i likovne pedagodije<ref>https://www.oslobodjenje.ba/o2/kultura/objavljena-knjiga-tekstovi-alfreda-f-krupe-392612</ref><ref>{{Cite web |url=https://povcast.hr/jedini-ne-azijac-u-top-10-svjetskih-slikara-tusem-afred-f-krupa-objavio-dopunjeno-hrvatsko-izdanje-zbirke-mislite-think/ |title=Arhivirana kopija |access-date=16. 12. 2020 |archive-date=18. 12. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218194739/https://povcast.hr/jedini-ne-azijac-u-top-10-svjetskih-slikara-tusem-afred-f-krupa-objavio-dopunjeno-hrvatsko-izdanje-zbirke-mislite-think/ |url-status=dead }}</ref> === Nagrade, odlikovanja i priznanja === Nepotpuna lista<ref>https://www.croatiaweek.com/us-president-awards-croatian-artist-with-lifetime-achievement-award/</ref><ref>https://www.singulart.com/en/artist/alfred-freddy-krupa-3663</ref><ref>https://hdlu-zagreb.hr/2016/11/11/alfredu-f-krupi-dodijeljena-je-diploma-pocasnog-akademika-drustvenih-znanosti/</ref><ref>https://kaportal.net.hr/aktualno/vijesti/3703561/alfredu-freddyju-krupi-godisnja-nagrada-hrvatskog-drustva-likovnih-umjetnika-priznanje-dobio-brazilu/</ref>: *Dobitnik glavne nagrade / decembar / (umjetnička nagrada, TheArtList, [[Dallas]], SAD, 2019.) *Najbolji umjetnik današnjice (umjetnička nagrada, Art Market Magazine - Tel Aviv, [[Izrael]], 2019.) *1. nagrada (umjetnička nagrada, Inkston - Šangaj, Kina, 2018.) *Počasna nagrada (umjetnička nagrada, IWS - [[Pakistan]], 2018.) *Godišnja nagrada Hrvatskog društva likovnih umjetnika Zagreb za 2016. godinu (umjetnička nagrada, HDLU Zagreb - Hrvatska, 2017.) *Nagrada za životno djelo (državna volonterska nagrada SAD-a, Bijela kuća - predsjednik Sjedinjenih Američkih Država [[Barack Obama]], 2016.) *H.E. Viteški veliki križ Kraljevskog reda krune Ruande (državna nagrada, Kralj Kigeli V od Ruande, 2016.) *Medalja Maršal Trompowsky (državna nagrada Brazila, Instituto dos Docentes do Magistério Militar do Mato Grosso do Sul, 2016.) *Vanredni [[akademik]] društvenih nauka AcIASS (društveno priznanje, International Academy of Social Sciences, Miami/Albany, SAD, 2016.) *Top 20 slikara akvarela (umjetnička nagrada, Međunarodni festival akvarela - Taste of Tirana, Albanija, 2016.) *Počasno priznanje (umjetnička nagrada, 1. međunarodni bijenale akvarela - [[Budimpešta]], Mađarska, 2016.) *Posebna nagrada savjetnika (umjetnička nagrada, Međunarodno društvo za kinesku kaligrafsku umjetnost i slikanje tušem (ICCPS) Kina, 2013.) ==Reference== {{refspisak}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Krupa, Alfred Freddy}} [[Kategorija:Hrvatski slikari]] dmwglvn7ws2o8w4dz7chclgtzopnih5 Akna 0 471565 3936034 3931750 2026-10-16T20:52:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936034 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | ime = Akna<br>(''acne vulgaris'') |slika = Acne vulgaris on a very oily skin.jpg |opis_slike = ''Acne vulgaris'' kod 18-godišnjeg muškarca u [[pubertet]]u | DiseasesDB = 10765 | ICD10 = {{ICD10|L|70|0|l|60}} | ICD9 = {{ICD9|706.1}} | eMedicineSubj = derm | eMedicineTopic = 2 | MedlinePlus = 000873 | MeshID = D000152 | field = [[Dermatologija]] | symptoms = [[comedo|Blackheads, whiteheads]], [[pimple]]s, oily skin, [[scar]]ring<ref name=Vary2015/><ref name=Bhate2013/> | complications = [[anxiety (mood)|Anxiety]], reduced [[self-esteem]], [[clinical depression|depression]], [[suicidal ideations|thoughts of suicide]]<ref name=Barnes2012/><ref name=Goodman2006/> | onset = [[Pubertet]]<ref name=NEJM2005/> | duration = | causes = | risks = [[Genetika]]<ref name=Bhate2013/> | diagnosis = | differential = [[Folikulitis]], [[rosacea]], [[hidradenitis suppurativa]], [[miliaria]]<ref>{{cite book |last1=Kahan |first1=Scott |title=In a Page: Medicine|date=2008|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9780781770354|page=412|url=https://books.google.com/books?id=46wpAUhUHjMC&pg=PA412|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906210844/https://books.google.com/books?id=46wpAUhUHjMC&pg=PA412|archive-date=6. 9. 2017}}</ref> | prevention = | treatment = Lifestyle changes, medications, medical procedures<ref name=Mahmood2014/><ref name=Titus2012/> | medication = [[Azelaična kiselina]], [[benzoil-peroksid]], [[salicilna kiselina]], [[antibiotici]], [[kontracepcija|pilule za kontrolu rađanja]], [[izotretinoin]]<ref name=Titus2012/> | prognozs = | učestalost = 633 milionas pogođenih u (2015)<ref name=GBD2015Pre/> | deaths = }} '''Akne''', poznate i kao ''acne vulgaris'', je dugoročna promjena [[koža|kože]], koja se javlja kada [[keratinocit|mrtve ćelije]] i [[sebum|ulje iz kože]] začepe [[dlakin folikul|dlakine folikule]].<ref name="Aslam2015">{{cite journal | vauthors = Aslam I, Fleischer A, Feldman S | title = Emerging drugs for the treatment of acne | journal = Expert Opinion on Emerging Drugs | volume = 20 | issue = 1 | pages = 91–101 | date = mart 2015 | pmid = 25474485 | doi = 10.1517/14728214.2015.990373| type = Review }}</ref> Tipske karakteristike stanja uključuju mitesere ili bijele tačke, [[bubuljica|bubuljice]], masnu kožu i mogući prstenasti [[ožiljak]].<ref name="Vary2015">{{cite journal | vauthors = Vary JC | title = Selected Disorders of Skin Appendages--Acne, Alopecia, Hyperhidrosis | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 99 | issue = 6 | pages = 1195–211 | date = novembar 2015 | pmid = 26476248 | doi = 10.1016/j.mcna.2015.07.003 | type = Review }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tuchayi SM, Makrantonaki E, Ganceviciene R, Dessinioti C, Feldman SR, Zouboulis CC | title = Acne vulgaris | journal = Nature Reviews. Disease Primers | volume = 1 | pages = 15033 | date = septembar 2015 | pmid = 27227877 | doi = 10.1038/nrdp.2015.33}}</ref> Prvenstveno pogađaju kožu s relativno velikim brojem [[lojna žlijezdas|uljnih žlijezda]], uključujući lice, gornji dio grudi i leđa.<ref name="women">{{cite web|url=https://www.womenshealth.gov/files/assets/docs/fact-sheets/acne.pdf|title=Frequently Asked Questions: Acne|date=juli 2009|publisher=U.S. Department of Health and Human Services, Office of Public Health and Science, Office on Women's Health|access-date=30. 7. 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161210141821/https://www.womenshealth.gov/files/assets/docs/fact-sheets/acne.pdf|archive-date=10. 12. 2016}}</ref> Rezultirajući izgled može dovesti do [[anksioznost]]i, smanjenog [[samopoštovanje|samopoštovanja]] i, u ekstremnim slučajevima, [[klinička depresija|depresija]] ili čak i [[samoubistvo|pomisli o samoubistvu]].<ref name="Barnes2012">{{cite journal | vauthors = Barnes LE, Levender MM, Fleischer AB, Feldman SR | title = Quality of life measures for acne patients | journal = Dermatologic Clinics | volume = 30 | issue = 2 | pages = 293–300, ix | date = april 2012 | pmid = 22284143 | doi = 10.1016/j.det.2011.11.001 | type = Review }}</ref><ref name="Goodman2006">{{cite journal | vauthors = Goodman G | title = Acne and acne scarring - the case for active and early intervention | journal = Australian Family Physician | volume = 35 | issue = 7 | pages = 503–4 | date = juli 2006 | pmid = 16820822 | url = http://www.racgp.org.au/afp/200607/8194 | url-status = live | type = Review | archive-url = https://web.archive.org/web/20130421103732/http://www.racgp.org.au/afp/200607/8194 | archive-date = 21. 4. 2013 }}</ref> [[Datoteka:AcneVulgarisUSMIL.jpg|thumb|desno|200px|Različite vrste akni:<br />1 - Cistične akne na licu,<br />2 - Akne na trbuhu,<br />3 - Akne na grudima i ramenima]] Ovo stanje obično nastaje tokom [[pubertet]]a, i naročito je zastupljeno u populaciji zapadnih zemalja, što se objašnjava većom genetićkom predisponiranošću. Akne su pojavni oblik pretjeranog odgovora lojnih žlezdi na uobičajene nivoe muškog [[hormon]]a [[testosteron]]a. Kod većine ljudi ovaj prenaglašeni odgovor nestaje tokom i oko dvadesete godine kada akne nestaju ili se u najmanju ruku povlače, djelimično bilo privremeno. Međutim, ne postoji način pomoću koga se može pouzdano predvidjeti koliko dugo će opstati, a kod nekih osoba one se zadržavaju decenijama i opstaju u tridesetim i četrdesetim godinama, ponekad i kasnije. Akne pogađaju veliki procenat populacije u nekom od životnih razdoblja. Sam izraz ''akne'' potiče iz nekorektno preuzetog grčkog izraza ''άκμή'' (akme, u smislu osipa kože) koji se sreće u spisima [[Etius Emideus|Etiusa Emideusa]]. == Simptomi == {{multiple image |direction=vertical |align=right |image1=Cysticacne.JPG |caption1=Teški slučaj čvorastih akni |image2=Backacne.JPG |caption2=Čvorovi akni na leđima |alt2=A photograph of a human back with nodular acne }} Najuobičajeniji oblik akni je poznat pod nazivom "acne vulgaris" (obična akna) Prekomjerno lučenje loja iz [[lojna žlijezda|lojnih žlijezda]] djeluje u sprezi sa začepljenjem njihovih kanala kroz koji se loj, kod zdrave kože, normalno oslobađa. U nekim slučajevima može doći i do poremećaja procesa izumiranja ćelija u površinskim podslojevima kože koji izazivaju prekomjerno perutanje kože, čiji mikrokomadići mogu ući u kanal pore lojne žlijezde i tako fizički omesti normalno oslobađanje loja. Tada se lojne izlučevine nakupljaju u koži, u unutrašnjosti blokiranog kanala, stvarajući povoljne uslove za rast bakterije ''[[Propionibacterium acnes]]'', koja se i inače nalazi u koži ali se pod ovim uslovima nekontrolirano razmnožava. Kao reakcija, u koži se pokreću upalni procesi, koji stvaraju vidljivi znak na površini kože. Najpogođenije regije obično su [[lice]], [[grudi]], [[leđa]], [[rame]]na i [[nadlaktica|nadlaktice]]. Tipske povrede ili rane, uzrokovane aknama su: [[komedo]]i, [[papula|papule]], [[pustula|pustule]], [[nodul]]e i upalne [[ciste]]. One su u većoj mjeri upalni oblici ispupčenja rumene boje koja su ispunjena gnojem. Neupaljene lojne žlijezde, tačnije epidermoidne ciste, pojavljuju se ili zajedno s aknama ili samostalno, ali nisu redovno prisutne. Nakon nestanka rana izazvanih aknama, mogu ostati mali ožiljci koji mogu biti i neuočljivi golim okom. ==Patofiziologija== [[slika:Comedo.png|thumb|upright=1.3|Pojednostavljeni prikaz stvaranja komedona od akni]] [[slika:Blausen 0811 SkinPores.png|thumb|upright=1.3|Anatomija folikula dlake koja pokazuje zdrav folikul dlake (lijevo), bijelu glavu ili zatvoreni komedo (srednja slika) i miteser ili otvoreni komedo (slika desno)]] [[slika:Acne Pathogenesis Medscape.png|thumb|400px|Dijagram toka patološkog slijeda događaja koji vode do stvaranja akni]] ''Acne vulgaris'' su hronična kožna bolest pilolojnik jedinica i razvijaju se zbog začepljenja na koži [[dlakin folikul|folikula dlake]]. Ove blokade nastaju kao rezultat sljedeća četiri abnormalna procesa: povećana proizvodnja masnog [[sebum]]a (pod uticajem [[androgen]]a), [[Hiperkeratinizacija|prekomjerno taloženje proteina]] [[keratin]]a, što dovodi do stvaranja komeda, kolonizacije folikula bakterijama ''Cutibacterium acnes'' (''C. acnes'') i lokalno oslobađanje proupalnih hemikalija u koži.<ref name=Simonart2013>{{cite journal | vauthors = Simonart T | title = Immunotherapy for acne vulgaris: current status and future directions | journal = American Journal of Clinical Dermatology | volume = 14 | issue = 6 | pages = 429–35 | date = decembar 2013 | pmid = 24019180 | doi = 10.1007/s40257-013-0042-8| type = Review }}</ref> Najranija patološka promjena je stvaranje čepa ([[miteser|mikrokomedon]]), koji je prvenstveno podstaknut prekomjernim rastom, razmnožavanjem i nakupljanjem [[keratinocit]]nih ćelija kože u folikulu dlake. U zdravoj koži njene odumrle ćelije izlaze na površinu i zatim iz pora folikula dlake. Kod ljudi s aknama, povećana proizvodnja masnog sebuma uzrokuje da se mrtve ćelije kože drže szajedno. Nakupljanje ostataka mrtvih ćelija kože i masnog sebuma blokira pore dlakinih folikula, stvarajući tako mikrokomedon. ''C. akne'' stvaraju [[biofilm]] unutar folikula dlake pogoršavaju ovaj proces. Ako je mikrokomedon površan unutar folikula dlake, pigment kože [[melanin]] je izložen zraku, što rezultira njegovim [[oksidacija|oksidacijom]] i potamni (poznat kao miteser ili otvoreni komedo). Nasuprot tome, ako se mikrokomedon javlja duboko u folikulu dlake, to uzrokuje stvaranje bjeline (poznate kao zatvoreni komedo). Glavni hormonski pokretač stvaranja masnogsebuma u koži je [[dihidrotestosteron]]. Drugi androgeni hormon odgovoran za povećanu aktivnost lojnih žlijezda je [[Dehidroepiandrosteron|DHEA-S]]. [[Nadbubrežne žlijezde]] luče veće količine DHEA-S tokom [[adrenarha|adrenarhe]] (faza [[pubertet]]a), a to dovodi do povećanja proizvodnje sebuma. U kožnom okruženju bogatom sebumom, prirodna i uglavnom [[komensal]]ne bakterije kože ''C. akne'' lahko rastu i mogu izazvati [[upala|upalu]] unutar i oko folikula, uslijed aktiviranja [[imunski sistem|urođenog imunskog sistema]]. ''C. akne'' pokreću upalu kože kod akni, povećavajući proizvodnju nekoliko proupalnih [[citokin|hemijski signala]] (kao što su [[IL-1α]], [[Interleukin 8|IL-8]], [[TNF -α]] i LTB4); IL-1α je bitan za stvaranje komeda.<ref name=Das2014>{{cite journal | vauthors = Das S, Reynolds RV | title = Recent advances in acne pathogenesis: implications for therapy | journal = American Journal of Clinical Dermatology | volume = 15 | issue = 6 | pages = 479–88 | date = decembar 2014 | pmid = 25388823 | doi = 10.1007/s40257-014-0099-z | type = Review }}</ref> == Uzročnici == Uzročnik ili uzročnici akni nisu u potpunosti poznati. Zna se da postoje i nasljedne predispozicije. Nekoliko činilaca je uočeno u proučavanjima procesa vezanih za akne: * [[Hormon]]ska aktivnost, poput [[menstruacija|menstrualnog ciklusa]] i [[pubertet]]a; * [[Stres]], koji pokreće povećano lučenje hormona [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnih žlijezda]] (hormoni stresa); * Hiperaktivnost [[lojna žlijezda|lojnih žlijezda]], koja je uzrokovana, između ostalog, i putem dva prethodno pomenuta dva mehanizma; * Nagomilavanje izumrlih ćelija površinskih kožnih slojeva; * Bakterije u [[lojna žlijezda|porama]], što pokreće alergijske reakcije; * Iritiranje kože ili češanje bilo koje vrste aktivira i pojačava upalne procese; * Upotreba [[anabolički steroidi|anaboličkih steroida]]; * Bilo koji preparati, lijekovi koji sadrže [[halogeni elementi|halogene]] ([[jodid]]i, [[hlorid]]i, [[bromid]]i), [[litij]], [[barbiturati|barbiturate]], ili [[androgen]]e; * Izlaganje visokim razinama spojeva hlora, pogotovo hlornim [[dioksin]]ima, može uzrokovati snažnu i dugotrajnu pojavu akni poznatiju kao ''[[hlorakne]]''; Tradiciojski, pažnja je uglavnom usmjena na hormonski izazvano prekomjerno lučenje loja što je smatrano glavnim uzročnikom ovog poremećaja. Nedavno je veća pažnja posvećena pojavi suženja lojnih kanala jer se ona smatra drugim najvažnijim činiocem u razvoju akni. Abnormalno perutanje ćelija u površinskim podslojevima kože, nenormalno vezanje ćelija unutar [[dlakin folikul|dlakinog folikula]] ("[[hiperkeratinizacija]]") i nagomilavanje vode unutar kože (koje izaziva nadimanje tkiva kože i pritisak na kanale sve do njihovog zatvaranja) su pojave koje su predložene kao važni djetatni mehanizmi. Nekoliko [[hormon]]a je dovedeno u vezu s aknama: [[androgen|muški hormoni]] [[testosteron]], [[dihidrotestosteron]] (DHT) i [[dihidroepiandrosteron|dihidroepiandrosteron sulfat]] (DHEAS), kao i [[insulinoliki faktor rasta 1]] (IGF-I). Osim toga, pokazalo se da je koža koja je sklona aknama otporna prema [[insulin]]u. Razvoj akni u zrelijem dobu je neuobičajen, iako je ovo starosno doba pogodno za drugo oboljenje kože zvanom [[rozacea]], koja ima i sličnan pojavni obrazac. Prave akne kod zrelijih osoba mogu biti pokazatelj i drugih povezanih stanja poput trudnoće ili poremećaja poput [[sindrom policističnih jajnika|sindroma policističnih jajnika]] ili rijetkog [[Kushingov sindrom|Kushingovog sindroma]]. === Zablude o porijeklu akni === Postoje zablude o uzroku akni i o faktorima koje ih ne uzrokuju. Najčešće su: *[[hrana|Dijeta]] i uobičajeni način ishrane. Jedna pogrešna studija navela je na zaključak da [[čokolada]], [[pomfrit]], [[čips]] i [[šećer]], između ostalog, utiču na pojavu akni.<ref name="ChoiceUSA">{{cite web | author=CHOICE - Citizens for Healthy Options In Children's Education | title=Acne Has Nothing to Do with Diet - Wrong! | url=http://www.choiceusa.net/news_articleAcne&Diet11.03.htm | year=2003 | access-date=4. 2. 2021 | archive-date=15. 2. 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090215051730/http://www.choiceusa.net/news_articleAcne%26Diet11.03.htm | url-status=dead }}</ref> Nedavno sprovedeni pregled naučne literature pokazuje da nema argumenata niti u korist niti protiv takvih tvrdnji.<ref name="FamPrac">Magin P, Pond D, Smith W, Watson A "A systematic review of the evidence for 'myths and misconceptions' in acne management: diet, face-washing and sunlight" {{PMID|15644386 }}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=15644386]</ref> Konsenzuz postignut među zdravstvenim radnicima je da pogođeni treba da isprobavaju različite načine ishrane i uzdržavaju se od uzimanja onih namirnica za koje otkriju da utiču na pogoršanje stanja akni.<ref name="AnnAllergy">Fries JH ''Chocolate: a review of published reports of allergic and other deleterious effects, real or presumed'' {{PMID|152075}}. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=152075]</ref> Nedavno proučavanje, sprovedeno nad 47.335 žena otkrilo je pozitivnu epidemiološku pridruženost između konzumiranja, pogotovo obranog, mlijeka i pojave akni.<ref name="JAmAcadDermatol52">Adebamowo CA, Spiegelman D, Danby FW, Frazier AL, Willett WC, Holmes MD "High school dietary dairy intake and teenage acne" {{PMID|15692464}}. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=15644386]</ref> Istraživači iznose hipotezu da ova veza može biti uzrokovana hormonima (poput goveđeg [[insulinoliki faktor rasta 1|IGF-I]]) prisutnog u kravljem mlijeku, ali ovaj podatak nije definitivno potvrđen. Morska hrana, sa druge strane, može sadržati relativno visoke nivoe [[jod]]a, ali vjerovatno nedovoljno da izazove napad akni. Ipak, osobe koje su sklone aknama će izbjegavati ''prekomerno'' konzumiranje namirnica sa visokim sadržajem joda. Također se predlaže postojanje veze između načina ishrane sa visokim sadržajem šećera i akni. Prema ovoj hipotezi, iznenadno odsustvo akni u zemljama koje ne pripadaju zapadnim kulturama može se objasniti njihovim načinom ishrane koji ima niski [[glikemijski indeks]].<ref name="ArchDermatol-Cordain">Loren Cordain, et al. "Acne Vulgaris - A Disease of Western Civilization" Arch Dermatol. 2002;138:1584-1590. [http://archderm.ama-assn.org/cgi/content/abstract/138/12/1584 Observation]</ref> Neophodna su dodatna istraživanja su kako bi se utvrdilo da li smanjen unos namirnica visokog glikemijskog indeksa (poput gaziranih napitaka, slatkiša, bijelog hljeba) može značajno ublažiti akne, mada konzumiranje namirnica visokog glikemijskog indeksa treba svakako svesti na minimum, zbog njihovog uticaja na opće zdravstveno stanje.<ref name="AsiaPacJClinNutr-Smith">Smith R, Mann N, Makelainen H, Braue A, Varigos G ''The effect of short-term altered macronutrient status on acne vulgaris and biochemical markers of insulin sensitivity'' {{PMID|15294556}}. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=15294556] {{Mrtav link}}</ref> * Nedostatak lične [[higijena|higijene]]. Akne nisu uzrokovane nečistoćom. Ova zabluda vjerovatno potiče od činjenice da su u mehanizam nastajanja akni uključene i infekcije. Zapravo, blokada koja stvara akne nastaje duboko unutar kože u uskom kanalu [[dlakin folikul|dlakinog folikula]], iz kojeg ih je nemoguće isprati. Ovi čepovi formiraju se od ćelija i loja. Bakterije koje su uključene u proces su iste te koje su i inače prisutne u koži. Redovno čišćenje kože može ublažiti, ali ne i preduprijediti akne kod određene osobe i veoma su male varijacije u ispoljavanju akni, uzrokovanih varijacijama u higijeni. Sve što prevazilazi veoma pažljivu njegu može zapravo pogoršati povrede i čak podstaći pojavu novih kroz oštećivanje ili presušivanje kože. * [[Seksualni odnos|Seks]]: rašireni su mitovi prema kojima [[masturbacija]] potpomaže pojavu akni i da ih, suprotno njoj, celibat ili [[seksualni odnos]] mogu izliječiti. Ne postoje naučni podaci koji dokazuju utemeljenost bilo koje od ovih tvrdnji. == Liječenje == === Hronologija=== Historijat akni potiče iz najranijih perioda dokumentirane historije. U [[drevni Egipat|drevnom Egiptu]], zabilježeno je da je nekoliko [[faraon]]a patilo od akni. Od [[Antička Grčka|antičkih Grka]] dolazi i engleski izraz ''akne'' (eng. acne, koji u prevodu znači tačka ili vrh). Liječenje akni ima, isto tako, značajnu historiju: * Drevni Rim : kupanje u vreloj, i često sumpornoj, mineralnoj vodi je bilo jedan od nekolicine dostupnih načina lečenja akni. Jedan od najranijih tekstova u kome se pominju problemi sa kožom je ''De Medicina'' koji je napisao [[Aulus Cornelius Celsus]]. * 1800-te: u lijčelju akni, dermatolozi devetnaestog stoljeća upotrebljavali su [[sumpor]]. Vjerovalo se da sumpor isušuje kožu. * 1920-te: upotrebljava se [[benzoil-peroksid]]. * 1930-te: u liječenju tzv. ''bubuljica čednosti''upotrebljavaju se laksativi. * 1950-te: kada su u upotrebu ušli antibiotici, otkriveno je da imaju povoljan uticaj na akne. U početku, davani su oralno. Topijski antibiotici su postali dostupni malo kasnije. * 1960-te: [[Vitamin A]] i [[retin A]] su pokazali djelotvornost u liječenju akni. To je dovelo do razvoja izotretionina koji se tokom 1980-ih u SAD prodavao kao [[Accutane]] i [[Roaccutane]]. * 1990-te: uvedeno je liječenje [[laser]]om. * 2000-te: uvedena je terapija plavim/crvenim svjetlom. Neki stari načini lečenja, poput laksativa, izbačeni su iz upotrebe ali su drugi, poput banjskih tretmana, opstali i postaju sve popularniji. === Dostupni oblici liječenja === Postoji veliki broj proizvoda u prodaji koji se koriste za liječenje akni, od kojih su mnogi bez bilo kakvih klinički dokazanih efekata. Općenito govoreći, uspješno liječenje daje malo vidljivih efekata u toku prve dvije sedmice; potom se akne povlače postepeno tokom približno tri mjeseca, nakon kojih poboljšanje dostiže stanje dalje stagnacije. Liječenja koja obećavaju poboljšanja u roku od dvije sedmice vjerovatno će se na kraju pokazati kao razočaravajuća. Kombinacija postupaka liječenja može u mnogome umanjiti obim i težinu stanja akni u velikom broju slučajeva. Liječenja koja su najučinkovitija su ujedno i najsklonija pojavi propratih efekata i zahtijevaju veliki stepen nadzora, tako da je često preporučen postepen pristup. Mnoge osobe se konsultuju sa ljekarom u izboru načina liječenja, naročito kada razmatraju kombiniranu primjenu tretmana. Za izvestan broj postupaka liječenja se pokazalo kao djelotvorna. ==== Abrazija kože ==== Abrazija, ili skidanje površinskih slojeva kože, može se izvoditi bilo mehanički, pomoću abrazivne tkanine ili tečnog prečišćivača, bilo hemijski. Uobičajena hemijska sredstva su [[salicilna kiselina|salicilna]] i [[glikolna kiselina]], koje olakšavaju perutanje površinskih podslojeva kože, a sa ciljem da se spriječi nagomilavanje slojeva izumrlih ćelija koje se stapaju sa zdravim slojevima i začepljuju pore. Od pomoći su i pri uklanjanju blokada iz začepljenih pora. Pod hemijskim perutanjem ne misli se pritom na perutanje u klasičnom makroskopskom, vidljivom, smislu već na mikroskopsko razaranje površinskih slojeva kože. Zavisno od tipa abrazije moguća je pojava i vidljivih kožnih ljuspi. Ovlaživači i topijska sredstva protiv akni koji sadrže agense za izazivanje hemijskog perutanja su obično dostupni na tržištu. Mehanička abrazija se rjeđe koristi zato što su mnoge dobrobiti uklanjanja ovih površinskih podslojeva kože poništene posljedicama trljanja i mehaničkog nadraživanja kože. ==== Topijski baktericidi ==== Široko rasprostranjeni antibakterijski preparati koji sadrže [[benzoil-peroksid]] mogu se koristiti kod blagih i srednje teških pojava akni. Gelovi ili kreme koji sadrže benzoil-peroksid utrljavaju se dva puta dnevno, u pore zahvaćene regije i prvenstveno sprečavaju nastajanje novih akni, uništavanjem bakterije ''[[Propionibacterium acnes]]''. Za razliku od [[antibiotik]]a, benzoil-peroksid ima prednost što je jak oksidans (suštinski je blag izbjeljivač) pa ne dovodi do razvoja rezistentnosti bakterija. Međutim, redovno stvara isušenost kože, lokalnu iritaciju i crvenilo. Kompromisni režim bi podrazumijevao dnevnu upotrebu razblaženog benzoil-peroksida (2.5 %), u kombinaciji sa odgovarajućim ovlaživačima ([[komedo|nekomedoskim]]) čime bi se spriječilo presušivanje kože.<ref name="AcneOrg">Kern, Daniel W. "Clear skin regimen: A free, step by step program." Acne.org. [http://www.acne.org/regimen.html Instructions]</ref> Pri upotrebi benzoil-peroksida mora se paziti je jeto blagi izbjeljivač, tako da će izbijeliti bilo kakvo vlakno ili kosu, ukoliko stupi u kontakt sa njima. Među ostale antibakterijske preparate spadaju [[triklosan]] ili [[hlorheksidin-glukonat]], ali su oni su uglavnom manje učinkoviti. ==== Topijski antibiotici ==== Spolja naneseni antibiotici poput [[eritromicin]]a, [[klindamicin]]a, stiemicina ili [[tetraciklin]]a namijenjeni su uništavanju bakterija koje su umetnute u blokiranim folikulima dlake. Dok topijska upotreba antibiotika ima istu djelotvornost kao i oralna, ovaj način primjene izbjegava moguće propratne efekte koji mogu biti iritacija želuca ili međudejstvo sa ostalim lijekovima (npr. oni neće uticati na oralno unesene kontracepcijske pilule), ali se može pokazati kao nepogodan ako se nanosi na veće površine od lica. ==== Oralni antibiotici ==== Među oralne antibiotike koji se koriste u liječenju akni spadaju eritromicin ili neki iz grupe [[tetraciklin|tetracikličnih antibiotika]] ([[tetraciklin]], ili [[oksitetraciklin]] koji se bolje apsorbuje ili neke iz grupe koja se koristi jednom dnevno poput [[doksiciklin]]a, [[minociklin]]a ili [[lajmciklina]]). [[Trimetroprim]] se takođe ponekad koristi. Međutim, smanjenje broja bakterije ''P. acnes'' neće, samo po sebi, učiniti ništa da smanji lučenje loja i abnormalno ponašanje ćelija što predstavlja početne uzorke blokade folikula. Štaviše, antibiotici postaju sve manje djelotvorni jer se sve više pojavljuju rezistentne porodice bakterija ''P. acnes''. Akne će se općenito ponovo pojaviti brzo nakon prekida liječenja; nekoliko dana nakon topijske primjene i nekoliko sedmica nakon oralne. ==== Hormonsko liječenje ==== Kod žena, akne se mogu ublažiti [[hormon]]skim tretmanima. [[Kontraceptivne pilule]] sa normalnom kombinacijom [[estrogen]]a/[[progesteron]]a imaju djelimičan efekat, ali anti[[testosteron]]ski [[Ciproteron]] u kombinaciji sa estrogenom (''Diane 35'') je posebno učinkovit u smanjenju razine androgena. Postoji i alternativa za ''Diane-35'' zvana [[drospirenon]] koja proizvodi manje pratećih efekata od Diane 35/Dianette. Obje verzije mogu se koristiti kada nalazi krvi pokazuju abnormalno visoke nivoe [[androgen]]a ali su uspješni čak i kada to nije slučaj. Ukoliko je bubuljica velika i/ili ne reagira na druge vidove liječenja, modu se dsvsti i injekcije [[kortizon]]a direktno u bubuljicu, što će obično smanjiti crvenilo i upalu, skoro trenutno. Posljedica je zaravnjenje bubuljice, čime se omogućava njeno lakše prepokrivanje šminkom, što također može pomoći zaliječenju. Propratni efekti su minimalni, ali mogu se javiti u vidu privremenog izbjeljivanja kože u okolini tačke ubrizgavanja. Ovaj metod takođe nosi i daleko manji rizik za stvaranje ožiljka nego što to čini hiruško uklanjanje bubuljice. ==== Vanjski retinoidi ==== Ovi agensi normaliziraju životni ciklus [[dlakin folikul|dlakimnog folikula]]. Grupa lijekova kojima se to omogućuje su topijski [[retinoid]]i, kao što su [[tretionin]] (tržišni naziv je Retin-A), [[adapalen]] (tržišni naziv Diferin), [[tazaroten]] i [[tazaroten]] (tržišni naziv Tazorak). Kao i izotretionin, oni su povezani sa [[vitamin A|vitaminom A]], ali se nanose kao topijski i općenito imaju daleko blaže propratne efekte. Mogu, međutim, izazvati značajno iritiranje kože. Retinoidi vjerovatno utiču na životne cikluse stvaranja i izumiranja ćelija u zidovima folikula. Time se sprečava [[hiperkeratinizacija]] ovih ćelija, koja može dovesti do blokade. [[Retinol]], jedan od oblika vitamina A, ima slično, ali blaže dejstvo i koristi se u brojnim komercijalnim ovlaživačima i ostalim topijskim proizvodima. Djelotvorni topijski retinoidi su u upotrebi preko 30 godina, ali su dostupni samo na recept i nisu u širokoj upotrebi kao ostali topijski preparati. Često uzrokuju početno zapaljenje akni u toku prvog mjeseca liječenja, koje može biti snažno. ==== Oralni retinoidi ==== Ovi retinoidi smanjuju lučenje loja iz [[žlijezda]]. To se može postići svakodnevnim unosom derivata [[vitamin A|vitmina A]], kao što je [[izotretionin]] (tržišni naziv Akutan, Sotret) tokom 4-6 mjeseci. Vjeruje se da izotretionin prvenstveno djeluje na smanjenje lučenja lojnih žlijezda, alči neke studije nagovještavaju da utiče i na druge faktore nastajanja akni. Izotretionin se pokazao kao vrlo djelotvoran u liječenju teških slučajeva akni i efikasan je u smanjenju ili potpunom uklanjanju kod više od 80% pacijenata. Ima daleko dugotrajniji efekt od antibakterijskih tretmana i često liječi akne u potpunosti. Tretman zahtijeva striktan medicinski nadzor [[dermatolog]]a zato što ga prate brojni poznati [[Nepoželjna dejstva (medicina)|propratni efekti]] (koji mogu biti teški). Kod oko 25% pacijenata, može doći do vraćanja oboljenja nakon prvog perioda liječenja. U tim slučajevima, drugi period tretmana od 4-6 mjeseci može postići željene rezultate. Između dva perioda liječenja, često se preporučuje probni period od nekoliko mjeseci, zato što se stanje može donekle poboljšati u periodu nakon završetka fprve faze i taj period može dati vremena da se osoba oporavi. Povremeno se preporučuje i treći ili čak četvrti period liječenja, ali su poboljšanja često manje značajna. Najpoznatiji propratni efekti su suha koža i povremena kvarenja iz nosa (zbog suhoće nosne sluznice). Oralni retinoidi, toom prvog mjeseca primjene, često stvaraju početnu upalu akni koja može biti teška. Postoje izvjkeštaji da je lijek oštetio jetru pacijenata. Zato se pacijentima preporučuje da prije i tokom liječenja urade i krvnu sliku. U nekim slučajevima, liječenje se završava zbog promjena u nekom od brojnih pokazatelja razine neke od supstancui u krvi koje mogu biti povezane sa oštećenjem jetre. Postoje i tvrdnje po kojima su izveštaji o trajnim oštećenjima [[jetra|jetre]] nedokumentirani pa neki dermatolozi smatraju da je nepotrebna rutinska provera stanja jetre. Također je potrebno pratiti i trigliceride u [[krv]]i. Međutim, rutinsko testiranje je dio zvaničnih preporuka za korišćenje ovih lijekova u velikom broju zemalja. Neki izvještaji iz nagoveštavaju da izotreonin može uzrokovati [[klinička depresija|depresiju]] ali o veličini rizika, do septrembra 2005., ne postoji suglasnost u medicinskoj literaturi. Lijek također izaziva defekte ploda kod [[trudnica]], tokom liječenja ili počnu da se liječe tokom trudnoće. Zato se od pacijentkinja zahtijeva upotreba dvije zasebne mjere za [[kontrola rađanja|kontrolu rađanja]] ili izjava o [[apstinencija|apstinenciji]] tokom uzimanja lijeka. To je razlog da se lijek smatra posljednjom varijantom liječena, nakon što su se drugi blaži oblici pokazali neefikasnim. U [[SAD]] postoje restriktivni zakoni koji reguliraju upotrebu ovog lijeka (tzv. iPledge program), od početke marta 2006., kako bi se spriječila zloupotreba ili pogrešna ovog lijeka.<ref name="IPledgeGuide">{{cite web | title=The iPLEDGE Program - Guide to Best Practices for Isotretinoin - "The resource to help the prescriber prepare, plan treatments, and prevent pregnancies during the course of isotretinoin therapy" | year=2005 | url=https://www.ipledgeprogram.com/Documents/Prescribers%20Guide%20v3_0A.pdf | format=PDF | access-date=3. 2. 2021 | archive-date=2. 12. 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071202032114/https://www.ipledgeprogram.com/Documents/Prescribers%20Guide%20v3_0A.pdf | url-status=dead }}</ref><ref name="USnews-Healy">Bernadine Healy "Pledging for Accutane", US News Best Health [url=http://www.usnews.com/usnews/opinion/articles/050905/5healy.htm]}}</ref> ==== Fototerapija ==== ===== Plava i crvena svjetlost ===== Dugo je poznato kratkotrajno poboljšanje koje se postiže izlaganjem akni suncu. Međutim, studije su pokazale da sunčeva svjetlost, na dugorošnoj osnovi, pogoršava stanje, prije svega zbog oštećenja [[ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastim zračenjem]]. Odskora je u upotrebi vidljivi dio spektra ([[fototerapija]]), a uspješno je pokazano da naročito plavo svjetlo iz posebno namjenski izrađenih fluorescentnih svetiljki, dihroičnih sijalica, diodnih izvora i lasera izaziva ova dejstva. Upotreba ove terapije dva puta sedmično pokazala je smanjenje akni za oko 64%;<ref name="JDermatolSci-Kawada">Kawada A, Aragane Y, Kameyama H, Sangen Y, Tezuka T ''Acne phototherapy with a high-intensity, enhanced, narrow-band, blue light source: an open study and in vitro investigation'' {{PMID|12413768}}.</ref> a smatra se još učinkovitijom kada se primenjuje preko dana. Mehanizam djelovanja je da [[porfirin]]i koje proizvode bakterije ''P. acnes'', pod uticajem ozračenosti plavim svjetlom stvaraju [[slobodni radikali|slobodne radikale]].<ref name="ZNaturforsch-Kjeldstad">Kjeldstad B "Photoinactivation of Propionibacterium acnes by near-ultraviolet light", Z Naturforsch [C], 1984, 39(3-4):300-2, {{PMID|6730638}}. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=6730638]</ref> To se posebno odnosi na primjenu ove svetlosti nekoliko dana, kada ovi slobodni radikali na kraju postaju smrtonosni za same bakterije.<ref name="FEMSImmunolMedMicrobiol-Ashkenazi">Ashkenazi H, Malik Z, Harth Y, Nitzan Y "Eradication of Propionibacterium acnes by its endogenic porphyrins after illumination with high intensity blue light", FEMS Immunol Med Microbiol, 2003, 35(1):17-24, {{PMID|12589953}}. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=12589953]</ref> Kako porfirini nisu inače prisutni u koži, i ne upotrebljava se ultraljubičasti dio spektra, ovaj vid liječenja pokazuje se kao bezbijedan i odobren je od američke administracije za hranu i lijekove (Food and Drug Administration).<ref name="FDA-Light">"New Light Therapy for Acne" U.S. Food and Drug Administration, FDA Consumer magazine, November-December 2002 [http://www.fda.gov/fdac/departs/2002/602_upd.html#acne Notice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080117143133/http://www.fda.gov/fdac/departs/2002/602_upd.html#acne |date=17. 1. 2008 }}</ref> Liječenje navodno postaje djelotvornije kada se upotrebljava crveno svetlo (660 nanometara talasne dužine) kada izaziva 76%-tno smanjenje pojave akni, nakon 3 mjeseca dnevnog liječenja i to kod 80% pacijenata;<ref name="BrJDerm-Papageorgiou">Papageorgiou P, Katsambas A, Chu A "Phototherapy with blue (415 nm) and red (660 nm) light in the treatment of acne vulgaris." Br J Dermatol, 2000, 142(5):973-8, {{PMID|10809858}}. [url=http://acne-advice.com/products/beautyskin/british-journal.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216113826/http://acne-advice.com/products/beautyskin/british-journal.pdf |date=16. 12. 2005 }}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051216113826/http://acne-advice.com/products/beautyskin/british-journal.pdf |date=16. 12. 2005 }}</ref> Stepeg općeg poboljšanja je sličan ili bolji u poređenju s benzoil-peroksidom. Za razliku od većine drugih načina liječenja, očekuje se pojava manjih ili nikakvih propratnih efekata, dok je veoma malo vjerovatno da se može razviti rezistentnost bakterija na ovaj obliok liječenja. Nakon tzretmana, poboljšano stanje se duže održava u odnosu na tretmane topijskim ili oralnim antibioticima; nije neuobičajen ni period od nekoliko mjeseci. Međutim, oprema i liječenje su razumljivo skuplji,iako se troškovi prenosivog kućnog kompleta za liječenje mogu uporediti sa troškovima nabavke benzoil-peroksida/ovlaživača/prečišćivača za period od nekoliko godina, s time da se fototerapija bolje podnosi. ===== Fotodinamička terapija ===== Pored pomenutog, fundamentalna i klinička ispitivanja dala su dokaze da intenzivno plavo/ljubičasto svjetlo (talasne dužine od 405 do 425 [[nanometar]]a) može smanjiti broj ranica uzrokovanih upalama akni do 60-70%, tokom 4-sedmične terapije, naročito u slučajevima kada su bakterije ''P. acnes'' prethodno suzbijane delta-aminolevulinskom kiselinom (ALA), koja pospješuje stvaranje porfirina. Međutim, ova fotodinamička terapija nosi u sebi kontroverze i rezultati nisu objavljivani u naučnim časopisima u kojima mogu biti preispitani u stručnim organima.<ref>{{Cite web |url=http://www.aetna.com/cpb/data/CPBA0656.html |title=Arhivirana kopija |access-date=3. 2. 2021 |archive-date=10. 8. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810161552/http://www.aetna.com/cpb/data/CPBA0656.html |url-status=dead }}</ref> Ova bojazan je povrđena i svjedočenjima manje grupe korisnika koja se mogu naći na [http://www.acne.org/rate_item.php?item_id=90&page=1 Acne.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312104921/http://www.acne.org/rate_item.php?item_id=90&page=1 |date=12. 3. 2007 }} i koji su izneli žalbe na račun fotodinamičke [[fototerapija|fototerapije]], u kojima navode da nije donijela nikakvo poboljšanje ili je u nekim slučajevima i pogoršala stanje. Od ukupno 38 pregledanih slučajeva, 31,6% (12) je doživjelo dugoročno ili kratkotrajno izlječenje ili poboljšanje, u 28,9% (11) slučajeva nije bilo nikakvog poboljšanja ili zastoja u poboljšanju, a u 23,7% (9) slučajeva došlo je do pogoršanja ili čak velikog pogoršanja. === Rijetki načini liječenja === * [[Azelaična kiselina]] (''Azelex'', ''Finevin'', ''Skinoren'') je pogodna za liječenje blagik, komedoskih akni.<ref name="MedlinePlus-Azelaic">{{cite web | author=MedlinePlus | title=Azelaic Acid (Topical) | url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/uspdi/202783.html | date=24. 7. 2001 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070123102530/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/uspdi/202783.html | archive-date=23. 1. 2007 | access-date=3. 2. 2021 | url-status=dead}}</ref> * [[Cink]], uzet oralno i [[cink-glukonat]] su se pokazali kao djelotvorni u liječenju upaljenih akni, iako su nešto slabiji od [[tetraciklin]]a).<ref name="ActaDermVenereol-Dreno">Dreno B, Amblard P, Agache P, Sirot S, Litoux P "Low doses of zinc gluconate for inflammatory acne", Acta Derm Venereol, 1989, 69(6):541-3, {{PMID|2575335}}. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=2575335]</ref><ref name="Dermatology-Dreno">Dreno B, Moyse D, Alirezai M, Amblard P, Auffret N, Beylot C, Bodokh I, Chivot M, Daniel F, Humbert P, Meynadier J, Poli F "Multicenter randomized comparative double-blind controlled clinical trial of the safety and efficacy of zinc gluconate versus minocycline hydrochloride in the treatment of inflammatory acne vulgaris", Dermatology, 2001, 203(2):135-40, {{PMID|11586012}}. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=11586012]</ref> * [[lješnik|Divlji lješnik]] (ekstrakt izveden iz lista i kore biljke "Hamamelis virginnia") zbog oporosti i skupljanja kože, također je poznat u liječenju akni . * [[čajno drvo|Ulje melaleuke]] (ulje čajnog drveta) se koristilo sa djelimičnih uspjehom i pokazalo se učinkovitim u smirivanju upala nastalih od kožnih infekcija.<ref name="TeaTree">Koh KJ; Pearce AL; Marshman G; Finlay-Jones JJ; Hart PH Department of Dermatology, Flinders Medical Centre, Bedford Park, South Australia, Australia "Tea tree oil reduces histamine-induced skin inflammation" Dermatology, 2002, id=ISSN: 0007-0963</ref> * [[Nikotinamid]], (Vitamin B3) se nanosi topijski u obliku gela, a pokazao se kao delotvorniji od topijskih antibiotika u proučavanju 1995., koji su korišteni za poređenje; pokazao je i manje propratne efekte.<ref name="Shalita1995">Shalita A, Smith J, Parish L, Sofman M, Chalker D "Topical nicotinamide compared with clindamycin gel in the treatment of inflammatory acne vulgaris." Int J Dermatol, 1995, 34(6):434-7, {{PMID|7657446}}. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=7657446]</ref> Topijski niacinamid je dostupan i na recept i bez recepta. Neki korisnici ga sami pripremaju u kućnim uslovima iz mješavine usitnjenih pilula niacinamida i gela od biljke "Aloe vera". Primjena niacinamida u tretiranju akni vjerovatno počiva na njegovoj aktivnosti u smirivanja upala. Također je nagoviješteno da potpomaže sintezu [[kolagen]]a, [[keratin]]a, involukrina i flagrina. === Moguća budućnost liječenja === Već neko vrijeme u primjeni je [[laser]]ska hirurgija za smanjenje ožiljaka nastalih od akni, ali su u toku i istraživanja mogućnosti upotrebe lasera u prevenciji formiranja akni. Laser se koristi za proizvodnju jednog od slijedećih efekata: * sagorijevanja folikulske kesice iz koje dlaka raste; * sagorijevanje lojnih žlijezda; * indukcija nastanka [[kisik]]a u bakterijama, koji ih potom uništava. S obzirom na to da izvori pulsnog svjetla visokog intenziteta stvaraju toplotna oštećenja kože, postoji bojazan da će postupci liječenja akni laserskim ili intenzivnim pulsnim izvorima izazvati hiperpigmentovane makule (pjegice) ili dugoročno isušivanje kože. Od 2005., ovaj metod je još uvijek ulavnom u fazi medicinskih ispitivanja. Zbog nagoveštaja da akne imaju značajne genetičke predispozicije, postoje očekivanja da će jeftino sekvenciranje [[genom]]a pomoći u preciznijoj izolaciji tjelesnih mehanizama uključenih u nastanak akni, što bi moglo dovesti do efikasnijih metoda liječenja. (Ugrubo gledano, uzimao bi se uzorak [[DNK]] velikog uzorka oboljelih kao i DNK nepogođenih i računarskom obradom podataka bi se tragalo za statistički jakim razlikama u [[gen]]ima između ove dvije grupe). Međutim, do 2005., kao ni poslije toga, postupak DNK sekvenciranja još uvijek nije dovoljno jeftin, tako da može biti udaljen na nekoliko budućih decenija. Ukoliko je moguće, upotrebljavaće se i [[genska terapija]] kako bi se izmijenio DNK koji utiče na kožu. === Preporučeni načini liječenja u zavisnosti od tipa akni === * [[Komedon]]ske (nezapaljenske) akne: lokalno liječenje [[azelainska kiselina|azelainskom kiselinom]], [[salicilna kiselina|salicilnom kiselinom]], topijski [[retinoid]]i, benzoil-peroksid. * Blage [[papula|papule]]-[[pustule]] (zapaljenske) akne: [[benzoil-peroksid]] ili topijski retinoidi, topijski [[antibiotik|antibiotici]] (poput [[eritromicin]]a). * Umjerene upaljene akne: [[benzoil-peroksid]] ili topijski retinoidi, u kombinaciji sa oralnim antibioticima ([[tetraciklin]]i). Kao jedna od opcija, moguć je [[izotretionin]]. * Teško upaljene akne, nodulske akne, akne koje ne reagiraju na prethodno pomenute metode liječenja: [[izotretionin]], ili kontraceptivne pilule sa [[ciproteron]]om kod žena sa [[virilizacija|virilizacijom]] ili [[drospirenon]]. == Ožiljci od akni == Teži slučajevi akni često ostavljaju male [[ožiljak|ožiljke]] koji mogu biti jamičasti, tanjirasti ili kockasti . Liječenje ožiljaka od akni je skupo i teško.<ref>{{cite web | author=Daniel W. Kern | title=Acne scar treatments | url=http://www.acne.org/scars.php | access-date=3. 2. 2021 | archive-date=22. 7. 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100722211303/http://www.acne.org/scars.php | url-status=dead }} - članak u kome se navode približni troškovi nekih vrsti lečenja</ref> i neuobičajeno je potpuno uspješno uklanjanje. U tim slučajevima, moguće je obratiti se specijalistima za liječenje ožiljaka. == Reference == {{refspisak}} ==Dopunska literatura== * James W "Clinical practice. Acne.", N Engl J Med, 2005, 352(14):1463-72, {{PMID|15814882}}. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=15814882] * Webster G "Acne vulgaris.", BMJ, 2002, 325(7362):475-9, {{PMID|12202330}}. [url=http://bmj.bmjjournals.com/cgi/content/full/325/7362/475] * Karadaglić Đ., Pavlović M.D. "Dermatologija i venerologija", Beograd 2002., Grafolik. == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Acne}} * [http://dermatology.cdlib.org/93/commentary/acne/hanna.html Acne vulgaris: more than skin deep] (o psihološkim uticajima akni) * [http://www.betterhealth.vic.gov.au/bhcv2/bhcarticles.nsf/(Pages)/Acne?OpenDocument Story on Acne from the Better Health Channel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316081019/http://www.betterhealth.vic.gov.au/bhcv2/bhcarticles.nsf/(Pages)/Acne?OpenDocument |date=16. 3. 2012 }} (Obezbeđenje kvaliteta pruža Viktorijanska vlada, Australija) * [http://www.acne.org/ Information on acne, medications and treatment of scars.] * {{cite web | title=AcneNet | url=http://www.skincarephysicians.com/acnenet | publisher=American Academy of Dermatology}} – Informacije o aknama (prethodno pregledane od strane dermatologa). * {{cite web | author=National Institute of Asthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases | title=Questions and Answers About Acne | url=http://www.niams.nih.gov/hi/topics/acne/acne.htm | publisher=National Institues of Health}} [[Kategorija:Dermatologija]] [[Kategorija:Anatomija kože]] [[Kategorija:Pubertet]] i9c5qtf96r1p8g1ai8lua9t4p0rm09o 78. dodjela "Zlatnog globusa" 0 471574 3935984 3754020 2026-10-16T19:08:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935984 wikitext text/x-wiki {{Infokutija filmska nagrada | naslov = 78. dodjela "Zlatnog globusa" | slika = 78th Golden Globe Awards poster.jpg | veličina_slike = | opis_slike = | datum = 28. februar 2021. | mjesto = [[The Beverly Hilton]],<br/>[[Beverly Hills, California]], U.S.<br/>[[The Rainbow Room]],<br/>[[Manhattan, New York]], U.S. | voditelj = [[Tina Fey]]<br>[[Amy Poehler]] | producent = [[Dick Clark Productions]]<br>[[Hollywood Foreign Press Association]] | režiser = | organizator = | najbolji_film = ''[[Zemlja nomada (film)|Zemlja nomada]]'' | najbolja_režija = | najbolja_režija_film = | najbolji_glumac = | najbolji_glumac_film = | najbolja_glumica = | najbolja_glumica_film = | gold_award = | hall_of_fame = | najviše_nagrada = ''[[Kruna (TV serija)|Kruna]]'' (4) | najviše_nominacija = ''[[Kruna (TV serija)|Kruna]]'', ''[[Mank]]'' (6) | kanal = | mreža = [[National Broadcasting Company|NBC]] | trajanje = | ocjene = | prijašnji = [[77. dodjela "Zlatnog globusa"|77.]] | sljedeći = [[79. dodjela "Zlatnog globusa"|79.]] }} '''78. dodjela [[Zlatni globus|Zlatnog globusa]]''' obilježila je najbolja ostvarenja u filmu i američkoj televiziji tokom 2020. godine, po izboru [[Udruženje holivudskih stranih novinara|Udruženja holivudskih stranih novinara]]. Ceremonija se održala 28. februara 2021. godine u hotelu [[The Beverly Hilton]] na [[Beverly Hills, Kalifornija|Beverly Hillsu, Kalifornija]], skoro dva mjeseca kasnije nego što je uobičajeno zbog negativnih posljedica pandemije [[COVID-19]] na film i televiziju.<ref name="postponement">{{Cite web|title=Golden Globes 2021 Postponed Nearly Two Months |url=https://variety.com/2020/film/news/golden-globes-postponed-date-nbc-1234637007/|date=22. 6. 2020|access-date=2. 2. 2021|website=Variety|language=en}}</ref><ref name=":0"/> Ceremonija se uživo emitirala na TV-mreži [[NBC]] u Sjedinjenim Državama, i ovo je bila prva ceremonija koja se održala na dvije lokacije, čiji je domaćin bila [[Tina Fey]], koja se javljala iz [[Rainbow Room]]a iz [[New York]]a i [[Amy Poehler]] sa [[The Beverly Hilton]]a na [[Beverly Hills, Kalifornija]].<ref name="deadline">{{Cite web|title=Golden Globes To Go Bicoastal For First Time; Live Show To Feature Tina Fey From New York, Amy Poehler From L.A.|url=https://deadline.com/2021/02/golden-globes-ceremony-bi-coastal-tina-fey-amy-poehler-new-york-los-angeles-1234685990/|work=Deadline|date=2. 2. 2021|access-date=4. 2. 2021|language=en}}</ref> Spisak nominiranih je objavljen 3. februara 2021. [[Jane Fonda]] i [[Norman Lear]] proglašeni su dobitnicima počasnih nagrada [[Nagrada "Cecil B. DeMille"]] i [[Nagrada "Carol Burnett"]] respektivno. Sa četiri pobjede, ''[[Kruna (TV serija)|Kruna]]'' je osvojio najviše nagrada na ceremoniji, uključujući i [[Zlatni globus za najbolju televizijsku seriju - drama]]. ''[[Schitt's Creek]]'' i ''[[Kraljičin gambit (miniserija)|Kraljičin gambit]]'' osvojili su po dvije nagrade. U kategoriji filma ''[[Borat naknadni filmofilm]]'', ''[[Zemlja nomada (film)|Zemlja nomada]]'' i ''[[Duša (2020)|Duša]]'' 'osvojili su po dvije nagrade; ''Zemlja nomada'' u kategoriji [[Zlatni globus za najbolji film - drama|najbolji film - drama]] i ''Borat naknadni filmofilm'' u kategoriji [[Zlatni globus za najbolji film - mjuzikl ili komedija|najbolji film - mjuzikl ili komedija]]. ==Produkcija== U junu 2020. HFPA je objavila da odgađa ceremoniju 2021. sa svog uobičajenog datuma početkom januara na 28. februara, zbog utjecaja pandemije COVID-19 na filmsku i televizijsku produkciju.<ref name=":0">{{Cite web|title=HFPA Announces the Timetable for the 78th Golden Globe Awards|url=https://www.goldenglobes.com/articles/hfpa-announces-timetable-78th-golden-globe-awards|access-date=10. 11. 2020|website=www.goldenglobes.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804162931/https://www.goldenglobes.com/articles/hfpa-announces-timetable-78th-golden-globe-awards|archive-date=4. 8. 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Golden Globes 2021 Postponed Nearly Two Months |url=https://variety.com/2020/film/news/golden-globes-postponed-date-nbc-1234637007/|date=22. 6. 2020|access-date=2. 2. 2021|website=Variety|language=en}}</ref> U produkciji [[Dick Clark Productions]] i HFPA-e, ceremonija će se uživo prenositi iz hotela [[The Beverly Hilton]] na Beverly Hillsu, Kalifornija na TV mreži [[NBC]] u Sjedinjenim Državama. U januaru 2020. godine [[Tina Fey]] i [[Amy Poehler]] najavljene su kao domaćini ceremonije, po četvrti put.<ref>{{Cite web|title=Tina Fey and Amy Poehler: Hosts of the 78th Golden Globes|url=https://www.goldenglobes.com/articles/tina-fey-and-amy-poehler-hosts-78th-golden-globes|date=12. 1. 2020|access-date=10. 11. 2020|website=www.goldenglobes.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401231004/https://www.goldenglobes.com/articles/tina-fey-and-amy-poehler-hosts-78th-golden-globes|archive-date=1. 4. 2020|url-status=dead}}</ref> 02. februara 2021. objavljeno je da će se ceremonija održati iz [[Rainbow Room]]-a iz [[New York]]a i uobičajene lokacije Zlatnih globusa hotela [[The Beverly Hilton]]a sa [[Beverly Hills, Kalifornija]], tako omogućivši onima koji sudjeluju sa [[Istočna obala Sjedinjenih Država|Istočne obale]], da bez potrebe ne putuju na drugi kraj zemlje.<ref name="deadline"/> == Pobjednici i nominirani == [[Datoteka:Chadwick Boseman by Gage Skidmore July 2017 (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Chadwick Boseman]], najbolji glumac – drama]] [[Datoteka:Andra Day photo WMG (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Andra Day]], najbolja glumica – drama]] [[Datoteka:Sacha Baron Cohen, 2011.jpg|right|thumb|150px|[[Sacha Baron Cohen]], najbolji glumac – mjuzikl ili komedija]] [[Datoteka:Rosamund Pike in Stockholm 2012.jpg|right|thumb|150px|[[Rosamund Pike]], najbolja glumica – mjuzikl ili komedija]] [[Datoteka:Daniel Kaluuya by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|150px|[[Daniel Kaluuya]], najbolji sporedni glumac]] [[Datoteka:Jodie Foster.jpg|right|thumb|150px|[[Jodie Foster]], najbolja sporedna glumica]] [[Datoteka:Chloe Zhao by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|150px|[[Chloé Zhao]], najbolji režiser]] [[Datoteka:Aaron Sorkin at PaleyFest 2013.jpg|right|thumb|150px|[[Aaron Sorkin]], najbolji scenarist]] [[Datoteka:Josh O'Connor at the 6th Odessa International Film Festival (2).jpg|right|thumb|150px|[[Josh O'Connor]], najbolji televizijski glumac – drama]] [[Datoteka:Jason Sudeikis 2011 (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Jason Sudeikis]], najbolji televizijski glumac – mjuzikl ili komedija]] [[Datoteka:CATHERINE OHARA.jpg|right|thumb|150px|[[Catherine O'Hara]], najbolja televizijska glumica – mjuzikl ili komedija]] [[Datoteka:Mark Ruffalo (36201774756) (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Mark Ruffalo]], najbolji glumac - miniserije ili televizijski film]] [[Datoteka:Anya Taylor-Joy by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|150px|[[Anya Taylor-Joy]], najbolja glumica - miniserije ili televizijski film]] [[Datoteka:John Boyega by Gage Skidmore.jpg|right|thumb|150px|[[John Boyega]], najbolji sporedni glumac - miniserije ili televizijski film]] [[Datoteka:Gillian Anderson Berlinale 2017.jpg|right|thumb|150px|[[Gillian Anderson]], najbolja sporedna glumica - miniserije ili televizijski film]] ===Film=== {| class=wikitable style="width=100%" |- ! colspan=2 dsvsvdsv| Najbolji film |- !style="width=50%" | [[Zlatni globus za najbolji film – drama|Drama]] !style="width=50%" | [[Zlatni globus za najbolji film – komedija ili mjuzikl|Komedija ili mjuzikl]] |- | valign="top" | * '''''[[Zemlja nomada (film)|Zemlja nomada]]''''' ** ''[[Otac (film)|Otac]]'' ** ''[[Mank]]'' ** ''[[Perspektivna mlada žena]]'' ** ''[[Suđenje Čikaškoj sedmorici]]'' | valign="top" | * '''''[[Borat: Naknadni filmofilm]]''''' ** ''[[Hamilton (2020 film)|Hamilton]]'' ** ''[[Music (2021 film)|Music]]'' ** ''[[Palm Springs (film)|Palm Springs]]'' ** ''[[The Prom (film)|The Prom]]'' |- ! colspan=2 | Glavne uloge – Drama |- ! [[Zlatni globus za najboljeg glumca – drama|Najbolji glumac]] ! [[Zlatni globus za najbolju glumicu – drama|najbolja glumica]] |- | valign="top" | * '''[[Chadwick Boseman]] – ''[[Ma Rainey: Majka bluesa (film)|Ma Rainey: Majka bluesa]]'' kao Levee Green''' ** [[Riz Ahmed]] – ''[[Zvuk metala]]'' kao Ruben Stone ** [[Anthony Hopkins]] – ''[[Otac (film)|Otac]]'' kao Anthony ** [[Gary Oldman]] – ''[[Mank]]'' kao [[Herman J. Mankiewicz]] ** [[Tahar Rahim]] – ''[[The Mauritanian]]'' kao [[Mohamedou Ould Salahi]] | valign="top" | * '''[[Andra Day]] – ''[[Sjedinjene države protiv Billie Holiday]]'' kao [[Billie Holiday]]''' ** [[Viola Davis]] – ''[[Ma Rainey: Majka bluesa (film)|Ma Rainey: Majka bluesa]]'' kao [[Ma Rainey]] ** [[Vanessa Kirby]] – ''[[Krhotine žene]]'' kao Martha Weiss ** [[Frances McDormand]] – ''[[Zemlja nomada (film)|Zemlja nomada]]'' kao Fern ** [[Carey Mulligan]] – ''[[Perspektivna mlada žena]]'' kao Cassandra “Cassie” Thomas |- ! colspan=2 | Glavne uloge – Komedija ili mjuzikl |- ![[Zlatni globus za najboljeg glumca - komedija ili mjuzikl|Najbolji glumac]] ![[Zlatni globus za najbolju glumicu - komedija ili mjuzikl|Najbolja glumica]] |- | valign="top" | * [[Sacha Baron Cohen]] – ''[[Borat: Naknadni filmofilm]]'' kao [[Borat Sagdiyev]] * [[James Corden]] – [[The Prom (film)|''The Prom'']] kao Barry Glickman * [[Lin-Manuel Miranda]] – ''[[Hamilton (2020 film)|Hamilton]]'' kao [[Alexander Hamilton]] * [[Dev Patel]] – ''[[The Personal History of David Copperfield]]'' kao [[David Copperfield (character)|David Copperfield]] * [[Andy Samberg]] – [[Palm Springs (2020 film)|''Palm Springs'']] kao Nyles | valign="top" | * '''[[Rosamund Pike]] – ''[[I Care a Lot]]'' kao Marla Grayson''' ** [[Maria Bakalova]] – ''[[Borat: Naknadni filmofilm]]'' kao Tutar Sagdiyev ** [[Kate Hudson]] – ''[[Music (2021 film)|Music]]'' kao Kazu Gamble ** [[Michelle Pfeiffer]] – ''[[French Exit (2020 film)|French Exit]]'' kao Frances Price ** [[Anya Taylor-Joy]] – ''[[Emma (2020 film)|Emma]]'' kao [[Emma Woodhouse]] |- ! colspan=2 | Sporedne uloge – Drama, mjuzikl ili komedija |- ![[Zlatni globus za najboljeg sporednog glumca|Sporedni glumac]] ![[Zlatni globus za najbolju sporednu glumicu|Sporedna glumica]] |- | valign="top" | * '''[[Daniel Kaluuya]] – ''[[Juda i crni mesija]]'' kao [[Fred Hampton]]''' ** [[Sacha Baron Cohen]] – ''[[Suđenje Čikaškoj sedmorici]]'' kao [[Abbie Hoffman]] ** [[Jared Leto]] – ''[[Male stvari (film)|Male stvari]]'' kao Albert Sparma ** [[Bill Murray]] – ''[[On the Rocks (film)|On the Rocks]]'' kao Felix Keane ** [[Leslie Odom Jr.]] – ''[[Jedna noć u Miamiju (film)|Jedna noć u Miamiju]]'' kao [[Sam Cooke]] | valign="top" | * '''[[Jodie Foster]] – ''[[The Mauritanian]]'' kao Nancy Hollander''' ** [[Glenn Close]] – ''[[Hillbilly Elegy (film)|Hillbilly Elegy]]'' kao Bonnie "Mamaw" Vance ** [[Olivia Colman]] – ''[[Otac (film)|Otac]]'' kao Anne ** [[Amanda Seyfried]] – ''[[Mank]]'' kao [[Marion Davies]] ** [[Helena Zengel]] – ''[[Novosti iz svijeta (film)|Novosti iz svijeta]]'' kao Johanna Leonberger |- ![[Zlatni globus za najboljeg režisera|Najbolji režiser]] ![[Zlatni globus za najbolji scenarij|Najbolji scenarij]] |- | valign="top" | * '''[[Chloé Zhao]] – ''[[Zemlja nomada (film)|Zemlja nomada]]''''' ** [[Emerald Fennell]] – ''[[Perspektivna mlada žena]]'' ** [[David Fincher]] – ''[[Mank]]'' ** [[Regina King]] – ''[[Jedna noć u Miamiju (film)|Jedna noć u Miamiju]]'' ** [[Aaron Sorkin]] – ''[[Suđenje Čikaškoj sedmorici]]'' | valign="top" | * '''[[Aaron Sorkin]] – ''[[Suđenje Čikaškoj sedmorici]]''''' ** [[Emerald Fennell]] – ''[[Perspektivna mlada žena]]'' ** [[Jack Fincher (screenwriter)|Jack Fincher]] – ''[[Mank]]'' ** [[Florian Zeller]] and [[Christopher Hampton]] – ''[[Otac (film)|Otac]]'' ** [[Chloé Zhao]] – ''[[Zemlja nomada (film)|Zemlja nomada]]'' |- ![[Zlatni globus za najbolju originalnu muziku|Najbolja originalna muzika]] ![[Zlatni globus za najbolju originalnu pjesmu|Najbolja originalna pjesma]] |- | valign="top" | * '''[[Trent Reznor]], [[Atticus Ross]] and [[Jon Batiste]] – ''[[Soul (2020 film)|Soul]]''''' ** [[Trent Reznor]] and [[Atticus Ross]] – ''[[Mank]]'' ** [[James Newton Howard]] – ''[[Novosti iz svijeta (film)|Novosti iz svijeta]]'' ** [[Alexandre Desplat]] – ''[[The Midnight Sky]]'' ** [[Ludwig Göransson]] – ''[[Tenet (film)|Tenet]]'' | valign="top" | * '''"[[Io sì (Seen)]]" (Niccolò Agliardi, [[Laura Pausini]] & [[Diane Warren]]) – ''[[The Life Ahead]]''''' ** "Fight for You" ([[D'Mile]], [[H.E.R.]] & [[Tiara Thomas]]) – ''[[Juda i crni mesija]]'' ** "Hear My Voice" ([[Celeste (singer)|Celeste]] & [[Daniel Pemberton]]) – ''[[Suđenje Čikaškoj sedmorici]]'' ** "Speak Now" (Sam Ashworth & [[Leslie Odom Jr.]]) – ''[[Jedna noć u Miamiju (film)|Jedna noć u Miamiju]]'' ** "Tigress & Tweed" ([[Andra Day]] & [[Raphael Saadiq]]) – ''[[Sjedinjene države protiv Billie Holiday]]'' |- ![[Zlatni globus za najbolji animirani film|Najbolji animirani film]] ![[Zlatni globus za najbolji strani film|Najbolji strani film]] |- | valign="top" | * '''''[[Soul (2020 film)|Soul]]''''' ** ''[[The Croods: A New Age]]'' ** ''[[Onward (film)|Onward]]'' ** ''[[Over the Moon (2020 film)|Over the Moon]]'' ** ''[[Wolfwalkers]]'' | valign="top" | * '''''[[Minari (film)|Minari]]'' ([[USA]])''' ** ''[[Još jedna runda (film)|Još jedna runda]]'' ([[Denmark]]) ** ''[[La Llorona (2019 film)|La Llorona]]'' ([[Guatemala]], [[France]]) ** ''[[The Life Ahead]]'' ([[Italy]]) ** ''[[Two of Us (2019 film)|Two of Us]]'' ([[France]], [[USA]]) |} ===Filmovi sa najviše nominacija=== Sljedeći filmovi dobili su višestruke nominacije: {| class="wikitable" |+ !Nominacije !Film |- |style="text-align:center |6 |''[[Mank]]'' |- |style="text-align:center |5 |''[[Suđenje Čikaškoj sedmorici]]'' |- | rowspan="3" style="text-align:center |4 |''[[Zemlja nomada (film)|Zemlja nomada]]'' |- |''[[Perspektivna mlada žena]]'' |- |''[[The Father (2020 film)|The Father]]'' |- | rowspan="2" style="text-align:center |3 |''[[Borat: Naknadni filmofilm]]'' |- |''[[Jedna noć u Miamiju (film)|Jedna noć u Miamiju]]'' |- | rowspan="11" style="text-align:center |2 |''[[Hamilton (2020 film)|Hamilton]]'' |- |''[[Judas and the Black Messiah]]'' |- |''[[Palm Springs (2020 film)|Palm Springs]]'' |- |''[[The Prom (film)|The Prom]]'' |- |''[[The Life Ahead]]'' |- |''[[Ma Rainey's Black Bottom (film)|Ma Rainey's Black Bottom]]'' |- |''[[Music (2021 film)|Music]]'' |- |''[[Soul (2020 film)|Soul]]'' |- |''[[News of the World (film)|News of the World]]'' |- |''[[The Mauritanian]]'' |- |''[[The United States vs. Billie Holiday]]'' |} ===Filmovi sa najviše pobjeda=== Sljedeći filmovi osvojili su višestruke pobjede: {| class="wikitable" |+ ! Pobjede ! Film |- | rowspan="3" style="text-align:center| 2 | ''[[Borat: Naknadni filmofilm]]'' |- | ''[[Zemlja nomada (film)|Zemlja nomada]]'' |- | ''[[Soul (2020 film)|Soul]]'' |} ===Televizija=== {| class=wikitable style="width=100%" |- ! colspan=2 | Najbolje televizijske serije |- !style="width=50%" | [[Zlatni globus za najbolju televizijsku seriju - drama|Drama]] !style="width=50%" | [[Zlatni globus za najbolju televizijsku seriju - mjuzikl ili komedija|Mjuzikl ili komedija]] |- | valign="top" | *'''''[[Kruna (TV-serija)|Kruna]]''''' **''[[Lovecraft Country (TV-serija))|Lovecraft Country]]'' **''[[The Mandalorian (TV-serija))|The Mandalorian]]'' **''[[Ozark (TV-serija))|Ozark]]'' **''[[Ratched (TV-serija))|Ratched]]'' | valign="top" | *'''''[[Schitt's Creek]]''''' **''[[Emily in Paris]]'' **''[[The Flight Attendant (TV-serija))|The Flight Attendant]]'' **''[[The Great (2020 TV-serija))|The Great]]'' **''[[Ted Lasso]]'' |- ! colspan=2 | Najbolja gluma u televizijskoj seriji - drama |- ! [[Zlatni globus za najboljeg glumca - Dramska televizijska serija|Glumac]] ! [[Zlatni globus za najbolju glumicu - Dramska televizijska serija|Glumica]] |- | valign="top" | *'''[[Josh O'Connor]] – ''[[Kruna (TV-serija)|Kruna]]'' kao [[Charles, Prince of Wales|Prince Charles]]''' **[[Jason Bateman]] – ''[[Ozark (TV-serija))|Ozark]]'' kao Martin "Marty" Byrde **[[Bob Odenkirk]] – ''[[Better Call Saul]]'' kao [[Saul Goodman]] **[[Al Pacino]] – ''[[Hunters (2020 TV-serija))|Hunters]]'' kao Meyer Offerman **[[Matthew Rhys]] – ''[[Perry Mason (2020 TV-serija))|Perry Mason]]'' kao [[Perry Mason]] | valign="top" | *'''[[Emma Corrin]] – ''[[Kruna (TV-serija)|Kruna]]'' kao [[Diana, Princess of Wales|Diana Spencer]]''' **[[Olivia Colman]] – ''[[Kruna (TV-serija)|Kruna]]'' kao [[Queen Elizabeth II]] **[[Jodie Comer]] – ''[[Killing Eve]]'' kao [[Villanelle (character)|Villanelle]] **[[Laura Linney]] – ''[[Ozark (TV-serija))|Ozark]]'' kao Wendy Byrde **[[Sarah Paulson]] – ''[[Ratched (TV-serija))|Ratched]]'' kao [[Nurse Ratched]] |- ! colspan=2 | Najbolja gluma u televizijskoj seriji - mjuzikl ili komedija |- ! [[Zlatni globus za najboljeg glumca - mjuzikl ili komedija televizijska serija|Glumac]] ! [[Zlatni globus za najbolju glumicu - mjuzikl ili komedija televizijska serija|Glumica]] |- | valign="top" | *'''[[Jason Sudeikis]] – ''[[Ted Lasso]]'' kao Ted Lasso''' **[[Don Cheadle]] – ''[[Black Monday (TV-serija))|Black Monday]]'' kao Maurice Monroe **[[Nicholas Hoult]] – ''[[The Great (TV-serija))|The Great]]'' kao [[Peter III of Russia]] **[[Eugene Levy]] – ''[[Schitt’s Creek]]'' kao [[Johnny Rose]] **[[Ramy Youssef]] – ''[[Ramy (TV-serija))|Ramy]]'' kao Ramy Hassan | valign="top" | *'''[[Catherine O’Hara]] – ''[[Schitt’s Creek]]'' kao [[Moira Rose]]''' **[[Lily Collins]] – ''[[Emily in Paris]]'' kao Emily Cooper **[[Kaley Cuoco]] – ''[[The Flight Attendant (TV-serija))|The Flight Attendant]]'' kao Cassie Bowden **[[Elle Fanning]] – ''[[The Great (TV-serija))|The Great]]'' kao [[Catherine the Great]] **[[Jane Levy]] – ''[[Zoey's Extraordinary Playlist]]'' kao Zoey Clarke |- ! colspan=2 | Najbolja gluma u miniseriji ili televizijskom filmu |- ! [[Zlatni globus za najboljeg glumca - miniserija ili televizijski film|Glumac]] ! [[Zlatni globus za najbolju glumicu - miniserija ili televizijski film|Glumica]] |- | valign="top" | *'''[[Mark Ruffalo]] – ''[[I Know This Much Is True (miniseries)|I Know This Much Is True]]'' kao Dominick/Thomas Birdsey''' **[[Bryan Cranston]] – ''[[Your Honor (miniseries)|Your Honor]]''kao Michael Desiato **[[Jeff Daniels]] – ''[[The Comey Rule]]'' kao [[James Comey]] **[[Hugh Grant]] – ''[[The Undoing]]'' kao Jonathan Fraser **[[Ethan Hawke]] – ''[[The Good Lord Bird (miniseries)|The Good Lord Bird]]'' kao [[John Brown (abolitionist)|John Brown]] | valign="top" | *[[Nicole Kidman]] – ''[[The Undoing]]'' kao Grace Fraser *[[Cate Blanchett]] – ''[[Mrs. America (miniseries)|Mrs. America]]'' kao [[Phyllis Schlafly]] *[[Daisy Edgar-Jones]] – ''[[Normal People (TV-serija))|Normal People]]'' kao Marianne Sheridan *[[Shira Haas]] – ''[[Unorthodox (miniseries)|Unorthodox]]'' kao Esther "Esty" Shapiro *[[Anya Taylor-Joy]] – ''[[The Queen's Gambit (miniseries)|The Queen's Gambit]]'' kao Beth Harmon |- ! colspan=2 | Najbolja sporedna gluma u TV-seriji, miniseriji ili televizijskom filmu |- ! [[Zlatni globus za najboljeg sporednog glumca - TV-serija, miniserija ili televizijski film|Sporedni glumac]] ! [[Zlatni globus za najbolju sporednu glumicu - TV-serija, miniserija ili televizijski film|Sporedna glumica]] |- | valign="top" | *'''[[John Boyega]] – ''[[Small Axe (anthology)|Small Axe]]'' kao [[Leroy Logan]]''' **[[Brendan Gleeson]] – ''[[The Comey Rule]]'' kao [[Donald Trump]] **[[Dan Levy]] – ''[[Schitt’s Creek]]'' kao [[David Rose (Schitt's Creek)|David Rose]] **[[Jim Parsons]] – ''[[Hollywood (miniseries)|Hollywood]]'' kao [[Henry Wilson]] **[[Donald Sutherland]] – ''[[The Undoing]]'' kao Franklin Reinhardt | valign="top" | *'''[[Gillian Anderson]] – ''[[Kruna (TV-serija)|Kruna]]'' kao [[Margaret Thatcher]]''' **[[Helena Bonham Carter]] – ''[[Kruna (TV-serija)|Kruna]]'' kao [[Princess Margaret]] **[[Julia Garner]] – ''[[Ozark (TV-serija))|Ozark]]'' kao Ruth Langmore **[[Annie Murphy]] – ''[[Schitt’s Creek]]'' kao [[Alexis Rose (Schitt's Creek)|Alexis Rose]] **[[Cynthia Nixon]] – ''[[Ratched (TV-serija))|Ratched]]'' kao Gwendolyn Briggs |- ! colspan=2 | [[Zlatni globus za najbolju miniseriju ili televizijski film]] |- | colspan=2 style="vertical-align:top;" | *''[[Normal People (TV-serija))|Normal People]]'' *''[[The Queen's Gambit (miniseries)|The Queen's Gambit]]'' *''[[Small Axe (anthology)|Small Axe]]'' *''[[The Undoing]]'' *''[[Unorthodox]]'' |} ===TV-Serije sa najviše nominacija=== Sljedeće televizijske serije dobile su višestruke nominacije: {| class="wikitable" |- ! scope="col" style="width:55px;"| Nominations ! scope="col" style="text-align:center;"| Series |- | style="text-align:center | 6 || ''[[Kruna (TV-serija)|Kruna]]'' |- | style="text-align:center | 5 || ''[[Schitt’s Creek]]'' |- | rowspan="2" style="text-align:center | 4 || ''[[Ozark (TV-serija))|Ozark]]'' |- | ''[[The Undoing]]'' |- | rowspan="2" style="text-align:center | 3 || ''[[The Great (TV-serija))|The Great]]'' |- | ''[[Ratched (TV-serija))|Ratched]]'' |- | rowspan="8" style="text-align:center | 2 || ''[[The Comey Rule]]'' |- | ''[[Emily in Paris]]'' |- | ''[[The Flight Attendant (TV-serija))|The Flight Attendant]]'' |- | ''[[Normal People (TV-serija))|Normal People]]'' |- | ''[[The Queen's Gambit (miniseries)|The Queen's Gambit]]'' |- | ''[[Small Axe (anthology)|Small Axe]]'' |- | ''[[Ted Lasso]]'' |- | ''[[Unorthodox (miniseries)|Unorthodox]]'' |} ===TV-Serije sa najviše pobjeda=== Sljedeće televizijske serije odnijele su višestruke pobjede: {| class="wikitable" |- ! scope="col" style="width:55px;"| Pobjede ! scope="col" style="text-align:center;"| Serije |- | rowspan="1" style="text-align:center| 4 || ''[[Kruna (TV-serija)|Kruna]]'' |- | rowspan="2" style="text-align:center| 2 || ''[[Schitt's Creek]]'' |- | ''[[The Queen's Gambit (miniseries)|The Queen's Gambit]]'' |} ===Nagrada Cecil B. DeMille=== [[Nagrada "Cecil B. DeMille"]] jeste počasna nagrada koja se dodjeljuje dobitnicima koji su ostavili značajan trag u filmskoj industriji. Ime je dobila po prvom dobitniku, režiseru [[Cecil B. DeMille]]u. * [[Jane Fonda]]<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2021/film/awards/jane-fonda-golden-globes-cecil-b-demille-award-grace-and-frankie-1234891745/|title= Jane Fonda to Receive Golden Globes' Cecil B. DeMille Award|website= Variety Magazine|access-date= 31. 1. 2021}}</ref> ===Nagrada Carol Burnett=== [[Nagrada "Carol Burnett"]] jeste počasna nagrada koja se dodjeljuje za izvanredne i trajne doprinose televiziji kako na malom ekranu ili van njega. Nazvana je u čast svoje prve dobitnice, glumice [[Carol Burnett]]. * [[Norman Lear]]<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/race/golden-globes-norman-lear-to-receive-carol-burnett-award|title= Golden Globes: Norman Lear to Receive Carol Burnett Award|website= The Hollywood Reporter|access-date= 31. 1. 2021}}</ref> ==Ceremonija== ===Ambasadori Zlatnog globusa=== [[Ambasadori Zlatnog globusa]] su Jackson Lee i Satchel Lee, sin i kćerka [[Spike Lee]]-a i [[Tonya Lewis Lee|Tonye Lee]].<ref>{{cite web|url= https://ew.com/awards/golden-globes/golden-globes-ambassador-2021-spike-lee-kids/#:~:text=Spike%20Lee's%20children%20will,the%202021%20Golden%20Globe%20Ambassadors|title= Spike Lee's kids named 2021 Golden Globe Ambassadors|website= Entertainment Weekly|access-date= 31. 1. 2021}}</ref> ===Predstavljači nagrada=== Sljedeći pojedinci dodijelili su nagrade na svečanosti:<ref>{{cite web|last=Pedersen|first=Erik|title=Golden Globes Presenters: Awkwafina, Cynthia Erivo, Joaquin Phoenix, Renée Zellweger & More|url=https://deadline.com/2021/02/golden-globes-presenters-awkwafina-cynthia-erivo-joaquin-phoenix-renee-zellweger-more-1234695087/|work=[[Deadline Hollywood]]|date=17. 2. 2021|access-date=17. 2. 2021}}</ref> *[[Laura Dern]] - najbolji sporedni glumac - film *[[Angela Bassett]] - najbolji sporedni glumac – serije, miniserije ili televizijski Film *[[Colin Farrell]] - predstavio film ''Otac'' *[[Christian Slater]] - najbolja glumica – film mjuzikl ili komedija *[[Tiffany Haddish]] - najbolji animirani film *[[Yahya Abdul-Mateen II]] - predstavio film ''The Trial of the Chicago 7'' *[[Amanda Seyfried]] - predstavila film ''Mank'' *[[Justin Theroux]] - najbolji glumac – miniserije ili televizijski film *[[Cynthia Erivo]] - najbolji scenarist *[[Sarah Paulson]] - predstavila film ''The Prom'' *[[Tina Fey]] i [[Amy Poehler]] - predstavile nagradu "Carol Burnett" *[[Salma Hayek]] - predstavila film ''Nomadland'' *[[Kevin Bacon]] i [[Kyra Sedgwick]] - najbolja glumica – TV-serija -drama *[[Tracy Morgan]] - najbolja originalna pjesma i muzika *[[Kate Hudson]] - predstavila film ''Music'' *[[Sterling K. Brown]] i [[Susan Kelechi Watson]] najbolji glumac – TV serija mjuzikl ili komedija *[[Ben Stiller]] - najbolja glumica – film mjuzikl ili komedija *[[Margot Robbie]] - predstavila film ''Promising Young Woman'' *[[Anthony Anderson]] - najbolji glumac - TV serija drama *[[Gal Gadot]] - najbolji strani film *[[Kenan Thompson]] - najbolja TV serija – drama *[[Ava DuVernay]] - predstavila film ''Hamilton'' *[[Jamie Lee Curtis]] - najbolja sporedna glumica – film *[[Christopher Meloni]] - najbolja sporedna glumica – serije, miniseriee ili televizijski film *Jeanise Jones - predstavila film ''Borat Subsequent Moviefilm'' *[[Rosie Perez]] - najbolja glumica – miniserije ili televizijski film *[[Renée Zellweger]] - najbolji glumac – film drama *[[Bryce Dallas Howard]] - najbolji režiser *[[Sandra Oh]] predstavila film ''Palm Springs'' *[[Annie Mumolo]] i [[Kristen Wiig]] - najbolji film – mjuzikl ili komedija *[[Awkwafina]] - najbolji glumac – mjuzikl ili komedija * [[Joaquin Phoenix]] - najbolja filmska glumica – drama * [[Michael Douglas]] i [[Catherine Zeta-Jones]] - najbolji film – drama == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://www.goldenglobes.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801165849/http://www.goldenglobes.org/ |date=1. 8. 2015 }} *{{IMDb title|11589622}} {{Zlatni globus}} {{Filmske i TV-nagrade|2020|2021}} [[Kategorija:2021. u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Ceremonije dodjele Zlatnog globusa|78]] jo6cpkmmmzkrn754lgfh2dpyf3lg95i PIKFYVE 0 472617 3935833 3930066 2026-10-16T12:50:01Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935833 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''[[FYVE prst]] s fosfoinozitid-kinazom''' ('''PIKfyve''') je [[enzim]] koji je kod ljudi kodiran [[gen]]om '''PIKFYVE'''.<ref name="entrez"/> == Funkcija == Glavna enzimska aktivnost PIKfyve je fosforilacija [[fosfatidilinozitol 3-fosfat|PtdIns3P-a]] u [[fosfatidilinozitol 3,5-bisfosfat|PtdIns (3,5) P2]]. Aktivnost PIKfyve-a odgovorna je za proizvodnju i PtdIns (3,5) P2 i [[fosfatidilinozitol 5-fosfat]]a (PtdIns5P).<ref name="Shisheva_2001">{{cite journal | vauthors = Shisheva A | title = PIKfyve: the road to PtdIns 5-P and PtdIns 3,5-P(2) | journal = Cell Biology International | volume = 25 | issue = 12 | pages = 1201–6 | year = 2001 | pmid = 11748912 | doi = 10.1006/cbir.2001.0803 }}</ref><ref name="Sbrissa_2002b"/><ref name="pmid 22621786">{{cite journal | vauthors = Sbrissa D, Ikonomov OC, Filios C, Delvecchio K, Shisheva A | title = Functional dissociation between PIKfyve-synthesized PtdIns5P and PtdIns(3,5)P2 by means of the PIKfyve inhibitor YM201636 | journal = American Journal of Physiology. Cell Physiology | volume = 303 | issue = 4 | pages = C436-46 | date = august 2012 | pmid = 22621786 | pmc = 3422984 | doi = 10.1152/ajpcell.00105.2012 }}</ref><ref name="Zolov_2012">{{cite journal | vauthors = Zolov SN, Bridges D, Zhang Y, Lee WW, Riehle E, Verma R, Lenk GM, Converso-Baran K, Weide T, Albin RL, Saltiel AR, Meisler MH, Russell MW, Weisman LS | display-authors = 6 | title = In vivo, Pikfyve generates PI(3,5)P2, which serves as both a signaling lipid and the major precursor for PI5P | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-10-23_109_43/page/17472 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 109 | issue = 43 | pages = 17472–7 | date = oktobar 2012 | pmid = 23047693 | pmc = 3491506 | doi = 10.1073/pnas.1203106109 }}</ref> PIKfyve je veliki protein koji sadrži brojne funkcijske domene i izražen je u nekoliko spojenih oblika. Prijavljeni klonovi [[miš]]a pune dužine i ljudske c[[DNK]], kodiraju proteine 2052, odnosno 2098 [[aminokiselina|aminokiselinskih]] ostataka.<ref name="Sbrissa_2002b"/><ref name="Shisheva_1999"/><ref>{{cite journal | vauthors = Sbrissa D, Ikonomov OC, Strakova J, Dondapati R, Mlak K, Deeb R, Silver R, Shisheva A | display-authors = 6 | title = A mammalian ortholog of Saccharomyces cerevisiae Vac14 that associates with and up-regulates PIKfyve phosphoinositide 5-kinase activity | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2004-12_24_23/page/10437 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 24 | issue = 23 | pages = 10437–47 | date = decembar 2004 | pmid = 15542851 | pmc = 529046 | doi = 10.1128/MCB.24.23.10437-10447.2004 }}</ref><ref name="Cabezas_2006"/> Direktnim vezanjem membrane PtdIns(3)P,<ref name="Sbrissa_2002a"/> [[FYVE domen|Domen FYVE prsta]] PIKfyve je presudan za lokalizaciju proteina u [[citosol]]nom listiću [[endosom]]a.<ref name ="Shisheva_1999"/><ref name="Sbrissa_2002a"/> Rasparena enzimska aktivnost PIKfyve dominantno ometajućim mutantima, ablacija posredovana putem s[[iRNK]] ili farmakološka inhibicija uzrokuju povećanje [[lizosom]]a i citoplazmatsku [[vakuola]]ciju zbog poremećene sinteze PtdIns (3,5) P2 i oštećenog procesa fisije lizosoma i [[homeostaza|homeostaze]].<ref name="A family of PIKFYVE inhibitors with">{{cite journal | vauthors = Sharma G, Guardia CM, Roy A, Vassilev A, Saric A, Griner LN, Marugan J, Ferrer M, Bonifacino JS, DePamphilis ML | display-authors = 6 | title = A family of PIKFYVE inhibitors with therapeutic potential against autophagy-dependent cancer cells disrupt multiple events in lysosome homeostasis | journal = Autophagy | volume = 15 | issue = 10 | pages = 1694–1718 | date = februar 2019 | pmid = 30806145 | pmc = 6735543 | doi = 10.1080/15548627.2019.1586257 }}</ref> Dakle, putem proizvodnje PtdIns (3,5) P2, PIKfyve učestvuje u nekoliko aspekata vezikulske dinamike,<ref name = "Ikonomov_2006"/><ref name = "Sbrissa_2007"/>, čime utiče na brojne puteve prometa koji potiču iz ili prelaze u endosomni sistem na putu do trans-[[Golgijev aparat|Golgijeve mreže]] ili kasnijih odjeljaka duž [[endocitoza|endocitoznog]] puta.<ref name="Ikonomov_2001"/><ref name="Ikonomov_2003"/><ref name="Rutherford_2006"/><ref name="Jefferies_2008"/><ref name="Shisheva_2008"/><ref name="Ikonomov_2009a"/> == Medicinski značaj == PIKfyve mutacije koje pogađaju jedan od dva PIKFYVE [[alel]]a pronađene su u 8 od 10 porodica sa Francois-Neetens [[distrofija rožnjače|distrofija rožnjačine fleke]]. Poremećaj oba PIKFYVE alela kod miša je smrtonosan u fazi predimplantacijskog embriona. Uloga PIKfyve u invaziji [[patogen]]a utvrđena je dokazima iz ćelijskih studija koje impliciraju aktivnost PIKfyve u replikaciji [[HIV]]-a i bakterija]] roda ''[[Salmonella]]''. Na vezu PIKfyve-a sa [[dijabetes]]om tipa 2 upućuju zapažanja da PIKfyve perturbacije inhibiraju unos glukoze reguliran [[insulin]]om.<ref name = "Ikonomov_2002"/><ref name = "Ikonomov_2007"/> Sukladno tome, miševi sa selektivnim poremećajem gena Pikfyve u [[skeletni mišić|skeletnim mišićima]], [[tkivo]] koje je uglavnom odgovorno za smanjenje [[šećer u krvi|šećera u krvi]] nakon jela, ispoljavajući sistemsku [[rezstencija na insulin|otpornost na insulin]], [[netolerancija glukoze|netoleranciju glukoze]], [[hiperinsulinemija|hiperinsulinemiju]] i povećanu [[adipoznost]], tj. tipske simptome za [[predijabetes]].<ref>{{cite journal |pmid=23673157|pmc=3725567|year=2013|last1=Ikonomov|first1=O. C.|title=Muscle-specific Pikfyve gene disruption causes glucose intolerance, insulin resistance, adiposity, and hyperinsulinemia but not muscle fiber-type switching|journal=American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism|volume=305|issue=1|pages=E119-31|last2=Sbrissa|first2=D.|last3=Delvecchio|first3=K.|last4=Feng|first4=H. Z.|last5=Cartee|first5=G. D.|last6=Jin|first6=J. P.|last7=Shisheva|first7=A.|doi=10.1152/ajpendo.00030.2013}}</ref> == Inhibitori PIKfyve-a kao potencijalni antikancerski lijekovi == Nekoliko inhibitora PIKfyve-ovih malih molekula pokazalo se obećavajućim kao terapija za rak u pretkliničkim studijama, zbog selektivne toksičnosti u [[B-ćelija]]ma ne-Hodgkinovog limfoma.<ref>{{Cite journal|last1=Gayle|first1=S|last2=Landrette|first2=S|last3=Beeharry|first3=N|last4=Conrad|first4=C|last5=Hernandez|first5=M|last6=Beckett|first6=P|last7=Ferguson|first7=SM|last8=Mendelkern|first8=T|last9=Zheng|first9=M|last10=Xu|first10=T|last11=Rothberg|first11=J|last12=Lichenstein|first12=H|title=Identification of apilimod as a first-in-class PIKfyve kinase inhibitor for treatment of B-cell non-Hodgkin lymphoma|journal=Blood |volume=129|issue=13|pages=1768–1778|doi=10.1182/blood-2016-09-736892|pmid=28104689|pmc=5766845|year=2017}}</ref> or in U-251 glioblastoma cells.<ref>{{Cite journal|last1=Li|first1=Z|last2=Mbah|first2=NE|last3=Overmeyer|first3=JH|last4=Sarver|first4=JG|last5=George|first5=S|last6=Trabbic|first6=CJ|last7=Erhardt|first7=PW|last8=Maltese|first8=WA|title=The JNK signaling pathway plays a key role in methuosis (non-apoptotic cell death) induced by MOMIPP in glioblastoma|journal=BMC Cancer |volume=19|issue=1|pages=77|doi=10.1186/s12885-019-5288-y|pmid=30651087|pmc=6335761|year=2019}}</ref> Inhibitori PIKfyve-a uzrokuju [[ćelijska smrt|ćelijsku smrt]] i u ćelijama melanoma A-375, koje za rast i proliferaciju ovise o autofagiji, uslijed oštećene homeostaze [[lizozom]]a.<ref name="A family of PIKFYVE inhibitors with"/> Ove interakcije povezuju PIKfyve sa na [[mikrotubula]]ma baziranim [[endosom]]om na [[Golgijev aparat|trans-Golgijevoj mreži]] prometa. Pod kontinuiranom aktivacijom [[glutamatni receptor|glutamatnog receptora]], PIKfyve veže se i olakšava razgradnju [[lizosom]]skog [[Cav1.2|Ca<sub>v</sub>1.2]], naponski zavisnog kalcijskog kanal tipa 1.2, štiteći tako neurone od eksitotoksičnosti.<ref name="Tsuruta_2009"/> PIKfyve negativno regulira Ca<sup>2+</sup> ovisnu [[egzocitoza|egzocitozu]] u neuroendokrinim ćelijama, bez uticaja na naponske kanale. == Evoluciijska biologija == PIKFYVE pripada velikoj porodici evolucijski očuvanih lipidnih [[kinaza]]. Geni za pojedinačne kopije kodiraju slično strukturirane fosfoinozitidne kinaze, koje sadrže domen FYVE, postoje u većini [[genom]]a, od [[kvasac]]a do čovjeka. Biljka ''[[Arabidopsis thaliana]]'' ima nekoliko kopija tog enzima. Viši [[eukarioti]] (prema '' [[Drosophila melanogaster]]''), stiču dodatni [[DEP domen]]. Enzim Fab1p ''[[Saccharomyces cerevisiae|S. cerevisiae]]'' potreban je za sintezu PtdIns (3,5) P2 u baznim uvjetima i kao odgovor na hiperosmotski šok. PtdIns5P, stvoren PIKfyve-om kinaznom aktivnošću u ćelijama sisara, nije otkriven u pupajućem kvascu. Kvasac Fab1p veže se na Vac14p (ortolog ljudskog ArPIKfyve) i Fig4p (ortolog Sac3). Kompleks kvasca Fab1 također uključuje Vac7p i vjerovatno Atg18p, proteine koji nisu otkriveni u PIKfyve-u sisarskog kompleksa.<ref name="entrez"/> '' S. cerevisiae '' mogao bi preživjeti bez Fab1. Nasuprot tome, nokaut enzima koji sadrže domen FYVE u ''[[A. thaliana]]'', '' D. melanogaster'', ''[[Caenorhabditis elegans|C. elegans]]'' i ''[[Mus musculus|M. musculus]]'' dovodi do smrtnosti embriona, što ukazuje da su fosfoinozitidne kinaze koje sadrže domen FYVE postale ključne u embrionskom razvoju višećelijskih organizama.<ref name="Ikonomov_2011"/><ref name="Rusten_2006"/><ref name="Nicot_2006"/><ref name="Whitley_2009"/> Tako, tokom evolucije, fosfoinozitidne kinaze koje sadrže FYVE domen zadržavaju nekoliko aspekata strukturne organizacije, enzimske aktivnosti i interakcija proteina iz pupajućeg kvasca. Kod viših eukariota, enzimi stiču jedan dodatni domen, sa ulogom u proizvodnji PtdIns5P, nove grupe interaktivnih proteina i postaju bitni u razvoju embriona.<ref name="entrez"/> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="entrez">{{Cite web | title = Entrez Gene: Phosphoinositide kinase, FYVE finger containing | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=200576 | access-date = | archive-date = 4. 7. 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240704123033/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=200576 | url-status = dead }}</ref> <ref name="Sbrissa_2002b">{{cite journal | vauthors = Sbrissa D, Ikonomov OC, Deeb R, Shisheva A | title = Phosphatidylinositol 5-phosphate biosynthesis is linked to PIKfyve and is involved in osmotic response pathway in mammalian cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-12-06_277_49/page/47276 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 49 | pages = 47276–84 | date = decembar 2002 | pmid = 12270933 | doi = 10.1074/jbc.M207576200 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Shisheva_1999">{{cite journal | vauthors = Shisheva A, Sbrissa D, Ikonomov O | title = Cloning, characterization, and expression of a novel Zn2+-binding FYVE finger-containing phosphoinositide kinase in insulin-sensitive cells | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1999-01_19_1/page/623 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 1 | pages = 623–34 | date = januar 1999 | pmid = 9858586 | pmc = 83920 | doi = 10.1128/MCB.19.1.623 }}</ref> <ref name="Cabezas_2006">{{cite journal | vauthors = Cabezas A, Pattni K, Stenmark H | title = Cloning and subcellular localization of a human phosphatidylinositol 3-phosphate 5-kinase, PIKfyve/Fab1 | journal = Gene | volume = 371 | issue = 1 | pages = 34–41 | date = april 2006 | pmid = 16448788 | doi = 10.1016/j.gene.2005.11.009 }}</ref> <ref name="Sbrissa_2002a">{{cite journal | vauthors = Sbrissa D, Ikonomov OC, Shisheva A | title = Phosphatidylinositol 3-phosphate-interacting domains in PIKfyve. Binding specificity and role in PIKfyve. Endomenbrane localization | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-02-22_277_8/page/6073 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 8 | pages = 6073–9 | date = februar 2002 | pmid = 11706043 | doi = 10.1074/jbc.M110194200 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Ikonomov_2006">{{cite journal | vauthors = Ikonomov OC, Sbrissa D, Shisheva A | title = Localized PtdIns 3,5-P2 synthesis to regulate early endosome dynamics and fusion | journal = American Journal of Physiology. Cell Physiology | volume = 291 | issue = 2 | pages = C393-404 | date = august 2006 | pmid = 16510848 | doi = 10.1152/ajpcell.00019.2006 }}</ref> <ref name="Sbrissa_2007">{{cite journal | vauthors = Sbrissa D, Ikonomov OC, Fu Z, Ijuin T, Gruenberg J, Takenawa T, Shisheva A | title = Core protein machinery for mammalian phosphatidylinositol 3,5-bisphosphate synthesis and turnover that regulates the progression of endosomal transport. Novel Sac phosphatase joins the ArPIKfyve-PIKfyve complex | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 282 | issue = 33 | pages = 23878–91 | date = august 2007 | pmid = 17556371 | doi = 10.1074/jbc.M611678200 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Ikonomov_2001">{{cite journal | vauthors = Ikonomov OC, Sbrissa D, Shisheva A | title = Mammalian cell morphology and endocytic membrane homeostasis require enzymatically active phosphoinositide 5-kinase PIKfyve | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-07-13_276_28/page/26140 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 28 | pages = 26141–7 | date = juli 2001 | pmid = 11285266 | doi = 10.1074/jbc.M101722200 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Ikonomov_2003">{{cite journal | vauthors = Ikonomov OC, Sbrissa D, Mlak K, Deeb R, Fligger J, Soans A, Finley RL, Shisheva A | display-authors = 6 | title = Active PIKfyve associates with and promotes the membrane attachment of the late endosome-to-trans-Golgi network transport factor Rab9 effector p40 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-12-19_278_51/page/n58 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 51 | pages = 50863–71 | date = decembar 2003 | pmid = 14530284 | doi = 10.1074/jbc.M307260200 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Rutherford_2006">{{cite journal | vauthors = Rutherford AC, Traer C, Wassmer T, Pattni K, Bujny MV, Carlton JG, Stenmark H, Cullen PJ | display-authors = 6 | title = The mammalian phosphatidylinositol 3-phosphate 5-kinase (PIKfyve) regulates endosome-to-TGN retrograde transport | journal = Journal of Cell Science | volume = 119 | issue = Pt 19 | pages = 3944–57 | date = oktobar 2006 | pmid = 16954148 | pmc = 1904490 | doi = 10.1242/jcs.03153 }}</ref> <ref name="Jefferies_2008">{{cite journal | vauthors = Jefferies HB, Cooke FT, Jat P, Boucheron C, Koizumi T, Hayakawa M, Kaizawa H, Ohishi T, Workman P, Waterfield MD, Parker PJ | display-authors = 6 | title = A selective PIKfyve inhibitor blocks PtdIns(3,5)P(2) production and disrupts endomembrane transport and retroviral budding | journal = EMBO Reports | volume = 9 | issue = 2 | pages = 164–70 | date = februar 2008 | pmid = 18188180 | pmc = 2246419 | doi = 10.1038/sj.embor.7401155 }}</ref> <ref name="Shisheva_2008">{{cite journal | vauthors = Shisheva A | title = PIKfyve: Partners, significance, debates and paradoxes | journal = Cell Biology International | volume = 32 | issue = 6 | pages = 591–604 | date = juni 2008 | pmid = 18304842 | pmc = 2491398 | doi = 10.1016/j.cellbi.2008.01.006 }}</ref> <ref name="Ikonomov_2009a">{{cite journal | vauthors = Ikonomov OC, Fligger J, Sbrissa D, Dondapati R, Mlak K, Deeb R, Shisheva A | title = Kinesin adapter JLP links PIKfyve to microtubule-based endosome-to-trans-Golgi network traffic of furin | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2009-02-06_284_6/page/3750 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 284 | issue = 6 | pages = 3750–61 | date = februar 2009 | pmid = 19056739 | pmc = 2635046 | doi = 10.1074/jbc.M806539200 }}</ref> <ref name="Ikonomov_2002">{{cite journal | vauthors = Ikonomov OC, Sbrissa D, Mlak K, Shisheva A | title = Requirement for PIKfyve enzymatic activity in acute and long-term insulin cellular effects | journal = Endocrinology | volume = 143 | issue = 12 | pages = 4742–54 | date = decembar 2002 | pmid = 12446602 | doi = 10.1210/en.2002-220615 | doi-access = free }}</ref> <ref name="Ikonomov_2007">{{cite journal | vauthors = Ikonomov OC, Sbrissa D, Dondapati R, Shisheva A | title = ArPIKfyve-PIKfyve interaction and role in insulin-regulated GLUT4 translocation and glucose transport in 3T3-L1 adipocytes | journal = Experimental Cell Research | volume = 313 | issue = 11 | pages = 2404–16 | date = juli 2007 | pmid = 17475247 | pmc = 2475679 | doi = 10.1016/j.yexcr.2007.03.024 }}</ref> <ref name="Tsuruta_2009">{{cite journal | vauthors = Tsuruta F, Green EM, Rousset M, Dolmetsch RE | title = PIKfyve regulates CaV1.2 degradation and prevents excitotoxic cell death | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 187 | issue = 2 | pages = 279–94 | date = oktobar 2009 | pmid = 19841139 | pmc = 2768838 | doi = 10.1083/jcb.200903028 }}</ref> <ref name="Ikonomov_2011">{{cite journal | vauthors = Ikonomov OC, Sbrissa D, Delvecchio K, Xie Y, Jin JP, Rappolee D, Shisheva A | title = The phosphoinositide kinase PIKfyve is vital in early embryonic development: preimplantation lethality of PIKfyve-/- embryos but normality of PIKfyve+/- mice | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 286 | issue = 15 | pages = 13404–13 | date = april 2011 | pmid = 21349843 | pmc = 3075686 | doi = 10.1074/jbc.M111.222364 }}</ref> <ref name="Rusten_2006">{{cite journal | vauthors = Rusten TE, Rodahl LM, Pattni K, Englund C, Samakovlis C, Dove S, Brech A, Stenmark H | display-authors = 6 | title = Fab1 phosphatidylinositol 3-phosphate 5-kinase controls trafficking but not silencing of endocytosed receptors | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 17 | issue = 9 | pages = 3989–4001 | date = septembar 2006 | pmid = 16837550 | pmc = 1556381 | doi = 10.1091/mbc.E06-03-0239 }}</ref> <ref name="Nicot_2006">{{cite journal | vauthors = Nicot AS, Fares H, Payrastre B, Chisholm AD, Labouesse M, Laporte J | title = The phosphoinositide kinase PIKfyve/Fab1p regulates terminal lysosome maturation in Caenorhabditis elegans | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 17 | issue = 7 | pages = 3062–74 | date = juli 2006 | pmid = 16801682 | pmc = 1483040 | doi = 10.1091/mbc.E05-12-1120 }}</ref> <ref name="Whitley_2009">{{cite journal | vauthors = Whitley P, Hinz S, Doughty J | title = Arabidopsis FAB1/PIKfyve proteins are essential for development of viable pollen | url = https://archive.org/details/sim_plant-physiology_2009-12_151_4/page/1812 | journal = Plant Physiology | volume = 151 | issue = 4 | pages = 1812–22 | date = decembar 2009 | pmid = 19846542 | pmc = 2785992 | doi = 10.1104/pp.109.146159 }}</ref> }} == Dopunska literatura == {{Refbegin|35em}} * {{cite journal | vauthors = Nagase T, Ishikawa K, Suyama M, Kikuno R, Hirosawa M, Miyajima N, Tanaka A, Kotani H, Nomura N, Ohara O | display-authors = 6 | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XIII. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Research | volume = 6 | issue = 1 | pages = 63–70 | date = februar 1999 | pmid = 10231032 | doi = 10.1093/dnares/6.1.63 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Jiao X, Munier FL, Schorderet DF, Zografos L, Smith J, Rubin B, Hejtmancik JF | title = Genetic linkage of Francois-Neetens fleck (mouchetée) corneal dystrophy to chromosome 2q35 | url = https://archive.org/details/human-genetics_2003-05_112_5-6/page/593 | journal = Human Genetics | volume = 112 | issue = 5–6 | pages = 593–9 | date = maj 2003 | pmid = 12607114 | doi = 10.1007/s00439-002-0905-1 }} * {{cite journal | vauthors = Ikonomov OC, Sbrissa D, Foti M, Carpentier JL, Shisheva A | title = PIKfyve controls fluid phase endocytosis but not recycling/degradation of endocytosed receptors or sorting of procathepsin D by regulating multivesicular body morphogenesis | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 14 | issue = 11 | pages = 4581–91 | date = novembar 2003 | pmid = 14551253 | pmc = 266774 | doi = 10.1091/mbc.E03-04-0222 }} * {{cite journal | vauthors = Brill LM, Salomon AR, Ficarro SB, Mukherji M, Stettler-Gill M, Peters EC | title = Robust phosphoproteomic profiling of tyrosine phosphorylation sites from human T cells using immobilized metal affinity chromatography and tandem mass spectrometry | url = https://archive.org/details/analytical-chemistry_2004-05-15_76_10/page/2763 | journal = Analytical Chemistry | volume = 76 | issue = 10 | pages = 2763–72 | date = maj 2004 | pmid = 15144186 | doi = 10.1021/ac035352d }} * {{cite journal | vauthors = Sbrissa D, Ikonomov OC, Shisheva A | title = Phosphatidylinositol 3-phosphate-interacting domains in PIKfyve. Binding specificity and role in PIKfyve. Endomenbrane localization | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-02-22_277_8/page/6073 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 8 | pages = 6073–9 | date = februar 2002 | pmid = 11706043 | doi = 10.1074/jbc.M110194200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Sbrissa D, Ikonomov OC, Strakova J, Dondapati R, Mlak K, Deeb R, Silver R, Shisheva A | display-authors = 6 | title = A mammalian ortholog of Saccharomyces cerevisiae Vac14 that associates with and up-regulates PIKfyve phosphoinositide 5-kinase activity | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 24 | issue = 23 | pages = 10437–47 | date = decembar 2004 | pmid = 15542851 | pmc = 529046 | doi = 10.1128/MCB.24.23.10437-10447.2004 }} * {{cite journal | vauthors = Rush J, Moritz A, Lee KA, Guo A, Goss VL, Spek EJ, Zhang H, Zha XM, Polakiewicz RD, Comb MJ | display-authors = 6 | title = Immunoaffinity profiling of tyrosine phosphorylation in cancer cells | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2005-01_23_1/page/94 | journal = Nature Biotechnology | volume = 23 | issue = 1 | pages = 94–101 | date = januar 2005 | pmid = 15592455 | doi = 10.1038/nbt1046 }} * {{cite journal | vauthors = Olsen JV, Blagoev B, Gnad F, Macek B, Kumar C, Mortensen P, Mann M | title = Global, in vivo, and site-specific phosphorylation dynamics in signaling networks | url = https://archive.org/details/cell_2006-11-03_127_3/page/635 | journal = Cell | volume = 127 | issue = 3 | pages = 635–48 | date = novembar 2006 | pmid = 17081983 | doi = 10.1016/j.cell.2006.09.026}} {{Refend}} [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 2]] t6d5pnzwxrnjij80bbpqcewyptixyfn CCT5 0 472624 3935816 3927438 2026-10-16T12:08:09Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935816 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Podjedinica epsilon T-kompleksnog proteina 1''' je [[protein]] koji je kod ljudi kodiran [[gen]]om '''CCT5''' [[gen]].<ref name="entrez">{{cite web| title = Entrez Gene: CCT5 chaperonin containing TCP1, subunit 5 (epsilon)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=22948| access-date = 28. 2. 2021| archive-date = 8. 7. 2022| archive-url = https://web.archive.org/web/20220708231059/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=22948| url-status = dead}}</ref> == Funkcija == Ovaj gen kodira [[molekulski šaperon]], koji je član kompleksa [[TRiC]]. Ovaj kompleks sastoji se od dva identična složena prstena, od kojih svaki sadrži po osam različitih proteina. Nerazvijeni polipeptidi ulaze u središnju šupljinu kompleksa i savijaju se na način ovisan o [[ATP]]-u. Kompleks savija različite proteine, uključujući [[aktin]] i [[tubulin]]. Uočene su alternativne transkripcijske spojne varijante ovog gena, ali nisu detaljno okarakterizirane.<ref name = "entrez" /> == Interakcije == Pokazano je da CCT5 (gen) stupa u [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa [[PPP4C]].<ref name=pmid18715871>{{cite journal | vauthors = Chen GI, Tisayakorn S, Jorgensen C, D'Ambrosio LM, Goudreault M, Gingras AC | title = PP4R4/KIAA1622 forms a novel stable cytosolic complex with phosphoprotein phosphatase 4 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2008-10-24_283_43/page/29273 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 283 | issue = 43 | pages = 29273–84 | date = Oct 2008 | pmid = 18715871 | pmc = 2662017 | doi = 10.1074/jbc.M803443200 }}</ref><ref name=pmid16085932>{{cite journal | vauthors = Gingras AC, Caballero M, Zarske M, Sanchez A, Hazbun TR, Fields S, Sonenberg N, Hafen E, Raught B, Aebersold R | title = A novel, evolutionarily conserved protein phosphatase complex involved in cisplatin sensitivity | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 4 | issue = 11 | pages = 1725–40 | date = Nov 2005 | pmid = 16085932 | doi = 10.1074/mcp.M500231-MCP200 | url = http://www.zora.uzh.ch/718/1/Gingras_Mol_Cell_Proteom_2005V.pdf | access-date = 28. 2. 2021 | archive-date = 2. 3. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210302030650/http://www.zora.uzh.ch/id/eprint/718/1/Gingras_Mol_Cell_Proteom_2005V.pdf | url-status = dead }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Roobol A, Holmes FE, Hayes NV, Baines AJ, Carden MJ | title = Cytoplasmic chaperonin complexes enter neurites developing in vitro and differ in subunit composition within single cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-science_1995-04_108_4/page/1477 | journal = Journal of Cell Science | volume = 108 | issue = 4 | pages = 1477–88 | date = Apr 1995 | pmid = 7615668 }} * {{cite journal | vauthors = Nagase T, Miyajima N, Tanaka A, Sazuka T, Seki N, Sato S, Tabata S, Ishikawa K, Kawarabayasi Y, Kotani H | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. III. The coding sequences of 40 new genes (KIAA0081-KIAA0120) deduced by analysis of cDNA clones from human cell line KG-1 | journal = DNA Research | volume = 2 | issue = 1 | pages = 37–43 | year = 1995 | pmid = 7788527 | doi = 10.1093/dnares/2.1.37 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kubota H, Hynes G, Carne A, Ashworth A, Willison K | title = Identification of six Tcp-1-related genes encoding divergent subunits of the TCP-1-containing chaperonin | journal = Current Biology | volume = 4 | issue = 2 | pages = 89–99 | date = Feb 1994 | pmid = 7953530 | doi = 10.1016/S0960-9822(94)00024-2 }} * {{cite journal | vauthors = Liou AK, Willison KR | title = Elucidation of the subunit orientation in CCT (chaperonin containing TCP1) from the subunit composition of CCT micro-complexes | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1997-07-15_16_14/page/4311 | journal = The EMBO Journal | volume = 16 | issue = 14 | pages = 4311–6 | date = Jul 1997 | pmid = 9250675 | pmc = 1170057 | doi = 10.1093/emboj/16.14.4311 }} * {{cite journal | vauthors = Roperch JP, Lethrone F, Prieur S, Piouffre L, Israeli D, Tuynder M, Nemani M, Pasturaud P, Gendron MC, Dausset J, Oren M, Amson RB, Telerman A | title = SIAH-1 promotes apoptosis and tumor suppression through a network involving the regulation of protein folding, unfolding, and trafficking: identification of common effectors with p53 and p21(Waf1) | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-07-06_96_14/page/8070 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 14 | pages = 8070–3 | date = Jul 1999 | pmid = 10393949 | pmc = 22189 | doi = 10.1073/pnas.96.14.8070 }} * {{cite journal | vauthors = Yanaka N, Kobayashi K, Wakimoto K, Yamada E, Imahie H, Imai Y, Mori C | title = Insertional mutation of the murine kisimo locus caused a defect in spermatogenesis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-05-19_275_20/page/14790 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 20 | pages = 14791–4 | date = maj 2000 | pmid = 10747865 | doi = 10.1074/jbc.C901047199 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Yoo BC, Kim SH, Cairns N, Fountoulakis M, Lubec G | title = Deranged expression of molecular chaperones in brains of patients with Alzheimer's disease | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2001-01-12_280_1/page/249 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 280 | issue = 1 | pages = 249–58 | date = Jan 2001 | pmid = 11162507 | doi = 10.1006/bbrc.2000.4109 }} * {{cite journal | vauthors = Yoo BC, Vlkolinsky R, Engidawork E, Cairns N, Fountoulakis M, Lubec G | title = Differential expression of molecular chaperones in brain of patients with Down syndrome | journal = Electrophoresis | volume = 22 | issue = 6 | pages = 1233–41 | date = Apr 2001 | pmid = 11358150 | doi = 10.1002/1522-2683()22:6<1233::AID-ELPS1233>3.0.CO;2-M }} * {{cite journal | vauthors = Yokota S, Yanagi H, Yura T, Kubota H | title = Cytosolic chaperonin-containing t-complex polypeptide 1 changes the content of a particular subunit species concomitant with substrate binding and folding activities during the cell cycle | journal = European Journal of Biochemistry / FEBS | volume = 268 | issue = 17 | pages = 4664–73 | date = Sep 2001 | pmid = 11532003 | doi = 10.1046/j.1432-1327.2001.02393.x }} * {{cite journal | vauthors = Ludwig A, Dietel M, Lage H | title = Identification of differentially expressed genes in classical and atypical multidrug-resistant gastric carcinoma cells | journal = Anticancer Research | volume = 22 | issue = 6A | pages = 3213–21 | year = 2003 | pmid = 12530067 }} * {{cite journal | vauthors = Lehner B, Sanderson CM | title = A protein interaction framework for human mRNA degradation | journal = Genome Research | volume = 14 | issue = 7 | pages = 1315–23 | date = Jul 2004 | pmid = 15231747 | pmc = 442147 | doi = 10.1101/gr.2122004 }} * {{cite journal | vauthors = Lukov GL, Hu T, McLaughlin JN, Hamm HE, Willardson BM | title = Phosducin-like protein acts as a molecular chaperone for G protein betagamma dimer assembly | journal = The EMBO Journal | volume = 24 | issue = 11 | pages = 1965–75 | date = Jun 2005 | pmid = 15889144 | pmc = 1142607 | doi = 10.1038/sj.emboj.7600673 }} * {{cite journal | vauthors = Stelzl U, Worm U, Lalowski M, Haenig C, Brembeck FH, Goehler H, Stroedicke M, Zenkner M, Schoenherr A, Koeppen S, Timm J, Mintzlaff S, Abraham C, Bock N, Kietzmann S, Goedde A, Toksöz E, Droege A, Krobitsch S, Korn B, Birchmeier W, Lehrach H, Wanker EE | title = A human protein-protein interaction network: a resource for annotating the proteome | journal = Cell | volume = 122 | issue = 6 | pages = 957–68 | date = Sep 2005 | pmid = 16169070 | doi = 10.1016/j.cell.2005.08.029 | url = http://edoc.mpg.de/get.epl?fid=21592&did=275687&ver=0 | hdl = 11858/00-001M-0000-0010-8592-0 | hdl-access = free }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gen info|CCT5}} [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 5]] iuezc659mdmcgpp7g9peo267odgi147 ZFY 0 473730 3935861 3926716 2026-10-16T13:28:24Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935861 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Y-hromosomski protein cinkovog prsta''' je [[protein]] koju je kod ljudi [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ZFY''' [[hromosom Y|Y-hromosoma]].<ref name="pmid2497060">{{cite journal | vauthors = Müller G, Schempp W | title = Mapping the human ZFX locus to Xp21.3 by in situ hybridization | url = https://archive.org/details/sim_human-genetics_1989-04_82_1/page/82 | journal = Human Genetics | volume = 82 | issue = 1 | pages = 82–4 | date = april 1989 | pmid = 2497060 | doi = 10.1007/BF00288279 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: ZFY zinc finger protein, Y-linked| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=7544}}</ref> Ovaj gen kodira [[cinkov prst]]-sadržavajući [[protein]], koji može funkcionirati kao [[faktor transkripcije]]. Ovaj gen je nekoć bio kandidat za gen za tzv. [[testis-determinirajući faktor]] (TDF) i pogrešno je označen kao TDF.<ref name = "entrez"/> Ljudi eksprimiraju jedan ZFY gen sa dvije [[alternativna prerada RNK|prerade]]. Dok [[miš]]evi [[ekspresija gena|imaju]] dvije [[homologna sekvenca|paralogne]] kopije, Zfy1 i Zfy2. .<ref name="Vernet_2016">{{cite journal | vauthors = Vernet N, Mahadevaiah SK, de Rooij DG, Burgoyne PS, Ellis PJ | title = Zfy genes are required for efficient meiotic sex chromosome inactivation (MSCI) in spermatocytes | journal = Human Molecular Genetics | volume = 25 | issue = 24 | pages = 5300–5310 | date = decembar 2016 | pmid = 27742779 | pmc = 5418838 | doi = 10.1093/hmg/ddw344 }}</ref> Tokom [[spermatogeneza|spermatogeneze]], pogrešno ispoljavanje bilo Zfy1, bilo Zfy2, rezultira [[programirana ćelijska smrt|programiranom ćelijskom smrću]], [[apoptoza]]ma, na kontrolnoj tački [[mejoza|srednjieg pahitena]]. U miševa su geni Zfy, neophodni za inaktivaciju mejotkog spolnog hromosoma (MSCI). U Zfy nokaut [[spermatocit]]ima, spolni hromosomi se pogrešno utišavaju. Dakle, na kontrolnoj tački srednjeg pahitina, Zfy obavlja tri funkcije: (1) promovira MSCI, (2) prati napredak MSCI-a i (3) uništava ćelije [[apoptoza|apoptozom]], koje ne prolaze MSCI.<ref name="Vernet_2016"/> ZFY se kod ljudi najšire ispojava u testisima i prostati. Međutim, 20 drugih tkiva također eksprimiraju ZFY, kao što su [[jednjak]], [[mokraćna bešika]], [[koštana srž]], [[tanko crijevo]], [[slijepo crijevo]] i [[žučna kesa]].<ref>{{cite web | title = ZFY Gene |url= https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=ZFY#expression | work = GeneCards |access-date=15. 4. 2019}}</ref> Poremećaji povezani sa ZFY genom uključuju bolesti kao što su [[kampomelna displazija]], cistadenofibrom i [[Frasierov sindrom]].<ref>{{Cite web|url=https://www.malacards.org/search/results/ZFY |title =MalaCards: Search Human Diseases - ZFY | work = Mala Cards |access-date=15. 4. 2019}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Merchant-Larios H, Moreno-Mendoza N | title = Onset of sex differentiation: dialog between genes and cells | journal = Archives of Medical Research | volume = 32 | issue = 6 | pages = 553–8 | year = 2002 | pmid = 11750730 | doi = 10.1016/S0188-4409(01)00317-4 }} * {{cite journal | vauthors = Kochoyan M, Havel TF, Nguyen DT, Dahl CE, Keutmann HT, Weiss MA | title = Alternating zinc fingers in the human male associated protein ZFY: 2D NMR structure of an even finger and implications for "jumping-linker" DNA recognition | journal = Biochemistry | volume = 30 | issue = 14 | pages = 3371–86 | date = april 1991 | pmid = 1849423 | doi = 10.1021/bi00228a004 }} * {{cite journal | vauthors = Kochoyan M, Keutmann HT, Weiss MA | title = Alternating zinc fingers in the human male associated protein ZFY: refinement of the NMR structure of an even finger by selective deuterium labeling and implications for DNA recognition | journal = Biochemistry | volume = 30 | issue = 29 | pages = 7063–72 | date = juli 1991 | pmid = 1854720 | doi = 10.1021/bi00243a005 }} * {{cite journal | vauthors = North M, Sargent C, O'Brien J, Taylor K, Wolfe J, Affara NA, Ferguson-Smith MA | title = Comparison of ZFY and ZFX gene structure and analysis of alternative 3' untranslated regions of ZFY | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1991-05-25_19_10/page/2579 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 19 | issue = 10 | pages = 2579–86 | date = maj 1991 | pmid = 2041734 | pmc = 328173 | doi = 10.1093/nar/19.10.2579 }} * {{cite journal | vauthors = Palmer MS, Berta P, Sinclair AH, Pym B, Goodfellow PN | title = Comparison of human ZFY and ZFX transcripts | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 87 | issue = 5 | pages = 1681–5 | date = mart 1990 | pmid = 2308929 | pmc = 53546 | doi = 10.1073/pnas.87.5.1681 | bibcode = 1990PNAS...87.1681P }} * {{cite journal | vauthors = Affara NA, Chambers D, O'Brien J, Habeebu SS, Kalaitsidaki M, Bishop CE, Ferguson-Smith MA | title = Evidence for distinguishable transcripts of the putative testis determining gene (ZFY) and mapping of homologous cDNA sequences to chromosomes X,Y and 9 | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1989-04-25_17_8/page/2987 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2987–99 | date = april 1989 | pmid = 2498838 | pmc = 317707 | doi = 10.1093/nar/17.8.2987 }} * {{cite journal | vauthors = Lau YF, Chan KM | title = The putative testis-determining factor and related genes are expressed as discrete-sized transcripts in adult gonadal and somatic tissues | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1989-12_45_6/page/942 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 45 | issue = 6 | pages = 942–52 | date = decembar 1989 | pmid = 2511751 | pmc = 1683462 }} * {{cite journal | vauthors = Page DC, Mosher R, Simpson EM, Fisher EM, Mardon G, Pollack J, McGillivray B, de la Chapelle A, Brown LG | title = The sex-determining region of the human Y chromosome encodes a finger protein | url = https://archive.org/details/cell_1987-12-24_51_6/page/1091 | journal = Cell | volume = 51 | issue = 6 | pages = 1091–104 | date = decembar 1987 | pmid = 3690661 | doi = 10.1016/0092-8674(87)90595-2 }} * {{cite journal | vauthors = Tricoli JV, Bracken RB | title = ZFY gene expression and retention in human prostate adenocarcinoma | journal = Genes, Chromosomes & Cancer | volume = 6 | issue = 2 | pages = 65–72 | date = februar 1993 | pmid = 7680890 | doi = 10.1002/gcc.2870060202 }} * {{cite journal | vauthors = Erlandsson R, Wilson JF, Pääbo S | title = Sex chromosomal transposable element accumulation and male-driven substitutional evolution in humans | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2000-05_17_5/page/804 | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 17 | issue = 5 | pages = 804–12 | date = maj 2000 | pmid = 10779541 | doi = 10.1093/oxfordjournals.molbev.a026359 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Mittwoch U | title = Three thousand years of questioning sex determination | journal = Cytogenetics and Cell Genetics | volume = 91 | issue = 1–4 | pages = 186–91 | year = 2001 | pmid = 11173854 | doi = 10.1159/000056842 }} * {{cite journal | vauthors = Skaletsky H, Kuroda-Kawaguchi T, Minx PJ, Cordum HS, Hillier L, Brown LG, Repping S, Pyntikova T, Ali J, Bieri T, Chinwalla A, Delehaunty A, Delehaunty K, Du H, Fewell G, Fulton L, Fulton R, Graves T, Hou SF, Latrielle P, Leonard S, Mardis E, Maupin R, McPherson J, Miner T, Nash W, Nguyen C, Ozersky P, Pepin K, Rock S, Rohlfing T, Scott K, Schultz B, Strong C, Tin-Wollam A, Yang SP, Waterston RH, Wilson RK, Rozen S, Page DC | title = The male-specific region of the human Y chromosome is a mosaic of discrete sequence classes | journal = Nature | volume = 423 | issue = 6942 | pages = 825–37 | date = juni 2003 | pmid = 12815422 | doi = 10.1038/nature01722 | bibcode = 2003Natur.423..825S | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Agate RJ, Choe M, Arnold AP | title = Sex differences in structure and expression of the sex chromosome genes CHD1Z and CHD1W in zebra finches | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2004-02_21_2/page/384 | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 21 | issue = 2 | pages = 384–96 | date = februar 2004 | pmid = 14660691 | doi = 10.1093/molbev/msh027 | doi-access = free }} {{refend}} [[Kategorija:Geni]] [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu Y]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] 83kd78dofrxeg5koi5vbdqp9kkvcr43 ACTG1 0 479306 3935819 3931674 2026-10-16T12:15:16Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935819 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Gama-aktin''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ACTG1'''.<ref>{{cite web| title = Entrez Gene: ACTG1 actin, gamma 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=71| archive-url = https://web.archive.org/web/20090923034812/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=71| archive-date = 23. 9. 2009| access-date = 25. 6. 2021| url-status = dead}}</ref> Gama-aktin je široko eksprimiran u ćelijskim [[citoskelet]]ima mnogih tkiva; u ćelijama [[skeletni mišić|prugastih mišića]] odraslih. gama-aktin je lokaliziran na [[sarkomera|Z-disk]] i [[kostamera|kostamerne]] strukture, koje su odgovorne za transdukciju i prenos sile u mišićnim ćelijama. Mutacije u ''ACTG1'' povezane su sa [[nesindromna gluhoća|nesindromnim gubitkom sluha]] i Baraitser-Winterovim sindromom, kao i podložnošću adolescentnih pacijenata toksičnosti [[vinkristin]]a. ==Struktura== '''Aminokiselimska selvenca''' Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 375 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 41.793 Da.<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P63261#sequences |title=UniProt, P63261|access-date=25. 6. 2021}}</ref> <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MEEEIAALVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNGSGMCKAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FAGDDAPRAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPSIVGRPRH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGVMVGMGQK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DSYVGDEAQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRGILTLKYP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEHGIVTNWD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DMEKIWHHTF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YNELRVAPEE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HPVLLTEAPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NPKANREKMT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIMFETFNTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AMYVAIQAVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLYASGRTTG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IVMDSGDGVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HTVPIYEGYA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPHAILRLDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGRDLTDYLM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KILTERGYSF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TTTAEREIVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DIKEKLCYVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDFEQEMATA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASSSSLEKSY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELPDGQVITI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GNERFRCPEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFQPSFLGME</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SCGIHETTFN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SIMKCDVDIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDLYANTVLS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GGTTMYPGIA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DRMQKEITAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APSTMKIKII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APPERKYSVW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IGGSILASLS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TFQQMWISKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EYDESGPSIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HRKCF</td></tr> </table> :Simboli {{refbegin|4}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]] <br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} [[Aktin]]i su visoko konzervirani proteini koji sudjeluju u različitim tipovima [[pokretljivost]]i ćelija i održavanju [[citoskelet]]a. U [[kičmenjaci|kičmenjaka]] identificirane su tri glavne grupe aktintinskih [[izoforma|izoformi]], alfa, beta i gama.<ref>{{cite journal | vauthors = Rubenstein PA | title = The functional importance of multiple actin isoforms | url = https://archive.org/details/sim_bioessays_1990-07_12_7/page/309 | journal = BioEssays | volume = 12 | issue = 7 | pages = 309–15 | date = Jul 1990 | pmid = 2203335 | doi = 10.1002/bies.950120702 | s2cid = 2163289 }}</ref> Alfa aktini nalaze se u mišićnim tkivima i glavni su sastojak kontraktilnog aparata [[sarkomera]]. Beta i gama aktini koegzistiraju u većini tipova ćelija kao komponente [[citoskelet]]a i kao posrednici unutrašnje ćelijske pokretljivosti. Aktin gama 1, kodiran ovim genom, nalazi se u u [[citoplazma|citoplazmi]] mišićnih ćelija i u mišićnim ćelijama na [[kostamera|kostamernim]] strukturama ili u poprečnim tačkama adhezije ćelijsa–ćelija koje idu okomito na dugu os [[miocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Craig SW, Pardo JV | title = Gamma actin, spectrin, and intermediate filament proteins colocalize with vinculin at costameres, myofibril-to-sarcolemma attachment sites | journal = Cell Motility | volume = 3 | issue = 5–6 | pages = 449–62 | date = 1983 | pmid = 6420066 | doi=10.1002/cm.970030513}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Pardo JV, Siliciano JD, Craig SW | title = A vinculin-containing cortical lattice in skeletal muscle: transverse lattice elements ("costameres") mark sites of attachment between myofibrils and sarcolemma | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1983-02_80_4/page/1008 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue = 4 | pages = 1008–12 | date = Feb 1983 | pmid = 6405378 | doi=10.1073/pnas.80.4.1008 | pmc=393517| bibcode = 1983PNAS...80.1008P }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Danowski BA, Imanaka-Yoshida K, Sanger JM, Sanger JW | title = Costameres are sites of force transmission to the substratum in adult rat cardiomyocytes | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 118 | issue = 6 | pages = 1411–20 | date = Sep 1992 | pmid = 1522115 | doi=10.1083/jcb.118.6.1411 | pmc=2289604}}</ref> == Funkcija == U [[miocit]]ima, [[sarkomera|sarkomere]] se pridržavaju [[sarkolema]]ama putem [[kostamera]], koje se poravnavaju na [[sarkomera|Z-diskovima]] i [[sarkomera|M-linijama]].<ref>{{cite journal | vauthors = Clark KA, McElhinny AS, Beckerle MC, Gregorio CC | title = Striated muscle cytoarchitecture: an intricate web of form and function | journal = Annual Review of Cell and Developmental Biology | volume = 18 | pages = 637–706 | date = 2002 | pmid = 12142273 | doi = 10.1146/annurev.cellbio.18.012502.105840 }}</ref> Dvije primarne [[citoskelet]]ne komponente [[kostamera]] su [[dezmin]], [[srednji filament]] i gama-aktinski mikrofilamenti.<ref>{{cite journal | vauthors = Kee AJ, Gunning PW, Hardeman EC | title = Diverse roles of the actin cytoskeleton in striated muscle | journal = Journal of Muscle Research and Cell Motility | volume = 30 | issue = 5–6 | pages = 187–97 | date = 2009 | pmid = 19997772 | doi = 10.1007/s10974-009-9193-x | s2cid = 6632615 }}</ref> Pokazalo se da je gama-aktin u interakciji sa drugim [[kostamera|kostamernim]] [[protein]]om, [[distrofin]]om presudan za kostamerno formiranje mehanički jakih veza između [[citoskelet]]a i [[sarkolema]] i membrana.<ref name="ReferenceA">{{cite journal | vauthors = Rybakova IN, Patel JR, Ervasti JM | title = The dystrophin complex forms a mechanically strong link between the sarcolemma and costameric actin | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 150 | issue = 5 | pages = 1209–14 | date = Sep 2000 | pmid = 10974007 | doi=10.1083/jcb.150.5.1209 | pmc=2175263}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ervasti JM | title = Costameres: the Achilles' heel of Herculean muscle | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-04-18_278_16/page/13591 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 16 | pages = 13591–4 | date = Apr 2003 | pmid = 12556452 | doi = 10.1074/jbc.R200021200 | doi-access = free }}</ref> Dodatne studije pokazale su da se gama-aktin kolokalira sa [[aktinin alfa 2|alfa-aktininom]] i [[zeleni fluorescentni protein|GFP]] - označenim gama aktinom lokalizovanim na [[sarkomera|Z-diskovima]] , dok je [[zeleni fluorescentni protein|GFP]] - alfa-aktin na šiljastim krajevima tankih filamenata, što ukazuje da se gama aktin specifično lokalizuje na [[sarkomera|Z-diskovima]] u [[skeletni mišić|prugastim mišićnim]] ćelijama.<ref name="Nakata T 2001">{{cite journal | vauthors = Nakata T, Nishina Y, Yorifuji H | title = Cytoplasmic gamma actin as a Z-disc protein | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2001-08-10_286_1/page/156 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 286 | issue = 1 | pages = 156–63 | date = Aug 2001 | pmid = 11485322 | doi = 10.1006/bbrc.2001.5353 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Papponen H, Kaisto T, Leinonen S, Kaakinen M, Metsikkö K | title = Evidence for gamma-actin as a Z disc component in skeletal myofibers | journal = Experimental Cell Research | volume = 315 | issue = 2 | pages = 218–25 | date = Jan 2009 | pmid = 19013151 | doi = 10.1016/j.yexcr.2008.10.021 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vlahovich N, Kee AJ, Van der Poel C, Kettle E, Hernandez-Deviez D, Lucas C, Lynch GS, Parton RG, Gunning PW, Hardeman EC | title = Cytoskeletal tropomyosin Tm5NM1 is required for normal excitation-contraction coupling in skeletal muscle | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 20 | issue = 1 | pages = 400–9 | date = Jan 2009 | pmid = 19005216 | doi = 10.1091/mbc.E08-06-0616 | pmc=2613127}}</ref> Smatra se da tokom razvoja [[miocit]]a, gama-aktin ima ulogu u organizaciji razvijanja i sastavljanju razvijanja [[sarkomera]], što se dijelom dokazuje i njegovom ranom kolokalizacijom sa [[aktinin, alfa 2|alfa-aktininom]].<ref>{{cite journal | vauthors = Lloyd CM, Berendse M, Lloyd DG, Schevzov G, Grounds MD | title = A novel role for non-muscle gamma-actin in skeletal muscle sarcomere assembly | url = https://archive.org/details/experimental-cell-research_2004-07-01_297_1/page/82 | journal = Experimental Cell Research | volume = 297 | issue = 1 | pages = 82–96 | date = Jul 2004 | pmid = 15194427 | doi = 10.1016/j.yexcr.2004.02.012 }}</ref> Gama-aktin se na kraju zamjenjuje [[izoforma]]ma [[sarkomera|sarkomernog]] [[alfa-aktin]]a,<ref>{{cite journal | vauthors = Schwartz RJ, Rothblum KN | title = Gene switching in myogenesis: differential expression of the chicken actin multigene family | journal = Biochemistry | volume = 20 | issue = 14 | pages = 4122–9 | date = Jul 1981 | pmid = 7284314 | doi=10.1021/bi00517a027}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Shani M, Zevin-Sonkin D, Saxel O, Carmon Y, Katcoff D, Nudel U, Yaffe D | title = The correlation between the synthesis of skeletal muscle actin, myosin heavy chain, and myosin light chain and the accumulation of corresponding mRNA sequences during myogenesis | url = https://archive.org/details/developmental-biology_1981-09_86_2/page/483 | journal = Developmental Biology | volume = 86 | issue = 2 | pages = 483–92 | date = Sep 1981 | pmid = 7286410 | doi=10.1016/0012-1606(81)90206-2}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = von Arx P, Bantle S, Soldati T, Perriard JC | title = Dominant negative effect of cytoplasmic actin isoproteins on cardiomyocyte cytoarchitecture and function | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 131 | issue = 6 Pt 2 | pages = 1759–73 | date = Dec 1995 | pmid = 8557743 | doi = 10.1083/jcb.131.6.1759 | pmc=2120671}}</ref> sa niskim nivoima gama-aktina koji perzistiraju u [[miocit]]ima odraslih koji se povezuju sa [[sarkomera|Z-diskovima]] i [[kostamera|kostamernim]] domenima.<ref name="Nakata T 2001"/><ref>{{cite journal | vauthors = Hanft LM, Bogan DJ, Mayer U, Kaufman SJ, Kornegay JN, Ervasti JM | title = Cytoplasmic gamma-actin expression in diverse animal models of muscular dystrophy | journal = Neuromuscular Disorders | volume = 17 | issue = 7 | pages = 569–74 | date = Jul 2007 | pmid = 17475492 | doi = 10.1016/j.nmd.2007.03.004 | pmc=1993539}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kee AJ, Schevzov G, Nair-Shalliker V, Robinson CS, Vrhovski B, Ghoddusi M, Qiu MR, Lin JJ, Weinberger R, Gunning PW, Hardeman EC | title = Sorting of a nonmuscle tropomyosin to a novel cytoskeletal compartment in skeletal muscle results in muscular dystrophy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_2004-08-30_166_5/page/n95 | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 166 | issue = 5 | pages = 685–96 | date = Aug 2004 | pmid = 15337777 | doi = 10.1083/jcb.200406181 | pmc=2172434}}</ref> Bolji uvid u funkciju gama-aktina u mišićima proizašao je iz studija koje koriste transgenezu. U [[skeletni mišić|skeletnomišićnom]] specifičnom gama-aktinu kod [[nokaut-miš]]eva, ove životinje nisu pokazale uočljive abnormalnosti u razvoju; međutim, nokaut-miševi pokazali su slabost mišićnih vlakana i [[nekroza|nekrozu]], zajedno sa smanjenom [[mišićna kontrakcija|izometrijskom silom trzanja]], poremećene intrafibrilske i interfibrilske veze između [[miocit]]a i [[miopatija]] .<ref>{{cite journal | vauthors = Sonnemann KJ, Fitzsimons DP, Patel JR, Liu Y, Schneider MF, Moss RL, Ervasti JM | title = Cytoplasmic gamma-actin is not required for skeletal muscle development but its absence leads to a progressive myopathy | journal = Developmental Cell | volume = 11 | issue = 3 | pages = 387–97 | date = Sep 2006 | pmid = 16950128 | doi = 10.1016/j.devcel.2006.07.001 }}</ref> == Klinički značaj == U pacijenata sa oštećenjem sluha identificirana je autosomno dominantna mutacija u ''ACTG1'' u lokusu DFNA20/ 26 na 17q25-qter. Mutacija [[treonin|Thr]] 278 [[izoleucin|Ile]] identificirana je u [[protein]]skom heliksu 9 gama-aktina, za koji se predviđa da će promeniti strukturu [[protein]]a. Ova studija identificirala je prvu bolest koja uzrokuje mutaciju gama-aktina i podvlači važnost gama-aktina kao strukturnih elemenata u trepljstim ćelijama [[unutrašnje uho|unutrašnjeg uha]].<ref>{{cite journal | vauthors = van Wijk E, Krieger E, Kemperman MH, De Leenheer EM, Huygen PL, Cremers CW, Cremers FP, Kremer H | title = A mutation in the gamma actin 1 (ACTG1) gene causes autosomal dominant hearing loss (DFNA20/26) | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-genetics_2003-12_40_12/page/879 | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 40 | issue = 12 | pages = 879–84 | date = Dec 2003 | pmid = 14684684 | doi=10.1136/jmg.40.12.879 | pmc=1735337}}</ref> Od tada su i druge '' ACTG1 '' mutacije povezane sa [[nesindromna gluhoća|nesindromnim oštećenjem sluha]], uključujući [[metionin|Met]] 305 [[treonin|Thr]].<ref>{{cite journal | vauthors = Park G, Gim J, Kim AR, Han KH, Kim HS, Oh SH, Park T, Park WY, Choi BY | title = Multiphasic analysis of whole exome sequencing data identifies a novel mutation of ACTG1 in a nonsyndromic hearing loss family | journal = BMC Genomics | volume = 14 | pages = 191 | date = 18. 3. 2013 | pmid = 23506231 | doi = 10.1186/1471-2164-14-191 | pmc=3608096}}</ref> [[Misens mutacije]] u ''ACTG1'' na [[serin|Ser]] 155 [[fenilalanin|Phe]] također je identifikovana kod pacijenata sa [[Baraitser-Winterov sindrom|Baraitser-Winterovim sindromom]], što je poremećaj u razvoju koji karakteriše urođena [[ptoza (kapak)|ptoza]], prekomjerno zasvođene obrve, [[hipertelorizam]], okularni [[kolobom]], [[lizencefalija]], [[nizak rast]], napadi i gubitak sluha.<ref>{{cite journal | vauthors = Rivière JB, van Bon BW, Hoischen A, Kholmanskikh SS, O'Roak BJ, Gilissen C, Gijsen S, Sullivan CT, Christian SL, Abdul-Rahman OA, Atkin JF, Chassaing N, Drouin-Garraud V, Fry AE, Fryns JP, Gripp KW, Kempers M, Kleefstra T, Mancini GM, Nowaczyk MJ, van Ravenswaaij-Arts CM, Roscioli T, Marble M, Rosenfeld JA, Siu VM, de Vries BB, Shendure J, Verloes A, Veltman JA, Brunner HG, Ross ME, Pilz DT, Dobyns WB | title = De novo mutations in the actin genes ACTB and ACTG1 cause Baraitser-Winter syndrome | journal = Nature Genetics | volume = 44 | issue = 4 | pages = 440–4, S1–2 | date = Apr 2012 | pmid = 22366783 | doi = 10.1038/ng.1091 | pmc=3677859}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Di Donato N, Rump A, Koenig R, Der Kaloustian VM, Halal F, Sonntag K, Krause C, Hackmann K, Hahn G, Schrock E, Verloes A | title = Severe forms of Baraitser-Winter syndrome are caused by ACTB mutations rather than ACTG1 mutations | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 22 | issue = 2 | pages = 179–83 | date = Feb 2014 | pmid = 23756437 | doi = 10.1038/ejhg.2013.130 | pmc=3895648}}</ref> Diferencijalna ekspresija ''ACTG1''-ove [[iRNK]] također je identifikovana kod pacijenata sa [[Amiotrofna lateralna skleroza|sporadičnom amiotrofnom lateralnom sklerozom]], razarajućom bolešću sa nepoznatom uzročnošću, koristeći sofisticirani [[bioinformatika|bioinformatički]] pristup koji koristi [[Affymetrix]] dugooligonukleotidnog BaFL metoda.<ref>{{cite journal | vauthors = Baciu C, Thompson KJ, Mougeot JL, Brooks BR, Weller JW | title = The LO-BaFL method and ALS microarray expression analysis | journal = BMC Bioinformatics | volume = 13 | pages = 244 | date = 24. 9. 2012 | pmid = 23006766 | doi = 10.1186/1471-2105-13-244 | pmc=3526454}}</ref> [[SNP|Jednonukleotidni polimorfizmi]] u ''ACTG '' povezani su s toksičnošću [[vinkristin]]a, što je dio standardnog režima liječenja za djetinjstvenu [[akutna limfoblastna leukemija|akutne limfoblastne leukemije]]. [[Neurotoksičnost]] bila je češća kod pacijenata koji su bili nositelji mutacije ''ACTG1'' u sekvenci [[glicin|Gly]] 310 [[alanin|Ala]], što sugerira da ovo može imati ulogu u ishodima pacijenta oliječenih [[vinkristin]]om.<ref>{{cite journal | vauthors = Ceppi F, Langlois-Pelletier C, Gagné V, Rousseau J, Ciolino C, De Lorenzo S, Kevin KM, Cijov D, Sallan SE, Silverman LB, Neuberg D, Kutok JL, Sinnett D, Laverdière C, Krajinovic M | title = Polymorphisms of the vincristine pathway and response to treatment in children with childhood acute lymphoblastic leukemia | journal = Pharmacogenomics | volume = 15 | issue = 8 | pages = 1105–16 | date = Jun 2014 | pmid = 25084203 | doi = 10.2217/pgs.14.68 | pmc=4443746}}</ref> == Interakcije == Dokazano je da ACTG1 [[interakcija protein-protein|komunicira]] sa: * [[CAP1]],<ref name=pmid8761950>{{cite journal | vauthors = Hubberstey A, Yu G, Loewith R, Lakusta C, Young D | title = Mammalian CAP interacts with CAP, CAP2, and actin | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cellular-biochemistry_1996-06-01_61_3/page/n138 | journal = Journal of Cellular Biochemistry | volume = 61 | issue = 3 | pages = 459–66 | date = Jun 1996 | pmid = 8761950 | doi = 10.1002/(SICI)1097-4644(19960601)61:3<459::AID-JCB13>3.0.CO;2-E }}</ref> * [[Distrofin|DMD]],<ref name="ReferenceA"/> * [[TMSB4X]],<ref name=pmid15163409>{{cite journal | vauthors = Hertzog M, van Heijenoort C, Didry D, Gaudier M, Coutant J, Gigant B, Didelot G, Préat T, Knossow M, Guittet E, Carlier MF | title = The beta-thymosin/WH2 domain; structural basis for the switch from inhibition to promotion of actin assembly | url = https://archive.org/details/cell_2004-05-28_117_5/page/611 | journal = Cell | volume = 117 | issue = 5 | pages = 611–23 | date = maj 2004 | pmid = 15163409 | doi = 10.1016/S0092-8674(04)00403-9 | s2cid = 8628287 }}</ref><ref name=pmid8617195>{{cite journal | vauthors = Van Troys M, Dewitte D, Goethals M, Carlier MF, Vandekerckhove J, Ampe C | title = The actin binding site of thymosin beta 4 mapped by mutational analysis | journal = The EMBO Journal | volume = 15 | issue = 2 | pages = 201–10 | date = Jan 1996 | pmid = 8617195 | pmc = 449934 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1996.tb00350.x }}</ref> and * [[Plektin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hijikata T, Nakamura A, Isokawa K, Imamura M, Yuasa K, Ishikawa R, Kohama K, Takeda S, Yorifuji H | title = Plectin 1 links intermediate filaments to costameric sarcolemma through beta-synemin, alpha-dystrobrevin and actin | journal = Journal of Cell Science | volume = 121 | issue = Pt 12 | pages = 2062–74 | date = Jun 2008 | pmid = 18505798 | doi = 10.1242/jcs.021634 | doi-access = free }}</ref> == Također pogledajte == * [[Aktin]] == Reference == {{refspisak|33em}} == Dopunska literatura == {{refbegin|33em}} * {{cite journal | vauthors = Snásel J, Pichová I | title = The cleavage of host cell proteins by HIV-1 protease | journal = Folia Biologica | volume = 42 | issue = 5 | pages = 227–30 | year = 1997 | pmid = 8997639 | doi = 10.1007/BF02818986 | s2cid = 7617882 }} * {{cite journal | vauthors = Rodríguez Del Castillo A, Vitale ML, Trifaró JM | title = Ca2+ and pH determine the interaction of chromaffin cell scinderin with phosphatidylserine and phosphatidylinositol 4,5,-biphosphate and its cellular distribution during nicotinic-receptor stimulation and protein kinase C activation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_1992-11_119_4/page/797 | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 119 | issue = 4 | pages = 797–810 | date = Nov 1992 | pmid = 1331119 | pmc = 2289683 | doi = 10.1083/jcb.119.4.797 }} * {{cite journal | vauthors = Adams LD, Tomasselli AG, Robbins P, Moss B, Heinrikson RL | title = HIV-1 protease cleaves actin during acute infection of human T-lymphocytes | journal = AIDS Research and Human Retroviruses | volume = 8 | issue = 2 | pages = 291–5 | date = Feb 1992 | pmid = 1540415 | doi = 10.1089/aid.1992.8.291 | url = https://zenodo.org/record/1235231 }} * {{cite journal | vauthors = Dawson SJ, White LA | title = Treatment of Haemophilus aphrophilus endocarditis with ciprofloxacin | journal = The Journal of Infection | volume = 24 | issue = 3 | pages = 317–20 | date = maj 1992 | pmid = 1602151 | doi = 10.1016/S0163-4453(05)80037-4 }} * {{cite journal | vauthors = Tomasselli AG, Hui JO, Adams L, Chosay J, Lowery D, Greenberg B, Yem A, Deibel MR, Zürcher-Neely H, Heinrikson RL | title = Actin, troponin C, Alzheimer amyloid precursor protein and pro-interleukin 1 beta as substrates of the protease from human immunodeficiency virus | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1991-08-05_266_22/page/14548 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 266 | issue = 22 | pages = 14548–53 | date = Aug 1991 | pmid = 1907279 }} * {{cite journal | vauthors = Shoeman RL, Kesselmier C, Mothes E, Höner B, Traub P | title = Non-viral cellular substrates for human immunodeficiency virus type 1 protease | url = https://archive.org/details/sim_febs-letters_1991-01-28_278_2/page/199 | journal = FEBS Letters | volume = 278 | issue = 2 | pages = 199–203 | date = Jan 1991 | pmid = 1991513 | doi = 10.1016/0014-5793(91)80116-K | s2cid = 37002682 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Erba HP, Eddy R, Shows T, Kedes L, Gunning P | title = Structure, chromosome location, and expression of the human gamma-actin gene: differential evolution, location, and expression of the cytoskeletal beta- and gamma-actin genes | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1988-04_8_4/page/1775 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 8 | issue = 4 | pages = 1775–89 | date = Apr 1988 | pmid = 2837653 | pmc = 363338 | doi = 10.1128/mcb.8.4.1775}} * {{cite journal | vauthors = Vandekerckhove J, Schering B, Bärmann M, Aktories K | title = Botulinum C2 toxin ADP-ribosylates cytoplasmic beta/gamma-actin in arginine 177 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1988-01-15_263_2/page/696 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 263 | issue = 2 | pages = 696–700 | date = Jan 1988 | pmid = 3335520 }} * {{cite journal | vauthors = Chou CC, Davis RC, Fuller ML, Slovin JP, Wong A, Wright J, Kania S, Shaked R, Gatti RA, Salser WA | title = Gamma-actin: unusual mRNA 3'-untranslated sequence conservation and amino acid substitutions that may be cancer related | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 84 | issue = 9 | pages = 2575–9 | date = maj 1987 | pmid = 3472224 | pmc = 304700 | doi = 10.1073/pnas.84.9.2575 | bibcode = 1987PNAS...84.2575C }} * {{cite journal | vauthors = Hesterberg LK, Weber K | title = Isolation of a domain of villin retaining calcium-dependent interaction with G-actin, but devoid of F-actin fragmenting activity | journal = European Journal of Biochemistry / FEBS | volume = 154 | issue = 1 | pages = 135–40 | date = Jan 1986 | pmid = 3510866 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1986.tb09368.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Erba HP, Gunning P, Kedes L | title = Nucleotide sequence of the human gamma cytoskeletal actin mRNA: anomalous evolution of vertebrate non-muscle actin genes | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1986-07-11_14_13/page/5275 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 14 | issue = 13 | pages = 5275–94 | date = Jul 1986 | pmid = 3737401 | pmc = 311540 | doi = 10.1093/nar/14.13.5275 }} * {{cite journal | vauthors = Fuchs E, Kim KH, Hanukoglu I, Tanese N | title = The evolution and complexity of the genes encoding the cytoskeletal proteins of human epidermal cells | journal = Current Problems in Dermatology | volume = 11 | pages = 27–44 | year = 1984 | pmid = 6686106 | doi = 10.1159/000408662| isbn = 978-3-8055-3752-0 }} * {{cite journal | vauthors = Gunning P, Ponte P, Okayama H, Engel J, Blau H, Kedes L | title = Isolation and characterization of full-length cDNA clones for human alpha-, beta-, and gamma-actin mRNAs: skeletal but not cytoplasmic actins have an amino-terminal cysteine that is subsequently removed | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1983-05_3_5/page/787 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 3 | issue = 5 | pages = 787–95 | date = maj 1983 | pmid = 6865942 | pmc = 368601 | doi = 10.1128/mcb.3.5.787}} * {{cite journal | vauthors = Bretscher A, Weber K | title = Villin is a major protein of the microvillus cytoskeleton which binds both G and F actin in a calcium-dependent manner | url = https://archive.org/details/sim_cell_1980-07_20_3/page/839 | journal = Cell | volume = 20 | issue = 3 | pages = 839–47 | date = Jul 1980 | pmid = 6893424 | doi = 10.1016/0092-8674(80)90330-X | s2cid = 568395 }} * {{cite journal | vauthors = Pedrotti B, Colombo R, Islam K | title = Microtubule associated protein MAP1A is an actin-binding and crosslinking protein | journal = Cell Motility and the Cytoskeleton | volume = 29 | issue = 2 | pages = 110–6 | year = 1995 | pmid = 7820861 | doi = 10.1002/cm.970290203 }} * {{cite journal | vauthors = Pope B, Maciver S, Weeds A | title = Localization of the calcium-sensitive actin monomer binding site in gelsolin to segment 4 and identification of calcium binding sites | journal = Biochemistry | volume = 34 | issue = 5 | pages = 1583–8 | date = Feb 1995 | pmid = 7849017 | doi = 10.1021/bi00005a014 }} * {{cite journal | vauthors = Jesaitis AJ, Erickson RW, Klotz KN, Bommakanti RK, Siemsen DW | title = Functional molecular complexes of human N-formyl chemoattractant receptors and actin | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1993-11-15_151_10/page/5652 | journal = Journal of Immunology | volume = 151 | issue = 10 | pages = 5653–65 | date = Nov 1993 | pmid = 8228254 }} * {{cite journal | vauthors = Hawkins M, Pope B, Maciver SK, Weeds AG | title = Human actin depolymerizing factor mediates a pH-sensitive destruction of actin filaments | journal = Biochemistry | volume = 32 | issue = 38 | pages = 9985–93 | date = Sep 1993 | pmid = 8399167 | doi = 10.1021/bi00089a014 }} * {{cite journal | vauthors = Yu FX, Lin SC, Morrison-Bogorad M, Atkinson MA, Yin HL | title = Thymosin beta 10 and thymosin beta 4 are both actin monomer sequestering proteins | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1993-01-05_268_1/page/n515 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 268 | issue = 1 | pages = 502–9 | date = Jan 1993 | pmid = 8416954 }} * {{cite journal | vauthors = Jalaguier S, Mornet D, Mesnier D, Léger JJ, Auzou G | title = Human mineralocorticoid receptor interacts with actin under mineralocorticoid ligand modulation | url = https://archive.org/details/sim_febs-letters_1996-04-15_384_2/page/112 | journal = FEBS Letters | volume = 384 | issue = 2 | pages = 112–6 | date = Apr 1996 | pmid = 8612804 | doi = 10.1016/0014-5793(96)00295-5 | s2cid = 34685894 | doi-access = free }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gene info|ACTG1}} {{PDB Gallery|geneid=71}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 17]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] pjv9zgkzeeppwmxf1lwxginrghnzuub PCCA 0 480436 3935851 3918288 2026-10-16T13:13:05Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935851 wikitext text/x-wiki {{infokutija gen}} {{Infokutija protein |Symbol=PPCA | Ime = Propionil-CoA karboksilaza | EC_number = 6.4.1.3 | CAS_number = 9023-94-3 | IUBMB_EC_number = 6/4/1/3 | GO_code = 0004658 | image = | width = | caption = }} {{infokutija enzim | Ime = Metilmalonil-CoA dekarboksilaza | EC_number = 4.1.1.41 | CAS_number = 37289-44-4 | IUBMB_EC_number = 4/1/1/41 | GO_code = 0004492 | image = | width = | caption = }} '''Propionil-CoA karboksilaza''' ('''PCC''') je [[enzim]] koji [[kataliza|katalizira]] [[karboksilacija|karboksilacijsku]] reakciju [[propionil CoA]] u [[mitohondrija|mitohondrijskoj matrici]]. Enzim je ovisan o [[biotin]]u. Produkt reakcije je (S)-[[metilmalonil CoA]]. [[Propionil CoA]] je krajnji proizvod metabolizma masnih kiselina s neparnim lancem, a također je i [[metabolit]] većine razgranatih [[masne kiseline|masnih kiselina]] s metilom. Takođe je glavni metabolit valina, a zajedno sa [[acetil-CoA]] je metabolit [[izoleucin]]a, kao i [[metionin]]ski metabolit. [[Propionil-CoA]] je stoga od velike važnosti kao prekursor [[glukoza|glukoze]]. Životinjski (S)-metilmalonil-CoA se ne mogu direktno koristiti; na njega djeluje racemaza dajući (R)-metilmalonil-CoA. Potonji se pretvara metilmalonil-CoA mutazom (jednim od rijetkih enzima ovisnih o vitaminu B12 12 </sub>) dajući [[sukcinil-CoA]]. Zatimse pretvara u [[oksaloacetat]], pa u [[malat]] u [[Krebsov ciklus|Krebsovom ciklusu]]. Eksport [[malat]]a u [[citosol]] dovodi do stvaranja [[oksaloacetat]]a, [[fosfoenol-piruvat]]a i drugih glukoneogenih intermedijera. : ATP + propionil-CoA + HCO<sub>3</sub><sup>−</sup> <matH> \rightleftarrows</math> ADP + fosfat + (S)-metilmalonil-CoA Oba su klasificirana kao [[ligaze]]<ref>[[EC broj|EC 6.4.1.3]]</ref> i [[lijaze]].<ref>{{EC number|4.1.1.41}}</ref> == Struktura enzima == ===Aminokiselinska sekvenca=== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 728 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 80.059 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P05165#sequences |title=UniProt, P05165|access-date=4. 8. 2021}}</ref> <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAGFWVGTAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVAAGRRGRW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPQQLMLSAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRTLKHVLYY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRQCLMVSRN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LGSVGYDPNE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTFDKILVAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGEIACRVIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TCKKMGIKTV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIHSDVDASS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VHVKMADEAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CVGPAPTSKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLNMDAIMEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKKTRAQAVH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGYGFLSENK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EFARCLAAED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVFIGPDTHA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IQAMGDKIES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLLAKKAEVN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TIPGFDGVVK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DAEEAVRIAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EIGYPVMIKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAGGGGKGMR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IAWDDEETRD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GFRLSSQEAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SSFGDDRLLI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKFIDNPRHI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EIQVLGDKHG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NALWLNEREC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SIQRRNQKVV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EEAPSIFLDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETRRAMGEQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VALARAVKYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAGTVEFLVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKKNFYFLEM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NTRLQVEHPV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TECITGLDLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEMIRVAKGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLRHKQADIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>INGWAVECRV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YAEDPYKSFG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPSIGRLSQY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEPLHLPGVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VDSGIQPGSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISIYYDPMIS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KLITYGSDRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EALKRMADAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNYVIRGVTH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NIALLREVII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSRFVKGDIS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TKFLSDVYPD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GFKGHMLTKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKNQLLAIAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLFVAFQLRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHFQENSRMP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VIKPDIANWE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSVKLHDKVH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVVASNNGSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSVEVDGSKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVTSTWNLAS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PLLSVSVDGT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QRTVQCLSRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGGNMSIQFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTVYKVNILT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLAAELNKFM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEKVTEDTSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLRSPMPGVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAVSVKPGDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VAEGQEICVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAMKMQNSMT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AGKTGTVKSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HCQAGDTVGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GDLLVELE</td></tr> </table> :Simboli {{refbegin|4}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]] <br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} ===Opis=== Propionil-CoA karboksilaza (PCC) je 750 kDa alfa (6) -beta (6)-dodekamer. (Samo približno 540 kDa je nativni enzim.<ref name="PubMedCitation">{{Cite journal |vauthors=Kalousek F, Darigo MD, Rosenberg LE | title = Isolation and characterization of propionyl-CoA carboxylase from normal human liver. Evidence for a protomeric tetramer of nonidentical subunits |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1980-01-10_255_1/page/60 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 255 | issue = 1 | pages = 60–65 | year = 1980 | pmid = 6765947 }}</ref>) Alfa podjedinice su raspoređene kao monomeri u centralnob beta-6 heksamernom jezgru. Spomenuto jezgro orijentirano je kao kratki cilindar s rupom duž svoje osi. Alfa podjedinica PCC-a sadrži domene [[biotin-karboksilaza]] (BC) i [[biotin]]skog karboksilnog nosača proteina (BCCP). Domen poznat kao BT domen također se nalazi na alfa podjedinici i bitan je za interakcije s beta podjedinicom. Lanac-8 antiparalelnog [[beta-bačva]]stog nabora ovog domena posebno je zanimljiv. Beta podjedinica ima aktivnost karboksiltransferaze (CT).<ref name="diacovich">{{Cite journal |vauthors=Diacovich L, Mitchell DL, Pham H, Gago G, Melgar MM, Khosla C, Gramajo H, Tsai SC | doi = 10.1021/bi049065v | title = Crystal Structure of theβ-Subunit of Acyl-CoA Carboxylase: Structure-Based Engineering of Substrate Specificity†,‡ | journal = Biochemistry | volume = 43 | issue = 44 | pages = 14027–14036 | year = 2004 | pmid = 15518551 | pmc = }}</ref> [[slika:Nihms213291f1.jpg|left|thumb|desno|a. Struktura himere RpPCCα-RdPCCβ, gledano niz osu trostruke simetrije. Domene u α i β podjedinicama u gornjoj polovini strukture imaju različite boje, a one u prvim α i β podjedinicama su označene. Podjedinice α i β u donjoj polovini obojene su u magenta i zeleno. Crvena strelica označava smjer gledanja ploče b.<br> (b). Struktura himere RpPCCα-RdPCCβ, gledano niz osu dvostruke simetrije. Crveni pravougao označava područje detaljno prikazano na slici 2a.<br> (c). Krio-EM rekonstrukcija HsPCC u rezoluciji 15 Å, gledano u istoj orijentaciji kao i ploča a. Atomski model himere uklopljen je u omotač krio-EM. <br>(d). Krio-EM rekonstrukcija gledana u istoj orijentaciji kao panel b. Strelice označavaju promjenu položaja BCCP-a koja je potrebna da se uklopi u krio-EM mapu. Sve strukturne figure proizvedene su s PyMOL-om (www.pymol.org), a krio-EM slike Chimerom.<ref name="huang">{{Cite journal |vauthors=Huang CS, Sadre-Bazzaz K, Shen Y, Deng B, Zhou ZH, Tong L | doi = 10.1038/nature09302 | title = Crystal structure of the α6β6 holoenzyme of propionyl-coenzyme a carboxylase | journal = [[Nature]] | volume = 466 | issue = 7309 | pages = 1001–1005 | year = 2010 | pmid = 20725044 | pmc =2925307 }}</ref> {{clear}} BC i CT mjesta udaljena su približno 55 Å, što ukazuje na to da se cijeli domen BCCP translocira tokom katalize [[karboksilacija]] [[propionil-CoA]].<ref name = huang/> Ovo daje jasne dokaze o ključnoj dimernosti interakcija između alfa i beta podjedinica.]] [[slika:Nihms213291f3.jpg|thumb|desno|(a). Relativno pozicioniranje BC i CT aktivnih mjesta u [[holoenzim]]u. Prikazani su jedna α podjedinica i β2 dimer (β1 iz jednog sloja i β4 iz drugog sloja), a smjer gledanja je isti kao na slici 1b. Dva aktivna mjesta označena su zvijezdjcama, odvojenim udaljenošću od 55 Å. Prikazani su i vezani položaji ADP-a u kompleksu sa ''[[E. coli]]'' BC 18 i položaja CoA u kompleksu sa 12S podjedinicom transkarboksilaze 21.<br> (b). Detalji interakcije između BCCP-biotina i C domena β podjedinice. Interakcije vezivanja vodika označene su isprekidanim crvenim linijama. N1′ atom biotina označen je kao 1′, [[vodikova veza|vodikom vezan]] za karbonil glavnog lanca Phe397.<br> (c). Molekulska površina CT aktivnog mjesta, prikazuje duboki usjek, gdje su vezane obje podloge.<bR> (d). Shema CT aktivne lokacije.<ref name =huang />]] {{clear}} Džep PCC-a za vezivanje biotina je [[hidrofob]]an i visoko konzerviran. Biotin i propionil-CoA vezuju se okomito jedan na drugi u oksijanionskom udubini, koja sadrži [[aktivno mjesto]]. Utvrđeno je da je omjer nativnog enzima i biotina jedan mol nativni enzim na četiri mola biotina. Smatra se da je N1 biotina baza aktivnog mjesta. [[Mutageneza]] usmjerena na lokus na D422 pokazuje promjenu specifičnosti supstrata za mjesto vezivanja propionil-CoA, što ukazuje na značaj ovog ostatka u katalitskoj aktivnosti PCC-a.<ref>{{Cite journal |vauthors=Arabolaza A, Shillito ME, Lin TW, Diacovich L, Melgar M, Pham H, Amick D, Gramajo H, Tsai SC | doi = 10.1021/bi1005305 | title = Crystal Structures and Mutational Analyses of Acyl-CoA Carboxylase β Subunit of Streptomyces coelicolor | journal = Biochemistry | volume = 49 | issue = 34 | pages = 7367–7376 | year = 2010 | pmid = 20690600 | pmc =2927733 }}</ref> U 1979., inhibicijom [[fenilglioksal]]a utvrđeno je da fosfatna grupa iz propionil-CoA ili [[adenozin-trifosfat|ATP]] reagira esencijalnim ostatkom [[arginin]]a na aktivnom mjestu tokom katalize.<ref>{{Cite journal |vauthors=Wolf B, Kalousek F, Rosenberg LE | title = Essential arginine residues in the active sites of propionyl CoA carboxylase and beta-methylcrotonyl CoA carboxylase | journal = Enzyme | volume = 24 | issue = 5 | pages = 302–306 | year = 1979 | doi = 10.1159/000458679 | pmid = 510274 }}</ref> Kasnije (2004.) predloženo je da arginin-338 služi za orijentaciju karboksifosfatnog intermedijara za optimalnu karboksilaciju biotina.<ref name="PubMedCitation_a">{{Cite journal |vauthors=Sloane V, Waldrop GL | title = Kinetic characterization of mutations found in propionic acidemia and methylcrotonylglycinuria: evidence for cooperativity in biotin carboxylase. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-04-16_279_16/page/15772 | doi = 10.1074/jbc.M311982200 | journal = Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 16 | pages = 15772–15778 | year = 2004 | pmid = 14960587 | pmc = | doi-access = free }}</ref> [[Michaelis-Mentenova kinetika|KM]] utvrdila je da su vrijednosti ATP, propionil-CoA i bikarbonata 0,08 mM, odnosno 0,29 mM i 3,0 mM. [[Izoelektrična tačka]] pada na pH 5,5. Strukturni integritet PCC -a očuvan je u temperaturnom rasponu od –50 do 37 stepeni Celzijusa i rasponu pH od 6,2 do 8,8. Pokazalo se da je optimalni pH između 7,2 i 8,8 bez vezanog biotina, S biotinom, optimalni pH je 8,0-8,5.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1203/00006450-197906000-00005 |vauthors=Hsia YE, Scully KJ, Rosenberg LE | title = Human propionyl CoA carboxylase: Some properties of the partially purified enzyme in fibroblasts from controls and patients with propionic acidemia | journal = Pediatric Research | volume = 13 | issue = 6 | pages = 746–751 | year = 1979 | pmid = 481943 | doi-access = free }}</ref> ==Enzimski mehanizam == Uobičajeni mehanizam [[kataliza|katalitske]] reakcije uključuje [[anion|karbanionski]] međuproizvod i ne prolazi kroz usklađen proces.<ref>{{Cite journal |vauthors=Stubbe J, Fish S, Abeles RH | title = Are carboxylations involving biotin concerted or nonconcerted? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1980-01-10_255_1/page/236 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 255 | issue = 1 | pages = 236–242 | year = 1980 | pmid = 7350155 }}</ref> Sljedeća slika prikazuje vjerovatni put. [[slika:Labeled PCC Mechanism.pdf|thumb|Vjerovatni mehanizam PCC]] Pokazalo se da je reakcija blago reverzibilna, pri niskom protoku propionil-CoA.<ref>{{Cite journal |vauthors=Reszko AE, Kasumov T, Pierce BA, David F, Hoppel CL, Stanley WC, Des Rosiers C, Brunengraber H | doi = 10.1074/jbc.M302013200 | title = Assessing the Reversibility of the Anaplerotic Reactions of the Propionyl-CoA Pathway in Heart and Liver |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-09-12_278_37/page/34959 | journal = Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 37 | pages = 34959–34965 | year = 2003 | pmid = 12824185 | pmc = | doi-access = free }}</ref> == Izozimi == Ljudi eksprimiraju sljedeće dvije propionil-CoA karboksilaznih [[izoenzim]]a: {| |{{infokutija protein |Ime=Propionil koenzim A karboksilaza, polpeptid alfa |caption= |image= |width= |HGNCid=8653 |Symbol=PCCA |AltSymbols= |EntrezGene=5095 |OMIM=232000 |RefSeq=NM_000282 |UniProt=P05165 |PDB= |ECnumber=6.4.1.3 |Chromosome=13 |Arm=q |Band=32 |LocusSupplementaryData= }} |{{infokutija protein |Name=Propionil koenzim A karboksilaza, polipeptid beta |caption= |image= |width= |HGNCid=8654 |Symbol=PCCB |AltSymbols= |EntrezGene=5096 |OMIM=232050 |RefSeq=NM_000532 |UniProt=P05166 |PDB= |ECnumber=6.4.1.3 |Chromosome=3 |Arm=q |Band=21 |LocusSupplementaryData=-q22 }} |} == Patologija == Nedostatak je povezan s [[propionska acidemija|propionskom acidemijom]].<ref name="pmid10502773">{{Cite journal |vauthors=Ugarte M, Pérez-Cerdá C, Rodríguez-Pombo P, Desviat LR, Pérez B, Richard E, Muro S, Campeau E, Ohura T, Gravel RA | doi = 10.1002/(SICI)1098-1004(199910)14:4<275::AID-HUMU1>3.0.CO;2-N | title = Overview of mutations in thePCCA and PCCB genes causing propionic acidemia | journal = Human Mutation | volume = 14 | issue = 4 | pages = 275–282 | year = 1999 | pmid = 10502773 | pmc = }}</ref><ref name="pmid15464417">{{Cite journal |vauthors=Desviat LR, Pérez B, Pérez-Cerdá C, Rodríguez-Pombo P, Clavero S, Ugarte M | doi = 10.1016/j.ymgme.2004.08.001 | title = Propionic acidemia: Mutation update and functional and structural effects of the variant alleles | journal = Molecular Genetics and Metabolism | volume = 83 | issue = 1–2 | pages = 28–37 | year = 2004 | pmid = 15464417 | pmc = }}</ref><ref name="pmid16602092">{{Cite journal | last1 = Deodato | first1 = F. | last2 = Boenzi | first2 = S. | last3 = Santorelli | first3 = F. M. | last4 = Dionisi-Vici | first4 = C. | title = Methylmalonic and propionic aciduria | doi = 10.1002/ajmg.c.30090 | journal = American Journal of Medical Genetics Part C | volume = 142C | issue = 2 | pages = 104–112 | year = 2006 | pmid = 16602092 | pmc = | s2cid = 21114631 }}</ref> Aktivnost PCC je najosjetljiviji pokazatelj statusa biotina koji je do sada testiran. U budućim studijama trudnoće upotreba podataka o aktivnosti PCC-a [[limfocit]]a trebala bi se pokazati vrijednom za procjenu statusa biotina.<ref>{{Cite journal |vauthors=Stratton SL, Bogusiewicz A, Mock MM, Mock NI, Wells AM, Mock DM | title = Lymphocyte propionyl-CoA carboxylase and its activation by biotin are sensitive indicators of marginal biotin deficiency in humans |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2006-08_84_2/page/384 | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 84 | issue = 2 | pages = 384–388 | year = 2006 | doi = 10.1093/ajcn/84.1.384 | pmid = 16895887 | pmc = 1539098 }}</ref> === Unutargenska komplementacija === Kada više kopija polipeptida kodiranog [[gen]]om tvori agregat, ova proteinska struktura naziva se multimer. Kada se multimer formira od polipeptida koje proizvode dva različita [[mutacija|mutantna]] [[alel]]a određenog gena, mješoviti multimer može pokazati veću funkcionalnu aktivnost od nepomiješanih multimera koje tvori svaki od mutanata. U tom slučaju, fenomen se naziva [[komplementacija (genetika)|intragenska komplementacija]]. PCC je heteropolimer, sastavljen od α i β podjedinica u strukturi α<sub>6</sub>β<sub>6</sub>. [[Mutacija]] u PCC -u, bilo u α (PCCα) ili β podjedinici (PCCβ) može uzrokovati [[propionska acidemija|propionsku acidemiju]] kod ljudi. Kada su različite ćelijske linije kožnih [[fibroblast]]a s kožnomdefektnom PCCβ spojene u parovima, β [[proteinski kompleks|heteromultimerni protein]], nastao kao njena posljedica često je pokazivao viši nivo aktivnosti nego što bi se očekivalo na osnovu aktivnosti roditeljskih enzima.<ref>Rodríguez-Pombo P, Pérez-Cerdá C, Pérez B, Desviat LR, Sánchez-Pulido L, Ugarte M. Towards a model to explain the intragenic complementation in the heteromultimeric protein propionyl-CoA carboxylase. Biochim Biophys Acta. 2005;1740(3):489-498. doi:10.1016/j.bbadis.2004.10.009</ref> Ovaj nalaz [[komplementacija (genetika)|intragenske komplementacije]]) pokazao je da multimerna struktura PCC-a omogućava kooperativne interakcije između sastavnih monomera PCCβ koji mogu generirati funkcionalniji oblik holoenzima. ==Regulacija == === Propionil-CoA karboksilazom === a. [[Karbamazepin]] (antiepileptik): značajno snižava nivo enzima u jetri<ref>{{Cite journal |vauthors=Rathman SC, Eisenschenk S, McMahon RJ | title = The abundance and function of biotin-dependent enzymes are reduced in rats chronically administered carbamazepine |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2002-11_132_11/page/3405 | journal = The Journal of Nutrition | volume = 132 | issue = 11 | pages = 3405–3410 | year = 2002 | doi = 10.1093/jn/132.11.3405 | pmid = 12421859 | doi-access = free }}</ref> b. ''[[E. coli]]'' [[šaperonin]]ski proteini groES i groEL: neophodni za [[presavijanje proteina|presavijanje]] i sastavljanje ljudskih PCC heteromerijskih podjedinica<ref>{{Cite journal | vauthors=Kelson TL, Ohura T, Kraus JP | title = Chaperonin-mediated assembly of wild-type and mutant subunits of human propionyl-CoA carboxylase expressed in Escherichia coli | journal = Human Molecular Genetics | volume = 5 | issue = 3 | pages = 331–337 | year = 1996 | pmid = 8852656 | doi=10.1093/hmg/5.3.331 | doi-access = free }}</ref> c. [[Bikarbonat]]: negativna kooperativnost<ref name="PubMedCitation_a" /> d. [[magnezij|Mg<sup>2+</sup>]] i MgATP<sup>2−</sup>: alosterna aktivacija<ref>{{Cite journal |vauthors=McKeon C, Wolf B | title = Magnesium and magnesium adenosine triphosphate activation of human propionyl CoA carboxylase and beta-methylcrotonyl CoA carboxylase | journal = Enzyme | volume = 28 | issue = 1 | pages = 76–81 | year = 1982 | doi = 10.1159/000459088 | pmid = 6981505 }}</ref> === Propionyl-CoA karboksilazom === a. 6-deokseritronolid B: smanjenje nivoa PCC-a dovodi do povećane proizvodnje <ref>{{Cite journal |vauthors=Zhang H, Boghigian BA, Pfeifer BA | doi = 10.1002/bit.22560 | title = Investigating the role of native propionyl-CoA and methylmalonyl-CoA metabolism on heterologous polyketide production inEscherichia coli | journal = Biotechnology and Bioengineering | volume = 105 | issue = 3 | pages = 567–573 | year = 2010 | pmid = 19806677 | pmc = | s2cid = 659042 }}</ref> b. [[Glukokinaza]] u beta ćelijama [[gušterača|pankreasa]]: prekursor beta-PCC pokazao je smanjenje KM i povećanje Vmax; aktivacija <ref>{{Cite journal |vauthors=Shiraishi A, Yamada Y, Tsuura Y, Fijimoto S, Tsukiyama K, Mukai E, Toyoda Y, Miwa I, Seino Y | title = A novel glucokinase regulator in pancreatic beta cells: precursor of propionyl-CoA carboxylase beta subunit interacts with glucokinase and augments its activity. | doi = 10.1074/jbc.C000530200 | journal = Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 4 | pages = 2325–2328 | year = 2000 | pmid = 11085976 | pmc = | doi-access = free }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Anaplerotske reakcije]] * [[Propionska kiselina]] == Reference == {{refspisak|colwidth=35em}} ==Vanjski linkovi== * {{MeshName|Propionyl-CoA+Carboxylase}} {{Enzimi metabolizma lipida}} {{Enzimi za metabolizam aminokiselina}} {{Ligaze ugljik-ugljik}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:EC 6.4.1]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] ov00iusqq9thmj9tzzm1sdqwc9pem10 PTPN11 0 480770 3935870 3930114 2026-10-16T13:43:10Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935870 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Tirozin-nereceptorski fosfatazni protein tip 11''' ('''PTPN11'''), znan i kao '''protein-tirozinska fosfataza 1D''' ('''PTP-1D'''), '''Src homologijska regija 2 sa domenom fosfataze-2''' ('''SHP-2''') ili '''protein-tirozin fosfataza 2C''' ('''PTP-2C''') je [[enzim]] koji je klod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]g [gen]]om '''PTPN11'''. PTPN11 je [[proteinska tirozin-fosfataza]] (PTP) Shp2.<ref name="pmid7894486">{{cite journal | vauthors = Jamieson CR, van der Burgt I, Brady AF, van Reen M, Elsawi MM, Hol F, Jeffery S, Patton MA, Mariman E | title = Mapping a gene for Noonan syndrome to the long arm of chromosome 12 | journal = Nat. Genet. | volume = 8 | issue = 4 | pages = 357–60 | date = decembar 1994 | pmid = 7894486 | doi = 10.1038/ng1294-357 | s2cid = 1582162 }}</ref><ref name="pmid1280823">{{cite journal | vauthors = Freeman RM, Plutzky J, Neel BG | title = Identification of a human Src homology 2-containing protein-tyrosine-phosphatase: a putative homolog of Drosophila corkscrew | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1992-12-01_89_23/page/11239 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 89 | issue = 23 | pages = 11239–43 | date = decembar 1992 | pmid = 1280823 | pmc = 50525 | doi = 10.1073/pnas.89.23.11239 }}</ref> PTPN11 je član porodice proteinskih tirozin-fosfataza (PTP). Poznato PTP signalne molekule reguliraju različite ćelijske procese, uključujući [[ćelijski rast]]ra, [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju]], mitotski ciklus i [[onkogen]]u transformaciju. Ovaj PTP sadrži dva tandem Src homologijske-2 domena, koji funkcioniraju kao domeni za vezanje fosfo-tirozina i posreduju u interakciji ovog PTP-a sa [[supstrat (biohemija)|supstratima]]. Široko eksprimiran u većini tkiva i ima regulatornu ulogu u raznim ćelijskim signalnim događajima, koji su važni za različite ćelijske funkcije, poput mitogene aktivacije, metaboličke kontrole, regulacije transkripcije i migracije ćelija. [[Mutacije]] u ovom genu su uzrok [[Noonanov sindrom|Noonanovog sindroma]], kao i akutne mijeloidne leukemije.<ref>{{Cite web| title = Entrez Gene: PTPN11 protein tyrosine phosphatase, non-receptor type 11 (Noonan syndrome 1)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=5781| access-date = 13. 8. 2021| archive-date = 10. 4. 2010| archive-url = https://web.archive.org/web/20100410152751/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=5781| url-status = dead}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 597 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 68.436 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q06124#sequences |title=UniProt, Q06124 |access-date=13. 8. 2021}}</ref> <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MTSRRWFHPN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ITGVEAENLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTRGVDGSFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARPSKSNPGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FTLSVRRNGA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VTHIKIQNTG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DYYDLYGGEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FATLAELVQY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YMEHHGQLKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KNGDVIELKY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PLNCADPTSE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RWFHGHLSGK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EAEKLLTEKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KHGSFLVRES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSHPGDFVLS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VRTGDDKGES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NDGKSKVTHV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MIRCQELKYD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGGGERFDSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDLVEHYKKN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PMVETLGTVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLKQPLNTTR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>INAAEIESRV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RELSKLAETT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKVKQGFWEE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FETLQQQECK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLYSRKEGQR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QENKNKNRYK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NILPFDHTRV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLHDGDPNEP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VSDYINANII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MPEFETKCNN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SKPKKSYIAT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGCLQNTVND</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FWRMVFQENS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RVIVMTTKEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ERGKSKCVKY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WPDEYALKEY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVMRVRNVKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAAHDYTLRE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LKLSKVGQAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQGNTERTVW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QYHFRTWPDH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVPSDPGGVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DFLEEVHHKQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ESIMDAGPVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VHCSAGIGRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTFIVIDILI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DIIREKGVDC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DIDVPKTIQM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VRSQRSGMVQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEAQYRFIYM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVQHYIETLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRIEEEQKSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKGHEYTNIK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YSLADQTSGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSPLPPCTPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPCAEMREDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARVYENVGLM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQQKSFR</td></tr> </table> :Simboli {{refbegin|4}} '''C''': [[Cistein]] <br> '''D''': [[Asparaginska kiselina]] <br> '''E''': [[Glutaminska kiselina]] <br> '''F''': [[Fenilalanin]] <br> '''G''': [[Glicin]] <br> '''H''': [[Histidin]] <br> '''I''': [[Izoleucin]] <br> '''K''': [[Lizin]] <br> '''L''': [[Leucin]] <br> '''M''': [[Metionin]] <br> '''N''': [[Asparagin]] <br> '''P''': [[Prolin]]<br> '''Q''': [[Glutamin]] <br> '''R''': [[Arginin]] <br> '''S''': [[Serin]] <br> '''T''': [[Treonin]] <br> '''V''': [[Valin]] <br> '''W''': [[Triptofan]] <br> '''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} == Struktura i funkcija == Ova [[fosfataza]], zajedno sa svojim paralogom, [[Shp1]], ima domensku strukturu koja se sastoji od dva tandemska [[SH2 domen]]a u [[N-kraj]]u, praćena domenom proteinske tirozin-fosfataze (PTP). U neaktivnom stanju, N2-terminalni SH2 domen veže PTP domen i blokira pristup potencijalnih podloga [[aktivno mjesto|aktivnom mjestu]]. Dakle, Shp2 se automatski inhibira. Nakon vezivanja za ciljne fosfo-tirozilne ostatke, [[N-terminal]]ni SH2 domen oslobađa se iz PTP domena, katalitski aktivirajući enzim, oslobađanjem od ove auto-inhibicije. == Nasljedne bolesti povezane sa PTPN11 == [[Misense mutacije]] u lokusu PTPN11 povezane su sa [[Noonanov sindrom|Noonnovim]] i [[Leopardov sindrom|Leopardovim sindromom]]. Također je povezan sa [[Metahondromatoza|metahondromatozom]].<ref name="pmid20577567">{{cite journal | vauthors = Sobreira NL, Cirulli ET, Avramopoulos D, Wohler E, Oswald GL, Stevens EL, Ge D, Shianna KV, Smith JP, Maia JM, Gumbs CE, Pevsner J, Thomas G, Valle D, Hoover-Fong JE, Goldstein DB | title = Whole-genome sequencing of a single proband together with linkage analysis identifies a Mendelian disease gene | journal = PLOS Genet. | volume = 6 | issue = 6 | pages = e1000991 | date = juni 2010 | pmid = 20577567 | pmc = 2887469 | doi = 10.1371/journal.pgen.1000991 }}</ref> === Noonanov sindrom === U slučaju Noonanovog sindroma, mutacije su široko raspoređene po kodirajućoj regiji gena, ali čini se da sve rezultiraju hiperaktiviranim ili nereguliranim mutantnim oblicima proteina. Većina ovih mutacija remeti vezujući interfejsa između domena N-SH2 i katalitifskog jezgra neophodnog da bi enzim održao autoinhibiranu konformaciju.<ref name="pmid17143285">{{cite journal | vauthors = Roberts AE, Araki T, Swanson KD, Montgomery KT, Schiripo TA, Joshi VA, Li L, Yassin Y, Tamburino AM, Neel BG, Kucherlapati RS | title = Germline gain-of-function mutations in SOS1 cause Noonan syndrome | journal = Nat. Genet. | volume = 39 | issue = 1 | pages = 70–4 | date = januar 2007 | pmid = 17143285 | doi = 10.1038/ng1926 | s2cid = 10222262 }}</ref> === Leopardov sindrom === [[Mutacije]] koje uzrokuju Leopardov sindrom ograničene su regije koje utiču na katalitsko jezgro enzima za proizvodnju katalitski oštećene varijante Shp2.<ref name="pmid16377799">{{cite journal | vauthors = Kontaridis MI, Swanson KD, David FS, Barford D, Neel BG | title = PTPN11 (Shp2) mutations in LEOPARD syndrome have dominant negative, not activating, effects | journal = J. Biol. Chem. | volume = 281 | issue = 10 | pages = 6785–92 | date = mart 2006 | pmid = 16377799 | doi = 10.1074/jbc.M513068200 | doi-access = free }}</ref> Još nije jasno kako mutacije koje uzrokuju mutantne varijante Shp2 s biohemijski suprotnim karakteristikama rezultiraju sličnim ljudskim genetičkim sindromima. == Kancer povezan sa PTPN11 == Pacijenti sa podskupinom mutacija PTPN11 Noonanovog sindroma također imaju veću prevalenciju [[juvenilna mijelocitma leukemija|juvenilne mijelomonocitne leukemije]] s (JMML). Aktivirajuće mutacije Shp2 također su otkrivene u [[neuroblastom]]u, [[melanom]]u, [[akutna mijeloidna leukemija|akutnoj mijeloidnoj leukemiji]], [[rak dojke|raku dojke]], [[rak pluća|pluća]] i [[rak demelog crijava|kolorektumskom karcinomu]].<ref name="pmid15604238">{{cite journal | vauthors = Bentires-Alj M, Paez JG, David FS, Keilhack H, Halmos B, Naoki K, Maris JM, Richardson A, Bardelli A, Sugarbaker DJ, Richards WG, Du J, Girard L, Minna JD, Loh ML, Fisher DE, Velculescu VE, Vogelstein B, Meyerson M, Sellers WR, Neel BG | title = Activating mutations of the noonan syndrome-associated SHP2/PTPN11 gene in human solid tumors and adult acute myelogenous leukemia | url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2004-12-15_64_24/page/8816 | journal = Cancer Res. | volume = 64 | issue = 24 | pages = 8816–20 | date = decembar 2004 | pmid = 15604238 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-04-1923 | doi-access = free }}</ref> Nedavno je otkrivena relativno velika prevalencija PTPN11 mutacija (24%) sljedećom generacijom sekvenciranja u kohorti mutiranih pacijenata [[NPM1]] – [[akutna mijeloidna leukemija]],<ref>{{cite journal | vauthors = Patel SS, Kuo FC, Gibson CJ, Steensma DP, Soiffer RJ, Alyea EP, Chen YA, Fathi AT, Graubert TA, Brunner AM, Wadleigh M, Stone RM, DeAngelo DJ, Nardi V, Hasserjian RP, Weinberg OK | title = High NPM1 mutant allele burden at diagnosis predicts unfavorable outcomes in de novo AML | journal = Blood | volume = 131 | issue = 25 | pages = 2816–2825 | date = maj 2018 | pmid = 29724895 | pmc = 6265642 | doi = 10.1182/blood-2018-01-828467 }}</ref> iako prognostički značaj takvih pridruživanja nije razjašnjen. Ovi podaci ukazuju na to da bi Shp2 mogao biti [[protoonkogen]]. Međutim, prijavljeno je da PTPN11/Shp2 može djelovati ili kao tumorski [[promotor (genetika)|promotor]] ili [[gen supresije tumora|supresor]].<ref name="Gen-Sheng Feng"/> U starijem mišjem modelu, [[delecija (genetika)|delecija]] PTPN11 / Shp2 specifična za [[hepatocit]]e podstiče upalnu signalizaciju putem [[STAT3]] i [[upale]] jetre /[[nekroze]], što rezultira regenerativnom hiperplazijom i spontanim razvojem tumora. Smanjena ekspresija PTPN11 / Shp2 otkrivena je u potfrakciji ljudskim [[hepatoćelijski karcinom|hepatoćelijskim karcinomma (HCC)]].<ref name="Gen-Sheng Feng">{{cite journal | vauthors = Bard-Chapeau EA, Li S, Ding J, Zhang SS, Zhu HH, Princen F, Fang DD, Han T, Bailly-Maitre B, Poli V, Varki NM, Wang H, Feng GS | title = Ptpn11/Shp2 acts as a tumor suppressor in hepatocellular carcinogenesis | journal = Cancer Cell | volume = 19 | issue = 5 | pages = 629–39 | date = maj 2011 | pmid = 21575863 | pmc = 3098128 | doi = 10.1016/j.ccr.2011.03.023 }}</ref> Bakterija ''[[Helicobacter pylori]]'' povezana je s [[rak želuca|rakom želuca]], a smatra se da je to djelomično posredovano interakcijom njenog faktora virulencije [[CagA]] sa SHP2.<ref name="pmid16367902">{{cite journal | vauthors = Hatakeyama M, Higashi H | title = Helicobacter pylori CagA: a new paradigm for bacterial carcinogenesis | url = https://archive.org/details/sim_cancer-science_2005-12_96_12/page/835 | journal = Cancer Science | volume = 96 | issue = 12 | pages = 835–843 | year = 2005 | pmid = 16367902 | doi = 10.1111/j.1349-7006.2005.00130.x | s2cid = 5721063 | doi-access = free }}</ref> === H faktor virulencije Pylori CagA === CagA je protein i [[faktor virulencije]] [[insercija (genetika)|insertiran]] iz ''[[Helicobacter pylori]]'' u [[epitel]] želuca. [[fosforilacija|Fosforilacijom]] aktivirani SRC, CagA veže se za SHP2, alosterino ga aktivirajući. To dovodi do morfoloških promjena, abnormalniih mitogenih signala i trajne aktivnosti, što može rezultirati [[apoptoza|apoptozom]] ćelijee domaćina. Epidemiološke studije pokazale su ulogu cagA-pozitivnog ''H. pylori'' u razvoju [[atrofijski gastritis|atrofijskog gastritisa]], [[čir na želucu|čira na želucu]] bolesti i [[rak želuca|karcinom želuca]].<ref name="pmid15343275">{{cite journal | vauthors = Hatakeyama M | title = Oncogenic mechanisms of the Helicobacter pylori CagA protein | journal = Nature Reviews Cancer | volume = 4 | issue = 9 | pages = 688–94 | date = septembar 2004 | pmid = 15343275 | doi = 10.1038/nrc1433 | s2cid = 1218835 }}</ref> == Interakcije == Pokazalo se da PTPN11 ima [[interakcija rotein-protein|interakcije]] sa {{refbegin|2}} *[[CagA]],<ref name="pmid16367902"/> * [[Cbl gen]],<ref name=pmid18519587>{{cite journal | vauthors = Tanaka Y, Tanaka N, Saeki Y, Tanaka K, Murakami M, Hirano T, Ishii N, Sugamura K | title = c-Cbl-dependent monoubiquitination and lysosomal degradation of gp130 | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2008-08_28_15/page/4805 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 28 | issue = 15 | pages = 4805–18 | date = Aug 2008 | pmid = 18519587 | pmc = 2493370 | doi = 10.1128/MCB.01784-07 }}</ref> * [[CD117]],<ref name="pmid7523381">{{cite journal | vauthors = Tauchi T, Feng GS, Marshall MS, Shen R, Mantel C, Pawson T, Broxmeyer HE | title = The ubiquitously expressed Syp phosphatase interacts with c-kit and Grb2 in hematopoietic cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-10-07_269_40/page/25206 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 269 | issue = 40 | pages = 25206–11 | date = oktobar 1994 | pmid = 7523381 }}</ref><ref name="pmid9528781">{{cite journal | vauthors = Kozlowski M, Larose L, Lee F, Le DM, Rottapel R, Siminovitch KA | title = SHP-1 binds and negatively modulates the c-Kit receptor by interaction with tyrosine 569 in the c-Kit juxtamembrane domain | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 18 | issue = 4 | pages = 2089–99 | date = april 1998 | pmid = 9528781 | pmc = 121439 | doi = 10.1128/MCB.18.4.2089}}</ref> * [[CD31]],<ref name="pmid10801826">{{cite journal | vauthors = Ilan N, Cheung L, Pinter E, Madri JA | title = Platelet-endothelial cell adhesion molecule-1 (CD31), a scaffolding molecule for selected catenin family members whose binding is mediated by different tyrosine and serine/threonine phosphorylation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-07-14_275_28/page/21435 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 28 | pages = 21435–43 | date = juli 2000 | pmid = 10801826 | doi = 10.1074/jbc.M001857200 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid10350061">{{cite journal | vauthors = Pumphrey NJ, Taylor V, Freeman S, Douglas MR, Bradfield PF, Young SP, Lord JM, Wakelam MJ, Bird IN, Salmon M, Buckley CD | title = Differential association of cytoplasmic signalling molecules SHP-1, SHP-2, SHIP and phospholipase C-gamma1 with PECAM-1/CD31 | url = https://archive.org/details/sim_febs-letters_1999-04-30_450_1-2/page/77 | journal = FEBS Lett. | volume = 450 | issue = 1–2 | pages = 77–83 | date = april 1999 | pmid = 10350061 | doi = 10.1016/S0014-5793(99)00446-9 | s2cid = 31471121 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid9774457">{{cite journal | vauthors = Hua CT, Gamble JR, Vadas MA, Jackson DE | title = Recruitment and activation of SHP-1 protein-tyrosine phosphatase by human platelet endothelial cell adhesion molecule-1 (PECAM-1). Identification of immunoreceptor tyrosine-based inhibitory motif-like binding motifs and substrates | journal = J. Biol. Chem. | volume = 273 | issue = 43 | pages = 28332–40 | date = oktobar 1998 | pmid = 9774457 | doi = 10.1074/jbc.273.43.28332 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid9054388">{{cite journal | vauthors = Jackson DE, Ward CM, Wang R, Newman PJ | title = The protein-tyrosine phosphatase SHP-2 binds platelet/endothelial cell adhesion molecule-1 (PECAM-1) and forms a distinct signaling complex during platelet aggregation. Evidence for a mechanistic link between PECAM-1- and integrin-mediated cellular signaling | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-03-14_272_11/page/6986 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 11 | pages = 6986–93 | date = mart 1997 | pmid = 9054388 | doi = 10.1074/jbc.272.11.6986 | doi-access = free }}</ref> * [[CEACAM1]],<ref name=pmid9867848>{{cite journal | vauthors = Huber M, Izzi L, Grondin P, Houde C, Kunath T, Veillette A, Beauchemin N | title = The carboxyl-terminal region of biliary glycoprotein controls its tyrosine phosphorylation and association with protein-tyrosine phosphatases SHP-1 and SHP-2 in epithelial cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-01-01_274_1/page/335 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 1 | pages = 335–44 | date = Jan 1999 | pmid = 9867848 | doi = 10.1074/jbc.274.1.335 | doi-access = free }}</ref> * [[Receptor epidermnog faktora rasta]],<ref name=pmid16729043>{{cite journal | vauthors = Schulze WX, Deng L, Mann M | title = Phosphotyrosine interactome of the ErbB-receptor kinase family | journal = Mol. Syst. Biol. | volume = 1 | issue = 1 | pages = E1–E13 | year = 2005 | pmid = 16729043 | pmc = 1681463 | doi = 10.1038/msb4100012 }}</ref><ref name=pmid7673163>{{cite journal | vauthors = Tomic S, Greiser U, Lammers R, Kharitonenkov A, Imyanitov E, Ullrich A, Böhmer FD | title = Association of SH2 domain protein tyrosine phosphatases with the epidermal growth factor receptor in human tumor cells. Phosphatidic acid activates receptor dephosphorylation by PTP1C | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-09-08_270_36/page/21277 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 270 | issue = 36 | pages = 21277–84 | date = Sep 1995 | pmid = 7673163 | doi = 10.1074/jbc.270.36.21277 | doi-access = free }}</ref> * [[Extracellular signal-regulated kinases|Erk]]<ref name="Shp2 Erk PI3K">{{cite book|title=Protein phosphatases|year=2004|publisher=Springer|isbn=978-3-540-20560-9|pages=275–299|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EotzHJrTu3sC&q=The+Shp-2+tyrosine+phosphatase|author1=L.A. Lai |author2=C. Zhao |author3=E.E. Zhang |author4=G.S. Feng |editor1=Joaquín Ariño |editor2=Denis Alexander |chapter=14 The Shp-2 tyrosine phosphatase}}</ref><ref name="B.G. Neel">{{cite journal | vauthors = Neel BG, Gu H, Pao L | title = The 'Shp'ing news: SH2 domain-containing tyrosine phosphatases in cell signaling | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2003-06_28_6/page/284 | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 28 | issue = 6 | pages = 284–293 | date = juni 2003 | pmid = 12826400 | doi = 10.1016/S0968-0004(03)00091-4 | issn = 0968-0004 }}</ref> * [[FRS2]],<ref name=pmid10650943>{{cite journal | vauthors = Delahaye L, Rocchi S, Van Obberghen E | title = Potential involvement of FRS2 in insulin signaling | journal = [[Endocrinology (journal)|Endocrinology]] | volume = 141 | issue = 2 | pages = 621–8 | date = Feb 2000 | pmid = 10650943 | doi = 10.1210/endo.141.2.7298 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid11360177>{{cite journal | vauthors = Kurokawa K, Iwashita T, Murakami H, Hayashi H, Kawai K, Takahashi M | title = Identification of SNT/FRS2 docking site on RET receptor tyrosine kinase and its role for signal transduction | journal = Oncogene | volume = 20 | issue = 16 | pages = 1929–38 | date = Apr 2001 | pmid = 11360177 | doi = 10.1038/sj.onc.1204290 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid9632781>{{cite journal | vauthors = Hadari YR, Kouhara H, Lax I, Schlessinger J | title = Binding of Shp2 tyrosine phosphatase to FRS2 is essential for fibroblast growth factor-induced PC12 cell differentiation | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1998-07_18_7/page/3966 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 18 | issue = 7 | pages = 3966–73 | date = Jul 1998 | pmid = 9632781 | pmc = 108981 | doi = 10.1128/MCB.18.7.3966 }}</ref> * [[GAB1]],<ref name=pmid11940581>{{cite journal | vauthors = Saito Y, Hojo Y, Tanimoto T, Abe J, Berk BC | title = Protein kinase C-alpha and protein kinase C-epsilon are required for Grb2-associated binder-1 tyrosine phosphorylation in response to platelet-derived growth factor | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-06-28_277_26/page/23216 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 26 | pages = 23216–22 | date = Jun 2002 | pmid = 11940581 | doi = 10.1074/jbc.M200605200 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid9658397>{{cite journal | vauthors = Rocchi S, Tartare-Deckert S, Murdaca J, Holgado-Madruga M, Wong AJ, Van Obberghen E | title = Determination of Gab1 (Grb2-associated binder-1) interaction with insulin receptor-signaling molecules | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 12 | issue = 7 | pages = 914–23 | date = Jul 1998 | pmid = 9658397 | doi = 10.1210/mend.12.7.0141 | doi-access = free }}</ref> * [[GAB2]],<ref name=pmid12135708/><ref name="pmid11782427">{{cite journal | vauthors = Lynch DK, Daly RJ | title = PKB-mediated negative feedback tightly regulates mitogenic signalling via Gab2 | journal = EMBO J. | volume = 21 | issue = 1–2 | pages = 72–82 | date = januar 2002 | pmid = 11782427 | pmc = 125816 | doi = 10.1093/emboj/21.1.72 }}</ref><ref name="pmid10391903">{{cite journal | vauthors = Zhao C, Yu DH, Shen R, Feng GS | title = Gab2, a new pleckstrin homology domain-containing adapter protein, acts to uncouple signaling from ERK kinase to Elk-1 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-07-09_274_28/page/19649 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 28 | pages = 19649–54 | date = juli 1999 | pmid = 10391903 | doi = 10.1074/jbc.274.28.19649 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid11334882">{{cite journal | vauthors = Crouin C, Arnaud M, Gesbert F, Camonis J, Bertoglio J | title = A yeast two-hybrid study of human p97/Gab2 interactions with its SH2 domain-containing binding partners | journal = FEBS Lett. | volume = 495 | issue = 3 | pages = 148–53 | date = april 2001 | pmid = 11334882 | doi = 10.1016/S0014-5793(01)02373-0 | s2cid = 24499468 }}</ref> * [[GAB3]],<ref name="WolfJenkins2002">{{cite journal|last1=Wolf|first1=I.|last2=Jenkins|first2=B. J.|last3=Liu|first3=Y.|last4=Seiffert|first4=M.|last5=Custodio|first5=J. M.|last6=Young|first6=P.|last7=Rohrschneider|first7=L. R.|title=Gab3, a New DOS/Gab Family Member, Facilitates Macrophage Differentiation|url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2002-01_22_1/page/231|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=22|issue=1|year=2002|pages=231–244|issn=0270-7306|doi=10.1128/MCB.22.1.231-244.2002|pmid=11739737|pmc=134230|quote=and associates transiently with the SH2 domain-containing proteins p85 and SHP2|doi-access=free}}</ref> <!-- SHP2 is a synonym for PTPN11 --> * [[Glikoprotein 130]],<ref name=pmid12403768/><ref name=pmid10946280>{{cite journal | vauthors = Anhuf D, Weissenbach M, Schmitz J, Sobota R, Hermanns HM, Radtke S, Linnemann S, Behrmann I, Heinrich PC, Schaper F | title = Signal transduction of IL-6, leukemia-inhibitory factor, and oncostatin M: structural receptor requirements for signal attenuation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_2000-09-01_165_5/page/2535 | journal = Journal of Immunology | volume = 165 | issue = 5 | pages = 2535–43 | date = Sep 2000 | pmid = 10946280 | doi = 10.4049/jimmunol.165.5.2535 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid9388212>{{cite journal | vauthors = Kim H, Baumann H | title = Transmembrane domain of gp130 contributes to intracellular signal transduction in hepatic cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-12-05_272_49/page/30741 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 49 | pages = 30741–7 | date = Dec 1997 | pmid = 9388212 | doi = 10.1074/jbc.272.49.30741 | doi-access = free }}</ref> * [[Grb2]],<ref name=pmid9632781/><ref name=pmid8995399/><ref name=pmid10747947>{{cite journal | vauthors = Ganju RK, Brubaker SA, Chernock RD, Avraham S, Groopman JE | title = Beta-chemokine receptor CCR5 signals through SHP1, SHP2, and Syk | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 23 | pages = 17263–8 | date = Jun 2000 | pmid = 10747947 | doi = 10.1074/jbc.M000689200 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid8041791>{{cite journal | vauthors = Bennett AM, Tang TL, Sugimoto S, Walsh CT, Neel BG | title = Protein-tyrosine-phosphatase SHPTP2 couples platelet-derived growth factor receptor beta to Ras | journal = [[PNAS|Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.]] | volume = 91 | issue = 15 | pages = 7335–9 | date = Jul 1994 | pmid = 8041791 | pmc = 44394 | doi = 10.1073/pnas.91.15.7335 }}</ref><ref name=pmid9824671>{{cite journal | vauthors = Ward AC, Monkhouse JL, Hamilton JA, Csar XF | title = Direct binding of Shc, Grb2, SHP-2 and p40 to the murine granulocyte colony-stimulating factor receptor | url = https://archive.org/details/sim_molecular-cell-research_1998-11-19_1448_1/page/70 | journal = Biochim. Biophys. Acta | volume = 1448 | issue = 1 | pages = 70–6 | date = Nov 1998 | pmid = 9824671 | doi = 10.1016/S0167-4889(98)00120-7 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid9362449>{{cite journal | vauthors = Tang J, Feng GS, Li W | title = Induced direct binding of the adapter protein Nck to the GTPase-activating protein-associated protein p62 by epidermal growth factor | journal = Oncogene | volume = 15 | issue = 15 | pages = 1823–32 | date = Oct 1997 | pmid = 9362449 | doi = 10.1038/sj.onc.1201351 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid10212213>{{cite journal | vauthors = Tang H, Zhao ZJ, Huang XY, Landon EJ, Inagami T | title = Fyn kinase-directed activation of SH2 domain-containing protein-tyrosine phosphatase SHP-2 by Gi protein-coupled receptors in Madin-Darby canine kidney cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-04-30_274_18/page/12401 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 18 | pages = 12401–7 | date = Apr 1999 | pmid = 10212213 | doi = 10.1074/jbc.274.18.12401 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid10080542>{{cite journal | vauthors = Zhang S, Mantel C, Broxmeyer HE | title = Flt3 signaling involves tyrosyl-phosphorylation of SHP-2 and SHIP and their association with Grb2 and Shc in Baf3/Flt3 cells | journal = J. Leukoc. Biol. | volume = 65 | issue = 3 | pages = 372–80 | date = Mar 1999 | pmid = 10080542 | doi = 10.1002/jlb.65.3.372 | s2cid = 38211235 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid8702859>{{cite journal | vauthors = Wong L, Johnson GR | title = Epidermal growth factor induces coupling of protein-tyrosine phosphatase 1D to GRB2 via the COOH-terminal SH3 domain of GRB2 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-08-30_271_35/page/20980 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 271 | issue = 35 | pages = 20981–4 | date = Aug 1996 | pmid = 8702859 | doi = 10.1074/jbc.271.35.20981 | doi-access = free }}</ref> * [[Growth hormone receptor]],<ref name="pmid10976913">{{cite journal | vauthors = Stofega MR, Herrington J, Billestrup N, Carter-Su C | title = Mutation of the SHP-2 binding site in growth hormone (GH) receptor prolongs GH-promoted tyrosyl phosphorylation of GH receptor, JAK2, and STAT5B | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 14 | issue = 9 | pages = 1338–50 | date = septembar 2000 | pmid = 10976913 | doi = 10.1210/me.14.9.1338 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid9632636">{{cite journal | vauthors = Moutoussamy S, Renaudie F, Lago F, Kelly PA, Finidori J | title = Grb10 identified as a potential regulator of growth hormone (GH) signaling by cloning of GH receptor target proteins | journal = J. Biol. Chem. | volume = 273 | issue = 26 | pages = 15906–12 | date = juni 1998 | pmid = 9632636 | doi = 10.1074/jbc.273.26.15906 | doi-access = free }}</ref> * [[HoxA10]],<ref name=pmid19022774>{{cite journal | vauthors = Wang H, Lindsey S, Konieczna I, Bei L, Horvath E, Huang W, Saberwal G, Eklund EA | title = Constitutively active SHP2 cooperates with HoxA10 overexpression to induce acute myeloid leukemia. | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2009-01-23_284_4/page/2548 | journal = J Biol Chem | volume = 284 | issue = 4 | pages = 2549–67 | date = Jan 2009 | pmid = 19022774 | pmc = 2629090 | doi = 10.1074/jbc.M804704200 }}</ref> * [[Insulin receptor]],<ref name=pmid8135823>{{cite journal | vauthors = Maegawa H, Ugi S, Adachi M, Hinoda Y, Kikkawa R, Yachi A, Shigeta Y, Kashiwagi A | title = Insulin receptor kinase phosphorylates protein tyrosine phosphatase containing Src homology 2 regions and modulates its PTPase activity in vitro | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1994-03-15_199_2/page/780 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 199 | issue = 2 | pages = 780–5 | date = Mar 1994 | pmid = 8135823 | doi = 10.1006/bbrc.1994.1297 }}</ref><ref name=pmid7493946>{{cite journal | vauthors = Kharitonenkov A, Schnekenburger J, Chen Z, Knyazev P, Ali S, Zwick E, White M, Ullrich A | title = Adapter function of protein-tyrosine phosphatase 1D in insulin receptor/insulin receptor substrate-1 interaction | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-12-08_270_49/page/29188 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 270 | issue = 49 | pages = 29189–93 | date = Dec 1995 | pmid = 7493946 | doi = 10.1074/jbc.270.49.29189 | doi-access = free }}</ref> * [[receptor insulinolikog faktora rasta 1]],<ref name=pmid10082579>{{cite journal | vauthors = Mañes S, Mira E, Gómez-Mouton C, Zhao ZJ, Lacalle RA, Martínez-A C | title = Concerted activity of tyrosine phosphatase SHP-2 and focal adhesion kinase in regulation of cell motility | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1999-04_19_4/page/3124 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 19 | issue = 4 | pages = 3125–35 | date = Apr 1999 | pmid = 10082579 | pmc = 84106 | doi=10.1128/mcb.19.4.3125}}</ref><ref name=pmid7642582>{{cite journal | vauthors = Seely BL, Reichart DR, Staubs PA, Jhun BH, Hsu D, Maegawa H, Milarski KL, Saltiel AR, Olefsky JM | title = Localization of the insulin-like growth factor I receptor binding sites for the SH2 domain proteins p85, Syp, and GTPase activating protein | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-08-11_270_32/page/19151 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 270 | issue = 32 | pages = 19151–7 | date = Aug 1995 | pmid = 7642582 | doi = 10.1074/jbc.270.32.19151 | doi-access = free }}</ref> * [[IRS1]],<ref name=pmid8505282>{{cite journal | vauthors = Kuhné MR, Pawson T, Lienhard GE, Feng GS | title = The insulin receptor substrate 1 associates with the SH2-containing phosphotyrosine phosphatase Syp | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1993-06-05_268_16/page/11478 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 268 | issue = 16 | pages = 11479–81 | date = Jun 1993 | pmid = 8505282 }}</ref><ref name=pmid9756938>{{cite journal | vauthors = Myers MG, Mendez R, Shi P, Pierce JH, Rhoads R, White MF | title = The COOH-terminal tyrosine phosphorylation sites on IRS-1 bind SHP-2 and negatively regulate insulin signaling | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1998-10-09_273_41/page/26908 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 273 | issue = 41 | pages = 26908–14 | date = Oct 1998 | pmid = 9756938 | doi = 10.1074/jbc.273.41.26908 | doi-access = free }}</ref> * [[Janus kinaza 1]],<ref name="pmid12403768">{{cite journal | vauthors = Lehmann U, Schmitz J, Weissenbach M, Sobota RM, Hortner M, Friederichs K, Behrmann I, Tsiaris W, Sasaki A, Schneider-Mergener J, Yoshimura A, Neel BG, Heinrich PC, Schaper F | title = SHP2 and SOCS3 contribute to Tyr-759-dependent attenuation of interleukin-6 signaling through gp130 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-01-03_278_1/page/661 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 1 | pages = 661–71 | date = januar 2003 | pmid = 12403768 | doi = 10.1074/jbc.M210552200 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid8995399/> * [[Janus kinaza 2]],<ref name="pmid8995399">{{cite journal | vauthors = Yin T, Shen R, Feng GS, Yang YC | title = Molecular characterization of specific interactions between SHP-2 phosphatase and JAK tyrosine kinases | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-01-10_272_2/page/1032 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 2 | pages = 1032–7 | date = januar 1997 | pmid = 8995399 | doi = 10.1074/jbc.272.2.1032 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid8639815">{{cite journal | vauthors = Tauchi T, Damen JE, Toyama K, Feng GS, Broxmeyer HE, Krystal G | title = Tyrosine 425 within the activated erythropoietin receptor binds Syp, reduces the erythropoietin required for Syp tyrosine phosphorylation, and promotes mitogenesis | url = https://archive.org/details/sim_blood_1996-06-01_87_11/page/4495 | journal = Blood | volume = 87 | issue = 11 | pages = 4495–501 | date = juni 1996 | pmid = 8639815 | doi = 10.1182/blood.V87.11.4495.bloodjournal87114495| doi-access = free }}</ref><ref name="pmid8912646">{{cite journal | vauthors = Maegawa H, Kashiwagi A, Fujita T, Ugi S, Hasegawa M, Obata T, Nishio Y, Kojima H, Hidaka H, Kikkawa R | title = SHPTP2 serves adapter protein linking between Janus kinase 2 and insulin receptor substrates | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1996-11-01_228_1/page/122 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 228 | issue = 1 | pages = 122–7 | date = novembar 1996 | pmid = 8912646 | doi = 10.1006/bbrc.1996.1626 }}</ref> * [[LAIR1]],<ref name=pmid10903717>{{cite journal | vauthors = Fournier N, Chalus L, Durand I, Garcia E, Pin JJ, Churakova T, Patel S, Zlot C, Gorman D, Zurawski S, Abrams J, Bates EE, Garrone P | title = FDF03, a novel inhibitory receptor of the immunoglobulin superfamily, is expressed by human dendritic and myeloid cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_2000-08-01_165_3/page/1197 | journal = Journal of Immunology | volume = 165 | issue = 3 | pages = 1197–209 | date = Aug 2000 | pmid = 10903717 | doi = 10.4049/jimmunol.165.3.1197 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid9285412>{{cite journal | vauthors = Meyaard L, Adema GJ, Chang C, Woollatt E, Sutherland GR, Lanier LL, Phillips JH | title = LAIR-1, a novel inhibitory receptor expressed on human mononuclear leukocytes | journal = Immunity | volume = 7 | issue = 2 | pages = 283–90 | date = Aug 1997 | pmid = 9285412 | doi = 10.1016/S1074-7613(00)80530-0 | doi-access = free }}</ref> * [[LRP1]],<ref name="pmid18381291">{{cite journal | vauthors = Betts GN, van der Geer P, Komives EA | title = Structural and functional consequences of tyrosine phosphorylation in the LRP1 cytoplasmic domain | journal = J. Biol. Chem. | volume = 283 | issue = 23 | pages = 15656–64 | date = juni 2008 | pmid = 18381291 | pmc = 2414285 | doi = 10.1074/jbc.M709514200 }}</ref> * [[PDGFRB]],<ref name=pmid11266449>{{cite journal | vauthors = Keilhack H, Müller M, Böhmer SA, Frank C, Weidner KM, Birchmeier W, Ligensa T, Berndt A, Kosmehl H, Günther B, Müller T, Birchmeier C, Böhmer FD | title = Negative regulation of Ros receptor tyrosine kinase signaling. An epithelial function of the SH2 domain protein tyrosine phosphatase SHP-1 | journal = J. Cell Biol. | volume = 152 | issue = 2 | pages = 325–34 | date = Jan 2001 | pmid = 11266449 | pmc = 2199605 | doi = 10.1083/jcb.152.2.325 }}</ref><ref name=pmid7691811>{{cite journal | vauthors = Lechleider RJ, Sugimoto S, Bennett AM, Kashishian AS, Cooper JA, Shoelson SE, Walsh CT, Neel BG | title = Activation of the SH2-containing phosphotyrosine phosphatase SH-PTP2 by its binding site, phosphotyrosine 1009, on the human platelet-derived growth factor receptor | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1993-10-15_268_29/page/21478 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 268 | issue = 29 | pages = 21478–81 | date = Oct 1993 | pmid = 7691811 }}</ref> * [[PI3K]] → [[Akt]]<ref name="Shp2 Erk PI3K"/> * [[PLCG2]],<ref name="pmid12135708">{{cite journal | vauthors = Boudot C, Kadri Z, Petitfrère E, Lambert E, Chrétien S, Mayeux P, Haye B, Billat C | title = Phosphatidylinositol 3-kinase regulates glycosylphosphatidylinositol hydrolysis through PLC-gamma(2) activation in erythropoietin-stimulated cells | journal = Cell. Signal. | volume = 14 | issue = 10 | pages = 869–78 | date = oktobar 2002 | pmid = 12135708 | doi = 10.1016/S0898-6568(02)00036-0 }}</ref> * [[PTK2B]],<ref name="pmid10880513">{{cite journal | vauthors = Chauhan D, Pandey P, Hideshima T, Treon S, Raje N, Davies FE, Shima Y, Tai YT, Rosen S, Avraham S, Kharbanda S, Anderson KC | title = SHP2 mediates the protective effect of interleukin-6 against dexamethasone-induced apoptosis in multiple myeloma cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-09-08_275_36/page/27845 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 36 | pages = 27845–50 | date = septembar 2000 | pmid = 10880513 | doi = 10.1074/jbc.M003428200 | doi-access = free }}</ref> * [[potporodica|Ras]]<ref name="Shp2 Erk PI3K"/><ref name="B.G. Neel"/> * [[SLAMF1]],<ref name=pmid11806999>{{cite journal | vauthors = Howie D, Simarro M, Sayos J, Guirado M, Sancho J, Terhorst C | title = Molecular dissection of the signaling and costimulatory functions of CD150 (SLAM): CD150/SAP binding and CD150-mediated costimulation | journal = Blood | volume = 99 | issue = 3 | pages = 957–65 | date = Feb 2000 | pmid = 11806999 | doi = 10.1182/blood.V99.3.957 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid11689425>{{cite journal | vauthors = Morra M, Lu J, Poy F, Martin M, Sayos J, Calpe S, Gullo C, Howie D, Rietdijk S, Thompson A, Coyle AJ, Denny C, Yaffe MB, Engel P, Eck MJ, Terhorst C | title = Structural basis for the interaction of the free SH2 domain EAT-2 with SLAM receptors in hematopoietic cells | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_2001-11-01_20_21/page/5840 | journal = EMBO J. | volume = 20 | issue = 21 | pages = 5840–52 | date = Nov 2001 | pmid = 11689425 | pmc = 125701 | doi = 10.1093/emboj/20.21.5840 }}</ref> * [[SOCS3]],<ref name=pmid12403768/> * [[SOS1]],<ref name=pmid9632781/><ref name=pmid9344843>{{cite journal | vauthors = Chin H, Saito T, Arai A, Yamamoto K, Kamiyama R, Miyasaka N, Miura O | title = Erythropoietin and IL-3 induce tyrosine phosphorylation of CrkL and its association with Shc, SHP-2, and Cbl in hematopoietic cells | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1997-10-20_239_2/page/412 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 239 | issue = 2 | pages = 412–7 | date = Oct 1997 | pmid = 9344843 | doi = 10.1006/bbrc.1997.7480 }}</ref> * [[STAT3]],<ref name="Gen-Sheng Feng"/> * [[STAT5A]],<ref name=pmid10617656>{{cite journal | vauthors = Yu CL, Jin YJ, Burakoff SJ | title = Cytosolic tyrosine dephosphorylation of STAT5. Potential role of SHP-2 in STAT5 regulation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-01-07_275_1/page/599 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 1 | pages = 599–604 | date = Jan 2000 | pmid = 10617656 | doi = 10.1074/jbc.275.1.599 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid12060651>{{cite journal | vauthors = Chughtai N, Schimchowitsch S, Lebrun JJ, Ali S | title = Prolactin induces SHP-2 association with Stat5, nuclear translocation, and binding to the beta-casein gene promoter in mammary cells | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 34 | pages = 31107–14 | date = Aug 2002 | pmid = 12060651 | doi = 10.1074/jbc.M200156200 | doi-access = free }}</ref> and * [[STAT5B]].<ref name=pmid10617656/> {{refend}} == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{Refbegin| 2}} * {{Cite book | vauthors = Marron MB, Hughes DP, McCarthy MJ, Beaumont ER, Brindle NP | title = Angiogenesis | chapter = Tie-1 receptor tyrosine kinase endodomain interaction with SHP2: potential signalling mechanisms and roles in angiogenesis | journal = Adv. Exp. Med. Biol. | volume = 476 | pages = 35–46 | year = 2000 | pmid = 10949653 | doi = 10.1007/978-1-4615-4221-6_3 | series = Advances in Experimental Medicine and Biology | isbn = 978-1-4613-6895-3 }} * {{cite journal | vauthors = Carter-Su C, Rui L, Stofega MR | title = SH2-B and SIRP: JAK2 binding proteins that modulate the actions of growth hormone. | journal = Recent Prog. Horm. Res. | volume = 55 | pages = 293–311 | year = 2000 | pmid = 11036942 }} * {{cite journal | vauthors = Ion A, Tartaglia M, Song X, Kalidas K, van der Burgt I, Shaw AC, Ming JE, Zampino G, Zackai EH, Dean JC, Somer M, Parenti G, Crosby AH, Patton MA, Gelb BD, Jeffery S | title = Absence of PTPN11 mutations in 28 cases of cardiofaciocutaneous (CFC) syndrome | url = https://archive.org/details/human-genetics_2002-10_111_4-5/page/421 | journal = Hum. Genet. | volume = 111 | issue = 4–5 | pages = 421–7 | year = 2002 | pmid = 12384786 | doi = 10.1007/s00439-002-0803-6 | s2cid = 27085702 }} * {{cite journal | vauthors = Hugues L, Cavé H, Philippe N, Pereira S, Fenaux P, Preudhomme C | title = Mutations of PTPN11 are rare in adult myeloid malignancies. | journal = Haematologica | volume = 90 | issue = 6 | pages = 853–4 | year = 2006 | pmid = 15951301 }} * {{cite journal | vauthors = Tartaglia M, Gelb BD | title = Germ-line and somatic PTPN11 mutations in human disease. | journal = European Journal of Medical Genetics | volume = 48 | issue = 2 | pages = 81–96 | year = 2005 | pmid = 16053901 | doi = 10.1016/j.ejmg.2005.03.001 }} * {{cite journal | vauthors = Ogata T, Yoshida R | title = PTPN11 mutations and genotype-phenotype correlations in Noonan and LEOPARD syndromes. | journal = Pediatric Endocrinology Reviews | volume = 2 | issue = 4 | pages = 669–74 | year = 2006 | pmid = 16208280 }} * {{cite journal | vauthors = Feng GS | title = Shp2-mediated molecular signaling in control of embryonic stem cell self-renewal and differentiation. | journal = Cell Res. | volume = 17 | issue = 1 | pages = 37–41 | year = 2007 | pmid = 17211446 | doi = 10.1038/sj.cr.7310140 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Edouard T, Montagner A, Dance M, Conte F, Yart A, Parfait B, Tauber M, Salles JP, Raynal P | title = How do Shp2 mutations that oppositely influence its biochemical activity result in syndromes with overlapping symptoms? | url = https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2007-07_64_13/page/1585 | journal = Cell. Mol. Life Sci. | volume = 64 | issue = 13 | pages = 1585–90 | year = 2007 | pmid = 17453145 | doi = 10.1007/s00018-007-6509-0 | s2cid = 25934330 }} {{Refend}} == Vanjski linkovi== * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&part=noonan GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Noonan syndrome] {{PDB Gallery|geneid=5781}} {{Protein-tirozin fosfataze}} {{Esteraze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} {{DEFAULTSORT:Ptpn11}} [[Kategorija:EC 3.1.3]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 12]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] n72op4rhbqpn4zshp04af0ktat6j0c3 TRAFD1 0 480832 3935821 3918275 2026-10-16T12:18:11Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935821 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''TRAF-tip domena cinkovog prsta sa proteinom 1''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''TRAFD1'''.<ref name="pmid12477932">{{cite journal |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, Derge JG, Klausner RD, Collins FS, Wagner L, Shenmen CM, Schuler GD, Altschul SF, Zeeberg B, Buetow KH, Schaefer CF, Bhat NK, Hopkins RF, Jordan H, Moore T, Max SI, Wang J, Hsieh F, Diatchenko L, Marusina K, Farmer AA, Rubin GM, Hong L, Stapleton M, Soares MB, Bonaldo MF, Casavant TL, Scheetz TE, Brownstein MJ, Usdin TB, Toshiyuki S, Carninci P, Prange C, Raha SS, Loquellano NA, Peters GJ, Abramson RD, Mullahy SJ, Bosak SA, McEwan PJ, McKernan KJ, Malek JA, Gunaratne PH, Richards S, Worley KC, Hale S, Garcia AM, Gay LJ, Hulyk SW, Villalon DK, Muzny DM, Sodergren EJ, Lu X, Gibbs RA, Fahey J, Helton E, Ketteman M, Madan A, Rodrigues S, Sanchez A, Whiting M, Madan A, Young AC, Shevchenko Y, Bouffard GG, Blakesley RW, Touchman JW, Green ED, Dickson MC, Rodriguez AC, Grimwood J, Schmutz J, Myers RM, Butterfield YS, Krzywinski MI, Skalska U, Smailus DE, Schnerch A, Schein JE, Jones SJ, Marra MA | title = Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-12-24_99_26/page/16899 | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 99 | issue = 26 | pages = 16899–903 |date=Dec 2002 | pmid = 12477932 | pmc = 139241 | doi = 10.1073/pnas.242603899 | bibcode = 2002PNAS...9916899M }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: TRAFD1 TRAF-type zinc finger domain containing 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=10906}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 582 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 64.841 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/O14545#sequences |title=UniProt, O14545|access-date=14. 8. 2021}}</ref> {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAEFLDDQET</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLCDNCKKEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVFNFTIHEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HCQRNIGMCP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TCKEPFPKSD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>METHMAAEHC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QVTCKCNKKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKRLLKKHEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TECPLRLAVC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QHCDLELSIL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KLKEHEDYCG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARTELCGNCG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RNVLVKDLKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HPEVCGREGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKRNEVAIPP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NAYDESWGQD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GIWIASQLLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIEALDPPMR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPRRPLRAFE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SDVFHNRTTN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QRNITAQVSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QNNLFEEQER</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QERNRGQQPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEGGEESANL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DFMLALSLQN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EGQASSVAEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DFWRAVCEAD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSHGGPRSLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DIKGAADEIM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPCEFCEELY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PEELLIDHQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SCNPSRALPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LNTGSSSPRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VEEPDVIFQN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLQQAASNQL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DSLMGLSNSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVEESIIIPC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EFCGVQLEEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLFHHQDQCD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QRPATATNHV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TEGIPRLDSQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQETSPELPR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRVRHQGDLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGYLDDTKQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TANGPTSCLP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PSRPINNMTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TYNQLSRSTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GPRPGCQPSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PCVPKLSNSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQDIQGRNRD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SQNGAIAPGH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSVIRPPQNL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YPENIVPSFS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGPSGRYGAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GRSEGGRNSR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VTPAAANYRS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RTAKAKPSKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGAGDAEEEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EE</td></tr> </table> ==Modelni organizmi== {| class="wikitable sortable |+Fenotip mutantnog [[nokaut-miš]]a ''Trafd1'' |- ! [[Svojstvo]]!![[Fenotip]] |- | Vijabilnost [[homozigot]]a || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | Studija [[Recesivni gen|recesivne]] letalnosti|| bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | Plodnost || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | Tjelesna težina || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | Test otvorenog polja: [[anksioznost]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | Neurološka procjena|| bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | Snaga stiska|| bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Test vruće ploče]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Morfologija|Dismorfologija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Indirektna kalorimetrija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Test tolerancije glukoze]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Slušni odgovor moždanog stabla]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Dvoenergetska apsorpciometrija X-zraka|DEXA]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Radiografija]] || bgcolor="#C40000"|Nenormalan |- | Tjelesna temperatura || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Morfologija oka]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Klinička hemija]] (nalaz)|| bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Krvna plazma|Plazmatski]] [[imunoglobulin]]i || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Hematologija]] || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | [[Leukociti periferne krvi]] || bgcolor="#C40000"|Nenormalan |- | [[Mikronukleus test]] || bgcolor="#488ED3"|Nenormalan |- | Težina srca || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | Histopatologija oka || bgcolor="#488ED3"|Normalan |- | ''[[Salmonella]]'' infekcija || bgcolor="#488ED3"|Normal<ref name="''Salmonella'' infection">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MAPS/salmonella-challenge/ |title=''Salmonella'' infection data for Pnpo |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | ''[[Citrobacter]]'' infekcija || bgcolor="#488ED3"|Normalan<ref name="''Citrobacter'' infection">{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MAPS/citrobacter-challenge/ |title=''Citrobacter'' infection data for Pnpo |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}</ref> |- | colspan=2; style="text-align: center;" |Svi testovi i analize su iz <ref name="mgp_reference">{{cite journal | doi = 10.1111/j.1755-3768.2010.4142.x | title = The Sanger Mouse Genetics Programme: High throughput characterisation of knockout mice | year = 2010 | author = Gerdin AK | journal = Acta Ophthalmologica | volume = 88 | pages = 925–7 | s2cid = 85911512 }}</ref><ref>[http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/ Mouse Resources Portal], Wellcome Trust Sanger Institute.</ref> |} U proučavanju PNPO funkcije, korišteni su [[modelni organizam|modelni organizmi]]. Uvjetna linija [[nokaut-miš]]eva, zvana '' Pnpo<sup>tm1a (KOMP) Wtsi</sup>,''<ref name="allele_ref">{{cite web |url=http://www.knockoutmouse.org/martsearch/search?query=Pnpo |title=International Knockout Mouse Consortium |access-date=14. 8. 2021 |archive-date=3. 4. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403123614/http://www.knockoutmouse.org/martsearch/search?query=Pnpo |url-status=dead }}</ref><ref name="mgi_allele_ref">{{cite web |url=http://www.informatics.jax.org/searchtool/Search.do?query=MGI:4363478 |title=Mouse Genome Informatics}}</ref> generirana je kao dio programa [[Međunarodni konzorcij za miševe|Međunarosnog konzorcija za miševe]] – visokopropusnog projekta mutageneze za generiranje i distribuciju životinjskih modela bolesti zainteresiranim naučnicima.<ref name="pmid21677750">{{Cite journal | last1 = Skarnes |first1 =W. C. | doi = 10.1038/nature10163 | last2 = Rosen | first2 = B. | last3 = West | first3 = A. P. | last4 = Koutsourakis | first4 = M. | last5 = Bushell | first5 = W. | last6 = Iyer | first6 = V. | last7 = Mujica | first7 = A. O. | last8 = Thomas | first8 = M. | last9 = Harrow | first9 = J. | last10 = Cox | first10 = T. | last11 = Jackson | first11 = D. | last12 = Severin | first12 = J. | last13 = Biggs | first13 = P. | last14 = Fu | first14 = J. | last15 = Nefedov | first15 = M. | last16 = De Jong | first16 = P. J. | last17 = Stewart | first17 = A. F. | last18 = Bradley | first18 = A. | title = A conditional knockout resource for the genome-wide study of mouse gene function | journal = [[Nature]] | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 337–342 | year = 2011 | pmid = 21677750 | pmc =3572410 }}</ref><ref name="mouse_library">{{cite journal | doi = 10.1038/474262a | title = Mouse library set to be knockout | year = 2011 | author = Dolgin E | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 262–3 | pmid = 21677718 | doi-access = free }}</ref><ref name="mouse_for_all_reasons">{{cite journal | doi = 10.1016/j.cell.2006.12.018 | title = A Mouse for All Reasons | url = https://archive.org/details/cell_2007-01-12_128_1/page/9 | year = 2007 | journal = Cell | volume = 128 | pages = 9–13 | pmid = 17218247 |vauthors=Collins FS, Rossant J, Wurst W | issue = 1 | s2cid = 18872015 }}</ref> Muške i ženske životinje prolazile su standardizirani [[fenotipski skrining]], kako bi se utvrdili efekti delecije.<ref name="mgp_reference" /><ref name="pmid21722353">{{cite journal|vauthors=van der Weyden L, White JK, Adams DJ, Logan DW | title=The mouse genetics toolkit: revealing function and mechanism. | journal=Genome Biol | year= 2011 | volume= 12 | issue= 6 | pages= 224 | pmid=21722353 | doi=10.1186/gb-2011-12-6-224 | pmc=3218837}}</ref> Od 24 izvedena testa ina [[mutant]]nim miševima, uočene su dvije značajne abnormalnosti.<ref name = "mgp_reference"/> Tokom [[trudnoća|gestacije]], nije utvrđen [[homozigot]]ni [[mutant]]ni [[embrion]], pa tako nijedan nije preživio do odvikavanja. Preostali testovi su izvedeni na mutiranim [[heterozigot]]nim odraslim miševima; nisu opažene nikakve dodatne značajne abnormalnosti kod ovih životinja.<ref name ="mgp_reference" /> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | author=Olsen JV |title=Global, in vivo, and site-specific phosphorylation dynamics in signaling networks | url=https://archive.org/details/cell_2006-11-03_127_3/page/635 |journal=Cell |volume=127 |issue= 3 |pages= 635–48 |year= 2006 |pmid= 17081983 |doi= 10.1016/j.cell.2006.09.026 |name-list-style=vanc| author2=Blagoev B | author3=Gnad F | display-authors=3 | last4=Macek | first4=Boris | last5=Kumar | first5=Chanchal | last6=Mortensen | first6=Peter | last7=Mann | first7=Matthias |s2cid=7827573 | doi-access=free}} * {{cite journal | author=Beausoleil SA |title=A probability-based approach for high-throughput protein phosphorylation analysis and site localization | url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2006-10_24_10/page/1285 |journal=Nat. Biotechnol. |volume=24 |issue= 10 |pages= 1285–92 |year= 2006 |pmid= 16964243 |doi= 10.1038/nbt1240 |name-list-style=vanc| author2=Villén J | author3=Gerber SA | display-authors=3 | last4=Rush | first4=John | last5=Gygi | first5=Steven P |s2cid=14294292 }} * {{cite journal | author=Nousiainen M |title=Phosphoproteome analysis of the human mitotic spindle |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=103 |issue= 14 |pages= 5391–6 |year= 2006 |pmid= 16565220 |doi= 10.1073/pnas.0507066103 | pmc=1459365 |name-list-style=vanc| author2=Silljé HH | author3=Sauer G | display-authors=3 | last4=Nigg | first4=EA | last5=Körner | first5=R |bibcode=2006PNAS..103.5391N }} * {{cite journal | author=Mashima R |title=FLN29, a novel interferon- and LPS-inducible gene acting as a negative regulator of toll-like receptor signaling |journal=J. Biol. Chem. |volume=280 |issue= 50 |pages= 41289–97 |year= 2006 |pmid= 16221674 |doi= 10.1074/jbc.M508221200 |name-list-style=vanc| author2=Saeki K | author3=Aki D | display-authors=3 | last4=Minoda | first4=Y | last5=Takaki | first5=H | last6=Sanada | first6=T | last7=Kobayashi | first7=T | last8=Aburatani | first8=H | last9=Yamanashi | first9=Y | doi-access=free }} * {{cite journal | author=Gerhard DS |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 |name-list-style=vanc| author2=Wagner L | author3=Feingold EA | display-authors=3 | last4=Shenmen | first4=CM | last5=Grouse | first5=LH | last6=Schuler | first6=G | last7=Klein | first7=SL | last8=Old | first8=S | last9=Rasooly | first9=R }} * {{cite journal | author=Beausoleil SA |title=Large-scale characterization of HeLa cell nuclear phosphoproteins |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=101 |issue= 33 |pages= 12130–5 |year= 2004 |pmid= 15302935 |doi= 10.1073/pnas.0404720101 | pmc=514446 |name-list-style=vanc| author2=Jedrychowski M | author3=Schwartz D | display-authors=3 | last4=Elias | first4=JE | last5=Villén | first5=J | last6=Li | first6=J | last7=Cohn | first7=MA | last8=Cantley | first8=LC | last9=Gygi | first9=SP |bibcode=2004PNAS..10112130B }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=10906}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 12]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] [[Kategorija:Mišji mutirani geni]] l8gao9as7nk0rqt7eyy8q86be0eypjy FGFR2 0 481460 3935839 3919280 2026-10-16T12:57:38Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935839 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Receptor 2 fibroblasttnog [[faktor rasta|faktora rasta]]''' ('''FGFR2''') znan i kao '''CD332''' ([[klaster diferencijacije]] 332) je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FGFR2''' sa [[hromosom 10|hromosoma 10]].<ref name="pmid2172978">{{cite journal | vauthors = Houssaint E, Blanquet PR, Champion-Arnaud P, Gesnel MC, Torriglia A, Courtois Y, Breathnach R | title = Related fibroblast growth factor receptor genes exist in the human genome | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1990-10_87_20/page/8180 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 87 | issue = 20 | pages = 8180–4 | date = Oct 1990 | pmid = 2172978 | pmc = 54916 | doi = 10.1073/pnas.87.20.8180 | bibcode = 1990PNAS...87.8180H | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid1697263">{{cite journal | vauthors = Dionne CA, Crumley G, Bellot F, Kaplow JM, Searfoss G, Ruta M, Burgess WH, Jaye M, Schlessinger J | title = Cloning and expression of two distinct high-affinity receptors cross-reacting with acidic and basic fibroblast growth factors | journal = The EMBO Journal | volume = 9 | issue = 9 | pages = 2685–92 | date = Sep 1990 | pmid = 1697263 | pmc = 551973 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1990.tb07454.x}}</ref> FGFR2 je receptor za [[fibroblastni faktor rasta]]. Protein kodiran ovim genom član je porodice [[receptori faktora rasta fibroblasta]], gdje je aminokiselinska sekvenca visoko konzervirana između članova i tokom evolucije.<ref>{{cite web | title = Entrez Gene: FGFR2 fibroblast growth factor receptor 2 (bacteria-expressed kinase, keratinocyte growth factor receptor, craniofacial dysostosis 1, Crouzon syndrome, Pfeiffer syndrome, Jackson–Weiss syndrome)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez? Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2263}}</ref> Članovi porodice FGFR međusobno se razlikuju po afinitetima prema [[ligand]]ima i tkivnoj raspodjeli. Reprezentativni protein pune dužine sastoji se od vanćelijske regije, sastavljene od tri [[imunoglobulinski domen|imunoglobulinska domena]], jednog [[hidrofob]]nog segmenta koji pokriva membranu i domena [[citoplazma]]tske [[tirozin-kinaze]]. Vanćelijski dio proteina stupa u interakciju s faktorima rasta fibroblasta, pokrećući kaskadu nizvodnih signala, što na kraju utiče na [[mitoza|mitogenezu]] i [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju]]. Ovaj član porodice je receptor visokog afiniteta za kiseli, bazni i/ili [[keratinocit]]ni [[faktor rasta]], ovisno o [[izoforma]]ma. ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 821 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 92.025 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P21802#sequences |title=UniProt, P21802|access-date=1. 9. 2021}}</ref> <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MVSWGRFICL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVVTMATLSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARPSFSLVED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTLEPEEPPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KYQISQPEVY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VAAPGESLEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RCLLKDAAVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SWTKDGVHLG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PNNRTVLIGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLQIKGATPR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DSGLYACTAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RTVDSETWYF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MVNVTDAISS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GDDEDDTDGA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDFVSENSNN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KRAPYWTNTE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KMEKRLHAVP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AANTVKFRCP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGGNPMPTMR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WLKNGKEFKQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EHRIGGYKVR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NQHWSLIMES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VVPSDKGNYT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CVVENEYGSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NHTYHLDVVE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RSPHRPILQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLPANASTVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGDVEFVCKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YSDAQPHIQW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKHVEKNGSK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YGPDGLPYLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLKAAGVNTT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKEIEVLYIR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVTFEDAGEY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TCLAGNSIGI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SFHSAWLTVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAPGREKEIT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASPDYLEIAI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YCIGVFLIAC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MVVTVILCRM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KNTTKKPDFS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQPAVHKLTK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RIPLRRQVTV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAESSSSMNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NTPLVRITTR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LSSTADTPML</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGVSEYELPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DPKWEFPRDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTLGKPLGEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CFGQVVMAEA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VGIDKDKPKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVTVAVKMLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DDATEKDLSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVSEMEMMKM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IGKHKNIINL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LGACTQDGPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YVIVEYASKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLREYLRARR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPGMEYSYDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NRVPEEQMTF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KDLVSCTYQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARGMEYLASQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KCIHRDLAAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVLVTENNVM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KIADFGLARD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>INNIDYYKKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TNGRLPVKWM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APEALFDRVY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>THQSDVWSFG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLMWEIFTLG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GSPYPGIPVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELFKLLKEGH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RMDKPANCTN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELYMMMRDCW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HAVPSQRPTF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KQLVEDLDRI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTLTTNEEYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLSQPLEQYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSYPDTRSSC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSGDDSVFSP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DPMPYEPCLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QYPHINGSVK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>T</td></tr> </table> {{refbegin|4}} :'''C''': [[Cistein]] :'''D''': [[Asparaginska kiselina]] :'''E''': [[Glutaminska kiselina]] :'''F''': [[Fenilalanin]] :'''G''': [[Glicin]] :'''H''': [[Histidin]] :'''I''': [[Izoleucin]] :'''K''': [[Lizin]] :'''L''': [[Leucin]] :'''M''': [[Metionin]] :'''N''': [[Asparagin]] :'''P''': [[Prolin]] :'''Q''': [[Glutamin]] :'''R''': [[Arginin]] :'''S''': [[Serin]] :'''T''': [[Treonin]] :'''V''': [[Valin]] :'''W''': [[Triptofan]] :'''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} == Funkcija == FGFR2 ima važnu ulogu u [[embriogeneza|razvoju embriona]] i obnavljanju [[tkiva]], posebno kostiju i krvnih žila. Kao i ostali članovi porodice [[receptor faktora rasta fibroblaasta|receptora faktora rasta fibroblasta]], i ovi [[receptor (biohemija)|receptori]] signaliziraju vezanjem na njihovu [[ligand]]sku i [[dimer (hemija)|dimer]]nu izolaciju (uparivanje receptora), što uzrokuje da domeni tirozin-kinaze iniciraju kaskadu unutarćelijskih signala. Na molekulnom nivou, ovi signali posreduju [[ćelijska dioba|diobu ćelija]], [[ćelijski rast|rast]] i [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju]]. == Izoforme == FGFR2 ima dvije prirodne izoforme, FGFR2IIIb i FGFR2IIIc, nastale preradom trećeg domena sličnog imunoglobulinu. FGFR2IIIb se uglavnom nalazi u tkivima izvedenim iz [[ektoderm]]a i [[endotel]]nim organima, tj. koži i unutrašnjim organima.<ref name="pmid8393815">{{cite journal | vauthors = Orr-Urtreger A, Bedford MT, Burakova T, Arman E, Zimmer Y, Yayon A, Givol D, Lonai P | title = Developmental localization of the splicing alternatives of fibroblast growth factor receptor-2 (FGFR2) | url = https://archive.org/details/developmental-biology_1993-08_158_2/page/475 | journal = Developmental Biology | volume = 158 | issue = 2 | pages = 475–86 | date = Aug 1993 | pmid = 8393815 | doi = 10.1006/dbio.1993.1205 }}</ref> FGFR2IIIc se nalazi u [[mezenhim]]u, koji uključuje [[kranij|kraniofacijalnu]] kost, pa su iz tog razloga mutacije ovog gena i [[izoforme]] povezane s [[kraniosinostoza|kraniosinostozom]]. == Interakcije == Pokazalo se da receptor 2 za faktor rasta fibroblasta stupa u [[interakcija protein-protein|interakciju]] sa [[FGF1]].<ref name="pmid10618369">{{cite journal | vauthors = Stauber DJ, DiGabriele AD, Hendrickson WA | title = Structural interactions of fibroblast growth factor receptor with its ligands | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-01-04_97_1/page/49 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 97 | issue = 1 | pages = 49–54 | date = Jan 2000 | pmid = 10618369 | pmc = 26614 | doi = 10.1073/pnas.97.1.49 | bibcode = 2000PNAS...97...49S | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid11069186">{{cite journal | vauthors = Pellegrini L, Burke DF, von Delft F, Mulloy B, Blundell TL | title = Crystal structure of fibroblast growth factor receptor ectodomain bound to ligand and heparin | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-10-26_407_6807/page/1028 | journal = [[Nature]] | volume = 407 | issue = 6807 | pages = 1029–34 | date = Oct 2000 | pmid = 11069186 | doi = 10.1038/35039551 | bibcode = 2000Natur.407.1029P | s2cid = 4418272 }}</ref><ref name="pmid8576175">{{cite journal | vauthors = Santos-Ocampo S, Colvin JS, Chellaiah A, Ornitz DM | title = Expression and biological activity of mouse fibroblast growth factor-9 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-01-19_271_3/page/1726 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 3 | pages = 1726–31 | date = Jan 1996 | pmid = 8576175 | doi = 10.1074/jbc.271.3.1726 | s2cid = 27191391 | doi-access = free }}</ref> [[Alternativna prerada|prerađene]] [[izoforme]], međutim, razlikuju se u vezivanju:<ref name="pmid8663044">{{cite journal | vauthors = Ornitz DM, Xu J, Colvin JS, McEwen DG, MacArthur CA, Coulier F, Gao G, Goldfarb M | title = Receptor specificity of the fibroblast growth factor family | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 25 | pages = 15292–7 | date = Jun 1996 | pmid = 8663044 | doi = 10.1074/jbc.271.25.15292 | s2cid = 31736768 | doi-access = free }}</ref> * FGFR2IIIb veže se sa [[FGF1|FGF-1]], [[FGF3|-3]], [[FGF7|-7]], [[FGF10|-10]], [[FGF22|-22]] * FGFR2IIIc sa FGF-1, [[osnovni fibroblastni faktor rasta|-2]], [[FGF4|-4]], [[FGF6|-6]], [[FGF8|-8]], [[FGF9|-9]], [[FGF17|-17]] i [[FGF18|-18]] These differences in binding are not surprising, since FGF ligand is known to bind to the second and third [[immunoglobulin domain]] of the receptor. Ove razlike u vezivanju ne iznenađuju, budući da je poznato da se FGF ligand veže za drugu i treću [[domenu imunoglobulina]] receptora. == Klinički značaj == [[Mutacije]] (promjene) povezane su s brojnim medicinskim stanjima koja uključuju abnormalni razvoj kostiju (npr. Sindromi kraniosinostoze) i rak. === Sindromi kraniosinostoze === * [[Apertov sindrom]], najpoznatiji tip [[akrocefalosindaktilija]], koju karakteriziraju abnormalnosti lobanje i lica, kao što je [[rascjep nepca]], te šaka i stopala. * [[Antley-Bixlerov sindrom]], karakteriziran [[trapezoidna kost|trapezoidnom]], kraniofacijalnom i skeletnom [[sinostoza|sinostozom]], plus [[kamptodaktilija]]), naslijeđena kao recesivno svojstvo. * [[Pfeifferov sindrom]], drugi tip akrocefalosindaktilije, uključuje široke palčeve i velike prste, naslijeđene na autosomno dominantni način. * [[Crouzonov sindrom]], kraniofacijalni poremećaj bez problema s rukama ili nogama.<ref>{{cite journal | vauthors = Sagong B, Jung da J, Baek JI, Kim MA, Lee J, Lee SH, Kim UK, Lee KY | title = Identification of causative mutation in a Korean family with Crouzon syndrome using whole exome sequencing | journal = Annals of Clinical and Laboratory Science | volume = 44 | issue = 4 | pages = 476–83 | year = 2014 | pmid = 25361936 }}</ref> i potencijalni [[rascjep nepca]], naslijeđen kao dominantna osobina. * [[Jackson-Weissov sindrom]]. === Rak === * [[Rak dojke]], mutacija ili [[SNP|jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP) u [[intron]]u 2 FGFR2 [[gen]]a povezan je s većim rizikom od raka dojke; međutim, rizik se samo blago povećava sa oko 10% doživotnog rizika od raka dojke kod prosječne žene u industrijski razvijenom svijetu, na 12-14% rizika kod nositeljki [[SNP]]-a.<ref>{{cite journal | vauthors = Hunter DJ, Kraft P, Jacobs KB, Cox DG, Yeager M, Hankinson SE, Wacholder S, Wang Z, Welch R, Hutchinson A, Wang J, Yu K, Chatterjee N, Orr N, Willett WC, Colditz GA, Ziegler RG, Berg CD, Buys SS, McCarty CA, Feigelson HS, Calle EE, Thun MJ, Hayes RB, Tucker M, Gerhard DS, Fraumeni JF, Hoover RN, Thomas G, Chanock SJ | title = A genome-wide association study identifies alleles in FGFR2 associated with risk of sporadic postmenopausal breast cancer | journal = Nature Genetics | volume = 39 | issue = 7 | pages = 870–4 | date = Jul 2007 | pmid = 17529973 | doi = 10.1038/ng2075 | pmc = 3493132 }}</ref> [[Misens mutacije]] FGFR2 nađene su u [[karcinom endometrija|raku endometrija]] i [[melanom]]ima.<ref name = "Katoh_2014" >{{cite journal | vauthors = Katoh M, Nakagama H | title = FGF receptors: cancer biology and therapeutics | journal = Medicinal Research Reviews | volume = 34 | issue = 2 | date = Mar 2014 | pmid = 23696246 | doi = 10.1002/med.21288 | pages=280–300| s2cid = 27412585 }}</ref> == Kao cilj lijekova== AZD4547 je inhibitor tirozin-kinaze koji cilja FGFR1-3. Pokazao je rane dokaze o efikasnosti kod pacijenata sa [[rak želuca|rakom želuca]] sa visokim nivoom pojačanja FGFR2 (Cancer Discovery 2016). [[FPA144]] je [[monoklonsko antitijelo]] koje se veže za FGFR2b (oblik FGFR2) i sprječava vezivanje određenih FGF-a. U 2014. godini započelo je kliničko ispitivanje liječenja tumora želuca koji prekomjerno izražavaju FGFR2b.<ref>[https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT02318329 Open-Label, Dose-Finding Study Evaluating Safety and PK of FPA144 in Patients With Advanced Solid Tumors]</ref> Drugi pristup ciljanja FGFR2 je upotreba [[alosterni inhibitor|alosternih inhibitora]]. [[Alofanib]] je novi prvi u klasi alosternih inhibitora FGFR2 male molekule. Veže se na vanćelijsko područje FGFR2 i ima inhibitorni učinak na [[fosforilacija|fosforilaciju]] induciranu FGF2. Glavne prednosti alosternih inhibitora su visoka selektivnost i niska [[toksičnost]] (Tsimafeyeu et al., ESMO Asia 2016]. Protokol kliničke studije faze Ib odabran je za ECCO-AACR-EORTC-ESMO radionicu o metodama u kliničkom istraživanju raka, poznatiju kao 'Flimsova radionica', a klinička studija sigurnosti i preliminarne učinkovitosti alofaniba bit će pokrenuta početkom 2017. == Mutacije == Mutacije FGFR2 povezane su sa [[kraniosinostoza|kraniosinostoznim]] sindromima, koji su malformacije lobanje uzrokovane preranom fuzijom lobanjskih šavova i drugim obilježjima bolesti prema samoj mutaciji. Analiza hromosomskih anomalija kod pacijenata dovela je do identifikacije i potvrde FGFR2 kao uzroka [[rascjep usne i nepca|rascjepa usne i/ili nepca]].<ref>Dixon MJ, Marazita ML, Beaty TH, Murray JC (2011). "Cleft lip and palate: understanding genetic and environmental influences". Nature Review Genetics (12): 167-178.</ref> Na molekuskom nivou, mutacije koje utiču na FGFR2IIIc povezane su sa značajnim promjenama u [[osteoblast]]moj [[ćelijska proliferacija|proliferaciji]] i [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciji]].<ref name="pmid20004243">{{cite journal | vauthors = Lee KM, Santos-Ruiz L, Ferretti P | title = A single-point mutation in FGFR2 affects cell cycle and Tgfbeta signalling in osteoblasts | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular Basis of Disease | volume = 1802 | issue = 3 | pages = 347–55 | date = Mar 2010 | pmid = 20004243 | doi = 10.1016/j.bbadis.2009.11.006 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00560299/file/PEER_stage2_10.1016%252Fj.bbadis.2009.11.006.pdf }}</ref> Smatra se da je promjena signalizacije FGFR2 u osnovi sindroma kraniosinostoze. Do danas postoje dva mehanizma promijenjene signalizacije FGFR2. Prvi je povezan s konstitutivnom aktivacijom FGFR-a, gdje receptor FGFR2 uvijek signalizira, bez obzira na količinu FGF-liganda.<ref name="pmid9315632">{{cite journal | vauthors = Webster MK, Donoghue DJ | title = Enhanced signaling and morphological transformation by a membrane-localized derivative of the fibroblast growth factor receptor 3 kinase domain | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1997-10_17_10/page/5739 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 17 | issue = 10 | pages = 5739–47 | date = Oct 1997 | pmid = 9315632 | pmc = 232422 | doi = 10.1128/mcb.17.10.5739}}</ref> Ovaj mehanizam se nalazi kod pacijenata sa Crouzonovim i Pfeifferovim sindromom. Drugi, koji je povezan s [[Apertov sindrom|Apertovim sindromom]], je gubitak specifičnosti [[izoforme]] FGFR2, što rezultira vezanjem receptora za FGF-ove za koje se normalno ne veže.<ref name="pmid18773495">{{cite journal | vauthors = Hajihosseini MK, Duarte R, Pegrum J, Donjacour A, Lana-Elola E, Rice DP, Sharpe J, Dickson C | title = Evidence that Fgf10 contributes to the skeletal and visceral defects of an Apert syndrome mouse model | journal = Developmental Dynamics | volume = 238 | issue = 2 | pages = 376–85 | date = Feb 2009 | pmid = 18773495 | doi = 10.1002/dvdy.21648 | s2cid = 39997577 }}</ref> == Također pogledajte == * [[Klaster diferencijacije]] == Reference== {{refspisak|33em}} == Dopunska literatura == {{refbegin|33em}} * {{cite journal | vauthors = McKeehan WL, Kan M | title = Heparan sulfate fibroblast growth factor receptor complex: structure-function relationships | journal = Molecular Reproduction and Development | volume = 39 | issue = 1 | pages = 69–81; discussion 81–2 | date = Sep 1994 | pmid = 7999363 | doi = 10.1002/mrd.1080390112 | s2cid = 6471340 }} * {{cite book | vauthors = Johnson DE, Williams LT | title = Structural and functional diversity in the FGF receptor multigene family | volume = 60 | pages = 1–41 | year = 1993 | pmid = 8417497 | doi = 10.1016/S0065-230X(08)60821-0 | isbn = 978-0-12-006660-5 | series = Advances in Cancer Research }} * {{cite journal | vauthors = Park WJ, Meyers GA, Li X, Theda C, Day D, Orlow SJ, Jones MC, Jabs EW | title = Novel FGFR2 mutations in Crouzon and Jackson–Weiss syndromes show allelic heterogeneity and phenotypic variability | journal = Human Molecular Genetics | volume = 4 | issue = 7 | pages = 1229–33 | date = Jul 1995 | pmid = 8528214 | doi = 10.1093/hmg/4.7.1229 }} * {{cite journal | vauthors = Marie PJ, Debiais F, Haÿ E | title = Regulation of human cranial osteoblast phenotype by FGF-2, FGFR-2 and BMP-2 signaling | journal = Histology and Histopathology | volume = 17 | issue = 3 | pages = 877–85 | year = 2003 | pmid = 12168799 | doi = 10.14670/HH-17.877}} * {{cite journal | vauthors = Ibrahimi OA, Chiu ES, McCarthy JG, Mohammadi M | title = Understanding the molecular basis of Apert syndrome | journal = Plastic and Reconstructive Surgery | volume = 115 | issue = 1 | pages = 264–70 | date = Jan 2005 | pmid = 15622262 | doi = 10.1097/01.PRS.0000146703.08958.95 | doi-broken-date = 31. 5. 2021 }} {{refend}} == Vanjski linkovi== * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&part=craniosynostosis GeneReviews/NIH/NCBI/UW entry on FGFR-Related Craniosynostosis Syndromes] * {{MeshName|Fibroblast+Growth+Factor+Receptor+2}} * {{UCSC genome browser|FGFR2}} * {{UCSC gene details|FGFR2}} {{PDB Gallery|geneid=2263}} {{Klasteri diferencijacije}} {{Tirozin-kinaze}} {{Enzimi}} {{Modulatori receptora faktora rasta}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:Klasteri diferencijacije]] [[Kategorija:Receptori tirozin-kinaze]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 10]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] s5vv52egqcbeibc0g0jl133afcy2u7k ALAD 0 481637 3935825 3931695 2026-10-16T12:32:07Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935825 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|[[Alad]]}}, selo u [[Iran]]u {{Infokutija gen}} {{infokutija enzim | Ime = Porfobilinogen-sintaza | EC_number = 4.2.1.24 | CAS_number = 9036-37-7 | IUBMB_EC_number = 4/2/1/24 | GO_code = 0004655 | image = 1e51.jpg | width = 270 | caption = DALA-dehidrataza }} {{infokutija protein |Ime = Delta- aminolevulinska kisela dehidrataza | caption = | image = | width = | HGNCid = 395 | Symbol = ALAD | AltSymbols = | EntrezGene = 210 | OMIM = 125270 | RefSeq = NM_001003945 | UniProt = P13716 | PDB = | ECnumber = 4.2.1.24 | Chromosome = 9 | Arm = q | Band = 32 | LocusSupplementaryData = }} {{Infokutija protein | Symbol = ALAD | Ime = ALAD | image = PDB 1b4k EBI.jpg | width = | caption = Kristalna struktura visoke rezolucije 5-aminolevulinske kiseline zavisne od Mg<sup>2+</sup> dehidrataze | Pfam = PF00490 | Pfam_clan = CL0036 | InterPro = IPR001731 | SMART = | PROSITE = PDOC00153 | MEROPS = | SCOP = 1aw5 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} '''Delta-aminolevulinska kisela dehidrataza''' ('''porfobilinogen-sintaza''' ili '''ALA dehidrataza''' ili '''aminolevulinat-dehidrataza''') jest [[enzim]] ([[EC broj|EC 4.2.1.24]]) koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ALAD'''.<ref name="pmid6839527">{{cite journal | vauthors = Eiberg H, Mohr J, Nielsen LS | title = delta-Aminolevulinatedehydrase: synteny with ABO-AK1-ORM (and assignment to chromosome 9) | journal = Clinical Genetics | volume = 23 | issue = 2 | pages = 150–4 | date = februar 1983 | pmid = 6839527 | doi = 10.1111/j.1399-0004.1983.tb01864.x | s2cid = 27267679 }}</ref><ref name="pmid6378062">{{cite journal | vauthors = Beaumont C, Foubert C, Grandchamp B, Weil D, Gross MS, Nordmann Y | title = Assignment of the human gene for delta aminolevulinate dehydrase to chromosome 9 by somatic cell hybridization and specific enzyme immunoassay | journal = Annals of Human Genetics | volume = 48 | issue = 2 | pages = 153–9 | date = maj 1984 | pmid = 6378062 | doi = 10.1111/j.1469-1809.1984.tb01010.x | s2cid = 24098976 }}</ref> '''Porfobilinogen-sintaza''' (ili '''ALA-dehidrataza''' ili '''aminolevulinat-dehidrataza''') sintetizira [[porfobilinogen]] asimetričnom [[kondenzacija|kondenzacijom]] dvije [[molekule]] [[aminolevulinska kiselina|aminolevulinske kiseline]]. Svi prirodni [[tetrapiroli]], uključujući [[hem]]ove, [[hlorofil]]e i [[vitamin B12|vitamin B<sub>12</sub>]], dijele porfobilinogen kao zajednički prekursor. Porfobilinogen-sintaza je prototip [[morfein]]a.<ref name="Jaffe_Lawrence_2012">{{cite journal | vauthors = Jaffe EK, Lawrence SH | title = Allostery and the dynamic oligomerization of porphobilinogen synthase | journal = Archives of Biochemistry and Biophysics | volume = 519 | issue = 2 | pages = 144–53 | date = mart 2012 | pmid = 22037356 | pmc = 3291741 | doi = 10.1016/j.abb.2011.10.010 }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 330 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 36.295 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P13716#sequences |title=UniProt, P13716|access-date=5. 9. 2021}}</ref> <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MQPQSVLHSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YFHPLLRAWQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TATTTLNASN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIYPIFVTDV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDDIQPITSL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PGVARYGVKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEEMLRPLVE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGLRCVLIFG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VPSRVPKDER</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSAADSEESP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AIEAIHLLRK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TFPNLLVACD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VCLCPYTSHG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HCGLLSENGA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FRAEESRQRL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AEVALAYAKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GCQVVAPSDM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MDGRVEAIKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALMAHGLGNR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSVMSYSAKF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ASCFYGPFRD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAKSSPAFGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRCYQLPPGA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGLALRAVDR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVREGADMLM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VKPGMPYLDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VREVKDKHPD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPLAVYHVSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EFAMLWHGAQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGAFDLKAAV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEAMTAFRRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GADIIITYYT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQLLQWLKEE</td></tr> </table> {{refbegin|3}} :'''C''': [[Cistein]] :'''D''': [[Asparaginska kiselina]] :'''E''': [[Glutaminska kiselina]] :'''F''': [[Fenilalanin]] :'''G''': [[Glicin]] :'''H''': [[Histidin]] :'''I''': [[Izoleucin]] :'''K''': [[Lizin]] :'''L''': [[Leucin]] :'''M''': [[Metionin]] :'''N''': [[Asparagin]] :'''P''': [[Prolin]] :'''Q''': [[Glutamin]] :'''R''': [[Arginin]] :'''S''': [[Serin]] :'''T''': [[Treonin]] :'''V''': [[Valin]] :'''W''': [[Triptofan]] :'''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} == Funkcija == Ovaj enzim katalizira sljedeću reakciju, drugi korak biosinteze [[porfirin]]a: : 2 [[Aminolevulinska kiselina|δ-aminolevulinska kiselina]]<math>\rightleftharpoons</math> [[porfobilinogen]] + 2 H<sub>2</sub>O Zbog toga katalizira kondenzaciju 2 molekule delta-aminolevulinata, kako bi nastao porfobilinogen (prekursor [[hem]]a, [[citohrom]]a i drugih hemoproteina). Ova reakcija je prvi uobičajeni korak u biosintezi svih bioloških tetrapirola. Za enzimsku aktivnost neophodan je [[cink]] == Struktura == Strukturna osnova za [[alosterna regulacija|alosternu refulaciju]] porfobilinogen-sintaze (PBGS) je modulacija [[kvaternarna stuktura proteina|kvaternarne strukturne]] ravnoteže između oktamera i heksamera (putem dimera), koja je shematski predstavljena kao 6mer* ↔ 2mer* ↔ 2mer ↔ 8mer . * Predstavlja preorijentaciju između dva domena svake podjedinice koja se javlja u disociranom stanju. jer je sternost onemogućena u većim multimerima.<ref name="Jaffe_Lawrence_2012"/> [[Slika:PBGS Quaternary Structure Equlibrium.jpg|center|Ravnoteža kvartarnarne strukture PBGS–a uključuje neaktivni heksamer (PDB id 1PV8) koji nema interakcije podjedinica neophodne za uređeni poklopac [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]]. Disocijacija na proheksamerni dimer može biti praćena konformacijskom promjenom koja preorijentira dva domena αβ-bačve, kako bi formirale prooktamerni dimer. Asocijacija prooktamernog dimera na oktamer (PDB id 1E51) uključuje formiranje sučelja podjedinica koji podržavaju redoslijed u poklopcu aktivnog mjesta.]] PBGS je kodiran jednim [[gen]]om i svaki PBGS multimer je sastavljen od više kopija istog proteina. Svaka PBGS podjedinica se sastoji od ~ 300 [[aminokiselina|ostataka]] αβ-bačvastog domena, u kojem se nalazi [[aktivno mjesto]] enzima u njenom središtu i domene [[N-terminal]]nog kraka od > 25 ostataka. Alosterna regulacija PBGS-a može se opisati u smislu orijentacije domena αβ-bačve u odnosu na domen [[N-terminal]]nog kraka. Svaki krak N-terminal ima do dvije interakcije s drugim podjedinicama u PBGS multimeru. Jedna od ovih interakcija pomaže u stabilizaciji "zatvorenog" [[Konformacija proteina|konformacijskog]] poklopca aktivnog mjesta. Druga interakcija ograničava pristup [[rastvarač]]u s drugog kraja αβ-cijevi. U neaktivnom multimernom stanju, domen kraka [[N-terminal]]a nije uključen u interakciju koja stabilizuje poklopac, a u kristalnoj strukturi neaktivnog sklopa, poklopac aktivnog mjesta je poremećen. == Alosterni regulatori == Kao gotovo univerzalni enzim sa visoko konzerviranim aktivnim mjestom, PBGS ne bi bio primarna meta za razvoj [[antimikrobno sredstvo|antimikrobnih sredstava]] i/ili [[herbicid]]a. Naprotiv, alosterna mjesta mogu biti mnogo više filogenetski promjenjiva od aktivnih mjesta, pa imaju više mogućnosti za razvoj lijekova.<ref name="Jaffe_Lawrence_2012"/> [[Filogenetika|Filogenetičke]] varijacije u alosteriji PBGS dovode do uokvirivanja rasprave o alosternoj regulaciji PBGS u smislu unutrašnjih i vanjskih faktora. === Unutrašnji alosterni regulatori === ==== Magnezij ==== Alosterni [[magnezij]]ev ion leži na visoko hidratiziranom sučelju dva prooktamerna dimera. Čini se da se lahko odvaja, a pokazalo se da se heksameri akumuliraju pri uklanjanju magnezija ''[[in vitro]]''.<ref name="Breinig_2003">{{cite journal | vauthors = Breinig S, Kervinen J, Stith L, Wasson AS, Fairman R, Wlodawer A, Zdanov A, Jaffe EK | display-authors = 6 | title = Control of tetrapyrrole biosynthesis by alternate quaternary forms of porphobilinogen synthase | journal = Nature Structural Biology | volume = 10 | issue = 9 | pages = 757–63 | date = septembar 2003 | pmid = 12897770 | doi = 10.1038/nsb963 | s2cid = 24188785 }}</ref> ==== pH ==== Iako nije uobičajeno smatrati [[hidronijev]] ion kao alosterički regulator, u slučaju PBGS -a, pokazalo se da protonacija bočnog lanca na drugim mjestima osim na aktivnom mjestu utječe na ravnotežu kvartarne strukture, a time i na brzinu i njegova katalizirana reakcija. === Vanjski alosterni regulatori === ==== Stabilizacija heksamera malih molekula ==== Pregledom PBGS 6mer* otkriva se površinska šupljina koja nije prisutna u oktameru. Predloženo je da se vezivanje malih molekula za ovu filogenetski promjenjivu šupljinu stabilizira heksamer* ciljanog PBGS -a i posljedično inhibira aktivnost. Takvi alosterni regulatori poznati su kao '' morflokovi '' jer zaključavaju PBGS u određenom morfeinskom obliku (6mer*).<ref name="pmid19578473">{{cite journal | vauthors = Lawrence SH, Jaffe EK | title = Expanding the Concepts in Protein Structure-Function Relationships and Enzyme Kinetics: Teaching using Morpheeins | url = https://archive.org/details/sim_biochemistry-and-molecular-biology-education_july-august-2008_36_4/page/274 | journal = Biochemistry and Molecular Biology Education | volume = 36 | issue = 4 | pages = 274–283 | year = 2008 | pmid = 19578473 | pmc = 2575429 | doi = 10.1002/bmb.20211 }}</ref> === Trovanje olovom === [[Olovo]] inhibira enzimsku aktivnost ALAD -a, počevši od razina olova u krvi za koje se nekad smatralo da su sigurne (<10 μg/dL) i nastavlja negativno korelirati u rasponu od 5 do 95 μg/dL.<ref name=ATSDR2007>{{cite book|vauthors=Abadin H, Ashizawa A, Stevens YW, Llados F, Diamond G, Sage G, Citra M, Quinones A, Bosch SJ, Swarts SG|title=Toxicological Profile for Lead|date=august 2007|publisher=Agency for Toxic Substances and Disease Registry (US)|location=Atlanta, GA|pages=22, 30|url=http://www.atsdr.cdc.gov/toxprofiles/tp13.pdf|pmid=24049859|access-date=22. 11. 2015}}</ref> Inhibicija ALAD -a olovom dovodi do [[anemija]], prvenstveno jer inhibira sintezu hema i skraćuje životni vijek cirkulirajućih [[eritrocit|crvenih krvnih zrnaca]], ali i stimulirajući pretjeranu proizvodnju [[hormon]]a [[eritropoetin]]a , što dovodi do neadekvatnog sazrijevanja crvenih krvnih ćelija od njihovih prekursora. Defekt u strukturnom genu ALAD-a može uzrokovati povećanu osjetljivost na trovanje olovom i akutnu jetrenu [[porfirija|porfiriju]]. Identificirane su [[alternativna prerada RNK|alternativno prerađene]] [[varijante transkripta]], koje kodiraju različite [[izoforme]].<ref name= "entrez">{{cite web |title= Entrez gen: ALAD aminolevulinate, delta-, dehydratase |url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=210}} {{Mrtav link}}</ref> == Nedostatak == Nedostatak porfobilinogen-sintaze obično se stiče (a ne [[nasljeđivanje|nasljeđuje]]) i može biti uzrokovan [[trovanje teškim metalima|trovanjem teškim metalima]], posebno [[trovanje olovom|trovanjem olovom]], jer je enzim vrlo osjetljiv na inhibiciju teških metala.<ref>[http://library.med.utah.edu/NetBiochem/hi32.htm ALA dehydratase reaction], from NetBiochem at the University of Utah. Last modified 1/5/95</ref> Nasljedna insuficijencija porfobilinogen-sintaze naziva se [[porfirija sa nedostatkom dehidrataze aminolevulinske kiseline|porfibilinogen-sintazna (ili ALA dehidratazna) poprhirija]]). Izuzetno je rijedak uzrok [[porfirija|porfirije]],<ref name="Jaffe_Stith_2007">{{cite journal | vauthors = Jaffe EK, Stith L | title = ALAD porphyria is a conformational disease | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2007-02_80_2/page/329 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 80 | issue = 2 | pages = 329–37 | date = februar 2007 | pmid = 17236137 | pmc = 1785348 | doi = 10.1086/511444 }}</ref> sa manje od 10 prijavljenih slučajeva.<ref>[http://rarediseasesnetwork.epi.usf.edu/porphyrias/patients/ADP/ Overview of the Porphyrias] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722233132/http://rarediseasesnetwork.epi.usf.edu/porphyrias/patients/ADP/ |date=22. 7. 2011 }} at The Porphyrias Consortium (a part of NIH Rare Diseases Clinical Research Network (RDCRN)) Retrieved June 2011</ref> All disease associated protein variants favor hexamer formation relative to the wild type human enzyme.<ref name="Jaffe_Stith_2007"/> {| |[[slika:Heme synthesis.png|center|framed|Sinteza [[hem]]a&mdash;: neke reakcije odvijaju se u [[citoplazma|citoplazmi]], a neke u [[mitohondrija]]ma (žuto)]] |} == PBGS kao prototip morfeina == Morfeinski model alosterije koji je ilustrirao PBG omogućva dodatni sloj razumijevanja potencijalnih mehanizama za regulaciju funkcije proteina i nadopunjuje povećani fokus koji naučna zajednica o proteinima stavlja na dinamiku [[struktura proteina|strukture proteina]].<ref name="Jaffe_Lawrence_2012"/> Ovaj model ilustrira kako se dinamika pojava, kao što su naizmjenične konformacije proteina, alternativna [[oligomer]]na stanja i prolazna [[interakcija protein-protein]], može iskoristiti za alosternu regulaciju katalitske aktivnosti. == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura== {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Bernard A, Lauwerys R | title = Metal-induced alterations of delta-aminolevulinic acid dehydratase | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 514 | pages = 41–7 | year = 1988 | pmid = 3327436 | doi = 10.1111/j.1749-6632.1987.tb48759.x | s2cid = 41966070 }} * {{cite journal | vauthors = Jaffe EK | title = The porphobilinogen synthase catalyzed reaction mechanism | journal = Bioorganic Chemistry | volume = 32 | issue = 5 | pages = 316–25 | date = oktobar 2004 | pmid = 15381398 | doi = 10.1016/j.bioorg.2004.05.010 }} * {{cite journal | vauthors = Roels HA, Buchet JP, Lauwerys RR, Sonnet J | title = Comparison of in vivo effect of inorganic lead and cadmium on glutathione reductase system and delta-aminolevulinate dehydratase in human erythrocytes | journal = British Journal of Industrial Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 181–92 | date = august 1975 | pmid = 1156566 | pmc = 1008057 | doi = 10.1136/oem.32.3.181 }} * {{cite journal | vauthors = Ishida N, Fujita H, Fukuda Y, Noguchi T, Doss M, Kappas A, Sassa S | title = Cloning and expression of the defective genes from a patient with delta-aminolevulinate dehydratase porphyria | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 89 | issue = 5 | pages = 1431–7 | date = maj 1992 | pmid = 1569184 | pmc = 443012 | doi = 10.1172/JCI115732 }} * {{cite journal | vauthors = Dawson SJ, White LA | title = Treatment of Haemophilus aphrophilus endocarditis with ciprofloxacin | journal = The Journal of Infection | volume = 24 | issue = 3 | pages = 317–20 | date = maj 1992 | pmid = 1602151 | doi = 10.1016/S0163-4453(05)80037-4 }} * {{cite journal | vauthors = Astrin KH, Kaya AH, Wetmur JG, Desnick RJ | title = RsaI polymorphism in the human delta-aminolevulinate dehydratase gene at 9q34 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 19 | issue = 15 | pages = 4307 | date = august 1991 | pmid = 1678509 | pmc = 328595 | doi = 10.1093/nar/19.15.4307-a}} * {{cite journal | vauthors = Wetmur JG, Kaya AH, Plewinska M, Desnick RJ | title = Molecular characterization of the human delta-aminolevulinate dehydratase 2 (ALAD2) allele: implications for molecular screening of individuals for genetic susceptibility to lead poisoning | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1991-10_49_4/page/757 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 49 | issue = 4 | pages = 757–63 | date = oktobar 1991 | pmid = 1716854 | pmc = 1683158 }} * {{cite journal | vauthors = Plewinska M, Thunell S, Holmberg L, Wetmur JG, Desnick RJ | title = delta-Aminolevulinate dehydratase deficient porphyria: identification of the molecular lesions in a severely affected homozygote | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 49 | issue = 1 | pages = 167–74 | date = juli 1991 | pmid = 2063868 | pmc = 1683193 }} * {{cite journal | vauthors = Potluri VR, Astrin KH, Wetmur JG, Bishop DF, Desnick RJ | title = Human delta-aminolevulinate dehydratase: chromosomal localization to 9q34 by in situ hybridization | url = https://archive.org/details/sim_human-genetics_1987-07_76_3/page/236 | journal = Human Genetics | volume = 76 | issue = 3 | pages = 236–9 | date = juli 1987 | pmid = 3036687 | doi = 10.1007/BF00283614 | s2cid = 32211471 }} * {{cite journal | vauthors = Gibbs PN, Jordan PM | title = Identification of lysine at the active site of human 5-aminolaevulinate dehydratase | url = https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1986-06-01_236_2/page/447 | journal = The Biochemical Journal | volume = 236 | issue = 2 | pages = 447–51 | date = juni 1986 | pmid = 3092810 | pmc = 1146860 | doi = 10.1042/bj2360447 }} * {{cite journal | vauthors = Wetmur JG, Bishop DF, Cantelmo C, Desnick RJ | title = Human delta-aminolevulinate dehydratase: nucleotide sequence of a full-length cDNA clone | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 83 | issue = 20 | pages = 7703–7 | date = oktobar 1986 | pmid = 3463993 | pmc = 386789 | doi = 10.1073/pnas.83.20.7703 | bibcode = 1986PNAS...83.7703W | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Wetmur JG, Bishop DF, Ostasiewicz L, Desnick RJ | title = Molecular cloning of a cDNA for human delta-aminolevulinate dehydratase | url = https://archive.org/details/sim_gene_1986_43_1-2/page/123 | journal = Gene | volume = 43 | issue = 1–2 | pages = 123–30 | year = 1986 | pmid = 3758678 | doi = 10.1016/0378-1119(86)90015-6 }} * {{cite journal | vauthors = Doss M, von Tiepermann R, Schneider J | title = Acute hepatic porphyria syndrome with porphobilinogen synthase defect | journal = The International Journal of Biochemistry | volume = 12 | issue = 5–6 | pages = 823–6 | year = 1981 | pmid = 7450139 | doi = 10.1016/0020-711X(80)90170-6 }} * {{cite journal | vauthors = Kaya AH, Plewinska M, Wong DM, Desnick RJ, Wetmur JG | title = Human delta-aminolevulinate dehydratase (ALAD) gene: structure and alternative splicing of the erythroid and housekeeping mRNAs | url = https://archive.org/details/sim_molecular-genetics-and-genomics_1994-01_242_2/page/n127 | journal = Genomics | volume = 19 | issue = 2 | pages = 242–8 | date = januar 1994 | pmid = 8188255 | doi = 10.1006/geno.1994.1054 }} * {{cite journal | vauthors = Akagi R, Yasui Y, Harper P, Sassa S | title = A novel mutation of delta-aminolaevulinate dehydratase in a healthy child with 12% erythrocyte enzyme activity | journal = British Journal of Haematology | volume = 106 | issue = 4 | pages = 931–7 | date = septembar 1999 | pmid = 10519994 | doi = 10.1046/j.1365-2141.1999.01647.x | s2cid = 24044521 }} * {{cite journal | vauthors = Akagi R, Shimizu R, Furuyama K, Doss MO, Sassa S | title = Novel molecular defects of the delta-aminolevulinate dehydratase gene in a patient with inherited acute hepatic porphyria | url = https://archive.org/details/sim_hepatology_2000-03_31_3/page/704 | journal = Hepatology | volume = 31 | issue = 3 | pages = 704–8 | date = mart 2000 | pmid = 10706561 | doi = 10.1002/hep.510310321 | s2cid = 8998084 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kervinen J, Jaffe EK, Stauffer F, Neier R, Wlodawer A, Zdanov A | title = Mechanistic basis for suicide inactivation of porphobilinogen synthase by 4,7-dioxosebacic acid, an inhibitor that shows dramatic species selectivity | journal = Biochemistry | volume = 40 | issue = 28 | pages = 8227–36 | date = juli 2001 | pmid = 11444968 | doi = 10.1021/bi010656k | citeseerx = 10.1.1.374.9639 }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gen info|ALAD}} * {{MeshName|delta-Aminolevulinic+Acid+Dehydratase}} * http://www.omim.org/entry/125270?search=pbgs&highlight=pbgs {{PDB Gallery|geneid=210}} {{Porpfrinska biosinteza enzima}} {{Lijaze ugljik-kisik}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:EC 4.2.1]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 9]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 5crhejgbketmvf20jj63o2cjkb2u2l0 Transkripcijska regulacija 0 481843 3935815 3927411 2026-10-16T12:06:39Z ~2026-55464-80 186906 3935815 wikitext text/x-wiki {| align=right border=0 width=452 cellpadding=2 cellspacing=0 class=toccolours style="margin-left:0.5em;" ! align=center style="background:#EE9900" |'''Rječnik transkripcijske regulacije''' |- | * '''Transcripcijska regulacija''' – ''kontroliranje'' brzine [[transkripcija gena|transkripcije gena]], naprimjer pomažući ili ometajući vezanje [[RNK]] [[polimeraza]] za [[DNK]] |- | *'''[[Transkripcija (genetika)|Transkripcija]]''' – proces stvaranja [[RNK]] prema šablonu [[DNK]]. pomoću [[RNK-polimeraza]] |- | * '''[[Faktor transkripcije]]''' – tvar, poput proteina, koja doprinosi uzroku određene biohemijske reakcije ili tjelesnog procesa |- | * '''[[promotor (genetika)|Promotor]]''' – sekvenca DNK koja inicira transkripciju određenog gena |- | * '''[[Sigma faktor]]''' – specijalizirani bakterijski kofaktori koji se kompleksiraju s RNK-polimerazom i kodiraju specifičnost sekvence |- | * '''[[koaktivator (genetika)|Koaktivator]]''' – protein koji djeluje s [[transkripcijski faktor |faktorima transkripcije]] kako bi ''povećao'' brzinu [[transkripcija gena|transkripcije gena]] |- | * '''[[korepresor (genetika)|Korepresor]]''' – protein koji djeluje sa faktorima transkripcije kako bi ' 'smanjio' ' brzinu transkripcije gena |- | align=right | <small class="editlink noprint plainlinksneverexpand">[{{SERVER}}{{localurl:Template:Transcription factor glossary|action=edit}} edit ]</small> |} '''Transkripcijska regulacija''' – u [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]] i [[genetika|genetici]] – je način na koji ćelija regulira pretvorbu [[DNK]] u [[RNK]] ([[transkripcija (genetika)|transkripcija]]), čime [[Regulacija gena|orkestrira aktivnosti gena]]. Pojedinačni gen može se regulirati na različite načine, od mijenjanja broja kopija RNK koje se transkribiraju, do vremenske kontrole kada se transkribira. Ova kontrola omogućava čeliji ili organizmu da reagiraju na različite unutar- i vanćelijske signale i tako uspostave odgovor. Neki primjeri toga uključuju proizvodnju [[iRNK]], koja kodira [[enzim]]e, kako bi se prilagodili promjeni u izvoru hrane, proizvodnju [[gen]]a proizvoda uključenih u specifične aktivnosti staničnog ciklusa i proizvodnju genskih proizvoda odgovornih za [[ćelijska diferencijacija|ćelijsku diferencijaciju]] u višećelijskih [[eukariot]]a, što proučava [[evolucijska razvojna biologija]]. Regulacija transkripcije je vitalni proces u svim živim organizmima. Orkestriraju ga [[transkripcijski faktori]] i drugi proteini koji djeluju zajedno, kako bi fino podesili količinu RNK koja se proizvodi u različitim mehanizmima. [[Bakterije]] i [[eukarioti]] imaju vrlo različite strategije postizanja kontrole nad transkripcijom, ali neke važne značajke ostaju sačuvane između njih. Najvažnija je ideja kombinatorne kontrole, a to je da je svaki gen vjerovatno kontroliran specifičnom kombinacijom faktora za kontrolu transkripcije. U hipotetskom primjeru, faktori A i B mogu regulirati različit skup gena iz kombinacije faktora A i C. Ova kombinatorna priroda proteže se na komplekse s više od dva proteina i dopušta vrlo mali podskup (manje od 10% ) [[genom]]a za kontrolu transkripcijskog programa cijele ćelije. == U bakterija == [[slika:Maltose Operon Without Maltose Present.png|thumb|365x365px| Operon maltoze je primjer pozitivne kontrole transkripcije.<ref name="Brock">{{Cite book|title=Brock Biology of Microorganisms, 15e|last=Madigan|first=Michael T.|publisher=Pearson|isbn=9780134602295|pages=178}}</ref> Kada maltoza nije prisutna u ''[[E. coli]]'', neće se pojaviti [[Transkripcija (biologija)|transkripcija]]) gena za maltozu i nema maltoze koja bi se vezala za protein aktivatora maltoze. Ovo sprečava vezivanje proteina aktivatora za [[mjesto vezanja]] aktivatora na genu, što zauzvrat sprječava [[RNK-polimeraza|RNK-polimerazu]] da se veže za promotor maltoze. Ne dolazi do transkripcije.<ref name="Brock"/>]] Većina ranog razumijevanja transkripcije dolazi od pruičavanje bakterija,<ref name="pmid13718526">{{cite journal | vauthors = JACOB F, MONOD J | title = Genetic regulatory mechanisms in the synthesis of proteins | journal = J. Mol. Biol. | volume = 3 | issue = 3| pages = 318–56 | date = juni 1961 | pmid = 13718526 | doi = 10.1016/s0022-2836(61)80072-7}}</ref> iako su opseg i složenost transkripcijske regulacije veći kod eukariota. Bakterijskom transkripcijom upravljaju tri glavna elementa sekvence: * [[Promotor (genetika)|Promotori]] su elementi [[DNK]] koji se mogu vezati [[RNK-polimeraza]] i druge proteine za uspješno započinjanje transkripcije, direktno uzvodno od gena. * [[Operon|Operatori]] prepoznaju represivne proteine koji se vežu za dio DNK i inhibiraju transkripciju gena. * Pozitivni kontrolni elementi koji se vežu za DNK i podstiču više nivoe transkripcije.<ref name="pmid5321403">{{cite journal | vauthors = Englesberg E, Irr J, Power J, Lee N | title = Positive control of enzyme synthesis by gene C in the L-arabinose system | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1965-10_90_4/page/946 | journal = J. Bacteriol. | volume = 90 | issue = 4 | pages = 946–57 | date = oktobar 1965 | doi = 10.1128/JB.90.4.946-957.1965 | pmid = 5321403 | pmc = 315760 }}</ref> Iako ova sredstva za transkripcijsku regulaciju postoje i kod eukariota, transkripcijsko okruženje znatno je kompliciranije i zbog broja proteina koji su uključeni, kao i zbog prisutnosti [[intron]]a i pakiranja DNK u [[histon]]e. Transkripcija osnovnog bakterijskog gena ovisi o snazi njegovog promotora i prisutnosti aktivatora ili represora. U nedostatku drugih regulatornih elemenata, afinitet promotorske sekvence prema RNK- polimerazama varira, što rezultira proizvodnjom različitih količina transkripta. Varijabilni afinitet RNK-polimeraze za različite promotorske sekvence povezan je s regijama [[konsenzusna sekvenca|konsenzusne sekvence]], uzvodno od početnog mjesta transkripcije. Što se višepromotorskih [[nukleotid]]a slaže sa konsenzusnom sekvencom, to je vjerovatniji jači afinitet promotora za RNK-polimerazu.<ref name="pmid8001112">{{cite journal | vauthors = Busby S, Ebright RH | title = Promoter structure, promoter recognition, and transcription activation in prokaryotes | url = https://archive.org/details/cell_1994-12-02_79_5/page/743 | journal = Cell | volume = 79 | issue = 5 | pages = 743–6 | date = decembar 1994 | pmid = 8001112 | doi = 10.1016/0092-8674(94)90063-9 | s2cid = 34940548 }}</ref> [[slika:Maltose Operon With Maltose Present.png|thumb|363x363px| Kada je [[maltoza]] prisutna u ''[[E. coli]]'', veže se za protein aktivatora maltoze (1), koji podstiče vezivanje proteina aktivatora maltoze za mjesto vezivanja aktivatora (2). Ovo omogućava [[RNK-polimeraza|RNK- polimerazi]] da se veže za promotor mal (3). [[Transkripcija gena]] malE, malF i malG zatim se nastavlja (4), dok se protein aktivator maltoze i RNK-polimeraza pomiču niz DNK.<ref name="Brock"/><br> malE kodira maltoza-vezujući periplazmatski protein i pomaže transport maltoze preko [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]].<ref>{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/P0AEX9|title=malE - Maltose-binding periplasmic protein precursor - Escherichia coli (strain K12) - malE gene & protein|website=www.uniprot.org|language=en|access-date=20. 11. 2017}}</ref><br> malF kodira protein permeaze transportnog sistema maltoze i pomaže u translokaciji maltoze preko ćelijske membrane.<ref>{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/P02916|title=malF - Maltose transport system permease protein MalF - Escherichia coli (strain K12) - malF gene & protein|website=www.uniprot.org|language=en|access-date=20. 11. 2017}}</ref><br> malG kodira proteine transportnog sistema, a takođe pomaže u translokaciji maltoze preko ćelijske membrane<br> malG kodira transportni sistem proteina i pomaže premještanje maltoze preko ćelijske membrane.<ref>{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/P68183|title=malG - Maltose transport system permease protein MalG - Escherichia coli (strain K12) - malG gene & protein|website=www.uniprot.org|language=en|access-date=20. 11. 2017}}</ref>]] U odsustvu drugih regulatornih elemenata, zadano stanje bakterijskog transkripta mora biti u konfiguraciji "uključeno", što rezultira proizvodnjom određene količine transkripta. To znači da transkripcijska regulacija u obliku represorskog proteina i pozitivnih kontrolnih elemenata može povećati ili smanjiti transkripciju. Represori često fizički zauzimaju lokaciju promotora, onemogućujući vezanje RNK-polimeraze. Alternativno, represor i polimeraza mogu se vezati za [[DNK]] u isto vrijeme s fizičkom interakcijom između represora, sprječavajući otvaranje DNK za pristup minus lancu za transkripciju. Ova strategija kontrole razlikuje se od eukariotske transkripcije, čije bazno stanje treba biti isključeno i gdje su potrebni kofaktori za inicijaciju transkripcije jako ovisni o genima.<ref name="pmid20833321">{{cite journal | vauthors = Payankaulam S, Li LM, Arnosti DN | title = Transcriptional repression: conserved and evolved features | journal = Curr. Biol. | volume = 20 | issue = 17 | pages = R764–71 | date = septembar 2010 | pmid = 20833321 | pmc = 3033598 | doi = 10.1016/j.cub.2010.06.037 }}</ref> [[Sigma faktor]]i su specijalizirani bakterijski proteini koji se vežu za RNK-polimeraze i orkestriraju inicijaciju transkripcije. Djeluju kao posrednici transkripcije specifične za sekvencu, tako da se jedan sigma faktor može koristiti za transkripciju svih gena za održavanje domaćinstva ili skupa gena koje ćelija treba eksprimirati kao odgovor na neke vanjske podražaje, poput [[stres]]a.<ref name="pmid14527287">{{cite journal | vauthors = Gruber TM, Gross CA | title = Multiple sigma subunits and the partitioning of bacterial transcription space | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2003_57/page/441 | journal = Annu. Rev. Microbiol. | volume = 57 | pages = 441–66 | date = 2003 | pmid = 14527287 | doi = 10.1146/annurev.micro.57.030502.090913 }}</ref> Osim procesa koji reguliraju transkripciju u fazi inicijacije, sintezu iRNK kontrolira i brzina transkripcijske elongacije.<ref name="Kang2019">{{cite journal |author1=Kang, J. |author2=Mishanina, T. V. |author3=Landick, R.|author4=Darst, S. A. |name-list-style=amp |year=2019 |title=Mechanisms of Transcriptional Pausing in Bacteria. |journal=Journal of Molecular Biology |volume=431 |issue=20 |pages=4007–4029 |doi = 10.1016/j.jmb.2019.07.017 |pmid=31310765 |pmc=6874753 |doi-access=free }}</ref> Često se javljaju pauze RNK-polimeraza i regulirane su faktorima transkripcije, kao što su NusG i NusA, [[prerada RNK|transkripcijsko-translacijska prerada]] i sekundarna struktura [[iRNK]].<ref name="Zhang2016">{{cite journal |author1=Zhang, J. |author2=Landick, R. |name-list-style=amp |year=2016 |title=A Two-Way Street: Regulatory Interplay between RNA Polymerase and Nascent RNA Structure. |journal=Journal of Molecular Biology |volume=41 |issue=4 |pages=293–310 |doi = 10.1016/j.tibs.2015.12.009 |pmid=26822487 |pmc=4911296 }}</ref><ref name="Artsimovitch2018">{{cite journal |author1=Artsimovitch, I. |year=2018 |title=Rebuilding the bridge between transcription and translation. |journal=Molecular Microbiology |volume=108 |issue=5 |pages=467–472 |doi = 10.1111/mmi.13964 |pmid=29608805 |pmc=5980768 |doi-access=free }}</ref> == U eukariota == Dodatna složenost stvaranja eukariotske ćrelije sa sobom nosi povećanje složenosti transkripcijske regulacije. [[Eukarioti]] imaju tri RNK-polimeraze, poznate kao [[RNK-polimeraza I|Pol I]], [[RNK-polimeraza II|Pol II]] i [[RNK-polimeraza III|Pol III]]. Svaka polimeraza ima određene ciljeve i aktivnosti i regulirana je nezavisnim mehanizmima. Postoji niz dodatnih mehanizama pomoću kojih se može kontrolirati aktivnost polimeraze. Ovi se mehanizmi općenito mogu grupirati u tri glavna područja: *Kontrola pristupa polimeraze genu. Ovo je možda najširi od tri kontrolna mehanizma. To uključuje funkcije [[histon]]skog preoblikovanja enzima, transkripcijske faktore, pojačivače i supresore i mnoge druge komplekse *Produktivna elongacija RNK transkripta. Nakon što se polimeraza veže za promotor, potreban je drugi skup faktora koji će joj omogućiti da ode iz kompleksa promotora i započne uspješnu transkripciju RNK. *Prestanak djelovanja polimeraze. Utvrđeno je da brojni faktori kontroliraju kako i kada dolazi do prekida, koji će odrediti sudbinu RNK transkripta. Sva tri ova sistema rade zajedno na integraciji ćelijskih signala i u skladu s tim mijenjaju program transkripcije. Dok se u prokariotskim sistemima stanje bazne transkripcije može smatrati neograničavajućim (to jest, "uključeno" u odsustvu faktora koji mijenjaju), [[eukarioti]] imaju restriktivno bazno stanje koje zahtijeva regrutiranje drugih faktora kako bi se generirali RNK-transkripti. Ova razlika je uveliko posljedica zbijanja eukariotskog [[genom]]a namotavanjem DNK oko [[histon]]a, kako bi se formirale strukture višeg reda. Ovo sabijanje čini promotor gena nedostupnim bez pomoći drugih faktora u jedru, pa je stoga struktura [[hromatin]]a uobičajeno mjesto regulacije. Slično sigma faktorima kod prokariota, opći [[transkripcijski faktori]] (GTF) su skup faktora kod eukariota koji su potrebni za sve transkripcijske događaje. Ovi faktori su odgovorni za stabilizaciju vezanih interakcija i otvaranje spirale DNK, kako bi [[RNK-polimeraza]] pristupila predlošku, ali općenito nemaju specifičnosti za različita mjesta promotora.<ref name="pmid10412974">{{cite journal | vauthors = Struhl K | title = Fundamentally different logic of gene regulation in eukaryotes and prokaryotes | url = https://archive.org/details/cell_1999-07-09_98_1/page/1 | journal = Cell | volume = 98 | issue = 1 | pages = 1–4 | date = juli 1999 | pmid = 10412974 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80599-1 | s2cid = 12411218 | doi-access = free }}</ref> Veliki dio genske regulacije odvija se putem transkripcijskih faktora, koji ili regrutiraju ili inhibiraju vezivanje općeg transkripcijskog mehanizma i/ili polimeraze. To se može postići bliskom interakcijom sa elementima jedarnog promotora ili elementima za pojačavanje na velike udaljenosti. Nakon što se polimeraza uspješno veže za šablon DNK, često joj je potrebna pomoć drugih proteina, kako bi napustili stabilan promotorski kompleks i počeli produžavati nastajuću sekvencu RNK. Ovaj proces naziva se izbjegavanje promotora i još je jedan korak u kojem regulatorni elementi mogu djelovati, kako bi ubrzali ili usporili proces transkripcije. Slično tome, proteinski i faktori nukleinskih kiselina mogu se povezati sa kompleksom zaelongaciju i modulirati brzinu kojom se polimeraza kreće duž DNK šablona. == Reference == {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== * [http://plantregmap.cbi.pku.edu.cn/ Plant Transcription Factor Database and Plant Transcriptional Regulation Data and Analysis Platform] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513055428/http://plantregmap.cbi.pku.edu.cn/ |date=13. 5. 2020 }} * [https://news.mit.edu/2018/mit-whitehead-institute-researchers-activating-new-understanding-gene-regulation-1116 MIT : Activating a new understanding of gene regulation] {{ekspresija gena}} [[Kategorija:Ekspresija gena]] 1k9ilneks58re7nlk7wy5pukjuxg7cj Tiroglobulin 0 482327 3935838 3907748 2026-10-16T12:56:20Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935838 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Timoglobulin}} {{Infokutija gen}} '''Tiroglobulin''' ('''Tg''') je 660 [[dalton (jedinica)|kilodaltonski]], [[Dimer (hemija)|dimerni]] [[glikoprotein]], proivod [[Tiroidna epitelna ćelija|folikulskih ćelija]] [[štitasta žlijetda|tiroidne žlijezde]] i koristi se u potpunosti unutar štitne žlijezde. Tg se luči i akumulira u stotinama grama po litru u vanćelijskom odjeljku folikula štitnjače, što čini otprilike polovinu sadržaja [[protein]]a u štitnoj žlijezdi.<ref name="Boron">{{cite book | author = Boron WF | title = Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach | url = https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro | publisher = Elsevier/Saunders | year = 2003 | page = [https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro/page/1044 1044] | isbn = 1-4160-2328-3 }}</ref> Ljudski TG (hTG) je homodimerna podjedinica od kojih svaki sadrži 2.768 [[aminokiselina]] u sintetizovanom obliku (kratki [[signalni peptid]] od 19 aminokiselina može se u zrelom proteinu ukloniti iz [[N-kraj]]a).<ref>((cite web |url="https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_003226.4"))</ref> Tiroglobulin je kod svih kičmenjaka glavni prekursor [[Tireoidni hormoni|hormoni štitnjače]], koji nastaju kada se ostaci [[tirozin]]skog tiroglobulina spoje s [[jod]]om, a protein se zatim cijepa. Svaka molekula tiroglobulina sadrži približno 100–120 ostataka tirozina, ali samo mali broj (20) od njih podliježe jodiranju [[tiroperoksidaza|tiroperoksidazom]] u folikulnom [[koloid]]u. Stoga svaka molekula Tg tvori po približno 10 molekula [[hormon]]a štitnjače.<ref name="Boron"/> == Funkcija == [[slika:Thyroid hormone synthesis.png|thumb|left|280px|Sinteza [[Tireoidni hormoni|tiroidnog hormona]], ova slika prati tiroglobulin od proizvodnje unutar [[hrapavi endoplazmatski retikulum|hrapavog endoplazmatskog retikuluma]] do [[proteoliza|proteolitskog]] otpuštanja hormona štitnjače.]] Tireoglobulin (Tg) djeluje kao [[supstrat (biohemija)|supstrat]] za sintezu [[tireoidni hormoni|hormona štitnjače]]: [[tiroksin]]a (T4) i [[trijodtironin]]a (T3), kao i za skladištenje neaktivnih oblika hormona štitnjače i jodq unutar folikulnog lumena štitnjače.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/7038|title=TG thyroglobulin [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=16. 9. 2019}}</ref> Novosintetizirani hormoni štitnjače (T3 i T4) vezani su za tiroglobulin i sadrže koloid unutar folikula. Kada se stimulira [[TSH|stimulirajućim hormonom štitnjače]] (TSH), koloid se [[endocitoza|endocitozira]] iz folikulskog lumena u okolne folikulske [[epitel]]ne ćelijee štitnjače. Koloid se zatim cijepa [[proteaza]]ma, kako bi otpuštao tiroglobulin iz njegovih veza T3 i T4.<ref name="MDText.com, Inc">{{Citation|last1=Rousset|first1=Bernard|title=Chapter 2 Thyroid Hormone Synthesis And Secretion|date=2000|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK285550/|work=Endotext|editor-last=Feingold|editor-first=Kenneth R.|publisher=MDText.com, Inc.|pmid=25905405|access-date=17. 9. 2019|last2=Dupuy|first2=Corinne|last3=Miot|first3=Françoise|last4=Dumont|first4=Jacques|editor2-last=Anawalt|editor2-first=Bradley|editor3-last=Boyce|editor3-first=Alison|editor4-last=Chrousos|editor4-first=George}}</ref> Aktivni oblici hormona štitnjače: T3 i T4, zatim se oslobađaju u [[krvotok]], gdje su ili nevezani ili vezani za [[krvna plazma|plazmatske]] proteine, a tiroglobulin se reciklira natrag u folikulni lumen, gdje može nastaviti služiti kao supstrat za sintezu [[hormon]]a štitnjače.<ref name="MDText.com, Inc"/> == Klinički značaj == === Poluvrijeme eliminacije i kliničko povećavanje === [[Metabolizam]] tiroglobulina odvija se u [[jetra|jetri]], putem recikliranja štitnjačnih proteina. Poluživot cirkulirajućeg tiroglobulinaje 65 sati. Nakon tireoidektomije, može proći nekoliko sedmica prije nego što se nivo tiroglobulina može otkriti. Nivo tiroglobulina može se redovno testirati nekoliko sedmica ili mjeseci nakon uklanjanja štitnjače.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://medlineplus.gov/lab-tests/thyroglobulin/|title=Thyroglobulin: MedlinePlus Lab Test Information|website=medlineplus.gov|language=en|access-date=6. 5. 2019}}</ref> Nakon što se nivo tiroglobulina ne može otkriti (nakon tireoidektomije), nivoi se mogu serijski pratiti u praćenju odgovarajućih pokazatelje kod pacijenata sa papilnim ili folikulskim [[karcinom]]om štitnjače. Naknadno povišenje razine tiroglobulina pokazatelj je recidiva papilnog ili folikulnog karcinoma štitnjače. Drugim riječima, porast razine tiroglobulina u krvi može biti znak da ćelije [[rak štitnjače|raka štitnjače]] rastu i /ili se rak širi.<ref name= ": 0"/> Zato se razine tiroglobulina u krvi uglavnom koriste kao [[tumorski marker]]<ref name=":0" /><ref name="urlACS :: Tumor Markers">{{cite web | url = http://www.cancer.org/docroot/PED/content/PED_2_3X_Tumor_Markers.asp | publisher = American Cancer Society | title = ACS :: Tumor Markers | access-date = 28. 3. 2009 | archive-date = 13. 5. 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100513023244/http://www.cancer.org/docroot/ped/content/ped_2_3x_tumor_markers.asp | url-status = dead }}</ref> za određene tipove raka štitnjače (posebno papildkii ili folikulski [[karcinom štitnjače]]). Tireoglobulin se ne proizvodi sržnim ili anaplazijskim karcinomom štitnjače. Nivo tiroglobulina se provjerava jednostavnim krvnim testom. Testovi se često naručuju nakon liječenja raka štitnjače.<ref name=": 0"/> === Tiroglobulinska antitela === U kliničkoj laboratoriji testiranje tiroglobulina može se zakomplicirati prisustvom antitireoglobulinskih [[antitijela]] (ATA), alternativno nazvanih TgAb. Antitijela protiv tireoglobulina prisutna su u 1/10 normalnih osoba, te u većem postotku pacijenata s [[karcinom]]om štitnjače. Prisutnost ovih antitijela može rezultirati lažno niskim (ili rijetko lažno visokim) nivoima prijavljenog tiroglobulina, problem koji se može donekle zaobići istovremenim ispitivanjem prisutnosti ATA. Idealna strategija za kliničko tumačenje i upravljanje brigom o pacijentima u slučaju zbunjujuće detekcije ATA je testiranje koje slijedi serijska kvantitativna mjerenja (umjesto jednog laboratorijskog mjerenja). ATA se često nalaze u pacijenata sa [[Hashimotov tiroiditis|Hashimotovim tiroiditisom]] ili [[Gravesova bolest|Gravesovom bolešću]]. Njihova prisutnost je ograničeno korištena u dijagnostici ovih bolesti, jer mogu biti prisutna i kod zdravih [[euriroisnost|eutireoidnih]] osoba. ATA se također nalaze u pacijenata s [[Hashimotova encefalopatija|Hashimotovom encefalopatijom]], neuroendokrinim poremećajem povezanim – ali ne i uzrokovanim – Hashimotovim tiroiditisom.<ref name="pmid12601119">{{cite journal | vauthors = Ferracci F, Moretto G, Candeago RM, Cimini N, Conte F, Gentile M, Papa N, Carnevale A | title = Antithyroid antibodies in the CSF: Their role in the pathogenesis of Hashimoto's encephalopathy | url = https://archive.org/details/sim_neurology_2003-02-25_60_4/page/712 | journal = Neurology | volume = 60 | issue = 4 | pages = 712–4 | date = februar 2003 | pmid = 12601119 | doi = 10.1212/01.wnl.0000048660.71390.c6 | s2cid = 21610036 }}</ref> == Interakcije == Pokazano je da tireoglobulin [[interakcija protein-protein|stupa u interakciju]] sa [[vezujući protein imunoglobulina|vezujućim proteinom imunoglobulina]].<ref name="pmid11294872">{{cite journal | vauthors = Delom F, Mallet B, Carayon P, Lejeune PJ | title = Role of extracellular molecular chaperones in the folding of oxidized proteins. Refolding of colloidal thyroglobulin by protein disulfide isomerase and immunoglobulin heavy chain-binding protein | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 24 | pages = 21337–42 | date = juni 2001 | pmid = 11294872 | doi = 10.1074/jbc.M101086200 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid10049727">{{cite journal | vauthors = Delom F, Lejeune PJ, Vinet L, Carayon P, Mallet B | title = Involvement of oxidative reactions and extracellular protein chaperones in the rescue of misassembled thyroglobulin in the follicular lumen | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1999-02-16_255_2/page/438 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 255 | issue = 2 | pages = 438–43 | date = februar 1999 | pmid = 10049727 | doi = 10.1006/bbrc.1999.0229 }}</ref> == Reference == * {{cite journal|vauthors=Coscia F, Taler-Verčič A, Chang VT, Sinn L, O'Reilly FJ, Izoré T, Renko M, Berger I, Rappsilber J, Turk D, Löwe J|title=The structure of human thyroglobulin|journal=Nature|volume=578|issue=7796|pages=627–630|year=2020|pmid=32025030|doi=10.1038/s41586-020-1995-4|pmc=7170718}} == Dopunska literatura == {{Refbegin | 30em}} * {{cite journal | vauthors = Mazzaferri EL, Robbins RJ, Spencer CA, Braverman LE, Pacini F, Wartofsky L, Haugen BR, Sherman SI, Cooper DS, Braunstein GD, Lee S, Davies TF, Arafah BM, Ladenson PW, Pinchera A | title = A consensus report of the role of serum thyroglobulin as a monitoring method for low-risk patients with papillary thyroid carcinoma | journal = J. Clin. Endocrinol. Metab. | volume = 88 | issue = 4 | pages = 1433–41 | year = 2003 | pmid = 12679418 | doi = 10.1210/jc.2002-021702 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Henry M, Zanelli E, Piechaczyk M, Pau B, Malthièry Y | title = A major human thyroglobulin epitope defined with monoclonal antibodies is mainly recognized by human autoantibodies | journal = Eur. J. Immunol. | volume = 22 | issue = 2 | pages = 315–9 | year = 1992 | pmid = 1371467 | doi = 10.1002/eji.1830220205 }} * {{cite journal | vauthors = Targovnik HM, Cochaux P, Corach D, Vassart G | title = Identification of a minor Tg mRNA transcript in RNA from normal and goitrous thyroids | journal = Mol. Cell. Endocrinol. | volume = 84 | issue = 1–2 | pages = R23–6 | year = 1992 | pmid = 1639210 | doi = 10.1016/0303-7207(92)90087-M | s2cid = 35326294 }} * {{cite journal | vauthors = Dunn AD, Crutchfield HE, Dunn JT | title = Thyroglobulin processing by thyroidal proteases. Major sites of cleavage by cathepsins B, D, and L | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1991-10-25_266_30/page/20198 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 266 | issue = 30 | pages = 20198–204 | year = 1991 | pmid = 1939080 }} * {{cite journal | vauthors = Lamas L, Anderson PC, Fox JW, Dunn JT | title = Consensus sequences for early iodination and hormonogenesis in human thyroglobulin | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1989-08-15_264_23/page/13540 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 264 | issue = 23 | pages = 13541–5 | year = 1989 | pmid = 2760035 }} * {{cite journal | vauthors = Marriq C, Lejeune PJ, Venot N, Vinet L | title = Hormone synthesis in human thyroglobulin: possible cleavage of the polypeptide chain at the tyrosine donor site | journal = FEBS Lett. | volume = 242 | issue = 2 | pages = 414–8 | year = 1989 | pmid = 2914619 | doi = 10.1016/0014-5793(89)80513-7 | s2cid = 32367745 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Christophe D, Cabrer B, Bacolla A, Targovnik H, Pohl V, Vassart G | title = An unusually long poly(purine)-poly(pyrimidine) sequence is located upstream from the human thyroglobulin gene | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 13 | issue = 14 | pages = 5127–44 | year = 1985 | pmid = 2991855 | pmc = 321854 | doi = 10.1093/nar/13.14.5127 }} * {{cite journal | vauthors = Baas F, van Ommen GJ, Bikker H, Arnberg AC, de Vijlder JJ | title = The human thyroglobulin gene is over 300 kb long and contains introns of up to 64 kb | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1986-07-11_14_13/page/5171 | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 14 | issue = 13 | pages = 5171–86 | year = 1986 | pmid = 3016640 | pmc = 311533 | doi = 10.1093/nar/14.13.5171 }} * {{cite journal | vauthors = Kubak BM, Potempa LA, Anderson B, Mahklouf S, Venegas M, Gewurz H, Gewurz AT | title = Evidence that serum amyloid P component binds to mannose-terminated sequences of polysaccharides and glycoproteins | journal = Mol. Immunol. | volume = 25 | issue = 9 | pages = 851–8 | year = 1989 | pmid = 3211159 | doi = 10.1016/0161-5890(88)90121-6 }} * {{cite journal | vauthors = Malthiéry Y, Lissitzky S | title = Primary structure of human thyroglobulin deduced from the sequence of its 8448-base complementary DNA | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 165 | issue = 3 | pages = 491–8 | year = 1987 | pmid = 3595599 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1987.tb11466.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Parma J, Christophe D, Pohl V, Vassart G | title = Structural organization of the 5' region of the thyroglobulin gene. Evidence for intron loss and "exonization" during evolution | journal = J. Mol. Biol. | volume = 196 | issue = 4 | pages = 769–79 | year = 1988 | pmid = 3681978 | doi = 10.1016/0022-2836(87)90403-7 }} * {{cite journal | vauthors = Bergé-Lefranc JL, Cartouzou G, Mattéi MG, Passage E, Malezet-Desmoulins C, Lissitzky S | title = Localization of the thyroglobulin gene by in situ hybridization to human chromosomes | url = https://archive.org/details/sim_human-genetics_1985-01_69_1/page/28 | journal = Hum. Genet. | volume = 69 | issue = 1 | pages = 28–31 | year = 1985 | pmid = 3967888 | doi = 10.1007/BF00295525 | s2cid = 9234835 }} * {{cite journal | vauthors = Malthiéry Y, Lissitzky S | title = Sequence of the 5'-end quarter of the human-thyroglobulin messenger ribonucleic acid and of its deduced amino-acid sequence | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 147 | issue = 1 | pages = 53–8 | year = 1985 | pmid = 3971976 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1985.tb08717.x }} * {{cite journal | vauthors = Avvedimento VE, Di Lauro R, Monticelli A, Bernardi F, Patracchini P, Calzolari E, Martini G, Varrone S | title = Mapping of human thyroglobulin gene on the long arm of chromosome 8 by in situ hybridization | url = https://archive.org/details/sim_human-genetics_1985-10_71_2/page/163 | journal = Hum. Genet. | volume = 71 | issue = 2 | pages = 163–6 | year = 1985 | pmid = 4043966 | doi = 10.1007/BF00283375 | s2cid = 28315029 }} * {{cite journal | vauthors = Xiao S, Pollock HG, Taurog A, Rawitch AB | title = Characterization of hormonogenic sites in an N-terminal, cyanogen bromide fragment of human thyroglobulin | url = https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_1995-06-20_320_1/page/96 | journal = Arch. Biochem. Biophys. | volume = 320 | issue = 1 | pages = 96–105 | year = 1995 | pmid = 7793989 | doi = 10.1006/abbi.1995.1346 }} * {{cite journal | vauthors = Corral J, Martín C, Pérez R, Sánchez I, Mories MT, San Millan JL, Miralles JM, González-Sarmiento R | title = Thyroglobulin gene point mutation associated with non-endemic simple goitre | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_1993-02-20_341_8843/page/462 | journal = Lancet | volume = 341 | issue = 8843 | pages = 462–4 | year = 1993 | pmid = 8094490 | doi = 10.1016/0140-6736(93)90209-Y | s2cid = 34165624 }} * {{cite journal | vauthors = Gentile F, Salvatore G | title = Preferential sites of proteolytic cleavage of bovine, human and rat thyroglobulin. The use of limited proteolysis to detect solvent-exposed regions of the primary structure | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 218 | issue = 2 | pages = 603–21 | year = 1994 | pmid = 8269951 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1993.tb18414.x }} * {{cite journal | vauthors = Mallet B, Lejeune PJ, Baudry N, Niccoli P, Carayon P, Franc JL | title = N-glycans modulate in vivo and in vitro thyroid hormone synthesis. Study at the N-terminal domain of thyroglobulin | journal = J. Biol. Chem. | volume = 270 | issue = 50 | pages = 29881–8 | year = 1996 | pmid = 8530385 | doi = 10.1074/jbc.270.50.29881 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Yang SX, Pollock HG, Rawitch AB | title = Glycosylation in human thyroglobulin: location of the N-linked oligosaccharide units and comparison with bovine thyroglobulin | url = https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_1996-03-01_327_1/page/61 | journal = Arch. Biochem. Biophys. | volume = 327 | issue = 1 | pages = 61–70 | year = 1996 | pmid = 8615697 | doi = 10.1006/abbi.1996.0093 }} * {{cite journal | vauthors = Molina F, Bouanani M, Pau B, Granier C | title = Characterization of the type-1 repeat from thyroglobulin, a cysteine-rich module found in proteins from different families | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 240 | issue = 1 | pages = 125–33 | year = 1996 | pmid = 8797845 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1996.0125h.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Grani G, Fumarola A | title = Thyroglobulin in Lymph Node Fine-Needle Aspiration Washout: A Systematic Review and Meta-analysis of Diagnostic Accuracy. | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 6 | pages = 1970–82 | date = Jun 2014 | pmid = 24617715 | doi = 10.1210/jc.2014-1098 | doi-access = free }} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * [https://www2.mrc-lmb.cam.ac.uk/first-look-at-the-atomic-structure-of-thyroglobulin/ First look at the structure of human TG] * [http://labtestsonline.org/understanding/analytes/thyroglobulin/tab/test/ Thyroglobulin]{{Mrtav link}} - Lab Tests Online * {{KansasHistology|endo|endo11}} * [http://www.vivo.colostate.edu/hbooks/pathphys/endocrine/thyroid/synthesis.html Overview at colostate.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204161756/http://www.vivo.colostate.edu/hbooks/pathphys/endocrine/thyroid/synthesis.html |date=4. 2. 2012 }} * {{BUHistology|14302loa}} {{Globulini}} {{Glikoproteini}} {{Tumorski markeri}} {{Modulatori receptora tiroidnog hormona}} [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Tumorski markeri]] [[Kategorija:Štitasta žlijezda]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 8]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] bxj9vhgz8qfu2d4m0m8xwda1vxntm4k BCKDHB 0 482913 3935866 3930723 2026-10-16T13:38:16Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935866 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Mitohondrijska podjedinica beta 2-oksoizovalerat-[[dehidrogenaze]]''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''BCKDHB'''.<ref name="entrez">{{cite web|title=Entrez Gene: BCKDHB branched chain keto acid dehydrogenase E1, beta polypeptide (maple syrup urine disease)|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=594|access-date=6. 10. 2021|archive-date=7. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211007131419/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=594|url-status=dead}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 392 [[aminokiseline]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 43 122 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P21953#sequences |title=UniProt, P21953 |language=en |access-date=6. 10. 2021}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAVVAAAAGW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLRLRAAGAE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GHWRRLPGAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LARGFLHPAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVEDAAQRRQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VAHFTFQPDP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EPREYGQTQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MNLFQSVTSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDNSLAKDPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVIFGEDVAF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GGVFRCTVGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDKYGKDRVF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NTPLCEQGIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GFGIGIAVTG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATAIAEIQFA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DYIFPAFDQI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VNEAAKYRYR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGDLFNCGSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TIRSPWGCVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HGALYHSQSP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EAFFAHCPGI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KVVIPRSPFQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKGLLLSCIE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKNPCIFFEP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KILYRAAAEE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VPIEPYNIPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQAEVIQEGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVTLVAWGTQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VHVIREVASM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKEKLGVSCE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VIDLRTIIPW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVDTICKSVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTGRLLISHE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APLTGGFASE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISSTVQEECF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LNLEAPISRV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CGYDTPFPHI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FEPFYIPDKW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KCYDALRKMI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NY</td></tr> </table> == Funkcija == [[Dehidrogenaza]] keto kiseline s razgranatim lancem je [[multienzimski kompleks]] povezan sa [[Unutrašnja mitohondrijska membrana|unutrašnjom mitohondrijskom membranom]], a funkcionira u [[katabolizam|katabolizmu]] [[aminokiselina razgranatog lanca]]. Kompleks se sastoji od više kopija tri komponente: dekarboksilaze razgranatog lanca alfa-keto kiseline (E1), lipoamid aciltransferaze (E2) i lipoamid dehidrogenaze (E3). Ovaj gen kodira podjedinicu E1 beta, a njegove [[mutacije]] su povezane s [[MSUD|bolest mokraće s mirisom javorovog sirupa]] (MSUD), tip 1B. [[Alternativna prerada]] na ovom mjestu rezultira [[varijante transkripta|varijantama transkripta]] s tri različita [[Nekodirajuća DNK|nekodirajuća područja]], ali kodiraju iste [[izoforme]].<ref name="entrez"/> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin}} *{{cite journal|vauthors=Popov KM, Zhao Y, Shimomura Y|title=Branched-chain alpha-ketoacid dehydrogenase kinase. Molecular cloning, expression, and sequence similarity with histidine protein kinases|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1992-07-05_267_19/page/13127|journal=J. Biol. Chem.|volume=267|issue=19|pages=13127–30|year=1992|doi=10.1016/S0021-9258(18)42179-5|pmid=1377677|display-authors=etal|doi-access=free}} *{{cite journal|vauthors=Mitsubuchi H, Nobukuni Y, Endo F, Matsuda I|title=Structural organization and chromosomal localization of the gene for the E1 beta subunit of human branched chain alpha-keto acid dehydrogenase|journal=J. Biol. Chem.|volume=266|issue=22|pages=14686–91|year=1991|doi=10.1016/S0021-9258(18)98740-5|pmid=1860867|doi-access=free}} *{{cite journal|vauthors=Zneimer SM, Lau KS, Eddy RL|title=Regional assignment of two genes of the human branched-chain alpha-keto acid dehydrogenase complex: the E1 beta gene (BCKDHB) to chromosome 6p21-22 and the E2 gene (DBT) to chromosome 1p31|journal=Genomics|volume=10|issue=3|pages=740–7|year=1991|pmid=1889817|doi=10.1016/0888-7543(91)90458-Q|display-authors=etal}} *{{cite journal|vauthors=Nobukuni Y, Mitsubuchi H, Akaboshi I|title=Maple syrup urine disease. Complete defect of the E1 beta subunit of the branched chain alpha-ketoacid dehydrogenase complex due to a deletion of an 11-bp repeat sequence which encodes a mitochondrial targeting leader peptide in a family with the disease|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1991-05_87_5/page/1862|journal=J. Clin. Invest.|volume=87|issue=5|pages=1862–6|year=1991|pmid=2022752|doi=10.1172/JCI115209|pmc=295312|display-authors=etal}} *{{cite journal|vauthors=Chuang JL, Cox RP, Chuang DT|title=Molecular cloning of the mature E1b-beta subunit of human branched-chain alpha-keto acid dehydrogenase complex|journal=FEBS Lett.|volume=262|issue=2|pages=305–9|year=1990|pmid=2335211|doi=10.1016/0014-5793(90)80215-5|s2cid=84069883|doi-access=free}} *{{cite journal|vauthors=Nobukuni Y, Mitsubuchi H, Endo F|title=Maple syrup urine disease. Complete primary structure of the E1 beta subunit of human branched chain alpha-ketoacid dehydrogenase complex deduced from the nucleotide sequence and a gene analysis of patients with this disease|journal=J. Clin. Invest.|volume=86|issue=1|pages=242–7|year=1990|pmid=2365818|doi=10.1172/JCI114690|pmc=296713|display-authors=etal}} *{{cite journal|vauthors=Wynn RM, Kochi H, Cox RP, Chuang DT|title=Differential processing of human and rat E1 alpha precursors of the branched-chain alpha-keto acid dehydrogenase complex caused by an N-terminal proline in the rat sequence|url=https://archive.org/details/sim_general-subjects_1994-09-28_1201_1/page/125|journal=Biochim. Biophys. Acta|volume=1201|issue=1|pages=125–8|year=1994|pmid=7918575|doi=10.1016/0304-4165(94)90161-9}} *{{cite journal|vauthors=Nobukuni Y, Mitsubuchi H, Hayashida Y|title=Heterogeneity of mutations in maple syrup urine disease (MSUD): screening and identification of affected E1 alpha and E1 beta subunits of the branched-chain alpha-keto-acid dehydrogenase multienzyme complex|url=https://archive.org/details/sim_molecular-basis-of-disease_1993-11-25_1225_1/page/64|journal=Biochim. Biophys. Acta|volume=1225|issue=1|pages=64–70|year=1993|pmid=8161368|doi=10.1016/0925-4439(93)90123-i|display-authors=etal}} *{{cite journal|vauthors=Chuang JL, Cox RP, Chuang DT|title=Maple syrup urine disease: the E1beta gene of human branched-chain alpha-ketoacid dehydrogenase complex has 11 rather than 10 exons, and the 3' UTR in one of the two E1beta mRNAs arises from intronic sequences|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1996-06_58_6/page/1373|journal=Am. J. Hum. Genet.|volume=58|issue=6|pages=1373–7|year=1996|pmid=8651316|pmc=1915070}} *{{cite journal|vauthors=Edelmann L, Wasserstein MP, Kornreich R|title=Maple syrup urine disease: identification and carrier-frequency determination of a novel founder mutation in the Ashkenazi Jewish population|journal=Am. J. Hum. Genet.|volume=69|issue=4|pages=863–8|year=2001|pmid=11509994|doi=10.1086/323677|pmc=1226071|display-authors=etal}} *{{cite journal|vauthors=Chang CF, Chou HT, Chuang JL|title=Solution structure and dynamics of the lipoic acid-bearing domain of human mitochondrial branched-chain alpha-keto acid dehydrogenase complex|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-05-03_277_18/page/15865|journal=J. Biol. Chem.|volume=277|issue=18|pages=15865–73|year=2002|pmid=11839747|doi=10.1074/jbc.M110952200|display-authors=etal|doi-access=free}} *{{cite journal|vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH|title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. USA|volume=99|issue=26|pages=16899–903|year=2003|pmid=12477932|doi=10.1073/pnas.242603899|pmc=139241|display-authors=etal|doi-access=free}} *{{cite journal|vauthors=Wynn RM, Machius M, Chuang JL|title=Roles of His291-alpha and His146-beta' in the reductive acylation reaction catalyzed by human branched-chain alpha-ketoacid dehydrogenase: refined phosphorylation loop structure in the active site|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-10-31_278_44/page/43402|journal=J. Biol. Chem.|volume=278|issue=44|pages=43402–10|year=2003|pmid=12902323|doi=10.1074/jbc.M306204200|display-authors=etal|doi-access=free}} *{{cite journal|vauthors=Li J, Wynn RM, Machius M|title=Cross-talk between thiamin diphosphate binding and phosphorylation loop conformation in human branched-chain alpha-keto acid decarboxylase/dehydrogenase|journal=J. Biol. Chem.|volume=279|issue=31|pages=32968–78|year=2004|pmid=15166214|doi=10.1074/jbc.M403611200|display-authors=etal|doi-access=free}} *{{cite journal|vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA|title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC)|journal=Genome Res.|volume=14|issue=10B|pages=2121–7|year=2004|pmid=15489334|doi=10.1101/gr.2596504|pmc=528928|display-authors=etal}} *{{cite journal|vauthors=Machius M, Wynn RM, Chuang JL|title=A versatile conformational switch regulates reactivity in human branched-chain alpha-ketoacid dehydrogenase|journal=Structure|volume=14|issue=2|pages=287–98|year=2006|pmid=16472748|doi=10.1016/j.str.2005.10.009|display-authors=etal|doi-access=free}} *{{cite journal|vauthors=Li J, Machius M, Chuang JL|title=The two active sites in human branched-chain alpha-keto acid dehydrogenase operate independently without an obligatory alternating-site mechanism|journal=J. Biol. Chem.|volume=282|issue=16|pages=11904–13|year=2007|pmid=17329260|doi=10.1074/jbc.M610843200|display-authors=etal|doi-access=free}} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gene info|BCKDHB}} {{PDB Gallery|geneid=594}} {{Multienzimski kompleksi}} {{Serin/treonin-specifične protein kinaze}} {{Aldehid/Okso-oksidoreduktaze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} [[Kategorija:EC 1.2.4]] [[Kategorija:EC 2.7.11]] [[Kategorija:Mitohondrijski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 6]] [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] crzkb6bnwtylbkrrdqioaga3yilm9ba Andrea Henkel 0 483999 3936055 3935307 2026-10-16T22:35:17Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936055 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Andrea Henkel | slika = 2023-02-17 BMW IBU World Championships Biathlon Oberhof 2023 – Helden des Biathlon mit Andrea Henkel by Sandro Halank–007.jpg | puno ime = Andrea Henkel | država = {{ZID|Njemačka}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1977|12|10}} | mjesto rođenja = [[Ilmenau]] | država rođenja = [[Istočna Njemačka]] | date smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = oficir | klub = [[Großbreitenbacher SV]] | trener = [[Gerald Hönig]] <!-- B I A T L O N --> <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''4''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014]]) | medalje OI = '''4''' | zlato OI = 2 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''14''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1999.|1999]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|2000]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|2001]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2002.|2002]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2003.|2003]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2004.|2004]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005.|2005]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2006.|2006]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|2007]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]]) | medalje SP = '''16''' | zlato SP = 8 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 1994/1995.|1994/95]] | pobjede SK = '''22''' | pobjede SK štafeta= 19 | plasman SK = {{plainlist| * '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''1.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''3.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''2.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08]], [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11]], [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''3.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10]]) }} | pobjede u dis = {{plainlist| * '''5''' – sprint * '''4''' – pojedinačno * '''8''' – potjera * '''5''' – masovni start }} <!-- IBU kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2011/2012.|2011/2012]] | pobjede EK = '''0''' | plasman EK = '''88.''' <!-- Aktivnost --> | kraj karijere = 2014. <!--Status: aktivan; kažnjen; neaktivan; pauzira; nepoznat; umro; povukao se iz karijere; --> | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaZlato|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaZlato|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaSrebro|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|ZOI 2006.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010.]]|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000.|SP 2000.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2000 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001.|SP 2001.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2001 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005.|SP 2005.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005.|SP 2005.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2005 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – 12,5 km|12,5 km]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007.|SP 2007.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2007 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|SP 2008.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|SP 2008.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – potjera (žene)|potjera]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|SP 2008.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 7,5 km|7,5 km]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|SP 2009.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|SP 2009.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – mješovita štafeta|štafeta mj.]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|štafeta]]}} {{MedaljaBronza|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|SP 2012.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – mješovita štafeta|štafeta mj.]]}} {{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]]|[[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|15 km]]}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 2 | 1 | 1 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva u biatlonu]]| 8 | 6 | 2 }} |ažurirano = 30. 10. 2021. }} '''Andrea Henkel''', (udata: Andrea Burke), rođena 10. decembra 1977. u [[Ilmenau]]u tada u [[Istočna Njemačka|Istočnoj Njemačkoj]], nekadašnja je njemačka [[biatlon]]ka, [[Spisak olimpijskih pobjednika u biatlonu|dvostruka olimpijska pobjednica]], [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu#Žene 2|osmostruka svjetska prvak]]inja u biatlonu i pobjednica u ukupnom [[Spisak pobjednika Svjetskog kupa u biatlonu#Pobjednice Svjetskog kupa|plasmanu Svjetskog kupa]]. == Biografija == [[Datoteka:Andrea_Henkel_02.02.2010.jpg|180px|mini|lijevo|Andrea Henkel 2010. godine]] === Karijera === ==== Olimpijske igre ==== {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2002}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|Biatlon]]) | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 15 km|1]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 7,5 km|25]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – potjera (žene)|13]] | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (žene)|1]] | - |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2006}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – 15 km|4]] | | | style="background:#dce5e5;"|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – štafeta (žene)|2]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006 – masovni start (žene)|13]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2010}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 15 km|6]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 7,5 km|26]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – potjera (žene)|9]] | style="background:#f8e6c4;"|[[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – štafeta (žene)|3]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – masovni start (žene)|8]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – sprint (žene)|22]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – potjera (žene)|28]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – ženska štafeta|11]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – masovni start (žene)|17]] |} Henkel je četiri puta nastupila u biatlonskim takmičenjima na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|ZOI 2002]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|ZOI 2006]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]], te osvojila dvije zlatne, jednu srebrnu i jednu bronzanu medalju. Zlatnu medalju je osvojila na ZOI 2002. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Katrin Apel]], [[Uschi Disl]] i [[Kati Wilhelm]], a na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2002 – 15 km|utrci na 15 km]] s jednim promašajem 10.9&nbsp;s prednosti u odnosu na drugoplasiranu [[Liv Grete Poirée]], koja je imala takođe jedan promašaj. {{raščistiti}} ==== Svjetska prvenstva ==== {{Sekcija}} {{raščistiti}} ==== Svjetski kup ==== {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="20" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 1994/1995.|1994/95]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1995/1996.|1995/96]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1996/1997.|1996/97]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1997/1998.|1997/98]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1998/1999.|1998/99]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 1999/2000.|1999/00]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2000/2001.|2000/01]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2001/2002.|2001/02]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2002/2003.|2002/03]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2003/2004.|2003/04]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2004/2005.|2004/05]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2005/2006.|2005/06]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2006/2007.|2006/07]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2010/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] |- | -|| || || ||14||5||5||13||17||29||14||7||1||3||5||4||2||8||3||10 |} {{raščistiti}} ==== Prestanak karijere ==== {{Sekcija}} == Privatni život == Od 25. oktobra 2014. udata je za američkog biatlonca [[Tim Burke (biatlonac)|Tima Burkea ]].<ref>{{cite news | url=http://www.thueringer-allgemeine.de/web/zgt/sport/detail/-/specific/Biathlon-Olymiasiegerin-Andrea-Henkel-hat-geheiratet-286205910 | work=Thüringer Allgemeine Zeitung | title=Biathlon-Olymiasiegerin Andrea Henkel hat geheiratet | date=26. 10. 2014 | language=de}} {{Mrtav link}}</ref> == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|6}} {{Olimpijske pobjednice u biatlonu-15 km}} {{Olimpijske pobjednice u biatlonu-štafeta}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-7,5 km}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-potjera}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-masovni start}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-15 km}} {{Svjetske prvakinje u biatlonu-štafeta}} {{Pobjednice Svjetskog kupa u biatlonu}} {{Evropske prvakinje u biatlonu-štafeta}} {{Dobitnici Medalje Holmenkollen}} {{IBU Kuća slavnih}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Henkel, Andrea}} [[Kategorija:Rođeni 1977.]] [[Kategorija:Biografije, Ilmenau]] [[Kategorija:Njemački biatlonci]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Svjetskim prvenstvima u biatlonu]] [[Kategorija:Svjetski prvaci u biatlonu]] [[Kategorija:Njemački olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2006.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (Njemačka)]] [[Kategorija:Osvajači srebrne medalje na Olimpijskim igrama (Njemačka)]] [[Kategorija:Osvajači bronzane medalje na Olimpijskim igrama (Njemačka)]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 2002.]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 2006.]] [[Kategorija:Osvajači medalja na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] fmv64xgzzbucsajh06e4t924muqv82d TNIP2 0 484012 3935860 3929657 2026-10-16T13:26:18Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935860 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''TNFAIP3-interaktivirajući protein 2''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''TNIP2''' sa [[hromosom 4|hromosoma 4]].<ref name="pmid11390377">{{cite journal |vauthors=Van Huffel S, Delaei F, Heyninck K, De Valck D, Beyaert R | title = Identification of a novel A20-binding inhibitor of nuclear factor-kappa B activation termed ABIN-2 | journal = J Biol Chem | volume = 276 | issue = 32 | pages = 30216–23 |date=Aug 2001 | pmid = 11390377 | doi = 10.1074/jbc.M100048200 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid12933576">{{cite journal |vauthors=Tadros A, Hughes DP, Dunmore BJ, Brindle NP | title = ABIN-2 protects endothelial cells from death and has a role in the antiapoptotic effect of angiopoietin-1 |url=https://archive.org/details/sim_blood_2003-12-15_102_13/page/4407 | journal = Blood | volume = 102 | issue = 13 | pages = 4407–9 |date=Dec 2003 | pmid = 12933576 | doi = 10.1182/blood-2003-05-1602 | doi-access = free }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: TNIP2 TNFAIP3 interacting protein 2| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=79155}}</ref> TNIP2 sadrži višestruka aminokiselinska mjesta koja su fosforilirana i ubikvitinirana.<ref>{{Cite web|title=TNIP2 (human)|url=https://www.phosphosite.org/proteinAction.action?id=3406302&showAllSites=true|access-date=31. 10. 2020|website=www.phosphosite.org}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 429 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 48.700 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8NFZ5#sequences |title=UniProt, Q8NFZ5 |language=en |access-date=31. 10. 2017}}</ref> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MSRDPGSGGW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEAPRAAAAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CTLYHEAGQR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRRLQDQLAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDALIARLRA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RLAALEGDAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSLVDALLEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VARFREQLRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QEGGAAEAQM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQEIERLTER</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEEKEREMQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLSQPQHERE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEVVLLRRSM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AEGERARAAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVLCRSLANE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>THQLRRTLTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TAHMCQHLAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CLDERQHAQR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVGERSPDQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EHTDGHTSVQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVIEKLQEEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLLKQKVTHV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDLNAKWQRY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NASRDEYVRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHAQLRGLQI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PHEPELMRKE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISRLNRQLEE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KINDCAEVKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELAASRTARD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AALERVQMLE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QQILAYKDDF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MSERADRERA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSRIQELEEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VASLLHQVSW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQDSREPDAG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RIHAGSKTAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLAADALELM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VPGGWRPGTG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQQPEPPAEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GHPGAAQRGQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GDLQCPHCLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CFSDEQGEEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRHVAECCQ</td></tr> </table> ==Reference== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin}} *{{cite journal | author=Heyninck K |title=The Zinc Finger Protein A20 Inhibits TNF-induced NF-κB–dependent Gene Expression by Interfering with an RIP- or TRAF2-mediated Transactivation Signal and Directly Binds to a Novel NF-κB–inhibiting Protein ABIN | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_1999-06-28_145_7/page/1471 |journal=J. Cell Biol. |volume=145 |issue= 7 |pages= 1471–82 |year= 1999 |pmid= 10385526 |doi=10.1083/jcb.145.7.1471 | pmc=2133159 |name-list-style=vanc| author2=De Valck D | author3=Vanden Berghe W | display-authors=3 | last4=Van Criekinge | first4=W | last5=Contreras | first5=R | last6=Fiers | first6=W | last7=Haegeman | first7=G | last8=Beyaert | first8=R |hdl=1854/LU-113881}} *{{cite journal |vauthors=Klinkenberg M, Van Huffel S, Heyninck K, Beyaert R |title=Functional redundancy of the zinc fingers of A20 for inhibition of NF-kappaB activation and protein-protein interactions |journal=FEBS Lett. |volume=498 |issue= 1 |pages= 93–7 |year= 2001 |pmid= 11389905 |doi=10.1016/S0014-5793(01)02504-2 |s2cid=32414520 |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Wu WS, Xu ZX, Chang KS |title=The promyelocytic leukemia protein represses A20-mediated transcription |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-08-30_277_35/page/31734 |journal=J. Biol. Chem. |volume=277 |issue= 35 |pages= 31734–9 |year= 2002 |pmid= 12080044 |doi= 10.1074/jbc.M201648200 |doi-access= free }} *{{cite journal | author=Strausberg RL |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |name-list-style=vanc| author2=Feingold EA | author3=Grouse LH | display-authors=3 | last4=Derge | first4=JG | last5=Klausner | first5=RD | last6=Collins | first6=FS | last7=Wagner | first7=L | last8=Shenmen | first8=CM | last9=Schuler | first9=GD |doi-access=free }} *{{cite journal |vauthors=Liu WK, Chien CY, Chou CK, Su JY |title=An LKB1-interacting protein negatively regulates TNFalpha-induced NF-kappaB activation |journal=J. Biomed. Sci. |volume=10 |issue= 2 |pages= 242–52 |year= 2003 |pmid= 12595760 |doi= 10.1159/000068708 |s2cid=202644741 }} *{{cite journal |vauthors=Hughes DP, Marron MB, Brindle NP |title=The antiinflammatory endothelial tyrosine kinase Tie2 interacts with a novel nuclear factor-kappaB inhibitor ABIN-2 |url=https://archive.org/details/sim_circulation-research_2003-04-04_92_6/page/630 |journal=Circ. Res. |volume=92 |issue= 6 |pages= 630–6 |year= 2003 |pmid= 12609966 |doi= 10.1161/01.RES.0000063422.38690.DC |doi-access= free }} *{{cite journal |vauthors=Chien CY, Liu WK, Chou CK, Su JY |title=The A20-binding protein ABIN-2 exerts unexpected function in mediating transcriptional coactivation |journal=FEBS Lett. |volume=543 |issue= 1–3 |pages= 55–60 |year= 2003 |pmid= 12753905 |doi=10.1016/S0014-5793(03)00401-0 |s2cid=31400521 }} *{{cite journal | author=Liu WK |title=The inhibitor ABIN-2 disrupts the interaction of receptor-interacting protein with the kinase subunit IKKgamma to block activation of the transcription factor NF-kappaB and potentiate apoptosis |journal=Biochem. J. |volume=378 |issue= Pt 3 |pages= 867–76 |year= 2004 |pmid= 14653779 |doi= 10.1042/BJ20031736 | pmc=1224013 |name-list-style=vanc| author2=Yen PF | author3=Chien CY | display-authors=3 | last4=Fann | first4=Ming-Ji | last5=Su | first5=Jin-Yuan | last6=Chou | first6=Chen-Kung }} *{{cite journal | author=Ota T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |name-list-style=vanc| author2=Suzuki Y | author3=Nishikawa T | display-authors=3 | last4=Otsuki | first4=Tetsuji | last5=Sugiyama | first5=Tomoyasu | last6=Irie | first6=Ryotaro | last7=Wakamatsu | first7=Ai | last8=Hayashi | first8=Koji | last9=Sato | first9=Hiroyuki | doi-access=free }} *{{cite journal | author=Bouwmeester T |title=A physical and functional map of the human TNF-alpha/NF-kappa B signal transduction pathway |journal=Nat. Cell Biol. |volume=6 |issue= 2 |pages= 97–105 |year= 2004 |pmid= 14743216 |doi= 10.1038/ncb1086 |name-list-style=vanc| author2=Bauch A | author3=Ruffner H | display-authors=3 | last4=Angrand | first4=Pierre-Olivier | last5=Bergamini | first5=Giovanna | last6=Croughton | first6=Karen | last7=Cruciat | first7=Cristina | last8=Eberhard | first8=Dirk | last9=Gagneur | first9=Julien |s2cid=11683986 }} *{{cite journal | author=Lang V |title=ABIN-2 Forms a Ternary Complex with TPL-2 and NF-κB1 p105 and Is Essential for TPL-2 Protein Stability | url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2004-06_24_12/page/5235 |journal=Mol. Cell. Biol. |volume=24 |issue= 12 |pages= 5235–48 |year= 2004 |pmid= 15169888 |doi= 10.1128/MCB.24.12.5235-5248.2004 | pmc=419892 |name-list-style=vanc| author2=Symons A | author3=Watton SJ | display-authors=3 | last4=Janzen | first4=J. | last5=Soneji | first5=Y. | last6=Beinke | first6=S. | last7=Howell | first7=S. | last8=Ley | first8=S. C. }} *{{cite journal |vauthors=Li CC, Chou CK, Wang MH, Tsai TF |title=Overexpression of ABIN-2, a negative regulator of NF-kappaB, delays liver regeneration in the ABIN-2 transgenic mice |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=342 |issue= 1 |pages= 300–9 |year= 2006 |pmid= 16480954 |doi= 10.1016/j.bbrc.2006.01.114 }} *{{cite journal | author=Greenberg H |title=Chronic intermittent hypoxia activates nuclear factor-kappaB in cardiovascular tissues in vivo |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=343 |issue= 2 |pages= 591–6 |year= 2006 |pmid= 16554025 |doi= 10.1016/j.bbrc.2006.03.015 |name-list-style=vanc| author2=Ye X | author3=Wilson D | display-authors=3 | last4=Htoo | first4=Aung K. | last5=Hendersen | first5=Todd | last6=Liu | first6=Shu Fang }} *{{cite journal | author=Liu Y |title=Nuclear accumulation and activation of nuclear factor kappaB after split-dose irradiation in LS174T cells |journal=J. Radiat. Res. |volume=48 |issue= 1 |pages= 13–20 |year= 2007 |pmid= 17038805 |doi=10.1269/jrr.0615 |name-list-style=vanc| author2=Nakahara T | author3=Miyakoshi J | display-authors=3 | last4=Hu | first4=Dong-Liang | last5=Nakane | first5=Akio | last6=Abe | first6=Yoshinao | doi-access=free }} {{refend}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 4]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] lt1apdlll9r47fakgfqvotth2ngl3jg CPOX 0 484338 3935868 3927341 2026-10-16T13:41:07Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935868 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} {{Infokutija protein | Symbol = Coprogen_oxidas | Ime = Koprogen-oksidaza | image = PDB 1vju EBI.jpg | width = | caption = Koproporfirinogen III-[[oksidaza]] iz ''Leishmania major'' | Pfam = PF01218 | Pfam_clan = | InterPro = IPR001260 | SMART = | PROSITE = PDOC00783 | MEROPS = | SCOP = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} '''Mitohondrijska koproporfirinogen-III [[oksidaza]]''' (skraćeno kao '''CPOX''') je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]] om "CPOX" sa [[hromosom 13|hromosoma 13]].<ref name="pmid7757079">{{cite journal | vauthors = Lamoril J, Martasek P, Deybach JC, Da Silva V, Grandchamp B, Nordmann Y | title = A molecular defect in coproporphyrinogen oxidase gene causing harderoporphyria, a variant form of hereditary coproporphyria | journal = Human Molecular Genetics | volume = 4 | issue = 2 | pages = 275–8 | date = februar 1995 | pmid = 7757079 | doi = 10.1093/hmg/4.2.275 }}</ref><ref name="pmid8407975">{{cite journal | vauthors = Kohno H, Furukawa T, Yoshinaga T, Tokunaga R, Taketani S | title = Coproporphyrinogen oxidase. Purification, molecular cloning, and induction of mRNA during erythroid differentiation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1993-10-05_268_28/page/21359 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 268 | issue = 28 | pages = 21359–63 | date = oktobar 1993 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)36931-5 | pmid = 8407975 | doi-access = free }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: CPOX coproporphyrinogen oxidase| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=1371}}</ref> [[genetički poremećaj|Genetički defekt]] u enzimu kod životinja dovodi do smanjene proizvodnje [[hem]]a. Medicinsko stanje povezano s ovim defektom enzima naziva se [[nasljedna koproporfirija]].<ref>{{cite web|title=Hereditary coproporphyria|url=http://rarediseases.info.nih.gov/GARD/Condition/6619/Coproporphyria.aspx|work=Genetic and Rare Diseases Information Center|publisher=National Institutes of Health|access-date=8. 8. 2011|archive-date=7. 8. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120807135631/http://rarediseases.info.nih.gov/GARD/Condition/6619/Coproporphyria.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=CPOX|url=http://ghr.nlm.nih.gov/gene/CPOX|publisher=Genetics Home Reference|access-date=8. 8. 2011}}</ref> CPOX, šesti enzim biosintetskog puta [[hem]]a, pretvara [[koproporfirinogen III]] u [[protoporfirinogen IX]] preko dva uzastopna koraka oksidativne [[dekarboksilacija|dekarboksilacije]].<ref name="pmid13746277">{{cite journal | vauthors = Sano S, Granick S | title = Mitochondrial coproporphyrinogen oxidase and protoporphyrin formation | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 236 | pages = 1173–80 | date = april 1961 | issue = 4 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)64262-0 | pmid = 13746277 | doi-access = free }}</ref> Aktivnost enzima CPOX, koji se nalazi u mitohondrijskoj membrani, mjeri se u [[limfocit]]ima.<ref name="pmid3233772">{{cite journal | vauthors = Guo R, Lim CK, Peters TJ | title = Accurate and specific HPLC assay of coproporphyrinogen III oxidase activity in human peripheral leucocytes | url = https://archive.org/details/sim_clinica-chimica-acta_1988-10-31_177_3/page/245 | journal = Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry | volume = 177 | issue = 3 | pages = 245–52 | date = oktobar 1988 | pmid = 3233772 | doi=10.1016/0009-8981(88)90069-1}}</ref> == Funkcija == CPOX je enzim uključen u šesti korak [metabolizam|[metabolizma]] [[porfirin]] a koji [[kataliza|katalizira]] oksidativnu [[dekarboksilaza|dekarboksilaciju]] [[koproporfirinogen III|koproporfirinogena III]] u [[protoporfirinogen IX]] u putevima biosinteze [[hem]]a i [[hlorofil]]a.<ref name="pmid8407975"/><ref name="pmid8219054">{{cite journal | vauthors = Madsen O, Sandal L, Sandal NN, Marcker KA | title = A soybean coproporphyrinogen oxidase gene is highly expressed in root nodules | url = https://archive.org/details/sim_plant-molecular-biology_1993-10_23_1/page/35 | journal = Plant Molecular Biology | volume = 23 | issue = 1 | pages = 35–43 | date = oktobar 1993 | pmid = 8219054 | doi = 10.1007/BF00021417 | s2cid = 23011457 }}</ref> [[Protein]] je homodimer koji sadrži dva interno vezana [[gvožđe]]va [[atom]]a po [[molekula|molekuli]] prirodnog proteina.<ref name="pmid3516695">{{cite journal | vauthors = Camadro JM, Chambon H, Jolles J, Labbe P | title = Purification and properties of coproporphyrinogen oxidase from the yeast Saccharomyces cerevisiae | journal = European Journal of Biochemistry | volume = 156 | issue = 3 | pages = 579–87 | date = maj 1986 | pmid = 3516695 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1986.tb09617.x | doi-access = free }}</ref> [[Enzim]] je aktivan u prisustvu [[kisik|molekulnog kisika]] koji deluje kao akceptor [[elektron]]a. Enzim je široko rasprostranjen jer je pronađen u različitim [[eukariot]]skim i [[prokariot]]skim izvorima. ==Struktura== ===Gen=== Ljudski CPOX je mitohondrijski enzim kodiran CPOX genom od 14 kb, koji sadrži sedam [[egzon]]a smještenih na [[hromosom 3|hromosomu 3]], sekvenca q11.2.<ref name="entrez"/> ===Protein=== CPOX se eksprimira kao 40 kDa [[prekursor (hemija)|prekursor]] i sadrži [[N-kraj|amino terminalni]] signal ciljanja [[mitohondrija]].<ref name="pmid8159699">{{cite journal | vauthors = Martasek P, Camadro JM, Delfau-Larue MH, Dumas JB, Montagne JJ, de Verneuil H, Labbe P, Grandchamp B | title = Molecular cloning, sequencing, and functional expression of a cDNA encoding human coproporphyrinogen oxidase | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 91 | issue = 8 | pages = 3024–8 | date = april 1994 | pmid = 8159699 | doi=10.1073/pnas.91.8.3024 | pmc=43507| bibcode = 1994PNAS...91.3024M | doi-access = free }}</ref> Nakon [[proteoliza|proteolitske]] obrade, protein je prisutan kao zreli [[homodimer]]ni oblik s molekulskom masom od 37 kDa.<ref name="pmid8012360">{{cite journal | vauthors = Martasek P, Nordmann Y, Grandchamp B | title = Homozygous hereditary coproporphyria caused by an arginine to tryptophane substitution in coproporphyrinogen oxidase and common intragenic polymorphisms | journal = Human Molecular Genetics | volume = 3 | issue = 3 | pages = 477–80 | date = mart 1994 | pmid = 8012360 | doi=10.1093/hmg/3.3.477}}</ref> ==Klinički značaj== [[Nasljedna koproporfirija]] (HCP) i [[harderoporfirija]] su dva [[fenotip]]ski odvojena poremećaja koji se tiču parcijalnog nedostatka CPOX-a. U dominira HCP neurovisceralna simptomatologija. Dodatno, može biti povezano s bolovima u stomaku i/ili fotosenzitivnošću kože. U biohemijskim testovima zabilježena je hiperekskrecija koproporfirina III u [[urin]]u i [[feces]]u.<ref name="pmid8286403">{{cite journal | vauthors = Taketani S, Kohno H, Furukawa T, Yoshinaga T, Tokunaga R | title = Molecular cloning, sequencing and expression of cDNA encoding human coproporphyrinogen oxidase | url = https://archive.org/details/sim_bioenergetics_1994-01-04_1183_3/page/547 | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Bioenergetics | volume = 1183 | issue = 3 | pages = 547–9 | date = Jan 1994 | pmid = 8286403 | doi=10.1016/0005-2728(94)90083-3}}</ref> HCP je [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni]] [[nasljedni poremećaj]], dok je harderoporfirija rijetka eritropoetska varijanta oblika HCP-a i nasljeđuje se autosomno recesivno. Klinički, karakterizira ga [[neonatus]]na [[hemolitska anemija]]. Kod pacijenata sa harderoporfirom, onekad je opisano i prisustvo kožnih [[lezija]] sa izraženim fekalnim izlučivanjem harderoporfirina.<ref name="pmid24078084">{{cite journal | vauthors = Kim DH, Hino R, Adachi Y, Kobori A, Taketani S | title = The enzyme engineering of mutant homodimer and heterodimer of coproporphyinogen oxidase contributes to new insight into hereditary coproporphyria and harderoporphyria | journal = Journal of Biochemistry | volume = 154 | issue = 6 | pages = 551–9 | date = decembar 2013 | pmid = 24078084 | doi = 10.1093/jb/mvt086 }}</ref> Do danas je opisano preko 50 CPOX mutacija koje uzrokuju HCP.<ref name="pmid21103937">{{cite journal | vauthors = Hasanoglu A, Balwani M, Kasapkara CS, Ezgü FS, Okur I, Tümer L, Cakmak A, Nazarenko I, Yu C, Clavero S, Bishop DF, Desnick RJ | title = Harderoporphyria due to homozygosity for coproporphyrinogen oxidase missense mutation H327R | journal = Journal of Inherited Metabolic Disease | volume = 34 | issue = 1 | pages = 225–31 | date = februar 2011 | pmid = 21103937 | doi = 10.1007/s10545-010-9237-9 | pmc=3091031}}</ref> Većina ovih mutacija rezultira supstitucijom [[aminokiselina|aminokiselinskih]] ostataka unutar strukturnog okvira CPOX-a.<ref name="pmid16176984">{{cite journal | vauthors = Lee DS, Flachsová E, Bodnárová M, Demeler B, Martásek P, Raman CS | title = Structural basis of hereditary coproporphyria | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-10-04_102_40/page/14232 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 40 | pages = 14232–7 | date = oktobar 2005 | pmid = 16176984 | doi = 10.1073/pnas.0506557102 | pmc=1224704| bibcode = 2005PNAS..10214232L | doi-access = free }}</ref> U pogledu molekulske osnove HCP-a i harderoporfirije, mutacije CPOX-a kod pacijenata sa harderoporfirijom su demonstrirane u području [[egzon]]a 6, gdje su također identificirane [[mutacije]] kod pacijenata sa HCP-om.<ref name="pmid16159891">{{cite journal | vauthors = Schmitt C, Gouya L, Malonova E, Lamoril J, Camadro JM, Flamme M, Rose C, Lyoumi S, Da Silva V, Boileau C, Grandchamp B, Beaumont C, Deybach JC, Puy H | title = Mutations in human CPO gene predict clinical expression of either hepatic hereditary coproporphyria or erythropoietic harderoporphyria | journal = Human Molecular Genetics | volume = 14 | issue = 20 | pages = 3089–98 | date = oktobar 2005 | pmid = 16159891 | doi = 10.1093/hmg/ddi342 | doi-access = free }}</ref> Kako bi samo pacijenti sa mutacijom u ovoj regiji (K404E) mogli razviti harderoporfiriju, ova mutacija je dovela do smanjenja drugog koraka reakcije [[dekarboksilacije]] tokom konverzije [[koproporfirinogen]]a u [[Protoporfirinogen IX|protoporfirinogenu IX]], što implicira da se [[aktivno mjesto]] enzima uključenog u drugi korak dekarboksilacije nalazi u egzonu 6.<ref name="pmid21103937"/> [[slika:Heme synthesis.png|center|framed|[[Biosinteza]] [[hem]]a: neke reakcije javljaju se u [[citoplazma|citoplazmi]], a neke u [[mitohondrija]]ma (žuto)]] == Interakcije == Pokazalo se da CPOX ima [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa atipskim keto-izokoproporfirinom (KICP) kod ljudi sa izloženošću [[živa (element)|živi]] (Hg).<ref name="pmid16214298">{{cite journal | vauthors = Heyer NJ, Bittner AC, Echeverria D, Woods JS | title = A cascade analysis of the interaction of mercury and coproporphyrinogen oxidase (CPOX) polymorphism on the heme biosynthetic pathway and porphyrin production | journal = Toxicology Letters | volume = 161 | issue = 2 | pages = 159–66 | date = februar 2006 | pmid = 16214298 | doi = 10.1016/j.toxlet.2005.09.005 }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Dopunska literatura == {{refbegin|33em}} * {{cite journal | vauthors = Fujita H, Kondo M, Taketani S, Nomura N, Furuyama K, Akagi R, Nagai T, Terajima M, Galbraith RA, Sassa S | title = Characterization and expression of cDNA encoding coproporphyrinogen oxidase from a patient with hereditary coproporphyria | journal = Human Molecular Genetics | volume = 3 | issue = 10 | pages = 1807–10 | date = oktobar 1994 | pmid = 7849704 | doi = 10.1093/hmg/3.10.1807 }} * {{cite journal | vauthors = Cacheux V, Martasek P, Fougerousse F, Delfau MH, Druart L, Tachdjian G, Grandchamp B | title = Localization of the human coproporphyrinogen oxidase gene to chromosome band 3q12 | url = https://archive.org/details/sim_human-genetics_1994-11_94_5/page/557 | journal = Human Genetics | volume = 94 | issue = 5 | pages = 557–9 | date = novembar 1994 | pmid = 7959694 | doi = 10.1007/BF00211026 | s2cid = 11997203 }} * {{cite journal | vauthors = Delfau-Larue MH, Martasek P, Grandchamp B | title = Coproporphyrinogen oxidase: gene organization and description of a mutation leading to exon 6 skipping | journal = Human Molecular Genetics | volume = 3 | issue = 8 | pages = 1325–30 | date = august 1994 | pmid = 7987309 | doi = 10.1093/hmg/3.8.1325 }} * {{cite journal | vauthors = Martasek P, Nordmann Y, Grandchamp B | title = Homozygous hereditary coproporphyria caused by an arginine to tryptophane substitution in coproporphyrinogen oxidase and common intragenic polymorphisms | journal = Human Molecular Genetics | volume = 3 | issue = 3 | pages = 477–80 | date = mart 1994 | pmid = 8012360 | doi = 10.1093/hmg/3.3.477 }} * {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url = https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | date = Jan 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} * {{cite journal | vauthors = Martasek P, Camadro JM, Delfau-Larue MH, Dumas JB, Montagne JJ, de Verneuil H, Labbe P, Grandchamp B | title = Molecular cloning, sequencing, and functional expression of a cDNA encoding human coproporphyrinogen oxidase | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-04-12_91_8/page/3024 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 91 | issue = 8 | pages = 3024–8 | date = april 1994 | pmid = 8159699 | pmc = 43507 | doi = 10.1073/pnas.91.8.3024 | bibcode = 1994PNAS...91.3024M | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Lamoril J, Deybach JC, Puy H, Grandchamp B, Nordmann Y | title = Three novel mutations in the coproporphyrinogen oxidase gene | journal = Human Mutation | volume = 9 | issue = 1 | pages = 78–80 | year = 1997 | pmid = 8990017 | doi = 10.1002/(SICI)1098-1004(1997)9:1<78::AID-HUMU17>3.0.CO;2-M }} * {{cite journal | vauthors = Daimon M, Gojyou E, Sugawara M, Yamatani K, Tominaga M, Sasaki H | title = A novel missense mutation in exon 4 of the human coproporphyrinogen oxidase gene in two patients with hereditary coproporphyria | url = https://archive.org/details/human-genetics_1997-02_99_2/page/199 | journal = Human Genetics | volume = 99 | issue = 2 | pages = 199–201 | date = februar 1997 | pmid = 9048920 | doi = 10.1007/s004390050338 | s2cid = 1813242 }} * {{cite journal | vauthors = Schreiber WE, Zhang X, Senz J, Jamani A | title = Hereditary coproporphyria: exon screening by heteroduplex analysis detects three novel mutations in the coproporphyrinogen oxidase gene | journal = Human Mutation | volume = 10 | issue = 3 | pages = 196–200 | year = 1997 | pmid = 9298818 | doi = 10.1002/(SICI)1098-1004(1997)10:3<196::AID-HUMU3>3.0.CO;2-H }} * {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url = https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | date = oktobar 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }} * {{cite journal | vauthors = Lamoril J, Puy H, Gouya L, Rosipal R, Da Silva V, Grandchamp B, Foint T, Bader-Meunier B, Dommergues JP, Deybach JC, Nordmann Y | title = Neonatal hemolytic anemia due to inherited harderoporphyria: clinical characteristics and molecular basis | url = https://archive.org/details/sim_blood_1998-02-15_91_4/page/1453 | journal = Blood | volume = 91 | issue = 4 | pages = 1453–7 | date = februar 1998 | pmid = 9454777 | doi = 10.1182/blood.V91.4.1453| doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Susa S, Daimon M, Kondo H, Kondo M, Yamatani K, Sasaki H | title = Identification of a novel mutation of the CPO gene in a Japanese hereditary coproporphyria family | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 80 | issue = 3 | pages = 204–6 | date = novembar 1998 | pmid = 9843038 | doi = 10.1002/(SICI)1096-8628(19981116)80:3<204::AID-AJMG4>3.0.CO;2-G }} * {{cite journal | vauthors = Rosipal R, Lamoril J, Puy H, Da Silva V, Gouya L, De Rooij FW, Te Velde K, Nordmann Y, Martàsek P, Deybach JC | title = Systematic analysis of coproporphyrinogen oxidase gene defects in hereditary coproporphyria and mutation update | journal = Human Mutation | volume = 13 | issue = 1 | pages = 44–53 | year = 1999 | pmid = 9888388 | doi = 10.1002/(SICI)1098-1004(1999)13:1<44::AID-HUMU5>3.0.CO;2-Q }} * {{cite journal | vauthors = Taketani S, Furukawa T, Furuyama K | title = Expression of coproporphyrinogen oxidase and synthesis of hemoglobin in human erythroleukemia K562 cells | journal = European Journal of Biochemistry | volume = 268 | issue = 6 | pages = 1705–11 | date = mart 2001 | pmid = 11248690 | doi = 10.1046/j.1432-1327.2001.02045.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Lamoril J, Puy H, Whatley SD, Martin C, Woolf JR, Da Silva V, Deybach JC, Elder GH | title = Characterization of mutations in the CPO gene in British patients demonstrates absence of genotype-phenotype correlation and identifies relationship between hereditary coproporphyria and harderoporphyria | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 68 | issue = 5 | pages = 1130–8 | date = maj 2001 | pmid = 11309681 | pmc = 1226094 | doi = 10.1086/320118 }} * {{cite journal | vauthors = Elkon H, Don J, Melamed E, Ziv I, Shirvan A, Offen D | title = Mutant and wild-type alpha-synuclein interact with mitochondrial cytochrome C oxidase | journal = Journal of Molecular Neuroscience | volume = 18 | issue = 3 | pages = 229–38 | date = juni 2002 | pmid = 12059041 | doi = 10.1385/JMN:18:3:229 | s2cid = 42265181 }} * {{cite journal | vauthors = Wiman A, Floderus Y, Harper P | title = Two novel mutations and coexistence of the 991C>T and the 1339C>T mutation on a single allele in the coproporphyrinogen oxidase gene in Swedish patients with hereditary coproporphyria | journal = Journal of Human Genetics | volume = 47 | issue = 8 | pages = 407–12 | year = 2002 | pmid = 12181641 | doi = 10.1007/s100380200059 | doi-access = free }} {{refend}} == Vanjski linkovi== * {{MeshName|Coproporphyrinogen+III+Oxidases}} {{PDB Gallery|geneid=1371}} {{Enzimi biosinteze porfirina}} {{CH-CH oksidoreduktaze}} {{Enzimi}} {{Portal|Biologija|border=no}} {{InterPro content|IPR001260}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 3]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] [[Kategorija:Proteinske porodice]] kmw8449wv43cemfcbtnek21z1otiirf EP300 0 488054 3935873 3927797 2026-10-16T13:48:19Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935873 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Histon-[[acetiltransferaza]] p300''', znana i kao '''p300 HAT''' ili '''E1A-vezani protein p300''' (gdje je E1A = [[adenovirusna rana regija 1A]]) također poznat kao i kao '''EP300''' ili '''p300''', jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''EP300''' sa [[hromosom 22|hromosoma 22]].<ref name="pmid7523245">{{cite journal | vauthors = Eckner R, Ewen ME, Newsome D, Gerdes M, DeCaprio JA, Lawrence JB, Livingston DM | title = Molecular cloning and functional analysis of the adenovirus E1A-associated 300-kD protein (p300) reveals a protein with properties of a transcriptional adaptor | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_1994-04-15_8_8/page/869 | journal = Genes Dev. | volume = 8 | issue = 8 | pages = 869–84 | date = april 1994 | pmid = 7523245 | doi = 10.1101/gad.8.8.869 | doi-access = free }}</ref> Funkcioniše kao [[histon-acetiltransferaza]] koja reguliše [[transkripcija gena|transkripciju gena]] putem [[hromatin|remodeliranja hromatina]], dozvoljavajući [[histon]]skim proteinima da manje čvrsto omotaju [[DNK]]. Ovaj [[enzim]] ima esencijalnu ulogu u regulaciji [[ćelijski rast|ćelijskog rasta]] i [[ćelijska dioba|diobe]], podstičući ćelije da sazrijevaju i preuzmu specijalizirane funkcije ([[ćelijska diferencijacija|diferencijacije]]), te sprječavaju rast [[kancer]]ogenih tumora. Čini se da je protein p300 kritičan za normalan razvoj prije i nakon [[porođaj|rođenja]]. Gen EP300 se nalazi na dugom (q) kraku ljudskog [[hromosom 22|hromosoma 22]] na poziciji 13.2. Ovaj gen kodira [[adenovirus]]ni [[Adenovirusna rana regija 1A|E1A]] povezan sa ćelijskim p300 transkripcijskim koaktivatorskim proteinom. EP300 je blisko povezan sa drugim genom, [[CREB vezujući protein]], koji se nalazi na ljudskom [[hromosom 16|hromosomu 16]]. ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 2.414 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 264.161 [[dalton (jedinica)|Da]]. {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAENVVEPGP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSAKRPKLSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PALSASASDG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDFGSLFDLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HDLPDELINS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TELGLTNGGD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>INQLQTSLGM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQDAASKHKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSELLRSGSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PNLNMGVGGP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GQVMASQAQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSPGLGLINS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MVKSPMTQAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTSPNMGMGT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SGPNQGPTQS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TGMMNSPVNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAMGMNTGMN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGMNPGMLAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GNGQGIMPNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VMNGSIGAGR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GRQNMQYPNP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GMGSAGNLLT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EPLQQGSPQM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGQTGLRGPQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLKMGMMNNP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NPYGSPYTQN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGQQIGASGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLQIQTKTVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SNNLSPFAMD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKAVPGGGMP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NMGQQPAPQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQPGLVTPVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGMGSGAHTA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DPEKRKLIQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLVLLLHAHK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CQRREQANGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VRQCNLPHCR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TMKNVLNHMT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HCQSGKSCQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AHCASSRQII</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SHWKNCTRHD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CPVCLPLKNA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GDKRNQQPIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TGAPVGLGNP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSLGVGQQSA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PNLSTVSQID</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSSIERAYAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGLPYQVNQM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTQPQVQAKN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQNQQPGQSP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QGMRPMSNMS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASPMGVNGGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVQTPSLLSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SMLHSAINSQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NPMMSENASV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PSLGPMPTAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPSTTGIRKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WHEDITQDLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NHLVHKLVQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IFPTPDPAAL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KDRRMENLVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YARKVEGDMY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESANNRAEYY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLLAEKIYKI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QKELEEKRRT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RLQKQNMLPN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAGMVPVSMN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGPNMGQPQP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GMTSNGPLPD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSMIRGSVPN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QMMPRITPQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLNQFGQMSM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AQPPIVPRQT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPLQHHGQLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPGALNPPMG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YGPRMQQPSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGQFLPQTQF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSQGMNVTNI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLAPSSGQAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSQAQMSSSS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CPVNSPIMPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSQGSHIHCP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLPQPALHQN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPSPVPSRTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TPHHTPPSIG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AQQPPATTIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>APVPTPPAMP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGPQSQALHP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPRQTPTPPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQLPQQVQPS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LPAAPSADQP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQQPRSQQST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AASVPTPTAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLPPQPATPL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQPAVSIEGQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VSNPPSTSST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EVNSQAIAEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPSQEVKMEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KMEVDQPEPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DTQPEDISES</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KVEDCKMEST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETEERSTELK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEIKEEEDQP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STSATQSSPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGQSKKKIFK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PEELRQALMP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLEALYRQDP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESLPFRQPVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQLLGIPDYF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DIVKSPMDLS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TIKRKLDTGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YQEPWQYVDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IWLMFNNAWL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YNRKTSRVYK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YCSKLSEVFE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QEIDPVMQSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GYCCGRKLEF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPQTLCCYGK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QLCTIPRDAT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YYSYQNRYHF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CEKCFNEIQG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESVSLGDDPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPQTTINKEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSKRKNDTLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PELFVECTEC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GRKMHQICVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HHEIIWPAGF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VCDGCLKKSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RTRKENKFSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRLPSTRLGT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FLENRVNDFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRQNHPESGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VTVRVVHASD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTVEVKPGMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ARFVDSGEMA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ESFPYRTKAL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FAFEEIDGVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LCFFGMHVQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YGSDCPPPNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRVYISYLDS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VHFFRPKCLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TAVYHEILIG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLEYVKKLGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTGHIWACPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEGDDYIFHC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HPPDQKIPKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRLQEWYKKM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDKAVSERIV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HDYKDIFKQA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TEDRLTSAKE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LPYFEGDFWP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVLEESIKEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EQEEEERKRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENTSNESTDV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKGDSKNAKK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KNNKKTSKNK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSLSRGNKKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGMPNVSNDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SQKLYATMEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HKEVFFVIRL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IAGPAANSLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PIVDPDPLIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CDLMDGRDAF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTLARDKHLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSSLRRAQWS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TMCMLVELHT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QSQDRFVYTC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NECKHHVETR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WHCTVCEDYD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LCITCYNTKN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HDHKMEKLGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GLDDESNNQQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AAATQSPGDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RRLSIQRCIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLVHACQCRN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ANCSLPSCQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MKRVVQHTKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CKRKTNGGCP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ICKQLIALCC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YHAKHCQENK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CPVPFCLNIK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QKLRQQQLQH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLQQAQMLRR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RMASMQRTGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGQQQGLPSP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TPATPTTPTG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQPTTPQTPQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTSQPQPTPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSMPPYLPRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAAGPVSQGK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AAGQVTPPTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQTAQPPLPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPPAAVEMAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIQRAAETQR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QMAHVQIFQR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PIQHQMPPMT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PMAPMGMNPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PMTRGPSGHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EPGMGPTGMQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQPPWSQGGL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PQPQQLQSGM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PRPAMMSVAQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HGQPLNMAPQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGLGQVGISP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKPGTVSQQA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQNLLRTLRS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSSPLQQQQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSILHANPQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LAAFIKQRAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KYANSNPQPI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PGQPGMPQGQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGLQPPTMPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQGVHSNPAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QNMNPMQAGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QRAGLPQQQP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QQQLQPPMGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MSPQAQQMNM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NHNTMPSQFR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DILRRQQMMQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQQQQGAGPG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IGPGMANHNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FQQPQGVGYP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PQQQQRMQHH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MQQMQQGNMG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QIGQLPQALG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AEAGASLQAY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQRLLQQQMG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPVQPNPMSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQHMLPNQAQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPHLQGQQIP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NSLSNQVRSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPVPSPRPQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QPPHSSPSPR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MQPQPSPHHV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPQTSSPHPG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LVAAQANPME</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QGHFASPDQN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SMLSQLASNP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GMANLHGASA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TDLGLSTDNS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DLNSNLSQST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LDIH</td></tr> </table> == Funkcija == p300 HAT funkcionira kao [[histon-acetiltransferaza]]<ref name="pmid8945521">{{cite journal | vauthors = Ogryzko VV, Schiltz RL, Russanova V, Howard BH, Nakatani Y | title = The transcriptional coactivators p300 and CBP are histone acetyltransferases | journal = Cell | volume = 87 | issue = 5 | pages = 953–9 | year = 1996 | pmid = 8945521 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)82001-2| doi-access = free }}</ref> koji regulira [[transkripcija (genetika)|transkripciju]] putem remodeliranja [[hromatin]]a i važan je u procesima [[ćelijska proliferacija|proliferacije]] i [[ćelijska diferncijacija|diferencijacije ćelija]]. Posreduje u regulaciji [[cAMP]]-gena, tako što se specifično vezuje za [[fosforilacija|fosforilizirani]] [[CREB]] protein. p300 HAT sadrži [[bromodomain]] koji je uključen u IL6 signalizaciju.<ref name="Ntranos">{{cite journal | vauthors = Ntranos A, Casaccia P | title = Bromodomains: Translating the words of lysine acetylation into myelin injury and repair | journal = Neuroscience Letters | volume = 625 | pages = 4–10 | date = juni 2016 | pmid = 26472704 | pmc = 4841751 | doi = 10.1016/j.neulet.2015.10.015 }}</ref>{{rp|3.1}} Ovaj gen je također identificiran kao koaktivator [[HIF1A]] (faktor 1 alfa induciran [[hipoksija|hipoksijom]]), te stoga ima ulogu u stimulaciji gena izazvanih hipoksijom, kao što je [[VEGF]].<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: EP300 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2033 | access-date = 5. 2. 2022 | archive-date = 6. 3. 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100306135144/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2033 | url-status = dead }}</ref> == Mehanizam == Protein p300 obavlja svoju funkciju aktivacije [[Transkripcija (genetika)|transkripcije]] vezivanjem za [[transkripcijski faktor]] i transkripcijski mehanizam. Na osnovu ove funkcije, p300 se naziva transkripcijski [[koaktivator]]. Interakcijom p300 sa faktorima transkripcije upravlja jedan ili više p300 domena: [[jedarni receptor]]ski domen interakcije (RID), [[KIX domen]] ([[CREB]] i [[MYB]] domen interakcije), [[cistein]]/[[histidin]] regije (TAZ1/CH1 i TAZ2/CH3) i [[interferon]]ski domen za vezivanje odgovora (IBiD). Posljednja četiri domena, KIX, TAZ1, TAZ2 i IBiD od p300, svaki se čvrsto vezuje za sekvencu koja obuhvata oba [[transaktivacija|trasaltivacijska]] domena 9aaTAD [[transkripcijski faktor|faktora transkripcije]] p53.<ref>{{cite journal | vauthors = Teufel DP, Freund SM, Bycroft M, Fersht AR | title = Four domains of p300 each bind tightly to a sequence spanning both transactivation subdomains of p53 | journal = PNAS | volume = 104 | issue = 17 | pages = 7009–7014 | date = april 2007 | pmid = 17438265 | pmc = 1855428 | doi = 10.1073/pnas.0702010104 | bibcode = 2007PNAS..104.7009T | doi-access = free }}; {{cite journal | vauthors = Piskacek S, Gregor M, Nemethova M, Grabner M, Kovarik P, Piskacek M | title = Nine-amino-acid transactivation domain: establishment and prediction utilities | journal = Genomics | volume = 89 | issue = 6 | pages = 756–68 | date = juni 2007 | pmid = 17467953 | doi = 10.1016/j.ygeno.2007.02.003 | doi-access = free }}</ref> == Klinički značaj == [[Mutacije]] u genu EP300 odgovorne su za mali procent slučajeva [[Rubinstein-Taybijev sindrom|Rubinstein-Taybijevog sindroma]]. Ove mutacije rezultiraju gubitkom jedne kopije gena u svakoj ćeliji, što smanjuje količinu p300 proteina za polovinu. Neke mutacije dovode do proizvodnje vrlo kratke, nefunkcionalne verzije proteina p300, dok druge sprječavaju da jedna kopija gena uopće napravi bilo koji protein. Iako se ne zna kako smanjenje količine p300 proteina dovodi do specifičnih karakteristika Rubinstein-Taybijevog sindroma, jasno je da gubitak jedne kopije gena EP300 remeti normalan razvoj. Preuređenje hromosoma koji uključuje hromosom 22 rijetko je povezano s određenim tipovima [[kancer|raka]]. Ova preuređivanja, zvana [[hromosomska translokacija|translokacije]], remete regiju hromosoma 22 koji sadrži gen EP300. Naprimjer, nađena je [[translokacija (genetika)|translokaciju]] između [[hromosom 8|hromosoma 8]] i 22 kod nekoliko ljudi s rakom krvnih ćelija pod nazivom [[akutna mijeloidna leukemija]] (AML). Još jedna translokacija, koja uključuje [[hromosom 11|hromosome 11]] i 22, pronađena je kod malog broja ljudi koji su bili podvrgnuti liječenju raka. Ova hromosomska promjena povezana je s razvojem AML-a nakon [[hemoterapija]] za druge oblike raka. Mutacije u genu EP300 identificirane su u nekoliko drugih tipova raka. Ove mutacije su somatske, što znači da se stiču tokom života osobe i prisutne su samo u određenim ćelijama. Somatske mutacije u genu EP300 pronađene su u malom broju solidnih tumora, uključujući karcinom [[rak debelog crijeva|debelog crijeva]] i [[rektum]]a, [[rak želuca|želuca]], [[rak dojke|dojke]] i [[rak gušterače|gušterače]]. Studije sugeriraju da mutacije EP300 također mogu imati ulogu u razvoju nekih [[rak prostate|karcinoma prostate]] i mogu pomoći u predviđanju da li će se ovi tumori povećati dimenzije ili proširiti na druge dijelove tijela. U ćelijama raka, mutacije EP300 sprečavaju gen da proizvodi bilo koji funkcionalni protein. Bez p300, ćelije ne mogu efikasno obuzdati rast i podjelu, što može omogućiti nastanak kanceroznih tumora. == Interakcije == Pokazalo se da EP300 [[interakcija protein-protein|reaguje]] sa: {{refbegin|3}} * [[BCL3]],<ref name = pmid10497212>{{cite journal | vauthors = Na SY, Choi JE, Kim HJ, Jhun BH, Lee YC, Lee JW | title = Bcl3, an IkappaB protein, stimulates activating protein-1 transactivation and cellular proliferation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-10-01_274_40/page/28491 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 40 | pages = 28491–6 | date = oktobar 1999 | pmid = 10497212 | doi = 10.1074/jbc.274.40.28491| doi-access = free }}</ref> * [[BRCA1]],<ref name = pmid11782371/><ref name = pmid10655477>{{cite journal | vauthors = Pao GM, Janknecht R, Ruffner H, Hunter T, Verma IM | title = CBP/p300 interact with and function as transcriptional coactivators of BRCA1 | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-02-01_97_3/page/1020 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 97 | issue = 3 | pages = 1020–5 | date = februar 2000 | pmid = 10655477 | pmc = 15508 | doi = 10.1073/pnas.97.3.1020| bibcode = 2000PNAS...97.1020P | doi-access = free }}</ref> * [[CDX2]],<ref name = pmid10506141/> * [[CEBPB]],<ref name = pmid9343424>{{cite journal | vauthors = Mink S, Haenig B, Klempnauer KH | title = Interaction and functional collaboration of p300 and C/EBPbeta | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1997-11_17_11/page/6609 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 17 | issue = 11 | pages = 6609–17 | date = novembar 1997 | pmid = 9343424 | pmc = 232514 | doi = 10.1128/mcb.17.11.6609}}</ref> * [[CITED1]],<ref name = pmid10722728>{{cite journal | vauthors = Yahata T, de Caestecker MP, Lechleider RJ, Andriole S, Roberts AB, Isselbacher KJ, Shioda T | title = The MSG1 non-DNA-binding transactivator binds to the p300/CBP coactivators, enhancing their functional link to the Smad transcription factors | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-03-17_275_12/page/8825 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 12 | pages = 8825–34 | date = mart 2000 | pmid = 10722728 | doi = 10.1074/jbc.275.12.8825| doi-access = free }}</ref> * [[CITED2]],<ref name = pmid9887100>{{cite journal | vauthors = Bhattacharya S, Michels CL, Leung MK, Arany ZP, Kung AL, Livingston DM | title = Functional role of p35srj, a novel p300/CBP binding protein, during transactivation by HIF-1 | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_1999-01-01_13_1/page/64 | journal = Genes Dev. | volume = 13 | issue = 1 | pages = 64–75 | date = januar 1999 | pmid = 9887100 | pmc = 316375 | doi = 10.1101/gad.13.1.64}}</ref><ref name = pmid12586840>{{cite journal | vauthors = Bragança J, Eloranta JJ, Bamforth SD, Ibbitt JC, Hurst HC, Bhattacharya S | title = Physical and functional interactions among AP-2 transcription factors, p300/CREB-binding protein, and CITED2 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-05-02_278_18/page/16021 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 18 | pages = 16021–9 | date = maj 2003 | pmid = 12586840 | doi = 10.1074/jbc.M208144200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11744733>{{cite journal | vauthors = Bragança J, Swingler T, Marques FI, Jones T, Eloranta JJ, Hurst HC, Shioda T, Bhattacharya S | title = Human CREB-binding protein/p300-interacting transactivator with ED-rich tail (CITED) 4, a new member of the CITED family, functions as a co-activator for transcription factor AP-2 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-03-08_277_10/page/8559 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 10 | pages = 8559–65 | date = mart 2002 | pmid = 11744733 | doi = 10.1074/jbc.M110850200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid10593900>{{cite journal | vauthors = Glenn DJ, Maurer RA | title = MRG1 binds to the LIM domain of Lhx2 and may function as a coactivator to stimulate glycoprotein hormone alpha-subunit gene expression | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 51 | pages = 36159–67 | date = decembar 1999 | pmid = 10593900 | doi = 10.1074/jbc.274.51.36159| doi-access = free }}</ref> * [[DDX5]],<ref name = pmid12527917>{{cite journal | vauthors = Rossow KL, Janknecht R | title = Synergism between p68 RNA helicase and the transcriptional coactivators CBP and p300 | journal = Oncogene | volume = 22 | issue = 1 | pages = 151–6 | date = januar 2003 | pmid = 12527917 | doi = 10.1038/sj.onc.1206067 | doi-access = free }}</ref> * [[DTX1]],<ref name = pmid11564735>{{cite journal | vauthors = Yamamoto N, Yamamoto S, Inagaki F, Kawaichi M, Fukamizu A, Kishi N, Matsuno K, Nakamura K, Weinmaster G, Okano H, Nakafuku M | title = Role of Deltex-1 as a transcriptional regulator downstream of the Notch receptor | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 48 | pages = 45031–40 | date = novembar 2001 | pmid = 11564735 | doi = 10.1074/jbc.M105245200 | doi-access = free }}</ref> * [[EID1]],<ref name = pmid11073989>{{cite journal | vauthors = Miyake S, Sellers WR, Safran M, Li X, Zhao W, Grossman SR, Gan J, DeCaprio JA, Adams PD, Kaelin WG | title = Cells degrade a novel inhibitor of differentiation with E1A-like properties upon exiting the cell cycle | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2000-12_20_23/page/8889 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 20 | issue = 23 | pages = 8889–902 | date = decembar 2000 | pmid = 11073989 | pmc = 86544 | doi = 10.1128/mcb.20.23.8889-8902.2000}}</ref><ref name = pmid11073990>{{cite journal | vauthors = MacLellan WR, Xiao G, Abdellatif M, Schneider MD | title = A novel Rb- and p300-binding protein inhibits transactivation by MyoD | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 20 | issue = 23 | pages = 8903–15 | date = decembar 2000 | pmid = 11073990 | pmc = 86545 | doi = 10.1128/mcb.20.23.8903-8915.2000}}</ref> * [[ELK1]],<ref name = pmid12514134>{{cite journal | vauthors = Li QJ, Yang SH, Maeda Y, Sladek FM, Sharrocks AD, Martins-Green M | title = MAP kinase phosphorylation-dependent activation of Elk-1 leads to activation of the co-activator p300 | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_2003-01-15_22_2/page/281 | journal = EMBO J. | volume = 22 | issue = 2 | pages = 281–91 | date = januar 2003 | pmid = 12514134 | pmc = 140103 | doi = 10.1093/emboj/cdg028 }}</ref> * [[ESR1]],<ref name = pmid11782371>{{cite journal | vauthors = Fan S, Ma YX, Wang C, Yuan RQ, Meng Q, Wang JA, Erdos M, Goldberg ID, Webb P, Kushner PJ, Pestell RG, Rosen EM | title = p300 Modulates the BRCA1 inhibition of estrogen receptor activity | url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2002-01-01_62_1/page/140 | journal = Cancer Res. | volume = 62 | issue = 1 | pages = 141–51 | date = januar 2002 | pmid = 11782371 }}</ref><ref name = pmid12479814/><ref name = pmid11867769>{{cite journal | vauthors = Kang YK, Guermah M, Yuan CX, Roeder RG | title = The TRAP/Mediator coactivator complex interacts directly with estrogen receptors alpha and beta through the TRAP220 subunit and directly enhances estrogen receptor function in vitro | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-03-05_99_5/page/2642 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 99 | issue = 5 | pages = 2642–7 | date = mart 2002 | pmid = 11867769 | pmc = 122401 | doi = 10.1073/pnas.261715899 | bibcode = 2002PNAS...99.2642K | doi-access = free }}</ref> * [[FEN1]],<ref name = pmid11430825>{{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Mol. Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–31 | date = juni 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00272-6| doi-access = free }}</ref> * [[GPS2]],<ref name = pmid10846067>{{cite journal | vauthors = Peng YC, Breiding DE, Sverdrup F, Richard J, Androphy EJ | title = AMF-1/Gps2 binds p300 and enhances its interaction with papillomavirus E2 proteins | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2000-07_74_13/page/5872 | journal = J. Virol. | volume = 74 | issue = 13 | pages = 5872–9 | date = juli 2000 | pmid = 10846067 | pmc = 112082 | doi = 10.1128/jvi.74.13.5872-5879.2000}}</ref> * [[HIF1A]],<ref name = pmid11823643>{{cite journal | vauthors = Lando D, Peet DJ, Whelan DA, Gorman JJ, Whitelaw ML | title = Asparagine hydroxylation of the HIF transactivation domain a hypoxic switch | url = https://archive.org/details/sim_science_2002-02-01_295_5556/page/858 | journal = Science | volume = 295 | issue = 5556 | pages = 858–61 | date = februar 2002 | pmid = 11823643 | doi = 10.1126/science.1068592 | bibcode = 2002Sci...295..858L | s2cid = 24045310 }}</ref><ref name = pmid11959990>{{cite journal | vauthors = Freedman SJ, Sun ZY, Poy F, Kung AL, Livingston DM, Wagner G, Eck MJ | title = Structural basis for recruitment of CBP/p300 by hypoxia-inducible factor-1 alpha | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-04-16_99_8/page/5367 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 99 | issue = 8 | pages = 5367–72 | date = april 2002 | pmid = 11959990 | pmc = 122775 | doi = 10.1073/pnas.082117899 | bibcode = 2002PNAS...99.5367F | doi-access = free }}</ref> * [[HNF1A]],<ref name = pmid11978637>{{cite journal | vauthors = Ban N, Yamada Y, Someya Y, Miyawaki K, Ihara Y, Hosokawa M, Toyokuni S, Tsuda K, Seino Y | title = Hepatocyte nuclear factor-1alpha recruits the transcriptional co-activator p300 on the GLUT2 gene promoter | url = https://archive.org/details/sim_diabetes_2002-05_51_5/page/1409 | journal = Diabetes | volume = 51 | issue = 5 | pages = 1409–18 | date = maj 2002 | pmid = 11978637 | doi = 10.2337/diabetes.51.5.1409| doi-access = free }}</ref> * [[HNRPU]],<ref name = pmid11909954>{{cite journal | vauthors = Martens JH, Verlaan M, Kalkhoven E, Dorsman JC, Zantema A | title = Scaffold/matrix attachment region elements interact with a p300-scaffold attachment factor A complex and are bound by acetylated nucleosomes | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 22 | issue = 8 | pages = 2598–606 | date = april 2002 | pmid = 11909954 | pmc = 133732 | doi = 10.1128/mcb.22.8.2598-2606.2002}}</ref> * [[ING4]],<ref name = pmid12750254/> * [[ING5]],<ref name = pmid12750254>{{cite journal | vauthors = Shiseki M, Nagashima M, Pedeux RM, Kitahama-Shiseki M, Miura K, Okamura S, Onogi H, Higashimoto Y, Appella E, Yokota J, Harris CC | title = p29ING4 and p28ING5 bind to p53 and p300, and enhance p53 activity | url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2003-05-15_63_10/page/2372 | journal = Cancer Res. | volume = 63 | issue = 10 | pages = 2373–8 | date = maj 2003 | pmid = 12750254 }}</ref> * [[IRF2]],<ref name = pmid11304541>{{cite journal | vauthors = Masumi A, Ozato K | title = Coactivator p300 acetylates the interferon regulatory factor-2 in U937 cells following phorbol ester treatment | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-06-15_276_24/page/20973 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 24 | pages = 20973–80 | date = juni 2001 | pmid = 11304541 | doi = 10.1074/jbc.M101707200 | doi-access = free }}</ref> * [[LEF1]],<ref name = pmid12446687>{{cite journal | vauthors = Hecht A, Stemmler MP | title = Identification of a promoter-specific transcriptional activation domain at the C terminus of the Wnt effector protein T-cell factor 4 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-02-07_278_6/page/3776 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 6 | pages = 3776–85 | date = februar 2003 | pmid = 12446687 | doi = 10.1074/jbc.M210081200 | doi-access = free }}</ref> * [[MAF]],<ref name = pmid11943779>{{cite journal | vauthors = Chen Q, Dowhan DH, Liang D, Moore DD, Overbeek PA | title = CREB-binding protein/p300 co-activation of crystallin gene expression | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-07-05_277_27/page/24081 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 27 | pages = 24081–9 | date = juli 2002 | pmid = 11943779 | doi = 10.1074/jbc.M201821200 | doi-access = free }}</ref> * [[MAML1]],<ref name = pmid12391150>{{cite journal | vauthors = Wallberg AE, Pedersen K, Lendahl U, Roeder RG | title = p300 and PCAF act cooperatively to mediate transcriptional activation from chromatin templates by notch intracellular domains in vitro | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2002-11_22_22/page/7812 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 22 | issue = 22 | pages = 7812–9 | date = novembar 2002 | pmid = 12391150 | pmc = 134732 | doi = 10.1128/mcb.22.22.7812-7819.2002}}</ref><ref name = pmid12050117>{{cite journal | vauthors = Fryer CJ, Lamar E, Turbachova I, Kintner C, Jones KA | title = Mastermind mediates chromatin-specific transcription and turnover of the Notch enhancer complex | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2002-06-01_16_11/page/1397 | journal = Genes Dev. | volume = 16 | issue = 11 | pages = 1397–411 | date = juni 2002 | pmid = 12050117 | pmc = 186317 | doi = 10.1101/gad.991602 }}</ref> * [[MEF2C]],<ref name = pmid9001254/> * [[MEF2D]],<ref name = pmid10825153>{{cite journal | vauthors = Youn HD, Grozinger CM, Liu JO | title = Calcium regulates transcriptional repression of myocyte enhancer factor 2 by histone deacetylase 4 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-07-21_275_29/page/22563 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 29 | pages = 22563–7 | date = juli 2000 | pmid = 10825153 | doi = 10.1074/jbc.C000304200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid10933397>{{cite journal | vauthors = Youn HD, Liu JO | title = Cabin1 represses MEF2-dependent Nur77 expression and T cell apoptosis by controlling association of histone deacetylases and acetylases with MEF2 | journal = Immunity | volume = 13 | issue = 1 | pages = 85–94 | date = juli 2000 | pmid = 10933397 | doi = 10.1016/s1074-7613(00)00010-8| doi-access = free }}</ref> * [[MYBL2]],<ref name = pmid11733503>{{cite journal | vauthors = Johnson LR, Johnson TK, Desler M, Luster TA, Nowling T, Lewis RE, Rizzino A | title = Effects of B-Myb on gene transcription: phosphorylation-dependent activity and acetylation by p300 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-02-08_277_6/page/4088 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 6 | pages = 4088–97 | date = februar 2002 | pmid = 11733503 | doi = 10.1074/jbc.M105112200 | doi-access = free }}</ref> * [[Mdm2]],<ref name = pmid9809062>{{cite journal | vauthors = Grossman SR, Perez M, Kung AL, Joseph M, Mansur C, Xiao ZX, Kumar S, Howley PM, Livingston DM | title = p300/MDM2 complexes participate in MDM2-mediated p53 degradation | journal = Mol. Cell | volume = 2 | issue = 4 | pages = 405–15 | date = oktobar 1998 | pmid = 9809062 | doi = 10.1016/s1097-2765(00)80140-9| doi-access = free }}</ref> * [[MyoD]],<ref name = pmid9001254>{{cite journal | vauthors = Sartorelli V, Huang J, Hamamori Y, Kedes L | title = Molecular mechanisms of myogenic coactivation by p300: direct interaction with the activation domain of MyoD and with the MADS box of MEF2C | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1997-02_17_2/page/1010 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 17 | issue = 2 | pages = 1010–26 | date = februar 1997 | pmid = 9001254 | pmc = 231826 | doi = 10.1128/mcb.17.2.1010}}</ref><ref name = pmid9862959/> * [[MEF2A]],<ref name = pmid12371907>{{cite journal | vauthors = De Luca A, Severino A, De Paolis P, Cottone G, De Luca L, De Falco M, Porcellini A, Volpe M, Condorelli G | title = p300/cAMP-response-element-binding-protein ('CREB')-binding protein (CBP) modulates co-operation between myocyte enhancer factor 2A (MEF2A) and thyroid hormone receptor-retinoid X receptor | journal = Biochem. J. | volume = 369 | issue = Pt 3 | pages = 477–84 | date = februar 2003 | pmid = 12371907 | pmc = 1223100 | doi = 10.1042/BJ20020057 }}</ref> * [[NCOA6]],<ref name = pmid10823961>{{cite journal | vauthors = Ko L, Cardona GR, Chin WW | title = Thyroid hormone receptor-binding protein, an LXXLL motif-containing protein, functions as a general coactivator | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 97 | issue = 11 | pages = 6212–7 | date = maj 2000 | pmid = 10823961 | pmc = 18584 | doi = 10.1073/pnas.97.11.6212| bibcode = 2000PNAS...97.6212K | doi-access = free }}</ref> * [[NFATC2]],<ref name = pmid9625762>{{cite journal | vauthors = García-Rodríguez C, Rao A | title = Nuclear factor of activated T cells (NFAT)-dependent transactivation regulated by the coactivators p300/CREB-binding protein (CBP) | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1998-06-15_187_12/page/2031 | journal = J. Exp. Med. | volume = 187 | issue = 12 | pages = 2031–6 | date = juni 1998 | pmid = 9625762 | pmc = 2212364 | doi = 10.1084/jem.187.12.2031}}</ref> * [[NPAS2]],<ref name = pmid14645221>{{cite journal | vauthors = Curtis AM, Seo SB, Westgate EJ, Rudic RD, Smyth EM, Chakravarti D, FitzGerald GA, McNamara P | title = Histone acetyltransferase-dependent chromatin remodeling and the vascular clock | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-02-20_279_8/page/7091 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 279 | issue = 8 | pages = 7091–7 | date = februar 2004 | pmid = 14645221 | doi = 10.1074/jbc.M311973200 | doi-access = free }}</ref> * [[P53]],<ref name = pmid9809062/><ref>{{cite journal | vauthors = Avantaggiati ML, Ogryzko V, Gardner K, Giordano A, Levine AS, Kelly K | year = 1997| title = Recruitment of p300/CBP in p53-dependent signal pathways | journal = Cell| volume = 89 | issue = 7| pages = 1175–84 | pmid = 9215639 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)80304-9 | s2cid = 14375605| doi-access = free }}</ref><ref name = pmid15186775>{{cite journal | vauthors = An W, Kim J, Roeder RG | title = Ordered cooperative functions of PRMT1, p300, and CARM1 in transcriptional activation by p53 | journal = Cell | volume = 117 | issue = 6 | pages = 735–48 | date = juni 2004 | pmid = 15186775 | doi = 10.1016/j.cell.2004.05.009 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid10942770>{{cite journal | vauthors = Pastorcic M, Das HK | title = Regulation of transcription of the human presenilin-1 gene by ets transcription factors and the p53 protooncogene | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-11-10_275_45/page/34938 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 45 | pages = 34938–45 | date = novembar 2000 | pmid = 10942770 | doi = 10.1074/jbc.M005411200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11782467>{{cite journal | vauthors = Livengood JA, Scoggin KE, Van Orden K, McBryant SJ, Edayathumangalam RS, Laybourn PJ, Nyborg JK | title = p53 Transcriptional activity is mediated through the SRC1-interacting domain of CBP/p300 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-03-15_277_11/page/9054 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 11 | pages = 9054–61 | date = mart 2002 | pmid = 11782467 | doi = 10.1074/jbc.M108870200 | doi-access = free }}</ref> * [[PAX6]],<ref name = pmid10506141>{{cite journal | vauthors = Hussain MA, Habener JF | title = Glucagon gene transcription activation mediated by synergistic interactions of pax-6 and cdx-2 with the p300 co-activator | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-10-08_274_41/page/28950 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 41 | pages = 28950–7 | date = oktobar 1999 | pmid = 10506141 | doi = 10.1074/jbc.274.41.28950| doi-access = free }}</ref> * [[PCNA]],<ref name = pmid11268218>{{cite journal | vauthors = Hasan S, Hassa PO, Imhof R, Hottiger MO | title = Transcription coactivator p300 binds PCNA and may have a role in DNA repair synthesis | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-03-15_410_6826/page/386 | journal = Nature | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 387–91 | date = mart 2001 | pmid = 11268218 | doi = 10.1038/35066610 | bibcode = 2001Natur.410..387H | s2cid = 2129847 }}</ref> * [[PROX1]],<ref name = pmid11943779/> * [[PTMA]],<ref name = pmid11967287>{{cite journal | vauthors = Subramanian C, Hasan S, Rowe M, Hottiger M, Orre R, Robertson ES | title = Epstein-Barr virus nuclear antigen 3C and prothymosin alpha interact with the p300 transcriptional coactivator at the CH1 and CH3/HAT domains and cooperate in regulation of transcription and histone acetylation | journal = J. Virol. | volume = 76 | issue = 10 | pages = 4699–708 | date = maj 2002 | pmid = 11967287 | pmc = 136123 | doi = 10.1128/jvi.76.10.4699-4708.2002}}</ref> * [[PPARA]],<ref name = pmid9407140>{{cite journal | vauthors = Dowell P, Ishmael JE, Avram D, Peterson VJ, Nevrivy DJ, Leid M | title = p300 functions as a coactivator for the peroxisome proliferator-activated receptor alpha | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-12-26_272_52/page/33435 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 52 | pages = 33435–43 | date = decembar 1997 | pmid = 9407140 | doi = 10.1074/jbc.272.52.33435| doi-access = free }}</ref><ref name = pmid10336495>{{cite journal | vauthors = Dowell P, Ishmael JE, Avram D, Peterson VJ, Nevrivy DJ, Leid M | title = Identification of nuclear receptor corepressor as a peroxisome proliferator-activated receptor alpha interacting protein | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 22 | pages = 15901–7 | date = maj 1999 | pmid = 10336495 | doi = 10.1074/jbc.274.22.15901| doi-access = free }}</ref> * [[PPARG]],<ref name = pmid12479814>{{cite journal | vauthors = Fajas L, Egler V, Reiter R, Hansen J, Kristiansen K, Debril MB, Miard S, Auwerx J | title = The retinoblastoma-histone deacetylase 3 complex inhibits PPARgamma and adipocyte differentiation | journal = Dev. Cell | volume = 3 | issue = 6 | pages = 903–10 | date = decembar 2002 | pmid = 12479814 | doi = 10.1016/s1534-5807(02)00360-x| doi-access = free }}</ref><ref name = pmid10944516>{{cite journal | vauthors = Kodera Y, Takeyama K, Murayama A, Suzawa M, Masuhiro Y, Kato S | title = Ligand type-specific interactions of peroxisome proliferator-activated receptor gamma with transcriptional coactivators | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-10-27_275_43/page/33201 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 43 | pages = 33201–4 | date = oktobar 2000 | pmid = 10944516 | doi = 10.1074/jbc.C000517200 | doi-access = free }}</ref> * [[RORA]],<ref name = pmid9862959>{{cite journal | vauthors = Lau P, Bailey P, Dowhan DH, Muscat GE | title = Exogenous expression of a dominant negative RORalpha1 vector in muscle cells impairs differentiation: RORalpha1 directly interacts with p300 and myoD | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 27 | issue = 2 | pages = 411–20 | date = januar 1999 | pmid = 9862959 | pmc = 148194 | doi = 10.1093/nar/27.2.411}}</ref> * [[RELA]],<ref name = pmid12419806>{{cite journal | vauthors = Kiernan R, Brès V, Ng RW, Coudart MP, El Messaoudi S, Sardet C, Jin DY, Emiliani S, Benkirane M | title = Post-activation turn-off of NF-kappa B-dependent transcription is regulated by acetylation of p65 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-01-24_278_4/page/2758 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 4 | pages = 2758–66 | date = januar 2003 | pmid = 12419806 | doi = 10.1074/jbc.M209572200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid9096323>{{cite journal | vauthors = Gerritsen ME, Williams AJ, Neish AS, Moore S, Shi Y, Collins T | title = CREB-binding protein/p300 are transcriptional coactivators of p65 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 94 | issue = 7 | pages = 2927–32 | date = april 1997 | pmid = 9096323 | pmc = 20299 | doi = 10.1073/pnas.94.7.2927| bibcode = 1997PNAS...94.2927G | doi-access = free }}</ref> * [[SMAD1]],<ref name = pmid10673036>{{cite journal | vauthors = Pearson KL, Hunter T, Janknecht R | title = Activation of Smad1-mediated transcription by p300/CBP | journal = Biochim. Biophys. Acta | volume = 1489 | issue = 2–3 | pages = 354–64 | date = decembar 1999 | pmid = 10673036 | doi = 10.1016/S0167-4781(99)00166-9}}</ref><ref name = pmid10205054>{{cite journal | vauthors = Nakashima K, Yanagisawa M, Arakawa H, Kimura N, Hisatsune T, Kawabata M, Miyazono K, Taga T | title = Synergistic signaling in fetal brain by STAT3-Smad1 complex bridged by p300 | url = https://archive.org/details/sim_science_1999-04-16_284_5413/page/478 | journal = Science | volume = 284 | issue = 5413 | pages = 479–82 | date = april 1999 | pmid = 10205054 | doi = 10.1126/science.284.5413.479 | bibcode = 1999Sci...284..479N}}</ref> * [[SMAD2]],<ref name = pmid10199400>{{cite journal | vauthors = Wotton D, Lo RS, Lee S, Massagué J | title = A Smad transcriptional corepressor | journal = Cell | volume = 97 | issue = 1 | pages = 29–39 | date = april 1999 | pmid = 10199400 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80712-6| doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11371641>{{cite journal | vauthors = Pessah M, Prunier C, Marais J, Ferrand N, Mazars A, Lallemand F, Gauthier JM, Atfi A | title = c-Jun interacts with the corepressor TG-interacting factor (TGIF) to suppress Smad2 transcriptional activity | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-05-22_98_11/page/6198 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 98 | issue = 11 | pages = 6198–203 | date = maj 2001 | pmid = 11371641 | pmc = 33445 | doi = 10.1073/pnas.101579798 | bibcode = 2001PNAS...98.6198P | doi-access = free }}</ref> * [[SMAD7]],<ref name = pmid12408818>{{cite journal | vauthors = Grönroos E, Hellman U, Heldin CH, Ericsson J | title = Control of Smad7 stability by competition between acetylation and ubiquitination | journal = Mol. Cell | volume = 10 | issue = 3 | pages = 483–93 | date = septembar 2002 | pmid = 12408818 | doi = 10.1016/s1097-2765(02)00639-1| doi-access = free }}</ref> * [[SNIP1]],<ref name = pmid10887155>{{cite journal | vauthors = Kim RH, Wang D, Tsang M, Martin J, Huff C, de Caestecker MP, Parks WT, Meng X, Lechleider RJ, Wang T, Roberts AB | title = A novel smad nuclear interacting protein, SNIP1, suppresses p300-dependent TGF-beta signal transduction | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2000-07-01_14_13/page/1605 | journal = Genes Dev. | volume = 14 | issue = 13 | pages = 1605–16 | date = juli 2000 | pmid = 10887155 | pmc = 316742 | doi = 10.1101/gad.14.13.1605}}</ref> * [[SS18]],<ref name = pmid11030627>{{cite journal | vauthors = Eid JE, Kung AL, Scully R, Livingston DM | title = p300 interacts with the nuclear proto-oncoprotein SYT as part of the active control of cell adhesion | journal = Cell | volume = 102 | issue = 6 | pages = 839–48 | date = septembar 2000 | pmid = 11030627 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)00072-6| doi-access = free }}</ref> * [[STAT3]],<ref name = pmid10205054/> * [[STAT6]],<ref name = pmid10454341>{{cite journal | vauthors = McDonald C, Reich NC | title = Cooperation of the transcriptional coactivators CBP and p300 with Stat6 | journal = J. Interferon Cytokine Res. | volume = 19 | issue = 7 | pages = 711–22 | date = juli 1999 | pmid = 10454341 | doi = 10.1089/107999099313550 }}</ref> * [[TAL1]],<ref name = pmid10490830>{{cite journal | vauthors = Huang S, Qiu Y, Stein RW, Brandt SJ | title = p300 functions as a transcriptional coactivator for the TAL1/SCL oncoprotein | journal = Oncogene | volume = 18 | issue = 35 | pages = 4958–67 | date = septembar 1999 | pmid = 10490830 | doi = 10.1038/sj.onc.1202889 | doi-access = free }}</ref> * [[TCF3]],<ref name = pmid12435739>{{cite journal | vauthors = Bradney C, Hjelmeland M, Komatsu Y, Yoshida M, Yao TP, Zhuang Y | title = Regulation of E2A activities by histone acetyltransferases in B lymphocyte development | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-01-24_278_4/page/2370 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 4 | pages = 2370–6 | date = januar 2003 | pmid = 12435739 | doi = 10.1074/jbc.M211464200 | doi-access = free }}</ref> * [[TFAP2A]],<ref name = pmid12586840/> * [[TGS1]],<ref name = pmid11912212>{{cite journal | vauthors = Misra P, Qi C, Yu S, Shah SH, Cao WQ, Rao MS, Thimmapaya B, Zhu Y, Reddy JK | title = Interaction of PIMT with transcriptional coactivators CBP, p300, and PBP differential role in transcriptional regulation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-05-31_277_22/page/20011 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 22 | pages = 20011–9 | date = maj 2002 | pmid = 11912212 | doi = 10.1074/jbc.M201739200 | doi-access = free }}</ref> * [[TRERF1]],<ref name = pmid11349124>{{cite journal | vauthors = Gizard F, Lavallée B, DeWitte F, Hum DW | title = A novel zinc finger protein TReP-132 interacts with CBP/p300 to regulate human CYP11A1 gene expression | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-09-07_276_36/page/33881 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 36 | pages = 33881–92 | date = septembar 2001 | pmid = 11349124 | doi = 10.1074/jbc.M100113200 | doi-access = free }}</ref> * [[TSG101]],<ref name = pmid10440698>{{cite journal | vauthors = Sun Z, Pan J, Hope WX, Cohen SN, Balk SP | title = Tumor susceptibility gene 101 protein represses androgen receptor transactivation and interacts with p300 | url = https://archive.org/details/sim_cancer_1999-08-15_86_4/page/n158 | journal = Cancer | volume = 86 | issue = 4 | pages = 689–96 | date = august 1999 | pmid = 10440698 | doi = 10.1002/(sici)1097-0142(19990815)86:4<689::aid-cncr19>3.0.co;2-p}}</ref> * [[THRA]],<ref name = pmid12371907/> * [[TWIST1]],<ref name = pmid10025406>{{cite journal | vauthors = Hamamori Y, Sartorelli V, Ogryzko V, Puri PL, Wu HY, Wang JY, Nakatani Y, Kedes L | title = Regulation of histone acetyltransferases p300 and PCAF by the bHLH protein twist and adenoviral oncoprotein E1A | url = https://archive.org/details/cell_1999-02-05_96_3/page/405 | journal = Cell | volume = 96 | issue = 3 | pages = 405–13 | date = februar 1999 | pmid = 10025406 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80553-X| doi-access = free }}</ref> * [[YY1]],<ref name = pmid11486036>{{cite journal | vauthors = Yao YL, Yang WM, Seto E | title = Regulation of transcription factor YY1 by acetylation and deacetylation | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 21 | issue = 17 | pages = 5979–91 | date = septembar 2001 | pmid = 11486036 | pmc = 87316 | doi = 10.1128/mcb.21.17.5979-5991.2001}}</ref><ref name = pmid7758944>{{cite journal | vauthors = Lee JS, Galvin KM, See RH, Eckner R, Livingston D, Moran E, Shi Y | title = Relief of YY1 transcriptional repression by adenovirus E1A is mediated by E1A-associated protein p300 | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_1995-05-15_9_10/page/1188 | journal = Genes Dev. | volume = 9 | issue = 10 | pages = 1188–98 | date = maj 1995 | pmid = 7758944 | doi = 10.1101/gad.9.10.1188| doi-access = free }}</ref> i * [[Zif268]].<ref name = pmid9806899>{{cite journal | vauthors = Silverman ES, Du J, Williams AJ, Wadgaonkar R, Drazen JM, Collins T | title = cAMP-response-element-binding-protein-binding protein (CBP) and p300 are transcriptional co-activators of early growth response factor-1 (Egr-1) | journal = Biochem. J. | volume = 336 | issue = 1| pages = 183–9 | date = novembar 1998 | pmid = 9806899 | pmc = 1219856 | doi = 10.1042/bj3360183}}</ref> {{refend}} == Reference== {{refspisak|33em}} == Dopunska literatura== {{refbegin|33em}} * {{cite journal | vauthors = Condorelli G, Giordano A | title = Synergistic role of E1A-binding proteins and tissue-specific transcription factors in differentiation | journal = J. Cell. Biochem. | volume = 67 | issue = 4 | pages = 423–31 | year = 1998 | pmid = 9383702 | doi = 10.1002/(SICI)1097-4644(19971215)67:4<423::AID-JCB1>3.0.CO;2-U }} * {{cite journal | vauthors = Marcello A, Zoppé M, Giacca M | title = Multiple modes of transcriptional regulation by the HIV-1 Tat transactivator | journal = IUBMB Life | volume = 51 | issue = 3 | pages = 175–81 | year = 2002 | pmid = 11547919 | doi = 10.1080/152165401753544241 | s2cid = 10931640 }} * {{cite journal | vauthors = Kino T, Pavlakis GN | title = Partner molecules of accessory protein Vpr of the human immunodeficiency virus type 1 | journal = DNA Cell Biol. | volume = 23 | issue = 4 | pages = 193–205 | year = 2004 | pmid = 15142377 | doi = 10.1089/104454904773819789 | url = https://zenodo.org/record/1235217 }} * {{cite journal | vauthors = Ott M, Dorr A, Hetzer-Egger C, Kaehlcke K, Schnolzer M, Henklein P, Cole P, Zhou MM, Verdin E | title = Tat acetylation: a regulatory switch between early and late phases in HIV transcription elongation | journal = Novartis Found. Symp. | volume = 259 | pages = 182–93; discussion 193–6, 223–5 | year = 2004 | pmid = 15171254 | doi = 10.1002/0470862637.ch13 | isbn = 978-0-470-86263-6 | series = Novartis Foundation Symposia }} * {{cite journal | vauthors = Le Rouzic E, Benichou S | title = The Vpr protein from HIV-1: distinct roles along the viral life cycle | journal = Retrovirology | volume = 2 | pages = 11 | year = 2006 | pmid = 15725353 | pmc = 554975 | doi = 10.1186/1742-4690-2-11 }} {{refend}} == Vanjski linkovi== * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&part=rsts GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Rubinstein-Taybi Syndrome] * [https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp?EP300 GeneCard] * {{MeshName|EP300+protein,+human}} * {{NURSA|C54}} * {{FactorBook|P300}} {{NLM content}} {{PDB Gallery|geneid=2033}} {{Transkripcijski koregulatori}} {{DEFAULTSORT:Ep300}} [[Kategorija:Transkripcijski koregulatori]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 22]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] 3j64thfr6chprywjit0v6hpc340cqb4 Ku70 0 488110 3935841 3928922 2026-10-16T12:59:57Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935841 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Ku70''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''XRCC6'''sa [[hromosom 22|hromosoma 22]].<ref name = "entrez"/><ref>{{cite journal | vauthors = Pace P, Mosedale G, Hodskinson MR, Rosado IV, Sivasubramaniam M, Patel KJ | title = Ku70 corrupts DNA repair in the absence of the Fanconi anemia pathway | url = https://archive.org/details/sim_science_2010-07-09_329_5988/page/218 | journal = Science | volume = 329 | issue = 5988 | pages = 219–23 | date = Jul 2010 | pmid = 20538911 | doi = 10.1126/science.1192277 | bibcode = 2010Sci...329..219P | s2cid = 206527645 | author-link6 = Ketan J. Patel }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 609 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 69.843 [[Dalton (jedinica)|Da]].<ref name = "entrez"/> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MSGWESYYKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGDEEAEEEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EENLEASGDY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KYSGRDSLIF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVDASKAMFE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SQSEDELTPF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DMSIQCIQSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YISKIISSDR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLLAVVFYGT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKDKNSVNFK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NIYVLQELDN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PGAKRILELD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QFKGQQGQKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FQDMMGHGSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YSLSEVLWVC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ANLFSDVQFK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MSHKRIMLFT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NEDNPHGNDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKASRARTKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GDLRDTGIFL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DLMHLKKPGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FDISLFYRDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ISIAEDEDLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VHFEESSKLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DLLRKVRAKE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TRKRALSRLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKLNKDIVIS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGIYNLVQKA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKPPPIKLYR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETNEPVKTKT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RTFNTSTGGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLPSDTKRSQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IYGSRQIILE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEETEELKRF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DDPGLMLMGF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KPLVLLKKHH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLRPSLFVYP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EESLVIGSST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFSALLIKCL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKEVAALCRY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TPRRNIPPYF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VALVPQEEEL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DDQKIQVTPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GFQLVFLPFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DDKRKMPFTE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KIMATPEQVG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KMKAIVEKLR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FTYRSDSFEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PVLQQHFRNL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EALALDLMEP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EQAVDLTLPK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VEAMNKRLGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVDEFKELVY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PPDYNPEGKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TKRKHDNEGS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GSKRPKVEYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEELKTHISK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GTLGKFTVPM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKEACRAYGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSGLKKQELL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EALTKHFQD</td></tr> </table> == Funkcija == Ku70 i [[Ku80]] zajeno čine [[Ku (protein)|Ku heterodimer]], koji se vezuje za krajeve dvolančanog prekida [[DNK]] i potreban je za put [[popravak DNK|popravka DNK]] [[NHEJ|nehomolognim spajanjem krajevaa]] (NHEJ). Također potreban je za [[V(D)J rekombinacijua|V(D)J rekombinaciju]], koja koristi NHEJ put za promoviranje raznolikosti [[antigen]]a u [[imunski sistem|imunskom sistemu]] [[sisar]]a. Osim svoje uloge u NHEJ, Ku je također potreban za održavanje dužine [[telomere]] i utišavanje subtelomernih gena.<ref name = "pmid9501103" >{{cite journal | vauthors = Boulton SJ, Jackson SP | title = Components of the Ku-dependent non-homologous end-joining pathway are involved in telomeric length maintenance and telomeric silencing | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1998-03-16_17_6/page/1819 | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 6 | pages = 1819–28 | date = Mar 1998 | pmid = 9501103 | pmc = 1170529 | doi = 10.1093/emboj/17.6.1819 }}</ref> Ku je prvobitno identificiran kada je otkriveno da pacijenti sa [[sistemski eritemski lupus|sistemskim eritemskim lupusom]] imaju visok nivo [[autoantitijela]] na protein.<ref name = "entrez" >{{cite web| title = Entrez Gene: XRCC6 X-ray repair complementing defective repair in Chinese hamster cells 6 (Ku autoantigen, 70kDa)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2547| access-date = 7. 2. 2022| archive-date = 7. 2. 2022| archive-url = https://web.archive.org/web/20220207122758/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=2547| url-status = dead}}</ref> ==Starenje== Mišje [[embrion]]ske [[matične ćelije]] sa [[homozigot]]nim Ku70 mutacijama, odnosno Ku70<sup>–/–</sup> ćelije , imaju značajno povećanu osetljivost na [[ionizirajuće zračenje]] u poređenju sa [[heterozigot]]nim Ku70<sup>+/–</sup> ili [[divlji tip|divljim tipom]] Ku70 <sup>+/+</sup> embrionskih matičnih ćelija.<ref name="pmid9223317">{{cite journal | vauthors = Gu Y, Jin S, Gao Y, Weaver DT, Alt FW | title = Ku70-deficient embryonic stem cells have increased ionizing radiosensitivity, defective DNA end-binding activity, and inability to support V(D)J recombination | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-07-22_94_15/page/8076 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 15 | pages = 8076–81 | date = Jul 1997 | pmid = 9223317 | pmc = 21559 | doi = 10.1073/pnas.94.15.8076| bibcode = 1997PNAS...94.8076G | doi-access = free }}</ref> Mutantni miševi s nedostatkom Ku70 imaju rano [[starenje]].<ref name="pmid17875923">{{cite journal | vauthors = Li H, Vogel H, Holcomb VB, Gu Y, Hasty P | title = Deletion of Ku70, Ku80, or both causes early aging without substantially increased cancer | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2007-12_27_23/page/8205 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 27 | issue = 23 | pages = 8205–14 | date = Dec 2007 | pmid = 17875923 | pmc = 2169178 | doi = 10.1128/MCB.00785-07 }}</ref> Koristeći nekoliko specifičnih kriterija starenja, otkriveno je da mutantni miševi pokazuju iste znakove starenja kao kontrolni miševi, ali u znatno ranijoj hronološkoj dobi. Ovi rezultati sugeriraju da smanjena sposobnost popravljanja dvostrukih lanaca [[DNK]] uzrokuje rano starenje i da divlji tip gena Ku70 ima važnu ulogu u osiguranju [[dugovječnost]]i.<ref>Bernstein H, Payne CM, Bernstein C, Garewal H, Dvorak K (2008). Cancer and aging as consequences of un-repaired DNA damage. In: New Research on DNA Damages (Editors: Honoka Kimura and Aoi Suzuki) Nova Science Publishers, Inc., New York, Chapter 1, pp. 1-47. open access, but read only https://www.novapublishers.com/catalog/product_info.php?products_id=43247 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025091740/https://www.novapublishers.com/catalog/product_info.php?products_id=43247 |date=25. 10. 2014 }} {{ISBN|978-1604565812}}</ref> ==Klinički značaj== [[Mutacija]] ovog gena je opisana u skupu od 24 porodice sa [[autizam|autizmom]].<ref name="Sjaarda+2019">{{cite journal | vauthors = Sjaarda CP, Wood S, McNaughton AJ, Taylor S, Hudson ML, Liu X, Guerin A, Ayub M | title = Exome sequencing identifies de novo splicing variant in XRCC6 in sporadic case of autism | journal = Journal of Human Genetics | date = decembar 2019 | volume = 65 | issue = 3 | pages = 287–296 | pmid = 31827253 | doi = 10.1038/s10038-019-0707-0 | s2cid = 209312195 }}</ref> Iako ovo sugeriše da ovaj gen može imati ulogu u razvoju autizma, potrebno je dalje istraživanje. == Nomenklatura == Ku70 se pominje sa nekoliko imena uključujući: * Lupus Ku autoantigeni protein p70 * Podjedinica 1 ATP-ovisne DNK-helikaze 2 * Rendgenski popravak koji dopunjuje defektnu popravku u ćelijama kineskog hrčka 6 * Rendgenski popravak unakrsnog komplementarnog 6 (XRCC6) == Interakcije == Pokazalo se da Ku70 [[interakcija protein-protein|reaguje]] sa: {{div col|colwidth=20em}} * [[CBX5]],<ref name = pmid11112778>{{cite journal | vauthors = Song K, Jung Y, Jung D, Lee I | title = Human Ku70 interacts with heterochromatin protein 1alpha | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-03-16_276_11/page/8321 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 11 | pages = 8321–7 | date = Mar 2001 | pmid = 11112778 | doi = 10.1074/jbc.M008779200 | doi-access = free }}</ref> * [[CHEK1]],<ref name = pmid12756247>{{cite journal | vauthors = Goudelock DM, Jiang K, Pereira E, Russell B, Sanchez Y | title = Regulatory interactions between the checkpoint kinase Chk1 and the proteins of the DNA-dependent protein kinase complex | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-08-08_278_32/page/29940 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 32 | pages = 29940–7 | date = Aug 2003 | pmid = 12756247 | doi = 10.1074/jbc.M301765200 | doi-access = free }}</ref> * [[CREBBP]],<ref name = pmid9488450/> * [[GCN5L2]],<ref name = pmid9488450>{{cite journal | vauthors = Barlev NA, Poltoratsky V, Owen-Hughes T, Ying C, Liu L, Workman JL, Berger SL | title = Repression of GCN5 histone acetyltransferase activity via bromodomain-mediated binding and phosphorylation by the Ku-DNA-dependent protein kinase complex | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1998-03_18_3/page/1349 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 1349–58 | date = Mar 1998 | pmid = 9488450 | pmc = 108848 | doi = 10.1128/mcb.18.3.1349}}</ref> * [[HOXC4]],<ref name = pmid11279128>{{cite journal | vauthors = Schild-Poulter C, Pope L, Giffin W, Kochan JC, Ngsee JK, Traykova-Andonova M, Haché RJ | title = The binding of Ku antigen to homeodomain proteins promotes their phosphorylation by DNA-dependent protein kinase | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 20 | pages = 16848–56 | date = maj 2001 | pmid = 11279128 | doi = 10.1074/jbc.M100768200 | doi-access = free }}</ref> * [[Ku80]],<ref name = pmid9488450/><ref name = pmid10446239>{{cite journal | vauthors = Gell D, Jackson SP | title = Mapping of protein-protein interactions within the DNA-dependent protein kinase complex | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1999-09-01_27_17/page/3494 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 27 | issue = 17 | pages = 3494–502 | date = Sep 1999 | pmid = 10446239 | pmc = 148593 | doi = 10.1093/nar/27.17.3494 }}</ref><ref name = pmid10219089>{{cite journal | vauthors = Yang CR, Yeh S, Leskov K, Odegaard E, Hsu HL, Chang C, Kinsella TJ, Chen DJ, Boothman DA | title = Isolation of Ku70-binding proteins (KUBs) | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1999-05-15_27_10/page/2165 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 27 | issue = 10 | pages = 2165–74 | date = maj 1999 | pmid = 10219089 | pmc = 148436 | doi = 10.1093/nar/27.10.2165 }}</ref><ref name = pmid10207052>{{cite journal | vauthors = Singleton BK, Torres-Arzayus MI, Rottinghaus ST, Taccioli GE, Jeggo PA | title = The C terminus of Ku80 activates the DNA-dependent protein kinase catalytic subunit | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 19 | issue = 5 | pages = 3267–77 | date = maj 1999 | pmid = 10207052 | pmc = 84121 | doi = 10.1128/mcb.19.5.3267| url = http://sro.sussex.ac.uk/28478/1/Mol._Cell._Biol.-1999-Singleton-3267-77.pdf }}</ref><ref name = pmid10984620>{{cite journal | vauthors = Song K, Jung D, Jung Y, Lee SG, Lee I | title = Interaction of human Ku70 with TRF2 | journal = FEBS Letters | volume = 481 | issue = 1 | pages = 81–5 | date = Sep 2000 | pmid = 10984620 | doi = 10.1016/S0014-5793(00)01958-X | doi-access = free }}</ref> * [[MRE11A]],<ref name = pmid10508516>{{cite journal | vauthors = Goedecke W, Eijpe M, Offenberg HH, van Aalderen M, Heyting C | title = Mre11 and Ku70 interact in somatic cells, but are differentially expressed in early meiosis | journal = Nature Genetics | volume = 23 | issue = 2 | pages = 194–8 | date = Oct 1999 | pmid = 10508516 | doi = 10.1038/13821 | s2cid = 13443404 }}</ref> * [[NCOA6]],<ref name = pmid10823961>{{cite journal | vauthors = Ko L, Cardona GR, Chin WW | title = Thyroid hormone receptor-binding protein, an LXXLL motif-containing protein, functions as a general coactivator | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-05-23_97_11/page/6212 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 97 | issue = 11 | pages = 6212–7 | date = maj 2000 | pmid = 10823961 | pmc = 18584 | doi = 10.1073/pnas.97.11.6212 | bibcode = 2000PNAS...97.6212K | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12519782>{{cite journal | vauthors = Ko L, Chin WW | title = Nuclear receptor coactivator thyroid hormone receptor-binding protein (TRBP) interacts with and stimulates its associated DNA-dependent protein kinase | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 13 | pages = 11471–9 | date = Mar 2003 | pmid = 12519782 | doi = 10.1074/jbc.M209723200 | doi-access = free }}</ref> * [[NCF4]],<ref name = pmid9914162>{{cite journal | vauthors = Grandvaux N, Grizot S, Vignais PV, Dagher MC | title = The Ku70 autoantigen interacts with p40phox in B lymphocytes | journal = Journal of Cell Science | volume = 112 | issue = 4 | pages = 503–13 | date = Feb 1999 | doi = 10.1242/jcs.112.4.503 | pmid = 9914162 }}</ref> * [[PCNA]],<ref name = pmid12171929>{{cite journal | vauthors = Ohta S, Shiomi Y, Sugimoto K, Obuse C, Tsurimoto T | title = A proteomics approach to identify proliferating cell nuclear antigen (PCNA)-binding proteins in human cell lysates. Identification of the human CHL12/RFCs2-5 complex as a novel PCNA-binding protein | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-10-25_277_43/page/40362 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 43 | pages = 40362–7 | date = Oct 2002 | pmid = 12171929 | doi = 10.1074/jbc.M206194200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11239001>{{cite journal | vauthors = Balajee AS, Geard CR | title = Chromatin-bound PCNA complex formation triggered by DNA damage occurs independent of the ATM gene product in human cells | journal = Nucleic Acids Research | volume = 29 | issue = 6 | pages = 1341–51 | date = Mar 2001 | pmid = 11239001 | pmc = 29758 | doi = 10.1093/nar/29.6.1341 }}</ref> * [[PTTG1]],<ref name = pmid11238996>{{cite journal | vauthors = Romero F, Multon MC, Ramos-Morales F, Domínguez A, Bernal JA, Pintor-Toro JA, Tortolero M | title = Human securin, hPTTG, is associated with Ku heterodimer, the regulatory subunit of the DNA-dependent protein kinase | journal = Nucleic Acids Research | volume = 29 | issue = 6 | pages = 1300–7 | date = Mar 2001 | pmid = 11238996 | pmc = 29753 | doi = 10.1093/nar/29.6.1300 }}</ref> * [[RPA2]],<ref name = pmid10064605>{{cite journal | vauthors = Shao RG, Cao CX, Zhang H, Kohn KW, Wold MS, Pommier Y | title = Replication-mediated DNA damage by camptothecin induces phosphorylation of RPA by DNA-dependent protein kinase and dissociates RPA:DNA-PK complexes | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1999-03-01_18_5/page/1397 | journal = The EMBO Journal | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1397–406 | date = Mar 1999 | pmid = 10064605 | pmc = 1171229 | doi = 10.1093/emboj/18.5.1397 }}</ref> * [[TERF2]],<ref name = pmid10984620/> * [[TERT]]<ref name = pmid12377759>{{cite journal | vauthors = Chai W, Ford LP, Lenertz L, Wright WE, Shay JW | title = Human Ku70/80 associates physically with telomerase through interaction with hTERT | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-12-06_277_49/page/47242 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 49 | pages = 47242–7 | date = Dec 2002 | pmid = 12377759 | doi = 10.1074/jbc.M208542200 | doi-access = free }}</ref> * [[VAV1]],<ref name = pmid8524317>{{cite journal | vauthors = Romero F, Dargemont C, Pozo F, Reeves WH, Camonis J, Gisselbrecht S, Fischer S | title = p95vav associates with the nuclear protein Ku-70 | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1996-01_16_1/page/37 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 16 | issue = 1 | pages = 37–44 | date = Jan 1996 | pmid = 8524317 | pmc = 230976 | doi = 10.1128/mcb.16.1.37}}</ref> i * [[WRN]].<ref name = pmid12177300>{{cite journal | vauthors = Karmakar P, Snowden CM, Ramsden DA, Bohr VA | title = Ku heterodimer binds to both ends of the Werner protein and functional interaction occurs at the Werner N-terminus | journal = Nucleic Acids Research | volume = 30 | issue = 16 | pages = 3583–91 | date = Aug 2002 | pmid = 12177300 | pmc = 134248 | doi = 10.1093/nar/gkf482 }}</ref><ref name = pmid10880505>{{cite journal | vauthors = Li B, Comai L | title = Functional interaction between Ku and the werner syndrome protein in DNA end processing | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-09-15_275_37/page/28349 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 37 | pages = 28349–52 | date = Sep 2000 | pmid = 10880505 | doi = 10.1074/jbc.C000289200 | doi-access = free }}</ref> {{Div col end}} {{Clear}} == Reference == {{refspisak|33em}} == Dopunska literatura == {{Refbegin|33em}} * {{cite journal | vauthors = Smider V, Chu G | title = The end-joining reaction in V(D)J recombination | journal = Seminars in Immunology | volume = 9 | issue = 3 | pages = 189–97 | date = Jun 1997 | pmid = 9200330 | doi = 10.1006/smim.1997.0070 }} * {{cite journal | vauthors = Featherstone C, Jackson SP | title = Ku, a DNA repair protein with multiple cellular functions? | journal = Mutation Research | volume = 434 | issue = 1 | pages = 3–15 | date = maj 1999 | pmid = 10377944 | doi = 10.1016/s0921-8777(99)00006-3 }} * {{cite journal | vauthors = Koike M | title = Dimerization, translocation and localization of Ku70 and Ku80 proteins | journal = Journal of Radiation Research | volume = 43 | issue = 3 | pages = 223–36 | date = Sep 2002 | pmid = 12518983 | doi = 10.1269/jrr.43.223 | bibcode = 2002JRadR..43..223K | doi-access = free }} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * [https://www.ebi.ac.uk/pdbe/pdbe-kb/proteins/P12956 PDBe-KB] provides an overview of all the structure information available in the PDB for Human X-ray repair cross-complementing protein 6 {{PDB Gallery|geneid=2547}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 22]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] o3mx7hyyl31k0www0gwkuduaw13evl7 NRIP1 0 488560 3935820 3929583 2026-10-16T12:17:16Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935820 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} {{Infokutija protein | Symbol = NRIP1 repr-1 | Ime = Jedarnu receptor-intersktivni proteinski 1 represije 1 | image = | width = | caption = | Pfam = PF15687 | Pfam_clan = | InterPro = | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} {{Infokutija protein | Symbol = NRIP1-repr-2 | Ime = Jedarni receptor-interaktivni protein 1 represije 2 | image = | width = | caption = | Pfam = PF15688 | Pfam_clan = | InterPro = | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} {{Infokutija protein | Symbol = NRIP1-repr-3 | Ime = Jedarni receptor-interaktivni protein 1 represije 3 | image = | width = | caption = | Pfam = PF15689 | Pfam_clan = | InterPro = | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} {{Infokutija protein | Symbol = NRIP1-repr-4 | Ime = Jedarmi receptor-interaktivni protein 1 represije 4 | image = | width = | caption = | Pfam = PF15690 | Pfam_clan = | InterPro = | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} '''Jedarni receptor-interaktivni protein 1''' (NRIP1), znan i kao '''receptor-interaktivni protein 140''' (RIP140) jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''NRIP1''' sa [[hromosom 21|hromosoma 21]].<ref name="pmid7641693">{{cite journal |vauthors=Cavailles V, Dauvois S, ((L'Horset F)), Lopez G, Hoare S, Kushner PJ, Parker MG | title = Nuclear factor RIP140 modulates transcriptional activation by the estrogen receptor | journal = EMBO J | volume = 14 | issue = 15 | pages = 3741–51 |date=Sep 1995 | pmid = 7641693 | pmc = 394449 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1995.tb00044.x}}</ref><ref name="pmid9521594">{{cite journal |vauthors=Katsanis N, Ives JH, Groet J, Nizetic D, Fisher EM | title = Localisation of receptor interacting protein 140 (RIP140) within 100 kb of D21S13 on 21q11, a gene-poor region of the human genome |url=https://archive.org/details/human-genetics_1998-02_102_2/page/221 | journal = Hum Genet | volume = 102 | issue = 2 | pages = 221–3 |date=Apr 1998 | pmid = 9521594 | doi = 10.1007/s004390050682 | s2cid = 1042332 }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 1.158 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 126.942 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="entrez"/> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MTHGEELGSD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VHQDSIVLTY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LEGLLMHQAA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGSGTAVDKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAGHNEEDQN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FNISGSAFPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CQSNGPVLNT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HTYQGSGMLH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKKARLLQSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDWNAAKRKR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LSDSIMNLNV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKEALLAGMV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSVPKGKQDS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLLASLLQSF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSRLQTVALS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QQIRQSLKEQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GYALSHDSLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VEKDLRCYGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASSHLKTLLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSKVKDQKPD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TNLPDVTKNL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IRDRFAESPH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HVGQSGTKVM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEPLSCAARL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAVASMVEKR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ASPATSPKPS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VACSQLALLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSEAHLQQYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REHALKTQNA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NQAASERLAA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MARLQENGQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DVGSYQLPKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MSSHLNGQAR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TSSSKLMASK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSATVFQNPM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GIIPSSPKNA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GYKNSLERNN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IKQAANNSLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHLLKSQTIP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KPMNGHSHSE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>RGSIFEESST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTTIDEYSDN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NPSFTDDSSG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DESSYSNCVP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IDLSCKHRTE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KSESDQPVSL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DNFTQSLLNT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WDPKVPDVDI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KEDQDTSKNS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLNSHQKVTL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQLLLGHKNE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENVEKNTSPQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVHNDVSKFN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQNYARTSVI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESPSTNRTTP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VSTPPLLTSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KAGSPINLSQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HSLVIKWNSP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PYVCSTQSEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTNTASNHSM</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DLTKSKDPPG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKPAQNEGAQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSATFSASKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LQNLAQCGMQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSMSVEEQRP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SKQLLTGNTD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KPIGMIDRLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPLLSNKTNA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VEENKAFSSQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PTGPEPGLSG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SEIENLLERR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVLQLLLGNP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NKGKSEKKEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TPLRDESTQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HSERALSEQI</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LMVKIKSEPC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DDLQIPNTNV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HLSHDAKSAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLGMAPAVQR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SAPALPVSED</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FKSEPVSPQD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FSFSKNGLLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RLLRQNQDSY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LADDSDRSHR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NNEMALLESK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NLCMVPKKRK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LYTEPLENPF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKMKNNIVDA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ANNHSAPEVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YGSLLNQEEL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KFSRNDLEFK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YPAGHGSASE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEHRSWARES</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSFNVLKQLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSENCVRDLS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>PHRSNSVADS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KKKGHKNNVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NSKPEFSISS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LNGLMYSSTQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSSCMDNRTF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SYPGVVKTPV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SPTFPEHLGC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AGSRPESGLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NGCSMPSEKG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PIKWVITDAE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KNEYEKDSPR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTKTNPILYY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MLQKGGNSVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SRETQDKDIW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REASSAESVS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QVTAKEELLP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TAETKASFFN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LRSPYNSHMG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NNASRPHSAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GEVYGLLGSV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LTIKKESE</td></tr> </table> == Funkcija == Protein 1 koji interaguje s jedarnim receptorom (NRIP1) je jedarni protein koji specifično stupa u interakciju sa [[hormon]]ski ovisnim aktivacijskim domenom AF2 [[jedarni receptor|jedarnih receptora]]. Također poznat kao RIP140, ovaj protein je ključni regulator koji modulira transkripcijsku aktivnost raznih [[transkripcijski faktor|transkripcionih faktora]], uključujući [[estrogeni receptor]].<ref name="entrez">{{cite web| title = Entrez Gene: NRIP1 nuclear receptor interacting protein 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=8204| access-date = 18. 2. 2022| archive-date = 18. 2. 2022| archive-url = https://web.archive.org/web/20220218122156/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=8204| url-status = dead }}</ref> RIP140 ima važnu ulogu u regulaciji [[metabolizam|metabolizma]] [[lipid]]a i [[glukoza|glukoze]],<ref name="pmid ">{{cite journal |vauthors=Rosell M, Jones MC, Parker MG | title = Role of nuclear receptor corepressor RIP140 in metabolic syndrome. | journal = Biochim Biophys Acta | volume = 1812| issue = 8| pages = 919–28| year = 2010 | pmid = 21193034 | doi = 10.1016/j.bbadis.2010.12.016 | pmc=3117993}}</ref> i reguliše [[ekspresije gena]] u metaboličkim tkivima uključujući [[srce|srčano]],<ref name="pmid20083575">{{cite journal |vauthors=Fritah A, Steel JH, Nichol D, Parker N, Williams S, Price A, Strauss L, Ryder TA, Mobberley MA, Poutanen M, Parker M, White R | title = Elevated expression of the metabolic regulator receptor-interacting protein 140 results in cardiac hypertrophy and impaired cardiac function. | journal = Cardiovasc Res | volume = 86 | issue = 3 | pages = 443–451 | year = 2010 | pmid = 20083575 | pmc = 2868176 | doi = 10.1093/cvr/cvp418 }}</ref> skeletal muscle,<ref name="pmid17767910">{{cite journal |vauthors=Seth A, Steel JH, Nichol D, Pocock V, Kumaran MK, Fritah A, Mobberley M, Ryder TA, Rowlerson A, Scott J, Poutanen M, White R, Parker M | title = The transcriptional corepressor RIP140 regulates oxidative metabolism in skeletal muscle | journal = Cell Metab | volume = 6 | issue = 3 | pages = 236–245 |date=Sep 2007 | pmid = 17767910 | pmc = 2680991 | doi = 10.1016/j.cmet.2007.08.004 }}</ref> i [[jetra|jetreno]] .<ref name="pmid17684114">{{cite journal |vauthors=Herzog B, Hallberg M, Seth A, Woods A, White R, Parker MG | title = The nuclear receptor cofactor, receptor-interacting protein 140, is required for the regulation of hepatic lipid and glucose metabolism by liver X receptor | journal = Mol Endocrinol | volume = 21 | issue = 11 | pages = 2687–97 |date=Nov 2007 | pmid = 17684114 | pmc = 2140279 | doi = 10.1210/ME.2007-0213 }}</ref> Glavna uloga RIP140 u masnom tkivu je da blokira ekspresiju gena uključenih u disipaciju energije i odvajanje [[mitohondrija]], uključujući [[razdvajanje proteina 1]] i [[karnitin-palmitoiltransferaza I|karnitin palmitoiltransferazu 1b]].<ref name="pmid17456798">{{cite journal |vauthors=Debevec D, Christian M, Morganstein D, Seth A, Herzog B, Parker M, White R | title = Receptor interacting protein 140 regulates expression of uncoupling protein 1 in adipocytes through specific peroxisome proliferator activated receptor isoforms and estrogen-related receptor alpha | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 21 | issue = 7 | pages = 1581–92 |date=juli 2007 | pmid = 17456798 | pmc = 2072047 | doi = 10.1210/me.2007-0103 }}</ref> [[Estrogen-srodni receptor alfa]] (ERRa) može aktivirati RIP140 tokom adipogeneze, putem direktnog vezivanja za element estrogenog receptora /ERR elementa i indirektno preko [[Sp1 transkripcijski faktor|Sp1]] vezivanja za proksimalni promotivni dio.<ref name="pmid16923809">{{cite journal |vauthors=Nichol D, Christian M, Steel JH, White R, Parker MG | title = RIP140 expression is stimulated by estrogen-related receptor alpha during adipogenesis. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2006-10-27_281_43/page/32140 | journal = J Biol Chem | volume = 281 | issue = 43 | pages = 32140–32147 |date=Oct 2006 | pmid = 16923809 | doi = 10.1074/jbc.M604803200 | doi-access = free }}</ref> RIP140 potiskuje ekspresiju mitohondrijskih proteina [[sukcinat-dehidrogenaza]] kompleksa b i [[CoxVb]] i djeluje kao negativni regulator uzimanja glukoze kod miševa.<ref name="pmid16374519">{{cite journal |vauthors=Powelka AM, Seth A, Virbasius JV, Kiskinis E, Nicoloro SM, Guilherme A, Tang X, Straubhaar J, Cherniack AD, Parker MG, Czech MP | title = Suppression of oxidative metabolism and mitochondrial biogenesis by the transcriptional corepressor RIP140 in mouse adipocytes. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2006-01_116_1/page/125 | journal = J Clin Invest | volume = 116 | issue = 1 | pages = 125–136 | year = 2006 | pmid = 16374519 | doi = 10.1172/JCI26040 | pmc=1319222}}</ref> == Studije nokauta == [[Nokaut-miševi]] kojima potpuno nedostaje molekula RIP140 su vitki i ostaju vitki, čak i na bogatoj ishrani.<ref name="pmid15155905">{{cite journal |vauthors=Leonardsson G, Steel JH, Christian M, Pocock V, Milligan S, Bell J, So PW, Medina-Gomez G, Vidal-Puig A, White R, Parker MG | title = Nuclear receptor corepressor RIP140 regulates fat accumulation | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 101 | issue = 22 | pages = 8437–42 |date=maj 2004 | pmid = 15155905 | pmc = 420412 | doi = 10.1073/pnas.0401013101 | bibcode = 2004PNAS..101.8437L | doi-access = free }}</ref> Ženke nokaut.miševe također su [[neplodnost|neplodne]] jer ne uspijevaju [[ovulacija|ovulirati]].<ref name="pmid11100122">{{cite journal |vauthors=White R, Leonardsson G, Rosewell I, Ann Jacobs M, Milligan S, Parker M | title = The nuclear receptor co-repressor nrip1 (RIP140) is essential for female fertility | journal = Nat. Med. | volume = 6 | issue = 12 | pages = 1368–74 |date=Dec 2000 | pmid = 11100122 | doi = 10.1038/82183 | s2cid = 20285964 }}</ref> Neuspjeh ovulacije kod ovih miševa uzrokovan je nedostatkom ekspanzije ''[[cumulus oophorus|cumulus]]'' i promijenjenom [[ekspresija gena|ekspresijom različitih gena]], uključujući [[amfiregulin]], u [[jajnički folikul|jajničkim folikulima]].<ref name="pmid 15919748">{{cite journal |vauthors=Tullet JM, Pocock V, Steel JH, White R, Milligan S, Parker MG | title = Multiple Signaling Defects in the Absence of RIP140 Impair Both Cumulus Expansion and Follicle Rupture | journal = Endocrinology | volume = 146 | issue = 9 | pages = 4127–4137 | year = 2005 | pmid = 15919748 | doi = 10.1210/EN.2005-0348 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid 20308529">{{cite journal |vauthors=Nautiyal J, Steel JH, Rosell MM, Nikolopoulou E, Lee K, Demayo FJ, White R, Richards JS, Parker MG | title = The nuclear receptor cofactor receptor-interacting protein 140 is a positive regulator of amphiregulin expression and cumulus cell-oocyte complex expansion in the mouse ovary | journal = Endocrinology | volume = 151 | issue = 6 | pages = 2923–2932 | year = 2010 | pmid = 20308529 | pmc = 2875814 | doi = 10.1210/EN.2010-0081 }}</ref> == Klinički značaj == RIP140 je dio lanca kojim [[tumor]]i mogu uzrokovati [[kaheksija|kaheksiju]].<ref name="urlScience Centric | News | A common denominator of inflammations and fatty liver">{{cite web | url = http://www.sciencecentric.com/news/article.php?q=08052824 | title = A common denominator of inflammations and fatty liver | date = 31. 5. 2008 | work = News| publisher = Science Centric | access-date = 31. 8. 2008}} {{Dead link|date=oktobar 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref name="pmid18712775">{{cite journal |vauthors=Diaz MB, Krones-Herzig A, Metzger D, Ziegler A, Vegiopoulos A, Klingenspor M, Müller-Decker K, Herzig S | title = Nuclear receptor cofactor receptor interacting protein 140 controls hepatic triglyceride metabolism during wasting in mice | journal = Hepatology | volume = 48 | issue = 3 | pages = 782–791 |date=april 2008 | pmid = 18712775 | doi = 10.1002/hep.22383 | s2cid = 26235707 }}</ref> Nivoi ekspresije RIP140 u različitim tkivima variraju tokom starenja kod miševa, što ukazuje na promjene u metaboličkoj funkciji.<ref name="pmid 19424847 ">{{cite journal |vauthors=Ghosh S, Thakur MK | title = Tissue-specific expression of receptor-interacting protein in aging mouse | journal = Age (Dordr) | volume = 30 | issue = 4 | pages = 237–243 | year = 2008 | pmid = 19424847 | pmc = 2585652 | doi = 10.1007/s11357-008-9062-3 }}</ref> RIP140 je uključen u određene procese bolesti kod ljudi. Kod morbidne [[gojaznost]]i, nivoi RIP140 su smanjeni u visceralnom [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref name="pmid 19367438">{{cite journal |vauthors=Catalán V, Gómez-Ambrosi J, Lizanzu A, Rodríguez A, Silva C, Rotellar F, Gil MJ, Cienfuegos JA, Salvador J, Frühbeck G | title = RIP140 gene and protein expression levels are downregulated in visceral adipose tissue in human morbid obesity | journal = Obes Surg | volume = 19 | issue = 6 | pages = 771–776 | year = 2009 | pmid = 19367438 | doi = 10.1007/s11695-009-9834-6 | s2cid = 787869 }}</ref> Kod [[rak dojke|raka dojke]], RIP140 je uključen u regulaciju E2F1, [[onkogen]]a koji diferencira lumenske i bazne tipove tumora. RIP140 ima uticaj na [[fenotip]] i prognozu raka.<ref name="pmid 20410059">{{cite journal |vauthors=Docquier A, Harmand PO, Fritsch S, Chanrion M, Darbon JM, Cavaillès V | title = The transcriptional coregulator RIP140 represses E2F1 activity and discriminates breast cancer subtypes | journal = Clin Cancer Res | volume = 16 | issue = 11 | pages = 2959–2970 | year = 2010 | pmid = 20410059 | doi = 10.1158/1078-0432.CCR-09-3153 | pmc=3112174}}</ref> Osim toga, RIP140 ima ulogu u [[upala]]ma, jer djeluje kao koaktivator za [[NFkappaB]]/[[RELA|RelA]] zavisnu [[citokin]]sku [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. Nedostatak RIP140 dovodi do inhibicije proupalnih puteva u [[makrofag]]a.<ref name="pmid 18469200">{{cite journal |vauthors=Zschiedrich I, Hardeland U, Krones-Herzig A, Berriel DM, Vegiopoulos A, Müggenburg J, Sombroek D, Hofmann TG, Zawatzky R, Yu X, Gretz N, Christian M, White R, Parker MG, Herzig S | title = Coactivator function of RIP140 for NFkappaB/RelA-dependent cytokine gene expression | journal = Blood | volume = 112 | issue = 2 | pages = 264–276 | year = 2008 | pmid = 18469200 | doi = 10.1182/blood-2007-11-121699 | doi-access = free }}</ref> == Interakcije == Pokazalo se da je NRIP1 [[interakcija protein-protein|u interakciji]] sa: {{Refbegin|2}} * [[AHR]],<ref name=pmid10428779>{{cite journal |vauthors=Kumar MB, Tarpey RW, Perdew GH | title = Differential recruitment of coactivator RIP140 by Ah and estrogen receptors. Absence of a role for LXXLL motifs |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-08-06_274_32/page/22155 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 32 | pages = 22155–64 |date=Aug 1999 | pmid = 10428779 | doi = 10.1074/jbc.274.32.22155 | doi-access = free }}</ref> * [[CTBP1]]<ref name=pmid15060175/><ref name=pmid18374649>{{cite journal |author1=Perissi V |author2=Scafoglio Claudio |author3=Zhang Jie |author4=Ohgi Kenneth A |author5=Rose David W |author6=Glass Christopher K |author7=Rosenfeld Michael G | title = TBL1 and TBLR1 phosphorylation on regulated gene promoters overcomes dual CtBP and NCoR/SMRT transcriptional repression checkpoints | journal = Mol. Cell | volume = 29 | issue = 6 | pages = 755–66 |date=Mar 2008 | pmid = 18374649 | pmc = 2364611 | doi = 10.1016/j.molcel.2008.01.020 }}</ref> * [[CTBP2]],<ref name=pmid15060175/><ref name=pmid16189514>{{cite journal |vauthors=Rual JF, Venkatesan K, Hao T, Hirozane-Kishikawa T, Dricot A, Li N, Berriz GF, Gibbons FD, Dreze M, Ayivi-Guedehoussou N, Klitgord N, Simon C, Boxem M, Milstein S, Rosenberg J, Goldberg DS, Zhang LV, Wong SL, Franklin G, Li S, Albala JS, Lim J, Fraughton C, Llamosas E, Cevik S, Bex C, Lamesch P, Sikorski RS, Vandenhaute J, Zoghbi HY, Smolyar A, Bosak S, Sequerra R, Doucette-Stamm L, Cusick ME, Hill DE, Roth FP, Vidal M | title = Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7062 | pages = 1173–8 |date=oktobar 2005 | pmid = 16189514 | doi = 10.1038/nature04209 | bibcode = 2005Natur.437.1173R | s2cid = 4427026 }}</ref> * [[DAX1]],<ref name=pmid11459805/> * [[Histone deacetylase 5|HDAC5]],<ref name=pmid15060175>{{cite journal |author1=Castet A |author2=Boulahtouf Abdelhay |author3=Versini Gwennaëlle |author4=Bonnet Sandrine |author5=Augereau Patrick |author6=Vignon Françoise |author7=Khochbin Saadi |author8=Jalaguier Stéphan |author9=Cavaillès Vincent | title = Multiple domains of the Receptor-Interacting Protein 140 contribute to transcription inhibition | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 32 | issue = 6 | pages = 1957–66 | year = 2004 | pmid = 15060175 | pmc = 390375 | doi = 10.1093/nar/gkh524 }}</ref> * [[NR1B1]],<ref name=pmid14581481>{{cite journal |author1=Hu X |author2=Chen Yixin |author3=Farooqui Mariya |author4=Thomas Mary C |author5=Chiang Cheng-Ming |author6=Wei Li-Na | title = Suppressive effect of receptor-interacting protein 140 on coregulator binding to retinoic acid receptor complexes, histone-modifying enzyme activity, and gene activation |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-01-02_279_1/page/319 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 279 | issue = 1 | pages = 319–25 |date=Jan 2004 | pmid = 14581481 | doi = 10.1074/jbc.M307621200 |doi-access=free }}</ref><ref name=pmid12549917>{{cite journal |author1=Farooqui M |author2=Franco Peter J |author3=Thompson Jim |author4=Kagechika Hiroyuki |author5=Chandraratna Roshantha A S |author6=Banaszak Len |author7=Wei Li-Na | title = Effects of retinoid ligands on RIP140: molecular interaction with retinoid receptors and biological activity | journal = Biochemistry | volume = 42 | issue = 4 | pages = 971–9 |date=Feb 2003 | pmid = 12549917 | doi = 10.1021/bi020497k }}</ref><ref name=pmid8887632>{{cite journal |vauthors=L'Horset F, Dauvois S, Heery DM, Cavaillès V, Parker MG | title = RIP-140 interacts with multiple nuclear receptors by means of two distinct sites | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 16 | issue = 11 | pages = 6029–36 |date=Nov 1996 | pmid = 8887632 | pmc = 231605 | doi = 10.1128/MCB.16.11.6029}}</ref> * [[NR2B1]],<ref name=pmid12549917/><ref name=pmid8887632/> * [[NR3A1]],<ref name=pmid7641693 /><ref name=pmid8887632/><ref name=pmid9115274>{{cite journal |vauthors=Thénot S, Henriquet C, Rochefort H, Cavaillès V | title = Differential interaction of nuclear receptors with the putative human transcriptional coactivator hTIF1 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 18 | pages = 12062–8 |date=maj 1997 | pmid = 9115274 | doi = 10.1074/jbc.272.18.12062 | doi-access = free }}</ref> * [[NR3C1]],<ref name=pmid11266503/><ref name=pmid12773562>{{cite journal |author1=Tazawa H |author2=Osman Waffa |author3=Shoji Yutaka |author4=Treuter Eckardt |author5=Gustafsson Jan-Ake |author6=Zilliacus Johanna | title = Regulation of subnuclear localization is associated with a mechanism for nuclear receptor corepression by RIP140 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 23 | issue = 12 | pages = 4187–98 |date=Jun 2003 | pmid = 12773562 | pmc = 156128 | doi = 10.1128/MCB.23.12.4187-4198.2003 }}</ref><ref name=pmid10364267>{{cite journal |vauthors=Subramaniam N, Treuter E, Okret S | title = Receptor interacting protein RIP140 inhibits both positive and negative gene regulation by glucocorticoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-06-18_274_25/page/18121 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 25 | pages = 18121–7 |date=Jun 1999 | pmid = 10364267 | doi = 10.1074/jbc.274.25.18121 | doi-access = free }}</ref> * [[NR5A1]],<ref name=pmid11459805>{{cite journal |vauthors=Sugawara T, Abe S, Sakuragi N, Fujimoto Y, Nomura E, Fujieda K, Saito M, Fujimoto S | title = RIP 140 modulates transcription of the steroidogenic acute regulatory protein gene through interactions with both SF-1 and DAX-1 | journal = Endocrinology | volume = 142 | issue = 8 | pages = 3570–7 |date=august 2001 | pmid = 11459805 | doi = 10.1210/en.142.8.3570 | doi-access = free }}</ref><ref name=pmid12782406>{{cite journal |author1=Mellgren G |author2=Børud Bente |author3=Hoang Tuyen |author4=Yri Olav Erich |author5=Fladeby Cathrine |author6=Lien Ernst Asbjørn |author7=Lund Johan | title = Characterization of receptor-interacting protein RIP140 in the regulation of SF-1 responsive target genes | journal = Mol. Cell. Endocrinol. | volume = 203 | issue = 1–2 | pages = 91–103 |date=maj 2003 | pmid = 12782406 | doi = 10.1016/S0303-7207(03)00097-2 |s2cid=733221 }}</ref> i * [[YWHAQ]].<ref name=pmid11266503>{{cite journal |vauthors=Zilliacus J, Holter E, Wakui H, Tazawa H, Treuter E, Gustafsson JA | title = Regulation of glucocorticoid receptor activity by 14--3-3-dependent intracellular relocalization of the corepressor RIP140 | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 15 | issue = 4 | pages = 501–11 |date=Apr 2001 | pmid = 11266503 | doi = 10.1210/mend.15.4.0624 | doi-access = free }}</ref> {{refend}} ==Također pogledajte== * [[Transkripcijski koregulator]] {{Clear}} ==Referenc== {{refspisak|35em}} ==Dopunska literatura== {{refbegin|35em}} *{{cite journal | author = Detlav IE | title = [Anti-brain antibodies in serum and cerebrospinal fluid following cranio-cerebral trauma] | journal = Zhurnal Nevropatologii I Psikhiatrii Imeni S.S. Korsakova (Moscow, Russia : 1952) | volume = 76 | issue = 3 | pages = 344–8 | year = 1976 | pmid = 1266503 }} *{{cite journal |vauthors=L'Horset F, Dauvois S, Heery DM, etal | title = RIP-140 interacts with multiple nuclear receptors by means of two distinct sites |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1996-11_16_11/page/6029 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 16 | issue = 11 | pages = 6029–36 | year = 1996 | pmid = 8887632 | pmc = 231605 | doi = 10.1128/MCB.16.11.6029}} *{{cite journal |vauthors=Yan ZH, Karam WG, Staudinger JL, etal | title = Regulation of peroxisome proliferator-activated receptor alpha-induced transactivation by the nuclear orphan receptor TAK1/TR4 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 273 | issue = 18 | pages = 10948–57 | year = 1998 | pmid = 9556573 | doi = 10.1074/jbc.273.18.10948 | doi-access = free }} *{{cite journal |vauthors=Treuter E, Albrektsen T, Johansson L, etal | title = A regulatory role for RIP140 in nuclear receptor activation | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 12 | issue = 6 | pages = 864–81 | year = 1998 | pmid = 9626662 | doi = 10.1210/mend.12.6.0123 | doi-access = free }} *{{cite journal |vauthors=Eng FC, Barsalou A, Akutsu N, etal | title = Different classes of coactivators recognize distinct but overlapping binding sites on the estrogen receptor ligand binding domain | journal = J. Biol. Chem. | volume = 273 | issue = 43 | pages = 28371–7 | year = 1998 | pmid = 9774463 | doi = 10.1074/jbc.273.43.28371 | doi-access = free }} *{{cite journal |vauthors=Lee CH, Chinpaisal C, Wei LN | title = Cloning and characterization of mouse RIP140, a corepressor for nuclear orphan receptor TR2 |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1998-11_18_11/page/6745 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 18 | issue = 11 | pages = 6745–55 | year = 1998 | pmid = 9774688 | pmc = 109258 | doi = 10.1128/mcb.18.11.6745}} *{{cite journal |vauthors=Miyata KS, McCaw SE, Meertens LM, etal | title = Receptor-interacting protein 140 interacts with and inhibits transactivation by, peroxisome proliferator-activated receptor alpha and liver-X-receptor alpha | journal = Mol. Cell. Endocrinol. | volume = 146 | issue = 1–2 | pages = 69–76 | year = 1999 | pmid = 10022764 | doi = 10.1016/S0303-7207(98)00196-8 | s2cid = 53253694 }} *{{cite journal |vauthors=Subramaniam N, Treuter E, Okret S | title = Receptor interacting protein RIP140 inhibits both positive and negative gene regulation by glucocorticoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-06-18_274_25/page/18121 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 25 | pages = 18121–7 | year = 1999 | pmid = 10364267 | doi = 10.1074/jbc.274.25.18121 | doi-access = free }} *{{cite journal |vauthors=Wiebel FF, Steffensen KR, Treuter E, etal | title = Ligand-independent coregulator recruitment by the triply activatable OR1/retinoid X receptor-alpha nuclear receptor heterodimer | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 13 | issue = 7 | pages = 1105–18 | year = 1999 | pmid = 10406462 | doi = 10.1210/me.13.7.1105 }} *{{cite journal |vauthors=Kumar MB, Tarpey RW, Perdew GH | title = Differential recruitment of coactivator RIP140 by Ah and estrogen receptors. Absence of a role for LXXLL motifs |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-08-06_274_32/page/22155 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 32 | pages = 22155–64 | year = 1999 | pmid = 10428779 | doi = 10.1074/jbc.274.32.22155 | doi-access = free }} *{{cite journal |vauthors=Hattori M, Fujiyama A, Taylor TD, etal | title = The DNA sequence of human chromosome 21 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-05-18_405_6784/page/311 | journal = Nature | volume = 405 | issue = 6784 | pages = 311–9 | year = 2000 | pmid = 10830953 | doi = 10.1038/35012518 | bibcode = 2000Natur.405..311H | doi-access = free }} *{{cite journal |vauthors=Wei LN, Hu X, Chandra D, etal | title = Receptor-interacting protein 140 directly recruits histone deacetylases for gene silencing | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 52 | pages = 40782–7 | year = 2001 | pmid = 11006275 | doi = 10.1074/jbc.M004821200 | doi-access = free }} *{{cite journal |vauthors=Zilliacus J, Holter E, Wakui H, etal | title = Regulation of glucocorticoid receptor activity by 14--3-3-dependent intracellular relocalization of the corepressor RIP140 | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 15 | issue = 4 | pages = 501–11 | year = 2001 | pmid = 11266503 | doi = 10.1210/mend.15.4.0624 | doi-access = free }} *{{cite journal |vauthors=Mal A, Sturniolo M, Schiltz RL, etal | title = A role for histone deacetylase HDAC1 in modulating the transcriptional activity of MyoD: inhibition of the myogenic program |url=https://archive.org/details/sim_embo-journal_2001-04-02_20_7/page/1739 | journal = EMBO J. | volume = 20 | issue = 7 | pages = 1739–53 | year = 2001 | pmid = 11285237 | pmc = 145490 | doi = 10.1093/emboj/20.7.1739 }} *{{cite journal |vauthors=Vo N, Fjeld C, Goodman RH | title = Acetylation of nuclear hormone receptor-interacting protein RIP140 regulates binding of the transcriptional corepressor CtBP |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2001-09_21_18/page/6181 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 21 | issue = 18 | pages = 6181–8 | year = 2001 | pmid = 11509661 | pmc = 87335 | doi = 10.1128/MCB.21.18.6181-6188.2001 }} *{{cite journal |vauthors=Zennaro MC, Souque A, Viengchareun S, etal | title = A new human MR splice variant is a ligand-independent transactivator modulating corticosteroid action | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 15 | issue = 9 | pages = 1586–98 | year = 2002 | pmid = 11518808 | doi = 10.1210/mend.15.9.0689 | doi-access = free }} *{{cite journal |vauthors=Chen Y, Kerimo A, Khan S, Wei LN | title = Real-time analysis of molecular interaction of retinoid receptors and receptor-interacting protein 140 (RIP140) | journal = Mol. Endocrinol. | volume = 16 | issue = 11 | pages = 2528–37 | year = 2003 | pmid = 12403842 | doi = 10.1210/me.2002-0124 | doi-access = free }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * {{MeshName|NRIP1+protein,+human|3=NRIP1 protein, human}} * {{NURSA|C258}} * [https://www.ebi.ac.uk/pdbe/pdbe-kb/proteins/P48552 PDBe-KB] provides an overview of all the structure information available in the PDB for Human Nuclear receptor-interacting protein 1 (NRIP1) {{NLM content}} {{Transcripcijsku koregulatori}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 21]] [[Kategorija:Ekspresija gena]] [[Kategorija:Transkripcijski koregulatori]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] bv3kdf4pqck90kir5tujcc9951427hc Anosmija 0 489803 3935829 3919351 2026-10-16T12:43:31Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935829 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime = Anosmija |sinonimi =Gubitak mirisanja,<ref name=Coon2014/> gubitak čula mirisa ili mirisno sljepil |slika = Anosmia.jpg |veličina_slike =300px |alt = A side view anatomical drawing of the nasal sinuses depicting inflamed mucosa |opis_slike = Upaljena nosna [[sluznica]] uzrokovana anosmijom |specijalnost = [[Otorinolaringologija]] |symptoms = |complications = |onset = |duration = |vrste = Dlelimična, totalna<ref name=Jon2010/> |causes = |risks = |diagnosis = |differential = |prevention = |treatment = |medication = |prognosis = |frekvencija =2012. godini, miris je procijenjen kod osoba u dobi od 40 godina i starijih sa stopom anosmije/teške hiposmije od 0,3% u dobi od 40 do 49 godina i porastom na 14,1% u dobi od 80+. Stope hiposmije bile su mnogo veće: 3,7% u dobi od 40 do 49 godina i 25,9% u dobi od 80+. |deaths = }} '''Anosmija'''[[Latinski|lat.]] ''anosmia'', prema [[starogrčki|grč-]] ἀν- ''an''- = ne + ὀσμή – ''osmḗ'' = miris), također poznata kao '''mirisno sljepilo''', je gubitak sposobnosti da se detektuje jedan ili više [[miris]]a.<ref name="Coon2014">{{cite book|last1=Coon|first1=Dennis|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-4jCBAAAQBAJ&pg=PA136|title=Introduction to Psychology: Gateways to Mind and Behavior|last2=Mitterer|first2=John|date=2014|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-305-09187-0|location=Boston|page=136|language=en|chapter=4. Sensation and perception|lccn=2014942026|name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Jon2010">{{cite book|last1=Jones|first1=Nicholas|chapter-url=https://books.google.com/books?id=arSSpm-OgjYC&pg=PA25|title=Practical Rhinology|date=2010|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4441-0861-3|editor-last=Jones|editor-first=Nicholas|pages=24–25|language=en|chapter=2. Making sense of symptoms}}</ref> Anosmija može biti privremena ili trajna.<ref name=Li2020>{{Citation|last1=Li|first1=Xi|title=Anosmia|date=6. 7. 2020|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482152/|work=StatPearls|publisher=StatPearls Publishing|pmid=29489163|access-date=1. 12. 2020|last2=Lui|first2=Forshing}}</ref> Razlikuje se od [[hiposmija|hiposmije]], što je smanjena osjetljivost na neke ili sve mirise.<ref name=Jon2010/> Anosmija može biti uzrokovana brojnim faktorima, uključujući [[upale]] [[nosna sluzokoža|nosne sluzokože]], začepljenje [[nosni kanal|nosnog prolaza]] ili uništenje jednog [[sljepoočni režaj|sljepoočnog režnja]]. Upala je uzrokovana hroničnim promjenama [[sluz]]i na sluznici [[paranosni sinus|paranosnog sinusa]] i u srednjim i gornjim [[turbinat]]ima. Kada je anosmija uzrokovana upalnim promjenama u nosnim prolazima, liječi se jednostavno smanjenjem upale.<ref name=Knight1998>{{Cite journal|last=Knight|first=A.|date=27. 8. 1988|title=Anosmia|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2900434/|journal=The Lancet|volume=2|issue=8609|pages=512|doi=10.1016/s0140-6736(88)90160-2|issn=0140-6736|pmid=2900434|s2cid=208793859}}{{subscription required}}</ref> Može biti uzrokovana hroničnim [[meningitis]]om i [[neurosifilis]]om koji bi povećali unutarlobanjski pritisak tokom dužeg vremenskog perioda,<ref>{{cite journal |year=1943 |title=Anosmia |journal=The Lancet |volume=241 |issue=6228 |pages=55 |doi=10.1016/S0140-6736(00)89085-6}}</ref> a u nekim slučajevima i [[ciliopatija|ciliopatijski]],<ref name="Uytingco2019">{{Cite journal|last1=Uytingco|first1=Cedric R.|last2=Green|first2=Warren W.|last3=Martens|first3=Jeffrey R.|date=2019|title=Olfactory loss and dysfunction in ciliopathies: Molecular mechanisms and potential therapies|journal=Current Medicinal Chemistry|volume=26|issue=17|pages=3103–3119|doi=10.2174/0929867325666180105102447|issn=0929-8673|pmc=6034980|pmid=29303074}}</ref> uključujući i ciliopatiju zbog [[primarna cilijska diskinezija|primarne cilijske diskinezije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Ul Hassan A, Hassan G, Khan SH, Rasool Z, Abida A | title = Ciliopathy with special emphasis on kartageners syndrome | journal = International Journal of Health Sciences | volume = 3 | issue = 1 | pages = 65–9 | date = januar 2009 | pmid = 21475513 | pmc = 3068795 }}</ref> U Sjedinjenim Državama 3% ljudi starijih od 40 godina pati od anosmije.<ref name=Li2020/> Anosmija je čest simptom [[COVID-19]] i može trajati dugo-COVID-no.<ref>{{Cite web|title=Q&A: COVID-19 and loss of smell, taste|url=https://www.mayoclinichealthsystem.org/hometown-health/featured-topic/q-and-a-covid-19-and-loss-of-smell-taste|access-date=23. 2. 2022|website=Mayo Clinic Health System|language=en|archive-date=23. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223154707/https://www.mayoclinichealthsystem.org/hometown-health/featured-topic/q-and-a-covid-19-and-loss-of-smell-taste|url-status=dead}}</ref> ==Definicija== Anosmija je nemogućnost osjećanja [[miris]]a.<ref name="Coon2014"/> Može biti djelimična ili potpuna, a može biti specifična za određene mirise.<ref name=Jon2010/> Smanjena osjetljivost na neke ili sve mirise je [[hiposmija]].<ref name=Jon2010/> ==Znakovi i simptomi== Anosmija može imati niz štetnih efekata.<ref name=Toller>{{Cite journal|last=Toller|first=Steve Van|date=1. 12. 1999|title=Assessing the Impact of Anosmia: Review of a Questionnaire's Findings|url=https://academic.oup.com/chemse/article/24/6/705/320339|journal=Chemical Senses|language=en|volume=24|issue=6|pages=705–712|doi=10.1093/chemse/24.6.705|pmid=10587505|issn=0379-864X|doi-access=free}}</ref> Ljudi sa iznenadnom anosmijom mogu smatrati da je hrana manje ukusna, iako se [[urođena mana|urođeni]] anosmici rijetko žale na ovo, a niko nije prijavio gubitak težine. Gubitak mirisa također može biti opasan jer otežava otkrivanje [[curenje plina|curenja plina]], [[požar]]a i pokvarene hrane. Uobičajeno viđenje anosmije kao trivijalne može otežati pacijentu primanje istog tipa medicinske pomoći kao i nekome ko je izgubio ostala čula, kao što su [[sluh]]a ili [[vid]]a. Mnogi doživljavaju jednostrani gubitak mirisa, često kao posljedicu manje traume glave. Ovaj tip anosmije obično se otkriva samo ako se obje nozdrve testiraju odvojeno. Korištenje ovog metoda testiranja svake nozdrve zasebno često će pokazati smanjen ili čak potpuno odsutan osjećaj mirisa u jednoj ili obje nozdrve, nešto što se često ne otkriva ako se obje nozdrve istovremeno testiraju.<ref name="Harvey2006">{{cite journal|last=Harvey|first=Peter|date=februar 2006|title=Anosmia|url=http://pn.bmj.com/content/6/1/65.extract|journal=Practical Neurolog|volume=6|issue=1|pages=65|name-list-style=vanc}}</ref> Poznato je da gubitak uspostavljenog i sentimentalnog [[mirisno pamćenje|sjećanje na miris]] (npr. miris trave, bakinog i djedovog tavana, određene knjige, voljenih osoba ili samog sebe) uzrokuje osjećaj [[depresija (raspoloženje)|depresije]].<ref name="bbc1">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/6199605.stm |work=BBC News |title=Sense and scent ability |last=Heald |first=Claire | name-list-style = vanc |date=27. 12. 2006 |access-date=25. 4. 2010}}</ref> Gubitak sposobnosti mirisa može dovesti do gubitka [[libido|libida]], iako se to obično ne odnosi na gubitak mirisa prisutan pri rođenju.<ref name="bbc1"/> Često osobe koje imaju gubitak mirisa pri rođenju prijavljuju da su se pretvarale da mogu mirisati kao djeca jer su mislile da je miris nešto što stariji/zreli ljudi mogu učiniti ili nisu razumjeli koncept mirisa, ali nisu željeli izgledati drugačije od drugih. Kada djeca odrastu, često shvate i prijave roditeljima da zapravo ne posjeduju čulo mirisa, često na iznenađenje roditelja. ==Uzroci== Privremeni gubitak mirisa može biti uzrokovan začepljenim [[nos]]om ili [[infekcija]]ma. Nasuprot tome, trajni gubitak mirisa može biti uzrokovan smrću [[neuron mirisnog receptora|neurona olfaktornog receptora]] u nosu ili [[Stečena ozljeda mozga|povredama mozga]] u kojima postoji oštećenje [[mirisni nerv|olfaktornog živca]] ili oštećenja područja mozga koja obrađuju miris (pogledajte [[čulo mirisa]]). Nedostatak čula mirisa pri rođenju, obično zbog genetičkih faktora, naziva se "urođena anosmija". Članovi porodice pacijenata koji boluju od kongenitalne anosmije često imaju slične anamneze; ovo sugerira da anosmija može slijediti [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni]] obrazac [[nasljeđivanja]].<ref>{{cite journal|last1=Waguespack|first1=R. W.|year=1992|title=Congenital Anosmia|url=https://jamanetwork.com/journals/jamaotolaryngology/article-abstract/620279|journal=Archives of Otolaryngology–Head & Neck Surgery|volume=118|issue=1|pages=10|doi=10.1001/archotol.1992.01880010012002}}</ref> Anosmija može vrlo povremeno biti rani znak [[degenerativna bolest|degenerativne bolesti]] mozga kao što su [[Parkinsonova bolest|Parkinsonova]] i [[Alzheimerova bolest]]. Još jedan specifičan uzrok trajnog gubitka može biti oštećenje [[neuron]]a olfaktornih receptora zbog upotrebe određenih tipova [[sprej za nos|sprejeva za nos]]; tj. onih koji izazivaju [[vazokonstrikcija|vazokonstrikciju]] nosne mikrocirkulacije. Kako bi se izbjegla takva oštećenja i naknadni rizik od gubitka mirisa, vazokonstrikcijske sprejeve za nos treba koristiti samo kada je to apsolutno neophodno i to samo kratko vrijeme. Nevazokonstriktorski sprejevi, kao što su oni koji se koriste za liječenje kongestije uzrokovane [[alergija]]ma, sigurni su za upotrebu u propisanim vremenskim periodima.<ref>[https://web.archive.org/web/20060101000005/http://www.coldcure.com/anosmia/anosmia.html Preventing Anosmia from Intranasal Zinc Administration<!-- Bot generated title -->]{{MEDRS|date=juni 2014}}</ref> Anosmiju mogu uzrokovati i nazalni polipi. Ovi polipi nalaze se kod ljudi s alergijama, anamnezom [[upale]] sinusa i porodičnom anamnezom. Osobe sa [[cistasta fibroza|cistastom fibrozom]] često razvijaju nosne polipe. [[Amiodaron]] je lijek koji se koristi u liječenju srčanih aritmija. Klinička studija pokazala je da je upotreba ovog lijeka kod nekih pacijenata izazvala anosmiju. Iako rijedak, postojao je slučaj u kojem je 66-godišnji muškarac liječen amiodaronom zbog [[komorska tahikardija|komorske tahikardije]]. Nakon upotrebe lijeka počeo je osjećati olfaktorni poremećaj, ali nakon smanjenja doze amiodarona, težina anosmije se shodno tome smanjila, što ukazuje na vezu između upotrebe amiodarona i razvoja anosmije.<ref>{{cite journal|vauthors=Maruyama T, Yasuda S, Odashiro K, Kaji Y, Harada M|date=novembar 2007|title=Anosmia induced by amiodarone|url=https://www.amjmed.com/article/S0002-9343(06)01136-3/fulltext|journal=The American Journal of Medicine|volume=120|issue=11|pages=e9|doi=10.1016/j.amjmed.2006.08.029|pmid=17976411}}</ref> === Anosmija vezana za COVID-19 === Hemosenzorni poremećaji, uključujući gubitak mirisa ili okusa, su dominantni neurološki simptomi [[COVID-19]].<ref>{{cite journal | vauthors = Lechien JR, Chiesa-Estomba CM, De Siati DR, Horoi M, Le Bon SD, Rodriguez A, Dequanter D, Blecic S, El Afia F, Distinguin L, Chekkoury-Idrissi Y, Hans S, Delgado IL, Calvo-Henriquez C, Lavigne P, Falanga C, Barillari MR, Cammaroto G, Khalife M, Leich P, Souchay C, Rossi C, Journe F, Hsieh J, Edjlali M, Carlier R, Ris L, Lovato A, De Filippis C, Coppee F, Fakhry N, Ayad T, Saussez S | display-authors = 6 | title = Olfactory and gustatory dysfunctions as a clinical presentation of mild-to-moderate forms of the coronavirus disease (COVID-19): a multicenter European study | journal = European Archives of Oto-Rhino-Laryngology | volume = 277 | issue = 8 | pages = 2251–2261 | date = august 2020 | pmid = 32253535 | pmc = 7134551 | doi = 10.1007/s00405-020-05965-1 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Xydakis MS, Dehgani-Mobaraki P, Holbrook EH, Geisthoff UW, Bauer C, Hautefort C, Herman P, Manley GT, Lyon DM, Hopkins C | display-authors = 6 | title = Smell and taste dysfunction in patients with COVID-19 | journal = The Lancet. Infectious Diseases | volume = 20 | issue = 9 | pages = 1015–1016 | date = septembar 2020 | pmid = 32304629 | pmc = 7159875 | doi = 10.1016/S1473-3099(20)30293-0 | doi-access = free }}</ref> Čak 80% pacijenata oboljelih od [[COVID-19]] pokazuje neke promjene u [[hemestaza|hemestezi]], uključujući miris. Utvrđeno je i da gubitak mirisa više predviđa COVID-19 od svih drugih simptoma, uključujući [[groznica|groznicu]], [[kašalj]] ili [[umor]], na osnovu ankete od 2 miliona učesnika u [[UK|Velikoj Britaniji]] i [[SAD]]-u.<ref>{{cite journal | vauthors = Menni C, Valdes AM, Freidin MB, Sudre CH, Nguyen LH, Drew DA, Ganesh S, Varsavsky T, Cardoso MJ, El-Sayed Moustafa JS, Visconti A, Hysi P, Bowyer RC, Mangino M, Falchi M, Wolf J, Ourselin S, Chan AT, Steves CJ, Spector TD | display-authors = 6 | title = Real-time tracking of self-reported symptoms to predict potential COVID-19 | journal = Nature Medicine | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1037–1040 | date = juli 2020 | pmid = 32393804 | doi = 10.1038/s41591-020-0916-2 | pmc = 7751267 | doi-access = free }}</ref> [[Google]]-ova pretraživanja za "miris", "gubitak mirisa", "anosmija" i druge slične termine povećala su se od prvih mjeseci pandemije i u snažnoj [[korelacija|korelaciji]] s porastom dnevnih slučajeva i smrti.<ref>{{cite journal | vauthors = Walker A, Hopkins C, Surda P | title = Use of Google Trends to investigate loss-of-smell-related searches during the COVID-19 outbreak | journal = International Forum of Allergy & Rhinology | volume = 10 | issue = 7 | pages = 839–847 | date = juli 2020 | pmid = 32279437 | pmc = 7262261 | doi = 10.1002/alr.22580 | doi-access = free }}</ref> Research into the mechanisms underlying these symptoms is currently ongoing.<ref>{{cite journal | vauthors = Cooper KW, Brann DH, Farruggia MC, Bhutani S, Pellegrino R, Tsukahara T, Weinreb C, Joseph PV, Larson ED, Parma V, Albers MW, Barlow LA, Datta SR, Di Pizio A | display-authors = 6 | title = COVID-19 and the Chemical Senses: Supporting Players Take Center Stage | journal = Neuron | volume = 107 | issue = 2 | pages = 219–233 | date = juli 2020 | pmid = 32640192 | doi = 10.1016/j.neuron.2020.06.032 | pmc = 7328585 | doi-access = free }}</ref> Mnoge zemlje navode anosmiju kao službeni simptom [[COVID-19]], a neke su razvile "testove mirisa" kao potencijalne alate za skrining.<ref>{{cite document| vauthors = Iravani B, Arshamian A, Ravia A, Mishor E, Snitz K, Shushan S, Roth Y, Perl O, Honigstein D, Weissgross R, Karagach S | display-authors = 6 |date=11. 5. 2020|title=Relationship between odor intensity estimates and COVID-19 population prediction in a Swedish sample|work=medRxiv |pages=2020.05.07.20094516 |doi=10.1101/2020.05.07.20094516 |s2cid=218580260}}</ref><ref>{{cite document | vauthors = Rodriguez S, Cao L, Rickenbacher GT, Benz EG, Magdamo C, Ramirez Gomez LA, Holbrook E, Dhilla Albers A, Gallagher R, Westover MB, Evans KE, Tatar D, Mukerji S, Zafonte R, Boyer EW, Yu CR, Albers MW | display-authors = 6 | title = Innate immune signaling in the olfactory epithelium reduces odorant receptor levels: modeling transient smell loss in COVID-19 patients | work = medRxiv | pages = 2020.06.14.20131128 | date = juni 2020 | pmid = 32587994 | pmc = 7310652 | doi = 10.1101/2020.06.14.20131128 }}</ref> Godine 2020., osnovan je Globalni konzorcij za istraživanje hemoosjetljivosti, suradnička istraživačka organizacija međunarodnih istraživača mirisa i okusa, kako bi istražio gubitak mirisa i povezane hemosenzorne simptome.<ref>{{cite web|title=Global Consortium for Chemosensory Research|url=https://gcchemosensr.org/|access-date=10. 7. 2020|website=Global Consortium for Chemosensory Research (GCCR)|language=en}}</ref> === Lista uzroka=== * [[Infekcija]] gornjih disajnih puteva (kao što je [[sinusitis]], [[obična prehlada]])<ref name="Doty2001">{{cite journal | vauthors = Doty RL, Mishra A | title = Olfaction and its alteration by nasal obstruction, rhinitis, and rhinosinusitis | url = https://archive.org/details/sim_laryngoscope_2001-03_111_3/page/409 | journal = The Laryngoscope | volume = 111 | issue = 3 | pages = 409–23 | date = mart 2001 | pmid = 11224769 | pmc = 7165948 | doi = 10.1097/00005537-200103000-00008 }}</ref> * [[COVID-19]]<ref>{{cite journal | vauthors = Grant MC, Geoghegan L, Arbyn M, Mohammed Z, McGuinness L, Clarke EL, Wade RG | title = The prevalence of symptoms in 24,410 adults infected by the novel coronavirus (SARS-CoV-2; COVID-19): A systematic review and meta-analysis of 148 studies from 9 countries | journal = PLOS ONE | volume = 15 | issue = 6 | pages = e0234765 | date = 23. 6. 2020 | pmid = 32574165 | pmc = 7310678 | doi = 10.1371/journal.pone.0234765 | bibcode = 2020PLoSO..1534765G | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) – Symptoms |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptoms-testing/symptoms.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=14. 5. 2020 |language=en-us |date=13. 5. 2020}}</ref> * [[Nosni polipi]]<ref name="Ta2010">{{cite journal | vauthors = Ta NH | title = Will we ever cure nasal polyps? | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England | volume = 101 | issue = 1 | pages = 35–39 | date = januar 2019 | pmid = 30286644 | pmc = 6303820 | doi = 10.1308/rcsann.2018.0149 }}</ref> * Idiopatski [[hipogonadotropni hipogonadizam]] * [[hipotireoza]] * Trauma glave, oštećenje [[etmoidna kost|etmoidne kosti]]<ref name="Doty1997">{{cite journal | vauthors = Doty RL, Yousem DM, Pham LT, Kreshak AA, Geckle R, Lee WW | title = Olfactory dysfunction in patients with head trauma | journal = Archives of Neurology | volume = 54 | issue = 9 | pages = 1131–40 | date = septembar 1997 | pmid = 9311357 | doi = 10.1001/archneur.1997.00550210061014 }}</ref> * [[Demencija sa Lewyjevim tijelima]] * [[Tumori]] [[čeoni režanj|čeonog režnja]] * [[Antibiotici]] * [[Fibromialgija]] * [[Multipla skleroza]] * Izloženost [[vodik-sulfid]]u ({{chem|H|2|S}}) paralizom mirisnog živca.<ref>{{Cite book|last=Contaminants|first=National Research Council (US) Committee on Emergency and Continuous Exposure Guidance Levels for Selected Submarine|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK219913/|title=Hydrogen Sulfide|date=2009|publisher=National Academies Press (US)|language=en}}</ref> * [[Hipoglicemija]] * [[Dijabetes]] * [[Astma]] ili [[alergija]] * [[Groznica]] * [[COPD|Hronična opstruktivna plućna bolest]] (COPD) * Dugotrajni [[alkoholizam]] * [[Cushingov sindrom]] * Izloženost hemikaliji koja peče unutrašnjost nosa * [[Modak]] * [[Epilepsija]] * Terapija zračenjem glave i [[vrat]]a * [[Bolest jetre]] ili [[bolest bubrega|bubrega]] * [[Parkinsonova bolest]]<ref name="Doty1988">{{cite journal | vauthors = Doty RL, Deems DA, Stellar S | title = Olfactory dysfunction in parkinsonism: a general deficit unrelated to neurologic signs, disease stage, or disease duration | journal = Neurology | volume = 38 | issue = 8 | pages = 1237–44 | date = august 1988 | pmid = 3399075 | doi = 10.1212/WNL.38.8.1237 | s2cid = 3009692 }}</ref> * [[Alzheimerova bolest]]<ref name="Murphy1988">{{cite journal | vauthors = Murphy C | title = Loss of olfactory function in dementing disease | url = https://archive.org/details/sim_physiology-behavior_1999-04_66_2/page/177 | journal = Physiology & Behavior | volume = 66 | issue = 2 | pages = 177–82 | date = april 1999 | pmid = 10336141 | doi = 10.1016/S0031-9384(98)00262-5 | s2cid = 26110446 }}</ref> * [[Toksin]]i (posebno [[akrilat]]i, [[metakrilat]]i <ref name="Schwartz">{{cite journal | vauthors = Schwartz BS, Doty RL, Monroe C, Frye R, Barker S | title = Olfactory function in chemical workers exposed to acrylate and methacrylate vapors | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_1989-05_79_5/page/613 | journal = American Journal of Public Health | volume = 79 | issue = 5 | pages = 613–8 | date = maj 1989 | pmid = 2784947 | pmc = 1349504 | doi = 10.2105/AJPH.79.5.613 }}</ref> i [[kadmij]]<ref name="Rose1992">{{cite journal | vauthors = Rose CS, Heywood PG, Costanzo RM | title = Olfactory impairment after chronic occupational cadmium exposure | journal = Journal of Occupational Medicine | volume = 34 | issue = 6 | pages = 600–5 | date = juni 1992 | pmid = 1619490 }}</ref><ref name="Rydzewski1998">{{cite journal | vauthors = Rydzewski B, Sułkowski W, Miarzyńska M | title = Olfactory disorders induced by cadmium exposure: a clinical study | journal = International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health | volume = 11 | issue = 3 | pages = 235–45 | year = 1998 | pmid = 9844306 }}</ref>) * Old age<ref>{{cite journal | vauthors = Doty RL, Shaman P, Applebaum SL, Giberson R, Siksorski L, Rosenberg L | title = Smell identification ability: changes with age | url = https://archive.org/details/sim_science_1984-12-21_226_4681/page/1440 | journal = Science | volume = 226 | issue = 4681 | pages = 1441–3 | date = decembar 1984 | pmid = 6505700 | doi = 10.1126/science.6505700 | bibcode = 1984Sci...226.1441D }}</ref> * [[Kallmannov sindrom]] * [[Primarna cilijska diskinezija]] * [[Postperfuzijski sindrom]] * [[Laringektomija]] sa trajnom [[traheostomija|traheostomijom]] * Estezioneuroblastom je izuzetno rijedak kancerogeni tumor koji potiče iz ili blizu [[mirisni nerv|mirisnog nerva]]. Simptomi su anosmija (gubitak njuha) često praćena hroničnim [[sinusitis]]om.<ref>{{cite journal |first1=Michael |last1=Somenek |editor1-first=Jules E |editor1-last=Harris | name-list-style = vanc |title=Esthesioneuroblastoma |url=http://emedicine.medscape.com/article/278047-overview |date=30. 10. 2009 |journal=[[eMedicine]]}}</ref> * [[Insuflacija|Intranazalno]] [[Rekreativna upotreba droga|upotreba droga]] * [[Samterova trijada]] poznata i kao AERD (respiratorna bolest izazvana [[aspirin]]om) * [[Foster Kennedyjev sindrom]] * [[Trovanje kadmijem]] * [[Pušenje]] [[duhan]]a * [[Neurotropni virus]]<ref>{{cite journal | vauthors = Seo BS, Lee HJ, Mo JH, Lee CH, Rhee CS, Kim JW | title = Treatment of postviral olfactory loss with glucocorticoids, Ginkgo biloba, and mometasone nasal spray | journal = Archives of Otolaryngology–Head & Neck Surgery | volume = 135 | issue = 10 | pages = 1000–4 | date = oktobar 2009 | pmid = 19841338 | doi = 10.1001/archoto.2009.141 | lay-url = https://www.sciencedaily.com/releases/2009/10/091019172331.htm | lay-source = ScienceDaily | doi-access = free | lay-date = 19. 10. 2009 }}</ref> * [[Shizofrenija]]<ref>{{cite journal | vauthors = Rupp CI, Fleischhacker WW, Kemmler G, Kremser C, Bilder RM, Mechtcheriakov S, Szeszko PR, Walch T, Scholtz AW, Klimbacher M, Maier C, Albrecht G, Lechner-Schoner T, Felber S, Hinterhuber H | display-authors = 6 | title = Olfactory functions and volumetric measures of orbitofrontal and limbic regions in schizophrenia | journal = Schizophrenia Research | volume = 74 | issue = 2–3 | pages = 149–61 | date = maj 2005 | pmid = 15721995 | doi = 10.1016/j.schres.2004.07.010 | s2cid = 11026266 }}</ref> * [[Perniciozna anemija]] * [[Nedostatak cinka]] * [[Bellova paraliza]] ili paraliza i oštećenje živaca * [[Idiopatska intrakranijalna hipertenzija]] * [[Sella turcica|Supraselski]] [[meningiom]] * [[Refsumova bolest]] * [[Adrenalni agonist]]i ili odvikavanje od [[alfa-blokator]]a ([[vazokonstrikcija]]) * [[Sarkoidoza]]<ref>{{cite journal | vauthors = Kieff DA, Boey H, Schaefer PW, Goodman M, Joseph MP | title = Isolated neurosarcoidosis presenting as anosmia and visual changes | journal = Otolaryngology–Head and Neck Surgery | volume = 117 | issue = 6 | pages = S183-6 | date = decembar 1997 | pmid = 9419143 | doi = 10.1016/S0194-5998(97)70097-4 }}</ref> * [[Zinc#Precautions|Zinc-based intranasal cold products, including remedies labelled as "homeopathic"]]<ref name=NYT1>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/06/17/health/policy/17nasal.html |last=Harris |first=Gardiner | name-list-style = vanc |date=16. 6. 2009 |title=F.D.A. Warns Against Use of Popular Cold Remedy |work=New York Times}}</ref> * [[Hronični atrofijski rinitis]] * [[Pagetova koštana bolest]]<ref>{{cite journal | vauthors = Wheeler TT, Alberts MA, Dolan TA, McGorray SP | title = Dental, visual, auditory and olfactory complications in Paget's disease of bone | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-geriatrics-society_1995-12_43_12/page/1384 | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = decembar 1995 | pmid = 7490390 | doi = 10.1111/j.1532-5415.1995.tb06618.x | s2cid = 26893932 }}</ref> * [[Cerebralna aneurizma]]<ref>{{cite journal | vauthors = Eriksen KD, Bøge-Rasmussen T, Kruse-Larsen C | title = Anosmia following operation for cerebral aneurysms in the anterior circulation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurosurgery_1990-06_72_6/page/864 | journal = Journal of Neurosurgery | volume = 72 | issue = 6 | pages = 864–5 | date = juni 1990 | pmid = 2338570 | doi = 10.3171/jns.1990.72.6.0864 }}</ref> * [[Granulomatoza]] sa poliangiitisom * [[Primarni ameboidni meningoencefalitis]] * ''[[Myasthenia gravis]]''<ref>{{cite journal | vauthors = Leon-Sarmiento FE, Bayona EA, Bayona-Prieto J, Osman A, Doty RL | title = Profound olfactory dysfunction in myasthenia gravis | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 10 | pages = e45544 | year = 2012 | pmid = 23082113 | pmc = 3474814 | doi = 10.1371/journal.pone.0045544 | bibcode = 2012PLoSO...745544L | doi-access = free }}</ref> * [[Ugriz zmije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Churchman A, O'Leary MA, Buckley NA, Page CB, Tankel A, Gavaghan C, Holdgate A, Brown SG, Isbister GK | display-authors = 6 | title = Clinical effects of red-bellied black snake (Pseudechis porphyriacus) envenoming and correlation with venom concentrations: Australian Snakebite Project (ASP-11) | journal = The Medical Journal of Australia | volume = 193 | issue = 11–12 | pages = 696–700 | date = decembar 2010 | pmid = 21143062 | doi = 10.5694/j.1326-5377.2010.tb04108.x | s2cid = 15915175 | url = https://www.mja.com.au/journal/2010/193/11/clinical-effects-red-bellied-black-snake-pseudechis-porphyriacus-envenoming-and }}</ref> * Idiopatska anosmija (uzrok se ne može utvrditi)<ref name=Li2020/> ==Dijagnoza== Ljekari počinju sa detaljnim otkrivanjem historije. Tada će zatražiti sve povezane ozljede u vezi s anosmijom koje mogu uključivati [[infekcije]] gornjih disajnih puteva ili ozljede glave. Psihofizička procjena reda i identifikacije okusa može se koristiti za identifikaciju anosmije. Radi se pregled nervnog sistema da se vidi da li su oštećeni kranijalni nervi. Dijagnoza, kao i stepen oštećenja, sada se mogu testirati mnogo efikasnije i efektivnije nego ikad ranije zahvaljujući "kompletima za testiranje mirisa" koji su dostupni, kao i skrining testovima koji koriste materijale koje bi većina klinika spremno imala.<ref>{{cite journal | vauthors = Holbrook EH, Leopold DA | title = Anosmia: diagnosis and management | journal = Current Opinion in Otolaryngology & Head and Neck Surgery | volume = 11 | issue = 1 | pages = 54–60 | date = februar 2003 | pmid = 14515104 | doi = 10.1097/00020840-200302000-00012 | s2cid = 35835436 }}</ref> Povremeno, nakon nezgoda, dolazi do promjene u pacijentovom čulu mirisa. Naročiti mirisi koji su bili prisutni više nisu. Povremeno, nakon traume glave, ima pacijenata koji imaju unilateralnu anosmiju. [[Čulo mirisa]] treba testirati pojedinačno u svakoj nozdrvi.<ref name=Harvey2006/> Mnogi slučajevi kongenitalne anosmije ostaju neprijavljeni i nedijagnosticirani. Pošto je poremećaj prisutan od rođenja, neko može imati malo ili nimalo razumijevanja čula mirisa, stoga nije svjestan deficita.<ref>{{cite journal | vauthors = Vowles RH, Bleach NR, Rowe-Jones JM | title = Congenital anosmia | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-pediatric-otorhinolaryngology_1997-08-20_41_2/page/n107 | journal = International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology | volume = 41 | issue = 2 | pages = 207–14 | date = august 1997 | pmid = 9306177 | doi = 10.1016/S0165-5876(97)00075-X }}</ref> It may also lead to reduction of appetite.<ref>{{cite journal |last1=Sumner |first1=D |year=1971 |title=Appetite and Anosmia |journal=The Lancet |volume=297 |issue=7706 |pages=970 |doi=10.1016/S0140-6736(71)91470-X}}</ref> ==Tretman== Iako se anosmija uzrokovana oštećenjem mozga ne može liječiti, anosmija uzrokovana upalnim promjenama na sluznici može se liječiti [[glukokortikoid]]ima. Smanjenje [[upale]] upotrebom oralnih glukokortikoida kao što je prednizon, praćeno dugotrajnim topikalnim glukokortikoidnim sprejom za [[nos]], lahko bi i sigurno liječilo anosmiju. Režim prednizona se prilagođava na osnovu stepena debljine sluznice, iscjedaka edema i prisustva ili odsustva nosnih polipa.<ref name=Knight1998/> Međutim,izliječenje nije trajno i možda će se morati ponoviti nakon na kratko.<ref name=Knight1998/> Zajedno sa lijekovima, mora se ublažiti pritisak gornjeg dijela nosa aeracijom i drenažom.<ref>{{cite journal | vauthors = Turnley WH | title = Anosmia | url = https://archive.org/details/sim_laryngoscope_1963-04_73_4/page/468 | journal = The Laryngoscope | volume = 73 | issue = 4 | pages = 468–73 | date = april 1963 | pmid = 13994924 | doi = 10.1288/00005537-196304000-00012 | s2cid = 221921289 }}</ref> Anosmija uzrokovana [[nosni polip|nosnim polipima]] može se liječiti steroidnim liječenjem ili uklanjanjem polipa.<ref>{{cite journal |title=Nasal Polyps Treatment & Management|first=John E |last=McClay | name-list-style = vanc |date=1. 5. 2014 |url=http://emedicine.medscape.com/article/994274-treatment |journal=[[Medscape]]}}</ref> Jedan eksperiment, u kojem su dvije osobe dobile jednu dozu od 1.000&nbsp;mg kurkume, izvijestio je da je pronašao poboljšanja u anosmiji (i ageuziji) izazvanoj putem [[COVID-19]]; međutim stvarne studije o tome tek treba da se urade.<ref>Chabot A, Huntwork M P (September 08, 2021). Turmeric as a Possible Treatment for COVID-19-Induced Anosmia and Ageusia. Cureus 13(9): e17829. [https://www.cureus.com/articles/68407-turmeric-as-a-possible-treatment-for-covid-19-induced-anosmia-and-ageusia doi:10.7759/cureus.17829] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34660038/ PMID 34660038]</ref> Iako vrlo rano u razvoju, [[genska terapija]] je vratila čulo mirisa kod miševa s urođenom anosmijom uzrokovanom [[cilioatija|ciliopatijom]]. U ovom slučaju, genetičko stanje je zahvatilo [[cilije]] u njihovim tijelima što im je normalno omogućilo da otkriju hemikalije koje se prenose zrakom, a [[adenovirus]] je korišten za implantaciju radne verzije gena [[IFT88]] u defektne ćelije u nos, koji je obnovio cilije i omogućio čulo mirisa.<ref>{{cite journal | vauthors = McIntyre JC, Davis EE, Joiner A, Williams CL, Tsai IC, Jenkins PM, McEwen DP, Zhang L, Escobado J, Thomas S, Szymanska K, Johnson CA, Beales PL, Green ED, Mullikin JC, Sabo A, Muzny DM, Gibbs RA, Attié-Bitach T, Yoder BK, Reed RR, Katsanis N, Martens JR | display-authors = 6 | title = Gene therapy rescues cilia defects and restores olfactory function in a mammalian ciliopathy model | journal = Nature Medicine | volume = 18 | issue = 9 | pages = 1423–8 | date = septembar 2012 | pmid = 22941275 | pmc = 3645984 | doi = 10.1038/nm.2860 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/health-19409154 |title=Gene therapy restores sense of smell in mice |last=Gallagher |first=James | name-list-style = vanc |date=3. 9. 2012 |work=BBC News}}</ref> ==Epidemiologija== U Sjedinjenim Državama 3% ljudi starijih od 40 godina pati od anosmije.<ref name=Li2020/> U 2012. godini, miris je procijenjen kod osoba u dobi od 40 godina i starijih sa stopom anosmije/teške hiposmije od 0,3% u dobi od 40 do 49 godina i porastom na 14,1% u dobi od 80+. Stope hiposmije bile su mnogo veće: 3,7% u dobi od 40 do 49 godina i 25,9% u dobi od 80+.<ref name="NHANES12">{{cite journal | vauthors = Hoffman HJ, Rawal S, Li CM, Duffy VB | title = New chemosensory component in the U.S. National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES): first-year results for measured olfactory dysfunction | journal = Reviews in Endocrine & Metabolic Disorders | volume = 17 | issue = 2 | pages = 221–40 | date = juni 2016 | pmid = 27287364 | pmc = 5033684 | doi = 10.1007/s11154-016-9364-1 }}</ref> == Također pogledajte== * [[Fantozmija]] * [[Parosmija]] * [[Svjetski dan anosmije]] * [[Zicam]], lijek koji je uzrokovao da neki korisnici trajno izgube čulo mirisa * [[Ageusija]], gubitak čula okusa == Reference == {{refspisak|30em}} == Dopunska literatura == {{Scholia}} {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=Remembering Smell: A Memoir of Losing—and Discovering—the Primal Sense |last=Blodgett |first=Bonnie | name-list-style = vanc |year=2010 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-618-86188-0 |url=https://archive.org/details/rememberingsmell00blod_0}} * {{cite book | vauthors = Birnbaum M | date = 2011 | title = Season to Taste: How I Lost my Sense of Smell and Found my Way | url = https://archive.org/details/seasontotastehow0000birn_x3l7 | publisher = Ecco | isbn = 978-0-06-191531-4 }} * {{cite book | vauthors = DeVere R, Calvert M | date = 2010 | title = Navigating Smell and Taste Disorders | url = https://archive.org/details/navigatingsmellt0000deve | publisher = Demos Health | isbn = 978-1-932603-96-5 }} * {{cite book | vauthors = Gilbert A | date = 2008 | title = What the Nose Knows.The Science of Scent in Everyday Life | url = https://archive.org/details/whatnoseknowssci00gilb | publisher = Crown | isbn = 978-1-4000-8234-6}} * {{cite book | vauthors = Herz R | date = 2007 | title = The Scent of Desire. Discovering Our Enigmatic Sense of Smell | publisher = HarperCollins | isbn = 978-0-06-082538-6}} * {{cite book |title=Nunca sabrás a qué huele Bagdad (You will never know the smell of Bagdad)|last=Tafalla |first=Marta | name-list-style = vanc |year=2010 |publisher=Autonomous University of Barcelona |language=es |isbn=978-84-490-2611-9}} - Novel dealing with congenital anosmia. * {{cite journal | vauthors = Keller A, Malaspina D | title = Hidden consequences of olfactory dysfunction: a patient report series | journal = BMC Ear, Nose and Throat Disorders | volume = 13 | issue = 1 | pages = 8 | date = juli 2013 | pmid = 23875929 | pmc = 3733708 | doi = 10.1186/1472-6815-13-8 }} * {{cite journal | vauthors = Tafalla M | title = A world without the olfactory dimension | journal = Anatomical Record | volume = 296 | issue = 9 | pages = 1287–96 | date = septembar 2013 | pmid = 23907763 | doi = 10.1002/ar.22734 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Tafalla M | date = 2013 | url = http://aesthetics.ff.cuni.cz/archive/341/anosmic-aesthetics | title = Anosmic Aesthetics | journal = Estetika: The Central European Journal of Aesthetics | volume = 50 | location = Prag | issue = 1/2013 | pages = 53–80 | doi = 10.33134/eeja.103 | doi-access = free }} * {{cite book | vauthors = Wilson DA, Stevenson RJ | date = 2006 | title = Learning to Smell. Olfactory Perception from Neurobiology to Behavior | url = https://archive.org/details/learningtosmello0000wils | publisher = The Johns Hopkins University Press | isbn = 978-0-8018-8368-2}} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Medicinski izvori | Field = [[Neurologija]] | ICD10 = {{ICD10|R|43|0|r|40}} | ICD9 = {{ICD9|781.1}} | MeshID = D000857 }} {{Spoznaja, percepcija, emocijsko i sipmptomi i znaci ponašanja}} [[Kategorija:Bolesti nervnog sistema]] [[Kategorija:Mirisni sistem]] [[Kategorija:Simptomi COVID-19]] 4eo68p6861ly49su5l6f0tmp2of1xry Razgovor:Haris Ćutahija 1 490662 3935903 3934748 2026-10-16T14:25:23Z Bosniaqus 116798 /* Intervjui */ odgovor 3935903 wikitext text/x-wiki Saglasan sam da ovaj članak ne ispunjava uslov relevantnosti. [[Korisnik:AdnanSa|AdnanSa]] ([[Razgovor s korisnikom:AdnanSa|razgovor]]) 14:53, 27 april 2022 (CEST) * {{Za}} [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 20:10, 27 april 2022 (CEST) : Brisanje! Lokalni političar s plaketom općine Vogošća!--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:54, 27 april 2022 (CEST) == Intervjui == Navodenje intervjua nije u enciklopedijskom stilu. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 11:35, 11 oktobar 2026 (CEST) :Hvala na primjedbi. Odjeljak „Javno djelovanje” u međuvremenu je preuređen kako bi se izbjeglo pojedinačno nabrajanje intervjua i medijskih nastupa. Tekst sada sadrži sažet prikaz oblasti javnog djelovanja, uz odgovarajuće reference. :Molim za ponovni pregled i mišljenje jesu li ranije primjedbe otklonjene. [[Korisnik:Bosniaqus|Bosniaqus]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosniaqus|razgovor]]) 16:25, 16 oktobar 2026 (CEST) qtyzkdfvxy6w736mug9giqqln3x3rxa 3935904 3935903 2026-10-16T14:26:48Z Bosniaqus 116798 /* Intervjui */ odgovor 3935904 wikitext text/x-wiki Saglasan sam da ovaj članak ne ispunjava uslov relevantnosti. [[Korisnik:AdnanSa|AdnanSa]] ([[Razgovor s korisnikom:AdnanSa|razgovor]]) 14:53, 27 april 2022 (CEST) * {{Za}} [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 20:10, 27 april 2022 (CEST) : Brisanje! Lokalni političar s plaketom općine Vogošća!--[[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:54, 27 april 2022 (CEST) == Intervjui == Navodenje intervjua nije u enciklopedijskom stilu. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 11:35, 11 oktobar 2026 (CEST) :Hvala na primjedbi. Odjeljak „Javno djelovanje” u međuvremenu je preuređen kako bi se izbjeglo pojedinačno nabrajanje intervjua i medijskih nastupa. Tekst sada sadrži sažet prikaz oblasti javnog djelovanja, uz odgovarajuće reference. :Molim za ponovni pregled i mišljenje jesu li ranije primjedbe otklonjene. [[Korisnik:Bosniaqus|Bosniaqus]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosniaqus|razgovor]]) 16:25, 16 oktobar 2026 (CEST) :Članak je u međuvremenu jezički i stilski uređen, dopunjene su reference i uređeni interni linkovi i kategorije. Molim za ponovni pregled i eventualne konkretne sugestije u vezi s preostalim šablonima „Čišćenje” i „Standardi”. [[Korisnik:Bosniaqus|Bosniaqus]] ([[Razgovor s korisnikom:Bosniaqus|razgovor]]) 16:26, 16 oktobar 2026 (CEST) klz1txi6lq6dtzbfe9850e4li5fw4kv Amar Gegić 0 495249 3936053 3933910 2026-10-16T22:02:00Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936053 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaš | ime_košarkaša = Amar Gegić | slika = | veličina_slike = | opis_slike = <!-- Lični podaci --> | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1998|2|14}} | mjesto_rođenja = [[Stuttgart]], [[Njemačka]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | državljanstvo = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | visina = 200 cm | težina = 89 kg | pozicija = [[Plejmejker]] / [[Bek šuter|bek]] | početak_karijere = 2012. | NBA_draft = [[NBA draft 2020.|2020]]: nije izabran | kraj_karijere = <!-- Informacija o klubu --> | trenutni_klub = [[KK Zadar|Zadar]] | broj_na_dresu = 7 <!-- Profesionalni klubovi --> | godine1 = 2012–2016. | klub1 = [[OKK Spars|Spars]] | godine2 = 2016–2018. | klub2 = [[KK Bayern München|Bayern]] | godine3 = 2018–2019. | klub3 = [[KK Partizan|Partizan]] | godine4 = 2019–2020. | klub4 = [[OKK Sloboda Tuzla|Sloboda Tuzla]] | godine5 = 2020–2021. | klub5 = [[OKK Spars|Spars]] | godine6 = 2021–2022. | klub6 = [[KK Cibona|Cibona]] | godine7 = 2022–2023. | klub7 = [[Paris Basketball|Paris]] | godine8 = 2023. | klub8 = [[Metropolitans 92]] | godine9 = 2024. | klub9 = [[KK Gran Canaria|Gran Canaria]] | godine10 = 2024–2025. | klub10 = [[KK Zadar|Zadar]] | godine11 = 2025–2026. | klub11 = [[KK Studentski centar|Studentski centar]] | godine12 = 2026–danas | klub12 = [[KK Spartak Subotica|Spartak Subotica]] <!-- Nagrade --> | nagrade = * Prvak hrvatske lige (2022) * Prvak srpskog kupa (2018) * Prvak hrvatskog kupa (2022) * Najbolji tim Eurokampa (2017) }} '''Amar Gegić''' je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[košarka]]š koji igra za [[KK Spartak Subotica|Spartak]] iz [[Subotica|Subotice]]. S visinom 200&nbsp;cm i težinom 89&nbsp;kg igra na pozicijama [[plejmejker|plejmekera]] i [[Bek šuter|beka]]. Nastupa i za [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentaciju Bosne i Hercegovine]]. == Karijera == Počeo ju je u sarajevskim [[OKK Spars|Sparsima]], odakle je u septembru 2016. prešao u [[KK Bayern München|Bayern]].<ref>{{cite web|url= https://sportsport.ba/kosarka/amar-gegic-novi-clan-bayerna/207926|title=Amar Gegić novi član Bayerna|work=sportsport.ba|date=24. 9. 2016|access-date=3. 8. 2019}}</ref> Poslije dvije sezone u Bayernu, početkom augusta 2018. potpisao je trogodišnji ugovor s [[KK Partizan|Partizanom]].<ref>{{cite web|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/2325/amar-gegic-tri-godine-u-partizanu|title=Amar Gegić tri godine u Partizanu|work= kkpartizan.rs|date=1. 8. 2018|access-date=3. 8. 2019}}</ref> S "crno-bijelima" je osvojio Kup Radivoja Koraća 2019. Poslije jedne sezone raskinuo je ugovor s Partizanom.<ref>{{cite web|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/2570/uros-trifunovic-ce-sakupljati-minute-u-dresu-mege-amar-gegic-vise-nije-clan-partizana|title=Uroš Trifunović će sakupljati minute u dresu mege, Amar Gegić više nije član Partizana|work=kkpartizan.rs|date=4. 7. 2019|access-date=3. 8. 2019}}</ref> Za sezonu 2019/20. potpisao je ugovor sa [[KK Sloboda Tuzla|Slobodom]] iz [[Tuzla|Tuzle]]. Potom je godinu dana ponovo bio igrač Sparsa, a u sezoni 2021/22. bio je košarkaš Cibone. Za sezonu 2022/23. pridružio se košarkaškom klubu iz [[KK Paris|Parisa]]. Nakon epizoda u [[Metropolitans 92]] i španskoj [[KK Gran Canaria|Gran Canariji]] tokom 2023. i 2024, u augustu 2024. potpisao je za [[KK Zadar|Zadar]]. Početkom 2026. kratko je nastupao za [[KK Studentski centar|Studentski centar]], nakon čega je u februaru 2026. prešao u [[KK Spartak Subotica|Spartak Subotica]].<ref name="Spartak_Gegic">{{cite web |author=MKK Spartak Office Shoes |title=Amar Gegić - Biografija |url=https://www.kkspartak.rs/igrac/amar-gegic-2/bio/ |publisher=MKK Spartak Office Shoes |access-date=4. 10. 2026 |language=sr}} {{Mrtav link}}</ref> == Reprezentacija == Igrao je za mlađe selekcije Bosne i Hercegovine. Za [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|seniorsku reprezentaciju]] debitovao je 2017. u kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo 2019. u Kini. Nastupio je i na [[Evropsko prvenstvo u košarci 2022.|EuroBasketu 2022.]] == Тrofeji i priznanja == === Klupski === * Prvak hrvatske lige (2022) * Prvak srpskog kupa (2018) * Prvak hrvatskog kupa (2022) * Najbolji tim Eurokampa (2017) == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.aba-liga.com/player.php?id=3168 Amar Gegić] na ''aba-liga.com'' {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 2022.}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 2025.}} {{DEFAULTSORT:Gegić, Amar}} [[Kategorija:Rođeni 1998.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Stuttgart]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši]] [[Kategorija:Košarkaši Sparsa]] [[Kategorija:Košarkaši Bayerna]] [[Kategorija:Košarkaši Partizana]] [[Kategorija:Košarkaši OKK Sloboda Tuzla]] [[Kategorija:Košarkaši Paris Basketballa]] [[Kategorija:Košarkaši Metropolitansa 92]] [[Kategorija:Košarkaši Gran Canarije]] [[Kategorija:Košarkaši Zadra]] [[Kategorija:Bekovi šuteri]] [[Kategorija:Plejmejkeri]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši u Španiji]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportisti 21. vijeka]] qje7k2sooiqmckcsiwo15uvl6mtlqx4 Proliferirajući ćelijski jedarni antigen 0 496085 3935826 3930327 2026-10-16T12:39:19Z InternetArchiveBot 118070 Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935826 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} [[slika:Cryo-EM structure of the DNA-bound PolD–PCNA processive complex.pdf|thumb|Cryo-EM struktura procesivnog kompleksa PolD–PCNA vezanog za DNK]] '''Proliferirajući ćelijski jedarni antigen''' ('''[[PCNA]]''') je [[DNK-stezaljka]] koja djeluje kao [[procesivnost|procesivni]] faktor za [[DNK-polimeraza delta|DNK-polimerazu δ]] u [[eukarioti|eukariotske]] [[ćelija (biologija)|ćelije]] i neophodan je za [[replikacija DNK|replikaciju]]. PCNA je [[homotrimer]] i svoju procesnost postiže okružujući DNK, gdje djeluje kao skela za regrutovanje proteina uključenih u replikaciju DNK, [[popravak DNK]], remodeliranje [[hromatin]]a i [[epigenetika|epigenetičke uticaje]]. Kod [[ljudi]], [[genski lokus]] '''PCNA''' nalazi se na kratkom (p) kraku [[hromosom 20|hromosoma 20]].<ref>{{cite journal | vauthors = Moldovan GL, Pfander B, Jentsch S | title = PCNA, the maestro of the replication fork. | url = https://archive.org/details/cell_2007-05-18_129_4/page/665 | journal = Cell | volume = 129 | issue = 4 | pages = 665–79 | date = 18. 5. 2007 | pmid = 17512402 | doi = 10.1016/j.cell.2007.05.003 | s2cid = 3547069 | doi-access = free }}</ref> Mnogi proteini stupaju u interakciju sa PCNA preko dva poznata PCNA-interagirajuća motiva PCNA-interaktivne [[peptid]]ne (PIP) kutije <ref>{{cite journal | vauthors = Warbrick E | title = PCNA binding through a conserved motif. | journal = BioEssays | volume = 20 | issue = 3 | pages = 195–9 | date = Mar 1998 | pmid = 9631646 | doi = 10.1002/(sici)1521-1878(199803)20:3<195::aid-bies2>3.0.co;2-r }}</ref> i AlkB homolog 2 PCNA motiva u interakciji (APIM).<ref name="Gilljam 645–54">{{cite journal | vauthors = Gilljam KM, Feyzi E, Aas PA, Sousa MM, Müller R, Vågbø CB, Catterall TC, Liabakk NB, Slupphaug G, Drabløs F, Krokan HE, Otterlei M | title = Identification of a novel, widespread, and functionally important PCNA-binding motif. | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_2009-09-07_186_5/page/645 | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 186 | issue = 5 | pages = 645–54 | date = Sep 7, 2009 | pmid = 19736315 | pmc = 2742182 | doi = 10.1083/jcb.200903138 }}</ref> Proteini koji se vezuju za PCNA preko PIP-kutije su uglavnom uključeni u [[replikacija DNK|replikaciju DNK]], dok su proteini koji se vezuju za PCNA preko APIM-a uglavnom važni u kontekstu genotoksičnog stresa.<ref>{{cite journal | vauthors = Mailand N, Gibbs-Seymour I, Bekker-Jensen S | title = Regulation of PCNA-protein interactions for genome stability. | journal = Nature Reviews Molecular Cell Biology | volume = 14 | issue = 5 | pages = 269–82 | date = maj 2013 | pmid = 23594953 | doi = 10.1038/nrm3562 | s2cid = 25952152 }}</ref> == Funkcija == Protein koji je [[kodon|kodiran]] ovim genom nalazi se u jedru i kofaktor je delta [[DNK-polimeraza]]. Kodirani protein djeluje kao homotrimer i pomaže u povećanju procesivnosti sinteze vodećeg lanca tokom replikacije DNK. Kao odgovor na [[oštećenje DNK]], ovaj protein je [[ubikvitin]]ski uključen, kao i u RAD6-ovisni put popravk DNK. Za ovaj gen su pronađene dvije [[varijante transkripta]] koje kodiraju isti protein. [[Pseudogen]]i ovog gena su opisani na [[hromosom 4|hromosomu 4]] i na [[hromosom X|hromosomu X]].<ref name="entrez">{{Cite web| title = Entrez Gene: PCNA proliferating cell nuclear antigen| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=5111| access-date = 20. 1. 2023| archive-date = 27. 5. 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200527114217/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=5111| url-status = dead}}</ref> PCNA se također nalazi u [[Archaea|arhejama]], kao faktor procesivnosti [[DNK-polimeraz|polD]], jedinstvene multifunkcionalne DNK-polimeraze u ovoj domeni života.<ref>{{cite journal | vauthors = Madru C, Henneke G, Raia P, Hugonneau-Beaufet I, Pehau-Arnaudet G, England P, Lindahl E, Delarue M, Carroni M, Sauguet L | display-authors = 6 | title = Structural basis for the increased processivity of D-family DNA polymerases in complex with PCNA | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | pages = 1591 | date = mart 2020 | pmid = 32221299 | doi = 10.1038/s41467-020-15392-9 | pmc = 7101311 | bibcode = 2020NatCo..11.1591M }}</ref> == Ekspresija u jedru tokom sinteze DNK == PCNA je prvobitno identifikovana kao [[antigen]] koji se eksprimira u [[ćelijsko jedro|ćelijskom jedru]] tokom [[S faza|faze sinteze DNK]] [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. Dio proteina je sekvenciran i ta sekvenca je korištena da se omogući izolacija klona [[cDNK]].<ref name="pmid2884104">{{cite journal | vauthors = Matsumoto K, Moriuchi T, Koji T, Nakane PK | title = Molecular cloning of cDNA coding for rat proliferating cell nuclear antigen (PCNA)/cyclin | journal = EMBO J. | volume = 6 | issue = 3 | pages = 637–42 | year = 1987 | pmid = 2884104 | pmc = 553445 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1987.tb04802.x | url = http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=2884104 }}{{Mrtav link}}</ref> PCNA pomaže u držanju [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] delta ('''Pol δ''') na DNK. PCNA je stegnut <ref name="Bowman_2004">{{cite journal | vauthors = Bowman GD, O'Donnell M, Kuriyan J | title = Structural analysis of a eukaryotic sliding DNA clamp-clamp loader complex | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-17_429_6993/page/724 | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993 | pages = 724–730 | year = 2004 | pmid = 15201901 | doi = 10.1038/nature02585 | bibcode = 2004Natur.429..724B | s2cid = 4346799 }}</ref><ref name="pmid10051561">{{cite journal | vauthors = Zhang G, Gibbs E, Kelman Z, O'Donnell M, Hurwitz J | title = Studies on the interactions between human replication factor C and human proliferating cell nuclear antigen | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 96 | issue = 5 | pages = 1869–1874 | year = 1999 | pmid = 10051561 | pmc = 26703 | doi = 10.1073/pnas.96.5.1869 | bibcode = 1999PNAS...96.1869Z | doi-access = free }}</ref> koji je heteropentamerni član [[AAA+]] klase [[ATPaza]]. Ekspresija PCNA je pod kontrolom kompleksa koji sadrže [[E2F]] [[transkripcijski faktor]].<ref name="pmid12468739">{{cite journal | vauthors = Egelkrout EM, Mariconti L, Settlage SB, Cella R, Robertson D, Hanley-Bowdoin L | title = Two E2F elements regulate the proliferating cell nuclear antigen promoter differently during leaf development | url = https://archive.org/details/sim_plant-cell_2002-12_14_12/page/3225 | journal = Plant Cell | volume = 14 | issue = 12 | pages = 3225–3236 | year = 2002 | pmid = 12468739 | pmc = 151214 | doi = 10.1105/tpc.006403 }}</ref><ref name="pmid26833126">{{cite journal | vauthors = Nikolai BC, Lanz RB, York B, Dasgupta S, Mitsiades N, Creighton CJ, Tsimelzon A, Hilsenbeck SG, Lonard DM, Smith CL, O'Malley BW |title=HER2 Signaling Drives DNA Anabolism and Proliferation through SRC-3 Phosphorylation and E2F1-Regulated Genes |journal=Cancer Res |date= 15. 3. 2016 |volume=76 |issue=6 |pages=1463–75 |doi=10.1158/0008-5472.CAN-15-2383 |pmid=26833126 |pmc=4794399}}</ref> == Uloga u popravku DNK == Budući da je [[DNK-polimeraza]] epsilon uključena u resintezu [[urez (DNK)|izrezanih]] oštećenih lanaca DNK tokom [[popravka DNK]], PCNA je važna i za sintezu DNK i za popravak DNK.<ref name="pmid1348971">{{cite journal | vauthors = Shivji KK, Kenny MK, Wood RD | title = Proliferating cell nuclear antigen is required for DNA excision repair | url = https://archive.org/details/cell_1992-04-17_69_2/page/367 | journal = Cell | volume = 69 | issue = 2 | pages = 367–74 | date = april 1992 | pmid = 1348971 | doi = 10.1016/0092-8674(92)90416-A | s2cid = 12260457 }}</ref><ref name="pmid16227586">{{cite journal | vauthors = Essers J, Theil AF, Baldeyron C, van Cappellen WA, Houtsmuller AB, Kanaar R, Vermeulen W | title = Nuclear dynamics of PCNA in DNA replication and repair | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2005-11_25_21/page/9350 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 25 | issue = 21 | pages = 9350–9359 | year = 2005 | pmid = 16227586 | pmc = 1265825 | doi = 10.1128/MCB.25.21.9350-9359.2005 }}</ref> PCNA je također uključen u put tolerancije oštećenja DNK poznat kao replikacijski popravak (PRR).<ref name="pmid16956796">{{cite journal | vauthors = Lehmann AR, Fuchs RP | title = Gaps and forks in DNA replication: Rediscovering old models | journal = DNA Repair (Amst.) | volume = 5 | issue = 12 | pages = 1495–1498 | date = decembar 2006 | pmid = 16956796 | doi = 10.1016/j.dnarep.2006.07.002 | url = http://sro.sussex.ac.uk/545/1/Gaps_and_forks3-07.pdf}}</ref> U PRR postoje dva potputa: (1) put translezije, koji se provodi specijaliziranim [[DNK-polimeraza]]ma koje su sposobne da inkorporiraju oštećene baze DNK u svoja [[aktivna mjesta]] (za razliku od normalne replikativne polimeraze, koja se zaustavlja), i time zaobilaze oštećenje, i (2) predloženi put "prebacivanja šablona" za koji se smatra da uključuje premoštavanje oštećenja angažovanjem mehanizma za [[homologna rekombinacija|homolognu rekombinaciju]]. PCNA je ključan za aktivaciju ovih puteva i izbor koji put će ćelija koristiti. PCNA postaje [[Posttranslacijska modifikacija|posttranslacijski modificiran]] pomoću [[ubikvitin]]a.<ref name="Hoege_2002">{{cite journal | vauthors = Hoege C, Pfander B, Moldovan GL, Pyrowolakis G, Jentsch S | title = RAD6-dependent DNA repair is linked to modification of PCNA by ubiquitin and SUMO | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-09-12_419_6903/page/n63 | journal = Nature | volume = 419 | issue = 6903 | pages = 135–141 | date = septembar 2002 | pmid = 12226657 | doi = 10.1038/nature00991 | bibcode = 2002Natur.419..135H | s2cid = 205209495 }}</ref> Monoubikvitin [[lizin]]a broj 164 na PCNA aktivira put sinteze translezije. Smatra se da proširenje ovog monoubikvitina pomoću nekanonskog lanca poliubikvitina vezanog uz lizin-63 na PCNA<ref name="Hoege_2002" /> aktivira put prebacivanja šablona. Nadalje, [[sumoilacija]] (pomoću malog modifikatora sličnog ubikvitinu, [[SUMO]]) PCNA lizina-164 (i u manjoj mjeri, lizina-127) '''inhibira''' put prebacivanja šablona.<ref name="Hoege_2002"/> Ovaj antagonistički efekt nastaje jer sumoilirana PCNA regrutuje DNK-helikazu zvanu Srs2,<ref name="pmid15931174">{{cite journal | vauthors = Pfander B, Moldovan GL, Sacher M, Hoege C, Jentsch S | title = SUMO-modified PCNA recruits Srs2 to prevent recombination during S phase | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-07-21_436_7049/page/428 | journal = Nature | volume = 436 | issue = 7049 | pages = 428–33 | date = juli 2005 | pmid = 15931174 | doi = 10.1038/nature03665 | bibcode = 2005Natur.436..428P | s2cid = 4316517 }}</ref> koja ima ulogu u razbijanju [[Rad51]] [[nukleoprotein]]skih filamenata koji su fundamentalni za iniciranje [[homologne rekombinacije]]. == PCNA-vezujući proteini == PCNA stupa u interakciju s mnogim proteinima.<ref name="pmid17512402">{{cite journal | vauthors = Moldovan GL, Pfander B, Jentsch S | title = PCNA, the maestro of the replication fork | journal = Cell | volume = 129 | issue = 4 | pages = 665–679 | year = 2007 | pmid = 17512402 | doi = 10.1016/j.cell.2007.05.003 | s2cid = 3547069 | doi-access = free }}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[Apoptoza|Apoptotski faktori]] *[[ATPaza]] *Enzimi [[Popravak ekscizijom nukleotida|popravka ekscizijom baza]] *[[Ćelijski ciklus|Regulatori ćelijskog ciklusa]] *Faktor [[hromatinsko remodeliranje|hromatinskog remodeliranja]] *[[Faktor replikacije C|Utovarivač stezaljke]] *[[Kohezin]] *[[DNK-ligaza]] *[[DNK-metiltransferaza]] *[[DNK-polimeraza]] *E2 [[SUMO-protein|SUMO]]-konjugirajući enzim *E3 [[ubikvitin-ligaza]] *[[Flap endonukleaza]] *[[Helikaza|Helikaze]] *[[Histon-acetiltransferaza]] *[[Histon]]ski [[šaperon]] *[[Histon-deacetilaza]] *Enzimi [[Popravak neusklađenosti]] *Receptor [[NKp44]] *Enzim [[popravak ekscizijom nukleotida|popravka ekscizijom nukleotida]] *[[Poly ADP riboza polimeraza]] *[[Prokaspaze]]<ref>{{cite journal | vauthors = Witko-Sarsat V, Mocek J, Bouayad D, Tamassia N, Ribeil JA, Candalh C, Davezac N, Reuter N, Mouthon L, Hermine O, Pederzoli-Ribeil M, Cassatella MA | title = Proliferating cell nuclear antigen acts as a cytoplasmic platform controlling human neutrophil survival. | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_2010-11-22_207_12/page/2631 | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 207 | issue = 12 | pages = 2631–45 | date = Nov 22, 2010 | pmid = 20975039 | pmc = 2989777 | doi = 10.1084/jem.20092241 }}</ref> *[[Protein-kinaza]] *[[Faktor licenciranja]] *TCP [[proteinski domen]] *[[Topoizomeraza]] {{Div col end}} == Interakcije == Pokazalo se da PCNA [[interakcija protein-protein|interraguje]] sa: {{div col|colwidth=20em}} * [[Annexin A2]],<ref name = pmid12171929 /> * [[CAF-1]],<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang K, Gao Y, Li J, Burgess R, Han J, Liang H, Zhang Z, Liu Y | title = A DNA binding winged helix domain in CAF-1 functions with PCNA to stabilize CAF-1 at replication forks | journal = Nucleic Acids Research | volume = 44 | issue = 11 | pages = 5083–94 | date = juni 2016 | pmid = 26908650 | pmc = 4914081 | doi = 10.1093/nar/gkw106 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Moggs JG, Grandi P, Quivy JP, Jónsson ZO, Hübscher U, Becker PB, Almouzni G | title = A CAF-1-PCNA-mediated chromatin assembly pathway triggered by sensing DNA damage | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2000-02_20_4/page/1206 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 20 | issue = 4 | pages = 1206–18 | date = februar 2000 | pmid = 10648606 | pmc = 85246 | doi=10.1128/mcb.20.4.1206-1218.2000}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rolef Ben-Shahar T, Castillo AG, Osborne MJ, Borden KL, Kornblatt J, Verreault A | title = Two fundamentally distinct PCNA interaction peptides contribute to chromatin assembly factor 1 function | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 29 | issue = 24 | pages = 6353–65 | date = decembar 2009 | pmid = 19822659 | pmc = 2786881 | doi = 10.1128/MCB.01051-09 }}</ref> * [[CDC25C]],<ref name = pmid11896603>{{cite journal | vauthors = Kawabe T, Suganuma M, Ando T, Kimura M, Hori H, Okamoto T | title = Cdc25C interacts with PCNA at G2/M transition | journal = Oncogene | volume = 21 | issue = 11 | pages = 1717–26 | date = mart 2002 | pmid = 11896603 | doi = 10.1038/sj.onc.1205229 | doi-access = free }}</ref> * [[CHTF18]],<ref name = pmid12171929 /> * [[Ciklin D1]],<ref name = pmid7908906>{{cite journal | vauthors = Matsuoka S, Yamaguchi M, Matsukage A | title = D-type cyclin-binding regions of proliferating cell nuclear antigen | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-04-15_269_15/page/11030 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 269 | issue = 15 | pages = 11030–6 | date = april 1994 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)78087-9 | pmid = 7908906 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid8101826>{{cite journal | vauthors = Xiong Y, Zhang H, Beach D | title = Subunit rearrangement of the cyclin-dependent kinases is associated with cellular transformation | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_1993-08_7_8/page/1572 | journal = Genes Dev. | volume = 7 | issue = 8 | pages = 1572–83 | date = august 1993 | pmid = 8101826 | doi = 10.1101/gad.7.8.1572| doi-access = free }}</ref> * [[Ciklin O]],<ref name = pmid12171929 /><ref name = pmid10393198>{{cite journal | vauthors = Otterlei M, Warbrick E, Nagelhus TA, Haug T, Slupphaug G, Akbari M, Aas PA, Steinsbekk K, Bakke O, Krokan HE | title = Post-replicative base excision repair in replication foci | journal = EMBO J. | volume = 18 | issue = 13 | pages = 3834–44 | date = juli 1999 | pmid = 10393198 | pmc = 1171460 | doi = 10.1093/emboj/18.13.3834 }}</ref> * [[Ciklin-ovisna kinaza 4]],<ref name = pmid8101826 /><ref name = pmid8259215>{{cite journal | vauthors = Serrano M, Hannon GJ, Beach D | title = A new regulatory motif in cell-cycle control causing specific inhibition of cyclin D/CDK4 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-12-16_366_6456/page/704 | journal = Nature | volume = 366 | issue = 6456 | pages = 704–7 | date = decembar 1993 | pmid = 8259215 | doi = 10.1038/366704a0 | bibcode = 1993Natur.366..704S | s2cid = 4368128 }}</ref> * [[Ciklin-ovisni inhibitor kinaze 1C]],<ref name = pmid9465025>{{cite journal | vauthors = Watanabe H, Pan ZQ, Schreiber-Agus N, DePinho RA, Hurwitz J, Xiong Y | title = Suppression of cell transformation by the cyclin-dependent kinase inhibitor p57KIP2 requires binding to proliferating cell nuclear antigen | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 95 | issue = 4 | pages = 1392–7 | date = februar 1998 | pmid = 9465025 | pmc = 19016 | doi = 10.1073/pnas.95.4.1392| bibcode = 1998PNAS...95.1392W | doi-access = free }}</ref> * [[DNMT1]],<ref name = pmid10888872>{{cite journal | vauthors = Rountree MR, Bachman KE, Baylin SB | title = DNMT1 binds HDAC2 and a new co-repressor, DMAP1, to form a complex at replication foci | journal = Nat. Genet. | volume = 25 | issue = 3 | pages = 269–77 | date = juli 2000 | pmid = 10888872 | doi = 10.1038/77023 | s2cid = 26149386 }}</ref><ref name = pmid12354094>{{cite journal | vauthors = Iida T, Suetake I, Tajima S, Morioka H, Ohta S, Obuse C, Tsurimoto T | title = PCNA clamp facilitates action of DNA cytosine methyltransferase 1 on hemimethylated DNA | journal = Genes Cells | volume = 7 | issue = 10 | pages = 997–1007 | date = oktobar 2002 | pmid = 12354094 | doi = 10.1046/j.1365-2443.2002.00584.x| s2cid = 25310911 }}</ref><ref name = pmid9302295>{{cite journal | vauthors = Chuang LS, Ian HI, Koh TW, Ng HH, Xu G, Li BF | title = Human DNA-(cytosine-5) methyltransferase-PCNA complex as a target for p21WAF1 | url = https://archive.org/details/sim_science_1997-09-26_277_5334/page/1996 | journal = Science | volume = 277 | issue = 5334 | pages = 1996–2000 | date = septembar 1997 | pmid = 9302295 | doi = 10.1126/science.277.5334.1996}}</ref> * [[EP300]],<ref name = pmid11268218>{{cite journal | vauthors = Hasan S, Hassa PO, Imhof R, Hottiger MO | title = Transcription coactivator p300 binds PCNA and may have a role in DNA repair synthesis | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-03-15_410_6826/page/386 | journal = Nature | volume = 410 | issue = 6826 | pages = 387–91 | date = mart 2001 | pmid = 11268218 | doi = 10.1038/35066610 | bibcode = 2001Natur.410..387H | s2cid = 2129847 }}</ref> * [[Uspostava kohezije sestrinskih hromatida 2]],<ref name = pmid31879348>{{cite journal | vauthors = Bender D, De Silva E, Chen J, Poss A, Gawey L, Rulon Z, Rankin, S | title = Multivalent interaction of ESCO2 with replication machinery is required for sister chromatid cohesion in vertebrates | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 117 | issue = 2 | pages = 1081–1089 | date = decembar 2019 | pmid = 31879348 | doi = 10.1073/pnas.1911936117 | pmc = 6969535| doi-access = free }}</ref> * [[Zakrilna strukturno-specifična endonukleaza 1]],<ref name = pmid12853968>{{cite journal | vauthors = Henneke G, Koundrioukoff S, Hübscher U | title = Phosphorylation of human Fen1 by cyclin-dependent kinase modulates its role in replication fork regulation | journal = Oncogene | volume = 22 | issue = 28 | pages = 4301–13 | date = juli 2003 | pmid = 12853968 | doi = 10.1038/sj.onc.1206606 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11430825>{{cite journal | vauthors = Hasan S, Stucki M, Hassa PO, Imhof R, Gehrig P, Hunziker P, Hübscher U, Hottiger MO | title = Regulation of human flap endonuclease-1 activity by acetylation through the transcriptional coactivator p300 | journal = Mol. Cell | volume = 7 | issue = 6 | pages = 1221–31 | date = juni 2001 | pmid = 11430825 | doi = 10.1016/s1097-2765(01)00272-6| doi-access = free }}</ref><ref name = pmid9545252>{{cite journal | vauthors = Jónsson ZO, Hindges R, Hübscher U | title = Regulation of DNA replication and repair proteins through interaction with the front side of proliferating cell nuclear antigen | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1998-04-15_17_8/page/2412 | journal = EMBO J. | volume = 17 | issue = 8 | pages = 2412–25 | date = april 1998 | pmid = 9545252 | pmc = 1170584 | doi = 10.1093/emboj/17.8.2412 }}</ref><ref name = pmid9305916>{{cite journal | vauthors = Gary R, Ludwig DL, Cornelius HL, MacInnes MA, Park MS | title = The DNA repair endonuclease XPG binds to proliferating cell nuclear antigen (PCNA) and shares sequence elements with the PCNA-binding regions of FEN-1 and cyclin-dependent kinase inhibitor p21 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-09-26_272_39/page/24522 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 39 | pages = 24522–9 | date = septembar 1997 | pmid = 9305916 | doi = 10.1074/jbc.272.39.24522| doi-access = free }}</ref><ref name = pmid8876181>{{cite journal | vauthors = Chen U, Chen S, Saha P, Dutta A | title = p21Cip1/Waf1 disrupts the recruitment of human Fen1 by proliferating-cell nuclear antigen into the DNA replication complex | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1996-10-15_93_21/page/11597 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 93 | issue = 21 | pages = 11597–602 | date = oktobar 1996 | pmid = 8876181 | pmc = 38103 | doi = 10.1073/pnas.93.21.11597| bibcode = 1996PNAS...9311597C | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11601988>{{cite journal | vauthors = Dianova II, Bohr VA, Dianov GL | title = Interaction of human AP endonuclease 1 with flap endonuclease 1 and proliferating cell nuclear antigen involved in long-patch base excision repair | journal = Biochemistry | volume = 40 | issue = 42 | pages = 12639–44 | date = oktobar 2001 | pmid = 11601988 | doi = 10.1021/bi011117i}}</ref><ref name = pmid11313979>{{cite journal | vauthors = Yu P, Huang B, Shen M, Lau C, Chan E, Michel J, Xiong Y, Payan DG, Luo Y | title = p15(PAF), a novel PCNA associated factor with increased expression in tumor tissues | journal = Oncogene | volume = 20 | issue = 4 | pages = 484–9 | date = januar 2001 | pmid = 11313979 | doi = 10.1038/sj.onc.1204113 | doi-access = free }}</ref> * [[GADD45A]],<ref name = pmid7973727>{{cite journal | vauthors = Smith ML, Chen IT, Zhan Q, Bae I, Chen CY, Gilmer TM, Kastan MB, O'Connor PM, Fornace AJ | title = Interaction of the p53-regulated protein Gadd45 with proliferating cell nuclear antigen | journal = Science | volume = 266 | issue = 5189 | pages = 1376–80 | date = novembar 1994 | pmid = 7973727 | doi = 10.1126/science.7973727| bibcode = 1994Sci...266.1376S | url = https://zenodo.org/record/1231241 | type = Submitted manuscript }}</ref><ref name = pmid7478510>{{cite journal | vauthors = Chen IT, Smith ML, O'Connor PM, Fornace AJ | title = Direct interaction of Gadd45 with PCNA and evidence for competitive interaction of Gadd45 and p21Waf1/Cip1 with PCNA | url = https://archive.org/details/sim_oncogene_1995-11-16_11_10/page/n5 | journal = Oncogene | volume = 11 | issue = 10 | pages = 1931–7 | date = novembar 1995 | pmid = 7478510 }}</ref><ref name = pmid10828065>{{cite journal | vauthors = Vairapandi M, Azam N, Balliet AG, Hoffman B, Liebermann DA | title = Characterization of MyD118, Gadd45, and proliferating cell nuclear antigen (PCNA) interacting domains. PCNA impedes MyD118 AND Gadd45-mediated negative growth control | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-06-02_275_22/page/16810 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 22 | pages = 16810–9 | date = juni 2000 | pmid = 10828065 | doi = 10.1074/jbc.275.22.16810| doi-access = free }}</ref><ref name = pmid7784094>{{cite journal | vauthors = Hall PA, Kearsey JM, Coates PJ, Norman DG, Warbrick E, Cox LS | title = Characterisation of the interaction between PCNA and Gadd45 | url = https://archive.org/details/sim_oncogene_1995-06-15_10_12/page/2426 | journal = Oncogene | volume = 10 | issue = 12 | pages = 2427–33 | date = juni 1995 | pmid = 7784094 }}</ref><ref name = pmid10973963>{{cite journal | vauthors = Yang Q, Manicone A, Coursen JD, Linke SP, Nagashima M, Forgues M, Wang XW | title = Identification of a functional domain in a GADD45-mediated G2/M checkpoint | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-11-24_275_47/page/36892 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 47 | pages = 36892–8 | date = novembar 2000 | pmid = 10973963 | doi = 10.1074/jbc.M005319200 | doi-access = free }}</ref> * [[GADD45G]],<ref name = pmid11022036>{{cite journal | vauthors = Azam N, Vairapandi M, Zhang W, Hoffman B, Liebermann DA | title = Interaction of CR6 (GADD45gamma ) with proliferating cell nuclear antigen impedes negative growth control | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-01-26_276_4/page/2766 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 4 | pages = 2766–74 | date = januar 2001 | pmid = 11022036 | doi = 10.1074/jbc.M005626200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid10455148>{{cite journal | vauthors = Nakayama K, Hara T, Hibi M, Hirano T, Miyajima A | title = A novel oncostatin M-inducible gene OIG37 forms a gene family with MyD118 and GADD45 and negatively regulates cell growth | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-08-27_274_35/page/24766 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 35 | pages = 24766–72 | date = august 1999 | pmid = 10455148 | doi = 10.1074/jbc.274.35.24766| doi-access = free }}</ref> * [[HDAC1]],<ref name = pmid11929879>{{cite journal | vauthors = Milutinovic S, Zhuang Q, Szyf M | title = Proliferating cell nuclear antigen associates with histone deacetylase activity, integrating DNA replication and chromatin modification | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-06-07_277_23/page/20974 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 23 | pages = 20974–8 | date = juni 2002 | pmid = 11929879 | doi = 10.1074/jbc.M202504200 | doi-access = free }}</ref> * [[HUS1]],<ref name = pmid11077446>{{cite journal | vauthors = Komatsu K, Wharton W, Hang H, Wu C, Singh S, Lieberman HB, Pledger WJ, Wang HG | title = PCNA interacts with hHus1/hRad9 in response to DNA damage and replication inhibition | journal = Oncogene | volume = 19 | issue = 46 | pages = 5291–7 | date = novembar 2000 | pmid = 11077446 | doi = 10.1038/sj.onc.1203901 | doi-access = free }}</ref> * [[ING1]],<ref name = pmid11682605>{{cite journal | vauthors = Scott M, Bonnefin P, Vieyra D, Boisvert FM, Young D, Bazett-Jones DP, Riabowol K | title = UV-induced binding of ING1 to PCNA regulates the induction of apoptosis | journal = J. Cell Sci. | volume = 114 | issue = Pt 19 | pages = 3455–62 | date = oktobar 2001 | doi = 10.1242/jcs.114.19.3455 | pmid = 11682605 }}</ref> * [[KCTD13]],<ref name = pmid11593007>{{cite journal | vauthors = He H, Tan CK, Downey KM, So AG | title = A tumor necrosis factor alpha- and interleukin 6-inducible protein that interacts with the small subunit of DNA polymerase delta and proliferating cell nuclear antigen | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 98 | issue = 21 | pages = 11979–84 | date = oktobar 2001 | pmid = 11593007 | pmc = 59753 | doi = 10.1073/pnas.221452098 | bibcode = 2001PNAS...9811979H | doi-access = free }}</ref> * [[KIAA0101]],<ref name = pmid11313979 /> * [[Ku70]],<ref name = pmid12171929>{{cite journal | vauthors = Ohta S, Shiomi Y, Sugimoto K, Obuse C, Tsurimoto T | title = A proteomics approach to identify proliferating cell nuclear antigen (PCNA)-binding proteins in human cell lysates. Identification of the human CHL12/RFCs2-5 complex as a novel PCNA-binding protein | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-10-25_277_43/page/40362 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 43 | pages = 40362–7 | date = oktobar 2002 | pmid = 12171929 | doi = 10.1074/jbc.M206194200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11239001>{{cite journal | vauthors = Balajee AS, Geard CR | title = Chromatin-bound PCNA complex formation triggered by DNA damage occurs independent of the ATM gene product in human cells | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 29 | issue = 6 | pages = 1341–51 | date = mart 2001 | pmid = 11239001 | pmc = 29758 | doi = 10.1093/nar/29.6.1341}}</ref> * [[Ku80]],<ref name = pmid12171929 /><ref name = pmid11239001 /><ref name = pmid12393188>{{cite journal | vauthors = Matheos D, Ruiz MT, Price GB, Zannis-Hadjopoulos M | title = Ku antigen, an origin-specific binding protein that associates with replication proteins, is required for mammalian DNA replication | journal = Biochim. Biophys. Acta | volume = 1578 | issue = 1–3 | pages = 59–72 | date = oktobar 2002 | pmid = 12393188 | doi = 10.1016/s0167-4781(02)00497-9}}</ref> * [[MCL1]],<ref name = pmid10978339>{{cite journal | vauthors = Fujise K, Zhang D, Liu J, Yeh ET | title = Regulation of apoptosis and cell cycle progression by MCL1. Differential role of proliferating cell nuclear antigen | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 50 | pages = 39458–65 | date = decembar 2000 | pmid = 10978339 | doi = 10.1074/jbc.M006626200 | doi-access = free }}</ref> * [[MSH3]],<ref name = pmid12171929 /><ref name = pmid11274057>{{cite journal | vauthors = Kleczkowska HE, Marra G, Lettieri T, Jiricny J | title = hMSH3 and hMSH6 interact with PCNA and colocalize with it to replication foci | journal = Genes Dev. | volume = 15 | issue = 6 | pages = 724–36 | date = mart 2001 | pmid = 11274057 | pmc = 312660 | doi = 10.1101/gad.191201 }}</ref><ref name = pmid11005803>{{cite journal | vauthors = Clark AB, Valle F, Drotschmann K, Gary RK, Kunkel TA | title = Functional interaction of proliferating cell nuclear antigen with MSH2-MSH6 and MSH2-MSH3 complexes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-11-24_275_47/page/36498 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 47 | pages = 36498–501 | date = novembar 2000 | pmid = 11005803 | doi = 10.1074/jbc.C000513200 | doi-access = free }}</ref> * [[MSH6]],<ref name = pmid12171929 /><ref name = pmid11274057 /><ref name = pmid11005803 /> * [[MUTYH]],<ref name = pmid11092888>{{cite journal | vauthors = Parker A, Gu Y, Mahoney W, Lee SH, Singh KK, Lu AL | title = Human homolog of the MutY repair protein (hMYH) physically interacts with proteins involved in long patch DNA base excision repair | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 8 | pages = 5547–55 | date = februar 2001 | pmid = 11092888 | doi = 10.1074/jbc.M008463200 | doi-access = free }}</ref> * [[P21]],<ref name = pmid9465025 /><ref name = pmid9545252 /><ref name = pmid11313979 /><ref name = pmid8861969 /><ref name = pmid16189514>{{cite journal | vauthors = Rual JF, Venkatesan K, Hao T, Hirozane-Kishikawa T, Dricot A, Li N, Berriz GF, Gibbons FD, Dreze M, Ayivi-Guedehoussou N, Klitgord N, Simon C, Boxem M, Milstein S, Rosenberg J, Goldberg DS, Zhang LV, Wong SL, Franklin G, Li S, Albala JS, Lim J, Fraughton C, Llamosas E, Cevik S, Bex C, Lamesch P, Sikorski RS, Vandenhaute J, Zoghbi HY, Smolyar A, Bosak S, Sequerra R, Doucette-Stamm L, Cusick ME, Hill DE, Roth FP, Vidal M | title = Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7062 | pages = 1173–8 | date = oktobar 2005 | pmid = 16189514 | doi = 10.1038/nature04209 | bibcode = 2005Natur.437.1173R | s2cid = 4427026 }}</ref><ref name = pmid12930846>{{cite journal | vauthors = Frouin I, Maga G, Denegri M, Riva F, Savio M, Spadari S, Prosperi E, Scovassi AI | title = Human proliferating cell nuclear antigen, poly(ADP-ribose) polymerase-1, and p21waf1/cip1. A dynamic exchange of partners | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-10-10_278_41/page/39265 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 41 | pages = 39265–8 | date = oktobar 2003 | pmid = 12930846 | doi = 10.1074/jbc.C300098200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid8861913>{{cite journal | vauthors = Gulbis JM, Kelman Z, Hurwitz J, O'Donnell M, Kuriyan J | title = Structure of the C-terminal region of p21(WAF1/CIP1) complexed with human PCNA | url = https://archive.org/details/cell_1996-10-18_87_2/page/297 | journal = Cell | volume = 87 | issue = 2 | pages = 297–306 | date = oktobar 1996 | pmid = 8861913 | doi = 10.1016/s0092-8674(00)81347-1| s2cid = 17461501 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid11350925>{{cite journal | vauthors = Touitou R, Richardson J, Bose S, Nakanishi M, Rivett J, Allday MJ | title = A degradation signal located in the C-terminus of p21WAF1/CIP1 is a binding site for the C8 alpha-subunit of the 20S proteasome | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_2001-05-15_20_10/page/2367 | journal = EMBO J. | volume = 20 | issue = 10 | pages = 2367–75 | date = maj 2001 | pmid = 11350925 | pmc = 125454 | doi = 10.1093/emboj/20.10.2367 }}</ref> * [[POLD2]],<ref name = pmid11986310>{{cite journal | vauthors = Lu X, Tan CK, Zhou JQ, You M, Carastro LM, Downey KM, So AG | title = Direct interaction of proliferating cell nuclear antigen with the small subunit of DNA polymerase delta | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 27 | pages = 24340–5 | date = juli 2002 | pmid = 11986310 | doi = 10.1074/jbc.M200065200 | doi-access = free }}</ref> * [[POLD3]],<ref name = pmid12171929 /><ref name = pmid11595739>{{cite journal | vauthors = Ducoux M, Urbach S, Baldacci G, Hübscher U, Koundrioukoff S, Christensen J, Hughes P | title = Mediation of proliferating cell nuclear antigen (PCNA)-dependent DNA replication through a conserved p21(Cip1)-like PCNA-binding motif present in the third subunit of human DNA polymerase delta | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 52 | pages = 49258–66 | date = decembar 2001 | pmid = 11595739 | doi = 10.1074/jbc.M106990200 | doi-access = free }}</ref> * [[POLDIP2]],<ref name = pmid12522211>{{cite journal | vauthors = Liu L, Rodriguez-Belmonte EM, Mazloum N, Xie B, Lee MY | title = Identification of a novel protein, PDIP38, that interacts with the p50 subunit of DNA polymerase delta and proliferating cell nuclear antigen | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-03-21_278_12/page/10041 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 12 | pages = 10041–7 | date = mart 2003 | pmid = 12522211 | doi = 10.1074/jbc.M208694200 | doi-access = free }}</ref> * [[POLH]],<ref name = pmid11585903>{{cite journal | vauthors = Haracska L, Johnson RE, Unk I, Phillips B, Hurwitz J, Prakash L, Prakash S | title = Physical and functional interactions of human DNA polymerase eta with PCNA | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 21 | issue = 21 | pages = 7199–206 | date = novembar 2001 | pmid = 11585903 | pmc = 99895 | doi = 10.1128/MCB.21.21.7199-7206.2001 }}</ref> * [[POLL]],<ref name = pmid11784855>{{cite journal | vauthors = Haracska L, Unk I, Johnson RE, Phillips BB, Hurwitz J, Prakash L, Prakash S | title = Stimulation of DNA synthesis activity of human DNA polymerase kappa by PCNA | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 22 | issue = 3 | pages = 784–91 | date = februar 2002 | pmid = 11784855 | pmc = 133560 | doi = 10.1128/mcb.22.3.784-791.2002}}</ref><ref name = pmid12368291>{{cite journal | vauthors = Maga G, Villani G, Ramadan K, Shevelev I, Tanguy Le Gac N, Blanco L, Blanca G, Spadari S, Hübscher U | title = Human DNA polymerase lambda functionally and physically interacts with proliferating cell nuclear antigen in normal and translesion DNA synthesis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-12-13_277_50/page/48434 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 50 | pages = 48434–40 | date = decembar 2002 | pmid = 12368291 | doi = 10.1074/jbc.M206889200 | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid12081642>{{cite journal | vauthors = Shimazaki N, Yoshida K, Kobayashi T, Toji S, Tamai K, Koiwai O | title = Over-expression of human DNA polymerase lambda in E. coli and characterization of the recombinant enzyme | journal = Genes Cells | volume = 7 | issue = 7 | pages = 639–51 | date = juli 2002 | pmid = 12081642 | doi = 10.1046/j.1365-2443.2002.00547.x| s2cid = 29714829 }}</ref> * [[RFC1]],<ref name = pmid12171929 /><ref name = pmid8861969>{{cite journal | vauthors = Fotedar R, Mossi R, Fitzgerald P, Rousselle T, Maga G, Brickner H, Messier H, Kasibhatla S, Hübscher U, Fotedar A | title = A conserved domain of the large subunit of replication factor C binds PCNA and acts like a dominant negative inhibitor of DNA replication in mammalian cells | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1996-08-15_15_16/page/4423 | journal = EMBO J. | volume = 15 | issue = 16 | pages = 4423–33 | date = august 1996 | pmid = 8861969 | pmc = 452166 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1996.tb00815.x}}</ref><ref name = pmid12192049>{{cite journal | vauthors = Maruyama T, Farina A, Dey A, Cheong J, Bermudez VP, Tamura T, Sciortino S, Shuman J, Hurwitz J, Ozato K | title = A Mammalian bromodomain protein, brd4, interacts with replication factor C and inhibits progression to S phase | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 22 | issue = 18 | pages = 6509–20 | date = septembar 2002 | pmid = 12192049 | pmc = 135621 | doi = 10.1128/mcb.22.18.6509-6520.2002}}</ref><ref name = pmid8999859>{{cite journal | vauthors = Mossi R, Jónsson ZO, Allen BL, Hardin SH, Hübscher U | title = Replication factor C interacts with the C-terminal side of proliferating cell nuclear antigen | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 3 | pages = 1769–76 | date = januar 1997 | pmid = 8999859 | doi = 10.1074/jbc.272.3.1769| doi-access = free }}</ref><ref name = pmid10353443>{{cite journal | vauthors = van der Kuip H, Carius B, Haque SJ, Williams BR, Huber C, Fischer T | title = The DNA-binding subunit p140 of replication factor C is upregulated in cycling cells and associates with G1 phase cell cycle regulatory proteins | journal = J. Mol. Med. | volume = 77 | issue = 4 | pages = 386–92 | date = april 1999 | pmid = 10353443 | doi = 10.1007/s001090050365| s2cid = 22183443 }}</ref> * [[RFC2]],<ref name = pmid12171929 /><ref name = pmid9228079>{{cite journal | vauthors = Cai J, Gibbs E, Uhlmann F, Phillips B, Yao N, O'Donnell M, Hurwitz J | title = A complex consisting of human replication factor C p40, p37, and p36 subunits is a DNA-dependent ATPase and an intermediate in the assembly of the holoenzyme | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-07-25_272_30/page/18974 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 30 | pages = 18974–81 | date = juli 1997 | pmid = 9228079 | doi = 10.1074/jbc.272.30.18974| doi-access = free }}</ref><ref name = pmid8093561>{{cite journal | vauthors = Pan ZQ, Chen M, Hurwitz J | title = The subunits of activator 1 (replication factor C) carry out multiple functions essential for proliferating-cell nuclear antigen-dependent DNA synthesis | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1993-01-01_90_1/page/6 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 90 | issue = 1 | pages = 6–10 | date = januar 1993 | pmid = 8093561 | pmc = 45588 | doi = 10.1073/pnas.90.1.6| bibcode = 1993PNAS...90....6P | doi-access = free }}</ref> * [[RFC3]],<ref name = pmid12171929 /><ref name = pmid12766176>{{cite journal | vauthors = Merkle CJ, Karnitz LM, Henry-Sánchez JT, Chen J | title = Cloning and characterization of hCTF18, hCTF8, and hDCC1. Human homologs of a Saccharomyces cerevisiae complex involved in sister chromatid cohesion establishment | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-08-08_278_32/page/30051 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 32 | pages = 30051–6 | date = august 2003 | pmid = 12766176 | doi = 10.1074/jbc.M211591200 | doi-access = free }}</ref> * [[RFC4]],<ref name = pmid12171929 /><ref name = pmid9228079 /> * [[RFC5]],<ref name = pmid12171929 /><ref name = pmid8999859 /><ref name = pmid9228079 /> * [[Ubikvitin C]]<ref name = pmid18719106>{{cite journal | vauthors = Motegi A, Liaw HJ, Lee KY, Roest HP, Maas A, Wu X, Moinova H, Markowitz SD, Ding H, Hoeijmakers JH, Myung K | title = Polyubiquitination of proliferating cell nuclear antigen by HLTF and SHPRH prevents genomic instability from stalled replication forks | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 105 | issue = 34 | pages = 12411–6 | date = august 2008 | pmid = 18719106 | pmc = 2518831 | doi = 10.1073/pnas.0805685105 | bibcode = 2008PNAS..10512411M | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid18316726>{{cite journal | vauthors = Unk I, Hajdú I, Fátyol K, Hurwitz J, Yoon JH, Prakash L, Prakash S, Haracska L | title = Human HLTF functions as a ubiquitin ligase for proliferating cell nuclear antigen polyubiquitination | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-03-11_105_10/page/3768 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 105 | issue = 10 | pages = 3768–73 | date = mart 2008 | pmid = 18316726 | pmc = 2268824 | doi = 10.1073/pnas.0800563105 | bibcode = 2008PNAS..105.3768U | doi-access = free }}</ref><ref name = pmid18284681>{{cite journal | vauthors = Brun J, Chiu R, Lockhart K, Xiao W, Wouters BG, Gray DA | title = hMMS2 serves a redundant role in human PCNA polyubiquitination | journal = BMC Mol. Biol. | volume = 9 | pages = 24 | pmid = 18284681 | pmc = 2263069 | doi = 10.1186/1471-2199-9-24 | year=2008}}</ref> * [[ATP-ovisna helikaza Wernerovog sindroma]],<ref name = pmid12633936>{{cite journal | vauthors = Rodríguez-López AM, Jackson DA, Nehlin JO, Iborra F, Warren AV, Cox LS | title = Characterisation of the interaction between WRN, the helicase/exonuclease defective in progeroid Werner's syndrome, and an essential replication factor, PCNA | journal = Mech. Ageing Dev. | volume = 124 | issue = 2 | pages = 167–74 | date = februar 2003 | pmid = 12633936 | doi = 10.1016/s0047-6374(02)00131-8| s2cid = 37287691 }}</ref><ref name = pmid10871373>{{cite journal | vauthors = Huang S, Beresten S, Li B, Oshima J, Ellis NA, Campisi J | title = Characterization of the human and mouse WRN 3'-->5' exonuclease | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 28 | issue = 12 | pages = 2396–405 | date = juni 2000 | pmid = 10871373 | pmc = 102739 | doi = 10.1093/nar/28.12.2396}}</ref> * [[XRCC1]],<ref name = pmid15107487>{{cite journal | vauthors = Fan J, Otterlei M, Wong HK, Tomkinson AE, Wilson DM | title = XRCC1 co-localizes and physically interacts with PCNA | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 32 | issue = 7 | pages = 2193–201 | pmid = 15107487 | pmc = 407833 | doi = 10.1093/nar/gkh556 | year = 2004 }}</ref> i * [[Y-kutijski vezani protein 1]].<ref name = pmid9927044>{{cite journal | vauthors = Ise T, Nagatani G, Imamura T, Kato K, Takano H, Nomoto M, Izumi H, Ohmori H, Okamoto T, Ohga T, Uchiumi T, Kuwano M, Kohno K | title = Transcription factor Y-box binding protein 1 binds preferentially to cisplatin-modified DNA and interacts with proliferating cell nuclear antigen | url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_1999-01-15_59_2/page/n87 | journal = Cancer Res. | volume = 59 | issue = 2 | pages = 342–6 | date = januar 1999 | pmid = 9927044 }}</ref> {{Div col end}} Proteini koji komuniciraju sa PCNA preko APIM-a uključuju ljudski AlkB [[homolog]] 2, TFIIS-L, TFII-I, Rad51B,<ref name="Gilljam 645–54" /> XPA,<ref>{{cite journal | vauthors = Gilljam KM, Müller R, Liabakk NB, Otterlei M | title = Nucleotide excision repair is associated with the replisome and its efficiency depends on a direct interaction between XPA and PCNA. | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 11 | pages = e49199 | date = 2012 | pmid = 23152873 | pmc = 3496702 | doi = 10.1371/journal.pone.0049199 | bibcode = 2012PLoSO...749199G | doi-access = free }}</ref> ZRANB3,<ref>{{cite journal | vauthors = Ciccia A, Nimonkar AV, Hu Y, Hajdu I, Achar YJ, Izhar L, Petit SA, Adamson B, Yoon JC, Kowalczykowski SC, Livingston DM, Haracska L, Elledge SJ | title = Polyubiquitinated PCNA recruits the ZRANB3 translocase to maintain genomic integrity after replication stress. | journal = Molecular Cell | volume = 47 | issue = 3 | pages = 396–409 | date = Aug 10, 2012 | pmid = 22704558 | pmc = 3613862 | doi = 10.1016/j.molcel.2012.05.024 }}</ref> and FBH1.<ref>{{cite journal | vauthors = Bacquin A, Pouvelle C, Siaud N, Perderiset M, Salomé-Desnoulez S, Tellier-Lebegue C, Lopez B, Charbonnier JB, Kannouche PL | title = The helicase FBH1 is tightly regulated by PCNA via CRL4(Cdt2)-mediated proteolysis in human cells. | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = 13 | pages = 6501–13 | date = Jul 2013 | pmid = 23677613 | pmc = 3711418 | doi = 10.1093/nar/gkt397 }}</ref> == Upotreba == [[Antitijelo|Antitijela]] protiv proliferirajućeg ćelijskog jedarnog [[antigen]]a (PCNA) ili [[monoklonsko antitijelo]] zvano [[Ki-67 (biologija)|Ki-67]] može se koristiti za [[Stepenovanje (tumori)|procjenu]] različitih [[neoplazma|neoplazmi]], ''npr.'' [[astrocitom]]a. Mogu imati [[dijagnoza|dijagnostičku]] i [[prognoza|prognostičku]] vrijednost. Snimanje jedarne distribucije PCNA (putem označavanja antitijela) može se koristiti za razlikovanje između ranog, srednje i kasne [[S faza|S-faze]] [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]].<ref>{{cite journal |vauthors=Schönenberger F, Deutzmann A, Ferrando-May E, Merhof D |title=Discrimination of cell cycle phases in PCNA-immunolabeled cells |journal=BMC Bioinform. |volume=16 |issue=180 |pages=180 |date=29. 5. 2015 |pmid=26022740 |pmc=4448323 |doi=10.1186/s12859-015-0618-9 }}</ref> Međutim, važno ograničenje [[antitijelo|antitijela]] je da ćelije moraju biti fiksirane što dovodi do potencijalnih artefakata. S druge strane, proučavanje dinamike [[replikacija DNK|replikacije]] i [[popravka DNK|popravke]] u živim ćelijama može se obaviti uvođenjem translacijskih fuzija PCNA. Da bi se eliminisala potreba za [[transfekcija]]ma i zaobišao problem ćelija koje je teško transficirati i/ili kratko žive, mogu se koristiti markeri za replikaciju i/ili reparaciju permeabilnih ćelija. Ovi peptidi nude izrazitu prednost koja se može koristiti "[[in situ]]" u živom tkivu i čak razlikovati ćelije koje su podvrgnute replikaciji od ćelija koje su podvrgnute popravljanju..<ref>{{cite journal |vauthors = Herce HD, Rajan M, Lättig-Tünnemann G, Fillies M, Cardoso MC | title = A novel cell permeable DNA replication and repair marker. | journal = Nucleus (Austin, Tex.) | volume = 5 | issue = 6 | date = 3. 9. 2014 | pmid = 25484186 | doi = 10.4161/nucl.36290 | pages=590–600 | pmc=4615156}}</ref> PCNA je potencijalna terapijska meta u terapiji [[kancer]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Wang SC | title = PCNA: a silent housekeeper or a potential therapeutic target? | journal = Trends in Pharmacological Sciences | volume = 35 | issue = 4 | pages = 178–186 | date = Apr 2014 | pmid = 24655521 | doi = 10.1016/j.tips.2014.02.004 }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Ki-67 (protein)|Ki-67]] – ćelijski marker za [[ćelijska proliferacija|proliferaciju]] * [[Transkripcija (genetika)|Transkripcija]] == Reference == {{refspisak}} ==Dopunska literatura == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book | vauthors = Prosperi E | chapter = Multiple roles of the proliferating cell nuclear antigen: DNA replication, repair and cell cycle control | journal = Progress in Cell Cycle Research | volume = 3 | pages = 193–210 | year = 1998 | pmid = 9552415 | doi = 10.1007/978-1-4615-5371-7_15 | isbn = 978-1-4613-7451-0 }} * {{cite journal | vauthors = Miura M | title = Detection of chromatin-bound PCNA in mammalian cells and its use to study DNA excision repair | journal = J. Radiat. Res. | volume = 40 | issue = 1 | pages = 1–12 | year = 1999 | pmid = 10408173 | doi = 10.1269/jrr.40.1 | bibcode = 1999JRadR..40....1M | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Chen M, Pan ZQ, Hurwitz J | title = Sequence and expression in Escherichia coli of the 40-kDa subunit of activator 1 (replication factor C) of HeLa cells | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1992-04-01_89_7/page/2516 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 89 | issue = 7 | pages = 2516–2520 | year = 1992 | pmid = 1313560 | pmc = 48692 | doi = 10.1073/pnas.89.7.2516 | bibcode = 1992PNAS...89.2516C | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Kemeny MM, Alava G, Oliver JM | title = Improving responses in hepatomas with circadian-patterned hepatic artery infusions of recombinant interleukin-2 | journal = J. Immunother. | volume = 12 | issue = 4 | pages = 219–223 | year = 1993 | pmid = 1477073 | doi = 10.1097/00002371-199211000-00001 }} * {{cite journal | vauthors = Morris GF, Mathews MB | title = Analysis of the proliferating cell nuclear antigen promoter and its response to adenovirus early region 1 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1990-09-25_265_27/page/16116 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 265 | issue = 27 | pages = 16116–25 | year = 1990 | doi = 10.1016/S0021-9258(17)46196-5 | pmid = 1975809 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Webb G, Parsons P, Chenevix-Trench G | title = Localization of the gene for human proliferating nuclear antigen/cyclin by in situ hybridization | journal = Hum. Genet. | volume = 86 | issue = 1 | pages = 84–6 | year = 1991 | pmid = 1979311 | doi = 10.1007/bf00205180 | s2cid = 27107553 }} * {{cite journal | vauthors = Travali S, Ku DH, Rizzo MG, Ottavio L, Baserga R, Calabretta B | title = Structure of the human gene for the proliferating cell nuclear antigen | journal = J. Biol. Chem. | volume = 264 | issue = 13 | pages = 7466–72 | year = 1989 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)83257-4 | pmid = 2565339 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Ku DH, Travali S, Calabretta B, Huebner K, Baserga R | title = Human gene for proliferating cell nuclear antigen has pseudogenes and localizes to chromosome 20 | url = https://archive.org/details/somatic-cell-and-molecular-genetics_1989-07_15_4/page/297 | journal = Somat. Cell Mol. Genet. | volume = 15 | issue = 4 | pages = 297–307 | year = 1989 | pmid = 2569765 | doi = 10.1007/BF01534969 | s2cid = 27217843 }} * {{cite journal | vauthors = Prelich G, Kostura M, Marshak DR, Mathews MB, Stillman B | title = The cell-cycle regulated proliferating cell nuclear antigen is required for SV40 DNA replication in vitro | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-04-02_326_6112/page/470 | journal = Nature | volume = 326 | issue = 6112 | pages = 471–5 | year = 1987 | pmid = 2882422 | doi = 10.1038/326471a0 | bibcode = 1987Natur.326..471P | s2cid = 4336365 }} * {{cite journal | vauthors = Almendral JM, Huebsch D, Blundell PA, Macdonald-Bravo H, Bravo R | title = Cloning and sequence of the human nuclear protein cyclin: homology with DNA-binding proteins | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1987-03_84_6/page/1575 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 84 | issue = 6 | pages = 1575–9 | year = 1987 | pmid = 2882507 | pmc = 304478 | doi = 10.1073/pnas.84.6.1575 | bibcode = 1987PNAS...84.1575A | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Chen IT, Smith ML, O'Connor PM, Fornace AJ | title = Direct interaction of Gadd45 with PCNA and evidence for competitive interaction of Gadd45 and p21Waf1/Cip1 with PCNA | url = https://archive.org/details/sim_oncogene_1995-11-16_11_10/page/n5 | journal = Oncogene | volume = 11 | issue = 10 | pages = 1931–7 | year = 1995 | pmid = 7478510 }} * {{cite journal | vauthors = Li X, Li J, Harrington J, Lieber MR, Burgers PM | title = Lagging strand DNA synthesis at the eukaryotic replication fork involves binding and stimulation of FEN-1 by proliferating cell nuclear antigen | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-09-22_270_38/page/22109 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 270 | issue = 38 | pages = 22109–12 | year = 1995 | pmid = 7673186 | doi = 10.1074/jbc.270.38.22109 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Fukuda K, Morioka H, Imajou S, Ikeda S, Ohtsuka E, Tsurimoto T | title = Structure-function relationship of the eukaryotic DNA replication factor, proliferating cell nuclear antigen | journal = J. Biol. Chem. | volume = 270 | issue = 38 | pages = 22527–34 | year = 1995 | pmid = 7673244 | doi = 10.1074/jbc.270.38.22527 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Warbrick E, Lane DP, Glover DM, Cox LS | title = A small peptide inhibitor of DNA replication defines the site of interaction between the cyclin-dependent kinase inhibitor p21WAF1 and proliferating cell nuclear antigen | journal = Curr. Biol. | volume = 5 | issue = 3 | pages = 275–282 | year = 1995 | pmid = 7780738 | doi = 10.1016/S0960-9822(95)00058-3 | s2cid = 1559243 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hall PA, Kearsey JM, Coates PJ, Norman DG, Warbrick E, Cox LS | title = Characterisation of the interaction between PCNA and Gadd45 | url = https://archive.org/details/sim_oncogene_1995-06-15_10_12/page/2426 | journal = Oncogene | volume = 10 | issue = 12 | pages = 2427–33 | year = 1995 | pmid = 7784094 }} * {{cite journal | vauthors = Kato S, Sekine S, Oh SW, Kim NS, Umezawa Y, Abe N, Yokoyama-Kobayashi M, Aoki T | title = Construction of a human full-length cDNA bank | journal = Gene | volume = 150 | issue = 2 | pages = 243–50 | year = 1995 | pmid = 7821789 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90433-2 }} * {{cite journal | vauthors = Matsuoka S, Yamaguchi M, Matsukage A | title = D-type cyclin-binding regions of proliferating cell nuclear antigen | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-04-15_269_15/page/11030 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 269 | issue = 15 | pages = 11030–6 | year = 1994 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)78087-9 | pmid = 7908906 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Szepesi A, Gelfand EW, Lucas JJ | title = Association of proliferating cell nuclear antigen with cyclin-dependent kinases and cyclins in normal and transformed human T lymphocytes | url = https://archive.org/details/sim_blood_1994-11-15_84_10/page/3413 | journal = Blood | volume = 84 | issue = 10 | pages = 3413–21 | year = 1994 | pmid = 7949095 | doi = 10.1182/blood.V84.10.3413.3413| doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Smith ML, Chen IT, Zhan Q, Bae I, Chen CY, Gilmer TM, Kastan MB, O'Connor PM, Fornace AJ | title = Interaction of the p53-regulated protein Gadd45 with proliferating cell nuclear antigen | journal = Science | volume = 266 | issue = 5189 | pages = 1376–80 | year = 1994 | pmid = 7973727 | doi = 10.1126/science.7973727 | bibcode = 1994Sci...266.1376S | url = https://zenodo.org/record/1231241 | type = Submitted manuscript }} * {{cite journal | vauthors = Pan ZQ, Chen M, Hurwitz J | title = The subunits of activator 1 (replication factor C) carry out multiple functions essential for proliferating-cell nuclear antigen-dependent DNA synthesis | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 90 | issue = 1 | pages = 6–10 | year = 1993 | pmid = 8093561 | pmc = 45588 | doi = 10.1073/pnas.90.1.6 | bibcode = 1993PNAS...90....6P | doi-access = free }} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|PCNA}} * {{Cite web | url = http://www.antibodypatterns.com/mitotic.php | title = ANA: Cell cycle related (Mitotic): PCNA type 1 and type 2 Antibody Patterns | access-date = 15. 4. 2008 | publisher = Antibody Patterns.com | archive-date = 23. 9. 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923172413/http://www.antibodypatterns.com/mitotic.php | url-status = dead }} * {{Cite web| url = http://www-als.lbl.gov/als/science/sci_archive/80slidingclamp.html | title = Structure of a clamp–loader complex | access-date = 15. 4. 2008 | author = Dan Krotz | publisher = Lawrence Berkeley National Laboratory | work = Advanced Light Source News }} * {{Cite web| url =http://www.pubmedcentral.gov/picrender.fcgi?artid=1236569&blobname=pnas_0506447102_06447Movie2.mov| title =Movie showing a model of clamp loading of PCNA onto DNA| publisher =Pubmed Central}}{{dead link|date=april 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{PDBe-KB2|P12004|Proliferating cell nuclear antigen}} {{Tumorski markeri}} {{Replikacija DNK}} [[Kategorija:Regulatori ćelijskog ciklusa]] [[Kategorija:Replikacija DNK]] [[Kategorija:Popravak DNK]] [[Kategorija:Proteini]] jsxriji4uakqulut01o7u08siy1lj6a Kaspaza-10 0 497741 3935814 3928774 2026-10-16T12:02:28Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935814 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Kaspaza-10''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CASP10''' sa [[hromosom 2|hromosoma 2]].<ref name="pmid8755496">{{cite journal | vauthors = Fernandes-Alnemri T, Armstrong RC, Krebs J, Srinivasula SM, Wang L, Bullrich F, Fritz LC, Trapani JA, Tomaselli KJ, Litwack G, Alnemri ES | title = In vitro activation of CPP32 and Mch3 by Mch4, a novel human apoptotic cysteine protease containing two FADD-like domains | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1996-07-23_93_15/page/7464 | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 93 | issue = 15 | pages = 7464–9 |date=oktobar 1996 | pmid = 8755496 | pmc = 38767 | doi =10.1073/pnas.93.15.7464 | bibcode = 1996PNAS...93.7464F | doi-access = free }}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 521 [[aminokiselina]], a [[jedinica atomske mase|molekulska težina]] 58.951 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="pmid8755496"/> {{legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MKSQGQHWYS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSDKNCKVSF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>REKLLIIDSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGVQDVENLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLCIGLVPNK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KLEKSSSASD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VFEHLLAEDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSEEDPFFLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELLYIIRQKK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLQHLNCTKE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EVERLLPTRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RVSLFRNLLY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELSEGIDSEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKDMIFLLKD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLPKTEMTSL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SFLAFLEKQG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KIDEDNLTCL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EDLCKTVVPK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LLRNIEKYKR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKAIQIVTPP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VDKEAESYQG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEELVSQTDV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KTFLEALPQE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SWQNKHAGSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GNRATNGAPS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LVSRGMQGAS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ANTLNSETST</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRAAVYRMNR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NHRGLCVIVN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NHSFTSLKDR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QGTHKDAEIL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SHVFQWLGFT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VHIHNNVTKV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EMEMVLQKQK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CNPAHADGDC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FVFCILTHGR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FGAVYSSDEA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LIPIREIMSH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FTALQCPRLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKPKLFFIQA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CQGEEIQPSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SIEADALNPE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAPTSLQDSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PAEADFLLGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATVPGYVSFR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HVEEGSWYIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SLCNHLKKLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PRMLKFLEKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MEIRGRKRTV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WGAKQISATS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LPTAISAQTP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RPPMRRWSSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>S</td></tr> </table> ==Funkcija== Ovaj gen kodira protein koji je član porodice cistein-asparaginskokiselinskih kaspaza. Sekvencna aktivacija kaspaza ima centralnu ulogu u fazi izvršenja apoptoze ćelije. Kaspaze postoje kao neaktivni proenzimi koji se podvrgavaju proteolitskoj obradi na konzerviranim asparaginskim ostacima kako bi se proizvele dvije podjedinice, velika i mala, koje se dimeriziraju i formiraju aktivni [[enzim]]. Ovaj protein cijepa i aktivira kaspaze 3 i 7, a sam protein se obrađuje kaspazom 8. Mutacije ovog gena su povezane sa defektima apoptoze koji se vide kod autoimunskog limfoproliferativnog sindroma tipa II. Za ovaj gen su opisane tri alternativno prerađene [[varijante transkripta]] koje kodiraju različite [[izoforme]].<ref name="entrez">{{cite web| title = Entrez Gene: CASP10 caspase 10, apoptosis-related cysteine peptidase| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=843| access-date = 28. 3. 2023| archive-date = 26. 5. 2022| archive-url = https://web.archive.org/web/20220526062143/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=843| url-status = dead}}</ref> ==Interakcije== Pokazalo se da kaspaza 10 ima [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa [[FADD]],<ref name=pmid15659383>{{cite journal |last=Gajate |first=Consuelo |author2=Mollinedo Faustino |date=mart 2005 |title=Cytoskeleton-mediated death receptor and ligand concentration in lipid rafts forms apoptosis-promoting clusters in cancer chemotherapy |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2005-03-25_280_12/page/11641 |journal=J. Biol. Chem. |volume=280 |issue=12 |pages=11641–7 |location = United States| issn = 0021-9258| pmid = 15659383 |doi = 10.1074/jbc.M411781200 |doi-access=free }}</ref><ref name=pmid9045686>{{cite journal |last=Vincenz |first=C |author2=Dixit V M |date=mart 1997 |title=Fas-associated death domain protein interleukin-1beta-converting enzyme 2 (FLICE2), an ICE/Ced-3 homologue, is proximally involved in CD95- and p55-mediated death signaling |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-03-07_272_10/page/6578 |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue=10 |pages=6578–83 |location = UNITED STATES| issn = 0021-9258| pmid = 9045686 | doi = 10.1074/jbc.272.10.6578 |doi-access=free }}</ref><ref name=pmid9228018>{{cite journal |vauthors=Srinivasula SM, Ahmad M, Ottilie S, Bullrich F, Banks S, Wang Y, Fernandes-Alnemri T, Croce CM, Litwack G, Tomaselli KJ, Armstrong RC, Alnemri ES |date=juli 1997 |title=FLAME-1, a novel FADD-like anti-apoptotic molecule that regulates Fas/TNFR1-induced apoptosis |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-07-25_272_30/page/18542 |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue=30 |pages=18542–5 |location = UNITED STATES| issn = 0021-9258| pmid = 9228018 | doi = 10.1074/jbc.272.30.18542 |doi-access=free }}</ref><ref name=pmid11717445>{{cite journal |last=Wang |first=J |author2=Chun H J|author3=Wong W|author4=Spencer D M|author5=Lenardo M J |date=novembar 2001 |title=Caspase-10 is an initiator caspase in death receptor signaling |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=98 |issue=24 |pages=13884–8 |location = United States| issn = 0027-8424| pmid = 11717445 |doi = 10.1073/pnas.241358198 | bibcode =2001PNAS...9813884W | pmc = 61136 |doi-access=free }}</ref> [[CFLAR]],<ref name=pmid9228018/><ref name=pmid12887920>{{cite journal |last=Micheau |first=Olivier |author2=Tschopp Jürg |date=juli 2003 |title=Induction of TNF receptor I-mediated apoptosis via two sequential signaling complexes |journal=Cell |volume=114 |issue=2 |pages=181–90 |location = United States| issn = 0092-8674| pmid = 12887920 | doi = 10.1016/S0092-8674(03)00521-X |doi-access=free }}</ref><ref name=pmid9289491>{{cite journal |last=Goltsev |first=Y V |author2=Kovalenko A V|author3=Arnold E|author4=Varfolomeev E E|author5=Brodianskii V M|author6=Wallach D |date=august 1997 |title=CASH, a novel caspase homologue with death effector domains |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue=32 |pages=19641–4 |location = United States| issn = 0021-9258| pmid = 9289491 | doi = 10.1074/jbc.272.32.19641 |doi-access=free }}</ref> [[kaspaza-8]],<ref name=pmid15659383/><ref name=pmid12887920/><ref name=pmid11832478>{{cite journal |last=Guo |first=Yin |author2=Srinivasula Srinivasa M |author3=Druilhe Anne |author4=Fernandes-Alnemri Teresa |author5=Alnemri Emad S |date=april 2002 |title=Caspase-2 induces apoptosis by releasing proapoptotic proteins from mitochondria |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-04-19_277_16/page/13430 |journal=J. Biol. Chem. |volume=277 |issue=16 |pages=13430–7 |location = United States| issn = 0021-9258| pmid = 11832478 |doi = 10.1074/jbc.M108029200 |doi-access=free }}</ref><ref name=pmid8962078>{{cite journal |last=Srinivasula |first=S M |author2=Ahmad M|author3=Fernandes-Alnemri T|author4=Litwack G|author5=Alnemri E S |date=decembar 1996 |title=Molecular ordering of the Fas-apoptotic pathway: The Fas/APO-1 protease Mch5 is a CrmA-inhibitable protease that activates multiple Ced-3/ICE-like cysteine proteases |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=93 |issue=25 |pages=14486–91 |location = United States| issn = 0027-8424| pmid = 8962078 | bibcode =1996PNAS...9314486S | doi = 10.1073/pnas.93.25.14486 | pmc = 26159 |doi-access=free }}</ref> [[Fas receptor]]om,<ref name=pmid15659383/><ref name=pmid9045686/><ref name=pmid9325248>{{cite journal |last=MacFarlane |first=M |author2=Ahmad M|author3=Srinivasula S M|author4=Fernandes-Alnemri T|author5=Cohen G M|author6=Alnemri E S |date=oktobar 1997 |title=Identification and molecular cloning of two novel receptors for the cytotoxic ligand TRAIL |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-10-10_272_41/page/25416 |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue=41 |pages=25417–20 |location = United States| issn = 0021-9258| pmid = 9325248 | doi = 10.1074/jbc.272.41.25417 |doi-access=free }}</ref> [[RYBP]],<ref name=pmid11395500>{{cite journal |last=Zheng |first=L |author2=Schickling O|author3=Peter M E|author4=Lenardo M J |date=august 2001 |title=The death effector domain-associated factor plays distinct regulatory roles in the nucleus and cytoplasm |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-08-24_276_34/page/31945 |journal=J. Biol. Chem. |volume=276 |issue=34 |pages=31945–52 |location = United States| issn = 0021-9258| pmid = 11395500 |doi = 10.1074/jbc.M102799200 |doi-access=free }}</ref> [[TNFRSF1A]]<ref name=pmid15659383/><ref name=pmid9045686/> i [[TNFRSF10B]].<ref name=pmid15659383/><ref name=pmid9325248/> ==Također pogledajte== * [[Mapa proteolize]] * [[Kaspaza]] ==Referenc== {{refspisak}} ==Dopunska literatura== {{refbegin |33em}} *{{cite journal | author=Cohen GM |title=Caspases: the executioners of apoptosis |journal=Biochem. J. |volume=326 |issue= Pt 1|pages= 1–16 |year= 1997 |pmid= 9337844 |doi= 10.1042/bj3260001| pmc=1218630 }} *{{cite journal | vauthors=Clements GB, Klein G, Povey S |title=Production by EBV infection of an EBNA-positive subline from an EBNA-negative human lymphoma cell line without detectable EBV DNA |journal=Int. J. Cancer |volume=16 |issue= 1 |pages= 125–33 |year= 1975 |pmid= 170210 |doi=10.1002/ijc.2910160114 |s2cid=30408863 }} *{{cite journal | vauthors=Baumann K, de Rouffignac C, Roinel N |title=Renal phosphate transport: inhomogeneity of local proximal transport rates and sodium dependence |journal=Pflügers Arch. |volume=356 |issue= 4 |pages= 287–98 |year= 1975 |pmid= 1171445 |doi=10.1007/BF00580003 |s2cid=259484 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=DuBridge RB, Tang P, Hsia HC |title=Analysis of mutation in human cells by using an Epstein-Barr virus shuttle system |journal=Mol. Cell. Biol. |volume=7 |issue= 1 |pages= 379–87 |year= 1987 |pmid= 3031469 |doi= 10.1128/mcb.7.1.379| pmc=365079 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Maruyama K, Sugano S |title=Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url=https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 |journal=Gene |volume=138 |issue= 1–2 |pages= 171–4 |year= 1994 |pmid= 8125298 |doi=10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} *{{cite journal | vauthors=Fernandes-Alnemri T, Takahashi A, Armstrong R |title=Mch3, a novel human apoptotic cysteine protease highly related to CPP32 |journal=Cancer Res. |volume=55 |issue= 24 |pages= 6045–52 |year= 1996 |pmid= 8521391 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Srinivasula SM, Ahmad M, Fernandes-Alnemri T |title=Molecular ordering of the Fas-apoptotic pathway: The Fas/APO-1 protease Mch5 is a CrmA-inhibitable protease that activates multiple Ced-3/ICE-like cysteine proteases |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=93 |issue= 25 |pages= 14486–91 |year= 1997 |pmid= 8962078 |doi=10.1073/pnas.93.25.14486 | pmc=26159 |display-authors=etal|bibcode=1996PNAS...9314486S|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Vincenz C, Dixit VM |title=Fas-associated death domain protein interleukin-1beta-converting enzyme 2 (FLICE2), an ICE/Ced-3 homologue, is proximally involved in CD95- and p55-mediated death signaling | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-03-07_272_10/page/6578 |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue= 10 |pages= 6578–83 |year= 1997 |pmid= 9045686 |doi=10.1074/jbc.272.10.6578 |doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Bourquin JP, Stagljar I, Meier P |title=A serine/arginine-rich nuclear matrix cyclophilin interacts with the C-terminal domain of RNA polymerase II |journal=Nucleic Acids Res. |volume=25 |issue= 11 |pages= 2055–61 |year= 1997 |pmid= 9153302 |doi=10.1093/nar/25.11.2055 | pmc=146702 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Shu HB, Halpin DR, Goeddel DV |title=Casper is a FADD- and caspase-related inducer of apoptosis |journal=Immunity |volume=6 |issue= 6 |pages= 751–63 |year= 1997 |pmid= 9208847 |doi=10.1016/S1074-7613(00)80450-1 |doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Srinivasula SM, Ahmad M, Ottilie S |title=FLAME-1, a novel FADD-like anti-apoptotic molecule that regulates Fas/TNFR1-induced apoptosis |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue= 30 |pages= 18542–5 |year= 1997 |pmid= 9228018 |doi=10.1074/jbc.272.30.18542 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Goltsev YV, Kovalenko AV, Arnold E |title=CASH, a novel caspase homologue with death effector domains |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue= 32 |pages= 19641–4 |year= 1997 |pmid= 9289491 |doi=10.1074/jbc.272.32.19641 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=MacFarlane M, Ahmad M, Srinivasula SM |title=Identification and molecular cloning of two novel receptors for the cytotoxic ligand TRAIL | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-10-10_272_41/page/25417 |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue= 41 |pages= 25417–20 |year= 1997 |pmid= 9325248 |doi=10.1074/jbc.272.41.25417 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K |title=Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url=https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 |journal=Gene |volume=200 |issue= 1–2 |pages= 149–56 |year= 1997 |pmid= 9373149 |doi=10.1016/S0378-1119(97)00411-3 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Hu S, Snipas SJ, Vincenz C |title=Caspase-14 is a novel developmentally regulated protease | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1998-11-06_273_45/page/29648 |journal=J. Biol. Chem. |volume=273 |issue= 45 |pages= 29648–53 |year= 1998 |pmid= 9792675 |doi=10.1074/jbc.273.45.29648 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Ng PW, Porter AG, Jänicke RU |title=Molecular cloning and characterization of two novel pro-apoptotic isoforms of caspase-10 | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-04-09_274_15/page/10301 |journal=J. Biol. Chem. |volume=274 |issue= 15 |pages= 10301–8 |year= 1999 |pmid= 10187817 |doi=10.1074/jbc.274.15.10301 |doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Wang J, Zheng L, Lobito A |title=Inherited human Caspase 10 mutations underlie defective lymphocyte and dendritic cell apoptosis in autoimmune lymphoproliferative syndrome type II | url=https://archive.org/details/cell_1999-07-09_98_1/page/47 |journal=Cell |volume=98 |issue= 1 |pages= 47–58 |year= 1999 |pmid= 10412980 |doi= 10.1016/S0092-8674(00)80605-4 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Satoh S, Hijikata M, Handa H, Shimotohno K |title=Caspase-mediated cleavage of eukaryotic translation initiation factor subunit 2alpha |journal=Biochem. J. |volume=342 |issue= Pt 1|pages= 65–70 |year= 1999 |pmid= 10432301 |doi=10.1042/0264-6021:3420065 | pmc=1220437 }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&part=alps GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Autoimmune Lymphoproliferative Syndrome] * The [[MEROPS]] online database for peptidases and their inhibitors: [http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=C14.011 C14.011] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121223131941/http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=C14.011 |date=23. 12. 2012 }} {{Cisteinske proteaze}} [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Kaspaze]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 2]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] oyod6tl37y13u0i45siuhug8g68e4lf Receptor prepoznavanja uzorka 0 497949 3935884 3926597 2026-10-16T14:05:12Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935884 wikitext text/x-wiki '''Receptori prepoznavanja uzorka''' ('''PRR'''-i)<ref>{{cite journal | vauthors = Janeway CA | title = Approaching the asymptote? Evolution and revolution in immunology | journal = Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology | volume = 54 | issue = 9 | pages = 1–13 | date = novembar 2013 | pmid = 2700931 | doi = 10.1101/SQB.1989.054.01.003 }}</ref> imaju ključnu ulogu u pravilnoj funkciji [[urođena imunost|urođenog imunskog sistema]]. PRR su domaćinski senzori kodirani [[klicin list|zametnom linijom]], koji otkrivaju tipske molekule za [[patogen]]e.<ref name="Kumar_2011">{{cite journal | vauthors = Kumar H, Kawai T, Akira S | title = Pathogen recognition by the innate immune system | journal = International Reviews of Immunology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 16–34 | date = februar 2011 | pmid = 21235323 | doi = 10.3109/08830185.2010.529976 | s2cid = 42000671 }}</ref> Oni su [[protein]]i koji su eksprimirani, uglavnom, u ćelijama [[urođena imunost|urođenog imunskog sistema]], kao što su [[dendritske ćelije]], [[makrofag]]i, [[monocit]]i, [[neutrofil]]i i [[epitel]]ne ćelije,<ref>{{Cite book | vauthors = Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |date=2002 |title=Innate Immunity|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/ }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schroder K, Tschopp J | title = The inflammasomes | journal = Cell | volume = 140 | issue = 6 | pages = 821–832 | date = mart 2010 | pmid = 20303873 | doi = 10.1016/j.cell.2010.01.040 | s2cid = 16916572 | doi-access = free }}</ref> identificirajući dvije klase molekula: [[PAMP|molekulski obrasci povezani s patogenom]] (PAMP), koji su povezani s mikrobnim [[patogen]]ima i [[DAMP|molekulskii obrasci povezani sa oštećenjem]] (DAMP), koji su povezani sa komponentama ćelija domaćina koje se oslobađaju tokom oštećenja ili čelijske smrti. Oni se takođe nazivaju i '''primitivnim receptorima za prepoznavanje obrasca''' jer su evoluirali prije drugih dielova imunskog sistema, posebno pre [[adaptivni imunski sistem|adaptivne imunosti]]. PRR također posreduju u pokretanju antigen-specifičnog adaptivnog imunskog odgovora i oslobađanju upalnih [[citokin]]a.<ref name="Kumar_2011" /><ref name="Takeda_2003">{{cite journal | vauthors = Takeda K, Kaisho T, Akira S | title = Toll-like receptors | journal = Annual Review of Immunology | volume = 21 | pages = 335–376 | date = 2003 | pmid = 12524386 | doi = 10.1146/annurev.immunol.21.120601.141126 }}</ref> Mikrobno specifične molekule koje prepoznaje dati PRR nazivaju se [[PAMP|molekulski uzorak povezan s patogenom]] (PAMP) i uključuju bakterijske [[ugljikohidrat]]e (kao što su [[lipopolisaharid]]i ili LPS, [[manoza]]), [[nukleinske kiseline]] (kao što su bakterijska ili virusna [[DNK]] ili [[RNK]]), bakterijski peptidi (flagelin, faktori elongacije [[mikrotubula]]), [[peptidoglikan]]i i [[lipoteihoična kiselina]] (iz Gram-pozitivnih bakterija), [[N-formilmetionin|''N''-formilmetionin]], [[lipoprotein]] i gljivne [[glukan]]e i [[hitin]]. [[Endogen]]i signali stresa nazivaju se [[DAMP|molekulski uzorak povezan sa oštećenjem]] (DAMP) i uključuju [[mokraćna kiselina|mokraćnu kiselinu]] i vanćelijski [[adenozin-trifosfat|ATP]], između mnogih drugih spojeva.<ref name="Kumar_2011"/> Postoji nekoliko podgrupa PRR-ova. Klasificirani su prema njihovoj [[ligand]]noj specifičnosti, funkciji, lokalizaciji i/ili evolucijskim odnosima. ==Tipovi PRR i signalizacija== Na osnovu njihove lokalizacije, PRR se mogu podijeliti na PRR vezane za membranu i citoplazmatske PRR: * ''PRR-ovi vezani za membranu'' uključuju [[Tolliki receptor|Toll-like receptore (TLR-e)]] i [[C-tip lektinskog receptora|C-tip lektinskih receptora (CLR-i)]]. * ''[[Citoplazma]]tski PRR'' uključuje [[NOD-liki receptor|NOD-like receptore (NLR-e)]] i [[RIG-I-liki receptor|RIG-I-like receptore (RLR-e)]]. PRR su prvi put otkriveni u biljkama.<ref name="pmid8525370">{{cite journal | vauthors = Song WY, Wang GL, Chen LL, Kim HS, Pi LY, Holsten T, Gardner J, Wang B, Zhai WX, Zhu LH, Fauquet C, Ronald P | display-authors = 6 | title = A receptor kinase-like protein encoded by the rice disease resistance gene, Xa21 | journal = Science | volume = 270 | issue = 5243 | pages = 1804–1806 | date = decembar 1995 | pmid = 8525370 | doi = 10.1126/science.270.5243.1804 | s2cid = 10548988 | bibcode = 1995Sci...270.1804S | url = http://www.escholarship.org/uc/item/4x0247kj }}</ref> Od tada je [[genom]]skom analizom predviđeno mnogo biljnih PRR (370 u [[riža|riži]], 47 u [[arabidopsis]]u). Za razliku od životinjskih PRR-ova, koji su povezani sa unutarćelijskim [[kinaza]]ma preko adapterskih proteina, biljni PRR se sastoje od venćelijskog domena, [[transmembranski domen|transmembranskog]], jukstamembranskog i unutarćeliskog kinaznog domena kao dijela jednog proteina. ===Toll-liki receptori (TLR)=== Prepoznavanje vanćelijskih ili [[endosom]]nih molekulskih obrazaca povezanih s patogenom posredovano je [[transmembranski protein|transmembranskim proteinima]] poznatim kao [[toll-liki receptor]]i (TLR-i).<ref name="pmid16551253">{{cite journal | vauthors = Beutler B, Jiang Z, Georgel P, Crozat K, Croker B, Rutschmann S, Du X, Hoebe K | display-authors = 6 | title = Genetic analysis of host resistance: Toll-like receptor signaling and immunity at large | journal = Annual Review of Immunology | volume = 24 | pages = 353–389 | year = 2006 | pmid = 16551253 | doi = 10.1146/annurev.immunol.24.021605.090552 }}</ref> TLR-ovi dijele tipdki [[strukturni motiv]], [[ponavljanje bogato leucinom|ponavljanja bogatog leucinom (LRR)]], koji im daju njihov specifičan izgled i također su odgovorni za TLR funkcionalnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Botos I, Segal DM, Davies DR | title = The structural biology of Toll-like receptors | journal = Structure | volume = 19 | issue = 4 | pages = 447–459 | date = april 2011 | pmid = 21481769 | pmc = 3075535 | doi = 10.1016/j.str.2011.02.004 }}</ref> Toll-liki receptori su prvi put otkriveni u ''[[Drosophila melanogaster]]'' i pokreću sintezu i lučenje [[citokin]]a i aktivaciju drugih odbrambenih programa domaćina koji su neophodni i za urođene i za adaptivne imunske odgovore . Do sada je kod ljudi opisano 10 funkcionalnih članova porodice TLR.<ref name="Takeda_2003"/> Istraživanja su rađena i na [[TLR11]], a pokazalo se da prepoznaje flagelin i profilinu sličan protein kod miševa.<ref>{{cite journal | vauthors = Hatai H, Lepelley A, Zeng W, Hayden MS, Ghosh S | title = Toll-Like Receptor 11 (TLR11) Interacts with Flagellin and Profilin through Disparate Mechanisms | journal = PLOS ONE | volume = 11 | issue = 2 | pages = e0148987 | date = 9. 2. 2016 | pmid = 26859749 | pmc = 4747465 | doi = 10.1371/journal.pone.0148987 | doi-access = free | bibcode = 2016PLoSO..1148987H }}</ref> Ipak, TLR11 je kod ljudi samo [[pseudogen]] bez direktne funkcije ili funkcionalne ekspresije proteina. Pokazalo se da svaki od TLR-a stupa u interakciju sa određenim PAMP-om.<ref name="Takeda_2003"/><ref name="Ozinsky_2000">{{cite journal | vauthors = Ozinsky A, Underhill DM, Fontenot JD, Hajjar AM, Smith KD, Wilson CB, Schroeder L, Aderem A | display-authors = 6 | title = The repertoire for pattern recognition of pathogens by the innate immune system is defined by cooperation between toll-like receptors | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-12-05_97_25/page/13766 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 97 | issue = 25 | pages = 13766–13771 | date = decembar 2000 | pmid = 11095740 | pmc = 17650 | doi = 10.1073/pnas.250476497 | doi-access = free | bibcode = 2000PNAS...9713766O }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lien E, Sellati TJ, Yoshimura A, Flo TH, Rawadi G, Finberg RW, Carroll JD, Espevik T, Ingalls RR, Radolf JD, Golenbock DT | display-authors = 6 | title = Toll-like receptor 2 functions as a pattern recognition receptor for diverse bacterial products | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-11-19_274_47/page/33419 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 47 | pages = 33419–33425 | date = novembar 1999 | pmid = 10559223 | doi = 10.1074/jbc.274.47.33419 | doi-access = free }}</ref> ===C-tip lektinskih receptora (CLR)=== Mnoge različite ćelije urođenog imunskog sistema eksprimiraju bezbroj CLR-ova koji oblikuju urođenu imunost, zahvaljujući svojoj sposobnosti prepoznavanja obrazaca.<ref>{{cite journal | vauthors = Geijtenbeek TB, Gringhuis SI | title = Signalling through C-type lectin receptors: shaping immune responses | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 465–479 | date = juli 2009 | pmid = 19521399 | pmc = 7097056 | doi = 10.1038/nri2569 }}</ref> Iako je većina klasa ljudskih patogena pokrivena CLR, CLR su glavni receptor za prepoznavanje gljiva:<ref name="Hoving_2014">{{cite journal | vauthors = Hoving JC, Wilson GJ, Brown GD | title = Signalling C-type lectin receptors, microbial recognition and immunity | journal = Cellular Microbiology | volume = 16 | issue = 2 | pages = 185–194 | date = februar 2014 | pmid = 24330199 | pmc = 4016756 | doi = 10.1111/cmi.12249 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hardison SE, Brown GD | title = C-type lectin receptors orchestrate antifungal immunity | journal = Nature Immunology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 817–822 | date = septembar 2012 | pmid = 22910394 | pmc = 3432564 | doi = 10.1038/ni.2369 }}</ref> ipak, u studijama su identifikovani i drugi PAMP-ovi kao mete CLR-a, npr. [[manoza]] je motiv prepoznavanja za mnoge viruse, gljive i mikobakterije; na sličan način, [[fukoza]] je ista za određene [[bakterije]] i [[pljosnati crvi|helminte]], a glukani su prisutni na [[mikobakterije|mikobakterijama]] i [[gljive|gljivama]]. Osim toga, mnoge od stečenih nesamostalnih površina, npr. neo[[antigen]]i karcinoembrionskog/onkofetusnog tipa koji nose "unutrašnji izvor opasnosti"/"samostalni nesamostalni" tip patogena su također identificirani i uništeni (npr. fiksacijom komplementa ili drugim [[citotoksičnost|citotoksičnim]] napadima) ili sekvestrirani (fagocitirani ili omotani) putem imunskog sistema, zahvaljujući CLRs. Naziv lektin je pomalo pogrešan jer porodica uključuje proteine sa najmanje jednom lektinskom domenom C-tipa (CTLD) koja da je specifični tip domena za prepoznavanje ugljikohidrata. CTLD je motiv vezivanja liganda koji se nalazi u više od 1.000 poznatih proteina (više od 100 kod ljudi), a ligandi često nisu šećeri.<ref>{{cite book | vauthors = Cummings RD, McEver RP | chapter = C-type Lectins | veditors =Varki A, Cummings RD, Esko JD, Freeze HH, Hart GW, Etzler ME | title = Essentials of Glycobiology. | edition = 2nd | location = Cold Spring Harbor (NY) | publisher = Cold Spring Harbor Laboratory Press | date = 2009 | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1943/ }}</ref> Ako i kada je [[ligand]] šećer, treba im [[kalcij|Ca2+]] – otuda i naziv "C-tip", ali mnogi od njih čak nemaju ni poznati šećerni ligand, pa uprkos tome što nose strukturu nabora tipa [[lektin]]a, neki od njih tehnički nisu "lektini" u funkciji. ===NOD-liki receptori (NLR)=== Za više detalja pogledajte [[NOD-liki receptor]]. NOD-liki receptori (NLR) su [[citoplazma]]tski proteini, koji prepoznaju bakterijske peptidoglikane i podižu proupalni i antimikrobni [[imunski odgovor]].<ref name="Caruso_2014">{{cite journal | vauthors = Caruso R, Warner N, Inohara N, Núñez G | title = NOD1 and NOD2: signaling, host defense, and inflammatory disease | journal = Immunity | volume = 41 | issue = 6 | pages = 898–908 | date = decembar 2014 | pmid = 25526305 | pmc = 4272446 | doi = 10.1016/j.immuni.2014.12.010 }}</ref> Otprilike 20 od ovih proteina je pronađeno u [[genom]]u sisara i uključuju domen oligomerizacije koji se vezuje za nukleotide (NOD-e), koji vezuje [[nukleozid-trifosfat]]. Od ostalih proteina najvažniji su: [[MHC|MHC klasa II]] transaktivator ([[CIITA]]), IPAF, BIRC1 itd.<ref name="pmid15870018">{{cite journal | vauthors = Ting JP, Williams KL | title = The CATERPILLER family: an ancient family of immune/apoptotic proteins | journal = Clinical Immunology | volume = 115 | issue = 1 | pages = 33–37 | date = april 2005 | pmid = 15870018 | doi = 10.1016/j.clim.2005.02.007 }}</ref> Ligandi su do sada poznati za [[NOD1]] i [[NOD2]]. NOD1 prepoznaje molekulu koja se zove mezo-DAP, [[peptidoglikan]] sastavni dio samo [[Gram-negativna bakterija|Gram-negativnih bakterija]]. NOD2 proteini prepoznaju unutarćelijski MDP (muramil-dipeptid), koji je peptidoglikanski sastojak i Gram pozitivnih i Gram negativnih bakterija. Kada su neaktivni, NOD-ovi su u [[citosol]]u u monomernom stanju i prolaze kroz konformacijske promjene tek nakon prepoznavanja liganda, što dovodi do njihove aktivacije. NOD-ovi prenose signale na putu [[NF-κB]] i [[MAP kinaza]] preko [[serin-treoninska kinaza|serin-treoninske kinaze]] zvane RIP2. NOD-ovi signaliziraju preko [[N-terminal]]nog [[CARD domen]]a za aktiviranje nizvodnih događaja indukcije gena i interakciju sa mikrobnim molekulama pomoću [[C-terminal]]nog [[ponavljanje bogato leucinom|leucinom bogatog ponavljanja]] (LRR) regiona.<ref name="pmid16493424">{{cite journal | vauthors = Strober W, Murray PJ, Kitani A, Watanabe T | title = Signalling pathways and molecular interactions of NOD1 and NOD2 | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 6 | issue = 1 | pages = 9–20 | date = januar 2006 | pmid = 16493424 | doi = 10.1038/nri1747 | s2cid = 33505741 | url = https://zenodo.org/record/1233540 }}</ref> Utvrđena je interakcija i saradnja između različitih tipova receptora tipskih za [[urođeni imunski sistem]]. Otkrivena je zanimljiva saradnja između TLR-a i NLR-a, posebno između TLR4 i NOD1, kao odgovor na infekciju ''[[Escherichia coli]]''.<ref>{{cite journal | vauthors = Burberry A, Zeng MY, Ding L, Wicks I, Inohara N, Morrison SJ, Núñez G | title = Infection mobilizes hematopoietic stem cells through cooperative NOD-like receptor and Toll-like receptor signaling | journal = Cell Host & Microbe | volume = 15 | issue = 6 | pages = 779–791 | date = juni 2014 | pmid = 24882704 | pmc = 4085166 | doi = 10.1016/j.chom.2014.05.004 }}</ref> Još jedan dokaz saradnje i integracije čitavog imunskog sistema pokazao se ''[[in vivo]]'', kada je TLR signalizacija bila inhibirana ili onemogućena, NOD receptori su preuzeli ulogu TLR-a.<ref>{{cite journal | vauthors = Kim YG, Park JH, Shaw MH, Franchi L, Inohara N, Núñez G | title = The cytosolic sensors Nod1 and Nod2 are critical for bacterial recognition and host defense after exposure to Toll-like receptor ligands | journal = Immunity | volume = 28 | issue = 2 | pages = 246–257 | date = februar 2008 | pmid = 18261938 | doi = 10.1016/j.immuni.2007.12.012 | doi-access = free }}</ref> Kao i NOD-ovi, NLRP-ovi sadrže LRR na [[C-terminal]]nom nivou, koji izgleda da djeluju kao regulatorni domen i mogu biti uključeni u prepoznavanje mikrobnih patogena. Također, kao i NOD, ovi proteini sadrže [[nukleotid]]no [[mjesto vezanja]] (NBS) za nukleozid-trifosfate. Interakcija s drugim proteinima (npr. molekula adaptera [[PYCARD|ASC]]) posredovana je preko [[N-terminal]]nog [[pirin]]skog (PYD) domena. Kod ljudi, postoji 14 članova ove potporodice proteina (zvanih NLRP1 do NLRP14). NLRP3 i NLRP4 su odgovorni za aktivaciju [[inflamasom]]a.<ref name="Ip ncomms7931">{{cite journal | vauthors = Ip WK, Medzhitov R | title = Macrophages monitor tissue osmolarity and induce inflammatory response through NLRP3 and NLRC4 inflammasome activation | journal = Nature Communications | volume = 6 | pages = 6931 | date = maj 2015 | pmid = 25959047 | pmc = 4430126 | doi = 10.1038/ncomms7931 | bibcode = 2015NatCo...6.6931I }}</ref> NLRP3 se može aktivirati i izazvati [[NLRP3 inflamasom]] pomoću [[ATP]]-a, bakterijskih [[toksin]]a koji stvaraju pore, stipse i kristale. Pored navedenih molekula, koje dovode do aktivacije inflamasoma NLRP3, sklapanje i aktivaciju može izazvati i K<sup>+</sup> efluks, priliv Ca<sup>2+</sup>, poremećaj [[lizosom]]a i [[ROS]] koje potiču iz [[mitohondrija]]. NLRP3 inflamasom je neophodan za indukciju efikasnog imunskog odgovora. NLRP3 inflamasom može biti induciran širokim spektrom stimulusa za razliku od inflamasoma NLRP4, koji veže ograničeniji broj i raznovrsnost liganada i radi u kompleksu sa NAIP proteinom.<ref>{{cite journal | vauthors = Guo H, Callaway JB, Ting JP | title = Inflammasomes: mechanism of action, role in disease, and therapeutics | journal = Nature Medicine | volume = 21 | issue = 7 | pages = 677–687 | date = juli 2015 | pmid = 26121197 | pmc = 4519035 | doi = 10.1038/nm.3893 }}</ref> Pokazalo se da i ostali NLR, kao što su IPAF i NAIP5/Birc1e aktiviraju kaspazu-1 kao odgovor na ''[[Salmonella]]'' i ''[[Legionella]]''. ===RIG-I-liki receptori (RLR)=== {{također pogledajte|RIG-I-liki receptor}} [[slika:5-Methyl-MDA molecule ball.png|thumb|right|5-Metil molekula signalnog puta posredovanog Mda5.]] Do sada su opisane tri RLR helikaze: [[RIG-I]] i [[MDA5]] (koje prepoznaju 5'trifosfat-RNK i dsRNK), koje aktiviraju antivirusnu signalizaciju, i [[LGP2]], za koju se čini da djeluju kao dominantno-negativni inhibitor. RLR iniciraju oslobađanje upalnih [[citokin]]a i [[interferon]]a tipa I (IFN I).<ref name="Kumar_2011"/> ==Biljni PRR-i== Biljke sadrže značajan broj PRR-ova koji dijele izuzetnu strukturnu i funkcionalnu sličnost sa TOLL-om [[drozofila]] i TLR-ovima sisara. Prvi PRR identificiran u biljkama ili životinjama bio je protein Xa21, koji daje otpornost na gram-negativni bakterijski [[patogen]] ''Xanthomonas oryzae'' pv. oryzae.<ref name="pmid8525370" /><ref name="pmid24482761">{{cite journal | vauthors = Bahar O, Pruitt R, Luu DD, Schwessinger B, Daudi A, Liu F, Ruan R, Fontaine-Bodin L, Koebnik R, Ronald P | display-authors = 6 | title = The Xanthomonas Ax21 protein is processed by the general secretory system and is secreted in association with outer membrane vesicles | journal = PeerJ | volume = 2 | pages = e242 | year = 2014 | pmid = 24482761 | pmc = 3897388 | doi = 10.7717/peerj.242 }}</ref> Od tada su izolovane dvije druge biljne PRR, [[Arabidopsis]] FLS2 ([[flagela|flagelin]]) i EFR (Tu receptor faktora elongacije).<ref name="pmid19400727"/> Identifikovani su odgovarajući PAMP-ovi za FLS2 i EFR.<ref name="pmid19400727">{{cite journal | vauthors = Boller T, Felix G | title = A renaissance of elicitors: perception of microbe-associated molecular patterns and danger signals by pattern-recognition receptors | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-plant-biology_2009_60/page/379 | journal = Annual Review of Plant Biology | volume = 60 | pages = 379–406 | year = 2009 | pmid = 19400727 | doi = 10.1146/annurev.arplant.57.032905.105346 }}</ref> Nakon prepoznavanja [[ligand]]a, biljni PRR [[transdukcija (genetika)|transduciraju]] "imunost izazvanu PAMP-om" (PTI).<ref name="pmid16497589">{{cite journal | vauthors = Chisholm ST, Coaker G, Day B, Staskawicz BJ | title = Host-microbe interactions: shaping the evolution of the plant immune response | journal = Cell | volume = 124 | issue = 4 | pages = 803–814 | date = februar 2006 | pmid = 16497589 | doi = 10.1016/j.cell.2006.02.008 | s2cid = 10696351 | doi-access = free }}</ref> [[Biljna otpornost na bolesti|Imunskii sistem biljaka]] također kodira proteine otpornosti koji liče na NOD-like receptore (vidi gore), koji karakteriziraju NBS i [[LRR domen]] i također mogu nositi druge konzervirane domene interakcije kao što je TIR [[citoplazma]]tski domen koji se nalazi u receptorima Toll-a i [[interleukin]]a.<ref name="pmid16677430">{{cite journal | vauthors = McHale L, Tan X, Koehl P, Michelmore RW | title = Plant NBS-LRR proteins: adaptable guards | journal = Genome Biology | volume = 7 | issue = 4 | pages = 212 | year = 2006 | pmid = 16677430 | pmc = 1557992 | doi = 10.1186/gb-2006-7-4-212 }}</ref> NBS-LRR proteini su potrebni za imunost izazvanu efektorima (ETI). == NeRD kinaze == PRR se obično povezuju sa ili sadrže članove [[monofilija|monofiletske]] grupe [[kinaza]] zvane porodica kinaza povezanih sa interleukin-1 receptorom (IRAK), koja uključuje ''[[Drosophila]]'' Pelle, ljudsku IRAK, rižin XA21 i [[arabidopsis]]ov FLS2. Kod sisara, PRR se također mogu povezati sa članovima porodice kinaznih proteina u interakciji sa receptorima (RIP), udaljenim srodnicima porodice IRAK. Neke kinaze iz porodics IRAK i RIP spadaju u malu funkcionalnu klasu kinaza koja se naziva ne-RD, od kojih mnoge ne autofosforiliraju aktivacijsku petlju. Istraživanje kinoma [[kvasci|kvasaca]], [[muha]], crva, ljudi, [[arabidopsis]]a i [[riža|riže]] (3.723 kinaza) otkrilo je da uprkos malom broju ne-RD kinaza u ovim [[genom]]ima (9%-29%), 12 od 15 kinaza poznatih ili predviđenih da funkcioniraju u PRR signalizaciji spadaju u ne-RD klasu. U biljkama, svi do sada okarakterisani PRR pripadaju klasi koja nije RD. Ovi podaci pokazuju da se kinaze povezane s PRR mogu u velikoj mjeri predvidjeti nedostatkom jednog konzerviranog ostatka i otkriti nove potencijalne biljne potporodice PRR.<ref>{{cite journal | vauthors = Dardick C, Schwessinger B, Ronald P | title = Non-arginine-aspartate (non-RD) kinases are associated with innate immune receptors that recognize conserved microbial signatures | journal = Current Opinion in Plant Biology | volume = 15 | issue = 4 | pages = 358–366 | date = august 2012 | pmid = 22658367 | doi = 10.1016/j.pbi.2012.05.002 }}</ref><ref name="pmid16424920">{{cite journal | vauthors = Dardick C, Ronald P | title = Plant and animal pathogen recognition receptors signal through non-RD kinases | journal = PLOS Pathogens | volume = 2 | issue = 1 | pages = e2 | date = januar 2006 | pmid = 16424920 | pmc = 1331981 | doi = 10.1371/journal.ppat.0020002 }}</ref> == Klinički značaj == ===Imunoterapija=== Istraživačke grupe su nedavno sprovele opsežna istraživanja o uključivanju i potencijalnoj upotrebi imunskog sistema pacijenata u terapiji različitih bolesti, tzv. imunoterapiji, uključujući [[monoklonska antitijela]], nespecifične imunoterapije, onkolisku virusnu terapiju, terapiju [[T-ćelija]]ma i vakcine protiv raka.<ref>{{cite news|url=http://www.cancer.net/navigating-cancer-care/how-cancer-treated/immunotherapy-and-vaccines/understanding-immunotherapy|title=Understanding Immunotherapy|date=25. 3. 2013|work=Cancer.Net|access-date=31. 7. 2017|archive-date=28. 7. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728073105/http://www.cancer.net/navigating-cancer-care/how-cancer-treated/immunotherapy-and-vaccines/understanding-immunotherapy|url-status=dead}}</ref> NOD2 has been associated through a loss- and gain- of function with development of Crohn's disease and early-onset sarcoidosis.<ref name="Caruso_2014" /><ref>{{cite journal | vauthors = Chen ES | title = Innate immunity in sarcoidosis pathobiology | journal = Current Opinion in Pulmonary Medicine | volume = 22 | issue = 5 | pages = 469–475 | date = septembar 2016 | pmid = 27387100 | doi = 10.1097/mcp.0000000000000305 | s2cid = 4508464 }}</ref> Mutacije u NOD2 u saradnji sa faktorima okruženja dovode do razvoja hronične upale [[crijeva]].<ref name="Caruso_2014" /><ref>{{cite journal | vauthors = Philpott DJ, Sorbara MT, Robertson SJ, Croitoru K, Girardin SE | title = NOD proteins: regulators of inflammation in health and disease | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 14 | issue = 1 | pages = 9–23 | date = januar 2014 | pmid = 24336102 | doi = 10.1038/nri3565 | s2cid = 20275457 }}</ref> Stoga je predloženo liječenje bolesti inhibiranjem malih molekula, koje su u stanju modulirati NOD2 signalizaciju, posebno RIP2. FDA je do sada odobrila dva terapeutika koji inhibiraju [[fosforilacije]] na RIP2, koja je neophodna za pravilno funkcioniranje NOD2, gefitinib i erlotinib.<ref>{{cite journal | vauthors = Jun JC, Cominelli F, Abbott DW | title = RIP2 activity in inflammatory disease and implications for novel therapeutics | journal = Journal of Leukocyte Biology | volume = 94 | issue = 5 | pages = 927–932 | date = novembar 2013 | pmid = 23794710 | pmc = 3800061 | doi = 10.1189/jlb.0213109 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tigno-Aranjuez JT, Benderitter P, Rombouts F, Deroose F, Bai X, Mattioli B, Cominelli F, Pizarro TT, Hoflack J, Abbott DW | display-authors = 6 | title = In vivo inhibition of RIPK2 kinase alleviates inflammatory disease | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 289 | issue = 43 | pages = 29651–29664 | date = oktobar 2014 | pmid = 25213858 | pmc = 4207980 | doi = 10.1074/jbc.m114.591388 | doi-access = free }}</ref> Pored toga, sprovedeno je istraživanje na GSK583, visoko specifičnom inhibitoru RIP2, koji se čini veoma obećavajućim u inhibiciji NOD1 i NOD2 signalizacije, a samim tim i ograničavanju upale uzrokovane [[signalni put|signalnim putevima]] NOD1, NOD2.<ref>{{cite journal | vauthors = Haile PA, Votta BJ, Marquis RW, Bury MJ, Mehlmann JF, Singhaus R, Charnley AK, Lakdawala AS, Convery MA, Lipshutz DB, Desai BM, Swift B, Capriotti CA, Berger SB, Mahajan MK, Reilly MA, Rivera EJ, Sun HH, Nagilla R, Beal AM, Finger JN, Cook MN, King BW, Ouellette MT, Totoritis RD, Pierdomenico M, Negroni A, Stronati L, Cucchiara S, Ziółkowski B, Vossenkämper A, MacDonald TT, Gough PJ, Bertin J, Casillas LN | display-authors = 6 | title = The Identification and Pharmacological Characterization of 6-(tert-Butylsulfonyl)-N-(5-fluoro-1H-indazol-3-yl)quinolin-4-amine (GSK583), a Highly Potent and Selective Inhibitor of RIP2 Kinase | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 59 | issue = 10 | pages = 4867–4880 | date = maj 2016 | pmid = 27109867 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.6b00211 }}</ref> Druga mogućnost je uklanjanje senzora za NOD2, koje se pokazalo efikasnim na mišjim modelima u nastojanju da suzbije simptome [[crohnova bolest|Crohnove bolesti]].<ref>{{cite journal | vauthors = Corridoni D, Rodriguez-Palacios A, Di Stefano G, Di Martino L, Antonopoulos DA, Chang EB, Arseneau KO, Pizarro TT, Cominelli F | display-authors = 6 | title = Genetic deletion of the bacterial sensor NOD2 improves murine Crohn's disease-like ileitis independent of functional dysbiosis | journal = Mucosal Immunology | volume = 10 | issue = 4 | pages = 971–982 | date = juli 2017 | pmid = 27848951 | pmc = 5433921 | doi = 10.1038/mi.2016.98 }}</ref> Inhibitori kinaze tipa II, koji su visoko specifični, pokazali su obećavajuće rezultate u blokiranju TNF-a koji nastaje iz NOD-ovisnih puteva, što pokazuje visok potencijal u liječenju tumora povezanih s upalom.<ref>{{cite journal | vauthors = Canning P, Ruan Q, Schwerd T, Hrdinka M, Maki JL, Saleh D, Suebsuwong C, Ray S, Brennan PE, Cuny GD, Uhlig HH, Gyrd-Hansen M, Degterev A, Bullock AN | display-authors = 6 | title = Inflammatory Signaling by NOD-RIPK2 Is Inhibited by Clinically Relevant Type II Kinase Inhibitors | journal = Chemistry & Biology | volume = 22 | issue = 9 | pages = 1174–1184 | date = septembar 2015 | pmid = 26320862 | pmc = 4579271 | doi = 10.1016/j.chembiol.2015.07.017 }}</ref> ===Infekcija i karcinogeneza=== Druga moguća eksploatacija PRR-a u ljudskoj medicini je također povezana sa malignim tumorima crijeva. Studije su pokazale da ''[[Helicobacter pylori]]'' značajno korelira sa razvojem gastrointestinalnih tumora. Kod zdravih osobsa infekcija ''Helicobacter pylori'' je ciljana kombinacijom PRR-ova, odnosno TLR-a, NLR-a, RLR-a i CLR-a DC-SIGN. U slučaju njihovog kvara, ovi receptori su također povezani sa karcinogenezom. Kada se infekcija ''Helicobacter pylori'' ostavi da napreduje u crijevima, razvija se u hroničnu upalu, atrofiju i na kraju displaziju, što dovodi do razvoja raka. Budući da svi tipovi PRR-a imaju ulogu u identifikaciji i iskorjenjivanju [[infekcija]], njihovi specifični agonisti stvaraju snažan [[imunski odgovor]] na rak i druge bolesti povezane s PRR-om. Pokazalo se da inhibicija TLR2 značajno korelira s poboljšanim stanjem pacijenta i supresijom adenokarcinoma želuca.<ref>{{cite journal | vauthors = Castaño-Rodríguez N, Kaakoush NO, Mitchell HM | title = Pattern-recognition receptors and gastric cancer | journal = Frontiers in Immunology | volume = 5 | pages = 336 | date = 2014 | pmid = 25101079 | pmc = 4105827 | doi = 10.3389/fimmu.2014.00336 | doi-access = free }}</ref> ===Neurodegenerativna i metabolička bolest=== PRR-ovi su također čvrsto povezani s pravilnom funkcijom [[neuron]]skih mreža i tkiva, posebno zbog njihove uključenosti u procese upale, koji su neophodni za pravilnu funkciju, ali mogu uzrokovati nepopravljivu štetu ako nisu pod kontrolom. TLR se eksprimiraju na većini ćelija [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS) i imaju ključnu ulogu u sterilnoj upali. Nakon ozljede dovode do oštećenja rasta [[akson]]a i usporavaju ili čak potpuno zaustavljaju oporavak. Druga važna struktura uključena i potencijalno iskoristiva u terapiji nakon ozljede je [[inflamasom]]. Kroz indukciju proupalnih [[citokin]]a, IL-1β i IL-18, predloženo je da inhibicija inflamasoma takođe može poslužiti kao efikasan terapijski metod.<ref name="Kigerl 2014 5–16">{{cite journal | vauthors = Kigerl KA, de Rivero Vaccari JP, Dietrich WD, Popovich PG, Keane RW | title = Pattern recognition receptors and central nervous system repair | journal = Experimental Neurology | volume = 258 | pages = 5–16 | date = august 2014 | pmid = 25017883 | pmc = 4974939 | doi = 10.1016/j.expneurol.2014.01.001 }}</ref> Učešće inflamasoma je također istraživano u nekoliko drugih bolesti uključujući eksperimentalni autoimunski encefalomijelitis (EAE), [[Alzheimerova bolest|Alzhemerovu]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonovu bolest]] i aterosklerozu povezanu s dijabetesom tipa II kod pacijenata. Predložene terapije uključuju razgradnju NLRP3 ili inhibiranje proupalnih citokina.<ref name="Kigerl 2014 5–16"/> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Pattern+Recognition+Receptors}} {{Receptori prepoznavanja uzorka}} {{DEFAULTSORT:Pattern Recognition Receptor}} [[Kategorija:Imunološki sistem]] [[Kategorija:Receptori]] [[Kategorija:Receptori prepoznavanja uzorka]] 2k5xtp1gmjp3rlep40tz763onvw8p9e Ramo Isak 0 500452 3936070 3801687 2026-10-17T07:50:28Z ~2026-55152-10 186937 /* Rani život */ Čuj Ramo. 3936070 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Ramo Isak | slika = Ramo Isak.jpg | tekst = | redoslijed = 10. [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Federacije Bosne i Hercegovine|Ministar unutrašnjih poslova Federacije BiH]] | vrijeme_na_vlasti = od 28. aprila 2023. | prethodnik = [[Aljoša Čampara]] | nasljednik = | redoslijed2 = Zastupnik u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini ZDK]] i delegat u [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Domu naroda Parlamenta FBiH]] | vrijeme_na_vlasti2 = 2018 – 28. april 2023. | vrijeme_na_vlasti3 = 2006–2012. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1973|12|2}} | mjesto_rođenja = [[Prozor-Rama|Prozor]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | puno_ime = | nacionalnost = [[Bošnjaci|Bošnjak]] | etnicitet = | politička_stranka = [[Snaga naroda]] {{Small|(od 2023)}}<br>[[Narodni evropski savez|NES]] {{Small|(2021–2023)}}<br>[[Stranka demokratske aktivnosti|A-SDA]] {{Small|(2015–2021)}}<br>[[Stranka za narod Bosne i Hercegovine|SN BiH]] {{Small|(2012–2015)}}<br>[[Bosanskohercegovačka patriotska stranka|BPS]] {{Small|(2006–2012)}} | supruga = Amela Štaljo Isak | djeca = 3 (Rusmir, Arnel i Aldin) | obrazovanje = '''Visoko:''' [[Nastavnički fakultet u Mostaru|Nastavnički fakultet]], [[Univerzitet "Džemal Bijedić" Mostar]] (2010)<br>'''Master:''' [[Fakultet za menadžment i poslovnu ekonomiju u Travniku|Fakultet za menadžment i poslovnu ekonomiju]], [[Univerzitet u Travniku]] (2015)<br>'''Doktorat:''' [[Fakultet za menadžment i poslovnu ekonomiju u Travniku|Fakultet za menadžment i poslovnu ekonomiju]], [[Univerzitet u Travniku]] (2019) | zanimanje = Političar, poduzetnik, policajac, profesor predškolskog odgoja, doktor ekonomskih nauka | vjera = [[Sunitski islam|Islam]] | potpis = | veb-sajt = | nagrade = | pripadnost = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} | vojska = [[Datoteka:Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|15px]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija Republike BiH]] | godine_službe = 1992–1995. | čin = | komandovao = | ratovi = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] | ordeni = }} '''Ramo Isak''' ([[Prozor-Rama|Prozor]], 2. decembar 1973) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[političar]] i trenutni [[Federacija Bosne i Hercegovine|federalni]] [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Federacije Bosne i Hercegovine|ministar unutrašnjih poslova]], predsjednik i osnivač stranke [[Snaga naroda]], bivši zastupnik u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini Zeničko-dobojskog kantona]] i delegat u [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] u mandatnom periodu od 2006. do 2012. i od 2018. do 2023.<ref>{{Cite web|url=https://parlamentfbih.gov.ba/v2/bs/stranica.php?idstranica=121|title=Parlament Federacije Bosne i Hercegovine DOM NARODA {{!}} Delegat – ISAK RAMO|website=parlamentfbih.gov.ba|access-date=19. 8. 2023}}</ref><ref name=":0" /> == Biografija == === Rani život === Rođen je 2. decembra 1973. u [[Prozor-Rama|Prozoru]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]]. Zvanje profesora predškolskog odgoja stekao je 2010. na [[Nastavnički fakultet u Mostaru|Nastavničkom fakultetu]] [[Univerzitet "Džemal Bijedić" Mostar|Univerziteta „Džemal Bijedić“]] u [[Mostar]]u, a magisterij i doktorat na [[Fakultet za menadžment i poslovnu ekonomiju u Travniku|Fakultetu za menadžment i poslovnu ekonomiju]] [[Univerzitet u Travniku|Univerziteta]] u [[Travnik]]u, gdje je stekao akademsko zvanje doc. dr. sc. ekonomskih nauka.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/ramo-isak/|title=Imovina političara - Ramo Isak|website=imovinapoliticara.cin.ba|publisher=[[Centar za istraživačko novinarstvo]]|language=bs-BA|access-date=4. 7. 2024}}</ref> Sve diplome je kupio jer je očigledno nepismen. Objavio je navodno stručne radove iz oblasti ekonomije, te stručnu literaturu "lzborna samoprevara naroda" i "Privatna sigurnost u teoriji i praksi".<ref>{{Cite web|url=https://fbihvlada.gov.ba/bs/ministarstvo-unutrasnjih-poslova-11114|title=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine {{!}} Ministarstvo unutrašnjih poslova|website=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|language=bs|access-date=19. 8. 2023}}</ref> Od 1992. do 1995. bio je organizator rata u [[Zenica|Zenici]] i učesnik u [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratu u Bosni i Hercegovini]] kao pripadnik [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH). Po okončanju rata radio je kao policajac u Zenici, u Odsjeku kriminalističke policije Ministarstva unutrašnjih poslova Zeničko-dobojskog kantona, sve do 2003. Nakon otpuštanja iz policije, zbog neovlaštenog korištenja vatrenog oružja,<ref name="CIN" /> imenovan je za direktora HERC d.o.o. Zenica. U međuvremenu, supruga Amela Isak 2005. suosniva Agenciju za fizičku i tehničku zaštitu ljudi i imovine „CONDOR d.o.o“.<ref name=":0" /> === Politička karijera === Političku karijeru započinje nakon [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006.|općih izbora 2006]], kada postaje zastupnik u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini Zeničko-dobojskog kantona]] i delegat u Domu naroda Parlamenta Federacije BiH, kao član [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka|Bosanskohercegovačke patriotske stranke]] (BPS). Mandat obnavlja na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|općim izborima 2010.]] i biva zastupnik i delegat sve do 2012. Na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2012.|lokalnim izborima 2012]], kao predsjednik [[Stranka za narod Bosne i Hercegovine|Stranke za narod Bosne i Hercegovine]] (SN BiH), postaje vijećnik u Gradskom vijeću Grada Zenica, sve do 2014. Iste godine postaje rukovodilac zaštitarske agencije CONDOR d.o.o. Zenica, agencije koja je 2020. sklopila ugovore u vrijednosti od 310.000 KM s javnim subjektima.<ref name=":0" /><ref name="CIN" /> Godine 2015. SN BiH pripaja se [[Stranka demokratske aktivnosti|Stranci demokratske aktivnosti]] (A-SDA),<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/stranka-za-narod-bih-pripojila-se-partiji-a-sda-u-kontaktu-smo-s-bakirom-izetbegovicem-foto/204469|title=Stranka za narod BiH pripojila se partiji A-SDA: U kontaktu smo s Bakirom Izetbegovićem (FOTO)|date=20. 10. 2015|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=5. 7. 2024}}</ref> a na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|općim izborima 2018]], kao kandidat te stranke, biva izabran ponovo za zastupnika u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini ZDK]], te je sa tog mjesta ponovo delegiran u [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]]. Godine 2021. A-SDA i Nezavisna bosanskohercegovačka lista (NBL) spajaju se u [[Narodni evropski savez]], a kao kandidat te stranke na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.|općim izborima 2022]], četvrti put biva izabran za zastupnika i delegata.<ref name=":0" /> Dana 28. aprila 2023. postaje [[Federacija Bosne i Hercegovine|federalni]] [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Federacije Bosne i Hercegovine|ministar unutrašnjih poslova]] u [[Saziv Vlade Federacije Bosne i Hercegovine (Nermin Nikšić II)|desetom sazivu]] [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|vlade Federacije Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web|url=https://fbihvlada.gov.ba/bs/novoimenovana-vlada-federacije-bih-preuzela-duznost-sutra-prva-sjednica|title=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine {{!}} Novoimenovana Vlada Federacije BiH preuzela dužnost|website=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|language=bs|access-date=19. 8. 2023}}</ref> Par mjeseci kasnije, dana 14. jula 2023, osniva stranku [[Snaga naroda]] i trenutni je predsjednik iste.<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/osnovana-nova-stranka-u-bih-za-predsjednika-izabran-ramo-isak-imamo-ono-sto-nema-niko-876820|title=Oslobođenje - Osnovana nova stranka u BiH, za predsjednika izabran Ramo Isak: Imamo ono što nema niko|date=14. 7. 2023|website=www.oslobodjenje.ba|language=bs-ba|access-date=5. 7. 2024}}</ref> === Optužbe === Protiv njega su triput podizane optužnice zbog krivičnih djela. Dva puta je proglašen krivim: 2010. za ugrožavanje sigurnosti i 2013. za nasilničko ponašanje, dok je treću optužbu, također za ugrožavanje sigurnosti, [[Općinski sud u Zenici]] 2016. odbio zbog zastare. Za prvu optužbu osuđen je na uvjetnu kaznu zatvora od 2 mjeseca zbog prijetnji novinaru, dok za drugu osuđen na uvjetnu kaznu zatvora od 6 mjeseci. Obje presude brisane su iz evidencije u augustu 2016. i septembru 2019.<ref name=":0" /><ref name="CIN">{{Cite web|url=https://cin.ba/zakonodavci-s-druge-strane-zakona/|title=Zakonodavci s druge strane zakona|last=|first=|date=30. 9. 2021|website=cin.ba|publisher=[[Centar za istraživačko novinarstvo]]|language=bs-BA|access-date=19. 8. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://istinomjer.ba/akter/ramo-isak/|title=Ramo Isak|date=18. 3. 2019|website=Istinomjer|language=bs-BA|access-date=19. 8. 2023}}</ref> === Privatni život === Oženjen je Amelom Isak i otac je troje djece: Rusmira, Arnela i Aldina. Prijavljena imovina porodice Isak u imovinskom kartonu iz 2022. je procijenjena na oko 17 miliona KM. Naslijeđeno imanje sa kućama vrijedi 600.000 KM, a zemljište 30.000 KM. Isak je prijavio da njegova supruga ima: kuću, stan, dva poslovna prostora i garaže, magacin i zemljište, ukupne vrijednosti 4,45 miliona KM, te dvije firme (Condor d.o.o i IR Company d.o.o) koje je procijenio na 10,5 miliona KM. Također, naveo je da njegovi sinovi imaju tri kuće i stan, vrijedne 1,38 miliona KM, te da supruga sina Arnela, Anela Isak, posjeduje firmu DHD d.o.o vrijednosti 1,5 miliona KM. Od vozila Isak posjeduje [[Land Rover]] marke [[Range Rover]] vrijednosti 50.000 KM, dok sinovi Arnel [[Audi]] [[Audi S i RS modeli|RS]] [[Audi Q3|Q3]] vrijednosti 120.000 KM, Rusmir [[Audi SQ8]] vrijednosti 150.000 KM i Aldin [[Mercedes-Benz]] [[Mercedes-Benz CLA|CLA]] 45 [[Mercedes-AMG|AMG]] vrijednosti 120.000 KM.<ref name=":0" /> == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Isak, Ramo}} [[Kategorija:Rođeni 1973.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Prozor-Rama]] [[Kategorija:Bošnjaci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Osumnjičeni kriminalci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački kriminalci]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Ministri Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Političari Bosanskohercegovačke patriotske stranke]] [[Kategorija:Političari Stranke za narod Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske aktivnosti]] [[Kategorija:Političari Snage naroda]] [[Kategorija:Političari Narodnog evropskog saveza]] [[Kategorija:Vojnici Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta "Džemal Bijedić" Mostar]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Travniku]] qrh34v516nv2d6dbwki1cd9y517pedq 3936073 3936070 2026-10-17T09:57:27Z Panasko 146730 Odbijena posljednja izmjena teksta korisnika [[Posebno:Doprinosi/~2026-55152-10|~2026-55152-10]] i vraćeno na izmjenu 3801687 korisnika Semso98 3936073 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Ramo Isak | slika = Ramo Isak.jpg | tekst = | redoslijed = 10. [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Federacije Bosne i Hercegovine|Ministar unutrašnjih poslova Federacije BiH]] | vrijeme_na_vlasti = od 28. aprila 2023. | prethodnik = [[Aljoša Čampara]] | nasljednik = | redoslijed2 = Zastupnik u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini ZDK]] i delegat u [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Domu naroda Parlamenta FBiH]] | vrijeme_na_vlasti2 = 2018 – 28. april 2023. | vrijeme_na_vlasti3 = 2006–2012. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1973|12|2}} | mjesto_rođenja = [[Prozor-Rama|Prozor]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | puno_ime = | nacionalnost = [[Bošnjaci|Bošnjak]] | etnicitet = | politička_stranka = [[Snaga naroda]] {{Small|(od 2023)}}<br>[[Narodni evropski savez|NES]] {{Small|(2021–2023)}}<br>[[Stranka demokratske aktivnosti|A-SDA]] {{Small|(2015–2021)}}<br>[[Stranka za narod Bosne i Hercegovine|SN BiH]] {{Small|(2012–2015)}}<br>[[Bosanskohercegovačka patriotska stranka|BPS]] {{Small|(2006–2012)}} | supruga = Amela Štaljo Isak | djeca = 3 (Rusmir, Arnel i Aldin) | obrazovanje = '''Visoko:''' [[Nastavnički fakultet u Mostaru|Nastavnički fakultet]], [[Univerzitet "Džemal Bijedić" Mostar]] (2010)<br>'''Master:''' [[Fakultet za menadžment i poslovnu ekonomiju u Travniku|Fakultet za menadžment i poslovnu ekonomiju]], [[Univerzitet u Travniku]] (2015)<br>'''Doktorat:''' [[Fakultet za menadžment i poslovnu ekonomiju u Travniku|Fakultet za menadžment i poslovnu ekonomiju]], [[Univerzitet u Travniku]] (2019) | zanimanje = Političar, poduzetnik, policajac, profesor predškolskog odgoja, doktor ekonomskih nauka | vjera = [[Sunitski islam|Islam]] | potpis = | veb-sajt = | nagrade = | pripadnost = {{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}} | vojska = [[Datoteka:Logo of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|15px]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija Republike BiH]] | godine_službe = 1992–1995. | čin = | komandovao = | ratovi = [[Rat u Bosni i Hercegovini]] | ordeni = }} '''Ramo Isak''' ([[Prozor-Rama|Prozor]], 2. decembar 1973) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[političar]] i trenutni [[Federacija Bosne i Hercegovine|federalni]] [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Federacije Bosne i Hercegovine|ministar unutrašnjih poslova]], predsjednik i osnivač stranke [[Snaga naroda]], bivši zastupnik u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini Zeničko-dobojskog kantona]] i delegat u [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] u mandatnom periodu od 2006. do 2012. i od 2018. do 2023.<ref>{{Cite web|url=https://parlamentfbih.gov.ba/v2/bs/stranica.php?idstranica=121|title=Parlament Federacije Bosne i Hercegovine DOM NARODA {{!}} Delegat – ISAK RAMO|website=parlamentfbih.gov.ba|access-date=19. 8. 2023}}</ref><ref name=":0" /> == Biografija == === Rani život === Rođen je 2. decembra 1973. u [[Prozor-Rama|Prozoru]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]]. Zvanje profesora predškolskog odgoja stekao je 2010. na [[Nastavnički fakultet u Mostaru|Nastavničkom fakultetu]] [[Univerzitet "Džemal Bijedić" Mostar|Univerziteta „Džemal Bijedić“]] u [[Mostar]]u, a magisterij i doktorat na [[Fakultet za menadžment i poslovnu ekonomiju u Travniku|Fakultetu za menadžment i poslovnu ekonomiju]] [[Univerzitet u Travniku|Univerziteta]] u [[Travnik]]u, gdje je stekao akademsko zvanje doc. dr. sc. ekonomskih nauka.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://imovinapoliticara.cin.ba/politicari/ramo-isak/|title=Imovina političara - Ramo Isak|website=imovinapoliticara.cin.ba|publisher=[[Centar za istraživačko novinarstvo]]|language=bs-BA|access-date=4. 7. 2024}}</ref> Objavio je stručne radove iz oblasti ekonomije, te stručnu literaturu "lzborna samoprevara naroda" i "Privatna sigurnost u teoriji i praksi".<ref>{{Cite web|url=https://fbihvlada.gov.ba/bs/ministarstvo-unutrasnjih-poslova-11114|title=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine {{!}} Ministarstvo unutrašnjih poslova|website=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|language=bs|access-date=19. 8. 2023}}</ref> Od 1992. do 1995. bio je organizator otpora u [[Zenica|Zenici]] i učesnik u [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratu u Bosni i Hercegovini]] kao pripadnik [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH). Po okončanju rata radio je kao policajac u Zenici, u Odsjeku kriminalističke policije Ministarstva unutrašnjih poslova Zeničko-dobojskog kantona, sve do 2003. Nakon otpuštanja iz policije, zbog neovlaštenog korištenja vatrenog oružja,<ref name="CIN" /> imenovan je za direktora HERC d.o.o. Zenica. U međuvremenu, supruga Amela Isak 2005. suosniva Agenciju za fizičku i tehničku zaštitu ljudi i imovine „CONDOR d.o.o“.<ref name=":0" /> === Politička karijera === Političku karijeru započinje nakon [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006.|općih izbora 2006]], kada postaje zastupnik u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini Zeničko-dobojskog kantona]] i delegat u Domu naroda Parlamenta Federacije BiH, kao član [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka|Bosanskohercegovačke patriotske stranke]] (BPS). Mandat obnavlja na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|općim izborima 2010.]] i biva zastupnik i delegat sve do 2012. Na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2012.|lokalnim izborima 2012]], kao predsjednik [[Stranka za narod Bosne i Hercegovine|Stranke za narod Bosne i Hercegovine]] (SN BiH), postaje vijećnik u Gradskom vijeću Grada Zenica, sve do 2014. Iste godine postaje rukovodilac zaštitarske agencije CONDOR d.o.o. Zenica, agencije koja je 2020. sklopila ugovore u vrijednosti od 310.000 KM s javnim subjektima.<ref name=":0" /><ref name="CIN" /> Godine 2015. SN BiH pripaja se [[Stranka demokratske aktivnosti|Stranci demokratske aktivnosti]] (A-SDA),<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/stranka-za-narod-bih-pripojila-se-partiji-a-sda-u-kontaktu-smo-s-bakirom-izetbegovicem-foto/204469|title=Stranka za narod BiH pripojila se partiji A-SDA: U kontaktu smo s Bakirom Izetbegovićem (FOTO)|date=20. 10. 2015|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=5. 7. 2024}}</ref> a na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|općim izborima 2018]], kao kandidat te stranke, biva izabran ponovo za zastupnika u [[Skupština Zeničko-dobojskog kantona|Skupštini ZDK]], te je sa tog mjesta ponovo delegiran u [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]]. Godine 2021. A-SDA i Nezavisna bosanskohercegovačka lista (NBL) spajaju se u [[Narodni evropski savez]], a kao kandidat te stranke na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.|općim izborima 2022]], četvrti put biva izabran za zastupnika i delegata.<ref name=":0" /> Dana 28. aprila 2023. postaje [[Federacija Bosne i Hercegovine|federalni]] [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Federacije Bosne i Hercegovine|ministar unutrašnjih poslova]] u [[Saziv Vlade Federacije Bosne i Hercegovine (Nermin Nikšić II)|desetom sazivu]] [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|vlade Federacije Bosne i Hercegovine]].<ref>{{Cite web|url=https://fbihvlada.gov.ba/bs/novoimenovana-vlada-federacije-bih-preuzela-duznost-sutra-prva-sjednica|title=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine {{!}} Novoimenovana Vlada Federacije BiH preuzela dužnost|website=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|language=bs|access-date=19. 8. 2023}}</ref> Par mjeseci kasnije, dana 14. jula 2023, osniva stranku [[Snaga naroda]] i trenutni je predsjednik iste.<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/osnovana-nova-stranka-u-bih-za-predsjednika-izabran-ramo-isak-imamo-ono-sto-nema-niko-876820|title=Oslobođenje - Osnovana nova stranka u BiH, za predsjednika izabran Ramo Isak: Imamo ono što nema niko|date=14. 7. 2023|website=www.oslobodjenje.ba|language=bs-ba|access-date=5. 7. 2024}}</ref> === Optužbe === Protiv njega su triput podizane optužnice zbog krivičnih djela. Dva puta je proglašen krivim: 2010. za ugrožavanje sigurnosti i 2013. za nasilničko ponašanje, dok je treću optužbu, također za ugrožavanje sigurnosti, [[Općinski sud u Zenici]] 2016. odbio zbog zastare. Za prvu optužbu osuđen je na uvjetnu kaznu zatvora od 2 mjeseca zbog prijetnji novinaru, dok za drugu osuđen na uvjetnu kaznu zatvora od 6 mjeseci. Obje presude brisane su iz evidencije u augustu 2016. i septembru 2019.<ref name=":0" /><ref name="CIN">{{Cite web|url=https://cin.ba/zakonodavci-s-druge-strane-zakona/|title=Zakonodavci s druge strane zakona|last=|first=|date=30. 9. 2021|website=cin.ba|publisher=[[Centar za istraživačko novinarstvo]]|language=bs-BA|access-date=19. 8. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://istinomjer.ba/akter/ramo-isak/|title=Ramo Isak|date=18. 3. 2019|website=Istinomjer|language=bs-BA|access-date=19. 8. 2023}}</ref> === Privatni život === Oženjen je Amelom Isak i otac je troje djece: Rusmira, Arnela i Aldina. Prijavljena imovina porodice Isak u imovinskom kartonu iz 2022. je procijenjena na oko 17 miliona KM. Naslijeđeno imanje sa kućama vrijedi 600.000 KM, a zemljište 30.000 KM. Isak je prijavio da njegova supruga ima: kuću, stan, dva poslovna prostora i garaže, magacin i zemljište, ukupne vrijednosti 4,45 miliona KM, te dvije firme (Condor d.o.o i IR Company d.o.o) koje je procijenio na 10,5 miliona KM. Također, naveo je da njegovi sinovi imaju tri kuće i stan, vrijedne 1,38 miliona KM, te da supruga sina Arnela, Anela Isak, posjeduje firmu DHD d.o.o vrijednosti 1,5 miliona KM. Od vozila Isak posjeduje [[Land Rover]] marke [[Range Rover]] vrijednosti 50.000 KM, dok sinovi Arnel [[Audi]] [[Audi S i RS modeli|RS]] [[Audi Q3|Q3]] vrijednosti 120.000 KM, Rusmir [[Audi SQ8]] vrijednosti 150.000 KM i Aldin [[Mercedes-Benz]] [[Mercedes-Benz CLA|CLA]] 45 [[Mercedes-AMG|AMG]] vrijednosti 120.000 KM.<ref name=":0" /> == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Isak, Ramo}} [[Kategorija:Rođeni 1973.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Prozor-Rama]] [[Kategorija:Bošnjaci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Osumnjičeni kriminalci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački kriminalci]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Ministri Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Političari Bosanskohercegovačke patriotske stranke]] [[Kategorija:Političari Stranke za narod Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Političari Stranke demokratske aktivnosti]] [[Kategorija:Političari Snage naroda]] [[Kategorija:Političari Narodnog evropskog saveza]] [[Kategorija:Vojnici Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta "Džemal Bijedić" Mostar]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Travniku]] kj2xdqn6lz3wgveicxbdy4z9693adtu Razgovor:Ramo Isak 1 500462 3936077 3701611 2026-10-17T11:26:47Z GoodBosnian 170315 /* Osumnjičeni kriminalci */ novi odlomak 3936077 wikitext text/x-wiki == Doktorat == Ni u jednom izvoru se ne navodi gdje je i kada federalni ministar doktorirao, a ni gdje je studirao. Za disertaciju, ukoliko postoji, bi trebali biti izvori na npr. Ekonomskom fakultetu u Sarajevu ili u nekoj online biblioteci. Malo mi je njegov doktorat suspektan. Može li se još negdje u BIH pisati disertacija? Na Univerzitetima u Banja Luci, Istočnom Sarajevu ili Mostaru? Postoji li neki link za ova četiri univerziteta, gdje bi se to moglo vidjeti? [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:06, 19 august 2023 (CEST) ::gdje god ima treći stepen studija [[Korisnik:Palapa|palapabosnia]] ([[Razgovor s korisnikom:Palapa|razgovor]]) 21:49, 19 august 2023 (CEST) :Izgleda da je doktorirao u Kiseljaku! Ima neki link, al' mi Kiseljak baš nije mjesto za doktorske studije. Možda? Mada nevjerujem da su podaci tačni, te ih neću linkovati u članak. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:33, 19 august 2023 (CEST) == Zaštita == Treba staviti neki vid zaštite na članak zbog učestalog vandalizma IP-ovaca, barem "registrovani korisnici" da mogu uređivati. [[Korisnik:Z1KA|<span style="border:1px solid #002366;border-radius:20px;background:#1E90FF;padding:2px;color:#efe6e6;text-shadow:black 0.2em 0.2em 0.3em; font-family: Comic Sans;">&nbsp;'''✪ Z1KA'''&nbsp;</span>]] 23:57, 12 april 2025 (CEST) == Osumnjičeni kriminalci == Pravo na pretpostavku nevinosti znači da je neko kriminalac samo ako je pravosnažno osuđen. Stoga je termin 'osumnjičeni kriminalac' neprecizan jer miješa status osumnjičenog sa utvrđenom krivicom. [[Korisnik:GoodBosnian|GoodBosnian]] ([[Razgovor s korisnikom:GoodBosnian|razgovor]]) 13:26, 17 oktobar 2026 (CEST) aaamru4alvjzu9jori4jhotot1x6mot Tetris 0 500698 3935840 3539553 2026-10-16T12:58:09Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Typical_Tetris_Game.svg|Typical_Tetris_Game.svg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Krd|Krd]]; razlog: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Typical Tetris Game.svg|]]. 3935840 wikitext text/x-wiki {{Infokutija videoigra | naziv = Tetris | slika = | veličina_slike = 250px | tekst = Tipičan kadar iz ''Tetrisa'' | razvijač = | izdavač = | distributer = | serijal = | pogon = | platforme = [[Spisak varijanti Tetrisa]] | objavljeno = '''[[Elektronika 60]]''' <br/> [[SSSR]]: 1985. <br/> '''[[IBM PC]]''' <br/> [[SSSR]]: 1986. <br/> [[EU]]: novembar 1987. <br/> {{nowrap|[[Sjeverna Amerika|S. Amerika]]: januar 1988.}} | žanr = [[Logičke videoigre|Logička]] | režimi = Jedan ili više igrača | režiser = | producent = | dizajner = [[Aleksej Pažitnov]] | programer = | umjetnik = | pisac = | kompozitor = | kabinet = | arkadni_sistem = | procesor = | zvuk = | ekran = }} '''''Tetris''''' je [[Logičke videoigre|logička]] [[videoigra]] koju je 1985. osmislio [[Sovjetski Savez|sovjetski]] [[Softversko inženjerstvo|softverski inženjer]] [[Aleksej Pažitnov]].<ref>{{Cite web |title= Tetris {{!}} video game {{!}} Britannica |url= https://www.Britannica.com/topic/Tetris |access-date= 18. 4. 2023 |website= [[Encyclopædia Britannica|britannica.com]] |language= en}}</ref> Izdalo ju je nekoliko kompanija za više platformi, naročito tokom spora o prisvajanju autorskih prava krajem 1980-ih. Nakon dužeg razdoblja u kojem ju je izdavao [[Nintendo]], prava su 1996. vraćena Pažitnovu, koji je zajedno s [[Henk Rogers|Henkom Rogersom]] osnovao [[The Tetris Company|kompaniju "Tetris"]] za upravljanje licenciranjem. Igrači dovršavaju redove pomicanjem figura različitih oblika ([[tetromino]]), koje se spuštaju na polje za igru. Dovršeni redovi nestaju i igraču daju bodove, a igrač može nastaviti popunjavati prazna mjesta. Igra završava kada neočišćeni redovi dosegnu vrh polja za igru. Što duže igrač može odgoditi taj ishod, to će njegov rezultat biti veći. U igrama za više učesnika igrači moraju izdržati duže od svojih protivnika; u određenim verzijama igrači mogu nanijeti kazne protivnicima ispunjavanjem znatnog broja redova. U nekim verzijama dodane su varijacije pravila, kao što su trodimenzionalni prikazi ili sistem za rezerviranje figura. Izgrađen na jednostavnim pravilima, ''Tetris'' se etablirao kao [[Spisak videoigara smatranih najboljima|jedna od najboljih videoigara ikad]]. Do decembra 2011. prodan je u 202 miliona primjeraka – otprilike 70 miliona fizičkih jedinica i 132 miliona plaćenih preuzimanja [[Mobitelske igre|mobitelskih igrica]] – što ga čini jednom od [[Spisak najprodavanijih franšiza videoigara|najprodavanijih franšiza videoigara]]. [[Tetris (Game Boy)|Verzija]] za [[Game Boy]] jedna je od [[Spisak najprodavanijih videoigara|najprodavanijih igara svih vremena]], s više od 35 miliona prodanih primjeraka. ''Tetris'' je dostupan na više od [[Spisak varijanti Tetrisa|65 platformi]] i drži [[Guinnessova knjiga rekorda|Guinnessov rekord]] za videoigru s najviše portova. Ukorijenjen je u [[Popularna kultura|popularnoj kulturi]] i njegova popularnost nadilazi sferu videoigara; prizori iz igre utjecali su na arhitekturu, muziku i ''[[cosplay]]''. Igra je bila predmet i raznih istraživačkih studija koje su analizirale njenu teoretsku složenost i pokazale njen učinak na ljudski mozak nakon sesije, naročito [[efekt Tetrisa]]. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Tetris}} * [https://tetris.com/ Službeni sajt] * [https://archive.org/details/tetris_1987 MS-DOS verzija] (može se igrati besplatno u pregledniku na [[Internet Archive]]u) {{Tetris}} [[Kategorija:Tetris| ]] [[Kategorija:Igre za DOS]] [[Kategorija:Kuća slavnih za videoigre]] [[Kategorija:Logičke videoigre]] [[Kategorija:Ruski izumi]] [[Kategorija:Sovjetski izumi]] [[Kategorija:Videoigre iz 1985.]] p0tqdh8qkunrt67nuszlxt0rd5lug80 Amaterski sportski savez Vatikana 0 501232 3936054 3551131 2026-10-16T22:04:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936054 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometna federacija | naziv_federacije = Amaterski sportski savez Vatikana | grb = Vatican City national football team.svg | godina_osnivanja = {{Početni datum i godine|1972}} | godina_ukidanja = | država = {{ZID|Vatikan}} | sjedište = [[Apostolska palača|Cortile di San Damaso]], [[Vatikan]] | fifa_clanstvo = | Regija = | Regija članstvo = | Subregija = | Subregija članstvo = | Subregija2 = | Subregija2 članstvo = | Subregija3 = | Subregija3 članstvo = | IFU članstvo = | konfederacije = | konfederacija = | broj_federacija = | predsjednik = {{ZD|ITA}} [[Domenico Ruggiero]] | potpredsjednik = {{ZD|ITA}} Nicola Vignola | veb-sajt = [https://www.sportinvaticano.com/ sportinvaticano.com] }} '''Amaterski sporski savez Vatikana''' ({{Jez-it|Associazione Sportiva Dilettantistica "Sport in Vaticano"}}) jest italijanski sportski savez zaposlenih osoba koji rade u [[Vatikan]]<nowiki/>u.<ref name="Storia">{{Cite web|url=http://www.sportinvaticano.com/storia-rappresentativa-dipendenti-vaticano/|title=Storia|publisher=Vatican Amateur Sports Association|language=it|access-date=3. 7. 2019|archive-date=22. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322032843/http://www.sportinvaticano.com/storia-rappresentativa-dipendenti-vaticano/|url-status=dead}}</ref> Sjedište saveza je u [[Italija|Italiji]] i operativni ured u [[Apostolska palača|Cortile di San Damaso]] unutar Vatikana.<ref name="7 squadre">{{Cite web|url=http://www.newscattoliche.it/vaticano-7-squadre-per-il-campionato-di-calcio/|title=Vaticano: 7 squadre per il campionato di calcio|last=Nuti|first=Nicola|publisher=News Cattoliche|language=it|access-date=26. 8. 2016|archive-date=25. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025150923/http://www.newscattoliche.it/vaticano-7-squadre-per-il-campionato-di-calcio/|url-status=dead}}</ref> Trenutni predsjednik je [[Domenico Ruggiero]].<ref name="Organigramma">{{Cite web|url=http://www.sportinvaticano.com/organigramma/|title=Organigramma|publisher=Vatican Amateur Sports Association|language=it|access-date=3. 7. 2019|archive-date=22. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322032828/http://www.sportinvaticano.com/organigramma/|url-status=dead}}</ref> == Historija == Savez je 1972. osnovao dr. [[Sergio Valci]], zaposlenik Vatikana. Ostao je predsjednik saveza sve do svoje smrti 2012.<ref name="Storia"/> [[Misa]] za članove saveza održana je na [[Grob Svetog Petra|grobu Svetog Petra]] ispod [[Bazilika svetog Petra|Bazilike Svetog Petra]] u vatikanskim špiljama.<ref name="Messa per l?Associazione Sportiva">{{Cite web|url=https://www.avvenire.it/chiesa/pagine/messa-per-lassociazione-sportiva-|title=Santa Sede. Messa per l?Associazione Sportiva|publisher=avvenire.it|language=it|access-date=3. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20230526151752/https://www.avvenire.it/chiesa/pagine/messa-per-lassociazione-sportiva-|archive-date=26. 5. 2023|url-status=dead}}</ref> U maju 2023. savez je proslavilo završetak svoje pedesete godišnjice sa visokim uglednicima, među kojima je bio i [[Kardinal (katolička crkva)|kardinal]] [[Mauro Gambetti]]. Među temama o kojima se razgovaralo bila je i mogućnost ulaska saveza u [[UEFA]]-u. Otkriveno je da je [[papa Franjo]] razgovarao s predsjednikom UEFA-e [[Aleksander Čeferin|Aleksandrom Čeferinom]] o mogućnosti kada je predsjednik posjetio papu uoči [[Finale Europskog prvenstva u nogometu 2020.|finala UEFA Evropskog prvenstva u nogometu 2020]].<ref name="50 anni dell’Associazione ASD Sport in Vaticano">{{Cite web|url=https://www.agensir.it/quotidiano/2022/5/17/sport-presentata-la-maglietta-per-i-50-anni-dellassociazione-asd-sport-in-vaticano-card-gambetti-vicario-creare-fraternita-per-vincere-la-partita-della-vita/|title=Sport: presentata la maglietta per i 50 anni dell’Associazione ASD Sport in Vaticano. Card. Gambetti (vicario), “creare fraternità per vincere la partita della vita”|publisher=agensir.it|language=Italian|access-date=28. 1. 2023}}</ref> == Sport == Vatikanski amaterski sportski savez trenutno se bavi [[nogomet]]om i ostaje otvorena za druge sportove. === Nogomet === Vatikan je jedna od osam službeno priznatih i nezavisnih država čija nogometna reprezentacija nije članica [[FIFA]]-e (ostale su [[Monako]], [[Tuvalu]], [[Kiribati]], [[Savezne Države Mikronezije]], [[Nauru]], [[Maršalska Ostrva|Maršalska ostrva]] i [[Palau]]).<ref name="Storia"/> Međutim, Vatikan ima [[Nogometna reprezentacija Vatikana|mušku reprezentaciju]] još od 1994.<ref name="Vatican City International Matches">{{Cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesv/vaticaan-intres.html|title=Vatican City International Matches|last=Schöggl|first=Hans|website=[[RSSSF]]|access-date=3. 7. 2019}}</ref> i [[Ženska nogometna reprezentacija Vatikana|žensku reprezentaciju]] od 2019.<ref name="Pope gives blessing">{{Cite web|url=https://www.prostinternational.com/2019/05/14/pope-gives-blessing-as-vatican-launches-womens-football-team/|title=Pope gives blessing as Vatican launches women's football team|last=Thomas|first=Marissa|publisher=prostinternational.com|access-date=28. 6. 2019}}</ref> Godine 2006. glasnogovornik [[UEFA|UEFA-]]<nowiki/>e [[William Gaillard]] izjavio je za medije da ne vidi razlog zašto Vatikan ne bi trebao imati reprezentaciju u međunarodnim takmičenjima. Rekao je: "Već imamo države od 30.000 građana kao što su [[San Marino]], [[Lihtenštajn]] i [[Andora]]. Ako Vatikan želi da postane član UEFA, sve što treba da uradi je da se prijavi. Ako ispunjava uslove, biti će prihvaćen". U to vrijeme kardinal [[Tarcisio Bertone]] je insistirao da nogometna budućnost Vatikana leži samo u amaterskim igrama i takmičenjima.<ref name="Vatican squashes soccer team idea">{{Cite web|url=https://www.italymagazine.com/italy/vatican-squashes-soccer-team-idea|title=Vatican squashes soccer team idea|publisher=Italy Magazine|access-date=3. 7. 2019}}</ref> U maju 2014. Domenico Ruggerio, predsjednik nacionalnog nogometnog saveza, izjavio je: "Više volim da budem amater...Pridružiti se FIFA-i, na tom nivou, bit će kao posao" nakon što je izjavio: "Važna poruka prijateljstva i ljubavi to pokazuje sport— pravi sport, a ne posao koji je danas u fudbalu...Nije važno samo dobiti meč; to je kako se nosiš." Dakle, to, dodao je, znači da je " [[etos]] vatikanskog nogometnog tima bio u suprotnosti sa članstvom u FIFA-i.<ref name="A Friendly Game for a Beatific State">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2014/05/12/sports/soccer/vatican-city-faces-monaco-in-a-rare-soccer-outing.html?smid=fb-share&_r=1|title=A Friendly Game for a Beatific State|last=Montague|first=James|website=The New York Times|access-date=13. 5. 2014}}</ref> Osim reprezentacija, Savez organizira [[Prvenstvo Vatikana]],<ref>{{Cite web|url=http://www.sportinvaticano.com/classifica-2/|title=Classifica|publisher=Vatican Amateur Sports Association|language=it|access-date=3. 7. 2019|archive-date=20. 9. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920201801/http://www.sportinvaticano.com/classifica-2/|url-status=dead}}</ref> [[Kup Sergio Valci]],<ref name="COPPA VATICANA 2018 – 2019">{{Cite web|url=http://www.sportinvaticano.com/wp-content/uploads/2016/03/Comunicato-1.Coppa_.pdf|title=COPPA VATICANA 2018 – 2019|publisher=Vatican Amateur Sports Association|language=it|access-date=3. 7. 2019|archive-date=2. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702233850/http://www.sportinvaticano.com/wp-content/uploads/2016/03/Comunicato-1.Coppa_.pdf|url-status=dead}}</ref> i [[Superkup Vatikana]].<ref name="Supercoppa">{{Cite web|url=http://www.sportinvaticano.com/partite-supercoppa-vaticana/|title=Partite Supercoppa Vaticana|publisher=Vatican Amateur Sports Association|language=it|access-date=3. 7. 2019|archive-date=20. 9. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920193300/http://www.sportinvaticano.com/partite-supercoppa-vaticana/|url-status=dead}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Evropski nogometni savezi}} [[Kategorija:Vatikan]] [[Kategorija:Sport u Vatikanu]] [[Kategorija:Nogomet u Vatikanu]] d62k68qz0ec245vi363bo0v5chiq3ii Olivia Colman 0 504214 3935872 3788067 2026-10-16T13:47:20Z Panasko 146730 3935872 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glumac | ime = Olivia Colman | ime_pri_rođenju = Sarah Caroline Colman<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-48543826 |title=Birthday Honours 2019: Olivia Colman and Bear Grylls on list |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=8. 6. 2019 |work=[[BBC News Online|BBC News]] |access-date=8. 6. 2019 |archive-date=7. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607220548/https://www.bbc.co.uk/news/uk-48543826 |url-status=live}}</ref><ref name=nms1>{{cite web |title=Class act: Is Olivia Colman Britain's most versatile actress? |first=Gerard |last=Gilbert |date=2. 3. 2013 |website=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/class-act-olivia-colman-britain-s-most-versatile-actress-8513853.html |access-date=5. 9. 2021 |archive-date=27. 3. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327134343/https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/class-act-is-olivia-colman-britains-most-versatile-actress-8513853.html |url-status=live}}</ref> | mjesto_rođenja = [[Norwich]], [[Norfolk]], [[Engleska]] | mjesto_smrti = | slika = Olivia Colman 2022 (cropped 3).jpg | opis = Colman 2022. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1974|1|30}} | datum_smrti = | godine_aktivnosti = 1999–danas | pseudonim = | veb-sajt = | supružnik = [[Ed Sinclair]] (od 2001) | partner = | značajna_djela = | važniji filmovi = | oskar = | olivier = | afi = | bafta = | zlatni globus = | emmy = | cesar = | goya = | tony = }} '''Sarah Caroline Sinclair''' (rođena 30. januara 1974), profesionalno poznata kao '''Olivia Colman''',{{efn|Već je postojala članica Britanski sindikata glumaca koja je koristila ime Sarah Colman, tako da je izabrala Olivia kao umjetničko ime; kasnije je uzela prezime svog muža kada su se vjenčali.}} jest [[engleska]] [[Glumac|glumica]]. Dobitnica je raznih priznanja, uključujući [[Oscar]]a, četiri [[Filmske nagrade BAFTA|BAFTA nagrade]], dvije [[Nagrada Emmy|Emmy nagrade]] i tri [[Zlatni globus|Zlatna globusa]]. Završivši pozorišnu školu Old Vic u [[Bristol]]u, njen proboj na scenu dogodio se u sitcomu na Channel 4 ''Peep Show'' (2003–2015). Njene druge uloge u komedijama na televiziji uključuju ''Green Wing'' (2004–2006), ''That Mitchell and Webb Look'' (2006–2008), ''Beautiful People'' (2008–2009), ''Sveštenik Smallbone'' (2010–2014), ''Flowers'' (2016–2018) i ''Fleabag'' (2016–2019). Dobila je [[Filmske nagrade BAFTA|BAFTA nagradu]] za najbolju žensku komediju za humorističnu seriju ''Twenty Twelve'' (2011–2012) i najbolju sporednu glumicu za kriminalističku seriju ''Optuženi'' (2012).<ref>{{cite web |url=http://awards.bafta.org/award/2013/television |title=Television in 2013 |website=BAFTA Awards |access-date=13. 10. 2019 |archive-date=22. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022180904/http://awards.bafta.org/award/2013/television |url-status=live}}</ref> Dobila je pozitivne kritike za nastup u ITV kriminalističko-dramskoj seriji ''Broadchurch'' (2013–2017), za koju je dobila televizijsku [[Televizijske nagrade BAFTA|nagradu Britanske akademije]] za najbolju glumicu, te u triler miniseriji [[BBC One]] ''Noćni upravitelj'' (2016) za koju je dobila [[Zlatni globus]] za najbolju sporednu glumicu. Igrala je kraljicu Elizabetu II od 2019. do 2020. u [[Netflix]]ovoj dramskoj seriji ''Kruna'', za koju je dobila nagradu [[Zlatni globus]] i [[Nagrada Emmy|nagradu Emmy]] za najbolju glavnu glumicu. Također je glumila na televiziji u ''Jadnici'' (2019), ''Krajobrazni arhitekti'' (2021) i ''Oduzimaš mi dah'' (2022 – danas). Za ulogu Anne, kraljice Velike Britanije u crno-komedijskom filmu ''Miljenica'' (2018) je osvojila [[Oscar za najbolju glavnu žensku ulogu|Oscara za najbolju glumicu]]. Dobila je dodatne nominacije za Oscara za svoje uloge u dramama ''Otac'' (2020) i ''Mračna kći'' (2021). Njene druge zapažene filmske zasluge uključuju ''Tiranosaur'' (2011), ''Željezna dama'' (2011), ''Predsjednikova ljubavnica'' (2012), ''Opasan poziv'' (2013), ''Jastog'' (2015), ''Empire of Light'' (2022), ''Mačak u čizmama: Posljednja želja'' (2022) i ''Wonka'' (2023). == Filmografija == {| class="wikitable sortable" ! scope="col" | Godina ! scope="col" | Naziv filma ! scope="col" | Uloga ! scope="col" class="unsortable"| Bilješke |- | 2004. | ''[[Terkel in Trouble]]'' | Terkelova majka | Glas |- | rowspan="2" | 2005. | ''[[Zemanovaload]]'' | TV Producentica | |- | ''[[One Day]]'' | Ianova majka | Kratki film |- | 2006. | ''[[Bolje ostati samac]]'' | Joanna Roberts | |- | rowspan="4" | 2007. | ''[[Eksplozivni murjaci]]'' | PC Doris Thatcher | |- | ''[[Grow Your Own]]'' | Alice | |- | ''[[I Could Never Be Your Woman]]'' | Frizerka | |- | ''[[Dog Altogether]]'' | Anita | Kratki film |- | 2009. | ''[[Le Donk & Scor-zay-zee]]'' | Olivia | |- | rowspan="3" | 2011. | ''[[Tiranosaur (film)|Tiranosaur]]'' | Hannah | |- | ''[[Arrietty]]'' | Homily | Glas |- | ''[[Željezna dama (film)|Željezna dama]]'' | Carol Thatcher | |- | 2012. | ''[[Predsjednikova ljubavnica]]'' | Kraljica Elizabeta | |- | rowspan="2" | 2013. | ''[[Dajem im godinu]]'' | Linda | |- | ''[[Opasan poziv]]'' | Bethan Maguire | Glas |- | rowspan="4" | 2014. | ''[[Divlja salsa]]'' | Sam Garrett | |- | ''[[Pas Pudsey]]'' | Nelly | Glas |- | ''[[Thomas & Friends: Tale of the Brave]]'' | Marion | Glas |- | ''[[The Kármán Line]]''<ref>{{Cite video |last=Sharp |first=Oscar |date=11. 9. 2020 |title=The Kármán Line – starring Olivia Colman |publisher=[[Vimeo]] |url=https://vimeo.com/457049772 |access-date=27. 12. 2023 |archive-date=27. 12. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227023756/https://vimeo.com/457049772 |url-status=live}}</ref> | Sarah | |- | rowspan="3" | 2015. | ''[[Jastog (film)|Jastog]]'' | Menadžerica hotela | |- | ''[[Thomas & Friends: Sodor's Legend of the Lost Treasure]]'' | Marion | Glas |- | ''[[London Road (film)|London Road]]'' | Julie | |- | 2017. | ''[[Ubistvo u Orient Expressu (film)|Ubistvo u Orient Expressu]]'' | Hildegard Schmidt | |- | 2018. | ''[[Miljenica]]'' | Kraljica Ana | |- | 2019. | ''[[Sljedbenici]]'' | Hope Slaughter | |- | 2020. | ''[[Otac (2020)|Otac]]'' | Anne | |- | rowspan="5" | 2021. | ''[[The Mitchells vs. the Machines]]'' | PAL | Glas |- | ''[[Majčinska nedjelja]]'' | Gospođa Clarrie Niven | |- | ''[[Električni život Louisa Waina]]'' | Naratorica | |- | ''[[Mračna kći]]'' | Leda Caruso | Također izvršna producentica |- | ''[[Ron's Gone Wrong]]'' | Donka Pudowski | Glas |- | rowspan="4" | 2022. | ''[[Putovanje s Joy]]'' | Joy | |- | ''[[Empire of Light]]'' | Hilary Small | |- | ''[[Scrooge: A Christmas Carol]]'' | Prošlost | rowspan="2" | Glas |- | ''[[Mačak u čizmama: Posljednja želja]]'' | Mama medo<ref name="Puss">{{cite news |last=Cordero |first=Rosy |url=https://deadline.com/2022/03/puss-in-boots-2-salma-hayek-harvey-guillen-florence-pugh-olivia-colman-1234977976/ |title='Puss In Boots: The Last Wish' Sets Salma Hayek Pinault Return; Harvey Guillén, Florence Pugh & Olivia Colman Among New Cast |work=[[Deadline Hollywood]] |date=14. 3. 2022 |access-date=14. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315070242/https://deadline.com/2022/03/puss-in-boots-2-salma-hayek-harvey-guillen-florence-pugh-olivia-colman-1234977976/ |archive-date=15. 3. 2022 |url-status=live}}</ref> |- | rowspan="3" | 2023. | ''[[Barbie (film)|Barbie]]'' | | Izbrisana scena<ref>{{Cite web |url=https://variety.com/2024/awards/actors/helen-mirren-reveals-cut-barbie-scene-with-olivia-colman-1235909763/ |title=Helen Mirren Reveals Cut 'Barbie' Scene With Olivia Colman: We Were 'Playing Drunk' and She 'Tries to Take Over the Role of Narrator' |first=Jenelle |last=Riley |date=15. 2. 2024}}</ref> |- | ''[[Wicked Little Letters]]'' | Edith Swan | Također producentica |- | ''[[Wonka (film)|Wonka]]'' | Gospođa Scrubbit | |} == Nagrade i nominacije == Colman je osvojila mnoga priznanja, uključujući [[Oscar|nagradu Akademije]], četiri nagrade Britanske akademije za televiziju, [[Filmske nagrade BAFTA|nagradu Britanske akademije za film]], tri [[Zlatni globus|nagrade Zlatni globus]], dvije [[Nagrada Emmy|nagrade Emmy]], Volpi kup i BFI stipendiju.<ref>{{Cite web|url=https://www.bfi.org.uk/news/olivia-colman-bfi-fellowship|title=Olivia Colman to receive BFI Fellowship|date=7 February 2019|publisher=British Film Institute|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207114118/http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/announcements/olivia-colman-bfi-fellowship|archive-date=7 February 2019|url-status=live|access-date=8 March 2019}}</ref> Za svoj nastup u ''filmu Noćni menadžer'' (2016) dobila je nagradu Zlatni globus i bila je nominirana za nagradu Primetime Emmy. Colman je bila nominirana za još jednu nagradu, nagradu Primetime Emmy za ''film Fleabag'' (2016–2019). Njena uloga kraljice [[Elizabeta II|Elizabete II]] u seriji ''Kruna'' (2019–2020) osvojila je nagradu Zlatni globus i nagradu Primetime Emmy. Colman je za ulogu kraljice [[Ana, kraljica Velike Britanije|Anne, kraljice Velike Britanije,]] u ''[[Omiljena (film)|filmu Miljenica]]'' (2018), osvojila prestižnog [[Oscar za najbolju glavnu žensku ulogu|Oskara za najbolju glumicu]], [[Zlatni globus za najbolju glumicu – komedija ili mjuzikl|Zlatni globus za najbolju glumicu - komedija ili mjuzikl]], te nagradu BAFTA za najbolju glumicu u glavnoj ulozi. Njena uloga u ''filmu Otac'' (2020), donijela joj je nominacije za [[Zlatni globus za najbolju sporednu glumicu|Zlatni globus]] i [[Oscar za najbolju sporednu žensku ulogu|Oskara u kategoriji za najbolju sporednu glumicu]] , dok je za performans u filmu ''Izgubljena kćerka'' (2021), bila kandidovana za [[Zlatni globus za najbolju glumicu – drama|Zlatni globus]] i [[Oscar za najbolju glavnu žensku ulogu|Oskara za najbolju glumicu]]. Zbog izuzetnog doprinosa filmskoj drami, Colman je 2019. u okviru rođendanskkih priznanja odlikovana titulom Komandanta Reda Britanskog carstva (CBE). == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Olivia Colman}} * {{IMDb name|1469236}} {{Oscar - glavna glumica}} {{BAFTA za najbolju glumicu}} {{Emmy za glumicu u dramskoj seriji}} {{Nagrada Empire za najbolju glumicu}} {{Zlatni globus za najbolju glumicu - komedija ili mjuzikl}} {{Zlatni globus za glumicu u TV-drami}} {{Zlatni globus za sporednu TV-glumicu}} {{Nagrada Satellite za najbolju glumicu - film}} {{Nagrada Satellite za najbolju sporednu glumicu u seriji, mini seriji ili TV-filmu}} {{Evropska filmska nagrada za najbolju glumicu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Colman, Olivia}} [[Kategorija:Rođeni 1974.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Norwich]] [[Kategorija:Engleske glumice]] g522lymg1mjovkmudebdqau9tsitwts Korisnik:AnToni/test2 2 523334 3935898 3933940 2026-10-16T14:20:29Z AnToni 2325 3935898 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours hlist" align=right | * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1960.|1960 <small><small>(30/30)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1964.|1964 <small><small>(51/51)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1968.|1968 <small><small>(72/72)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1972.|1972 <small><small>(62/62)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1976.|1976 <small><small>(74/74)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1980.|1980 <small><small>(76/76)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1984.|1984 <small><small>(95/95)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|1988 <small><small>(92/92)</small></small>]]</s> * <s> [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992 <small><small>(196/196)</small></small>]]</s> * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1994 <small><small>(179/191)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|1998 <small><small>(150/179)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002 <small><small>(140/188)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006 <small><small>(135/204)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010 <small><small>(123/204)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014 <small><small>(100/205)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018 <small><small>(95/200)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022 <small><small>(97/210)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026 <small><small>(91/210)</small></small>]] 5k49fr0kiyzs2bqqpwv047t9qo4nqu1 Infekcija respiratornog trakta 0 524974 3935859 3907048 2026-10-16T13:24:22Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935859 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Infekcija respiratornog trakta | sinonimi =Infekcuja disajnih puteva |slika = Illu_conducting_passages.svg | opis_slike = Dirigirajući pasaž | specijalnost = [[Zarazna bolest]], [[Infektologija]] | simptomi = | komplikacije = | pojava =U bilo kojoj životnoj dobi | trajanje =Zavisi od uspjeha u liječenju | vrste =Bakterijska i virusna | uzroci =[[Bakterije]] i [[Virusi]] | rizici =Nepotrebno uzimanje antibiotika kod virusne varfijante | dijagnoza = | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija =Uprkos superiornoj sposobnosti filtracije N95 respiratora s filterom, mjerenoj ''[[in vitro]]'', nije objavljeno dovoljno kliničkih dokaza da bi se utvrdilo da li su standardne hirurške maske i N95 respiratori s filterom ekvivalentni u sprječavanju respiratornih infekcija kod zdravstvenih radnika | liječenje = | lijekovi = | prognoza = | frekvencija = | smrtni slučajevi = }} '''Infekcije respiratornog trakta''' ('''RTI''') su [[zarazna bolest|zarazne bolesti]] koje zahvataju donji ili gornji [[Pluća|respiratornog trakta]].<ref>{{cite journal | vauthors = Thapa S, Gokhale S, Sharma AL, Sapkota LB, Ansari S, Gautam R, Shrestha S, Neopane P | display-authors = 6 | title = Burden of bacterial upper respiratory tract pathogens in school children of Nepal | journal = BMJ Open Respiratory Research | volume = 4 | issue = 1 | pages = e000203 | date = 1. 10. 2017 | pmid = 29071076 | doi = 10.1136/bmjresp-2017-000203 | pmc = 5652512 | doi-access = free }}</ref> Infekcija ovog tipa obično se dalje klasificira kao [[infekcija gornjih disajnih puteva]] (URI ili URTI) ili [[infekcija donjih disajnih puteva]] (LRI ili LRTI). Infekcije donjih disajnih puteva, poput [[upale pluća]], imaju tendenciju da budu mnogo teže od infekcija gornjih disajnih puteva, poput [[prehlade]]. ==Tipovi== ===Infekcija gornjih disajnih puteva=== {{glavni|Infekcija gornjih disajnih puteva}} [[Gornji disajni put]] se smatra disajnim putem iznad [[glotis]]a ili [[glasne žice|glasnih žica]]; ponekad se uzima kao put iznad [[hrskavica|krikoidne hrskavice]]. Ovaj dio trakta uključuje [[nos]], [[paranazalni sinus|sinuse]], [[ždrijelo]] i [[larinks]].<ref>{{Cite web |title=Upper respiratory tract: MedlinePlus Medical Encyclopedia Image |url=https://medlineplus.gov/ency/imagepages/19378.htm |access-date=1. 7. 2022 |website=medlineplus.gov |language=en}}</ref> Tipske infekcije gornjih disajnih puteva uključuju [[tonzilitis]], [[faringitis]], [[laringitis]], [[sinusitis]], [[otitis media]], određene vrste [[influenca]] i [[prehlada|prehladu]].<ref name="Eccles2007">{{cite journal | vauthors = Eccles MP, Grimshaw JM, Johnston M, Steen N, Pitts NB, Thomas R, Glidewell E, Maclennan G, Bonetti D, Walker A | display-authors = 6 | title = Applying psychological theories to evidence-based clinical practice: identifying factors predictive of managing upper respiratory tract infections without antibiotics | journal = Implementation Science | volume = 2 | pages = 26 | date = august 2007 | pmid = 17683558 | pmc = 2042498 | doi = 10.1186/1748-5908-2-26 | doi-access = free }}</ref> Simptomi [[infekcija]] gornjih disajnih puteva mogu uključivati [[kašalj]], [[bol u grlu]], [[curenje iz nosa]], [[začepljenost nosa]], [[glavobolja|glavobolju]], blago povišenu temperaturu [[povišena temperatura|povišenu temperaturu]], pritisak u licu i [[kihanje]].<ref>{{Cite journal |last1=Thomas |first1=Micah |last2=Bomar |first2=Paul A. |date=26. 6. 2023 |title=Upper Respiratory Tract Infection |pmid=30422556 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532961/ |journal=StatPearls |location=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing}}</ref><ref>{{Cite web |date=19. 11. 2021 |title=Upper respiratory infection: Symptoms, treatment, and causes |url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/323886 |access-date=1. 7. 2022 |website=www.medicalnewstoday.com |language=en}}</ref> ===Infekcija donjih disajnih puteva=== {{main|Infekcija donjih disajnih puteva}} [[Donji disajni put]] se sastoji od [[traheja]] ([[dušnik]]a), [[bronhija]], [[bronhiola]] i [[pluća]].<ref>{{Cite web |title=Respiratory system |url=https://myhealth.alberta.ca/Health/pages/conditions.aspx?hwid=ug2841 |access-date=15. 2. 2024 |website=myhealth.alberta.ca |language=en-US}}</ref> Infekcije donjih disajnih puteva (LRI) su općenito teže od infekcija gornjih disajnih puteva. LRI su vodeći uzrok smrti među svim zaraznim bolestima.<ref name="WHO-2004">{{cite book | title=The World Health Report 2004 - Changing History | publisher=World Health Organization | year=2004 | pages=120–4 | url=https://www.who.int/entity/whr/2004/en/report04_en.pdf | url-status=dead | isbn= 92-4-156265-X | first1=Robert | last1=Beaglehole | first2=Alec | last2=Irwin | first3=Thomson |last3=Prentice | archive-url = https://web.archive.org/web/20041205082022/http://www.who.int/whr/2004/en/report04_en.pdf | archive-date = 5. 12. 2004}}</ref> Dva najčešća LRI su [[bronhitis]] i [[pneumonija]].<ref name="TGAntibiotic13">{{cite journal | first = Sophie | last = Dwyer | title = Book Review – Therapeutic Guidelines: Antibiotics (Version 13) | journal = Australian Prescriber | volume = 30 | url = https://australianprescriber.tg.org.au/assets/62467e8bcc349f84-d57e575c8a1b-4073546551ada7a5e2e4885392cf2a975c3c9f50f0c2e6120c2a8cd8c0d8.pdf | issue = 3 | page = 73 | date = 1. 6. 2007 | doi-access = free | doi = 10.18773/austprescr.2007.042}}</ref> [[Gripa]] utiče i na gornje i donje disajne puteve, ali opasniji sojevi poput visoko pernicioznog [[H5N1]] imaju tendenciju da se vežu za receptore duboko u [[pluća|plućima]].<ref>{{cite journal | vauthors = van Riel D, Munster VJ, de Wit E, Rimmelzwaan GF, Fouchier RA, Osterhaus AD, Kuiken T | title = H5N1 Virus Attachment to Lower Respiratory Tract | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-04-21_312_5772/page/n88 | journal = Science | volume = 312 | issue = 5772 | pages = 399 | date = april 2006 | pmid = 16556800 | doi = 10.1126/science.1125548 | s2cid = 33294327 | doi-access = }}</ref> [[Slika:Respiratory system complete en.svg|left|thumb|473x473px| [[Anatomija]] [[Respiratorni sistem|respiratornog sistema]]]] ==Dijagnoza== [[Slika:Respiratory infections world map-Deaths per million persons-WHO2012.svg|thumb|upright=1.3| Broj smrtnih slučajeva od respiratornih infekcija na milion osoba u 2012. godini{{Div col|small=yes|colwidth=10em}}{{legend|#ffff20|24-120}}{{legend|#ffe820|121-151}}{{legend|#ffd820|152-200}}{{legend|#ffc020|201-244}}{{legend|#ffa020|245-346}}{{legend|#ff9a20|347-445}}{{legend|#f08015|446-675}}{{legend|#e06815|676-866}}{{legend|#d85010|867-1.209}}{{legend|#d02010|1.210-2.090}} {{div col end}}]] [[Testiranje plućne funkcije]] (PFT) omogućava procjenu i disajnih puteva i funkcije pluća, kao i specifičnih kriterija za dijagnosticiranje niza infekcija respiratornog trakta.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Zavorsky GS | title = The rise in carboxyhemoglobin from repeated pulmonary diffusing capacity tests | journal = Respiratory Physiology & Neurobiology | volume = 186 | issue = 1 | pages = 103–8 | date = mart 2013 | pmid = 23333819 | doi = 10.1016/j.resp.2013.01.001 | s2cid = 2355039 }}</ref> Metodi poput tehnika razrjeđivanja plinova i pletizmografije pomažu u određivanju funkcionalnog rezidualnog kapaciteta i ukupnog kapaciteta pluća.<ref name=":1"/> Otkrivanje da li treba provesti set naprednih testova plućne funkcije temeljit će se na abnormalno visokim vrijednostima u prethodnim rezultatima testova.<ref name=":1"/> Sistematski pregled kliničkih ispitivanja iz 2014. ne podržava rutinsko brzo testiranje na viruse, kako bi se smanjila upotreba [[antibiotik]]a kod djece u odjeljenjima hitne pomoći.<ref name=Doan2014>{{cite journal | vauthors = Doan Q, Enarson P, Kissoon N, Klassen TP, Johnson DW | title = Rapid viral diagnosis for acute febrile respiratory illness in children in the Emergency Department | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | pages = CD006452 | date = septembar 2014 | volume = 2014 | pmid = 25222468 | pmc = 6718218 | doi = 10.1002/14651858.CD006452.pub4 }}</ref> Nije jasno da li brzo testiranje na viruse u hitnoj pomoći za djecu s akutnim [[Groznica|febrilnim]] respiratornim infekcijama smanjuje stopu upotrebe antibiotika, [[pretraga krvi]] ili [[Klinički test urina|testiranja urina]].<ref name=Doan2014 /> Relativno smanjenje rizika od korištenja [[Rendgenski snimak grudnog koša|rendgenskog snimka grudnog koša]] kod djece koja su podvrgnuta brzom testiranju na viruse iznosi 77% u poređenju s kontrolnom grupom.<ref name=Doan2014 /> 2013. godine istraživači su razvili tester daha koji može brzo dijagnosticirati infekcije [[pluća]].<ref>{{cite web|url=http://blogs.scientificamerican.com/observations/2013/01/11/breath-test-could-sniff-out-infections-in-minutes/|title=Breath Test Could Sniff Out Infections in Minutes|work=Scientific American|date=11. 1. 2013|access-date=5. 2. 2013}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zhu J, Bean HD, Wargo MJ, Leclair LW, Hill JE | title = Detecting bacterial lung infections: in vivo evaluation of in vitro volatile fingerprints | journal = Journal of Breath Research | volume = 7 | issue = 1 | pages = 016003 | date = mart 2013 | pmid = 23307645 | pmc = 4114336 | doi = 10.1088/1752-7155/7/1/016003 | bibcode = 2013JBR.....7a6003Z }}</ref> == Liječenje == [[Bakterije]] su [[jednoćelijski organizam|jednoćelijski organizmi]] prisutni na Zemlji koji mogu napredovati u različitim okruženjima, uključujući i ljudsko tijelo.<ref>{{Cite web|title=Bacteria|date=5. 1. 2024|url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Bacteria|access-date=8. 1. 2024|website=Genome.gov|author=National Human Genome Research Institute|publisher=National Institute of Health}}</ref> Antibiotici su lijekovi namijenjeni liječenju bakterijskih infekcija uzrokovanih patogenim bakterijama koje zahtijevaju teži tretman; upotreba [[antibiotik]]a se ne preporučuje za uobičajene bakterijske infekcije jer će imunološki sistem sam riješiti takve infekcije.<ref name = AntibioticQ&A>{{Cite web|date=6. 10. 2021 |title=Antibiotic Use Questions and Answers – What Everyone Should Know |url=https://www.cdc.gov/antibiotic-use/q-a.html |access-date=8. 1. 2024 |author=Centers for Disease Control and Prevention |publisher=US Department of Health and Human Services}}</ref> Ovaj lijek ne liječi efikasno virusne infekcije poput [[upala grla]], [[gripa|gripe]], [[bronhitis]]a, [[sinusitis]]a i uobičajenih infekcija respiratornog trakta.<ref name = AntibioticQ&A /><ref>{{Cite web|date=7. 10. 2021 |title=Treatment for Common Illnesses |url=https://www.cdc.gov/antibiotic-use/common-illnesses.html |access-date=8. 1. 2024 |author=Centers for Disease Control and Prevention |publisher=US Department of Health and Human Services}}</ref> To je zato što su antibiotici razvijeni da ciljaju karakteristike bakterija koje nisu prisutne kod virusa, te su stoga antibiotici neefikasni kao [[antivirusni agens]]i.<ref>{{Cite web|title = Antibiotics – Uses|url = https://www.nhs.uk/conditions/antibiotics/uses/|website = nhs.uk|date = 11. 11. 2022|access-date = 8. 1. 2024|author = National Health Service|publisher =Department of Health & Social Care|location = United Kingdom}}</ref><ref>{{Cite web| title=Antibiotics — When To Use & Do They Treat Viruses? | publisher=Kaiser Permanente| location=Washington, DC| first=Dan| last=Kent| date=1. 3. 2019| access-date=19. 11. 2020| url-status=dead |url=https://wa.kaiserpermanente.org/healthAndWellness/index.jhtml?item=/common/healthAndWellness/medications/managingMedications/antibiotics.html | archive-date = 14. 11. 2020| archive-url=https://web.archive.org/web/20201114044433/https://wa.kaiserpermanente.org/healthAndWellness/index.jhtml?item=/common/healthAndWellness/medications/managingMedications/antibiotics.html}}</ref> CDC je izvijestio da je propisivanje [[antibiotik]]a visoko; 47 miliona recepata u Sjedinjenim Državama u 2018. godini izdato je za infekcije koje ne zahtijevaju antibiotike za liječenje.<ref>{{cite book| title = Antibiotic Use in the United States, 2018 Update: Progress and Opportunities| url = https://www.cdc.gov/antibiotic-use/stewardship-report/pdf/stewardship-report-2018-508.pdf| author = Centers for Disease Control and Prevention| publisher = US Department of Health and Human Services| location = Atlanta, GA| year = 2019}}</ref> Preporučuje se izbjegavanje upotrebe antibiotika osim ako bakterijske infekcije nisu teške, prenosive ili imaju visok rizik od daljnjih komplikacija ako se ne liječe.<ref>{{Cite web|date=11. 11. 2022|title=Antibiotics – Overview|url=https://www.nhs.uk/conditions/antibiotics/|access-date=8. 1. 2024|website=nhs.uk|author=National Health Service|publisher=Department of Health & Social Care|location=United Kingdom}}</ref> Nepotrebna upotreba antibiotika može povećati [[Rezistencija na antimikrobne lijekove|rezistentne na antibiotike]] infekcije, uticati na [[probavni sistem|sistem za probavu]], izazvati [[Alergijska reakcija|alergijske reakcije]] i druge intenzivne nuspojave.<ref>{{Cite web|date=11. 11. 2022|title=Antibiotics – Side Effects|url=https://www.nhs.uk/conditions/antibiotics/side-effects/|access-date=8. 1. 2024|website=nhs.uk|author=National Health Service|publisher=Department of Health & Social Care|location=United Kingdom}}</ref> Studija objavljena u ''Journal of the American Medical Association'' otkrila je da su antibiotici uskog spektra, poput [[amoksicilin]]a, jednako učinkoviti kao i alternative širokog spektra za liječenje akutnih infekcija respiratornog trakta kod djece, ali imaju manji rizik od nuspojava.<ref>{{cite journal | vauthors = Gerber JS, Ross RK, Bryan M, Localio AR, Szymczak JE, Wasserman R, Barkman D, Odeniyi F, Conaboy K, Bell L, Zaoutis TE, Fiks AG | display-authors = 6 | title = Association of Broad- vs Narrow-Spectrum Antibiotics With Treatment Failure, Adverse Events, and Quality of Life in Children With Acute Respiratory Tract Infections | url = https://archive.org/details/jama_2017-12-19_318_23/page/2325 | journal = JAMA | volume = 318 | issue = 23 | pages = 2325–2336 | date = decembar 2017 | pmid = 29260224 | pmc = 5820700 | doi = 10.1001/jama.2017.18715 }}</ref> ==Prevencija== Uprkos superiornoj sposobnosti filtracije [[N95 maske|N95 respiratora s filterom]] mjerenoj ''[[in vitro]]'', nije objavljeno dovoljno kliničkih dokaza da bi se utvrdilo da li su standardne hirurške maske i N95 respiratori s filterom ekvivalentni u sprječavanju respiratornih infekcija kod zdravstvenih radnika.<ref>{{cite journal | vauthors = Smith JD, MacDougall CC, Johnstone J, Copes RA, Schwartz B, Garber GE | title = Effectiveness of N95 respirators versus surgical masks in protecting health care workers from acute respiratory infection: a systematic review and meta-analysis | journal = CMAJ | volume = 188 | issue = 8 | pages = 567–574 | date = maj 2016 | pmid = 26952529 | pmc = 4868605 | doi = 10.1503/cmaj.150835 }}</ref> Odrasli na [[jedinicama intenzivne njege]] (JIN) imaju veći rizik od dobijanja respiratornih infekcija.<ref name=":2" /> Kombinacija lokalnih i sistematskih antibiotika koji se uzimaju [[Profalaksa|profilaksni]] može spriječiti infekciju i poboljšati ukupnu smrtnost odraslih na JIN za odrasle pacijente koji primaju [[mehanička ventilacija|mehaničku ventilaciju]] najmanje 48 sati, a lokalna [[antibiotska profilaksa]] vjerovatno smanjuje respiratorne infekcije, ali ne i smrtnost.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Minozzi S, Pifferi S, Brazzi L, Pecoraro V, Montrucchio G, D'Amico R | title = Topical antibiotic prophylaxis to reduce respiratory tract infections and mortality in adults receiving mechanical ventilation | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | pages = CD000022 | date = januar 2021 | issue = 1 | pmid = 33481250 | doi = 10.1002/14651858.CD000022.pub4 | pmc = 8094382 }}</ref> Međutim, kombinacija tretmana ne može isključiti relevantan doprinos sistemskoj komponenti uočenog smanjenja smrtnosti.<ref name=":2"/> Nema dovoljno dokaza koji bi preporučili upotrebu antibiotika za sprječavanje komplikacija od infekcija respiratornog trakta nepoznatog uzroka kod djece mlađe od 5 godina.<ref>{{cite journal | vauthors = Alves Galvão MG, Rocha Crispino Santos MA, Alves da Cunha AJ | title = Antibiotics for preventing suppurative complications from undifferentiated acute respiratory infections in children under five years of age | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | pages = CD007880 | date = februar 2016 | issue = 2 | pmid = 26923064 | doi = 10.1002/14651858.CD007880.pub3 | pmc = 10329867 }}</ref> Visokokvalitetna klinička istraživanja u obliku randomiziranih kontroliranih ispitivanja procijenila su učinkovitost [[vitamin D|vitamina D]],<ref>{{cite journal | vauthors = Martineau AR, Jolliffe DA, Hooper RL, Greenberg L, Aloia JF, Bergman P, Dubnov-Raz G, Esposito S, Ganmaa D, Ginde AA, Goodall EC, Grant CC, Griffiths CJ, Janssens W, Laaksi I, Manaseki-Holland S, Mauger D, Murdoch DR, Neale R, Rees JR, Simpson S, Stelmach I, Kumar GT, Urashima M, Camargo CA | display-authors = 6 | title = Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory tract infections: systematic review and meta-analysis of individual participant data | journal = BMJ | volume = 356 | pages = i6583 | date = februar 2017 | pmid = 28202713 | pmc = 5310969 | doi = 10.1136/bmj.i6583 | doi-access = free }}</ref> drugi pregled RCT-ova lošijeg kvaliteta bavio se efikasnošću imunostimulanata u prevenciji infekcija respiratornog trakta.<ref>{{cite journal | vauthors = Del-Rio-Navarro BE, Espinosa Rosales F, Flenady V, Sienra-Monge JJ | title = Immunostimulants for preventing respiratory tract infection in children | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 4 | pages = CD004974 | date = oktobar 2006 | pmid = 17054227 | doi = 10.1002/14651858.CD004974.pub2 | s2cid = 7024017 }}</ref> Uprkos određenoj nesigurnosti zbog malog obima studija, postoje dokazi da vježbanje može smanjiti težinu simptoma, ali nije imalo utjecaja na broj epizoda ili broj dana simptoma po epizodi.<ref>{{Cite journal|last1=Grande|first1=Antonio Jose|last2=Keogh|first2=Justin|last3=Silva|first3=Valter|last4=Scott|first4=Anna M.|date=4. 4. 2020|title=Exercise versus no exercise for the occurrence, severity, and duration of acute respiratory infections|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2020|issue=4|pages=CD010596|doi=10.1002/14651858.CD010596.pub3|issn=1469-493X|pmc=7127736|pmid=32246780}}</ref> Virusi koji uzrokuju respiratorne infekcije (RTI) su prenosiviji pri vrlo visokoj ili niskoj relativnoj vlažnosti; idealna vlažnost za zatvorene prostore je između 40 i 60%. Stoga, relativna vlažnost u ovom rasponu može pomoći u smanjenju rizika od prijenosa [[aerosol]]a.<ref name="Miyu"/> ==[[Epidemiologija]]== Respiratorne infekcije često imaju jake sezonske obrasce, pri čemu su umjerene klime više pogođene tokom zime. Nekoliko faktora objašnjava zimske vrhunce respiratornih [[infekcija]], uključujući uslove okoline i promjene u ljudskom ponašanju. Na viruse koji uzrokuju respiratorne infekcije utiču uslovi okoline poput relativne vlažnosti i temperature. Zime umjerene klime imaju nižu relativnu vlažnost, za koju se zna da povećava prijenos [[gripa|gripe]].<ref name="Miyu">{{cite journal | vauthors = Moriyama M, Hugentobler WJ, Iwasaki A | title = Seasonality of Respiratory Viral Infections | journal = Annual Review of Virology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 83–101 | date = septembar 2020 | pmid = 32196426 | doi = 10.1146/annurev-virology-012420-022445 | s2cid = 214601321 | doi-access = free }}</ref> Od virusa koji uzrokuju respiratorne infekcije kod ljudi, većina ima sezonske varijacije u prevalenciji. [[Gripa]], ''[[Humani ortopneumovirus]]'' (RSV) i [[Koronavirus|humani koronavirusi]] su češći zimi. [[humani bokavirus]] i ''[[humani metapneumovirus]]'' javljaju se tokom cijele godine, [[rinovirus]]i (koji uzrokuju [[prehlada|prehladu]]) javljaju se uglavnom u proljeće i jesen, a [[humani parainfluenza virusi]] imaju varijabilne vrhunce ovisno o specifičnom soju. [[Enterovirusi]], s izuzetkom rinovirusa, obično dostižu vrhunac ljeti.<ref name="Miyu"/> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi== {{Medicinski izvori | ICD10 = | ICD9 = }} {{Authority control}} [[Kategorija:Zarazne bolesti]] [[Kategorija:Respiratorne bolesti]] [[Kategorija:Virusne infekcije respiratornog trakta| ]] 0r9vgr2ozlkjdm5g8pzyzgk42c4dtgi Plućna alveolska proteinoza 0 525101 3935835 3929540 2026-10-16T12:51:04Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935835 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Plućna alveolska proteinoza | sinonimi = Alveolska proteinoza | slika = Pulmonary alveolar proteinosis -3- high mag.jpg | opis_slike = [[Mikrografija]] plućne alveolarne proteinoze, koja prikazuje karakteristično punjenje zračnog prostora fokalno gustim kuglicama koje se nazivaju ''brbljanje'' ili ''gusta tijela''. [[H&E boja]]. | specijalnost =[[Pulmologija]] | simptomi = | komplikacije = | pojava= | trajanje = | vrste = | uzroci = Primarni (autoimunska PAP, nasljedna PAP), sekundarni (višestruke bolesti) i kongenitalne (višestruke bolesti, obično genetički) uzrocu, iako je najčešći uzrok primarno autoimunsko stanje kod pojedinca. | rizici = | dijagnoza = | diferencijal = | prevencija = | liječenje = | lijekovi = | prognoza = | frekvencija = | smrti = }} '''Plućna alveolarna proteinoza''' ('''PAP''') je rijedak plućni poremećaj koji karakterizira abnormalna akumulacija lipoproteinskih spojeva izvedenih iz [[plućni surfaktant|surfaktanta]] unutar [[pluća|plućnih]] [[alveola]] . Akumulirane tvari ometaju normalnu [[izmjena plinova|izmjenu plinova]] i širenje pluća, što na kraju dovodi do otežanog disanja i predispozicije za razvoj plućnih [[infekcija]]. Uzroci PAP-a mogu se grupirati u primarne (autoimuna PAP, nasljedna PAP), sekundarne (višestruke bolesti) i kongenitalne (višestruke bolesti, obično genetske) uzroke, iako je najčešći uzrok primarno autoimuno stanje kod pojedinca. ==Znaci i simptomi== [[Znaci i simptomi]] PAP-a uključuju [[kratak dah|kratkoću daha]],<ref name="pmid10607805">{{cite journal | vauthors = Shah PL, Hansell D, Lawson PR, Reid KB, Morgan C | title = Pulmonary alveolar proteinosis: clinical aspects and current concepts on pathogenesis | url = https://archive.org/details/sim_thorax_2000-01_55_1/page/66 | journal = Thorax | volume = 55 | issue = 1 | pages = 67–77 | date = januar 2000 | pmid = 10607805 | pmc = 1745595 | doi = 10.1136/thorax.55.1.67 }}</ref> [[kašalj]], blago povišena [[groznica]] i [[gubitak težine]]. Osim toga, klinički tok PAP-a je nepredvidiv. Spontana [[Izlječenje|remisija]] se prepoznaje, a neki pacijenti imaju stabilne simptome. Važno je napomenuti da neke osobe sa PAP-om mogu ostati asimptomske, a stanje se slučajno otkriva samo tokom medicinskih pregleda.<ref>{{Cite journal |last1=McCarthy |first1=Cormac |last2=Carey |first2=Brenna C. |last3=Trapnell |first3=Bruce C. |date=1. 5. 2022 |title=Autoimmune Pulmonary Alveolar Proteinosis |journal=American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine |volume=205 |issue=9 |pages=1016–1035 |doi=10.1164/rccm.202112-2742SO |issn=1535-4970 |pmc=9851473 |pmid=35227171}}</ref> Smrt može nastupiti zbog progresije PAP-a ili bilo koje povezane bolesti. Osobe sa PAP-om su podložnije plućnim infekcijama kao što su [[nokardioza]], ''[[infekcija Mycobacterium avium-intracellulare]]'' ili [[gljivična infekcija|gljivičnim infekcijama]].<ref name="pmid10607805"/> ==Uzroci== Abnormalna akumulacija lipoproteinskih spojeva u PAP-u posljedica je poremećene regulacije i čišćenja surfaktanata. To je obično povezano s oštećenom funkcijom alveolnih [[makrofag]]a.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Kumar A, Abdelmalak B, Inoue Y, Culver DA | title = Pulmonary alveolar proteinosis in adults: pathophysiology and clinical approach | journal = The Lancet. Respiratory Medicine | volume = 6 | issue = 7 | pages = 554–565 | date = juli 2018 | pmid = 29397349 | doi = 10.1016/s2213-2600(18)30043-2 | s2cid = 27932336 }}</ref> Kod odraslih, najčešći uzrok PAP-a je autoimunost na [[faktor stimulacije kolonija granulocitno-makrofagnih kolonija]] (GM-CSF), ključni faktor u razvoju alveolarnih makrofaga. Smanjena bioraspoloživost GM-CSF-a rezultira slabim razvojem i funkcijom alveolarnih makrofaga, što rezultira akumulacijom surfaktanata i srodnih produkata.<ref name=":0"/> Sekundarni uzroci PAP-a su oni kod kojih je akumulacija lipoproteinskih spojeva sekundarna u odnosu na drugi proces bolesti. |Ovo je prepoznato u kontekstu određenih [[kancer|raka]] (kao što je [[mijeloidna leukemija]]), [[infekcija donjih disajnih puteva|infekcija pluća]] ili [[izloženost udisanjem|izloženost okolišnoj prašini ili [[hemikalija]]ma, kao što je [[nikl]].<ref name="pmid18822311">{{cite journal | vauthors = Oller AR, Kirkpatrick DT, Radovsky A, Bates HK | title = Inhalation carcinogenicity study with nickel metal powder in Wistar rats | journal = Toxicology and Applied Pharmacology | volume = 233 | issue = 2 | pages = 262–75 | date = decembar 2008 | pmid = 18822311 | doi = 10.1016/j.taap.2008.08.017 | bibcode = 2008ToxAP.233..262O }}</ref> Iako uzrok PAP-a prvobitno nije bio shvaćen, veliki proboj u razumijevanju uzroka bolesti dogodio se slučajnim opažanjem da su [[miš]]evi uzgojeni za eksperimentalne studije bez hematološkog faktora rasta poznatog kao GM-CSF faktor stimulacije kolonija [[granulocit]]a-[[makrofag]]a (GM-CSF) razvili plućni sindrom abnormalne akumulacije surfaktanata koji podsjeća na ljudski PAP.<ref name="pmid8202532">{{cite journal | vauthors = Stanley E, Lieschke GJ, Grail D, Metcalf D, Hodgson G, Gall JA, Maher DW, Cebon J, Sinickas V, Dunn AR | display-authors = 6 | title = Granulocyte/macrophage colony-stimulating factor-deficient mice show no major perturbation of hematopoiesis but develop a characteristic pulmonary pathology | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 91 | issue = 12 | pages = 5592–6 | date = juni 1994 | pmid = 8202532 | pmc = 44042 | doi = 10.1073/pnas.91.12.5592 | bibcode = 1994PNAS...91.5592S | doi-access = free }}</ref> Implikacije ovog otkrića se još uvijek istražuju, ali značajan napredak je zabilježen u februaru 2007. godine. Istraživači su u tom izvještaju raspravljali o prisustvu anti-[[GM-CSF]] [[autoantitijelo|autoantitijela]] kod pacijenata sa PAP-om i ponovili taj sindrom infuzijom ovih autoantitijela u miševe.<ref>{{cite journal | vauthors = Uchida K, Beck DC, Yamamoto T, Berclaz PY, Abe S, Staudt MK, Carey BC, Filippi MD, Wert SE, Denson LA, Puchalski JT, Hauck DM, Trapnell BC | display-authors = 6 | title = GM-CSF autoantibodies and neutrophil dysfunction in pulmonary alveolar proteinosis | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-02-08_356_6/page/567 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 356 | issue = 6 | pages = 567–79 | date = februar 2007 | pmid = 17287477 | doi = 10.1056/NEJMoa062505 | doi-access = free }}</ref> Porodične ili sporadične [[Mutacija|inaktivirajuće mutacije]] u jednom od dva roditeljska ''[[GATA2]]'' [[gen]]a proizvode [[dominantnost|autosomno dominantni]] poremećaj nazvan [[nedostatak GATA2]]. Gen ''GATA2'' proizvodi GATA2 [[transkripcijski faktor]] koji je ključan za [[Embriogeneza|embrionski razvoj]], održavanje i funkcionalnost [[krv]]otvornih, [[Limfni sistem|limfnih ćelija]] i drugih ćelija koje formiraju [[tkivo]]. Pojedinci sa jednom ''GATA2'' inaktivirajućom mutacijom pokazuju širok spektar poremećaja, uključujući plućnu alveolsku proteinozu. Plućna alveolska proteinoza zasnovana na mutaciji ''GATA2'', povezanoh sa normalnim nivoima GM-CSF i obično se poboljšava ili izbjegava kod oboljelih osoba koje uspješno prime [[transplantacija hematopoetskih matičnih ćelija|transplantaciju hematopoetskih matičnih ćelija]]].<ref name="pmid28179280">{{cite journal | vauthors = Crispino JD, Horwitz MS | title = GATA factor mutations in hematologic disease | journal = Blood | volume = 129 | issue = 15 | pages = 2103–2110 | date = april 2017 | pmid = 28179280 | pmc = 5391620 | doi = 10.1182/blood-2016-09-687889 }}</ref><ref name="pmid28643018">{{cite journal | vauthors = Hirabayashi S, Wlodarski MW, Kozyra E, Niemeyer CM | title = Heterogeneity of GATA2-related myeloid neoplasms | journal = International Journal of Hematology | volume = 106 | issue = 2 | pages = 175–182 | date = august 2017 | pmid = 28643018 | doi = 10.1007/s12185-017-2285-2 | doi-access = free }}</ref> ==Genetika== Nasljedna plućna alveolska proteinoza je [[recesivnost|recesivno genetičko stanje]] u kojem se osobe rađaju s genetičkim mutacijama koje pogoršavaju funkciju CSF2 receptora alfa na alveolskm makrofagima. Posljedično, molekula glasnika poznata kao faktor stimulacije kolonija granulocita/makrofaga (GM-CSF) nije u stanju stimulirati alveolske makrofage da uklone surfaktant, što dovodi do poteškoća s [[disanje]]m. Gen za CSF2 receptor alfa nalazi se u regiji [[hromosom 5|5q31]] [[hromosom 5|hromosoma 5]], a genski produkt se također može nazvati receptorom faktora stimulacije kolonija granulocita i makrofaga.<ref>“Pulmonary Alveolar Proteinosis.” NORD (National Organization for Rare Disorders), 16 Jan. 2020, rarediseases.org/rare-diseases/pulmonary-alveolar-proteinosis/.</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Whitsett JA, Wert SE, Weaver TE | title = Diseases of pulmonary surfactant homeostasis | journal = Annual Review of Pathology | volume = 10 | pages = 371–93 | date = 2015 | pmid = 25621661 | pmc = 4316199 | doi = 10.1146/annurev-pathol-012513-104644 }}</ref> ==Dijagnoza== [[Slika:Pulmonary alveolar proteinosis -3- intermed mag.jpg|thumb|Srednje uvećanje [[mikrografije]] plućne alveolske proteinoze. [[H&E bojenje]].]] [[Dijagnoza]] PAP-a se postavlja kombinacijom simptoma osobe, [[Medicinsko snimanje|snimanja grudnog koša]] i [[Patologija|mikroskopske evaluacije plućnog ispirka/tkiva]]. Za potvrdu je korisno dodatno testiranje na serumska anti-GM-CSF antitijela.<ref name="Standardized serum GM-CSF autoantibody testing for the routine clinical diagnosis of autoimmune pulmonary alveolar proteinosis">{{cite journal | vauthors = Uchida K, Nakata K, Carey B, Chalk C, Suzuki T, Sakagami T, Koch DE, Stevens C, Inoue Y, Yamada Y, Trapnell BC | display-authors = 6 | title = Standardized serum GM-CSF autoantibody testing for the routine clinical diagnosis of autoimmune pulmonary alveolar proteinosis | journal = Journal of Immunological Methods | volume = 402 | issue = 1–2 | pages = 57–70 | date = januar 2014 | pmid = 24275678 | doi = 10.1016/j.jim.2013.11.011 | pmc = 7985885 }}</ref> Iako su i simptomi i nalazi snimanja stereotipni i dobro opisani, oni su nespecifični i ne razlikuju se od mnogih drugih stanja. Naprimjer, [[rendgenski snimak]] [[grudni koš|grudnog koša]] može pokazati alveolskee opasnosti, a CT može pokazati [[Crazy paving (medicina)|uzorak luđačkog paving pluća]], a oba se češće viđaju kod brojnih drugih stanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Holbert JM, Costello P, Li W, Hoffman RM, Rogers RM | title = CT features of pulmonary alveolar proteinosis | url = https://archive.org/details/sim_ajr-american-journal-of-roentgenology_2001-05_176_5/page/1287 | journal = AJR. American Journal of Roentgenology | volume = 176 | issue = 5 | pages = 1287–94 | date = maj 2001 | pmid = 11312196 | doi = 10.2214/ajr.176.5.1761287 | doi-access = free }}</ref> Dakle, dijagnoza prvenstveno zavisi od patoloških nalaza. Uzorci pluća ili tkivo za histopatološku analizu najčešće se uzimaju bronhoalveolskom lavažom i/ili [[biopsija|biopsijom]] [[pluća]].<ref name="Hospital Practice 2010">{{cite journal | vauthors = Das M, Salzman GA | title = Pulmonary alveolar proteinosis: an overview for internists and hospital physicians | journal = Hospital Practice | volume = 38 | issue = 1 | pages = 43–9 | date = februar 2010 | pmid = 20469623 | doi = 10.3810/hp.2010.02.277|s2cid =21084414}}</ref> Karakteristični nalazi biopsije pokazuju ispunjenost alveola (a ponekad i terminalnih bronhiola) amorfnim eozinofilnim materijalom, koji se jako pozitivno boji na [[PAS-boja|PAS-boju]] i [[PAS dijastazna boja|PAS dijastaznu boju]]. Okolne alveole i plućni intersticij ostaju relativno normalni.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Mikami T, Yamamoto Y, Yokoyama M, Okayasu I | title = Pulmonary alveolar proteinosis: diagnosis using routinely processed smears of bronchoalveolar lavage fluid | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-pathology_1997-12_50_12/page/981 | journal = Journal of Clinical Pathology | volume = 50 | issue = 12 | pages = 981–4 | date = decembar 1997 | pmid = 9516877 | pmc = 500376 | doi = 10.1136/jcp.50.12.981 }}</ref> Elektronska mikroskopija uzorka, iako se obično ne izvodi zbog nepraktičnosti, pokazuje lamelirana tijela koja predstavljaju surfaktant.<ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Maygarden SJ, Iacocca MV, Funkhouser WK, Novotny DB | title = Pulmonary alveolar proteinosis: a spectrum of cytologic, histochemical, and ultrastructural findings in bronchoalveolar lavage fluid | journal = Diagnostic Cytopathology | volume = 24 | issue = 6 | pages = 389–95 | date = juni 2001 | pmid = 11391819 | doi = 10.1002/dc.1086 | s2cid = 1511222}}</ref> Alternativna dijagnoza sa sličnim [[histologija|histomorfološkim]] nalazima je ''[[Pneumocystis jirovecii]]'' [[pneumonija]]. Ispiranje pluća karakteristično daje tekućinu "mliječnog" sastava. Pod [[mikroskop]]om, uzorci pokazuju PAS-pozitivne globule veličine 20-50 mikrometara na pozadini fino granuliranog ili amorfnog PAS-pozitivnog materijala. Tipski postoji mali broj [[makrofag]]a i upalnih ćelija (iako je to varijabilno). ==Liječenje== Standardni tretman za PAP je [[ispiranje cijelih pluća]]<ref name="pmid17386098">{{cite journal | vauthors = Ceruti M, Rodi G, Stella GM, Adami A, Bolongaro A, Baritussio A, Pozzi E, Luisetti M | display-authors = 6 | title = Successful whole lung lavage in pulmonary alveolar proteinosis secondary to lysinuric protein intolerance: a case report | journal = Orphanet Journal of Rare Diseases | volume = 2 | pages = 14 | date = mart 2007 | pmid = 17386098 | pmc = 1845139 | doi = 10.1186/1750-1172-2-14 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid15806528">{{cite journal | vauthors = Menard KJ | title = Whole lung lavage in the treatment of pulmonary alveolar proteinosis | journal = Journal of PeriAnesthesia Nursing | volume = 20 | issue = 2 | pages = 114–26 | date = april 2005 | pmid = 15806528 | doi = 10.1016/j.jopan.2005.01.005 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Griese M, Ripper J, Sibbersen A, Lohse P, Lohse P, Brasch F, Schams A, Pamir A, Schaub B, Muensterer OJ, Schön C, Glöckner-Pagel J, Nicolai T, Reiter K, Hector A | display-authors = 6 | title = Long-term follow-up and treatment of congenital alveolar proteinosis | journal = BMC Pediatrics | volume = 11 | issue = 1 | pages = 72 | date = august 2011 | pmid = 21849033 | pmc = 3175167 | doi = 10.1186/1471-2431-11-72 | doi-access = free }}</ref> and supportive care.<ref name=":4">{{Cite web|title=Pulmonary Alveolar Proteinosis (PAP) Management and Treatment|url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17398-pulmonary-alveolar-proteinosis-pap/management-and-treatment|access-date=2. 12. 2020|website=Cleveland Clinic|archive-date=5. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205171707/https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17398-pulmonary-alveolar-proteinosis-pap/management-and-treatment|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|title=UpToDate|url=https://www.uptodate.com/contents/treatment-and-prognosis-of-pulmonary-alveolar-proteinosis-in-adults#H8|access-date=1. 12. 2020|website=www.uptodate.com}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|title=Pulmonary Alveolar Proteinosis|url=https://rarediseases.org/rare-diseases/pulmonary-alveolar-proteinosis/|access-date=1. 12. 2020|website=NORD (National Organization for Rare Disorders)|language=en-US}}</ref> Ovaj postupak se izvodi pod općom anestezijom, u kojoj se jedno plućno krilo pumpa kisikom (ventilirano pluće), a drugo plućno krilo (neventilirano pluće) se više puta puni toplim fiziološkim rastvorom i drenira, uklanjajući sav proteinski efluent zajedno s njim.<ref>{{cite journal | vauthors = Michaud G, Reddy C, Ernst A | title = Whole-lung lavage for pulmonary alveolar proteinosis | url = https://archive.org/details/sim_chest_2009-12_136_6/page/1678 | language = English | journal = Chest | volume = 136 | issue = 6 | pages = 1678–1681 | date = decembar 2009 | pmid = 19995769 | doi = 10.1378/chest.09-2295 }}</ref> Ovaj proces se može ponoviti i do 40 puta, ovisno o težini pacijentovog stanja; istraživanje iz 2016. godine provedeno na 20 centara pokazalo je da je prosječni volumen lavaža bio 15,4 litra.<ref>{{Cite journal | url = https://link.springer.com/content/pdf/10.1186/s13023-016-0497-9.pdf | author = Campo, Ilaria | display-authors = etal | title = Whole lung lavage therapy for pulmonary alveolar proteinosis: a global survey of current practices and procedures | pmid = 27577926 | journal = Orphanet Journal of Rare Diseases | volume = 11 | year = 2016 | issue = 1 | page = 6| doi = 10.1186/s13023-016-0497-9 | doi-access = free | pmc = 5006612 }}</ref> Ispiranje cijelog pluća je uglavnom učinkovito u poboljšanju simptoma PAP-a, često tokom dužeg vremenskog perioda.<ref>{{Cite journal | author = Trapnell, B.C. | display-authors = etal | title = Pulmonary alveolar proteinosis | journal = Nature Reviews Disease Primers | volume = 5 | issue = 16 | page = 11 | year = 2019 | doi = 10.1038/s41572-019-0066-3 | pmid = 30846703 }}</ref> Ostali tretmani koji se još uvijek proučavaju uključuju subkutani i inhalirani GM-CSF, te rituksimab, intravensku infuziju koja djeluje na zaustavljanje proizvodnje autoantitijela odgovornih za autoimunski PAP.<ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref name=":6">{{cite journal | vauthors = Griese M | title = Pulmonary Alveolar Proteinosis: A Comprehensive Clinical Perspective | journal = Pediatrics | volume = 140 | issue = 2 | date = august 2017 | pages = e20170610 | pmid = 28771412 | doi = 10.1542/peds.2017-0610 | s2cid = 19689627 | doi-access = free }}</ref> Transplantacija [[pluća]] izvršena je kod osoba sa različitim oblicima PAP-a; međutim, ovo se često koristi samo kada sve druge mogućnosti liječenja nisu uspjele i kada je došlo do značajnog oštećenja pluća zbog rizika, komplikacija ili ponovne pojave PAP-a nakon transplantacije.<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>{{cite journal | vauthors = Huddleston CB, Bloch JB, Sweet SC, de la Morena M, Patterson GA, Mendeloff EN | title = Lung transplantation in children | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-surgery_2002-09_236_3/page/270 | journal = Annals of Surgery | volume = 236 | issue = 3 | pages = 270–6 | date = septembar 2002 | pmid = 12192313 | pmc = 1422580 | doi = 10.1097/00000658-200209000-00003 }}</ref> Od 2022. godine, oralna suplementacija [[metionin]]om testirana je na pacijentima sa PAP-om povezanim sa metionin [[tRNK]] sintetazom i postoje jaki dokazi o njenoj efikasnosti kod ovih pacijenata.<ref name="Bonella">{{cite journal |last1=Bonella |first1=Francesco |last2=Borie |first2=Raphael |title=Targeted therapy for pulmonary alveolar proteinosis: the time is now |url=https://erj.ersjournals.com/content/59/4/2102971 |journal=European Respiratory Journal |access-date=27. 11. 2022 |language=en |doi=10.1183/13993003.02971-2021 |date=1. 4. 2022|volume=59 |issue=4 |pmid=35450922 |s2cid=248322846 }}</ref> ==[[Epidemiologija]]== Bolest je češća kod muškaraca i kod pušača [[duhan]]a. U nedavnoj epidemiološkoj studiji iz [[Japan]]a,<ref>{{cite journal | vauthors = Inoue Y, Trapnell BC, Tazawa R, Arai T, Takada T, Hizawa N, Kasahara Y, Tatsumi K, Hojo M, Ichiwata T, Tanaka N, Yamaguchi E, Eda R, Oishi K, Tsuchihashi Y, Kaneko C, Nukiwa T, Sakatani M, Krischer JP, Nakata K | display-authors = 6 | title = Characteristics of a large cohort of patients with autoimmune pulmonary alveolar proteinosis in Japan | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 177 | issue = 7 | pages = 752–62 | date = april 2008 | pmid = 18202348 | pmc = 2720118 | doi = 10.1164/rccm.200708-1271OC }}</ref> autoimunska PAP ima incidenciju i prevalenciju veću nego što je ranije prijavljeno i nije snažno povezana s pušenjem, profesionalnom izloženošću ili drugim bolestima. Prije razvoja PAP-a kod djeteta uočeni su endogena [[lipoidna pneumonija]] i nespecifični [[intersticijski pneumonitis]].<ref name="pmid25103284">{{cite journal | vauthors = Antoon JW, Hernandez ML, Roehrs PA, Noah TL, Leigh MW, Byerley JS | title = Endogenous lipoid pneumonia preceding diagnosis of pulmonary alveolar proteinosis | journal = The Clinical Respiratory Journal | volume = 10 | issue = 2 | pages = 246–9 | date = mart 2016 | pmid = 25103284 | doi = 10.1111/crj.12197 | s2cid = 205037400 | author6 = Julie Story Byerley }}</ref> ==Historija== PAP je prvi put opisana 1958. godine<ref name="pmid12119235">{{cite journal | vauthors = Seymour JF, Presneill JJ | title = Pulmonary alveolar proteinosis: progress in the first 44 years | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2002-07-15_166_2/page/215 | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 166 | issue = 2 | pages = 215–35 | date = juli 2002 | pmid = 12119235 | doi = 10.1164/rccm.2109105 }}</ref> od strane ljekara Samuela Rosena, [[Benjamin Castleman|Benjamina Castlemana]] i [[Averill A. Liebow|Averilla Liebowa]].<ref>{{cite journal | vauthors = Rosen SH, Castleman B, Liebow AA | title = Pulmonary alveolar proteinosis | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1958-06-05_258_23/page/n28 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 258 | issue = 23 | pages = 1123–42 | date = juni 1958 | pmid = 13552931 | doi = 10.1056/NEJM195806052582301 }}</ref> U svojoj seriji slučajeva objavljenoj u časopisu ''New England Journal of Medicine'' 7. juna te godine, opisali su 27 pacijenata s patološkim dokazima periodične kiseline, Schiff-pozitivnog materijala koji ispunjava alveole. Ovaj [[lipidi]]ma bogati materijal naknadno je prepoznat kao surfaktant. Prijavljeni tretman PAP-a korištenjem terapijske bronhoalveolarne lavaže bio je 1960. godine od strane dr. Josea Ramireza-Rivere u Veterans' Administration Hospitalu u Baltimoreu.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramirez J, Nyka W, McLaughlin J | title = Pulmonary alveolar proteinosis. Diagnostic technics and observations | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1963-01-24_268_4/page/n28 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 268 | issue = 4 | pages = 165–71 | date = januar 1963 | pmid = 13990655 | doi = 10.1056/NEJM196301242680401 }}</ref> koji je opisao ponovljeno "segmentalno poplavljivanje" kao način fizičkog uklanjanja akumuliranog alveolskog materijala.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramirez J, Schultz RB, Dutton RE | title = Pulmonary Alveolar Proteinosis: A New Technique and Rational for Treatment | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 112 | issue = 3 | pages = 419–31 | date = septembar 1963 | pmid = 14045290 | doi = 10.1001/archinte.1963.03860030173021 }}</ref> ==Istraživanje== PAP je jedna od rijetkih plućnih bolesti koju trenutno proučava Konzorcij za rijetke plućne bolesti. Konzorcij je dio [[Mreža za klinička istraživanja rijetkih bolesti|Mreže za klinička istraživanja rijetkih bolesti]], inicijative [[Ured za istraživanje rijetkih bolesti|Ureda za istraživanje rijetkih bolesti]], [[Nacionalni centar za unapređenje translacijskih nauka|Nacionalnog centra za unapređenje translacijskih nauka]], a posvećen je razvoju novih dijagnostičkih i terapijskih metoda za pacijente s rijetkim plućnim bolestima, kroz saradnju između [[Nacionalni institut za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], organizacija pacijenata i kliničkih istraživača. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.orpha.net ORPHANET/ The portal for rare diseases and orphan drugs] {{Medicinski izvori | ICD10 = {{ICD10|J84.01}} | ICD9 = {{ICD9|516.0}} | DiseasesDB = 29642 | OMIM = 610910 | MedlinePlus = 000114 }} {{Respiratorna patologija}} {{DEFAULTSORT:Pulmonary Alveolar Proteinosis}} [[Kategorija:Plućne bolesti]] [[Kategorija:Rijetke bolesti]] [[Kategorija:Kongenitalni defekti broja, funkcije ili oboje fagocita]] [[Kategorija:Autoimune bolesti]] ls7cn2fy0vpwjpshl5z1t3b1af26dpr Transkriptomske tehnologije 0 526014 3935830 3928487 2026-10-16T12:47:20Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935830 wikitext text/x-wiki '''Transkriptomske tehnologije''' su tehnike koje se koriste za proučavanje transkriptoma organizma, zbira svih njegovih [[RNK|RNK transkripata]]. Informacijski sadržaj organizma zabilježen je u DNK njegovog [[genom]]a i eksprimira se putem transkripcije. Ovdje [[iRNK]] služi kao privremena posrednička molekula u informacijskoj mreži, dok [[nekodirajuća RNK|nekodirajuće RNK]] obavljaju dodatne raznolike funkcije. Transkriptom bilježi vremenski snimak ukupnih transkripata prisutnih u ćeliji. Transkriptomske tehnologije pružaju širok uvid u to koji su ćelijski procesi aktivni, a koji uspavani. Glavni izazov u molekularnoj biologiji je razumjeti kako jedan [[genom]] dovodi do nastanka različitih ćelija. Drugi je kako je regulirana [[ekspresija gena]]. Prvi pokušaji proučavanja cijelih transkriptoma započeli su početkom 1990-ih. Naknadni tehnološki napredak od kasnih 1990-ih više je puta transformirao ovo polje i učinio transkriptomiku široko rasprostranjenom disciplinom u biološkim naukama. Postoje dvije ključne savremene tehnike u ovom polju: [[mikročip]]ovi, koji kvantificiraju skup unaprijed određenih sekvenci, i [[RNK-Seq]], koji koristi [[sekvenciranje DNK|sekvenciranje visokog protoka]] za snimanje svih transkripata. Kako se tehnologija poboljšavala, količina podataka proizvedenih svakim eksperimentom s transkriptomom se povećavala. Kao rezultat toga, metodi analize podataka su se stalno prilagođavale kako bi se preciznije i efikasnije analizirale sve veće količine podataka. [[baza podataka|Baze podataka]] transkriptoma posljedično su postale veće i korisnije kako istraživači nastavljaju prikupljati i dijeliti transkriptome. Bilo bi gotovo nemoguće interpretirati informacije sadržane u transkriptomu bez poznavanja prethodnih eksperimenata. Mjerenje [[ekspresija gena]] organizma u različitim tkivima ili biofizičkim uslovima, ili u različitim vremenima, daje informacije o tome kako su [[regulacija gena|geni regulirani]] i otkriva detalje o biologiji organizma. Također se može koristiti za zaključivanje o [[fenotip]]u prethodno neanalitiranim genima. Analiza [[transkriptom]]a omogućila je proučavanje kako se [[ekspresija gena]] mijenja u različitim organizmima i bila je instrumentalna u razumijevanju ljudskih bolesti. Analiza ekspresije gena u cjelini omogućava otkrivanje širokih koordiniranih trendova koji se ne mogu uočiti ciljanijim testovima. ==Historija== [[Slika:Transcriptomics technique publications over time.svg|thumb|upright=1.5|''Korištenje transkriptomskog metoda tokom vremena.'' Objavljeni radovi koji se odnose na RNK-Seq (crno), RNK mikročip (crveno), eksprimiranu oznaku sekvence (plavo), [[diferencijalni prikaz|digitalni diferencijalni prikaz]] (zeleno) i serijsku/kap analizu ekspresije gena (žuto) od 1990.<ref>{{Cite web|url=http://dan.corlan.net/medline-trend.html|title=Medline trend: automated yearly statistics of PubMed results for any query|website=dan.corlan.net|access-date=5. 10. 2016}}</ref>]] Transkriptomiku karakterizira razvoj novih tehnika koje su redefinirale ono što je moguće svake decenije ili nešto više i učinile prethodne tehnologije zastarjelim. Prvi pokušaj snimanja djelimičnog ljudskog transkriptoma objavljen je 1991. godine i izvijestio je o 609 sekvenci [[iRNK]] iz ljudskog [[mozak|mozga]].<ref name="ref2047873"/> U 2008. godini objavljena su dva ljudska transkriptoma, sastavljena od miliona sekvenci izvedenih iz transkripta koje pokrivaju 16.000 gena,<ref name="#18978789">{{cite journal | vauthors = Pan Q, Shai O, Lee LJ, Frey BJ, Blencowe BJ | title = Deep surveying of alternative splicing complexity in the human transcriptome by high-throughput sequencing | journal = Nature Genetics | volume = 40 | issue = 12 | pages = 1413–5 | date = decembar 2008 | pmid = 18978789 | doi = 10.1038/ng.259 | s2cid = 9228930 }}</ref><ref name="#18599741">{{cite journal | vauthors = Sultan M, Schulz MH, Richard H, Magen A, Klingenhoff A, Scherf M, Seifert M, Borodina T, Soldatov A, Parkhomchuk D, Schmidt D, O'Keeffe S, Haas S, Vingron M, Lehrach H, Yaspo ML | display-authors = 6 | title = A global view of gene activity and alternative splicing by deep sequencing of the human transcriptome | journal = Science | volume = 321 | issue = 5891 | pages = 956–60 | date = august 2008 | pmid = 18599741 | doi = 10.1126/science.1160342 | bibcode = 2008Sci...321..956S | s2cid = 10013179 }}</ref> i do 2015. godine objavljeni su transkriptomi za stotine osoba.<ref name="#24037378">{{cite journal | vauthors = Lappalainen T, Sammeth M, Friedländer MR, 't Hoen PA, Monlong J, Rivas MA, Gonzàlez-Porta M, Kurbatova N, Griebel T, Ferreira PG, Barann M, Wieland T, Greger L, van Iterson M, Almlöf J, Ribeca P, Pulyakhina I, Esser D, Giger T, Tikhonov A, Sultan M, Bertier G, MacArthur DG, Lek M, Lizano E, Buermans HP, Padioleau I, Schwarzmayr T, Karlberg O, Ongen H, Kilpinen H, Beltran S, Gut M, Kahlem K, Amstislavskiy V, Stegle O, Pirinen M, Montgomery SB, Donnelly P, McCarthy MI, Flicek P, Strom TM, Lehrach H, Schreiber S, Sudbrak R, Carracedo A, Antonarakis SE, Häsler R, Syvänen AC, van Ommen GJ, Brazma A, Meitinger T, Rosenstiel P, Guigó R, Gut IG, Estivill X, Dermitzakis ET | display-authors = 6 | title = Transcriptome and genome sequencing uncovers functional variation in humans | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-09-26_501_7468/page/506 | journal = Nature | volume = 501 | issue = 7468 | pages = 506–11 | date = septembar 2013 | pmid = 24037378 | pmc = 3918453 | doi = 10.1038/nature12531 | bibcode = 2013Natur.501..506L }}</ref><ref name="#25954002">{{cite journal | vauthors = Melé M, Ferreira PG, Reverter F, DeLuca DS, Monlong J, Sammeth M, Young TR, Goldmann JM, Pervouchine DD, Sullivan TJ, Johnson R, Segrè AV, Djebali S, Niarchou A, Wright FA, Lappalainen T, Calvo M, Getz G, Dermitzakis ET, Ardlie KG, Guigó R | display-authors = 6 | title = Human genomics. The human transcriptome across tissues and individuals | journal = Science | volume = 348 | issue = 6235 | pages = 660–5 | date = maj 2015 | pmid = 25954002 | pmc = 4547472 | doi = 10.1126/science.aaa0355 | bibcode = 2015Sci...348..660M }}</ref> Transkriptomi različitih [[bolest|bolesnih]] stanja, [[tkivo|tkiva]] ili čak pojedinačnih [[ćelija (biologija)|ćelija]] se sada rutinski generiraju.<ref name="#25954002" /><ref name="#24524133">{{cite journal | vauthors = Sandberg R | title = Entering the era of single-cell transcriptomics in biology and medicine | journal = Nature Methods | volume = 11 | issue = 1 | pages = 22–4 | date = januar 2014 | pmid = 24524133 | doi = 10.1038/nmeth.2764 | s2cid = 27632439 | url = https://zenodo.org/record/890299 }}</ref><ref name="#26000846">{{cite journal | vauthors = Kolodziejczyk AA, Kim JK, Svensson V, Marioni JC, Teichmann SA | title = The technology and biology of single-cell RNA sequencing | journal = Molecular Cell | volume = 58 | issue = 4 | pages = 610–20 | date = maj 2015 | pmid = 26000846 | doi = 10.1016/j.molcel.2015.04.005 | doi-access = free }}</ref> Ova eksplozija u transkriptomici uzrokovana je brzim razvojem novih tehnologija s poboljšanom osjetljivošću i ekonomičnošću.<ref name="#23290152">{{cite journal | vauthors = McGettigan PA | title = Transcriptomics in the RNA-seq era | journal = Current Opinion in Chemical Biology | volume = 17 | issue = 1 | pages = 4–11 | date = februar 2013 | pmid = 23290152 | doi = 10.1016/j.cbpa.2012.12.008 }}</ref><ref name="#19015660">{{cite journal | vauthors = Wang Z, Gerstein M, Snyder M | title = RNA-Seq: a revolutionary tool for transcriptomics | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 10 | issue = 1 | pages = 57–63 | date = januar 2009 | pmid = 19015660 | pmc = 2949280 | doi = 10.1038/nrg2484 }}</ref><ref name="#21191423">{{cite journal | vauthors = Ozsolak F, Milos PM | title = RNA sequencing: advances, challenges and opportunities | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 12 | issue = 2 | pages = 87–98 | date = februar 2011 | pmid = 21191423 | pmc = 3031867 | doi = 10.1038/nrg2934 }}</ref><ref name="#19715439">{{cite journal | vauthors = Morozova O, Hirst M, Marra MA | title = Applications of new sequencing technologies for transcriptome analysis | journal = Annual Review of Genomics and Human Genetics | volume = 10 | pages = 135–51 | date = 2009 | pmid = 19715439 | doi = 10.1146/annurev-genom-082908-145957 }}</ref> === Prije transkriptomike === Studije pojedinačnih [[Primarni transkript|transkripata]] su se provodile nekoliko decenija prije nego što su bili dostupni bilo kakvi transkriptomski pristupi. [[CDNK biblioteka|Biblioteke]] [[Antheraea polyphemus|svilenog moljca]] [[iRNK]] transkripti su prikupljeni i pretvoreni u [[komplementarna DNK|komplementarnu DNK]] ([[cDNK]]) za skladištenje korištenjem [[reverzna transkriptaza|reverzne transkriptaze]] krajem 1970-ih.<ref name="#519770">{{cite journal | vauthors = Sim GK, Kafatos FC, Jones CW, Koehler MD, Efstratiadis A, Maniatis T | title = Use of a cDNA library for studies on evolution and developmental expression of the chorion multigene families | journal = Cell | volume = 18 | issue = 4 | pages = 1303–16 | date = decembar 1979 | pmid = 519770 | doi = 10.1016/0092-8674(79)90241-1 | doi-access = free }}</ref> Tokom 1980-ih, sekvenciranje niskog protoka korištenjem Sangerove metode korišteno je za sekvenciranje nasumičnih transkripata, proizvodeći [[eksprimirana oznaka sekvence|eksprimirane oznake sekvenci (EST)]].<ref name="ref2047873">{{cite journal | vauthors = Adams MD, Kelley JM, Gocayne JD, Dubnick M, Polymeropoulos MH, Xiao H, Merril CR, Wu A, Olde B, Moreno RF | display-authors = 6 | title = Complementary DNA sequencing: expressed sequence tags and human genome project | url = https://archive.org/details/sim_science_1991-06-21_252_5013/page/n69 | journal = Science | volume = 252 | issue = 5013 | pages = 1651–6 | date = juni 1991 | pmid = 2047873 | doi = 10.1126/science.2047873 | bibcode = 1991Sci...252.1651A | s2cid = 13436211 }}</ref><ref name="#6956902">{{cite journal | vauthors = Sutcliffe JG, Milner RJ, Bloom FE, Lerner RA | title = Common 82-nucleotide sequence unique to brain RNA | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 79 | issue = 16 | pages = 4942–6 | date = august 1982 | pmid = 6956902 | pmc = 346801 | bibcode = 1982PNAS...79.4942S | doi = 10.1073/pnas.79.16.4942 | doi-access = free }}</ref><ref name="#6687628">{{cite journal | vauthors = Putney SD, Herlihy WC, Schimmel P | title = A new troponin T and cDNA clones for 13 different muscle proteins, found by shotgun sequencing | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1983-04-21_302_5910/page/n103 | journal = Nature | volume = 302 | issue = 5910 | pages = 718–21 | date = april 1983 | pmid = 6687628 | doi = 10.1038/302718a0 | bibcode = 1983Natur.302..718P | s2cid = 4364361 }}</ref><ref name="#9448457"/> [[Sangerovsko sekvenciranje|Sangerova metoda sekvenciranja]] bila je dominantna sve do pojave [[sekvenciranje DNK|metods visokog protoka]] kao što je [[sekvenciranje sintezom]] (Solekda/Illumina). [[EST]]-ovi postali su istaknuti tokom 1990-ih kao efikasan metod za određivanje [[analiza gena|sadržaja gena]] organizma bez [[Sekvenciranje cijelog genoma|sekvenciranje]] cijelog [[genom]]a.<ref name="#9448457">{{cite journal | vauthors = Marra MA, Hillier L, Waterston RH | title = Expressed sequence tags—ESTablishing bridges between genomes | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_1998-01_14_1/page/4 | journal = Trends in Genetics | volume = 14 | issue = 1 | pages = 4–7 | date = januar 1998 | pmid = 9448457 | doi = 10.1016/S0168-9525(97)01355-3 }}</ref> Količine pojedinačnih transkripata kvantificirane su korištenjem metoda [[Northern blot]], [[Reverzni nortern blot|najlonske membranske sekvence]], a kasnije i [[PCR|Lančana reakcija polimeraze s reverznom transkripcijom|kvantitativna PCR s reverznom transkriptazom]] (RT-qPCR),<ref name="#414220">{{cite journal | vauthors = Alwine JC, Kemp DJ, Stark GR | title = Method for detection of specific RNAs in agarose gels by transfer to diazobenzyloxymethyl-paper and hybridization with DNA probes | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1977-12_74_12/page/5350 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 74 | issue = 12 | pages = 5350–4 | date = decembar 1977 | pmid = 414220 | pmc = 431715 | doi = 10.1073/pnas.74.12.5350 | bibcode = 1977PNAS...74.5350A | doi-access = free }}</ref><ref name="#2479917">{{cite journal | vauthors = Becker-André M, Hahlbrock K | title = Absolute mRNA quantification using the polymerase chain reaction (PCR). A novel approach by a PCR aided transcript titration assay (PATTY) | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1989-11-25_17_22/page/9437 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 17 | issue = 22 | pages = 9437–46 | date = novembar 1989 | pmid = 2479917 | pmc = 335144 | doi = 10.1093/nar/17.22.9437 }}</ref> ali ovi metodi su mukotrpni i mogu uhvatiti samo mali pododjeljak transkriptoma. Posljedično, način na koji se transkriptom kao cjelina eksprimira i regulira ostao je nepoznat sve dok nisu razvijene tehnike većeg protoka. === Rani pokušaji === Riječ "transkriptom" prvi put je upotrijebljena 1990-ih.<ref name="#10022985">{{cite journal | vauthors = Piétu G, Mariage-Samson R, Fayein NA, Matingou C, Eveno E, Houlgatte R, Decraene C, Vandenbrouck Y, Tahi F, Devignes MD, Wirkner U, Ansorge W, Cox D, Nagase T, Nomura N, Auffray C | title = The Genexpress IMAGE knowledge base of the human brain transcriptome: a prototype integrated resource for functional and computational genomics | url = https://archive.org/details/genome-research_1999-02_9_2/page/195 | journal = Genome Research | volume = 9 | issue = 2 | pages = 195–209 | date = februar 1999 | pmid = 10022985 | pmc = 310711 | doi=10.1101/gr.9.2.195}}</ref><ref name="#9008165">{{cite journal | vauthors = Velculescu VE, Zhang L, Zhou W, Vogelstein J, Basrai MA, Bassett DE, Hieter P, Vogelstein B, Kinzler KW | title = Characterization of the yeast transcriptome | journal = Cell | volume = 88 | issue = 2 | pages = 243–51 | date = januar 1997 | pmid = 9008165 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81845-0 | s2cid = 11430660 | doi-access = free }}</ref> Godine 1995. razvijen je jeda n od najranijih transkriptomskih metoda zasnovanih na sekvenciranju, [[serijska analiza genske ekspresije]] (SAGE), koja je radila na principu [[Sangerovo sekvenciranje|Sangerovog sekvenciranja]] spojenih nasumičnih transkriptnih fragmenata.<ref name="#7570003">{{cite journal | vauthors = Velculescu VE, Zhang L, Vogelstein B, Kinzler KW | title = Serial analysis of gene expression | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-10-20_270_5235/page/484 | journal = Science | volume = 270 | issue = 5235 | pages = 484–7 | date = oktobar 1995 | pmid = 7570003 | doi = 10.1126/science.270.5235.484 | bibcode = 1995Sci...270..484V | s2cid = 16281846 }}</ref> Transkripti su kvantificirani usklađivanjem fragmenata s poznatim genima. Varijanta SAGE-a koja koristi tehnike sekvenciranja visokog protoka, nazvana digitalna analiza [ ekspresije gena, također je kratko korištena.<ref name="#9331369">{{cite journal | vauthors = Audic S, Claverie JM | title = The significance of digital gene expression profiles | url = https://archive.org/details/genome-research_1997-10_7_10/page/986 | journal = Genome Research | volume = 7 | issue = 10 | pages = 986–95 | date = oktobar 1997 | pmid = 9331369 | doi = 10.1101/gr.7.10.986 | doi-access = free }}</ref> Međutim, ove metode su uveliko nadmašene visokopropusnim sekvenciranjem cijelih transkripata, što je pružilo dodatne informacije o strukturi transkripta kao što su [[alternativna prerada|varijante splajsovanja]]. === Razvoj suvremenih tehnika === {| class="wikitable floatright" style="width:500px" |+ '''Poređenje suvremenih metoda'''<ref name="#19015660" /><ref name="#25149683">{{cite journal | vauthors = Mantione KJ, Kream RM, Kuzelova H, Ptacek R, Raboch J, Samuel JM, Stefano GB | title = Comparing bioinformatic gene expression profiling methods: microarray and RNA-Seq | journal = Medical Science Monitor Basic Research | volume = 20 | pages = 138–42 | date = august 2014 | pmid = 25149683 | pmc = 4152252 | doi = 10.12659/MSMBR.892101 }}</ref><ref name="#24454679">{{cite journal | vauthors = Zhao S, Fung-Leung WP, Bittner A, Ngo K, Liu X | title = Comparison of RNA-Seq and microarray in transcriptome profiling of activated T cells | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 1 | pages = e78644 | date = 2014 | pmid = 24454679 | pmc = 3894192 | doi = 10.1371/journal.pone.0078644 | bibcode = 2014PLoSO...978644Z | doi-access = free }}</ref> | !RNK-Seq !Mikročip |- |[[Propusnost]] |1 dan do 1 sedmica po eksperimentu<ref name="#19015660" /> |1–2 dana po eksperimentu<ref name="#19015660" /> |- |[[Kvantifikacija nukleinske kiseline|Unesena količina RNK]] |Niska ~ 1 [[Redovi veličine (masa)|ng]] ukupna [[RNK]]<ref name="#22939981"/> |Visok ~ 1 μg [[iRNK]]<ref name="#11015604">{{cite journal | vauthors = Stears RL, Getts RC, Gullans SR | title = A novel, sensitive detection system for high-density microarrays using dendrimer technology | journal = Physiological Genomics | volume = 3 | issue = 2 | pages = 93–9 | date = august 2000 | pmid = 11015604 | doi = 10.1152/physiolgenomics.2000.3.2.93 }}</ref> |- |Intenzitet rada |Visok (priprema uzorka i analiza podataka)<ref name="#19015660" /><ref name="#25149683" /> |Nizak<ref name="#19015660" /><ref name="#25149683" /> |- |Predznanje |Nije potrebno, iako je referentna sekvenca genoma/transkriptoma korisna<ref name="#25149683" /><ref name="#25149683" /> |Referentni [[genom]]/[[transkriptom]] je potreban za dizajn [[Molekularna proba|sondi]]<ref name="#25149683" /> |- |[[Kvantifikacija (nauka)|Kvantifikacija]] tačnost |~90% (ograničeno pokrivenošću sekvence)<ref name="EPR">{{Cite web|url=http://www.europeanpharmaceuticalreview.com/wp-content/uploads/Illumina_whitepaper.pdf|title=RNA-Seq Data Comparison with Gene Expression Microarrays|last=Illumina|publisher=European Pharmaceutical Review|date=11. 7. 2011}}</ref> |>90% (ograničeno tačnošću detekcije [[fluorescencija]])<ref name="EPR" /> |- |Rezolucija sekvence |RNK-Seq može detektovati [[jednonukleotidni polimorfizam|SNP-ove]] i varijante [[prerada RNK|splajsovanja]] (ograničeno tačnošću sekvenciranja)<ref name="EPR" /> |Specijalizirani nizovi mogu detektirati varijante [[prerada RNK|splajsovanja]] [[iRNK]] (ograničeno dizajnom sonde i unakrsnom hibridizacijom)<ref name="EPR" /> 98% |- |[[Osjetljivost i specifičnost|Osjetljivost]] |1 transkript na milion (približno, ograničeno pokrivenošću sekvence)<ref name="EPR" /> |1 transkript na hiljadu (približno, ograničeno detekcijom fluorescencije)<ref name="EPR" /> |- |[[Dinamički raspon]] |100.000:1 (ograničeno pokrivenošću sekvence)<ref name="#24194394">{{cite journal | vauthors = Black MB, Parks BB, Pluta L, Chu TM, Allen BC, Wolfinger RD, Thomas RS | title = Comparison of microarrays and RNA-seq for gene expression analyses of dose-response experiments | journal = Toxicological Sciences | volume = 137 | issue = 2 | pages = 385–403 | date = februar 2014 | pmid = 24194394 | doi = 10.1093/toxsci/kft249 | doi-access = }}</ref> |1.000:1 (ograničeno zasićenjem [[fluorescencija]])<ref name="#24194394" /> |- |[[Reproducibilnost|Tehnička reproducibilnost]] |>99%<ref name="#18550803">{{cite journal | vauthors = Marioni JC, Mason CE, Mane SM, Stephens M, Gilad Y | title = RNA-seq: an assessment of technical reproducibility and comparison with gene expression arrays | journal = Genome Research | volume = 18 | issue = 9 | pages = 1509–17 | date = septembar 2008 | pmid = 18550803 | pmc = 2527709 | doi = 10.1101/gr.079558.108 }}</ref><ref name="#25150838">{{cite journal | title = A comprehensive assessment of RNA-seq accuracy, reproducibility and information content by the Sequencing Quality Control Consortium | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2014-09_32_9/page/903 | journal = Nature Biotechnology | volume = 32 | issue = 9 | pages = 903–14 | date = septembar 2014 | pmid = 25150838 | pmc = 4321899 | doi = 10.1038/nbt.2957 | author1 = SEQC/MAQC-III Consortium }}</ref> |>99%<ref name="#17961233">{{cite journal | vauthors = Chen JJ, Hsueh HM, Delongchamp RR, Lin CJ, Tsai CA | title = Reproducibility of microarray data: a further analysis of microarray quality control (MAQC) data | journal = BMC Bioinformatics | volume = 8 | article-number = 412 | date = oktobar 2007 | pmid = 17961233 | pmc = 2204045 | doi = 10.1186/1471-2105-8-412 | doi-access = free }}</ref><ref name="#15846360">{{cite journal | vauthors = Larkin JE, Frank BC, Gavras H, Sultana R, Quackenbush J | title = Independence and reproducibility across microarray platforms | journal = Nature Methods | volume = 2 | issue = 5 | pages = 337–44 | date = maj 2005 | pmid = 15846360 | doi = 10.1038/nmeth757 | s2cid = 16088782 }}</ref> |} Dominantne savremene tehnike, [[DNK]]-[[mikročip]]ovi i [[RNK-Seq]], razvijene su sredinom 1990-ih i 2000-ih.<ref name="#23290152" /><ref name="#11287436">{{cite journal | vauthors = Nelson NJ | title = Microarrays have arrived: gene expression tool matures | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2001-04-04_93_7/page/492 | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 93 | issue = 7 | pages = 492–4 | date = april 2001 | pmid = 11287436 | doi = 10.1093/jnci/93.7.492 }}</ref> Mikročipovi koji mjere količinu definiranog skupa transkripata putem njihove [[Hibridizacija nukleinskih kiselina|hibridizacija]] s nizom [[Komplementarnost (genetika)|komplementarnih]] [[Molekularna proba|sondi]] prvi put su objavljeni 2004.<ref name="#7569999">{{cite journal | vauthors = Schena M, Shalon D, Davis RW, Brown PO | title = Quantitative monitoring of gene expression patterns with a complementary DNA microarray | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-10-20_270_5235/page/466 | journal = Science | volume = 270 | issue = 5235 | pages = 467–70 | date = oktobar 1995 | pmid = 7569999 | doi = 10.1126/science.270.5235.467 | bibcode = 1995Sci...270..467S | s2cid = 6720459 }}</ref><ref name="#17644526">{{cite journal | vauthors = Pozhitkov AE, Tautz D, Noble PA | title = Oligonucleotide microarrays: widely applied—poorly understood | journal = Briefings in Functional Genomics & Proteomics | volume = 6 | issue = 2 | pages = 141–8 | date = juni 2007 | pmid = 17644526 | doi = 10.1093/bfgp/elm014 | url = http://edoc.mpg.de/get.epl?fid=85687&did=572223&ver=0 | doi-access = free | hdl = 11858/00-001M-0000-000F-D7B3-3 | hdl-access = free }}</ref> [[Tehnologija]] mikročipova omogućila je istovremenu analizu hiljada transkripata, uz znatno smanjene troškove po genu i uštedu rada.<ref name=pmid12117754>{{cite journal | vauthors = Heller MJ | title = DNA microarray technology: devices, systems, and applications | journal = Annual Review of Biomedical Engineering | volume = 4 | pages = 129–53 | year = 2002 | pmid = 12117754 | doi = 10.1146/annurev.bioeng.4.020702.153438 }}</ref> I [[DNK mikročip|uočeni oligonukleotidni nizovi]] i [[Affymetrix]] sekvence visoke gustoće bili su metod izbora za transkripcijsko profiliranje do kasnih 2000-ih.<ref name="#19715439"/><ref name="#11287436"/> Tokom ovog perioda, proizveden je niz mikročipova kako bi se pokrili poznati geni u [[modelni organizam|modelu]] ili ekonomski važnim organizmima. Napredak u dizajnu i proizvodnji sekvecin poboljšao je specifičnost proba i omogućio testiranje više gena na jednom nizu. Napredak u [[fluorescentna spektroskopija|detekciji fluorescencije]] povećao je osjetljivost i tačnost mjerenja za transkripte s niskom abundancijom.<ref name="#17644526" /><ref>{{cite book | first1 = Geoffrey J. | last1 = McLachlan | first2 = Kim-Anh | last2 = Do | author2-link = Kim-Anh Do | last3 = Ambroise | first3 = Christopher| name-list-style = vanc | title = Analyzing Microarray Gene Expression Data | url = https://archive.org/details/analyzingmicroar0000mcla |date=2005|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken|isbn=978-0-471-72612-8}}{{page needed|date=juni 2017}}</ref> RNK-Seq se postiže reverznom transkripcijom RNK ''[[in vitro]]'' i sekvenciranjem rezultirajućih [[komplementarna DNK|cDNK]].<ref name="#19015660"/> Brojnost transkripta se izvodi iz brojanja iz svakog transkripta. Stoga je tehnika bila pod velikim uticajem razvoja [[sekvenciranje DNK|tehnologije sekvenciranja visokog protoka]].<ref name="#23290152"/><ref name="#21191423"/> [[Masivno paralelno sekvenciranje potpisa]] (MPSS) bio je rani primjer zasnovan na generiranju 16-20&nbsp; mjerenje dužine [[bazni par|bp]] sekvenci putem složene serije [[Hibridizacija nukleinskih kiselina|hibridizacija]],<ref name="#10835600">{{cite journal | vauthors = Brenner S, Johnson M, Bridgham J, Golda G, Lloyd DH, Johnson D, Luo S, McCurdy S, Foy M, Ewan M, Roth R, George D, Eletr S, Albrecht G, Vermaas E, Williams SR, Moon K, Burcham T, Pallas M, DuBridge RB, Kirchner J, Fearon K, Mao J, Corcoran K | title = Gene expression analysis by massively parallel signature sequencing (MPSS) on microbead arrays | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2000-06_18_6/page/630 | journal = Nature Biotechnology | volume = 18 | issue = 6 | pages = 630–4 | date = juni 2000 | pmid = 10835600 | doi = 10.1038/76469 | s2cid = 13884154 }}</ref><ref group="note">U molekularnoj biologiji, '''hibridizacija''' je [[fenomen]] u kojem se jednolančane molekule dezoksiribonukleinske kiseline ([[DNK]]) ili ribonukleinske kiseline ([[RNK]]) spajaju u komplementarnu DNK ili RNK [[Termodinamika nukleinske kiseline|dinamike]].</ref> i korišten je 2004. godine za validaciju ekspresije deset hiljada gena kod ''[[Arabidopsis thaliana]]''.<ref name="#15247925">{{cite journal | vauthors = Meyers BC, Vu TH, Tej SS, Ghazal H, Matvienko M, Agrawal V, Ning J, Haudenschild CD | title = Analysis of the transcriptional complexity of Arabidopsis thaliana by massively parallel signature sequencing | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2004-08_22_8/page/1006 | journal = Nature Biotechnology | volume = 22 | issue = 8 | pages = 1006–11 | date = august 2004 | pmid = 15247925 | doi = 10.1038/nbt992 | s2cid = 15336496 }}</ref> Najraniji rad o RNK-Seq objavljen je 2006. godine sa sto hiljada transkripata sekvenciranih korištenjem 454 tehnologije.<ref name="#17010196">{{cite journal | vauthors = Bainbridge MN, Warren RL, Hirst M, Romanuik T, Zeng T, Go A, Delaney A, Griffith M, Hickenbotham M, Magrini V, Mardis ER, Sadar MD, Siddiqui AS, Marra MA, Jones SJ | title = Analysis of the prostate cancer cell line LNCaP transcriptome using a sequencing-by-synthesis approach | journal = BMC Genomics | volume = 7 | article-number = 246 | date = septembar 2006 | pmid = 17010196 | pmc = 1592491 | doi = 10.1186/1471-2164-7-246 | doi-access = free }}</ref> Ovo je bila dovoljna pokrivenost za kvantifikaciju relativne zastupljenosti transkripata. RNK-Seq je počeo da dobija na popularnosti nakon 2008., kada su nove [[Illumina sekvenciranje bojama|Illumina tehnologije]] omogućile snimanje jedne milijarde transkriptnih sekvenci.<ref name="#18599741" /><ref name="#19015660" /><ref name="#18516045">{{cite journal | vauthors = Mortazavi A, Williams BA, McCue K, Schaeffer L, Wold B | title = Mapping and quantifying mammalian transcriptomes by RNA-Seq | journal = Nature Methods | volume = 5 | issue = 7 | pages = 621–8 | date = juli 2008 | pmid = 18516045 | doi = 10.1038/nmeth.1226 | s2cid = 205418589 }}</ref><ref name="#18488015">{{cite journal | vauthors = Wilhelm BT, Marguerat S, Watt S, Schubert F, Wood V, Goodhead I, Penkett CJ, Rogers J, Bähler J | title = Dynamic repertoire of a eukaryotic transcriptome surveyed at single-nucleotide resolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-06-26_453_7199/page/1238 | journal = Nature | volume = 453 | issue = 7199 | pages = 1239–43 | date = juni 2008 | pmid = 18488015 | doi = 10.1038/nature07002 | bibcode = 2008Natur.453.1239W | s2cid = 205213499 }}</ref> Ovaj prinos sada omogućava [[Kvantifikacija (nauka)|kvantifikaciju]] i poređenje ljudskih transkriptoma.<ref>{{cite journal | vauthors = Sultan M, Schulz MH, Richard H, Magen A, Klingenhoff A, Scherf M, Seifert M, Borodina T, Soldatov A, Parkhomchuk D, Schmidt D, O'Keeffe S, Haas S, Vingron M, Lehrach H, Yaspo ML | title = A global view of gene activity and alternative splicing by deep sequencing of the human transcriptome | journal = Science | volume = 321 | issue = 5891 | pages = 956–60 | date = august 2008 | pmid = 18599741 | doi = 10.1126/science.1160342 | bibcode = 2008Sci...321..956S | s2cid = 10013179 }}</ref> ==Prikupljanje podataka== Generiranje podataka o RNK transkriptima može se postići putem dva glavna principa: sekvenciranjem pojedinačnih transkripata ([[Oznaka eksprimirane sekvence|EST]] ili RNK-Seq) ili [[Hibridizacija nukleinskih kiselina|hibridizacijom]] transkripata u uređeni niz nukleotidnih proba (mikročipova).<ref name="#25149683"/> ===Izolacija RNK=== Sve transkriptomske metode zahtijevaju da se RNK prvo izoluje iz eksperimentalnog organizma prije nego što se transkripti mogu snimiti. Iako su biološki sistemi nevjerovatno raznoliki, tehnike [[ekstrakcija RNK]] su uglavnom slične i uključuju mehaničko [[poremećaj ćelija]] ili tkiva, poremećaj [[RNKaza|RNaze]] sa [[Haotropni agens|haotropnim solima]],<ref name="#2440339">{{cite journal | vauthors = Chomczynski P, Sacchi N | title = Single-step method of RNA isolation by acid guanidinium thiocyanate-phenol-chloroform extraction | url = https://archive.org/details/analytical-biochemistry_1987-04_162_1/page/156 | journal = Analytical Biochemistry | volume = 162 | issue = 1 | pages = 156–9 | date = april 1987 | pmid = 2440339 | doi = 10.1016/0003-2697(87)90021-2 }}</ref> razbijanje [[makromolekula]] i [[nukleotid]]nih kompleksa, odvajanje RNK od neželjenih [[biomolekula]], uključujući DNK, i koncentriranje RNK putem [[taloženje etanolom|precipitacije]] iz rastvora ili [[prečišćavanje nukleinske kiseline na bazi spin kolone|elucije iz čvrste matrice]].<ref name="#2440339" /><ref name="#17406285">{{cite journal | vauthors = Chomczynski P, Sacchi N | title = The single-step method of RNA isolation by acid guanidinium thiocyanate-phenol-chloroform extraction: twenty-something years on | journal = Nature Protocols | volume = 1 | issue = 2 | pages = 581–5 | date = 2006 | pmid = 17406285 | doi = 10.1038/nprot.2006.83 | s2cid = 28653075 }}</ref> Izolirana RNK može se dodatno tretirati [[DNKaza|DNKazom]] kako bi se probavili svi tragovi DNK.<ref name="#1699561">{{cite journal | vauthors = Grillo M, Margolis FL | title = Use of reverse transcriptase polymerase chain reaction to monitor expression of intronless genes | journal = BioTechniques | volume = 9 | issue = 3 | pages = 262, 264, 266–8 | date = septembar 1990 | pmid = 1699561 }}</ref> Neophodno je obogatiti [[iRNK|informacijsku RNK]] jer ukupni ekstrakti RNK obično sadrže 98% [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]].<ref name="#9664454">{{cite book | vauthors = Bryant S, Manning DL | title = RNA Isolation and Characterization Protocols | chapter = Isolation of messenger RNA | series = Methods in Molecular Biology | volume = 86 | pages = 61–4 | date = 1998 | pmid = 9664454 | doi = 10.1385/0-89603-494-1:61 | isbn = 978-0-89603-494-5 }}</ref> Obogaćivanje transkripta može se izvršiti metodima afiniteta za [[poliadenilacija|poli-A]] ili deplecijom [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]], korištenjem sekvencno specifičnih proba.<ref name="#24888378">{{cite journal | vauthors = Zhao W, He X, Hoadley KA, Parker JS, Hayes DN, Perou CM | title = Comparison of RNA-Seq by poly (A) capture, ribosomal RNA depletion, and DNA microarray for expression profiling | journal = BMC Genomics | volume = 15 |number = 419 | date = juni 2014 | issue = 1 | pmid = 24888378 | pmc = 4070569 | doi = 10.1186/1471-2164-15-419 | doi-access = free }}</ref> Degradirana RNK može uticati na rezultate naknadne analize; naprimjer, obogaćivanje [[iRNK]] iz degradiranih uzoraka rezultirat će iscrpljivanjem [[5' kraj|5' krajeva KRNA]] i neujednačenim signalom po cijeloj dužini transkripta. [[Snap zamrzavanje]] tkiva prije izolacije RNK je tipično, a vodi se računa da se smanji izloženost RNaze [[enzim]]ima nakon što je izolacija završena.<ref name="#17406285"/> ===Oznake eksprimirane sekvence=== [[Oznaka eksprimirane sekvence]] (EST) je kratka nukleotidna sekvenca generirana iz jednog RNK transkripta. RNK se prvo kopira kao [[komplementarna DNK]] (cDNK) pomoću enzima [[reverzna transkriptaza|reverzne transkriptaze]] prije nego što se rezultirajuća [[cDNK]] sekvencira.<ref name="#9448457"/> Budući da se EST-ovi mogu prikupljati bez prethodnog poznavanja organizma iz kojeg potiču, mogu se napraviti od mješavina [[organizam]]a ili [[uzorak]]a iz okoliša.<ref name="#9448457"/><ref>Neki primjeri uzoraka iz okoliša uključuju: morsku vodu, tlo ili zrak.</ref> Iako se sada koriste metodi većeg protoka, [[biblioteka cDNK|EST biblioteke]] su obično pružale informacije o sekvenci za rane dizajne mikročipova; naprimjer, mikročip [[Hordeum vulgare|ječma]] je dizajniran od 350.000 prethodno sekvenciranih EST-ova.<ref name="#15020760">{{cite journal | vauthors = Close TJ, Wanamaker SI, Caldo RA, Turner SM, Ashlock DA, Dickerson JA, Wing RA, Muehlbauer GJ, Kleinhofs A, Wise RP | title = A new resource for cereal genomics: 22K barley GeneChip comes of age | url = https://archive.org/details/sim_plant-physiology_2004-03_134_3/page/960 | journal = Plant Physiology | volume = 134 | issue = 3 | pages = 960–8 | date = mart 2004 | pmid = 15020760 | pmc = 389919 | doi = 10.1104/pp.103.034462 }}</ref> ===Serijska i kap analiza [[ekspresija gena|genske ekspresije]] (SAGE/CAGE)=== [[Slika:Summary of SAGE.svg|thumb|upright=2|''Sažetak [[Serijska analiza ekspresije gena|SAGE]].'' Unutar organizama, geni se [[Transkripcija (biologija)|transkribiraju]] i [[prerfada RNK|splajsuju]] (kod [[eukariot]]a) kako bi se proizveli zreli transkripti [[Informacijska RNK|iRNK]] (crveno). iRNK se ekstrahuje iz organizma, a [[reverzna transkriptaza]] se koristi za kopiranje iRNK u stabilnu dvolančanu cDNK ([[Dvostruka spirala nukleinske kiseline|ds]]-[[Komplementarna DNK|cDNK]]; plavo). U SAGE-u, ds-cDNK se probavlja pomoću [[rtestrikcijski enzim|restrikcijskih enzima]] (na lokaciji 'X' i 'X'+11), kako bi se proizveli fragmenti "oznake" od 11 [[nukleotid]]a. Ove oznake se spajaju i sekvenciraju korištenjem dugog čitanja [[Sangerovo sekvenciranje|Sangerovog sekvenciranja]] (različite nijanse plave označavaju oznake iz različitih gena). Sekvence se [[Dekonvolucija|dekonvoluiraju]] kako bi se pronašla učestalost svake oznake. Učestalost oznake može se koristiti za izvještavanje o [[Transkripcija (genetika)|transkripciji]] gena od kojeg oznaka potiče.<ref name="Lowe_2017">{{cite journal | vauthors = Lowe R, Shirley N, Bleackley M, Dolan S, Shafee T | title = Transcriptomics technologies | journal = PLOS Computational Biology | volume = 13 | issue = 5 | pages = e1005457 | date = maj 2017 | pmid = 28545146 | pmc = 5436640 | doi = 10.1371/journal.pcbi.1005457 | bibcode = 2017PLSCB..13E5457L | doi-access = free }}</ref>]] [[Serijska analiza ekspresije gena]] (SAGE) bila je razvoj EST metodologije s ciljem povećanja propusnosti generiranih oznaka i omogućavanja kvantifikacije količine transkripta.<ref name="#7570003" /> [[Komplementarna DNK|cDNK]] se generira iz [[RNK]], ali se zatim razgrađuje na 11&nbsp;bp "oznake" fragmente korištenjem [[restrikcijski enzim|restrikcijskih enzima]] koji režu DNK na specifičnoj sekvenci i 11&nbsp;baznih parova duž te sekvence. Ove cDNK oznake se zatim [[Ligacija (genetika)|spajaju]] glava-rep u duge lance (>500&nbsp;bp) i sekvenciraju korištenjem metoda niskog propusnog opsega, ali duge dužine čitanja kao što je [[Sangerovo sekvenciranje]]. Sekvence se zatim dijele nazad na svoje originalne oznake od 11 bp pomoću [[računar]]skog [[softver]]a u procesu koji se naziva [[dekonvolucija]].<ref name="#7570003"/> Ako je dostupan visokokvalitetni [[referentni genom]], ove oznake se mogu upariti sa odgovarajućim genom u genomu. Ako referentni genom nije dostupan, oznake se mogu direktno koristiti kao dijagnostički markeri ako se utvrdi da su [[Profiliranje genske ekspresije|diferencijalno eksprimirane]] u bolesnom stanju.<ref name="#7570003" /> Metod [[CAGE|analiza genske ekspresije kapom]] (CAGE) je varijanta SAGE-a koja sekvencira oznake samo od [[5' kraj]]a transkripta [[iRNK]].<ref name="#14663149">{{cite journal | vauthors = Shiraki T, Kondo S, Katayama S, Waki K, Kasukawa T, Kawaji H, Kodzius R, Watahiki A, Nakamura M, Arakawa T, Fukuda S, Sasaki D, Podhajska A, Harbers M, Kawai J, Carninci P, Hayashizaki Y | title = Cap analysis gene expression for high-throughput analysis of transcriptional starting point and identification of promoter usage | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-12-23_100_26/page/15776 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 26 | pages = 15776–81 | date = decembar 2003 | pmid = 14663149 | pmc = 307644 | doi = 10.1073/pnas.2136655100 | bibcode = 2003PNAS..10015776S | doi-access = free }}</ref> Stoga se [[Inicijacija transkripcije (genetika)|Mjesto početka transkripcije]] gena može identificirati kada su oznake poravnate s referentnim genomom. Identificiranje mjesta početka gena korisno je za analizu [[Promotor (genetika)|promotora]] i za [[Molekularno kloniranje|kloniranje]] [[cDNK]] pune dužine. SAGE i CAGE metodi daju informacije o više gena nego što je to bilo moguće pri sekvenciranju pojedinačnih EST-ova, ali priprema [[uzorak]]a i analiza podataka obično zahtijevaju više rada.<ref name="#14663149"/> ===Mikročipovi=== [[Slika:Summary of RNA Microarray.svg|thumb|upright=2|''Sažetak [[DNK mikročip]]ova.'' Unutar organizama, geni se transkribiraju i splajsiraju (kod [[eukariot]]a) kako bi se proizveli zreli iRNK transkripti (crveno). [[iRNK]] se ekstrahira iz organizma, a reverzna transkriptaza se koristi za kopiranje mRNA u stabilnu ds-cDNK (plavo). U mikročipovima, ds-cDNK je fragmentirana i fluorescentno označena (narandžasto). Označeni fragmenti se vežu za uređeni niz komplementarnih oligonukleotida, a [[Fluorometar|mjerenje intenziteta fluorescencije]] preko sekvence ukazuje na brojnost unaprijed određenog skupa sekvenci. Ove sekvence su obično posebno odabrane da izvještavaju o genima od interesa unutar genoma organizma.<ref name="Lowe_2017" />]] ====Principi i napredak==== [[Mikročip]]ovi se obično sastoje od mreže kratkih [[nukleotid]]nih [[oligonukleotid]]nih oligomera, poznatih kao "molekularne sonde", obično raspoređenih na staklenoj pločici.<ref name=pmid24479125>{{cite journal | vauthors = Romanov V, Davidoff SN, Miles AR, Grainger DW, Gale BK, Brooks BD | title = A critical comparison of protein microarray fabrication technologies | url = https://archive.org/details/sim_analyst_2014-03-21_139_6/page/1302 | journal = The Analyst | volume = 139 | issue = 6 | pages = 1303–26 | date = mart 2014 | pmid = 24479125 | doi = 10.1039/c3an01577g | bibcode = 2014Ana...139.1303R }}</ref> Brojnost transkripta određuje se hibridizacijom [[fluorescencija|fluorescentno]] obilježenih transkripata s ovim sondama.<ref name="#17095434">{{cite journal | vauthors = Barbulovic-Nad I, Lucente M, Sun Y, Zhang M, Wheeler AR, Bussmann M | title = Bio-microarray fabrication techniques—a review | url = https://archive.org/details/critical-reviews-in-biotechnology_2006_26_4/page/237 | journal = Critical Reviews in Biotechnology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 237–59 | date = 1. 10. 2006 | pmid = 17095434 | doi = 10.1080/07388550600978358 | citeseerx = 10.1.1.661.6833 | s2cid = 13712888 }}</ref>[[Fluorometar|intenzitet fluorescencije]] na svakoj lokaciji probe na sekvenci označava količinu transkripta za tu sekvencu probe.<ref name="#17095434" /> Grupe sondi dizajniranih za mjerenje istog transkripta (tj. hibridizaciju specifičnog transkripta na različitim pozicijama) obično se nazivaju "setovi sondi". Mikročipovi zahtijevaju određeno genomsko znanje organizma od interesa, na primjer, u obliku [[DNK anotacije|anotirane]] [[genomske]] sekvence ili [[Biblioteka (biologija)|biblioteke]] EST-ova koji se mogu koristiti za generiranje sondi za niz.<ref name="pmid12117754" /> ====Metode==== Mikročipovi za transkriptomiku obično spadaju u jednu od dvije široke kategorije: sekvence niske gustoće s tačkama ili nizovi kratkih sondi visoke gustoće. Obilje transkripta se zaključuje iz intenziteta fluorescencije izvedene iz transkripata označenih fluoroforom koji se vežu za sekvencu.<ref name=pmid12117754/> Tačkaste sekvence niske gustoće obično sadrže [[Litar|pikolitru]]<ref group="note">Jedan pikolitar je oko 30 miliona puta manji od kapi vode.</ref> kapi niza pročišćenih [[komplementarna DNK|cDNK]] raspoređenih na površini staklene pločice.<ref name="#15978318">{{cite journal | vauthors = Auburn RP, Kreil DP, Meadows LA, Fischer B, Matilla SS, Russell S | title = Robotic spotting of cDNA and oligonucleotide microarrays | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biotechnology_2005-07_23_7/page/374 | journal = Trends in Biotechnology | volume = 23 | issue = 7 | pages = 374–9 | date = juli 2005 | pmid = 15978318 | doi = 10.1016/j.tibtech.2005.04.002 }}</ref> Ove sonde su duže od onih sa sekvencama visoke gustoće i ne mogu identificirati događaje [[alternativna prerada RNK|alternativnog spajanja]]. Tačkaste sekvence koriste dva različita fluorofora za označavanje testnih i kontrolnih uzoraka, a omjer fluorescencije se koristi za izračunavanje relativne mjere obilja.<ref name="#8796352">{{cite journal | vauthors = Shalon D, Smith SJ, Brown PO | title = A DNA microarray system for analyzing complex DNA samples using two-color fluorescent probe hybridization | journal = Genome Research | volume = 6 | issue = 7 | pages = 639–45 | date = juli 1996 | pmid = 8796352 | doi = 10.1101/gr.6.7.639 | doi-access = free }}</ref> Nizovi visoke gustoće koriste jednu fluorescentnu oznaku, a svaki uzorak se hibridizira i detektira pojedinačno.<ref name="#9634850">{{cite journal | vauthors = Lockhart DJ, Dong H, Byrne MC, Follettie MT, Gallo MV, Chee MS, Mittmann M, Wang C, Kobayashi M, Horton H, Brown EL | title = Expression monitoring by hybridization to high-density oligonucleotide arrays | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_1996-12_14_13/page/1674 | journal = Nature Biotechnology | volume = 14 | issue = 13 | pages = 1675–80 | date = decembar 1996 | pmid = 9634850 | doi = 10.1038/nbt1296-1675 | s2cid = 35232673 }}</ref> Nizovi visoke gustoće popularizirani su nizom [[Affymetrix|Affymetrix GeneChip]], gdje se svaki transkript kvantificira pomoću nekoliko kratkih 25 [[oligomer]]nih sondi koje zajedno [[Reporterski gen|test]] jedan gen.<ref name="#12582260">{{cite journal | vauthors = Irizarry RA, Bolstad BM, Collin F, Cope LM, Hobbs B, Speed TP | title = Summaries of Affymetrix GeneChip probe level data | journal = Nucleic Acids Research | volume = 31 | issue = 4 | pages = 15e–15 | date = februar 2003 | pmid = 12582260 | pmc = 150247 | doi = 10.1093/nar/gng015 }}</ref> NimbleGen nizovi su bili nizovi visoke gustoće proizvedeni metodom [[Maskless litografija|maskless-fotohemija]], koja je omogućavala fleksibilnu proizvodnju nizova u malim ili velikim količinama. Ovi nizovi su imali 100.000 proba od 45 do 85 mera i hibridizirani su s uzorkom označenim jednom bojom za analizu ekspresije.<ref name="#16075461">{{cite journal | vauthors = Selzer RR, Richmond TA, Pofahl NJ,Green RD, Eis PS, Nair P, Brothman AR, Stallings RL | title = Analysis of chromosome breakpoints in neuroblastoma at sub-kilobase resolution using fine-tiling oligonucleotide array CGH | journal = Genes, Chromosomes & Cancer | volume = 44 | issue = 3 | pages = 305–19 | date = novembar 2005 | pmid = 16075461 | doi = 10.1002/gcc.20243 | s2cid = 39437458 }}</ref> Neki dizajni su uključivali do 12 nezavisnih nizova po pločici. ===RNK-Seq=== [[Slika:Summary of RNA-Seq.svg|thumb|upright=2|''Sažetak [[RNK-Seq]].'' Unutar organizama, geni se transkribiraju i splajsiraju (kod eukariota) kako bi se proizveli zreli transkripti iRNK (crveno). [[iRNK]] se ekstrahira iz organizma, fragmentira i kopira u stabilnu ds-cDNK (plavo). ds-cDNK se sekvencira korištenjem [[Sekvenciranje DNK|visokog protoka]], metod sekvenciranja kratkog čitanja. Ove sekvence se zatim mogu [[Poravnanje sekvence|poravnati]] s referentnom sekvencom genoma kako bi se rekonstruiralo koje su regije genoma transkribirane. Ovi podaci se mogu koristiti za označavanje gdje se nalaze eksprimirani geni, njihovi relativni nivoi ekspresije i sve alternativne varijante [[prerada RNK|splajsovanja]].<ref name="Lowe_2017" />]] ====Principi i napredak==== [[RNK-Seq]] se odnosi na kombinaciju metodologije [[sekvenciranje DNK|sekvenciranje visokog protoka]] s računarskim metodima za hvatanje i kvantificiranje transkripata prisutnih u ekstraktu RNK.<ref name="#19015660" /> Generirane nukleotidne sekvence su obično dugačke oko 100 bp, ali mogu se kretati od 30 bp do preko 10.000 bp, ovisno o korištenom metodu sekvenciranja. RNK-Seq koristi [[Pokrivenost (genetika)|duboko uzorkovanje]] transkriptoma s mnogo kratkih fragmenata iz transkriptoma kako bi omogućio [[računar]]sku rekonstrukciju originalnog RNK transkripta putem [[Poravnanje sekvence|usklađivanje]] očitavanja s referentnim genomom ili jedno s drugim ([[De novo sastavljanje transkriptoma|''de novo'' sastavljanje]]).<ref name="#23290152" /> I RNK s niskom i visokom količinom mogu se kvantificirati u RNK-Seq eksperimentu ([[dinamički raspon]] od 5 [[Red veličine|redova veličine]]) - ključna prednost u odnosu na transkriptome s mikročipovima. Osim toga, ulazne količine RNK su mnogo niže za RNK-Seq (količina u [[nanogram]]ima) u usporedbi s mikročipovima (količina u mikrogramima), koji omogućuju ispitivanje transkriptoma čak i pri rezoluciji jedne ćelije kada se kombiniraju s amplifikacijom [[cDNK]]<ref name="#22939981">{{cite journal | vauthors = Hashimshony T, Wagner F, Sher N, Yanai I | title = CEL-Seq: single-cell RNA-Seq by multiplexed linear amplification | journal = Cell Reports | volume = 2 | issue = 3 | pages = 666–73 | date = septembar 2012 | pmid = 22939981 | doi = 10.1016/j.celrep.2012.08.003 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Svensson V, Vento-Tormo R, Teichmann SA | title = Exponential scaling of single-cell RNA-seq in the past decade | journal = Nature Protocols | volume = 13 | issue = 4 | pages = 599–604 | date = april 2018 | pmid = 29494575 | doi = 10.1038/nprot.2017.149 | s2cid = 3560001 }}</ref> Teorijski, ne postoji gornja granica kvantifikacije u RNK-Seq, a pozadinska buka je vrlo niska za očitavanja od 100 bp u neponavljajućim regijama.<ref name="#19015660"/> RNK-Seq se može koristiti za identifikaciju gena unutar [[genom]]a ili za identifikaciju gena koji su aktivni u određenom trenutku, a broj očitavanja se može koristiti za precizno modeliranje relativnog nivoa [[ekspresija gena]]. Metodologija RNK-Seq se stalno poboljšava, prvenstveno kroz razvoj tehnologija sekvenciranja DNK radi povećanja propusnosti, tačnosti i dužine očitavanja.<ref>{{Cite journal|last=Tachibana|first=Chris|name-list-style = vanc |date=18. 8. 2015|title=Transcriptomics today: Microarrays, RNA-seq, and more|journal=Science|volume=349|issue=6247|page=544|doi=10.1126/science.opms.p1500095|bibcode=2015Sci...349..544T|doi-access=free}}</ref> Od prvih opisa 2006. i 2008.,<ref name="#17010196" /><ref name="#18451266">{{cite journal | vauthors = Nagalakshmi U, Wang Z, Waern K, Shou C, Raha D, Gerstein M, Snyder M | title = The transcriptional landscape of the yeast genome defined by RNA sequencing | url = https://archive.org/details/sim_science_2008-06-06_320_5881/page/1344 | journal = Science | volume = 320 | issue = 5881 | pages = 1344–9 | date = juni 2008 | pmid = 18451266 | pmc = 2951732 | doi = 10.1126/science.1158441 | bibcode = 2008Sci...320.1344N }}</ref> RNK-Seq je brzo usvojen i pretekao mikročipove kao dominantnu [[transkriptom]]sku tehniku 2015. godine.<ref name="#25633159">{{cite journal | vauthors = Su Z, Fang H, Hong H, Shi L, Zhang W, Zhang W, Zhang Y, Dong Z, Lancashire LJ, Bessarabova M, Yang X, Ning B, Gong B, Meehan J, Xu J, Ge W, Perkins R, Fischer M, Tong W | title = An investigation of biomarkers derived from legacy microarray data for their utility in the RNA-seq era | journal = Genome Biology | volume = 15 | issue = 12 | article-number = 523 | date = decembar 2014 | pmid = 25633159 | pmc = 4290828 | doi = 10.1186/s13059-014-0523-y | doi-access = free }}</ref> Potraga za transkriptomskim podacima na nivou pojedinačnih ćelija dovela je do napretka u metodama pripreme RNA-Seq biblioteka, što je rezultiralo dramatičnim napretkom u osjetljivosti. [[Transkriptomika pojedinačnih ćelija|Transkriptomi pojedinačnih ćelija]] su sada dobro opisani i čak su prošireni na ''[[In situ]]'' RNK-Seq gdje se transkriptomi pojedinačnih ćelija direktno ispituju u [[Fiksacija (histologija)|fiksiranim]] tkivima.<ref name="#24578530">{{cite journal | vauthors = Lee JH, Daugharthy ER,Scheiman J, Kalhor R, Yang JL, Ferrante TC, Terry R, Jeanty SS, Li C, Amamoto R, Peters DT, Turczyk BM, Marblestone AH, Inverso SA, Bernard A, Mali P, Rios X, Aach J, Church GM | title = Highly multiplexed subcellular RNA sequencing in situ | url = https://archive.org/details/sim_science_2014-03-21_343_6177/page/1360 | journal = Science | volume = 343 | issue = 6177 | pages = 1360–3 | date = mart 2014 | pmid = 24578530 | pmc = 4140943 | doi = 10.1126/science.1250212 | bibcode = 2014Sci...343.1360L }}</ref> ====Metodi==== RNK-Seq je osnovan u skladu s brzim razvojem niza visokopropusnih [[tehnologija]] sekvenciranja DNK]].<ref name="#18846087">{{cite journal | vauthors = Shendure J, Ji H | title = Next-generation DNA sequencing | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2008-10_26_10/page/1134 | journal = Nature Biotechnology | volume = 26 | issue = 10 | pages = 1135–45 | date = oktobar 2008 | pmid = 18846087 | doi = 10.1038/nbt1486 | s2cid = 6384349 }}</ref> Međutim, prije nego što se ekstrahovani RNK transkripti sekvenciraju, provodi se nekoliko ključnih koraka obrade. Metodi se razlikuju u korištenju obogaćivanja transkripta, fragmentacije, amplifikacije, sekvenciranja jednog ili parnog kraja, te u tome da li se čuvaju informacije o lancu.<ref name="#18846087" /> Osjetljivost RNA-Seq eksperimenta može se povećati obogaćivanjem klasa [[RNK]] koje su od interesa i smanjenjem poznatih obilnih RNK. Molekule [[iRNK]] mogu se razdvojiti korištenjem oligonukleotidnih proba koje se vežu za njihove [[Poliadenilacija|poli-A repove]]. Alternativno, ribo-deplecija se može koristiti za specifično uklanjanje obilnih, ali neinformativnih [[ribosomska RNK|ribosomskih RNK]] (rRNK) hibridizacijom sa probama prilagođenim specifičnim sekvencama rRNK [[takson]]a (npr. rRNK sisara, rRNK biljaka). Međutim, ribo-deplecija također može unijeti određenu pristranost putem nespecifičnog smanjenja transkripata izvan cilja.<ref name="#24981968">{{cite journal | vauthors = Lahens NF, Kavakli IH, Zhang R, Hayer K, Black MB, Dueck H, Pizarro A, Kim J, Irizarry R, Thomas RS, Grant GR, Hogenesch JB | title = IVT-seq reveals extreme bias in RNA sequencing | journal = Genome Biology | volume = 15 | issue = 6 | article-number = R86 | date = juni 2014 | pmid = 24981968 | pmc = 4197826 | doi = 10.1186/gb-2014-15-6-r86 | doi-access = free }}</ref> Male RNK, kao što su [[mikro RNK]], mogu se pročistiti na osnovu njihove veličine [[gel elektroforeza|gel elektroforezom]] i ekstrakcijom. Budući da su iRNK duže od dužina očitavanja tipičnih metoda sekvenciranja visokog protoka, transkripti se obično fragmentiraju prije sekvenciranja.<ref name="#22140562">{{cite journal|vauthors=Knierim E, Lucke B, Schwarz JM, Schuelke M, Seelow D|date=2011|title=Systematic comparison of three methods for fragmentation of long-range PCR products for next generation sequencing|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=11|pages=e28240|bibcode=2011PLoSO...628240K|doi=10.1371/journal.pone.0028240|pmc=3227650|pmid=22140562|doi-access=free}}</ref> Metod fragmentacije je ključni aspekt konstrukcije biblioteke sekvenciranja. [[Fragmentacija DNK|Fragmentacija]] se može postići [[hidroliza|hemijskom hidrolizom]], [[mlaznica atomizera|nebulizacijom]], [[sonikacija|sonikacijom]] ili [[Reverzna transkriptaza|reverznom transkripcijom]] sa [[sekvenciranje DNK|nukleotidima koji terminiraju lanac]].<ref name="#22140562"/> Alternativno, fragmentacija i označavanje cDNK mogu se izvršiti istovremeno korištenjem [[Transpozaza|enzima transpozaze]].<ref>{{cite journal | vauthors = Routh A, Head SR, Ordoukhanian P, Johnson JE | title = ClickSeq: Fragmentation-Free Next-Generation Sequencing via Click Ligation of Adaptors to Stochastically Terminated 3'-Azido cDNAs | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 427 | issue = 16 | pages = 2610–6 | date = august 2015 | pmid = 26116762 | doi = 10.1016/j.jmb.2015.06.011 | pmc = 4523409 }}</ref> Tokom pripreme za sekvenciranje, kopije transkripata cDNK mogu se amplificirati pomoću [[PCR|lančane reakcije polimeraze]] (PCR) kako bi se obogatile fragmentima koji sadrže očekivane 5' i 3' adapterske sekvence.<ref name="#27156886">{{cite journal | vauthors = Parekh S, Ziegenhain C, Vieth B, Enard W, Hellmann I | title = The impact of amplification on differential expression analyses by RNA-seq | journal = Scientific Reports | volume = 6 | article-number = 25533 | date = maj 2016 | pmid = 27156886 | pmc = 4860583 | doi = 10.1038/srep25533 | bibcode = 2016NatSR...625533P }}</ref> Amplifikacija se također koristi kako bi se omogućilo sekvenciranje vrlo malih ulaznih količina RNK, čak do 50 [[Redovi veličine (masa)|pikograma (pg)]] u ekstremnim primjenama.<ref name="#25649271">{{cite journal | vauthors = Shanker S, Paulson A, Edenberg HJ, Peak A, Perera A, Alekseyev YO, Beckloff N, Bivens NJ, Donnelly R, Gillaspy AF, Grove D, Gu W, Jafari N, Kerley-Hamilton JS, Lyons RH, Tepper C, Nicolet CM | title = Evaluation of commercially available RNA amplification kits for RNA sequencing using very low input amounts of total RNA | journal = Journal of Biomolecular Techniques | volume = 26 | issue = 1 | pages = 4–18 | date = april 2015 | pmid = 25649271 | pmc = 4310221 | doi = 10.7171/jbt.15-2601-001 }}</ref>[[RNK|Spike-in kontrole]] poznatih RNK mogu se koristiti za procjenu kontrole kvalitetas, kako bi se provjerila priprema i sekvenciranje biblioteke, u smislu [[GC-sadržaj]]a, dužine fragmenta, kao i pristranosti zbog položaja fragmenta unutar transkripta.<ref name="#21816910">{{cite journal | vauthors = Jiang L, Schlesinger F, Davis CA, Zhang Y, Li R, Salit M, Gingeras TR, Oliver B | title = Synthetic spike-in standards for RNA-seq experiments | journal = Genome Research | volume = 21 | issue = 9 | pages = 1543–51 | date = septembar 2011 | pmid = 21816910 | pmc = 3166838 | doi = 10.1101/gr.121095.111 }}</ref>[[Jedinstveni molekularni identifikatori]] (UMI) su kratke nasumične sekvence koje se koriste za pojedinačno označavanje fragmenata sekvenci tokom pripreme biblioteke tako da je svaki označeni fragment jedinstven.<ref name="#22101854">{{cite journal | vauthors = Kivioja T, Vähärautio A, Karlsson K, Bonke M, Enge M, Linnarsson S, Taipale J | title = Counting absolute numbers of molecules using unique molecular identifiers | journal = Nature Methods | volume = 9 | issue = 1 | pages = 72–4 | date = novembar 2011 | pmid = 22101854 | doi = 10.1038/nmeth.1778 | s2cid = 39225091 }}</ref> UMI-ovi pružaju apsolutnu skalu za kvantifikaciju, mogućnost korekcije naknadne pristranosti amplifikacije uvedene tokom konstrukcije biblioteke i tačnu procjenu početne veličine uzorka. UMI-ovi su posebno pogodni za transkriptomiku RNK-Seq pojedinačnih ćelija, gdje je količina ulazne RNK ograničena i potrebna je proširena amplifikacija uzorka.<ref name="#19349980">{{cite journal | vauthors = Tang F, Barbacioru C, Wang Y, Nordman E, Lee C, Xu N, Wang X, Bodeau J, Tuch BB, Siddiqui A, Lao K, Surani MA | title = mRNA-Seq whole-transcriptome analysis of a single cell | journal = Nature Methods | volume = 6 | issue = 5 | pages = 377–82 | date = maj 2009 | pmid = 19349980 | doi = 10.1038/nmeth.1315 | s2cid = 16570747 }}</ref><ref name="#24363023">{{cite journal | vauthors = Islam S, Zeisel A, Joost S, La Manno G, Zajac P, Kasper M, Lönnerberg P, Linnarsson S | title = Quantitative single-cell RNA-seq with unique molecular identifiers | journal = Nature Methods | volume = 11 | issue = 2 | pages = 163–6 | date = februar 2014 | pmid = 24363023 | doi = 10.1038/nmeth.2772 | s2cid = 6765530 | url = https://infoscience.epfl.ch/handle/20.500.14299/156221 }}</ref><ref name="#24531970">{{cite journal | vauthors = Jaitin DA, Kenigsberg E, Keren-Shaul H, Elefant N, Paul F, Zaretsky I, Mildner A, Cohen N, Jung S, Tanay A, Amit I | title = Massively parallel single-cell RNA-seq for marker-free decomposition of tissues into cell types | url = https://archive.org/details/sim_science_2014-02-14_343_6172/page/776 | journal = Science | volume = 343 | issue = 6172 | pages = 776–9 | date = februar 2014 | pmid = 24531970 | pmc = 4412462 | doi = 10.1126/science.1247651 | bibcode = 2014Sci...343..776J }}</ref> Nakon što su molekule transkripta pripremljene, mogu se sekvencirati u samo jednom smjeru (jednostruki kraj) ili u oba smjera (upareni kraj). Sekvenca jednostrukog kraja se obično brže proizvodi, jeftinija je od sekvenciranja uparenih krajeva i dovoljna je za kvantifikaciju nivoa ekspresije gena. Sekvenciranje uparenih krajeva proizvodi robusnija poravnanja/sklapanja, što je korisno za anotaciju gena i otkrivanje transkripta [[izoforma proteina|izoforma]].<ref name="#19015660" /> Metode sekvenciranja specifične za lanac RNA čuvaju informacije o [[usmjerenost (genetika)|lancu]] sekvenciranog transkripta.<ref name="#20711195">{{cite journal | vauthors = Levin JZ, Yassour M, Adiconis X, Nusbaum C, Thompson DA, Friedman N, Gnirke A, Regev A | title = Comprehensive comparative analysis of strand-specific RNA sequencing methods | journal = Nature Methods | volume = 7 | issue = 9 | pages = 709–15 | date = septembar 2010 | pmid = 20711195 | pmc = 3005310 | doi = 10.1038/nmeth.1491 }}</ref> Bez informacija o lancu, očitavanja se mogu poravnati s [[genski lokus|lokusom gena]], ali ne informiraju u kojem smjeru se gen transkribira. Stranded-RNK-Seq je koristan za dešifriranje transkripcije za [[preklapajući gen|gene koji se preklapaju]] u različitim smjerovima i za donošenje robusnijih predviđanja gena u nemodelnim organizmima.<ref name="#20711195" /> {| class="wikitable sortable" |+ '''Platforme za sekvenciranje koje se obično koriste za RNK-Seq'''<ref name="#22827831">{{cite journal | vauthors = Quail MA, Smith M, Coupland P, Otto TD, Harris SR, Connor TR, Bertoni A, Swerdlow HP, Gu Y | title = A tale of three next generation sequencing platforms: comparison of Ion Torrent, Pacific Biosciences and Illumina MiSeq sequencers | journal = BMC Genomics | volume = 13 | pages = 341 | date = juli 2012 | pmid = 22827831 | pmc = 3431227 | doi = 10.1186/1471-2164-13-341 | doi-access = free }}</ref><ref name="#22829749"/> !Platforma !Komercijalno izdanje !Tipična dužina čitanja !Maksimalni protok po pokretanju !Tačnost pojedinačnog čitanja ! style="width:190px" |'''RNK-Seq analize deponovane u NCBI SRA (oktobar 2016.)'''<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sra|title=SRA|access-date=6. 10. 2016}}The NCBI Sequence Read Archive (SRA) was searched using “RNA-Seq[Strategy]” and one of "LS454[Platform]”, “Illumina[platform]”, "ABI Solid[Platform]”, "Ion Torrent[Platform]”, "PacBio SMRT"[Platform]” to report the number of RNA-Seq runs deposited for each platform.</ref> |- |454 [[biologija|Biološke nauka]] |2005. |700 bp |0,7 Gbp |99,9% |3548 |- |[[Sekvenciranje Illumina boje|Illumina]] |2006. |50–300 bp |900 Gbp |99,9% |362903 |- |[[ABI solidno sekvenciranje|SOLiD]] |2008. |50 bp |320 Gbp |99,9% |7032 |- |[[Sekvenciranje ionskih poluprovodnika|Ionski torent]] |2010. |400 bp |30 Gbp |98% |1953. |- |[[Pacifičke bionauke|PacBio]] |2011. |10.000 bp |2 Gbp |87% |160 |} <small> Legenda: NCBI SRA – Arhiv čitanja sekvenci informacija Nacionalnog centra za biotehnologiju.</small> Sada se RNK-Seq oslanja na kopiranje molekula RNK u molekule [[cDNK]] prije sekvenciranja; stoga su naknadne platforme iste za transkriptomske i [[genom]]ske podatke. Posljedično, razvoj tehnologija sekvenciranja DNK bio je definirajuća karakteristika RNK-Seq-a..<ref name="#22829749">{{cite journal | vauthors = Liu L, Li Y, Li S, Hu N, He Y, Pong R, Lin D, Lu L, Law M | title = Comparison of next-generation sequencing systems | journal = Journal of Biomedicine & Biotechnology | volume = 2012 | pages = 251364 | date = 2012 | pmid = 22829749 | pmc = 3398667 | doi = 10.1155/2012/251364 | doi-access = free }}</ref><ref name="#22522955">{{cite journal | vauthors = Loman NJ, Misra RV, Dallman TJ, Constantinidou C, Gharbia SE, Wain J, Pallen MJ | title = Performance comparison of benchtop high-throughput sequencing platforms | journal = Nature Biotechnology | volume = 30 | issue = 5 | pages = 434–9 | date = maj 2012 | pmid = 22522955 | doi = 10.1038/nbt.2198 | s2cid = 5300923 }}</ref><ref name="#27184599">{{cite journal | vauthors = Goodwin S, McPherson JD, McCombie WR | title = Coming of age: ten years of next-generation sequencing technologies | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 17 | issue = 6 | pages = 333–51 | date = maj 2016 | pmid = 27184599 | doi = 10.1038/nrg.2016.49 | s2cid = 8295541 | pmc = 10373632 }}</ref> Direktno sekvenciranje RNK korištenjem [[sekvenciranje nanopora|sekvenciranja nanopora]] predstavlja trenutno najsavremeniju tehniku RNK-Seq.<ref>{{cite journal | vauthors = Garalde DR, Snell EA, Jachimowicz D, Sipos B, Lloyd JH, Bruce M, Pantic N, Admassu T, James P, Warland A, Jordan M, Ciccone J, Serra S, Keenan J, Martin S, McNeill L, Wallace EJ, Jayasinghe L, Wright C, Blasco J, Young S, Brocklebank D, Juul S, Clarke J, Heron AJ, Turner DJ | title = Highly parallel direct RNA sequencing on an array of nanopores | url = https://archive.org/details/nature-methods_2018-03_15_3/page/201 | language = En | journal = Nature Methods | volume = 15 | issue = 3 | pages = 201–206 | date = mart 2018 | pmid = 29334379 | doi = 10.1038/nmeth.4577 | s2cid = 3589823 }}</ref><ref name="#26076426">{{cite journal | vauthors = Loman NJ, Quick J, Simpson JT | title = A complete bacterial genome assembled de novo using only nanopore sequencing data | url = https://archive.org/details/nature-methods_2015-08_12_8/page/733 | journal = Nature Methods | volume = 12 | issue = 8 | pages = 733–5 | date = august 2015 | pmid = 26076426 | doi = 10.1038/nmeth.3444 | s2cid = 15053702 }}</ref> Sekvenciranje RNK nanoporama može detektovati [[RNK|modifikovane baze]] koje bi inače bile maskirane prilikom sekvenciranja cDNK, a takođe eliminiše korake [[replikacija DNK|amplifikacije DNK]] koji bi inače mogli uvesti pristrasnost.<ref name="#21191423" /><ref name="#19776739">{{cite journal | vauthors = Ozsolak F, Platt AR, Jones DR, Reifenberger JG, Sass LE, McInerney P, Thompson JF, Bowers J, Jarosz M, Milos PM | title = Direct RNA sequencing | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-10-08_461_7265/page/814 | journal = Nature | volume = 461 | issue = 7265 | pages = 814–8 | date = oktobar 2009 | pmid = 19776739 | doi = 10.1038/nature08390 | bibcode = 2009Natur.461..814O | s2cid = 4426760 }}</ref> Osjetljivost i tačnost RNK-Seq eksperimenta zavise od [[dubina sekvenciranja|broja očitavanja]] dobijenih iz svakog uzorka.<ref name="#23961961"/><ref name="#26813401"/> Potreban je veliki broj očitavanja kako bi se osigurala dovoljna pokrivenost [[transkriptom]]a, omogućavajući detekciju transkripata s niskom abundancijom. Eksperimentalni dizajn dodatno komplikuju tehnologije sekvenciranja s ograničenim rasponom izlaza, varijabilna efikasnost kreiranja sekvenci i varijabilni kvalitet sekvenci. Pored ovih razmatranja, svaka vrsta ima drugačiji [[broj gena]] i stoga zahtijeva prilagođeni prinos sekvenci za efikasan transkriptom. Rane studije su empirijski određivale odgovarajuće pragove, ali kako je tehnologija sazrijevala, odgovarajuća pokrivenost je [[računar]]ski predviđena zasićenjem transkriptoma. Pomalo kontraintuitivno, najefikasniji način za poboljšanje detekcije diferencijalne ekspresije u genima s niskom ekspresijom je dodavanje više [[Replika (biologija)|bioloških replika]] umjesto dodavanja više očitavanja.<ref name="#24020486">{{cite journal | vauthors = Rapaport F, Khanin R, Liang Y, Pirun M, Krek A, Zumbo P, Mason CE, Socci ND, Betel D | title = Comprehensive evaluation of differential gene expression analysis methods for RNA-seq data | journal = Genome Biology | volume = 14 | issue = 9 | pages = R95 | date = 2013 | article-number = 3158 | pmid = 24020486 | pmc = 4054597 | doi = 10.1186/gb-2013-14-9-r95 | doi-access = free }}</ref> Trenutni kriteriji koje preporučuje projekat [[Enciklopedija DNK elemenata]] (ENCODE) su 70-struka pokrivenost egzoma za standardno RNK-Seq i do 500-struka pokrivenost egzoma za detekciju rijetkih transkripata i [[izoforma|izoformi]].<ref name=pmid22955616>{{cite journal | title = An integrated encyclopedia of DNA elements in the human genome | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-09-06_489_7414/page/57 | journal = Nature | volume = 489 | issue = 7414 | pages = 57–74 | date = septembar 2012 | pmid = 22955616 | pmc = 3439153 | doi = 10.1038/nature11247 | bibcode = 2012Natur.489...57T | author1 = ENCODE Project Consortium | last2 = Aldred | first2 = Shelley F. | last3 = Collins | first3 = Patrick J. | last4 = Davis | first4 = Carrie A. | last5 = Doyle | first5 = Francis | last6 = Epstein | first6 = Charles B. | last7 = Frietze | first7 = Seth | last8 = Harrow | first8 = Jennifer | last9 = Kaul | first9 = Rajinder | last10 = Khatun | first10 = Jainab | last11 = Lajoie | first11 = Bryan R. | last12 = Landt | first12 = Stephen G. | last13 = Lee | first13 = Bum-Kyu | last14 = Pauli | first14 = Florencia | last15 = Rosenbloom | first15 = Kate R. | last16 = Sabo | first16 = Peter | last17 = Safi | first17 = Alexias | last18 = Sanyal | first18 = Amartya | last19 = Shoresh | first19 = Noam | last20 = Simon | first20 = Jeremy M. | last21 = Song | first21 = Lingyun | last22 = Altshuler | first22 = Robert C. | last23 = Birney | first23 = Ewan | last24 = Brown | first24 = James B. | last25 = Cheng | first25 = Chao | last26 = Djebali | first26 = Sarah | last27 = Dong | first27 = Xianjun | last28 = Dunham | first28 = Ian | last29 = Ernst | first29 = Jason | last30 = Furey | first30 = Terrence S. | display-authors = 29 }}</ref><ref name="#26527727">{{cite journal | vauthors = Sloan CA, Chan ET, Davidson JM, Malladi VS, Strattan JS, Hitz BC, Gabdank I, Narayanan AK, Ho M, Lee BT, Rowe LD, Dreszer TR, Roe G, Podduturi NR, Tanaka F, Hong EL, Cherry JM | display-authors = 6 | title = ENCODE data at the ENCODE portal | journal = Nucleic Acids Research | volume = 44 | issue = D1 | pages = D726–32 | date = januar 2016 | pmid = 26527727 | pmc = 4702836 | doi = 10.1093/nar/gkv1160 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.encodeproject.org|title=ENCODE: Encyclopedia of DNA Elements|website=encodeproject.org}}</ref> == Analiza podataka == Transkriptomske metode su visoko paralelne i zahtijevaju značajna izračunavanja kako bi se dobili značajni podaci za eksperimente s mikročipovima i RNK-Seq.<ref name="Thind">{{cite journal | vauthors = Thind AS, Monga I, Thakur PK, Kumari P, Dindhoria K, Krzak M, Ranson M, Ashford B| title = Demystifying emerging bulk RNA-Seq applications: the application and utility of bioinformatic methodology | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 22 | issue = 6 | date = Nov 2021 | pmid = 34329375 | doi = 10.1093/bib/bbab259}}</ref><ref name="#25605792" /><ref name="#19910308" /><ref name="#25633503" /><ref>{{Cite book|title=Bioinformatics and Computational Biology Solutions Using R and Bioconductor|url=https://archive.org/details/bioinformaticsco0000unse|last=Smyth|first=G. K.|date=2005|publisher=Springer, New York, NY|isbn=9780387251462|series=Statistics for Biology and Health|pages=[https://archive.org/details/bioinformaticsco0000unse/page/396 397]–420|language=en|doi=10.1007/0-387-29362-0_23|chapter = Limma: Linear Models for Microarray Data|citeseerx = 10.1.1.361.8519}}</ref> Podaci mikročipova se snimaju kao slike visoke rezolucije, što zahtijeva detekciju karakteristika (računarski vid) i [[spektar]]sku analizu.<ref>{{Cite book|title=Microarray Technology in Practice.|last=Steve.|first=Russell|date=2008|publisher=Elsevier|others=Meadows, Lisa A.|isbn=9780080919768|location=Burlington|oclc=437246554}}</ref> Datoteke mikročipova u sirovim slikama su veličine oko 750 MB, dok su obrađeni intenziteti veličine oko 60 MB. Višestruke kratke sonde koje odgovaraju jednom transkriptu mogu otkriti detalje o strukturi [[intron]]-[[egzon]], što zahtijeva statističke modele za utvrđivanje autentičnosti rezultirajućeg signala. Studije RNK-Seq proizvode milijarde kratkih DNK sekvenci, koje moraju biti usklađene sa [[referentni genom|referentnim genomom]] sastavljenim od miliona do milijardi baznih parova. [[De novo sastavljanje transkriptoma|''De novo'' sastavljanje očitavanja]] unutar skupa podataka zahtijeva konstrukciju vrlo složenih grafova sekvenci.<ref name="#23845962"/> RNK-Seq operacije su vrlo repetitivne i imaju koristi od [[paralelnog računanja]], ali moderni algoritmi znače da je [[hardver]] za potrošačko računanje dovoljan za jednostavne [[transkriptom]]ske eksperimente koji ne zahtijevaju ''[[de novo]]'' sastavljanje očitavanja.<ref name="Pertea_2015"/> Ljudski transkriptom mogao bi se precizno uhvatiti korištenjem RNK-Seq sa 30 miliona sekvenci od 100 bp po uzorku.<ref name="#23961961">{{cite journal | vauthors = Hart SN, Therneau TM, Zhang Y, Poland GA, Kocher JP | title = Calculating sample size estimates for RNA sequencing data | journal = Journal of Computational Biology | volume = 20 | issue = 12 | pages = 970–8 | date = decembar 2013 | pmid = 23961961 | pmc = 3842884 | doi = 10.1089/cmb.2012.0283 }}</ref><ref name="#26813401">{{cite journal | vauthors = Conesa A, Madrigal P, Tarazona S, Gomez-Cabrero D, Cervera A, McPherson A, Szcześniak MW, Gaffney DJ, Elo LL, Zhang X, Mortazavi A | title = A survey of best practices for RNA-seq data analysis | journal = Genome Biology | volume = 17 | article-number = 13 | date = januar 2016 | pmid = 26813401 | pmc = 4728800 | doi = 10.1186/s13059-016-0881-8 | doi-access = free }}</ref> Ovaj primjer bi zahtijevao približno 1,8 gigabajta prostora na disku po uzorku kada se pohrani u komprimiranom [[FASTQ format|fastq formatu]]. Obrađeni podaci o brojanju za svaki gen bili bi mnogo manji, ekvivalentni obrađenim intenzitetima mikročipova. Podaci o sekvenci mogu se pohraniti u javne repozitorije, kao što je [[Sequence Read Archive]] (SRA).<ref name="#22009675">{{cite journal | vauthors = Kodama Y, Shumway M, Leinonen R | title = The Sequence Read Archive: explosive growth of sequencing data | journal = Nucleic Acids Research | volume = 40 | issue = Database issue | pages = D54–6 | date = januar 2012 | pmid = 22009675 | pmc = 3245110 | doi = 10.1093/nar/gkr854 }}</ref> RNK-Seq skupovi podataka mogu se učitati putem Gene Expression Omnibusa.<ref name="#11752295"/> === Obrada slike === [[Slika:Microarray and sequencing flow cell.svg|thumb|300x300px|''Mikročip i protočna ćelija za sekvenciranje''. Mikročipovi i RNK-sekvenciranje oslanjaju se na analizu slike na različite načine. U mikročipnom čipu, svaka tačka na čipu je definirana [[oligonukleotid]]na sonda, a intenzitet [[fluorescencija]] direktno detektuje zastupljenost specifične sekvence (Affymetrix). U protočnoj ćeliji za sekvenciranje visokog protoka, tačke se sekvenciraju jedan [[nukleotid]] u isto vrijeme, pri čemu boja u svakom krugu označava sljedeći nukleotid u sekvenci (Illumina Hiseq). Druge varijacije ovih tehnika koriste više ili manje kanala boja.<ref name="Lowe_2017" /><ref>{{Cite journal|last1=Petrov|first1=Anton|last2=Shams|first2=Soheil|name-list-style = vanc|date=1. 11. 2004|title=Microarray Image Processing and Quality Control|journal=Journal of VLSI Signal Processing Systems for Signal, Image and Video Technology|volume=38|issue=3|pages=211–226|doi=10.1023/B:VLSI.0000042488.08307.ad|bibcode=2004JSPSy..38..211P |s2cid=31598448}}</ref>]] Mikročipna [[obrada slike]] mora ispravno identificirati [[regularna mreža|regularnu mrežu]] karakteristika unutar slike i nezavisno kvantificirati fluorescenciju [[Intenzitet svjetlosti|intenzitet]] za svaku karakteristiku. [[Vizualni artefakt|artefakti slike]] moraju se dodatno identificirati i ukloniti iz ukupne analize. Intenziteti fluorescencije direktno ukazuju na brojnost svake sekvence, budući da je sekvenca svake probe na nizu već poznata.<ref name="PetrovShams2004">{{cite journal | year=2004|title=Microarray Image Processing and Quality Control|journal=The Journal of VLSI Signal Processing-Systems for Signal, Image, and Video Technology|volume=38|issue=3|pages=211–226|doi=10.1023/B:VLSI.0000042488.08307.ad|last1=Petrov|first1=Anton |last2=Shams|first2=Soheil |bibcode=2004JSPSy..38..211P |s2cid=31598448| name-list-style = vanc }}</ref> Prvi koraci RNA-sekvenciranja također uključuju sličnu obradu slike; međutim, konverziju slika u podatke o sekvenciranju obično automatski obavlja [[softver]] instrumenta. Metod sekvenciranja sintezom Illumina rezultira nizom klastera raspoređenih po površini protočne ćelije.<ref>{{cite book |title=High-Throughput Next Generation Sequencing|volume=733|last1=Kwon|first1=Young Min|last2=Ricke|first2=Steven | name-list-style = vanc |publisher=SpringerLink|year=2011|isbn=978-1-61779-088-1|doi=10.1007/978-1-61779-089-8|series=Methods in Molecular Biology|s2cid=3684245}}</ref> Protočna ćelija se snima do četiri puta tokom svakog ciklusa sekvenciranja, sa ukupno desetinama do stotinama ciklusa. Klasteri protočnih ćelija su analogni tačkama mikročipa i moraju se ispravno identificirati tokom ranih faza procesa sekvenciranja. U metodi pirosekvenciranja kompanije [[Roche Dijagnostika|Roche]], intenzitet emitirane svjetlosti određuje broj uzastopnih nukleotida u homopolimernom ponavljanju. Postoje mnoge varijante ovih metoda, svaka sa drugačijim profilom greške za rezultirajuće podatk.<ref name="#21576222">{{cite journal | vauthors = Nakamura K, Oshima T, Morimoto T, Ikeda S, Yoshikawa H, Shiwa Y, Ishikawa S, Linak MC, Hirai A, Takahashi H, Altaf-Ul-Amin M, Ogasawara N, Kanaya S | title = Sequence-specific error profile of Illumina sequencers | journal = Nucleic Acids Research | volume = 39 | issue = 13 | pages = e90 | date = juli 2011 | pmid = 21576222 | pmc = 3141275 | doi = 10.1093/nar/gkr344 }}</ref> === Analiza podataka RNK-Seq === RNK-Seq eksperimenti generiraju veliku količinu sirovih sekvenci koje se moraju obraditi kako bi se dobile korisne informacije. Analiza podataka obično zahtijeva kombinaciju [[bioinformatika|bioinformatičkog softverskog]] alata (pogledajte također [[Lista bioinformatičkih alata RNK-Seq]]) koji variraju u zavisnosti od eksperimentalnog dizajna i ciljeva. Proces se može podijeliti u četiri faze: kontrola kvaliteta, poravnanje, kvantifikacija i diferencijalna ekspresija.<ref name="#23481128">{{cite journal | vauthors = Van Verk MC, Hickman R, Pieterse CM, Van Wees SC | title = RNA-Seq: revelation of the messengers | journal = Trends in Plant Science | volume = 18 | issue = 4 | pages = 175–9 | date = april 2013 | pmid = 23481128 | doi = 10.1016/j.tplants.2013.02.001 | bibcode = 2013TPS....18..175V | hdl = 1874/309456 | s2cid = 205453732 | hdl-access = free }}</ref> Većina popularnih RNK-Seq programa se pokreće iz [[sučelja komandne linije]], bilo u [[Unix]] okruženju ili unutar statističkog okruženja programski [[biokonduktor]].<ref name="#25633503">{{cite journal | vauthors = Huber W, Carey VJ, Gentleman R, Anders S, Carlson M, Carvalho BS, Bravo HC, Davis S, Gatto L, Girke T, Gottardo R, Hahne F, Hansen KD, Irizarry RA, Lawrence M, Love MI, MacDonald J, Obenchain V, Oleś AK, Pagès H, Reyes A, Shannon P, Smyth GK, Tenenbaum D, Waldron L, Morgan M | display-authors = 6 | title = Orchestrating high-throughput genomic analysis with Bioconductor | url = https://archive.org/details/nature-methods_2015-02_12_2/page/115 | journal = Nature Methods | volume = 12 | issue = 2 | pages = 115–21 | date = februar 2015 | pmid = 25633503 | pmc = 4509590 | doi = 10.1038/nmeth.3252 }}</ref> ==== Kontrola kvaliteta ==== Očitavanja sekvenci nisu savršena, tako da je potrebno procijeniti tačnost svake baze u sekvenci za daljnje analize. Sirovi podaci se ispituju kako bi se osiguralo: da su rezultati kvaliteta za pozive baza visoki, da se GC sadržaj podudara s očekivanom distribucijom, da kratki motivi sekvenci ([[k-meri]]) nisu previše zastupljeni i da je stopa duplikacije očitavanja prihvatljivo niska.<ref name="#26813401"/> Postoji nekoliko softverskih opcija za analizu kvaliteta sekvenci, uključujući [[Fast]]QC i FaQC.<ref>{{Cite web|url=http://www.bioinformatics.babraham.ac.uk/projects/fastqc/|title=FastQC: A Quality Control tool for High Throughput Sequence Data|publisher=Babraham Bioinformatics|date=2010|access-date=23. 5. 2017 | vauthors = Andrews S }}</ref><ref name="#25408143">{{cite journal | vauthors = Lo CC, Chain PS | title = Rapid evaluation and quality control of next generation sequencing data with FaQCs | journal = BMC Bioinformatics | volume = 15 | article-number = 366 | date = novembar 2014 | issue = 1 | pmid = 25408143 | pmc = 4246454 | doi = 10.1186/s12859-014-0366-2 | doi-access = free }}</ref> Abnormalnosti se mogu ukloniti (skraćivati) ili označiti za poseban tretman tokom kasnijih procesa. ==== Poravnanje ==== Da bi se povezala brojnost očitavanja sekvenci sa ekspresijom određenog gena, transkriptne sekvence se [[Poravnanje sekvenci|poravnavaju]] sa referentnim [[genom]]om ili [[De novo sklop transkriptoma|''de novo'' poravnavaju]] jedna s drugom ako referenca nije dostupna.<ref name="#23222703" /><ref name="#24532719" /><ref>{{Cite journal|last1=Siadjeu|first1=Christian|last2=Mayland-Quellhorst|first2=Eike|last3=Pande|first3=Shruti|last4=Laubinger|first4=Sascha|last5=Albach|first5=Dirk C.|date=2021|title=Transcriptome Sequence Reveals Candidate Genes Involving in the Post-Harvest Hardening of Trifoliate Yam Dioscorea dumetorum|journal=Plants|language=en|volume=10|issue=4|pages=787|doi=10.3390/plants10040787|pmid=33923758|pmc=8074181|bibcode=2021Plnts..10..787S |doi-access=free}}</ref> Ključni izazovi za [[Lista softvera za poravnanje sekvence|softver za poravnanje]] uključuju dovoljnu brzinu koja omogućava poravnanje milijardi kratkih sekvenci u značajnom vremenskom okviru, fleksibilnost za prepoznavanje i rješavanje [[intron]]skog [[prerada RNK|splajsovanja]] eukariotske [[iRNK]] i ispravno dodjeljivanje očitavanja koja se mapiraju na više lokacija. Napredak softvera je u velikoj mjeri riješio ove probleme, a povećanje dužine sekvenciranja smanjuje vjerovatnoću dvosmislenih poravnanja očitavanja. Listu trenutno dostupnih visokopropusnih poravnavača sekvenci održava [[Evropski bioinformatički institut|EBI]].<ref>HTS Mappers. http://www.ebi.ac.uk/~nf/hts_mappers/</ref><ref name="#23060614">{{cite journal | vauthors = Fonseca NA, Rung J, Brazma A, Marioni JC | title = Tools for mapping high-throughput sequencing data | journal = Bioinformatics | volume = 28 | issue = 24 | pages = 3169–77 | date = decembar 2012 | pmid = 23060614 | doi = 10.1093/bioinformatics/bts605 | doi-access = free }}</ref> Poravnanje sekvenci [[Primarni transkript|primarnog transkripta iRNK]] izvedenih iz [[eukariot]]a s [[referentni genom|referentnim genomom]] zahtijeva specijalizirano rukovanje sekvencama [[intron]]a, koje nisu prisutne u zreloj [[iRNK]].<ref>{{cite journal | vauthors = Trapnell C, Pachter L, Salzberg SL | title = TopHat: discovering splice junctions with RNA-Seq | journal = Bioinformatics | volume = 25 | issue = 9 | pages = 1105–11 | date = maj 2009 | pmid = 19289445 | doi = 10.1093/bioinformatics/btp120 | pmc = 2672628 }}</ref> Poravnavači kratkog čitanja izvode dodatnu rundu poravnanja posebno dizajniranih za identifikaciju [[prerada RNK|spojeva spajanja]], informiranih kanonskim sekvencama mjesta spajanja i poznatim informacijama o mjestu spajanja [[intron]]a. Identifikacija spojeva introna spajanja sprječava pogrešno poravnanje očitavanja preko spojeva spajanja ili pogrešno odbacivanje, omogućavajući poravnanje više očitavanja s referentnim genomom i poboljšavajući tačnost procjena [[ekspresija gena]]. Budući da se [[Regulacija ekspresije gena|regulacija gena]] može dogoditi na nivou [[Alternativna prerada|izoforme iRNK]], poravnanja svjesna spajanja također omogućavaju detekciju promjena u broju izoformi koje bi se inače izgubile u skupnoj analizi.<ref name="#20436464">{{cite journal | vauthors = Trapnell C, Williams BA, Pertea G, Mortazavi A, Kwan G, van Baren MJ, Salzberg SL, Wold BJ, Pachter L | title = Transcript assembly and quantification by RNA-Seq reveals unannotated transcripts and isoform switching during cell differentiation | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2010-05_28_5/page/511 | journal = Nature Biotechnology | volume = 28 | issue = 5 | pages = 511–5 | date = maj 2010 | pmid = 20436464 | pmc = 3146043 | doi = 10.1038/nbt.1621 }}</ref> ''[[De novo]]'' sklop se može koristiti za poravnavanje očitavanja jednih s drugima kako bi se konstruirale transkriptne sekvence pune dužine bez upotrebe referentnog genoma.<ref name="#20211242">{{cite journal | vauthors = Miller JR, Koren S, Sutton G | title = Assembly algorithms for next-generation sequencing data | journal = Genomics | volume = 95 | issue = 6 | pages = 315–27 | date = juni 2010 | pmid = 20211242 | pmc = 2874646 | doi = 10.1016/j.ygeno.2010.03.001 }}</ref> Izazovi specifični za ''de novo'' sastavljanje uključuju veće računarske zahtjeve u poređenju sa transkriptomom zasnovanim na referencama, dodatnu validaciju genskih varijanti ili fragmenata i dodatne anotacije sastavljenih transkripata. Prve metrike korištene za opisivanje sklopova transkriptoma, kao što su [[N50, L50 i srodna statistika|N50]], pokazale su se obmanjujućim<ref name="#23837739">{{cite journal | vauthors = O'Neil ST, Emrich SJ | title = Assessing De Novo transcriptome assembly metrics for consistency and utility | journal = BMC Genomics | volume = 14 | pages = 465 | date = juli 2013 | pmid = 23837739 | pmc = 3733778 | doi = 10.1186/1471-2164-14-465 | doi-access = free }}</ref> i poboljšane metode evaluacije su sada dostupne.<ref name="#27252236">{{cite journal | vauthors = Smith-Unna R, Boursnell C, Patro R, Hibberd JM, Kelly S | title = TransRate: reference-free quality assessment of de novo transcriptome assemblies | journal = Genome Research | volume = 26 | issue = 8 | pages = 1134–44 | date = august 2016 | pmid = 27252236 | pmc = 4971766 | doi = 10.1101/gr.196469.115 }}</ref><ref name="#25608678">{{cite journal | vauthors = Li B, Fillmore N, Bai Y, Collins M, Thomson JA, Stewart R, Dewey CN | title = Evaluation of de novo transcriptome assemblies from RNA-Seq data | journal = Genome Biology | volume = 15 | issue = 12 | article-number = 553 | date = decembar 2014 | pmid = 25608678 | pmc = 4298084 | doi = 10.1186/s13059-014-0553-5 | doi-access = free }}</ref> Metrike zasnovane na anotacijama su bolje procjene potpunosti sastavljanja, kao što je [[contig]] recipročni broj najboljih pogodaka. Nakon što se sastavi ''de novo'', sklop se može koristiti kao referenca za naknadne metode poravnanja sekvenci i kvantitativnu analizu ekspresije gena. {| class="wikitable sortable" |+'''RNK-Seq ''de novo'' softver za sastavljanje''' !'''Softver''' !'''Objavljeno''' !'''Posljednje ažuriranje''' !'''Računska efikasnost''' !'''Snage i slabosti''' |- |Velvet-Oases<ref name="#18349386">{{cite journal | vauthors = Zerbino DR, Birney E | title = Velvet: algorithms for de novo short read assembly using de Bruijn graphs | journal = Genome Research | volume = 18 | issue = 5 | pages = 821–9 | date = maj 2008 | pmid = 18349386 | pmc = 2336801 | doi = 10.1101/gr.074492.107 }}</ref><ref name="#22368243">{{cite journal | vauthors = Schulz MH, Zerbino DR, Vingron M, Birney E | title = Oases: robust de novo RNA-seq assembly across the dynamic range of expression levels | journal = Bioinformatics | volume = 28 | issue = 8 | pages = 1086–92 | date = april 2012 | pmid = 22368243 | pmc = 3324515 | doi = 10.1093/bioinformatics/bts094 }}</ref> |2008. |2011. |Nizak, jednonitni, visoki zahtjevi za RAM memorijom |Originalni asembler za kratko čitanje. Sada je uglavnom zamijenjen. |- |SOAPdenovo-trans<ref name="#24532719">{{cite journal | vauthors = Xie Y, Wu G, Tang J, Luo R, Patterson J, Liu S, Huang W, He G, Gu S, Li S, Zhou X, Lam TW, Li Y, Xu X, Wong GK, Wang J | title = SOAPdenovo-Trans: de novo transcriptome assembly with short RNA-Seq reads | journal = Bioinformatics | volume = 30 | issue = 12 | pages = 1660–6 | date = juni 2014 | pmid = 24532719 | doi = 10.1093/bioinformatics/btu077 | arxiv = 1305.6760 | s2cid = 5152689 }}</ref> |2011. |2014. |Umjereni, višenitni, srednji zahtjevi za RAM-om |Rani primjer kratkog asemblera za čitanje. Ažuriran je za asembliranje transkriptoma. |- |Trans-ABySS<ref name="#20935650">{{cite journal | vauthors = Robertson G, Schein J, Chiu R, Corbett R, Field M, Jackman SD, Mungall K, Lee S, Okada HM, Qian JQ, Griffith M, Raymond A, Thiessen N, Cezard T, Butterfield YS, Newsome R, Chan SK, She R, Varhol R, Kamoh B, Prabhu AL, Tam A, Zhao Y, Moore RA, Hirst M, Marra MA, Jones SJ, Hoodless PA, Birol I | display-authors = 6 | title = De novo assembly and analysis of RNA-seq data | journal = Nature Methods | volume = 7 | issue = 11 | pages = 909–12 | date = novembar 2010 | pmid = 20935650 | doi = 10.1038/nmeth.1517 | s2cid = 1034682 | hdl = 1885/51040 | hdl-access = free }}</ref> |2010. |2016. |Umjereni, višenitni, srednji zahtjevi za RAM memorijom |Pogodno za kratka čitanja, može obraditi složene transkriptome, a dostupna je i [[Interfejs za prijenos poruka|MPI-paralelni]] verzija za računarske klastere. |- |Trojstvo<ref name="#23845962">{{cite journal | vauthors = Haas BJ, Papanicolaou A, Yassour M, Grabherr M, Blood PD, Bowden J, Couger MB, Eccles D, Li B, Lieber M, MacManes MD, Ott M, Orvis J, Pochet N, Strozzi F, Weeks N, Westerman R, William T, Dewey CN, Henschel R, LeDuc RD, Friedman N, Regev A | title = De novo transcript sequence reconstruction from RNA-seq using the Trinity platform for reference generation and analysis | journal = Nature Protocols | volume = 8 | issue = 8 | pages = 1494–512 | date = august 2013 | pmid = 23845962 | pmc = 3875132 | doi = 10.1038/nprot.2013.084 }}</ref><ref name="#21572440"/> |2011. |2017. |Umjeren, višenitni, srednji zahtjev za RAM-om |Pogodno za kratka čitanja. Može obraditi složene transkriptome, ali intenzivno koristi memoriju. |- |miraEST<ref name="#15140833">{{cite journal | vauthors = Chevreux B, Pfisterer T, Drescher B, Driesel AJ, Müller WE, Wetter T, Suhai S | title = Using the miraEST assembler for reliable and automated mRNA transcript assembly and SNP detection in sequenced ESTs | journal = Genome Research | volume = 14 | issue = 6 | pages = 1147–59 | date = juni 2004 | pmid = 15140833 | pmc = 419793 | doi = 10.1101/gr.1917404 }}</ref> |1999. |2016. |Umjereni, višenitni, srednji zahtjevi za RAM-om |Može obrađivati ponavljajuće sekvence, kombinovati različite formate sekvenciranja i prihvata se širok spektar platformi za sekvenciranje. |- |Newbler<ref name="#16056220">{{cite journal | vauthors = Margulies M, Egholm M, Altman WE, Attiya S, Bader JS, Bemben LA, Berka J, Braverman MS, Chen YJ, Chen Z, Dewell SB, Du L, Fierro JM, Gomes XV, Godwin BC, He W, Helgesen S, Ho CH, Ho CH, Irzyk GP, Jando SC, Alenquer ML, Jarvie TP, Jirage KB, Kim JB, Knight JR, Lanza JR, Leamon JH, Lefkowitz SM, Lei M, Li J, Lohman KL, Lu H, Makhijani VB, McDade KE, McKenna MP, Myers EW, Nickerson E, Nobile JR, Plant R, Puc BP, Ronan MT, Roth GT, Sarkis GJ, Simons JF, Simpson JW, Srinivasan M, Tartaro KR, Tomasz A, Vogt KA, Volkmer GA, Wang SH, Wang Y, Weiner MP, Yu P, Begley RF, Rothberg JM | display-authors = 6 | title = Genome sequencing in microfabricated high-density picolitre reactors | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7057 | pages = 376–80 | date = septembar 2005 | pmid = 16056220 | pmc = 1464427 | doi = 10.1038/nature03959 | bibcode = 2005Natur.437..376M }}</ref> |2004. |2012. |Nizak, jednonitni, visoki zahtjevi za RAM memorijom |Specijaliziran za prilagođavanje greškama sekvenciranja homopolimera tipičnim za Roche 454 sekvencere. |- ||CLC genomska radna površina <ref name="#20950480">{{cite journal | vauthors = Kumar S, Blaxter ML | title = Comparing de novo assemblers for 454 transcriptome data | journal = BMC Genomics | volume = 11 | article-number = 571 | date = oktobar 2010 | pmid = 20950480 | pmc = 3091720 | doi = 10.1186/1471-2164-11-571 | doi-access = free }}</ref> |2008. |2014. |Visoki, višenitni, niski zahtjevi za RAM memorijom |Ima grafički korisnički interfejs, može kombinovati različite tehnologije sekvenciranja, nema karakteristike specifične za transkriptom i licenca se mora kupiti prije upotrebe. |- |SPAdes<ref>{{cite journal | vauthors = Bankevich A, Nurk S, Antipov D, Gurevich AA, Dvorkin M, Kulikov AS, Lesin VM, Nikolenko SI, Pham S, Prjibelski AD, Pyshkin AV, Sirotkin AV, Vyahhi N, Tesler G, Alekseyev MA, Pevzner PA | title = SPAdes: a new genome assembly algorithm and its applications to single-cell sequencing | journal = Journal of Computational Biology | volume = 19 | issue = 5 | pages = 455–77 | date = maj 2012 | pmc = 3342519 | doi = 10.1089/cmb.2012.0021 | pmid = 22506599 }}</ref> |2012. |2017. |Visoki, višenitni, niski zahtjevi za RAM memorijom |Koristi se za transkriptomske eksperimente na pojedinačnim ćelijama. |- |RSEM<ref>{{cite journal | vauthors = Li B, Dewey CN | title = RSEM: accurate transcript quantification from RNA-Seq data with or without a reference genome | journal = BMC Bioinformatics | volume = 12 | article-number = 323 | date = august 2011 | pmc = 3163565 | doi = 10.1186/1471-2105-12-323 | pmid = 21816040 | doi-access = free }}</ref> |2011. |2017. |Visoki, višenitni, niski zahtjevi za RAM-om |Može procijeniti učestalost alternativno spojenih transkripata. Jednostavno za korištenje |- |StringTie<ref name="Pertea_2015">{{cite journal | vauthors = Pertea M, Pertea GM, Antonescu CM, Chang TC, Mendell JT, Salzberg SL | title = StringTie enables improved reconstruction of a transcriptome from RNA-seq reads | language = En | journal = Nature Biotechnology | volume = 33 | issue = 3 | pages = 290–5 | date = mart 2015 | pmid = 25690850 | doi = 10.1038/nbt.3122 | pmc = 4643835 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kovaka |first1=Sam |last2=Zimin |first2=Aleksey V. |last3=Pertea |first3=Geo M. |last4=Razaghi |first4=Roham |last5=Salzberg |first5=Steven L. |last6=Pertea |first6=Mihaela |title=Transcriptome assembly from long-read RNA-seq alignments with StringTie2 |journal=bioRxiv |date=8. 7. 2019 |page=694554 |doi=10.1101/694554 |url=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/694554v1 |access-date=27. 8. 2019|doi-access=free }}</ref> |2015. |2019. |Visoki, višenitni, niski zahtjevi za RAM memorijom |Može se koristiti kombinacija metoda vođenih referencama i ''de novo'' metoda asembliranja za identifikaciju transkripata. |}<small> Legenda: RAM – [[memorija]] sa slučajnim pristupom; MPI – interfejs za prenos poruka; EST – izražena sekvencna oznaka.</small> ==== Kvantifikacija ==== [[Slika:Transcriptomes heatmap example.svg|thumb|upright=1.6|''[[Heatmap]] identifikacija obrazaca [[ekspresija gena|koekspresije gena]] u različitim uzorcima.'' Svaka kolona sadrži mjerenja za promjenu ekspresije gena za jedan uzorak. Relativna ekspresija gena je označena bojom: visoka ekspresija (crvena), srednja ekspresija (bijela) i niska ekspresija (plava). Geni i uzorci sa sličnim profilima ekspresije mogu se automatski grupirati (lijevo i gornje stablo). Uzorci mogu biti različite osobe, tkiva, okruženja ili zdravstvena stanja. U ovom primjeru, ekspresija genskog seta 1 je visoka, a ekspresija genskog seta 2 je niska u uzorcima 1, 2 i 3.<ref name="Lowe_2017" /><ref>{{cite journal | vauthors = Gehlenborg N, O'Donoghue SI, Baliga NS, Goesmann A, Hibbs MA, Kitano H, Kohlbacher O, Neuweger H, Schneider R, Tenenbaum D, Gavin AC | title = Visualization of omics data for systems biology | language = En | journal = Nature Methods | volume = 7 | issue = 3 Suppl | pages = S56–68 | date = mart 2010 | pmid = 20195258 | doi = 10.1038/nmeth.1436 | s2cid = 205419270 }}</ref>]] Kvantifikacija poravnanja sekvenci može se izvršiti na nivou gena, eksona ili transkripta.<ref name="#24020486"/><ref name="Thind"/> Tipični izlazi uključuju tabelu broja očitavanja za svaku karakteristiku koja se dostavlja softveru; na primjer, za gene u datoteci [[opći format karakteristika]]. Broj očitavanja gena i [[egzon]]a može se prilično lahko izračunati korištenjem HTSeq-a, naprimjer.<ref name="#25260700">{{cite journal | vauthors = Anders S, Pyl PT, Huber W | title = HTSeq—a Python framework to work with high-throughput sequencing data | journal = Bioinformatics | volume = 31 | issue = 2 | pages = 166–9 | date = januar 2015 | pmid = 25260700 | pmc = 4287950 | doi = 10.1093/bioinformatics/btu638 }}</ref> Kvantifikacija na nivou transkripta je složenija i zahtijeva probabilističke metode za procjenu količine izoformi transkripta iz informacija o kratkom očitavanju; naprimjer, korištenjem [[softver]]a za manžetne.<ref name="#20436464"/> Očitavanja koja se podjednako dobro poravnavaju s više lokacija moraju se identificirati i ili ukloniti, poravnati s jednom od mogućih lokacija ili poravnati s najvjerovatnijom lokacijom. Neki metodi kvantifikacije mogu u potpunosti zaobići potrebu za tačnim poravnanjem očitavanja s referentnom sekvencom. Metod softvera kallisto kombinira pseudoporavnanje i kvantifikaciju u jedan korak koji se izvodi dva reda veličine brže od savremenih metoda poput onih koje koristi softver za tophat/manžetne, s manjim računskim opterećenjem.<ref name="#27043002">{{cite journal | vauthors = Bray NL, Pimentel H, Melsted P, Pachter L | title = Near-optimal probabilistic RNA-seq quantification | journal = Nature Biotechnology | volume = 34 | issue = 5 | pages = 525–7 | date = maj 2016 | pmid = 27043002 | doi = 10.1038/nbt.3519 | s2cid = 205282743 | url = https://resolver.caltech.edu/CaltechAUTHORS:20190506-110012992 }}</ref> ==== Diferencijalna ekspresija ==== Nakon što su dostupni kvantitativni podaci o svakom transkriptu, [[ekspresija gena|diferencijalna ekspresija gena]] se mjeri normalizacijom, modeliranjem i statističkom analizom podataka.<ref name="#23222703"/> Većina alata će pročitati tabelu gena i broja očitavanja kao svoj ulaz, ali neki programi, kao što je cuffdiff, će prihvatiti poravnanja očitavanja u formatu [[binarna mapa poravnanja]] kao ulaz. Konačni izlazi ovih analiza su liste gena sa pridruženim testovima parova za diferencijalnu ekspresiju između tretmana i procjenama vjerovatnoće tih razlika.<ref>{{cite journal | vauthors = Li H, Handsaker B, Wysoker A, Fennell T, Ruan J, Homer N, Marth G, Abecasis G, Durbin R | title = The Sequence Alignment/Map format and SAMtools | journal = Bioinformatics | volume = 25 | issue = 16 | pages = 2078–9 | date = august 2009 | pmid = 19505943 | pmc = 2723002 | doi = 10.1093/bioinformatics/btp352 }}</ref> {| class="wikitable" |+'''Softver za diferencijalnu ekspresiju gena RNK-Seq''' !align="center" |Softver !align="center" |Okruženje !align="center" |Specijalizacija |- |Cuffdiff2<ref name="#23222703">{{cite journal | vauthors = Trapnell C, Hendrickson DG, Sauvageau M, Goff L, Rinn JL, Pachter L | title = Differential analysis of gene regulation at transcript resolution with RNA-seq | journal = Nature Biotechnology | volume = 31 | issue = 1 | pages = 46–53 | date = januar 2013 | pmid = 23222703 | pmc = 3869392 | doi = 10.1038/nbt.2450 }}</ref> |Zasnovano na Unixu |Analiza transkripta koja prati [[alternativna prerada|alternativno splajsovanje iRNK]] |- |EdgeR<ref name="#19910308">{{cite journal | vauthors = Robinson MD, McCarthy DJ, Smyth GK | title = edgeR: a Bioconductor package for differential expression analysis of digital gene expression data | journal = Bioinformatics | volume = 26 | issue = 1 | pages = 139–40 | date = januar 2010 | pmid = 19910308 | pmc = 2796818 | doi = 10.1093/bioinformatics/btp616 }}</ref> |R/Biokonduktor | Bilo koji [[genom]]ski podaci zasnovani na brojanju |- |DEseq2<ref name="#25516281">{{cite journal | vauthors = Love MI, Huber W, Anders S | title = Moderated estimation of fold change and dispersion for RNA-seq data with DESeq2 | journal = Genome Biology | volume = 15 | issue = 12 | article-number = 550 | date = 2014 | pmid = 25516281 | pmc = 4302049 | doi = 10.1186/s13059-014-0550-8 | doi-access = free }}</ref> |R/Biokonduktor | Fleksibilni tipovi podataka, niska replikacija |- |Limma/Voom<ref name="#25605792">{{cite journal | vauthors = Ritchie ME, Phipson B, Wu D, Hu Y, Law CW, Shi W, Smyth GK | title = limma powers differential expression analyses for RNA-sequencing and microarray studies | journal = Nucleic Acids Research | volume = 43 | issue = 7 | pages = e47 | date = april 2015 | pmid = 25605792 | pmc = 4402510 | doi = 10.1093/nar/gkv007 }}</ref> |R/Biokonduktor | Podaci mikročipova ili RNK-Seq, fleksibilan dizajn eksperimenta |- |Ballgown<ref>{{cite journal | vauthors = Frazee AC, Pertea G, Jaffe AE, Langmead B, Salzberg SL, Leek JT | title = Ballgown bridges the gap between transcriptome assembly and expression analysis | language = En | journal = Nature Biotechnology | volume = 33 | issue = 3 | pages = 243–6 | date = mart 2015 | pmid = 25748911 | doi = 10.1038/nbt.3172 | pmc = 4792117 }}</ref> |R/Biokonduktor |Efikasno i osjetljivo otkrivanje transkripata, fleksibilno. |} <small> Legenda: iRNK – [[informacijska RNK]].</small> === Validacija === Transkriptomske analize mogu se validirati korištenjem nezavisne tehnike, na primjer, [[lančana reakcija polimeraze u realnom vremenu|kvantitativna PCR]] (qPCR), koja je prepoznatljiva i statistički procijenjiva.<ref name="#21498551">{{cite journal | vauthors = Fang Z, Cui X | title = Design and validation issues in RNA-seq experiments | journal = Briefings in Bioinformatics | volume = 12 | issue = 3 | pages = 280–7 | date = maj 2011 | pmid = 21498551 | doi = 10.1093/bib/bbr004 | doi-access = free }}</ref> [[Ekspresija gena]] se mjeri u odnosu na definirane standarde i za gen od interesa i za [[Naučna kontrola|kontrolne]] gene. Mjerenje pomoću qPCR-a slično je onome dobivenom RNK-Seq-om, gdje se vrijednost može izračunati za koncentraciju ciljne regije u datom uzorku. Međutim, [[qPCR]] je ograničen na [[amplikon]]e manje od 300 bp, obično prema 3' kraju kodirajuće regije, izbjegavajući [[3'UTR]].<ref name="#20011106">{{cite journal | vauthors = Ramsköld D, Wang ET, Burge CB, Sandberg R | title = An abundance of ubiquitously expressed genes revealed by tissue transcriptome sequence data | journal = PLOS Computational Biology | volume = 5 | issue = 12 | pages = e1000598 | date = decembar 2009 | pmid = 20011106 | pmc = 2781110 | doi = 10.1371/journal.pcbi.1000598 | bibcode = 2009PLSCB...5E0598R | doi-access = free }}</ref> Ako je potrebna validacija izoformi transkripta, pregled poravnanja RNK-Seq očitavanja trebao bi ukazati gdje bi se qPCR [[Prajmer]]i mogu se postaviti za maksimalnu diskriminaciju. Mjerenje više kontrolnih gena zajedno s genima od interesa daje stabilnu referencu unutar biološkog konteksta.<ref name="#12184808">{{cite journal | vauthors = Vandesompele J, De Preter K, Pattyn F, Poppe B, Van Roy N, De Paepe A, Speleman F | title = Accurate normalization of real-time quantitative RT-PCR data by geometric averaging of multiple internal control genes | journal = Genome Biology | volume = 3 | issue = 7 | pages = RESEARCH0034 | date = juni 2002 | article-number = research0034.1 | pmid = 12184808 | pmc = 126239 | doi=10.1186/gb-2002-3-7-research0034 | doi-access = free }}</ref> qPCR validacija RNK-Seq podataka uglavnom je pokazala da su različiti RNK-Seq metodi visoko [[korelacija|korelirane]].<ref name="#18451266" /><ref name="#19056941">{{cite journal | vauthors = Core LJ, Waterfall JJ, Lis JT | title = Nascent RNA sequencing reveals widespread pausing and divergent initiation at human promoters | url = https://archive.org/details/sim_science_2008-12-19_322_5909/page/1843 | journal = Science | volume = 322 | issue = 5909 | pages = 1845–8 | date = decembar 2008 | pmid = 19056941 | pmc = 2833333 | doi = 10.1126/science.1162228 | bibcode = 2008Sci...322.1845C }}</ref><ref name="#20368969">{{cite journal | vauthors = Camarena L, Bruno V, Euskirchen G, Poggio S, Snyder M | title = Molecular mechanisms of ethanol-induced pathogenesis revealed by RNA-sequencing | journal = PLOS Pathogens | volume = 6 | issue = 4 | pages = e1000834 | date = april 2010 | pmid = 20368969 | pmc = 2848557 | doi = 10.1371/journal.ppat.1000834 | doi-access = free }}</ref> Funkcionalna validacija ključnih gena je važno razmatranje za planiranje nakon transkriptoma. Uočeni obrasci ekspresije gena mogu se funkcionalno povezati sa [[fenotip]]om nezavisnom studijom [[Genski nokdaun|nok-daun]]/[[Sintetsko spašavanje|spašavanje]] u organizmu od interesa.<ref name="Govind_2009">{{cite journal | vauthors = Govind G, Harshavardhan VT, ThammeGowda HV, Patricia JK, Kalaiarasi PJ, Dhanalakshmi R, Iyer DR, Senthil Kumar M, Muthappa SK, Sreenivasulu N, Nese S, Udayakumar M, Makarla UK | title = Identification and functional validation of a unique set of drought induced genes preferentially expressed in response to gradual water stress in peanut | journal = Molecular Genetics and Genomics | volume = 281 | issue = 6 | pages = 591–605 | date = juni 2009 | pmid = 19224247 | pmc = 2757612 | doi = 10.1007/s00438-009-0432-z }}</ref> == Aplikacije == === Dijagnostika i profiliranje bolesti === [[Transkriptom]]ske strategije su se široko primjenjivale u različitim područjima biomedicinskih istraživanja, uključujući dijagnozu bolesti i profiliranje bolesti.<ref name="#19015660" /><ref>{{Cite journal|last1=Tavassoly|first1=Iman|last2=Goldfarb|first2=Joseph|last3=Iyengar|first3=Ravi|date=4. 10. 2018|title=Systems biology primer: the basic methods and approaches|journal=Essays in Biochemistry|volume=62|issue=4|language=en|pages=487–500|doi=10.1042/EBC20180003|issn=0071-1365|pmid=30287586|s2cid=52922135}}</ref> RNK-Seq pristupi su omogućili identifikaciju transkripcijskih početnih mjesta velikih razmjera, otkrivenu alternativnu upotrebu [[promotor (genetika)|promotora]] i nove promjene u [[alternativna prerada|alternativnom splajsovanju]]. Ovi regulatorni elementi su važni kod ljudskih bolesti i stoga je definiranje takvih varijanti ključno za interpretaciju studija asocijacije na nivou [[GWAS|cijelog genoma]].<ref name="#22739340">{{cite journal | vauthors = Costa V, Aprile M, Esposito R, Ciccodicola A | title = RNA-Seq and human complex diseases: recent accomplishments and future perspectives | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 21 | issue = 2 | pages = 134–42 | date = februar 2013 | pmid = 22739340 | pmc = 3548270 | doi = 10.1038/ejhg.2012.129 }}</ref> RNK-Seq također može identificirati [[jednonukleotidni polimorfizam]] ([[SNP]]-ove) povezane s bolešću, alel-specifičnu ekspresiju i [[fuzija gena|genske fuzije]], što doprinosi razumijevanju uzročnih varijanti bolesti.<ref name="#26781813">{{cite journal | vauthors = Khurana E, Fu Y, Chakravarty D, Demichelis F, Rubin MA, Gerstein M | title = Role of non-coding sequence variants in cancer | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 17 | issue = 2 | pages = 93–108 | date = februar 2016 | pmid = 26781813 | doi = 10.1038/nrg.2015.17 | s2cid = 14433306 }}</ref> [[Retrotranspozon]]i su [[transpozon|transpozabilni elementi]] koji se razmnožavaju unutar eukariotskih genoma, procesom koji uključuje reverznu transkripciju. [RNK-Seq može pružiti informacije o transkripciji [[endogen]]ih retrotranspozona koji mogu uticati na transkripciju susjednih gena putem različitih [[epigenetika|epigenetičkih]] mehanizama koji dovode do bolesti.<ref name="#17363976">{{cite journal | vauthors = Slotkin RK, Martienssen R | title = Transposable elements and the epigenetic regulation of the genome | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 8 | issue = 4 | pages = 272–85 | date = april 2007 | pmid = 17363976 | doi = 10.1038/nrg2072 | s2cid = 9719784 }}</ref> Slično tome, potencijal korištenja RNK-Seq za razumijevanje [[Imunski sistem|bolesti povezanih s imunskim sistemom]] se brzo širi zbog mogućnosti disekcije populacija imunskih ćelija i sekvenciranja [[T-ćelija]] i [[B-ćelija|B ćelijskih receptora]] repertoara pacijenata.<ref name="#26551575">{{cite journal | vauthors = Proserpio V, Mahata B | title = Single-cell technologies to study the immune system | journal = Immunology | volume = 147 | issue = 2 | pages = 133–40 | date = februar 2016 | pmid = 26551575 | pmc = 4717243 | doi = 10.1111/imm.12553 }}</ref><ref name="#26996076">{{cite journal | vauthors = Byron SA, Van Keuren-Jensen KR, Engelthaler DM, Carpten JD, Craig DW | title = Translating RNA sequencing into clinical diagnostics: opportunities and challenges | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 17 | issue = 5 | pages = 257–71 | date = maj 2016 | pmid = 26996076 | doi = 10.1038/nrg.2016.10 | pmc = 7097555 }}</ref> === Transkriptomi ljudi i patogena === RNK-Seq ljudskih patogena postao je utvrđeni metod za kvantificiranje promjena u ekspresiji gena, identifikaciju novih faktora virulencije, predviđanje otpornosti na [[antibiotik]]e i otkrivanje interakcije domaćina i [[patogen]]a.<ref name="#18284925">{{cite journal | vauthors = Wu HJ, Wang AH, Jennings MP | title = Discovery of virulence factors of pathogenic bacteria | journal = Current Opinion in Chemical Biology | volume = 12 | issue = 1 | pages = 93–101 | date = februar 2008 | pmid = 18284925 | doi = 10.1016/j.cbpa.2008.01.023 | url = http://ntur.lib.ntu.edu.tw/bitstream/246246/219228/-1/26.pdf }}</ref><ref name="#25517437">{{cite journal | vauthors = Suzuki S, Horinouchi T, Furusawa C | title = Prediction of antibiotic resistance by gene expression profiles | journal = Nature Communications | volume = 5 | article-number = 5792 | date = decembar 2014 | pmid = 25517437 | pmc = 4351646 | doi = 10.1038/ncomms6792 | bibcode = 2014NatCo...5.5792S }}</ref> Primarni cilj ove tehnologije je razvoj optimiziranih mjera [[kontrola infekcije]] i ciljanog [[Personalizirana medicina|individualiziranog tretmana]]. Transkriptomska analiza se pretežno fokusirala ili na domaćina ili na patogen. Dvostruko RNK-Seq je primijenjeno za istovremeno profiliranje ekspresije RNK i u patogenu i u domaćinu tokom cijelog procesa infekcije. Ova tehnika omogućava proučavanje dinamičkog odgovora i međuvrsnih [[mreža regulatornih gena]] kod oba partnera u interakciji od početnog kontakta do invazije i konačne perzistencije patogena ili uklanjanja od strane [[imunski sistem|imunskog sistema]] domaćina.<ref name="#22890146">{{cite journal | vauthors = Westermann AJ, Gorski SA, Vogel J | title = Dual RNA-seq of pathogen and host | journal = Nature Reviews. Microbiology | volume = 10 | issue = 9 | pages = 618–30 | date = septembar 2012 | pmid = 22890146 | doi = 10.1038/nrmicro2852 | s2cid = 205498287 | url = https://opus.bibliothek.uni-wuerzburg.de/files/11246/Dissertation_Westermann_Alexander.pdf }}</ref><ref name="#25914674">{{cite journal | vauthors = Durmuş S, Çakır T, Özgür A, Guthke R | title = A review on computational systems biology of pathogen-host interactions | journal = Frontiers in Microbiology | volume = 6 | pages = 235 | date = 2015 | pmid = 25914674 | pmc = 4391036 | doi = 10.3389/fmicb.2015.00235 | doi-access = free }}</ref> === Reakcije na okolinu === Transkriptomika omogućava identifikaciju gena i [[metabolički put|puteva]] koji reaguju na i suzbijaju [[biotički stres|biotički]] i [[abiotički stres|abiotičke stresove okoline]]<ref name="Govind_2009" /><ref name="#26759178" /> Neciljana priroda transkriptomike omogućava identifikaciju novih transkripcijskih mreža u složenim sistemima. Naprimjer, komparativna analiza niza linija [[Cicer arietinum|slanutka]] u različitim razvojnim fazama identificirala je različite transkripcijske profile povezane sa stresom [[suša|suše]] i [[salinitet|slanosti]], uključujući identifikaciju uloge [[alternativna prerada|alternativnog splajsovanja]] [[izoforma|izoformi]] transkripta [[Apetala 2|AP2]]-[[protein koji veže elemente koji reaguju na etilen|EREBP]].<ref name="#26759178">{{cite journal | vauthors = Garg R, Shankar R, Thakkar B, Kudapa H, Krishnamurthy L, Mantri N, Varshney RK, Bhatia S, Jain M | title = Transcriptome analyses reveal genotype- and developmental stage-specific molecular responses to drought and salinity stresses in chickpea | journal = Scientific Reports | volume = 6 | article-number = 19228 | date = januar 2016 | pmid = 26759178 | pmc = 4725360 | doi = 10.1038/srep19228 | bibcode = 2016NatSR...619228G }}</ref> Ispitivanje [[ekspresija gena]] tokom formiranja [[biofilm]]a od strane [[Gljive|gljivičnog]] patogena ''[[Candida albicans]]'' otkrilo je koregulirani skup gena ključnih za uspostavljanje i održavanje biofilma.<ref name="#15075282">{{cite journal | vauthors = García-Sánchez S, Aubert S, Iraqui I, Janbon G, Ghigo JM, d'Enfert C | title = Candida albicans biofilms: a developmental state associated with specific and stable gene expression patterns | journal = Eukaryotic Cell | volume = 3 | issue = 2 | pages = 536–45 | date = april 2004 | pmid = 15075282 | pmc = 387656 | doi = 10.1128/EC.3.2.536-545.2004 }}</ref> Transkriptomsko profiliranje također pruža ključne informacije o mehanizmima otpornosti na lijekove. Analiza preko 1000 izolata ''[[Plasmodium falciparum]]'', [[virulencija|virulentnog]] [[parazit]]a odgovornog za malariju kod ljudis,<ref name="Rich et al">{{cite journal | vauthors = Rich SM, Leendertz FH, Xu G, LeBreton M, Djoko CF, Aminake MN, Takang EE, Diffo JL, Pike BL, Rosenthal BM, Formenty P, Boesch C, Ayala FJ, Wolfe ND | title = The origin of malignant malaria | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 106 | issue = 35 | pages = 14902–7 | date = septembar 2009 | pmid = 19666593 | pmc = 2720412 | doi = 10.1073/pnas.0907740106 | bibcode = 2009PNAS..10614902R | doi-access = free }}</ref> identificirali su da su pojačana regulacija [[odgovor na nesavijeni protein|odgovora na nesavijeni protein]] i sporije napredovanje kroz rane faze aseksualnog intraeritrocitnog [[Plasmodium falciparum|razvojni ciklus]] povezani s [[Rezistencija na artemizinin|rezistencijom na artemizinin]] u izolatima iz [[Jugoistočna Azija|Jugoistočne Azije]].<ref name="#25502316">{{cite journal | vauthors = Mok S, Ashley EA, Ferreira PE, Zhu L, Lin Z, Yeo T, Chotivanich K, Imwong M, Pukrittayakamee S, Dhorda M, Nguon C, Lim P, Amaratunga C, Suon S, Hien TT, Htut Y, Faiz MA, Onyamboko MA, Mayxay M, Newton PN, Tripura R, Woodrow CJ, Miotto O, Kwiatkowski DP, Nosten F, Day NP, Preiser PR, White NJ, Dondorp AM, Fairhurst RM, Bozdech Z | display-authors = 6 | title = Drug resistance. Population transcriptomics of human malaria parasites reveals the mechanism of artemisinin resistance | journal = Science | volume = 347 | issue = 6220 | pages = 431–5 | date = januar 2015 | pmid = 25502316 | pmc = 5642863 | doi = 10.1126/science.1260403 | bibcode = 2015Sci...347..431M }}</ref> Upotreba transkriptomike je također važna za istraživanje odgovora u [[more|morskom okruženju]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Page |first1=Tessa M. |last2=Lawley |first2=Jonathan W. |date=2022 |title=The Next Generation Is Here: A Review of Transcriptomic Approaches in Marine Ecology |journal=Frontiers in Marine Science |volume=9 |doi=10.3389/fmars.2022.757921 |bibcode=2022FrMaS...957921P |issn=2296-7745|doi-access=free |hdl=10072/428702 |hdl-access=free }}</ref> U morskoj ekologiji, "[[Stres (biologija)|stres]]" i "[[adaptacija]]" su među najčešćim istraživačkim temama, posebno vezanim za antropogeni stres, kao što su [[globalne promjene]] i [[zagađenje]].<ref name=":0" /> Većina studija u ovom području provedena je na [[životinja]]ma, iako su [[beskičmenjaci]] bili nedovoljno zastupljeni.<ref name=":0"/> Jedan problem i dalje predstavlja nedostatak u funkcionalnim genetičkim studijama, što otežava [[obilježavanje gena|anotaciju gena]], posebno za vrste koje nisu modelne, i može dovesti do nejasnih zaključaka o efektima proučavanih odgovora.<ref name=":0"/> === Anotacija funkcije gena === Sve [[transkriptom]]ske tehnike su bile posebno korisne u anotaciji funkcije gena i identificiranju onih odgovornih za određene [[fenotip]]ove. Transkriptomika ekotipa ''[[Arabidopsis]]'' koji [[hiperakumulator|hiperakumuliraju metale]] korelira gene uključene u bio[[neorganska hemija|Transport i skladištenje metalnih iona i apsorpciju [[metal]]a, toleranciju i [[homeostaza|homeostazu]] sa fenotipom.<ref name="#19192189">{{cite journal | vauthors = Verbruggen N, Hermans C, Schat H | title = Molecular mechanisms of metal hyperaccumulation in plants | journal = The New Phytologist | volume = 181 | issue = 4 | pages = 759–76 | date = mart 2009 | pmid = 19192189 | doi = 10.1111/j.1469-8137.2008.02748.x | bibcode = 2009NewPh.181..759V | url = https://dipot.ulb.ac.be/dspace/bitstream/2013/58126/3/58126.pdf}}</ref> Integracija RNK-Seq skupova podataka u različitim tkivima korištena je za poboljšanje anotacije genskih funkcija kod komercijalno važnih organizama (npr. [[krastavac]]<ref name="#22047402">{{cite journal | vauthors = Li Z, Zhang Z, Yan P, Huang S, Fei Z, Lin K | title = RNA-Seq improves annotation of protein-coding genes in the cucumber genome | journal = BMC Genomics | volume = 12 | article-number = 540 | date = novembar 2011 | pmid = 22047402 | pmc = 3219749 | doi = 10.1186/1471-2164-12-540 | doi-access = free }}</ref> ili [[ugrožena vrsta|ugrožene vrste]] (npr. [[koala]]).<ref name="#25214207">{{cite journal | vauthors = Hobbs M, Pavasovic A, King AG, Prentis PJ, Eldridge MD, Chen Z, Colgan DJ, Polkinghorne A, Wilkins MR, Flanagan C, Gillett A, Hanger J, Johnson RN, Timms P | title = A transcriptome resource for the koala (Phascolarctos cinereus): insights into koala retrovirus transcription and sequence diversity | journal = BMC Genomics | volume = 15 | article-number = 786 | date = septembar 2014 | issue = 1 | pmid = 25214207 | pmc = 4247155 | doi = 10.1186/1471-2164-15-786 | doi-access = free }}</ref> Sklapanje RNK-Seq očitavanja ne zavisi od [[referentni genom|referentnog genoma]]<ref name="#21572440">{{cite journal | vauthors = Grabherr MG, Haas BJ, Yassour M, Levin JZ, Thompson DA, Amit I, Adiconis X, Fan L, Raychowdhury R, Zeng Q, Chen Z, Mauceli E, Hacohen N, Gnirke A, Rhind N, di Palma F, Birren BW, Nusbaum C, Lindblad-Toh K, Friedman N, Regev A | title = Full-length transcriptome assembly from RNA-Seq data without a reference genome | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2011-07_29_7/page/644 | journal = Nature Biotechnology | volume = 29 | issue = 7 | pages = 644–52 | date = maj 2011 | pmid = 21572440 | pmc = 3571712 | doi = 10.1038/nbt.1883 }}</ref> i stoga je idealan za studije ekspresije gena nemodelnih organizama s nepostojećim ili slabo razvijenim genomskim resursima. Naprimjer, baza podataka SNP-ova korištenih u programima oplemenjivanja [[Pseudotsuga menziesii|duglasova jela]] kreirana je ''[[de novo]]'' analizom [[transkriptom]]a u odsustvu [[Sekvenciranje genoma|sekvenciranog genoma]].<ref name="#23445355">{{cite journal | vauthors = Howe GT, Yu J, Knaus B, Cronn R, Kolpak S, Dolan P, Lorenz WW, Dean JF | title = A SNP resource for Douglas-fir: de novo transcriptome assembly and SNP detection and validation | journal = BMC Genomics | volume = 14 | pages = 137 | date = februar 2013 | pmid = 23445355 | pmc = 3673906 | doi = 10.1186/1471-2164-14-137 | doi-access = free }}</ref> Slično tome, geni koji funkcionišu u razvoju [[srce|srčanog]], [[mišić]]nog i [[nervni sistem|nervnog tkiva]] kod jastoga identifikovani su poređenjem transkriptoma različitih tipova tkiva bez upotrebe genomske sekvence.<ref name="#26772543">{{cite journal | vauthors = McGrath LL, Vollmer SV, Kaluziak ST, Ayers J | title = De novo transcriptome assembly for the lobster Homarus americanus and characterization of differential gene expression across nervous system tissues | journal = BMC Genomics | volume = 17 | article-number = 63 | date = januar 2016 | pmid = 26772543 | pmc = 4715275 | doi = 10.1186/s12864-016-2373-3 | doi-access = free }}</ref> RNK-Seq se također može koristiti za identifikaciju prethodno nepoznatih [[kodirajuća regija|regija koja kodira protein]] u postojećim sekvenciranim genomima. === [[Nekodirajuća RNK]] === Transkriptomika se najčešće primjenjuje na sadržaj [[iRNK]] u ćeliji. Međutim, iste tehnike su podjednako primjenjive na nekodirajuće RNK (ncRNK) koje se ne translatiraju u protein, već imaju direktne funkcije (npr. uloge u [[Translacija (genetika)|translaciji proteina]], [[replikacija DNK|replikaciji DNK]], [[prerada RNK|splajsovanju RNK]] i [[regulacija transkripcije|regulaciji transkripcije]]).<ref name="#1883196">{{cite journal | vauthors = Noller HF | title = Ribosomal RNA and translation | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1991_60/page/190 | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 60 | pages = 191–227 | date = 1991 | pmid = 1883196 | doi = 10.1146/annurev.bi.60.070191.001203 }}</ref><ref name="#16943439">{{cite journal | vauthors = Christov CP, Gardiner TJ, Szüts D, Krude T | title = Functional requirement of noncoding Y RNAs for human chromosomal DNA replication | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 26 | issue = 18 | pages = 6993–7004 | date = septembar 2006 | pmid = 16943439 | pmc = 1592862 | doi = 10.1128/MCB.01060-06 }}</ref><ref name="#16357227">{{cite journal | vauthors = Kishore S, Stamm S | title = The snoRNA HBII-52 regulates alternative splicing of the serotonin receptor 2C | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-01-13_311_5758/page/230 | journal = Science | volume = 311 | issue = 5758 | pages = 230–2 | date = januar 2006 | pmid = 16357227 | doi = 10.1126/science.1118265 | bibcode = 2006Sci...311..230K | s2cid = 44527461 | doi-access = free }}</ref><ref name="#15851066">{{cite journal | vauthors = Hüttenhofer A, Schattner P, Polacek N | title = Non-coding RNAs: hope or hype? | journal = Trends in Genetics | volume = 21 | issue =}}</ref> Mnoge od ovih ncRNK utiču na bolesna stanja, uključujući [[kancer]], kardiovaskularne i neurološke bolesti.<ref name="#22094949">{{cite journal | vauthors = Esteller M | title = Non-coding RNAs in human disease | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 12 | issue = 12 | pages = 861–74 | date = novembar 2011 | pmid = 22094949 | doi = 10.1038/nrg3074 | s2cid = 13036469 }}</ref> == Transkriptomske baze podataka == Transkriptomske studije generiraju velike količine podataka koji imaju potencijalne primjene daleko izvan prvobitnih ciljeva eksperimenta. Kao takvi, sirovi ili obrađeni podaci mogu se pohraniti u [[baza podataka|javne baze podataka]] kako bi se osigurala njihova korisnost za širu naučnu zajednicu. Naprimjer, od 2018. godine, Gene Expression Omnibus sadržavao je milione eksperimenata.<ref>{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/|title=Gene Expression Omnibus|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=26. 3. 2018}}</ref> {| class="wikitable floatright" style="width:500px" |+ '''Poređenje suvremenih metoda'''<ref name="#19015660" /><ref name="#25149683">{{cite journal | vauthors = Mantione KJ, Kream RM, Kuzelova H, Ptacek R, Raboch J, Samuel JM, Stefano GB | title = Comparing bioinformatic gene expression profiling methods: microarray and RNA-Seq | journal = Medical Science Monitor Basic Research | volume = 20 | pages = 138–42 | date = august 2014 | pmid = 25149683 | pmc = 4152252 | doi = 10.12659/MSMBR.892101 }}</ref><ref name="#24454679">{{cite journal | vauthors = Zhao S, Fung-Leung WP, Bittner A, Ngo K, Liu X | title = Comparison of RNA-Seq and microarray in transcriptome profiling of activated T cells | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 1 | pages = e78644 | date = 2014 | pmid = 24454679 | pmc = 3894192 | doi = 10.1371/journal.pone.0078644 | bibcode = 2014PLoSO...978644Z | doi-access = free }}</ref> | !RNK-Seq !Mikročip |- |[[Protok]] |1 dan do 1 sedmica po eksperimentu<ref name="#19015660" /> |1–2 dana po eksperimentu<ref name="#19015660" /> |- |[[Kvantifikacija nukleinskih kiselina|Unesena količina RNK]] |Niska ~ 1 [[Redovi veličine (masa)|ng]] ukupna RNK<ref name="#22939981"/> |Visoka ~ 1 μg mRNA<ref name="#11015604">{{cite journal | vauthors = Stears RL, Getts RC, Gullans SR | title = A novel, sensitive detection system for high-density microarrays using dendrimer technology | journal = Physiological Genomics | volume = 3 | issue = 2 | pages = 93–9 | date = august 2000 | pmid = 11015604 | doi = 10.1152/physiolgenomics.2000.3.2.93 }}</ref> |- |Intenzitet rada |Visok (priprema uzorka i analiza podataka)<ref name="#19015660" /><ref name="#25149683" /> |Nizak<ref name="#19015660" /><ref name="#25149683" /> |- |Prethodno znanje |Nije potrebno, iako je referentna sekvenca genoma/transkriptoma korisna<ref name="#25149683" /> |Referentni [[genom]]/[[transkriptom]] je potreban za dizajn [[Molekularna proba|sondi]]<ref name="#25149683"/> |- |Tačnost [[Kvantifikacija (nauka)|kvantifikacije]] |~90%(ograničeno pokrivenošću sekvence)<ref name="EPR">{{Cite web|url=http://www.europeanpharmaceuticalreview.com/wp-content/uploads/Illumina_whitepaper.pdf|title=RNA-Seq Data Comparison with Gene Expression Microarrays|last=Illumina|publisher=European Pharmaceutical Review|date=11. 7. 2011}}</ref> |>90% (ograničeno tačnošću detekcije [[fluorescencija]])<ref name="EPR" /> |- |Rezolucija sekvence |RNK-Seq može detektovati [[jednonukleotidni polimorfizam|SNP-ove]] i varijante [[prerada RNK|splajsovanja]] (ograničeno tačnošću sekvenciranja od ~99%)<ref name="EPR" /> |Specijalizovani nizovi mogu detektovati varijante splajsovanja [[iRNK]] (ograničeno dizajnom sonde i unakrsnom hibridizacijom)<ref name="EPR" /> |- |[[Osjetljivost i specifičnost|Osjetljivost]] |1 transkript na milion (približno, ograničeno pokrivenošću sekvence)<ref name="EPR" /> |1 transkript na hiljadu (približno, ograničeno detekcijom [[fluorescencija]])<ref name="EPR" /> |- |[[Dinamički raspon]] |100.000:1 (ograničeno pokrivenošću sekvence)<ref name="#24194394">{{cite journal | vauthors = Black MB, Parks BB, Pluta L, Chu TM, Allen BC, Wolfinger RD, Thomas RS | title = Comparison of microarrays and RNA-seq for gene expression analyses of dose-response experiments | journal = Toxicological Sciences | volume = 137 | issue = 2 | pages = 385–403 | date = februar 2014 | pmid = 24194394 | doi = 10.1093/toxsci/kft249 | doi-access = }}</ref> |1.000:1 (ograničeno zasićenjem [[fluorescencija]])<ref name="#24194394" /> |- |[[Reproducibilnost|Tehnička reproducibilnost]] |>99%<ref name="#18550803">{{cite journal | vauthors = Marioni JC, Mason CE, Mane SM, Stephens M, Gilad Y | title = RNA-seq: an assessment of technical reproducibility and comparison with gene expression arrays | journal = Genome Research | volume = 18 | issue = 9 | pages = 1509–17 | date = septembar 2008 | pmid = 18550803 | pmc = 2527709 | doi = 10.1101/gr.079558.108 }}</ref><ref name="#25150838">{{cite journal | title = A comprehensive assessment of RNA-seq accuracy, reproducibility and information content by the Sequencing Quality Control Consortium | journal = Nature Biotechnology | volume = 32 | issue = 9 | pages = 903–14 | date = septembar 2014 | pmid = 25150838 | pmc = 4321899 | doi = 10.1038/nbt.2957 | author1 = SEQC/MAQC-III Consortium }}</ref> |>99%<ref name="#17961233">{{cite journal | vauthors = Chen JJ, Hsueh HM, Delongchamp RR, Lin CJ, Tsai CA | title = Reproducibility of microarray data: a further analysis of microarray quality control (MAQC) data | journal = BMC Bioinformatics | volume = 8 | article-number = 412 | date = oktobar 2007 | pmid = 17961233 | pmc = 2204045 | doi = 10.1186/1471-2105-8-412 | doi-access = free }}</ref><ref name="#15846360">{{cite journal | vauthors = Larkin JE, Frank BC, Gavras H, Sultana R, Quackenbush J | title = Independence and reproducibility across microarray platforms | journal = Nature Methods | volume = 2 | issue = 5 | pages = 337–44 | date = maj 2005 | pmid = 15846360 | doi = 10.1038/nmeth757 | s2cid = 16088782 }}</ref> |} <small> Legenda: NCBI – Nacionalni centar za biotehnološke informacije; EBI – Evropski bioinformatički institut; DDBJ – Banka podataka DNK Japana; ENA – Evropski arhiv nukleotida; MIAME – Minimalne informacije o eksperimentu mikročipova; MINSEQE – Minimalne informacije o eksperimentu sekvenciranja nukleotida visokog protoka.</small> {{clear}} == Također pogledajte == * [[Omika]] ** [[Genomika]] ** [[Proteomika]] ** [[Metabolomika]] ** [[Interaktomika]] == Reference == {{Academic peer reviewed|Q33703532|doi-access=free}} {{refspisak}} === Bilješke === <references group="note" /> == Dopunska literatura== * {{cite journal | vauthors = Lowe R, Shirley N, Bleackley M, Dolan S, Shafee T | title = Transcriptomics technologies | journal = PLOS Computational Biology | volume = 13 | issue = 5 | pages = e1005457 | date = maj 2017 | pmid = 28545146 | pmc = 5436640 | doi = 10.1371/journal.pcbi.1005457 | bibcode = 2017PLSCB..13E5457L | doi-access = free }} * [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-809633-8.20163-5 Comparative Transcriptomics Analysis] in [https://www.sciencedirect.com/science/referenceworks/9780128096338 Reference Module in Life Sciences] * Software used in transcriptomics: ** [https://cole-trapnell-lab.github.io/cufflinks/ cufflinks] ** [https://pachterlab.github.io/kallisto/about kallisto] ** [http://ccb.jhu.edu/software/tophat/index.shtml tophat] [[Kategorija:Omike]] [[Kategorija:Molekularna biologija]] [[Kategorija:Biotehnologija]] pexokea40t2bzlg7fmys9ulwoczosrx AMPA receptor 0 526058 3935822 3929392 2026-10-16T12:20:23Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935822 wikitext text/x-wiki [[Slika:AMPA receptor.png|right|thumb|350px| AMPA receptor vezan za antagonist [[glutamat]]a, prikazujući [[N-kraj]] , vezivanje liganda i transmembranski domen, [[PDB]] 3KG2]] '''α-amino-3-hidroksi-5-metil-4-izoksazolpropionske kiseline''' ('''[[AMPA]] receptor''', '''AMPAR ili kviskvalatni receptor''') je [[ionotropni receptor|ionotropni]] [[glutamatni receptor]] ([[iGluR]]) i pretežno natrijski [[ionski kanal]] koji posreduje brzu ekscitatornu neurotransmisiju u [[Centralni nervni sistem|centralnom nervnom sistemu (CNS)]]. Njegova aktivacija [[neurotransmiter]]om [[glutamat]]om olakšava brzu neuronsku komunikaciju, bitnu za različite moždane funkcije, uključujući [[učenje]] i [[pamćenje]]. Njegovo ime je izvedeno iz sposobnosti da se aktivira vještačkim analogom glutamata [[AMPA]]. Receptor su Watkins i kolege prvobitno nazvali "receptor [[kviskvalna kiselina|kviskvalata]]" po prirodno prisutnom agonistu kviskvalne kiseline. Kasnije je receptor označen kao "AMPA receptor" nakon razvoja selektivnog agonista AMPA od strane Tagea Honorea i kolega na Kraljevskoj danskoj farmaceutskoj školi u [[Kopenhagen]]u. ==Struktura i funkcija== ===Sastav podjedinica=== AMPAR proteini se sastoje od četiri tipa podjedinica kodiranih različitim genima, označenim kao ''[[GRIA1]]'' (GluA1 ili GluR1), ''[[GRIA2]]'' (GluA2 ili GluR2), ''[[GRIA3]]'' (GluA3 ili GluR3) i ''[[GRIA4]]'' (GluA4 ili GluRA-D2), koji se kombinuju i formiraju tetramerni protein [[tetramerna struktura|tetramerne strukture]].<ref>{{cite web|url=http://www.bris.ac.uk/Depts/Synaptic/info/glutamate.html |title=Glutamate receptors: Structures and functions. University of Bristol Centre for Synaptic Plasticity. |access-date=2. 9. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070915085831/http://www.bris.ac.uk/Depts/Synaptic/info/glutamate.html |archive-date=15. 9. 2007 }}</ref><ref name="pmid10364548">{{cite journal|author6=Karel Svoboda (scientist) | vauthors = Shi SH, Hayashi Y, Petralia RS, Zaman SH, Wenthold RJ, Svoboda K, Malinow R | title = Rapid spine delivery and redistribution of AMPA receptors after synaptic NMDA receptor activation |url=https://archive.org/details/sim_science_1999-06-11_284_5421/page/1810 | journal = Science | volume = 284 | issue = 5421 | pages = 1811–6 | date = juni 1999 | pmid = 10364548 | doi = 10.1126/science.284.5421.1811 | citeseerx = 10.1.1.376.3281 }}</ref><ref name="pmid12392933">{{cite journal | vauthors = Song I, Huganir RL | title = Regulation of AMPA receptors during synaptic plasticity | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-neurosciences_2002-11_25_11/page/578 | journal = Trends in Neurosciences | volume = 25 | issue = 11 | pages = 578–88 | date = novembar 2002 | pmid = 12392933 | doi = 10.1016/S0166-2236(02)02270-1 | s2cid = 1993509 }}</ref> Većina AMPAR proteina su [[Tetramerni protein|heterotetramerni]], koji se sastoje od simetričnog 'dimera dimera' GluA2 i GluA1, GluA3 ili GluA4.<ref name="Glutamate receptor ion channels">{{cite journal | vauthors = Mayer ML | title = Glutamate receptor ion channels | journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 15 | issue = 3 | pages = 282–8 | date = juni 2005 | pmid = 15919192 | doi = 10.1016/j.conb.2005.05.004 | s2cid = 39812856 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01591055/file/article.pdf }}</ref><ref name="Greger2007">{{cite journal | vauthors = Greger IH, Ziff EB, Penn AC | title = Molecular determinants of AMPA receptor subunit assembly | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-neurosciences_2007-08_30_8/page/406 | journal = Trends in Neurosciences | volume = 30 | issue = 8 | pages = 407–16 | date = august 2007 | pmid = 17629578 | doi = 10.1016/j.tins.2007.06.005 | s2cid = 7505830 }}</ref> Dimerns [[Dimer (hemija)|dimerizacija]] počinje u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]] interakcijom [[N-terminal]]nih LIVBP domena, a zatim se "zatvara" kroz domen koji veže [[ligand]] u transmembransku ionsku poru.<ref name="Greger2007"/> Konformacija proteinske podjedinice u [[ćelijska membrana|plazmatskoj membrani]] izazvala je kontroverze neko vrijeme. Dok je aminokiselinska sekvenca podjedinice ukazivala na to da postoje četiri [[transmembranski protein|transmembranske proteinskog]] domena (dijelovi proteina koji prolaze kroz [[ćelijska membrana|plazmamembranu]]), proteini koji interaguju sa podjedinicom ukazivali su na to da je [[N-terminal]]ni ekstracelularni, dok je [[C-terminal]]ni intracelularni. Međutim, ako bi svaki od četiri transmembranske domene prošao ''skraćenim putem'' kroz plazmamembranu, tada bi dva kraja morala biti na istoj strani membrane. Na kraju je otkriveno da drugi "transmembranski" domen (M2) ne prolazi u potpunosti kroz membranu, već umjesto toga formira reentrantnu [[Osnovni heliks-petlja-heliks|heliks-petlja]], doprinoseći poru receptora koja provodi ione. Domen se savija nazad u sebe unutar membrane i vraća se na unutarćelijsku stranu. Domen se savija nazad u sebe unutar membrane i vraća se na unutarćelijsku stranu.<ref name="pmid7993626">{{cite journal | vauthors = Hollmann M, Maron C, Heinemann S | title = N-glycosylation site tagging suggests a three transmembrane domain topology for the glutamate receptor GluR1 | journal = Neuron | volume = 13 | issue = 6 | pages = 1331–43 | date = decembar 1994 | pmid = 7993626 | doi = 10.1016/0896-6273(94)90419-7 | s2cid = 39682094 }}</ref> Kada se četiri podjedinice tetramera spoje, ovaj drugi membranski domen formira poru receptora propusnu za ione. Petlja M2 ima ključnu ulogu u formiranju selektivnog filtera ionskog kanala, pri čemu spiralni dijelovi M2 doprinose [[hidrofob]]nim interfejsima između AMPAR podjedinica u ionskom kanalu.<ref>{{Cite journal |last1=Twomey |first1=Edward C. |last2=Yelshanskaya |first2=Maria V. |last3=Grassucci |first3=Robert A. |last4=Frank |first4=Joachim |last5=Sobolevsky |first5=Alexander I. |date=7. 9. 2017 |title=Channel opening and gating mechanism in AMPA-subtype glutamate receptors |url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-09-07_549_7670/page/60 |journal=[[Nature]] |language=en |volume=549 |issue=7670 |pages=60–65 |doi=10.1038/nature23479 |issn=0028-0836 |pmc=5743206 |pmid=28737760|bibcode=2017Natur.549...60T }}</ref> AMPAR podjedinice se najviše razlikuju po svojoj [[C-terminal]]noj sekvenci, koja određuje njihove interakcije sa proteinima skele. Sve AMPAR podjedinice sadrže PDZ-vezujuće domene, ali se razlikuje za koju [[PDZ-domen]] se vežu. Naprimjer, [[GLUT1|GluA1]] se veže za [[SAP97]] putem SAP97-ove PDZ domena klase I,<ref>{{cite journal | vauthors = Leonard AS, Davare MA, Horne MC, Garner CC, Hell JW | title = SAP97 is associated with the alpha-amino-3-hydroxy-5-methylisoxazole-4-propionic acid receptor GluR1 subunit | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1998-07-31_273_31/page/19518 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 273 | issue = 31 | pages = 19518–24 | date = juli 1998 | pmid = 9677374 | doi = 10.1074/jbc.273.31.19518 | doi-access = free }}</ref> dok se GluA2 veže za [[PICK1]]<ref name="Greger et al. 2002">{{cite journal | vauthors = Greger IH, Khatri L, Ziff EB | title = RNA editing at arg607 controls AMPA receptor exit from the endoplasmic reticulum | journal = Neuron | volume = 34 | issue = 5 | pages = 759–72 | date = maj 2002 | pmid = 12062022 | doi = 10.1016/S0896-6273(02)00693-1 | s2cid = 15936250 | doi-access = free }}</ref> i protein koji interraguje s glutamatnim receptorom (GRIP)|GRIP/ABP. Važno je napomenuti da se AMPAR-ovi ne mogu direktno vezati za zajednički sinapsni protein [[PSD-95]] zbog nekompatibilnih PDZ domena, iako interraguju s PSD-95 putem [[CACNG2|stargazina]] (prototipski član TARP porodice pomoćnih AMPAR podjedinica).<ref name="pmid17329211">{{cite journal | vauthors = Bats C, Groc L, Choquet D | title = The interaction between Stargazin and PSD-95 regulates AMPA receptor surface trafficking | journal = Neuron | volume = 53 | issue = 5 | pages = 719–34 | date = mart 2007 | pmid = 17329211 | doi = 10.1016/j.neuron.2007.01.030 | s2cid = 16423733 | doi-access = free }}</ref> [[Fosforilacija]] AMPAR-ova može regulisati lokalizaciju kanala, provodljivost i vjerovatnoću otvaranja. GluA1 ima četiri poznata mjesta fosforilacije na [[serin]]u 818 (S818), S831, [[treonin]]u 840 i S845 (ostale podjedinice imaju slična mjesta fosforilacije, ali GluR1 je najopsežnije proučavan). S818 se fosforilira pomoću [[protein-kinaza C|protein-kinaze C]] (PKC) i neophodan je za [[dugoročna potencijacija|dugoročnu potencijaciju]] (LTP; za ulogu GluA1 u LTP-u, pogledajte dolje).<ref>{{cite journal | vauthors = Boehm J, Kang MG, Johnson RC, Esteban J, Huganir RL, Malinow R | title = Synaptic incorporation of AMPA receptors during LTP is controlled by a PKC phosphorylation site on GluR1 | journal = Neuron | volume = 51 | issue = 2 | pages = 213–25 | date = juli 2006 | pmid = 16846856 | doi = 10.1016/j.neuron.2006.06.013 | s2cid = 16208091 | doi-access = free }}</ref> S831 se fosforilira pomoću CaMKII i PKC tokom LTP-a, što pomaže u isporuci AMPAR-a koji sadrži GluA1 do [[sinapsa|sinapse]],<ref name="Hayashi et al 2000">{{cite journal | vauthors = Hayashi Y, Shi SH, Esteban JA, Piccini A, Poncer JC, Malinow R | s2cid = 17001488 | title = Driving AMPA receptors into synapses by LTP and CaMKII: requirement for GluR1 and PDZ domain interaction | url = https://archive.org/details/sim_science_2000-03-24_287_5461/page/2262 | journal = Science | volume = 287 | issue = 5461 | pages = 2262–7 | date = mart 2000 | pmid = 10731148 | doi = 10.1126/science.287.5461.2262 | bibcode = 2000Sci...287.2262H }}</ref> i povećava njihovu provodljivost kroz jedan kanal.<ref>{{cite journal | vauthors = Derkach V, Barria A, Soderling TR | title = Ca2+/calmodulin-kinase II enhances channel conductance of alpha-amino-3-hydroxy-5-methyl-4-isoxazolepropionate type glutamate receptors | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-03-16_96_6/page/3269 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 6 | pages = 3269–74 | date = mart 1999 | pmid = 10077673 | pmc = 15931 | doi = 10.1073/pnas.96.6.3269 | doi-access = free }}</ref> Lokacija T840 je nedavno otkrivena i povezana je s LTD-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Delgado JY, Coba M, Anderson CN, Thompson KR, Gray EE, Heusner CL, Martin KC, Grant SG, O'Dell TJ | display-authors = 6 | title = NMDA receptor activation dephosphorylates AMPA receptor glutamate receptor 1 subunits at threonine 840 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2007-11-28_27_48/page/13210 | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 27 | issue = 48 | pages = 13210–21 | date = novembar 2007 | pmid = 18045915 | pmc = 2851143 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3056-07.2007 }}</ref> Konačno, S845 se fosforilira pomoću [[protein-kinaza A|protein kinaze A]] (PKA) koja reguliše njegovu vjerovatnoću otvaranja.<ref>{{cite journal | vauthors = Banke TG, Bowie D, Lee H, Huganir RL, Schousboe A, Traynelis SF | title = Control of GluR1 AMPA receptor function by cAMP-dependent protein kinase | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2000-01-01_20_1/page/88 | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 20 | issue = 1 | pages = 89–102 | date = januar 2000 | pmid = 10627585 | pmc = 6774102 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.20-01-00089.2000 }}</ref> ===Mehanizam djelovanja=== AMPA receptori su sastavni dio brze ekscitacijske neurotransmisije u [[CNS]]-u. Svaki receptor je tetramer sastavljen od četiri podjedinice, od kojih svaka pruža mjesto vezivanja za [[agonist]]e poput [[glutamat]]a.<ref name="Glutamate receptor ion channels"/> Domen koji veže ligand formiran je [[N-terminal]]nim repom i vanćelijskom petljom između transmembranskih domena tri i četiri.<ref>{{cite journal | vauthors = Armstrong N, Sun Y, Chen GQ, Gouaux E | title = Structure of a glutamate-receptor ligand-binding core in complex with kainate | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-10-29_395_6705/page/912 | journal = Nature | volume = 395 | issue = 6705 | pages = 913–7 | date = oktobar 1998 | pmid = 9804426 | doi = 10.1038/27692 | bibcode = 1998Natur.395..913A | s2cid = 4405926 }}</ref> Sastav podjedinica značajno utiče na funkcionalna svojstva receptora, uključujući permeabilnost iona i kinetiku otvaranja kanala. ==== Vezivanje agonista i aktivacija kanala ==== Nakon vezivanja glutamata, ove dvije petlje se kreću jedna prema drugoj, što dovodi do otvaranja [[pora]]. Kanal se otvara kada su dva mjesta zauzeta,<ref name="Platt2007">{{cite journal | vauthors = Platt SR | title = The role of glutamate in central nervous system health and disease--a review | url = https://archive.org/details/sim_veterinary-journal_2007-03_173_2/page/278 | journal = Veterinary Journal | volume = 173 | issue = 2 | pages = 278–86 | date = mart 2007 | pmid = 16376594 | doi = 10.1016/j.tvjl.2005.11.007 }}</ref> i povećava svoju struju kako se zauzima sve više mjesta vezivanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Rosenmund C, Stern-Bach Y, Stevens CF | title = The tetrameric structure of a glutamate receptor channel | url = https://archive.org/details/sim_science_1998-06-05_280_5369/page/1596 | journal = Science | volume = 280 | issue = 5369 | pages = 1596–9 | date = juni 1998 | pmid = 9616121 | doi = 10.1126/science.280.5369.1596 | bibcode = 1998Sci...280.1596R | hdl = 11858/00-001M-0000-0012-FDD8-B | hdl-access = free }}</ref> Ovaj otvor omogućava priliv [[natrij|natrija (Na⁺)]] i, ovisno o sastavu podjedinice, [[kalcij]]evih (Ca²⁺) iona u postsinapsni neuron, što dovodi do [[depolarizacija]] i širenja ekscitatornih signala.<ref>{{Cite journal |last1=Hale |first1=W. Dylan |last2=Montaño Romero |first2=Alejandra |last3=Gonzalez |first3=Cuauhtemoc U. |last4=Jayaraman |first4=Vasanthi |last5=Lau |first5=Albert Y. |last6=Huganir |first6=Richard L. |last7=Twomey |first7=Edward C. |date=novembar 2024 |title=Allosteric competition and inhibition in AMPA receptors |journal=Nature Structural & Molecular Biology |language=en |volume=31 |issue=11 |pages=1669–1679 |doi=10.1038/s41594-024-01328-0 |issn=1545-9993 |pmc=11563869 |pmid=38834914}}</ref> Nakon otvaranja, kanal može proći kroz brzu desenzibilizaciju, zaustavljajući struju. ==== Mehanizam desenzibilizacije ==== Mehanizam desenzibilizacije nastaje zbog male promjene ugla jednog od dijelova mjesta vezivanja, zatvarajući poru.<ref>{{cite journal | vauthors = Armstrong N, Jasti J, Beich-Frandsen M, Gouaux E | title = Measurement of conformational changes accompanying desensitization in an ionotropic glutamate receptor | url = https://archive.org/details/cell_2006-10-06_127_1/page/85 | journal = Cell | volume = 127 | issue = 1 | pages = 85–97 | date = oktobar 2006 | pmid = 17018279 | doi = 10.1016/j.cell.2006.08.037 | s2cid = 16564029 | doi-access = free }}</ref> AMPAR-ovi se brzo otvaraju i zatvaraju (1 ms), te su stoga odgovorni za većinu brzog ekscitatornog [[sinapsa|postsinapsnog prijenosa]] u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]].<ref name="Platt2007" /> ==== Sastav podjedinice i propusnost iona ==== Propusnost AMPAR-a za [[kalcij]] i druge [[kation]]e, kao što su [[natrij]] i [[kalij]], određuje se GluA2 podjedinicom. Ako AMPAR-u nedostaje GluA2 podjedinica, tada će biti propustljiv za natrij, kalij i kalcij. Prisustvo GluA2 podjedinice učinit će kanal nepropusnim za kalcij. To se određuje post-[[Transkripcija (genetika)|transkripcijaskom]] modifikacijom — [[editiranje RNK]] — mjesta uređivanja [[glutamin|Q]]-u-[[arginin|R]] GluA2 [[iRNK]]. Ovdje, [[editiranje RNK|A→I uređivanje]] mijenja nenabijenu [[aminokiselina|aminokiselinu]] [[glutamin]] (Q) u pozitivno nabijeni [[arginin]] (R) u [[ionski kanal|ionskom kanalu]] receptora. Pozitivno nabijena [[aminokiselina]] na kritičnoj tački čini energetski nepovoljnim ulazak kalcija u ćeliju kroz poru.<ref>{{Cite journal |last1=Cull-Candy |first1=Stuart G. |last2=Farrant |first2=Mark |date=maj 2021 |title=Ca 2+ -permeable AMPA receptors and their auxiliary subunits in synaptic plasticity and disease |journal=The Journal of Physiology |language=en |volume=599 |issue=10 |pages=2655–2671 |doi=10.1113/JP279029 |issn=0022-3751 |pmc=8436767 |pmid=33533533}}</ref> Gotovo sve GluA2 podjedinice u [[CNS]]-u su pretvorene u GluA2(R) oblik. To znači da su glavni ioni koje kontrolišu AMPAR-ovi natrij i kalij, što razlikuje AMPAR-ove od [[NMDA receptor]]a (drugih glavnih ionotropnih glutamatnih receptora u mozgu), koji također omogućavaju priliv kalcija. Međutim, i AMPA i NMDA receptori imaju [[ravnotežni potencijal]] blizu 0 mV. Predlaže se da sprečavanje ulaska kalcija u ćeliju nakon aktivacije AMPAR-ova koji sadrže GluA2 štiti od [[eksitotoksičnost]]i.<ref name="pmid11414791">{{cite journal | vauthors = Kim DY, Kim SH, Choi HB, Min C, Gwag BJ | title = High abundance of GluR1 mRNA and reduced Q/R editing of GluR2 mRNA in individual NADPH-diaphorase neurons | journal = Molecular and Cellular Neurosciences | volume = 17 | issue = 6 | pages = 1025–33 | date = juni 2001 | pmid = 11414791 | doi = 10.1006/mcne.2001.0988 | s2cid = 15351461 }}</ref> Sastav podjedinica AMPAR-a je također važan za način na koji se ovaj receptor modulira. Ako AMPAR-u nedostaju GluA2 podjedinice, onda je podložan blokiranju na način koji zavisi od napona od strane klase molekula koje se nazivaju [[poliamini]]. Dakle, kada je neuron na [[Depolarizacija|depolarizovanom]] [[membranski potencijal|membranskom potencijalu]], poliamini će jače blokirati AMPAR kanal, sprečavajući protok kalijevih iona kroz pore kanala. Stoga se za AMPAR-e kojima nedostaje GluA2 kaže da imaju unutrašnju ispravljajuću [[I/V krivulja|I/V krivulju]], što znači da propuštaju manje vanjske nego ulazne struje na ekvivalentnoj udaljenosti od reverznog potencijala.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Kumar |first1=Sanjay S. |last2=Bacci |first2=Alberto |last3=Kharazia |first3=Viktor |last4=Huguenard |first4=John R. |date=15. 4. 2002 |title=A developmental switch of AMPA receptor subunits in neocortical pyramidal neurons |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2002-04-15_22_8/page/3005 |journal=The Journal of Neuroscience|volume=22 |issue=8 |pages=3005–3015 |doi=10.1523/JNEUROSCI.22-08-03005.2002 |issn=1529-2401 |pmc=6757523 |pmid=11943803}}</ref> Kalcij-propusni AMPAR-ovi se obično nalaze rano tokom post[[neonatus]]nog razvoja na neokortikalnim [[piramidalni neuron|piramidalnim neuronima]], nekim interneuronima ili u [[dopamin]]skim neuronima [[ventralno tegmentalno područje|ventralnog tegmentalnog područja]] nakon izlaganja ovisnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Lüscher C, Malenka RC | title = Drug-evoked synaptic plasticity in addiction: from molecular changes to circuit remodeling | journal = Neuron | volume = 69 | issue = 4 | pages = 650–63 | date = februar 2011 | pmid = 21338877 | pmc = 4046255 | doi = 10.1016/j.neuron.2011.01.017 }}</ref> Uz [[editiranje RNK]], [[alternativna prerada|alternativno splajsovanje]] omogućava niz funkcionalnih podjedinica AMPA receptora izvan onoga što je kodirano u [[genom]]u. Drugim riječima, iako je jedan [[gen]] (''GRIA1''–''GRIA4'') kodiran za svaku podjedinicu (GluA1–GluA4), prerada nakon transkripcije iz [[DNK]] omogućava da se neki [[egzon]]i transliraju naizmjenično, što dovodi do nekoliko funkcionalno različitih podjedinica iz svakog gena.<ref>{{cite journal | vauthors = Herbrechter R, Hube N, Buchholz R, Reiner A | title = Splicing and editing of ionotropic glutamate receptors: a comprehensive analysis based on human RNA-Seq data | journal = Cellular and Molecular Life Sciences | volume = 78 | issue = 14 | pages = 5605–5630 | date = juli 2021 | pmid = 34100982 | pmc = 8257547 | doi = 10.1007/s00018-021-03865-z }}</ref> Flip/flop sekvenca je jedan takav zamjenjivi ekson. Sekvenca od 38 aminokiselina koja se nalazi prije (tj. prije [[N-kraj]]a od) četvrte membranskog domena u sve četiri AMPAR podjedinice, određuje brzinu desenzibilizacije<ref name="pmid7973663">{{cite journal | vauthors = Mosbacher J, Schoepfer R, Monyer H, Burnashev N, Seeburg PH, Ruppersberg JP | title = A molecular determinant for submillisecond desensitization in glutamate receptors | url = https://archive.org/details/sim_science_1994-11-11_266_5187/page/1058 | journal = Science | volume = 266 | issue = 5187 | pages = 1059–62 | date = novembar 1994 | pmid = 7973663 | doi = 10.1126/science.7973663 | bibcode = 1994Sci...266.1059M }}</ref> receptora, kao i brzina kojom se receptor resenzibilizira <ref name="pmid1699275">{{cite journal | vauthors = Sommer B, Keinänen K, Verdoorn TA, Wisden W, Burnashev N, Herb A, Köhler M, Takagi T, Sakmann B, Seeburg PH | display-authors = 6 | title = Flip and flop: a cell-specific functional switch in glutamate-operated channels of the CNS | url = https://archive.org/details/sim_science_1990-09-28_249_4976/page/1580 | journal = Science | volume = 249 | issue = 4976 | pages = 1580–5 | date = septembar 1990 | pmid = 1699275 | doi = 10.1126/science.1699275 | bibcode = 1990Sci...249.1580S }}</ref> i stopa zatvaranja kanala.<ref name="pmid17256974">{{cite journal | vauthors = Pei W, Huang Z, Niu L | title = GluR3 flip and flop: differences in channel opening kinetics | journal = Biochemistry | volume = 46 | issue = 7 | pages = 2027–36 | date = februar 2007 | pmid = 17256974 | doi = 10.1021/bi062213s }}</ref> Flip oblik je prisutan u prenatalnim AMPA receptorima i daje produženu struju kao odgovor na aktivaciju glutamata.<ref name="pmid9030702">{{cite journal | vauthors = Eastwood SL, Burnet PW, Harrison PJ | title = GluR2 glutamate receptor subunit flip and flop isoforms are decreased in the hippocampal formation in schizophrenia: a reverse transcriptase-polymerase chain reaction (RT-PCR) study | journal = Brain Research. Molecular Brain Research | volume = 44 | issue = 1 | pages = 92–8 | date = februar 1997 | pmid = 9030702 | doi = 10.1016/s0169-328x(96)00195-7 }}</ref> ==[[Sinapsna plastičnost]]== AMPA receptori (AMPAR) su i glutamatni receptori i kationski [[ionski kanal]]i koji su sastavni dio neuroplastičnosti i sinape trasnnsmisije na mnogim postsinapsnim membranama. Jedan od najšire i najtemeljitije istraženih oblika plastičnosti u nervnom sistemu poznat je kao dugotrajna potencijacija (LTP). Postoje dvije neophodne komponente LTP-a: presinapsno oslobađanje glutamata i postsinapsna [[depolarizacija]]. Stoga se LTP može eksperimentalno inducirati u parnom elektrofiziološkom snimanju kada se presinapsna ćelija stimuliše da oslobađa [[glutamat]] na postsinapsnoj ćeliji koja je depolarizovana. Tipičan protokol indukcije LTP-a uključuje stimulaciju "tetanusa", što je stimulacija od 100&nbsp;Hz tokom jedne sekunde. Kada se ovaj protokol primijeni na par ćelija, vidjet će se kontinuirano povećanje amplitude ekscitatornog postsinapsnog potencijala (EPSP) nakon tetanusa. Ovaj odgovor je zanimljiv jer se smatra fiziološkom korelacijom za [[učenje]] i [[pamćenje]] u ćeliji. U stvari, pokazano je da se, sljedeći paradigmu izbjegavanja jednog uparenog signala kod miševa, LTP može zabilježiti u nekim [[hipokampus|hipokamusnim]] [[sinapsa]]ma ''[[in vivo]]''.<ref name="pmid16931756">{{cite journal | vauthors = Whitlock JR, Heynen AJ, Shuler MG, Bear MF | title = Learning induces long-term potentiation in the hippocampus | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-08-25_313_5790/page/1092 | journal = Science | volume = 313 | issue = 5790 | pages = 1093–7 | date = august 2006 | pmid = 16931756 | doi = 10.1126/science.1128134 | bibcode = 2006Sci...313.1093W | s2cid = 612352 }}</ref> Molekularna osnova LTP-a je opsežno proučavana, a pokazalo se da AMPAR-i imaju integralnu ulogu u tom procesu. I GluR1 i GluR2 imaju važnu ulogu u sinapsnoj plastičnosti. Sada je poznato da je osnovna fiziološka [[korelacija]] za povećanje veličine EPSP-a postsinapsna pojačana regulacija AMPAR-a na membrani,<ref name="pmid8415757">{{cite journal | vauthors = Maren S, Tocco G, Standley S, Baudry M, Thompson RF | title = Postsynaptic factors in the expression of long-term potentiation (LTP): increased glutamate receptor binding following LTP induction in vivo | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 90 | issue = 20 | pages = 9654–8 | date = oktobar 1993 | pmid = 8415757 | pmc = 47628 | doi = 10.1073/pnas.90.20.9654 | bibcode = 1993PNAS...90.9654M | doi-access = free }}</ref> što se postiže interakcijama AMPAR-a s mnogim ćelijskim proteinima. Najjednostavnije objašnjenje za LTP je sljedeće (pogledajte članak [[dugoročna potencijacija]] za mnogo detaljniji prikaz). Glutamat se veže za postsinaptičke AMPAR-e i drugi glutamatni receptor, [[NMDA receptor]] (NMDAR). Vezivanje [[ligand]]a uzrokuje otvaranje AMPAR-a, a Na<sup>+</sup> teče u postsinaptičku ćeliju, što rezultira depolarizacijom. NMDAR-i, s druge strane, se ne otvaraju direktno jer su njihove pore zatvorene pri mirovanju [[membranski potencijal|membranskog potencijala]] Mg<sup>2+</sup> ionima. NMDAR-i se mogu otvoriti samo kada depolarizacija iz aktivacije AMPAR-a dovede do odbijanja kationa Mg<sup>2+</sup> u vanćelijski prostor, omogućavajući pori da propušta struju. Međutim, za razliku od AMPAR-a, NMDAR-i su propusni i za Na<sup>+</sup> i za Ca<sup>2+</sup>. Ca<sup>2+</sup> koji ulazi u ćeliju pokreće pojačanu regulaciju AMPAR-a na membranu, što rezultira dugotrajnim povećanjem veličine EPSP-a koji leži ispod LTP-a. Ulazak kalcija također fosforilira [[CaMKII]], koji fosforilira AMPAR-e, povećavajući njihovu jednokanalnu provodljivost. ===Transport AMPA receptora=== ====Molekularni i signalni odgovor na stimuluse koji induciraju LTP==== Mehanizam za LTP je dugo bio tema debate, ali su se nedavno mehanizmi složili oko određenog konsenzusa. AMPAR-i igraju ključnu ulogu u ovom procesu, jer je jedan od ključnih pokazatelja indukcije LTP-a povećanje omjera AMPAR-a i NMDAR-a nakon visokofrekventne stimulacije. Ideja je da se AMPAR-i prenose iz dendrita u sinapsu i ugrađuju kroz neke serije signalnih kaskada. [[Slika:RegulationOfAMPARTrafficking.jpg|thumb|left|x250px| Regulacija AMPAR prometa do postsinaptičke gustoće kao odgovor na stimuluse koji induciraju LTP|Regulacija AMPAR prometa do postsinaptičke gustoće kao odgovor na stimuluse koji induciraju LTP]] AMPAR-i su inicijalno regulirani na transkripcijskom nivou u svojim 5' promotorskim regijama. Postoje značajni dokazi koji ukazuju na transkripcijsku kontrolu AMPA receptora u dugoročnom pamćenju putem [[CREB|cAMP odgovornih element-vezujućih proteina]] (CREB) i [[mitogenom aktivirana protein kinaza|mitogenom aktiviranih protein kinaza]] (MAPK).<ref>{{cite journal | vauthors = Perkinton MS, Sihra TS, Williams RJ | title = Ca(2+)-permeable AMPA receptors induce phosphorylation of cAMP response element-binding protein through a phosphatidylinositol 3-kinase-dependent stimulation of the mitogen-activated protein kinase signaling cascade in neurons | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_1999-07-15_19_14/page/5861 | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 19 | issue = 14 | pages = 5861–74 | date = juli 1999 | pmid = 10407026 | pmc = 6783096 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.19-14-05861.1999 }}</ref> Poruke se prevode na hrapavom [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]] (grubom ER) i tamo se modificiraju. Sastav podjedinica se određuje u trenutku modifikacije na hrapavom ER-u.<ref name="Greger et al. 2002"/> Nakon post-ER obrade u [[Golgijev aparat|Golgijevom aparatu]] AMPAR-ovi se oslobađaju u perisinapsnu membranu kao rezerva čekajući da se započne LTP proces. Prvi ključni korak u procesu nakon vezivanja glutamata za NMDAR-ove je priliv kalcija kroz NMDA receptore i rezultirajuća aktivacija [[Ca2+/kalmodulin-zavisna proteinska kinaza II|Ca<sup>2+</sup>/kalmodulin-zavisne proteinske kinaze]] (CaMKII).<ref name="pmid8385124">{{cite journal | vauthors = Fukunaga K, Stoppini L, Miyamoto E, Muller D | title = Long-term potentiation is associated with an increased activity of Ca2+/calmodulin-dependent protein kinase II | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1993-04-15_268_11/page/7863 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 268 | issue = 11 | pages = 7863–7 | date = april 1993 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)53037-4 | pmid = 8385124 | doi-access = free }}</ref> Blocking either this influx or the activation of CaMKII prevents LTP, showing that these are necessary mechanisms for LTP.<ref name="pmid11994750">{{cite journal | vauthors = Lisman J, Schulman H, Cline H | title = The molecular basis of CaMKII function in synaptic and behavioural memory | journal = Nature Reviews. Neuroscience | volume = 3 | issue = 3 | pages = 175–90 | date = mart 2002 | pmid = 11994750 | doi = 10.1038/nrn753 | s2cid = 5844720 }}</ref> Osim toga, preobilje CaMKII u sinapsi uzrokuje LTP, što pokazuje da je to uzročni i dovoljan mehanizam.<ref name="pmid9405465">{{cite journal | vauthors = Mammen AL, Kameyama K, Roche KW, Huganir RL | title = Phosphorylation of the alpha-amino-3-hydroxy-5-methylisoxazole4-propionic acid receptor GluR1 subunit by calcium/calmodulin-dependent kinase II | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-12-19_272_51/page/32528 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 51 | pages = 32528–33 | date = decembar 1997 | pmid = 9405465 | doi = 10.1074/jbc.272.51.32528 | doi-access = free }}</ref> CaMKII ima više načina aktivacije koji uzrokuju ugradnju AMPA receptora u perisinapsnu membranu. [[Enzim]] CAMKII je na kraju odgovoran za razvoj [[aktin]]skog [[citoskelet]]a neuronskih ćelija i, na kraju, za razvoj [[dendrit]]a i [[akson]]a ([[sinapsna plastičnost]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Ebert DH, Greenberg ME | title = Activity-dependent neuronal signalling and autism spectrum disorder | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-01-17_493_7432/page/327 | journal = Nature | volume = 493 | issue = 7432 | pages = 327–37 | date = januar 2013 | pmid = 23325215 | pmc = 3576027 | doi = 10.1038/nature11860 | bibcode = 2013Natur.493..327E }}</ref> Prva je direktna [[fosforilacija]] [[SAP97|sinapsno povezanog proteina 97]] (SAP97), [[skeletni protein|skeletnog proteina]].<ref name="pmid15044483">{{cite journal | vauthors = Mauceri D, Cattabeni F, Di Luca M, Gardoni F | title = Calcium/calmodulin-dependent protein kinase II phosphorylation drives synapse-associated protein 97 into spines | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-05-28_279_22/page/23813 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 22 | pages = 23813–21 | date = maj 2004 | pmid = 15044483 | doi = 10.1074/jbc.M402796200 | doi-access = free }}</ref> Prvo, SAP-97 i miozin-VI, motorni protein, vežu se kao kompleks na [[C-terminal]]ni kraj AMPAR-a. Nakon fosforilacije putem CaMKII, kompleks se premješta u perisinapsnu membranu.<ref name="pmid12050163">{{cite journal | vauthors = Wu H, Nash JE, Zamorano P, Garner CC | title = Interaction of SAP97 with minus-end-directed actin motor myosin VI. Implications for AMPA receptor trafficking | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-08-23_277_34/page/30928 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 34 | pages = 30928–34 | date = august 2002 | pmid = 12050163 | doi = 10.1074/jbc.M203735200 | doi-access = free }}</ref> Drugi način aktivacije je putem MAPK puta. CaMKII aktivira Ras proteine, koji zatim aktiviraju p42/44 MAPK, što pokreće umetanje AMPAR-a direktno u perisinapsnu membranu.<ref name="pmid12202034">{{cite journal | vauthors = Zhu JJ, Qin Y, Zhao M, Van Aelst L, Malinow R | title = Ras and Rap control AMPA receptor trafficking during synaptic plasticity | url = https://archive.org/details/cell_2002-08-23_110_4/page/443 | journal = Cell | volume = 110 | issue = 4 | pages = 443–55 | date = august 2002 | pmid = 12202034 | doi = 10.1016/S0092-8674(02)00897-8 | s2cid = 12858091 | doi-access = free }}</ref> ====Prenošenje AMPA receptora u PSD kao odgovor na LTP==== Nakon što se AMPA receptori transportuju u perisinapsnu regiju putem PKA ili SAP97 fosforilacije, receptori se zatim transportuju u postsinapsnu gustoću (PSD). Međutim, ovaj proces transporta u PSD i dalje ostaje kontroverzan. Jedna mogućnost je da tokom LTP-a postoji lateralno kretanje AMPA receptora sa perisinapsnih mjesta direktno u PSD.<ref name="Borgdorff Choquet 2002"/> Druga mogućnost je da je [[egzocitoza]] unutarćelijskih [[vezikula]] odgovorna za direktan transport AMPA u PSD.<ref name="pmid15448273">{{cite journal | vauthors = Park M, Penick EC, Edwards JG, Kauer JA, Ehlers MD | title = Recycling endosomes supply AMPA receptors for LTP | url = https://archive.org/details/sim_science_2004-09-24_305_5692/page/1972 | journal = Science | volume = 305 | issue = 5692 | pages = 1972–5 | date = septembar 2004 | pmid = 15448273 | doi = 10.1126/science.1102026 | bibcode = 2004Sci...305.1972P | s2cid = 34651431 }}</ref> Nedavni dokazi ukazuju na to da se oba ova procesa dešavaju nakon LTP stimulusa; međutim, samo lateralno kretanje AMPA receptora iz perisinaptičke regije povećava broj AMPA receptora na PSD-u.<ref name="pmid19914186">{{cite journal | vauthors = Makino H, Malinow R | title = AMPA receptor incorporation into synapses during LTP: the role of lateral movement and exocytosis | journal = Neuron | volume = 64 | issue = 3 | pages = 381–90 | date = novembar 2009 | pmid = 19914186 | pmc = 2999463 | doi = 10.1016/j.neuron.2009.08.035 }}</ref> Tačan mehanizam odgovoran za lateralno kretanje AMPA receptora prema PSD-u tek treba da se otkrije; međutim, istraživanja su otkrila nekoliko esencijalnih proteina za transport AMPA receptora. Naprimjer, prekomjerna ekspresija SAP97 dovodi do povećanog transporta AMPA receptora prema [[sinapsa]]ma.<ref name="pmid20133708">{{cite journal | vauthors = Howard MA, Elias GM, Elias LA, Swat W, Nicoll RA | title = The role of SAP97 in synaptic glutamate receptor dynamics | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 107 | issue = 8 | pages = 3805–10 | date = februar 2010 | pmid = 20133708 | pmc = 2840522 | doi = 10.1073/pnas.0914422107 | bibcode = 2010PNAS..107.3805H | doi-access = free }}</ref> Pored uticaja na sinapsnu lokalizaciju, utvrđeno je da SAP97 također utiče na provodljivost AMPA receptora kao odgovor na [[glutamat]].<ref name="pmid19357261">{{cite journal | vauthors = Waites CL, Specht CG, Härtel K, Leal-Ortiz S, Genoux D, Li D, Drisdel RC, Jeyifous O, Cheyne JE, Green WN, Montgomery JM, Garner CC | display-authors = 6 | title = Synaptic SAP97 isoforms regulate AMPA receptor dynamics and access to presynaptic glutamate | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2009-04-08_29_14/page/4332 | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 29 | issue = 14 | pages = 4332–45 | date = april 2009 | pmid = 19357261 | pmc = 3230533 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.4431-08.2009 }}</ref> [[Miozin]]ski proteini su kalcij osjetljivi motorni proteini za koje je također utvrđeno da su esencijalni za transport AMPA receptora. Poremećaj interakcije miozina Vb sa Rab11 i Rab11-FIP2 blokira rast [[kičma|kičme]] i transport AMPA receptora.<ref name="pmid18984164">{{cite journal | vauthors = Wang Z, Edwards JG, Riley N, Provance DW, Karcher R, Li XD, Davison IG, Ikebe M, Mercer JA, Kauer JA, Ehlers MD | display-authors = 6 | title = Myosin Vb mobilizes recycling endosomes and AMPA receptors for postsynaptic plasticity | url = https://archive.org/details/cell_2008-10-31_135_3/page/535 | journal = Cell | volume = 135 | issue = 3 | pages = 535–48 | date = oktobar 2008 | pmid = 18984164 | pmc = 2585749 | doi = 10.1016/j.cell.2008.09.057 }}</ref> Stoga je moguće da miozin pokreće lateralno kretanje AMPA receptora u perisinapsnoj regiji prema PSD-u. Transmembranski regulatorni proteini AMPA receptora (TARP) su porodica proteina koji se povezuju s AMPA receptorima i kontroliraju njihov transport i provodljivost.<ref name="pmid16513974">{{cite journal | vauthors = Nicoll RA, Tomita S, Bredt DS | title = Auxiliary subunits assist AMPA-type glutamate receptors | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-03-03_311_5765/page/1252 | journal = Science | volume = 311 | issue = 5765 | pages = 1253–6 | date = mart 2006 | pmid = 16513974 | doi = 10.1126/science.1123339 | bibcode = 2006Sci...311.1253N | s2cid = 40782882 }}</ref> [[CACNG2]] (stargazin) je jedan takav protein i utvrđeno je da se veže za AMPA receptore u perisinapsnim i postsinapsnim regijama.<ref name="pmid12771129">{{cite journal | vauthors = Tomita S, Chen L, Kawasaki Y, Petralia RS, Wenthold RJ, Nicoll RA, Bredt DS | title = Functional studies and distribution define a family of transmembrane AMPA receptor regulatory proteins | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_2003-05-26_161_4/page/n148 | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 161 | issue = 4 | pages = 805–16 | date = maj 2003 | pmid = 12771129 | pmc = 2199354 | doi = 10.1083/jcb.200212116 }}</ref> Uloga stargazina u transportu između perisinapsne i postsinapsne regije ostaje nejasna; međutim, stargazin je neophodan za imobilizaciju AMPA receptora u PSD-u interakcijom sa PSD-95.<ref name="pmid11140673">{{cite journal | vauthors = Chen L, Chetkovich DM, Petralia RS, Sweeney NT, Kawasaki Y, Wenthold RJ, Bredt DS, Nicoll RA | display-authors = 6 | title = Stargazin regulates synaptic targeting of AMPA receptors by two distinct mechanisms | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-21-28-2000_408_6815/page/936 | journal = [[Nature]] | volume = 408 | issue = 6815 | pages = 936–43 | year = 2000 | pmid = 11140673 | doi = 10.1038/35050030 | bibcode = 2000Natur.408..936C | s2cid = 4427689 }}</ref> PSD-95 stabilizira AMPA receptore na sinapsi, a poremećaj interakcije stargazin-PSD-95 potiskuje sinapsni prijenos.<ref name="pmid17329211"/> ==== [[Biofizika]] prometa AMPA receptora ==== [[Kretanje]] AMPA receptora unutar neuronske membrane se obično modelira kao [[Brownova difuzija]], što odražava njihovu lateralnu pokretljivost preko [[lipidni dvosloj|lipidnog dvosloja]]. Međutim, na sinapsnim mjestima - posebno postsinapsnoj gustoći (PSD) - ovo kretanje je modulirano silama zadržavanja koje mogu privremeno stabilizirati receptore.<ref name=":3">{{Cite journal |vauthors=Heine M, Groc L, Frischknecht R, Béïque JC, Lounis B, Rumbaugh G, Huganir RL, Cognet L, Choquet D |date=april 2008 |title=Surface Mobility of Postsynaptic AMPARs Tunes Synaptic Transmission |url=https://archive.org/details/sim_science_2008-04-11_320_5873/page/201 |journal=Science |volume=320 |issue=5873 |pages=201–205 |bibcode=2008Sci...320..201H |doi=10.1126/science.1152089 |pmc=2715948 |pmid=18403705}}</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=He |first1=Shao-Qiu |last2=Zhang |first2=Zhen-Ning |last3=Guan |first3=Ji-Song |last4=Liu |first4=Hong-Rui |last5=Zhao |first5=Bo |last6=Wang |first6=Hai-Bo |last7=Li |first7=Qian |last8=Yang |first8=Hong |last9=Luo |first9=Jie |last10=Li |first10=Zi-Yan |last11=Wang |first11=Qiong |last12=Lu |first12=Ying-Jin |last13=Bao |first13=Lan |last14=Zhang |first14=Xu |date=januar 2011 |title=Facilitation of μ-Opioid Receptor Activity by Preventing δ-Opioid Receptor-Mediated Codegradation |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0896627310009864 |journal=Neuron |language=en |volume=69 |issue=1 |pages=120–131 |doi=10.1016/j.neuron.2010.12.001|pmid=21220103 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Hoze N, Nair D, Hosy E, Holcman D |date=oktobar 2012 |title=Heterogeneity of AMPA receptor trafficking and molecular interactions revealed by superresolution analysis of live cell imaging |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=109 |issue=42 |pages=17052–17057 |doi=10.1073/pnas.1204589109 |pmid=23035245 |pmc=3479500 |bibcode=2012PNAS..10917052H |doi-access=free}}</ref> Ove sile ne imobiliziraju u potpunosti AMPAR-ove, već omogućavaju dinamičku razmjenu s receptorima u perisinapsnom domenu. Vjeruje se da molekularna osnova ove stabilizacije uključuje organizaciju nanodomena unutar PSD-a, uključujući interakcije sidrenja sa proteinima skele kao što su PSD-95 i transmembranski regulatorni proteini AMPA receptora (TARP).<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Liu |first1=Zhikai |last2=Kimura |first2=Yukiko |last3=Higashijima |first3=Shin-ichi |last4=Hildebrand |first4=David G.C. |last5=Morgan |first5=Joshua L. |last6=Bagnall |first6=Martha W. |date=novembar 2020 |title=Central Vestibular Tuning Arises from Patterned Convergence of Otolith Afferents |journal=Neuron |language=en |volume=108 |issue=4 |pages=748–762.e4 |doi=10.1016/j.neuron.2020.08.019 |pmc=7704800 |pmid=32937099}}</ref><ref name=":6">{{Cite journal |last1=Anastasi |first1=Sergio |last2=Zhu |first2=Su-Jie |last3=Ballarò |first3=Costanza |last4=Manca |first4=Sonia |last5=Lamberti |first5=Dante |last6=Wang |first6=Li-Jun |last7=Alemà |first7=Stefano |last8=Yun |first8=Cai-Hong |last9=Segatto |first9=Oreste |date=maj 2016 |title=Lack of Evidence that CYTH2/ARNO Functions as a Direct Intracellular EGFR Activator |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092867416305578 |journal=Cell |language=en |volume=165 |issue=5 |pages=1031–1034 |doi=10.1016/j.cell.2016.05.009|pmid=27203102 }}</ref> Nedavni dokazi ukazuju na to da ova kompartmentalizacija može nastati putem separacije faza tekućina-tečnost (LLPS), biofizičkog procesa kojim se [[biomolekula]]rni kondenzati formiraju putem slabih, multivalentnih interakcija. LLPS može doprinijeti formiranju sinapsnih nanodomena koji selektivno zadržavaju ili obogaćuju AMPAR-ove na funkcionalnim mjestima unutar PSD-a. ====Konstitutivni promet i promjene u sastavu podjedinica==== AMPA receptori se kontinuirano prenose ([[endocitoza|endocitoziraju]], recikliraju i ponovo umeću) u i iz [[plazmamembrana|plazmamembrane]]. Reciklirajući [[endosom]]i unutar [[dendrit]]skog bodljikavog sadrže i skupove AMPA receptora za takvu sinapsnu reinserciju.<ref name="Shepherd Huganir 2007">{{cite journal | vauthors = Shepherd JD, Huganir RL | s2cid = 7048661 | title = The cell biology of synaptic plasticity: AMPA receptor trafficking | journal = Annual Review of Cell and Developmental Biology | volume = 23 | pages = 613–43 | year = 2007 | pmid = 17506699 | doi = 10.1146/annurev.cellbio.23.090506.123516 }}</ref> Postoje dva različita puta za transport AMPA receptora: regulirani i konstitutivni put.<ref name="Malinow et al 2000">{{cite journal | vauthors = Malinow R, Mainen ZF, Hayashi Y | title = LTP mechanisms: from silence to four-lane traffic | journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 10 | issue = 3 | pages = 352–7 | date = juni 2000 | pmid = 10851179 | doi = 10.1016/S0959-4388(00)00099-4 | s2cid = 511079 }}</ref><ref name="Malenka 2003">{{cite journal | vauthors = Malenka RC | title = Synaptic plasticity and AMPA receptor trafficking | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1003 | pages = 1–11 | date = novembar 2003 | issue = 1 | pmid = 14684431 | doi = 10.1196/annals.1300.001 | bibcode = 2003NYASA1003....1M | s2cid = 22696062 }}</ref> U reguliranom putu, AMPA receptori koji sadrže GluA1 se prenose do sinapse na način koji zavisi od aktivnosti, stimulirani aktivacijom [[NMDA receptor]]a.<ref name="Hayashi et al 2000"/> Pod bazalnim uslovima, regulirani put je u suštini neaktivan, prolazno se aktivirajući samo nakon indukcije [[dugoročna potencijacija|dugoročne potencijacije]].<ref name="Shepherd Huganir 2007"/><ref name="Malinow et al 2000"/> This pathway is responsible for synaptic strengthening and the initial formation of new memories.<ref name="Kessels Malinow 2009">{{cite journal | vauthors = Kessels HW, Malinow R | title = Synaptic AMPA receptor plasticity and behavior | journal = Neuron | volume = 61 | issue = 3 | pages = 340–50 | date = februar 2009 | pmid = 19217372 | pmc = 3917551 | doi = 10.1016/j.neuron.2009.01.015 }}</ref> U konstitutivnom putu, AMPA receptori kojima nedostaje GluA1, obično heteromerni receptori GluR2-GluR3, zamjenjuju receptore koji sadrže GluA1 na način jedan za jedan, neovisan o aktivnosti,<ref name="McCormack et al 2006">{{cite journal | vauthors = McCormack SG, Stornetta RL, Zhu JJ | title = Synaptic AMPA receptor exchange maintains bidirectional plasticity | journal = Neuron | volume = 50 | issue = 1 | pages = 75–88 | date = april 2006 | pmid = 16600857 | doi = 10.1016/j.neuron.2006.02.027 | s2cid = 17478776 | doi-access = free }}</ref><ref name="Zhu et al. 2000">{{cite journal | vauthors = Zhu JJ, Esteban JA, Hayashi Y, Malinow R | title = Postnatal synaptic potentiation: delivery of GluR4-containing AMPA receptors by spontaneous activity | journal = Nature Neuroscience | volume = 3 | issue = 11 | pages = 1098–106 | date = novembar 2000 | pmid = 11036266 | doi = 10.1038/80614 | hdl = 10261/47079 | s2cid = 16116261 | hdl-access = free }}</ref> očuvanje ukupnog broja AMPA receptora u [[sinapsa|sinapsi]].<ref name="Shepherd Huganir 2007"/><ref name="Malinow et al 2000"/> Ovaj put je odgovoran za održavanje novih sjećanja, održavajući prolazne promjene koje proizlaze iz reguliranog puta. Pod bazalnim uvjetima, ovaj put je rutinski aktivan, jer je neophodan i za zamjenu oštećenih receptora. Podjedinice GluA1 i GluA4 sastoje se od dugog karboksi [[C-kraj]]a, dok se podjedinice GluA2 i GluA3 sastoje od kratkog karboksi-repa. Dva puta su regulirana interakcijama između C-kraj]a podjedinica AMPA receptora i sinapsnih spojeva i proteina. Dugi [[C-kraj]]evi sprječavaju da se GluR1/4 receptori direktno umetnu u postsinapsnu zonu gustoće (PSDZ) u odsustvu aktivnosti, dok kratki C-repovi GluA2/3 receptora omogućavaju njihovo direktno umetanje u PSDZ.<ref name="Borgdorff Choquet 2002">{{cite journal | vauthors = Borgdorff AJ, Choquet D | title = Regulation of AMPA receptor lateral movements | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-06-06_417_6889/page/648 | journal = [[Nature]] | volume = 417 | issue = 6889 | pages = 649–53 | date = juni 2002 | pmid = 12050666 | doi = 10.1038/nature00780 | bibcode = 2002Natur.417..649B | s2cid = 4422115 }}</ref><ref name="Passafaro et al. 2001">{{cite journal | vauthors = Passafaro M, Piëch V, Sheng M | title = Subunit-specific temporal and spatial patterns of AMPA receptor exocytosis in hippocampal neurons | journal = Nature Neuroscience | volume = 4 | issue = 9 | pages = 917–26 | date = septembar 2001 | pmid = 11528423 | doi = 10.1038/nn0901-917 | s2cid = 32852272 }}</ref> [[C-terminal]]ni kraj GluA2 interaguje i veže se za [[N-etilmaleimid osjetljiv fuzijski protein]] (NSF),<ref name="Song et al. 1998">{{cite journal | vauthors = Song I, Kamboj S, Xia J, Dong H, Liao D, Huganir RL | title = Interaction of the N-ethylmaleimide-sensitive factor with AMPA receptors | url = https://archive.org/details/neuron_1998-08_21_2/page/393 | journal = Neuron | volume = 21 | issue = 2 | pages = 393–400 | date = august 1998 | pmid = 9728920 | doi = 10.1016/S0896-6273(00)80548-6 | doi-access = free }}</ref><ref name="Osten et al. 1998">{{cite journal | vauthors = Osten P, Srivastava S, Inman GJ, Vilim FS, Khatri L, Lee LM, States BA, Einheber S, Milner TA, Hanson PI, Ziff EB | display-authors = 6 | title = The AMPA receptor GluR2 C terminus can mediate a reversible, ATP-dependent interaction with NSF and alpha- and beta-SNAPs | journal = Neuron | volume = 21 | issue = 1 | pages = 99–110 | date = juli 1998 | pmid = 9697855 | doi = 10.1016/S0896-6273(00)80518-8 | s2cid = 18569829 | doi-access = free }}</ref><ref name="Nishimune et al. 1998">{{cite journal | vauthors = Nishimune A, Isaac JT, Molnar E, Noel J, Nash SR, Tagaya M, Collingridge GL, Nakanishi S, Henley JM | display-authors = 6 | title = NSF binding to GluR2 regulates synaptic transmission | url = https://archive.org/details/neuron_1998-07_21_1/page/87 | journal = Neuron | volume = 21 | issue = 1 | pages = 87–97 | date = juli 1998 | pmid = 9697854 | doi = 10.1016/S0896-6273(00)80517-6 | hdl = 2433/180867 | s2cid = 18956893 | hdl-access = free }}</ref> što omogućava brzo umetanje AMPA receptora koji sadrže GluR2 na sinapsu.<ref name="Beretta et al. 2005">{{cite journal | vauthors = Beretta F, Sala C, Saglietti L, Hirling H, Sheng M, Passafaro M | title = NSF interaction is important for direct insertion of GluR2 at synaptic sites | journal = Molecular and Cellular Neurosciences | volume = 28 | issue = 4 | pages = 650–60 | date = april 2005 | pmid = 15797712 | doi = 10.1016/j.mcn.2004.11.008 | s2cid = 46716417 }}</ref> Osim toga, GluR2/3 podjedinice su stabilnije vezane za sinapsu nego GluR1 podjedinice.<ref name="Cingolani et al. 2008">{{cite journal | vauthors = Cingolani LA, Thalhammer A, Yu LM, Catalano M, Ramos T, Colicos MA, Goda Y | title = Activity-dependent regulation of synaptic AMPA receptor composition and abundance by beta3 integrins | journal = Neuron | volume = 58 | issue = 5 | pages = 749–62 | date = juni 2008 | pmid = 18549786 | pmc = 2446609 | doi = 10.1016/j.neuron.2008.04.011 }}</ref><ref name="Saglietti et al. 2007">{{cite journal | vauthors = Saglietti L, Dequidt C, Kamieniarz K, Rousset MC, Valnegri P, Thoumine O, Beretta F, Fagni L, Choquet D, Sala C, Sheng M, Passafaro M | display-authors = 6 | title = Extracellular interactions between GluR2 and N-cadherin in spine regulation | journal = Neuron | volume = 54 | issue = 3 | pages = 461–77 | date = maj 2007 | pmid = 17481398 | doi = 10.1016/j.neuron.2007.04.012 | s2cid = 14600986 | doi-access = free }}</ref><ref name="Silverman et al. 2007">{{cite journal | vauthors = Silverman JB, Restituito S, Lu W, Lee-Edwards L, Khatri L, Ziff EB | title = Synaptic anchorage of AMPA receptors by cadherins through neural plakophilin-related arm protein AMPA receptor-binding protein complexes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2007-08-08_27_32/page/8505 | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 27 | issue = 32 | pages = 8505–16 | date = august 2007 | pmid = 17687028 | pmc = 6672939 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.1395-07.2007 }}</ref> ==== LTD-inducirana endocitoza AMPA receptora ==== [[Slika:AMPAReceptorEndocytosis.jpg|thumb|200px|Endocitoza AMPA receptora izazvana LTD-om – [[endocitoza]] AMPA receptora izazvana LTD-om]] [[Dugotrajna depresija]] aktivira mehanizme za smanjenje gustine AMPA receptora u odabranim [[dendrit]]skim bodljama, zavisno od [[klatrin]]a i [[kalcineurin]]a i različito od konstitutivnog AMPAR prometa. Početni signal za AMPAR endocitozu je NMDAR-zavisni priliv kalcija iz niskofrekventne stimulacije, koji zauzvrat aktivira proteinske fosfataze [[PP1]] i kalcineurin. Međutim, AMPAR [[endocitoza]] je također aktivirana [[VDCC|naponski zavisnim kalcijskim kanalima]], agonizmom AMPA receptora i primjenom [[insulin]]a, što ukazuje na opći priliv kalcija kao uzrok AMPAR endocitoze.<ref name="Carroll et al.">{{cite journal | vauthors = Carroll RC, Beattie EC, Xia H, Lüscher C, Altschuler Y, Nicoll RA, Malenka RC, von Zastrow M | display-authors = 6 | title = Dynamin-dependent endocytosis of ionotropic glutamate receptors | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 24 | pages = 14112–7 | date = novembar 1999 | pmid = 10570207 | pmc = 24199 | doi = 10.1073/pnas.96.24.14112 | bibcode = 1999PNAS...9614112C | doi-access = free }}</ref> Blokada PP1 nije spriječila AMPAR endocitozu, ali je primjena antagonista na [[kalcineurin]] dovela do značajne inhibicije ovog procesa.<ref name="Beattie et al.">{{cite journal | vauthors = Beattie EC, Carroll RC, Yu X, Morishita W, Yasuda H, von Zastrow M, Malenka RC | title = Regulation of AMPA receptor endocytosis by a signaling mechanism shared with LTD | journal = Nature Neuroscience | volume = 3 | issue = 12 | pages = 1291–300 | date = decembar 2000 | pmid = 11100150 | doi = 10.1038/81823 | doi-access = free }}</ref> Kalcineurin interraguje sa endocitoznim kompleksom u postsinapsnoj zoni, što objašnjava njegove efekte na LTD.<ref name="Lai et al.">{{cite journal | vauthors = Lai MM, Hong JJ, Ruggiero AM, Burnett PE, Slepnev VI, De Camilli P, Snyder SH | title = The calcineurin-dynamin 1 complex as a calcium sensor for synaptic vesicle endocytosis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-09-10_274_37/page/25963 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 37 | pages = 25963–6 | date = septembar 1999 | pmid = 10473536 | doi = 10.1074/jbc.274.37.25963 | doi-access = free }}</ref> Kompleks, koji se sastoji od klatrinom obložene udubine ispod dijela plazmamembrane koji sadrži AMPAR i proteina koji interraguju, predstavlja direktan mehanizam za redukciju AMPAR-a, posebno receptora koji sadrže GluR2/GluR3 podjedinice, u sinapsi. Interakcije iz kalcineurina aktiviraju aktivnost [[dinamin]] [[GTPaza]], omogućavajući klatrinskoj udubini da se izreže iz ćelijske membrane i postane citoplazmatska [[vezikula]].<ref name="pmid17547698">{{cite journal | vauthors = Jung N, Haucke V | title = Clathrin-mediated endocytosis at synapses | url = https://archive.org/details/traffic_2007-09_8_9/page/1129 | journal = Traffic | volume = 8 | issue = 9 | pages = 1129–36 | date = septembar 2007 | pmid = 17547698 | doi = 10.1111/j.1600-0854.2007.00595.x | doi-access = free }}</ref> Nakon što se klatrinski omotač odvoji, drugi proteini mogu direktno interagovati sa AMPAR-ima koristeći [[PDZ-domen|PDZ]] karboksilnog repnog domena; naprimjer, protein 1 koji interraguje sa glutamatnim receptorom ([[GRIP1 (gen)|GRIP1]]) je impliciran u unutarćelijskoj sekvestraciji AMPAR-a.<ref name="Daw et al.">{{cite journal | vauthors = Daw MI, Chittajallu R, Bortolotto ZA, Dev KK, Duprat F, Henley JM, Collingridge GL, Isaac JT | display-authors = 6 | title = PDZ proteins interacting with C-terminal GluR2/3 are involved in a PKC-dependent regulation of AMPA receptors at hippocampal synapses | journal = Neuron | volume = 28 | issue = 3 | pages = 873–86 | date = decembar 2000 | pmid = 11163273 | doi = 10.1016/S0896-6273(00)00160-4 | hdl = 2262/89240 | s2cid = 13727678 | hdl-access = free }}</ref> Unutarćelijski AMPAR-ovi se potom sortiraju za razgradnju [[lizosom]]ima ili recikliranje u [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]].<ref name="Ehlers et al.">{{cite journal | vauthors = Ehlers MD | title = Reinsertion or degradation of AMPA receptors determined by activity-dependent endocytic sorting | journal = Neuron | volume = 28 | issue = 2 | pages = 511–25 | date = novembar 2000 | pmid = 11144360 | doi = 10.1016/S0896-6273(00)00129-X | s2cid = 16333109 | doi-access = free }}</ref> Za ovo drugo, [[PICK1]] i PKC mogu istisnuti GRIP1 kako bi vratili AMPAR-ove na površinu, poništavajući efekte endocitoze i LTD kada je to prikladno.<ref name="pmid16055064">{{cite journal | vauthors = Lu W, Ziff EB | title = PICK1 interacts with ABP/GRIP to regulate AMPA receptor trafficking | journal = Neuron | volume = 47 | issue = 3 | pages = 407–21 | date = august 2005 | pmid = 16055064 | doi = 10.1016/j.neuron.2005.07.006 | s2cid = 17100359 | doi-access = free }}</ref> Ipak, istaknuti mehanizam ovisan o kalciju i posredovan [[dinamin]]om, gore spomenut, impliciran je kao ključna komponenta LTD-a i kao takav može imati primjenu u daljnjim istraživanjima ponašanja.<ref name="Yang et al.">{{cite journal | vauthors = Wang YT | title = Probing the role of AMPAR endocytosis and long-term depression in behavioural sensitization: relevance to treatment of brain disorders, including drug addiction | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 153 Suppl 1 | issue = S1 | pages = S389-95 | date = mart 2008 | pmid = 18059315 | pmc = 2268058 | doi = 10.1038/sj.bjp.0707616 }}</ref> ==Uloga u epilepsijskim napadima== AMPA receptori igraju ključnu ulogu u nastanku i širenju [[epilepsijski napad|epilepsijskih napada]].<ref>{{cite journal | vauthors = Rogawski MA | title = AMPA receptors as a molecular target in epilepsy therapy | journal = Acta Neurologica Scandinavica. Supplementum | volume = 127 | issue = 197 | pages = 9–18 | year = 2013 | pmid = 23480151 | pmc = 4506648 | doi = 10.1111/ane.12099 }}</ref> Aktivacija AMPAR-a agonistima kao što je [[kainat|kainska kiselina]], konvulzant koji se široko koristi u istraživanju epilepsije,<ref>{{cite journal | vauthors = Fritsch B, Reis J, Gasior M, Kaminski RM, Rogawski MA | title = Role of GluK1 kainate receptors in seizures, epileptic discharges, and epileptogenesis | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 34 | issue = 17 | pages = 5765–75 | date = april 2014 | pmid = 24760837 | pmc = 3996208 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.5307-13.2014 }}</ref> pokazalo se da izazivaju napade i kod životinjskih modela i kod ljudi, što naglašava njihov doprinos epileptogenezi. Suprotno tome, antagonisti koji ciljaju AMPAR-e pokazali su efikasnost u suzbijanju aktivnosti napada, što naglašava njihov potencijal kao terapijskih sredstava u liječenju epilepsije.<ref>{{Cite journal |last=Hanada |first=Takahisa |date=18. 3. 2020 |title=Ionotropic Glutamate Receptors in Epilepsy: A Review Focusing on AMPA and NMDA Receptors |journal=Biomolecules |language=en |volume=10 |issue=3 |pages=464 |doi=10.3390/biom10030464 |doi-access=free |issn=2218-273X |pmc=7175173 |pmid=32197322}}</ref> ===Molekularna meta za terapiju epilepsije=== Nekompetitivni antagonisti AMPA receptora [[talampanel]] i [[perampanel]] pokazali su aktivnost u liječenju odraslih s parcijalnim napadima,<ref name="Bialer">{{cite journal | vauthors = Bialer M, Johannessen SI, Kupferberg HJ, Levy RH, Perucca E, Tomson T | title = Progress report on new antiepileptic drugs: a summary of the Eighth Eilat Conference (EILAT VIII) | journal = Epilepsy Research | volume = 73 | issue = 1 | pages = 1–52 | date = januar 2007 | pmid = 17158031 | doi = 10.1016/j.eplepsyres.2006.10.008 | s2cid = 45026113 }}</ref><ref name="French">{{cite journal | vauthors = French JA, Krauss GL, Biton V, Squillacote D, Yang H, Laurenza A, Kumar D, Rogawski MA | display-authors = 6 | title = Adjunctive perampanel for refractory partial-onset seizures: randomized phase III study 304 | url = https://archive.org/details/sim_neurology_2012-08-07_79_6/page/589 | journal = Neurology | volume = 79 | issue = 6 | pages = 589–96 | date = august 2012 | pmid = 22843280 | pmc = 3413761 | doi = 10.1212/WNL.0b013e3182635735 }}</ref> što ukazuje na to da antagonisti AMPA receptora predstavljaju potencijalnu metu za liječenje [[epilepsija|epilepsije]].<ref name="Rogawski">{{cite journal | vauthors = Rogawski MA | title = Revisiting AMPA receptors as an antiepileptic drug target | journal = Epilepsy Currents | volume = 11 | issue = 2 | pages = 56–63 | date = mart 2011 | pmid = 21686307 | pmc = 3117497 | doi = 10.5698/1535-7511-11.2.56 }}</ref><ref name="Rogawski-b">{{cite journal | vauthors = Sakai F, Igarashi H, Suzuki S, Tazaki Y | title = Cerebral blood flow and cerebral hematocrit in patients with cerebral ischemia measured by single-photon emission computed tomography | journal = Acta Neurologica Scandinavica. Supplementum | volume = 127 | pages = 9–13 | year = 1989 | pmid = 2631521 | doi = 10.1111/j.1600-0404.1989.tb01805.x | s2cid = 30934688 | doi-access = free }}</ref> Perampanel (trgovački naziv: Fycompa) dobio je odobrenje za stavljanje lijeka u promet od Evropske komisije za liječenje parcijalne epilepsije 27. jula 2012. Lijek je u Sjedinjenim Američkim Državama odobrila [[Administracija za hranu i lijekove]] (FDA) 22. oktobra 2012. Kao što je bio slučaj s većinom nedavno razvijenih AED-ova, uključujući [[pregabalin]], [[lakozamid]] i [[ezogabin]], FDA je preporučila da [[Administracija za suzbijanje droga]] (DEA) klasificira perampanel kao lijek iz liste lijekova. Određen je kao kontrolirana supstanca iz Priloga 3. [[Dekanoična kiselina]] djeluje kao nekompetitivni antagonist AMPA receptora u terapijski relevantnim koncentracijama, na način koji ovisi o naponu i podjedinici, i to je dovoljno da objasni njegove antiepilepsijske efekte.<ref name= awv325>{{cite journal | vauthors = Chang P, Augustin K, Boddum K, Williams S, Sun M, Terschak JA, Hardege JD, Chen PE, Walker MC, Williams RS | display-authors = 6 | title = Seizure control by decanoic acid through direct AMPA receptor inhibition | journal = Brain | volume = 139 | issue = Pt 2 | pages = 431–43 | date = februar 2016 | pmid = 26608744 | pmc = 4805082 | doi = 10.1093/brain/awv325 }}</ref> Ova direktna inhibicija ekscitatorne neurotransmisije dekanoičom kiselinom u mozgu doprinosi antikonvulzivnom efektu [[srednjelančani triglicerid|srednjelančanih triglicerida]] [[ketogena dijeta|ketogene dijete]]. Dekanoiča kiselina i perampanel, antagonist AMPA receptora, djeluju na odvojenim mjestima na AMPA receptoru, te je stoga moguće da imaju kooperativni učinak na AMPA receptor, što sugerira da bi perampanel i ketogena dijeta mogli biti sinergijski.<ref name=awv325/><ref>{{cite journal | doi=10.1111/epi.14578 | title=Perampanel and decanoic acid show synergistic action against <SCP>AMPA</SCP> receptors and seizures | date=2018 | last1=Augustin | first1=Katrin | last2=Williams | first2=Sophie | last3=Cunningham | first3=Mark | last4=Devlin | first4=Anita M. | last5=Friedrich | first5=Maximilian | last6=Jayasekera | first6=Ashan | last7=Hussain | first7=Mohammed A. | last8=Holliman | first8=Damian | last9=Mitchell | first9=Patrick | last10=Jenkins | first10=Alistair | last11=Chen | first11=Philip E. | last12=Walker | first12=Matthew C. | last13=Williams | first13=Robin S.B. | journal=Epilepsia | volume=59 | issue=11 | pages=e172–e178 | pmid=30324610 | doi-access=free }}</ref> Pretklinička istraživanja ukazuju na to da nekoliko derivata aromatskih [[aminokiselina]] s antiglutamatergičkim svojstvima, uključujući antagonizam AMPA receptora i inhibiciju oslobađanja [[glutamat]]a, kao što su 3,5-dibromo-D-[[tirozin]] i 3,5-dibromo-L-[[fenilanin]], pokazuju snažan antikonvulzivni učinak u [[modelni organizam|životinjskim modelima]], što sugerira upotrebu ovih spojeva kao nove klase antiepilepsijskih lijekova.<ref>{{cite journal | vauthors = Cao W, Shah HP, Glushakov AV, Mecca AP, Shi P, Sumners C, Seubert CN, Martynyuk AE | display-authors = 6 | title = Efficacy of 3,5-dibromo-L-phenylalanine in rat models of stroke, seizures and sensorimotor gating deficit | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 158 | issue = 8 | pages = 2005–13 | date = decembar 2009 | pmid = 20050189 | pmc = 2807662 | doi = 10.1111/j.1476-5381.2009.00498.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cao W, Glushakov A, Shah HP, Mecca AP, Sumners C, Shi P, Seubert CN, Martynyuk AE | display-authors = 6 | title = Halogenated aromatic amino acid 3,5-dibromo-D: -tyrosine produces beneficial effects in experimental stroke and seizures | journal = Amino Acids | volume = 40 | issue = 4 | pages = 1151–8 | date = april 2011 | pmid = 20839013 | doi = 10.1007/s00726-010-0739-4 | s2cid = 19852158 | pmc = 8396070 }}</ref> == AMPA receptori u bolestima izvan epilepsije == AMPA receptori su neophodni za ekscitacijsku neurotransmisiju u [[CNS]]-u.<ref>{{Cite journal |last1=Traynelis |first1=Stephen F. |last2=Wollmuth |first2=Lonnie P. |last3=McBain |first3=Chris J. |last4=Menniti |first4=Frank S. |last5=Vance |first5=Katie M. |last6=Ogden |first6=Kevin K. |last7=Hansen |first7=Kasper B. |last8=Yuan |first8=Hongjie |last9=Myers |first9=Scott J. |last10=Dingledine |first10=Ray |date=septembar 2010 |title=Glutamate Receptor Ion Channels: Structure, Regulation, and Function |journal=Pharmacological Reviews |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=405–496 |doi=10.1124/pr.109.002451 |pmc=2964903 |pmid=20716669}}</ref> Pored njihove utvrđene uloge u epilepsiji, nedavna istraživanja pokazuju da su AMPAR-i povezani s različitim neurološkim i psihijatrijskim poremećajima, uključujući [[eksitotoksičnost]] kod [[moždani udar|moždanog udara]] i [[neurodegeneracija]], kao i stanja poput [[ALS|amiotrofne lateralne skleroze]] (ALS), [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove]] (AD) i [[Huntingtonova bolest|Huntingtonove bolesti]], [[shizofrenija|shizofrenije]] i [[ASD|poremećaja iz autističnog spektra]] (ASD).<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Wang |first1=Rui |last2=Reddy |first2=P. Hemachandra |date=19. 4. 2017 |title=Role of Glutamate and NMDA Receptors in Alzheimer's Disease |journal=Journal of Alzheimer's Disease |volume=57 |issue=4 |pages=1041–1048 |doi=10.3233/JAD-160763 |pmc=5791143 |pmid=27662322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fergani |first1=Anissa |last2=Dupuis |first2=Luc |last3=Jokic |first3=Natasa |last4=Larmet |first4=Yves |last5=de Tapia |first5=Marc |last6=Rene |first6=Frederique |last7=Loeffler |first7=Jean-Philippe |last8=Gonzalez de Aguilar |first8=Jose-Luis |date=2005 |title=Reticulons as Markers of Neurological Diseases: Focus on Amyotrophic Lateral Sclerosis |url=https://karger.com/NDD/article/doi/10.1159/000089624 |journal=Neurodegenerative Diseases |language=en |volume=2 |issue=3–4 |pages=185–194 |doi=10.1159/000089624 |pmid=16909024 |issn=1660-2854|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Shen |first1=Yong |last2=Tang |first2=Kejun |last3=Chen |first3=Dongdong |last4=Hong |first4=Mengying |last5=Sun |first5=Fangfang |last6=Wang |first6=SaiSai |last7=Ke |first7=Yuehai |last8=Wu |first8=Tingting |last9=Sun |first9=Ren |last10=Qian |first10=Jing |last11=Du |first11=Yushen |date=juni 2021 |title=Riok3 inhibits the antiviral immune response by facilitating TRIM40-mediated RIG-I and MDA5 degradation |journal=Cell Reports |language=en |volume=35 |issue=12 |pages=109272 |doi=10.1016/j.celrep.2021.109272 |pmc=8363743 |pmid=34161773}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Talantova |first1=Maria |last2=Sanz-Blasco |first2=Sara |last3=Zhang |first3=Xiaofei |last4=Xia |first4=Peng |last5=Akhtar |first5=Mohd Waseem |last6=Okamoto |first6=Shu-ichi |last7=Dziewczapolski |first7=Gustavo |last8=Nakamura |first8=Tomohiro |last9=Cao |first9=Gang |last10=Pratt |first10=Alexander E. |last11=Kang |first11=Yeon-Joo |last12=Tu |first12=Shichun |last13=Molokanova |first13=Elena |last14=McKercher |first14=Scott R. |last15=Hires |first15=Samuel Andrew |date=2. 7. 2013 |title=Aβ induces astrocytic glutamate release, extrasynaptic NMDA receptor activation, and synaptic loss |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=110 |issue=27 |pages=E2518-27 |doi=10.1073/pnas.1306832110 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=3704025 |pmid=23776240|bibcode=2013PNAS..110E2518T }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fusar-Poli |first1=P. |last2=Radua |first2=J. |last3=McGuire |first3=P. |last4=Borgwardt |first4=S. |date=1. 11. 2012 |title=Neuroanatomical Maps of Psychosis Onset: Voxel-wise Meta-Analysis of Antipsychotic-Naive VBM Studies |url=https://academic.oup.com/schizophreniabulletin/article-lookup/doi/10.1093/schbul/sbr134 |journal=Schizophrenia Bulletin |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=1297–1307 |doi=10.1093/schbul/sbr134 |issn=0586-7614 |pmc=3494061 |pmid=22080494}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gascoigne |first1=Karen E. |last2=Takeuchi |first2=Kozo |last3=Suzuki |first3=Aussie |last4=Hori |first4=Tetsuya |last5=Fukagawa |first5=Tatsuo |last6=Cheeseman |first6=Iain M. |date=april 2011 |title=Induced Ectopic Kinetochore Assembly Bypasses the Requirement for CENP-A Nucleosomes |url=https://archive.org/details/cell_2011-04-29_145_3/page/410 |journal=Cell |language=en |volume=145 |issue=3 |pages=410–422 |doi=10.1016/j.cell.2011.03.031 |pmc=3085131 |pmid=21529714}}</ref> === Ekscitotoksičnost kod moždanog udara i neurodegeneracije === Prekomjerna aktivacija AMPAR-a, posebno onih kojima nedostaje podjedinica GluA2, dovodi do povećane permeabilnosti kalcija, što doprinosi oštećenju i smrti neurona – [[fenomen]]u poznatom kao [[ekscitotoksičnost]]. Ovaj mehanizam je uključen u akutne događaje poput [[moždani udar|moždanog udara]] i u hronične neurodegenerativne bolesti. Naprimjer, kod ALS-a, motorni neuroni pokazuju povišene nivoe AMPAR-a permeabilnih za kalcij, što ih čini podložnijim ekscitotoksičnim oštećenjima.<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Lewerenz |first1=Jan |last2=Maher |first2=Pamela |date=16. 12. 2015 |title=Chronic Glutamate Toxicity in Neurodegenerative Diseases—What is the Evidence? |journal=Frontiers in Neuroscience |volume=9 |page=469 |doi=10.3389/fnins.2015.00469 |doi-access=free |issn=1662-453X |pmc=4679930 |pmid=26733784}}</ref> === Uloga u ALS-u, Alzheimerovoj i Huntingtonovoj bolesti === ==== ALS ==== Motorni neuroni kod pacijenata s ALS-om eksprimiraju visoke nivoe kalcij-propusnih AMPAR-ova, što ih, u kombinaciji sa smanjenim kapacitetom puferiranja kalcija, čini osjetljivima na ekscitotoksičnost.<ref name=":8" /> ==== [[Alzheimerova bolest]] ==== Promjene u prometu i funkciji AMPAR-a uočene su u modelima Alzheimerove bolesti. Disregulacija mjesta uređivanja Q/R podjedinice GluA2 utiče na propusnost kalcija, utičući na morfologiju [[dendrit]]nog [[spin]]a i doprinoseći neurodegeneraciji i deficitima pamćenja.<ref>{{Cite journal |last1=Wright |first1=Amanda L. |last2=Konen |first2=Lyndsey M. |last3=Mockett |first3=Bruce G. |last4=Morris |first4=Gary P. |last5=Singh |first5=Anurag |last6=Burbano |first6=Lisseth Estefania |last7=Milham |first7=Luke |last8=Hoang |first8=Monica |last9=Zinn |first9=Raphael |last10=Chesworth |first10=Rose |last11=Tan |first11=Richard P. |last12=Royle |first12=Gordon A. |last13=Clark |first13=Ian |last14=Petrou |first14=Steven |last15=Abraham |first15=Wickliffe C. |date=28. 9. 2023 |title=The Q/R editing site of AMPA receptor GluA2 subunit acts as an epigenetic switch regulating dendritic spines, neurodegeneration and cognitive deficits in Alzheimer's disease |journal=Molecular Neurodegeneration |language=en |volume=18 |issue=1 |page=65 |doi=10.1186/s13024-023-00632-5 |doi-access=free |issn=1750-1326 |pmc=10537207 |pmid=37759260}}</ref> ==== [[Huntingtonova bolest]] ==== Mutant [[Huntingtin|huntingtinski protein]] remeti AMPAR-posredovanu sinapsnu transmisiju oštećujući promet receptora, što dovodi do sinapsne disfunkcije i gubitka neurona u modelima Huntingtonove bolesti.<ref>{{Cite journal |last1=Mandal |first1=Madhuchhanda |last2=Wei |first2=Jing |last3=Zhong |first3=Ping |last4=Cheng |first4=Jia |last5=Duffney |first5=Lara J. |last6=Liu |first6=Wenhua |last7=Yuen |first7=Eunice Y. |last8=Twelvetrees |first8=Alison E. |last9=Li |first9=Shihua |last10=Li |first10=Xiao-Jiang |last11=Kittler |first11=Josef T. |last12=Yan |first12=Zhen |date=septembar 2011 |title=Impaired α-Amino-3-hydroxy-5-methyl-4-isoxazolepropionic acid (AMPA) Receptor Trafficking and Function by Mutant Huntingtin |journal=Journal of Biological Chemistry |language=en |volume=286 |issue=39 |pages=33719–33728 |doi=10.1074/jbc.M111.236521 |doi-access=free |pmc=3190808 |pmid=21832090}}</ref> === Deficiti u prometu AMPAR receptora kod shizofrenije i autizma === ==== [[Shizofrenija]] ==== Abnormalna [[N-vezana glikozilacija]] AMPAR podjedinica je zabilježena kod shizofrenije, što ukazuje na oštećen promet receptora i sinapsnu lokalizaciju, što može biti osnova [[glutamat]]ergičke disfunkcije uočene kod ovog poremećaja.<ref>{{Cite journal |last1=Tucholski |first1=Janusz |last2=Simmons |first2=Micah S. |last3=Pinner |first3=Anita L. |last4=Haroutunian |first4=Vahram |last5=McCullumsmith |first5=Robert E. |last6=Meador-Woodruff |first6=James H. |date=maj 2013 |title=Abnormal N-linked glycosylation of cortical AMPA receptor subunits in schizophrenia |journal=Schizophrenia Research |language=en |volume=146 |issue=1–3 |pages=177–183 |doi=10.1016/j.schres.2013.01.031 |pmc=3655690 |pmid=23462048}}</ref> ==== Poremećaji iz autističnog spektra (PAS) ==== Promjene u AMPAR prometu su implicirane kod ASD-a. Studije pokazuju da disregulacija proteina uključenih u AMPAR promet, kao što je [[CYFIP1]], dovodi do sinapsne disfunkcije povezane s ponašanjem sličnim [[autizam|autizmu]].<ref>{{Cite journal |last1=Pathania |first1=M |last2=Davenport |first2=E C |last3=Muir |first3=J |last4=Sheehan |first4=D F |last5=López-Doménech |first5=G |last6=Kittler |first6=J T |date=25. 3. 2014 |title=The autism and schizophrenia associated gene CYFIP1 is critical for the maintenance of dendritic complexity and the stabilization of mature spines |journal=Translational Psychiatry |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=e374 |doi=10.1038/tp.2014.16 |issn=2158-3188 |pmc=3966042 |pmid=24667445}}</ref> ==Agonisti== [[Slika:Kwas glutaminowy.svg|thumb|right|190px|[[Glutamat]], [[endogeni agonist]] AMPAR-a.]] [[Slika:AMPA.svg|thumb|right|180px|[[AMPA]], sintetski agonist AMPAR-a.]] * [[5-Fluorowilardiin]] – sintetska modifikacija [[wilardiin]]a *[[AMPA|α-Amino-3-hidroksi-5-metil-4-izoksazolpropionska kiselina]] – sintetski agonist po kojem je receptor nazvan * [[Domoična kiselina]] – prirodni agonist koji uzrokuje [[amnezijsko trovanje školjkama]] * [[Glutaminska kiselina]] (glutamat) – [[endogeni agonist]] * [[Ibotenska kiselina]] – prirodni agonist koji se nalazi u ''[[Amanita muscaria]]'' * [[Kviskvalinska kiselina]] – prirodni agonist koji se nalazi u određenim vrstama * [[Wilardiin]] – prirodni agonist ==Pozitivni alosterički modulatori== {{glavni|AMPA receptor positive allosteric modulator}} {{refbegin|3}} * [[Aniracetam]] * [[Cyclothiazide]] * [[CX-516]] * [[CX-546]] * [[CX-614]] * [[Osavampator]] (TAK-653) * [[CX-717]] * [[Farampator]] (CX-691, ORG-24448) * [[IDRA-21]] * [[LY-404187]] * [[LY-503430]]<ref name="pmid12730350">{{cite journal | vauthors = Murray TK, Whalley K, Robinson CS, Ward MA, Hicks CA, Lodge D, Vandergriff JL, Baumbarger P, Siuda E, Gates M, Ogden AM, Skolnick P, Zimmerman DM, Nisenbaum ES, Bleakman D, O'Neill MJ | display-authors = 6 | title = LY503430, a novel alpha-amino-3-hydroxy-5-methylisoxazole-4-propionic acid receptor potentiator with functional, neuroprotective and neurotrophic effects in rodent models of Parkinson's disease | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-pharmacology-and-experimental-therapeutics_2003-08_306_2/page/752 | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 306 | issue = 2 | pages = 752–62 | date = august 2003 | pmid = 12730350 | doi = 10.1124/jpet.103.049445 | s2cid = 86751458 }}</ref><ref name="pmid15180479">{{cite journal | vauthors = O'Neill MJ, Bleakman D, Zimmerman DM, Nisenbaum ES | title = AMPA receptor potentiators for the treatment of CNS disorders | journal = Current Drug Targets. CNS and Neurological Disorders | volume = 3 | issue = 3 | pages = 181–94 | date = juni 2004 | pmid = 15180479 | doi = 10.2174/1568007043337508 }}</ref> * [[Mibampator]] (LY-451395) * [[ORG-26576]] * [[Oksiracetam]] * [[PEPA]] * [[Pesampator]] (BIIB-104) * [[Piracetam]] * [[Pramiracetam]] * [[Traneurocin]] (NA-831) * [[Tulrampator]] (S-47445, CX-1632) {{refend}} ==Antagonisti== {{refbegin|3}} * [[Becampanel]] * [[CNQX]] * [[Dasolampanel]] * [[DNQX]] * [[Fanapanel]] (MPQX) * [[Kaitocefalin]] * [[Kinurenska kiselina]] – [[endogen]]i [[ligand]] * [[L-teanin]] * [[NBQX]] * 3,5-Dibromo-fenilalanin, prirodni halogenirani derivat [[L-fenilalanina]]<ref>{{cite journal | vauthors = Yarotskyy V, Glushakov AV, Sumners C, Gravenstein N, Dennis DM, Seubert CN, Martynyuk AE | title = Differential modulation of glutamatergic transmission by 3,5-dibromo-L-phenylalanine | journal = Molecular Pharmacology | volume = 67 | issue = 5 | pages = 1648–54 | date = maj 2005 | pmid = 15687225 | doi = 10.1124/mol.104.005983 | s2cid = 11672391 }}</ref> * [[Perampanel]] * [[Selurampanel]] * [[Tezampanel]] * [[Zonampanel]] {{refend}} ==Negativni alosterni modulatori == [[Slika:Perampanel structure.svg|thumb|right|175px|[[Perampanel]], negativni alosterički modulator AMPAR-a koji se koristi za liječenje [[epilepsije]].]] * [[Barbiturati]] (npr. [[pentobarbital]], [[natrijum tiopental]]) – neselektivni * [[Etanol]] – neselektivni * [[Inhalacijski anestetici]] (npr. [[ciklopropan]], [[enfluran]], [[halotan]], [[izofluran]], [[sevofluran]]) – neselektivni * [[GYKI-52466]] * [[Irampanel]] * [[Perampanel]] * [[Talampanel]] *PEP1-TGL: Analog peptida GluA1 podjedinice [[C-kraj]]a koji inhibira ugradnju AMPA receptora u postsinapsnu gustoću<ref>{{Cite journal|url=https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.287.5461.2262|title=Hayashi et al (200) Driving AMPA Receptors into Synapses by LTP and CaMKII: Requirement for GluR1 and PDZ Domain Interaction. Science 287; 2262-2267 |journal=Science |date=24. 3. 2000 |volume=287 |issue=5461 |pages=2262–2267 |doi=10.1126/science.287.5461.2262 |last1=Hayashi |first1=Yasunori |last2=Shi |first2=Song-Hai |last3=Esteban |first3=José A. |last4=Piccini |first4=Antonella |last5=Poncer |first5=Jean-Christophe |last6=Malinow |first6=Roberto |pmid=10731148 |bibcode=2000Sci...287.2262H |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tazerart S, Mitchell DE, Miranda-Rottmann S, Araya R | title = A spike-timing-dependent plasticity rule for dendritic spines | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | pages = 4276 | date = august 2020 | pmid = 32848151 | pmc = 7449969 | doi = 10.1038/s41467-020-17861-7 | bibcode = 2020NatCo..11.4276T }}</ref> ==Takođr pogledajte == * [[Arc (protein)|Arc/Arg3.1]] == Reference == {{refspisak|35em}} ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20041213035007/http://www.bris.ac.uk/Depts/Synaptic/info/pharmacology/AMPA.html AMPA receptors - pharmacology] * [http://www.sdbonline.org/fly/hjmuller/glutrc1.htm ''[[Drosophila]]'' ''Glutamate receptor IIA'' - The Interactive Fly] {{ionski kanali}} {{Modulatori receptora}} {{DEFAULTSORT:Ampa Receptor}} [[Kategorija:Receptori]] [[Kategorija:Neurotransmiteri]] dd2rycvrss0ex3irlh3iimw5fanf2px Wernickeova bolest 0 526672 3935885 3935579 2026-10-16T14:06:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935885 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime= Wernicke bolest | slika = Hypothalamus image.png | opis_slike = [[Hipotalamus]] | pronounce = | specijalnost =[[Neurologija]], [[psihijatrija]] | sinonimi = Wernickeova bolest | simptomi = [[Ataksija]], [[oftalmoplegija]], [[konfuzija]] | komplikacije = | početak = | trajanje = | vrste = | uzroci = Nedostatak tiamina | rizici = [[Poremećaj upotrebe alkohola]], [[pothranjenost]] | dijagnoza =Klinička | diferencijalna_dijagnoza = | prevencija = | liječenje = | lijekovi = | prognoza = | frekvencija= U općoj populaciji s prevalencijom od oko 2% | smrti = }} '''Wernicke encefalopatija''' ('''WE'''), također '''Wernickeova encefalopatija''',<ref name="MeSH">{{cite web| work = MeSH Browser | title = Wernicke Encephalopathy | publisher = U.S. National Library of Medicine |url= https://meshb.nlm.nih.gov/record/ui?ui=D014899 }}</ref> ili '''vlažni mozak''' je prisustvo [[neurološki simptom|neuroloških simptoma]] uzrokovanih biohemijskim [[lezija]]ma [[CNS|centralnog nervnog sistema]] nakon iscrpljivanja rezervi [[B-vitamin]]a, posebno [[tiamin]]a (vitamin B<sub>1</sub>).<ref name = "Oudman_2022">{{Cite journal | vauthors = Oudman E, Oey MJ, Batjes D, van Dam M, van Dorp M, Postma A, Wijnia JW |date= decembar 2022 |title=Wernicke-Korsakoff syndrome diagnostics and rehabilitation in the post-acute phase |journal=Addiction Neuroscience |language=en |volume=4 |article-number=100043 |doi=10.1016/j.addicn.2022.100043 |s2cid= 253296206 |issn=2772-3925|doi-access=free }}</ref> Ovo stanje je dio veće grupe poremećaja uzrokovanih nedostatkom tiamina, koji uključuje [[beriberi]] u svim njegovim oblicima i [[alkohol]]ni Korsakov sindrom. Kada se istovremeno javlja sa alkoholnim Korsakoffovim sindromom, poznato je kao [[Wernicke-Korsakoffov sindrom]].<ref name=SULLIVAN2012>{{MEDRS|date=juli 2013}}{{cite journal | vauthors = Sullivan EV, Fama R | title = Wernicke's encephalopathy and Korsakoff's syndrome revisited | journal = Neuropsychology Review | volume = 22 | issue = 2 | pages = 69–71 | date = juni 2012 | pmid = 22588370 | pmc = 4723427 | doi = 10.1007/s11065-012-9205-2 }}</ref><ref name="ropper">Ropper A, Brown R. Princ. of Neurology, Adams & Victor. 8º ed. McGraw Hill 2007.</ref> Klasično, Wernickeovu encefalopatiju karakterizira [[Medicinska trijada|trijada]] simptoma: [[oftalmoplegija]], [[ataksija]] i [[konfuzija]]. Oko 10% pacijenata pokazuje sva tri obilježja, a mogu biti prisutni i drugi simptomi.<ref name=pmid11304070>{{cite journal | vauthors = Cook CC | title = Prevention and treatment of Wernicke-Korsakoff syndrome | journal = Alcohol and Alcoholism | volume = 35 | issue = 1 | pages = 19–20 | year = 2000 | pmid = 11304070 | doi = 10.1093/alcalc/35.Supplement_1.19 | s2cid = 45726575 }}</ref> Iako se obično smatra stanjem specifičnim za pothranjene osobe sa zloupotrebom [[alkohol]]a, može biti uzrokovano raznim bolestima.<ref name=SULLIVAN2012 /><ref name=EFNS/> Liječi se suplementacijom tiaminom, što može dovesti do poboljšanja simptoma i često potpunog izlječenja, posebno kod onih kod kojih zloupotreba alkohola nije osnovni uzrok.<ref>{{cite journal | vauthors = Sechi G, Serra A | title = Wernicke's encephalopathy: new clinical settings and recent advances in diagnosis and management | journal = The Lancet. Neurology | volume = 6 | issue = 5 | pages = 442–455 | date = maj 2007 | pmid = 17434099 | doi = 10.1016/s1474-4422(07)70104-7 | s2cid = 15523083 }}</ref> Često je potrebno nadoknaditi i druge hranjive tvari, ovisno o uzroku. Medicinska literatura navodi kako pravovremeno upravljanje stanjem može spriječiti pogoršanje simptoma.<ref name="EFNS">{{cite journal | vauthors = Galvin R, Bråthen G, Ivashynka A, Hillbom M, Tanasescu R, Leone MA | title = EFNS guidelines for diagnosis, therapy and prevention of Wernicke encephalopathy | journal = European Journal of Neurology | volume = 17 | issue = 12 | pages = 1408–1418 | date = decembar 2010 | pmid = 20642790 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2010.03153.x | s2cid = 8167574 }}</ref><ref>{{Citation | vauthors = Arts NJ, Pitel AL, Kessels RP |title=Chapter 29 – The contribution of mamillary body damage to Wernicke's encephalopathy and Korsakoff's syndrome |date=1. 1. 2021 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978012820107700029X |journal=Handbook of Clinical Neurology |volume=180 |pages=455–475 | veditors = Swaab DF, Kreier F, Lucassen PJ, Salehi A |series=The Human Hypothalamus |publisher=Elsevier |language=en |doi=10.1016/b978-0-12-820107-7.00029-x |pmid=34225949 |isbn=978-0-12-820107-7 |s2cid=235746125 |access-date=18. 11. 2022|url-access=subscription }}</ref><ref name="Wernicke-Korsakoff syndrome despite">{{cite journal | vauthors = Oudman E, Wijnia JW, Oey MJ, van Dam M, Postma A | title = Wernicke-Korsakoff syndrome despite no alcohol abuse: A summary of systematic reports | language = English | journal = Journal of the Neurological Sciences | volume = 426 | article-number = 117482 | date = juli 2021 | pmid = 34000679 | doi = 10.1016/j.jns.2021.117482 | s2cid = 234769882 | doi-access = free }}</ref> Wernickeova encefalopatija može biti prisutna u opštoj populaciji s prevalencijom od oko 2% i smatra se nedovoljno dijagnosticiranom; vjerojatno se mnogi slučajevi javljaju kod pacijenata koji nemaju uobičajeno povezane simptome.<ref>{{cite journal | vauthors = Isenberg-Grzeda E, Kutner HE, Nicolson SE | title = Wernicke-Korsakoff-syndrome: under-recognized and under-treated | journal = Psychosomatics | volume = 53 | issue = 6 | pages = 507–516 | year = 2012 | pmid = 23157990 | doi = 10.1016/j.psym.2012.04.008 | doi-access = }}</ref> ==Znaci i simptomi== Klasična trijada simptoma koja se nalazi kod Wernickeove encefalopatije je:<ref name="LOUGH2012">{{cite journal | vauthors = Lough ME | title = Wernicke's encephalopathy: expanding the diagnostic toolbox | journal = Neuropsychology Review | volume = 22 | issue = 2 | pages = 181–194 | date = juni 2012 | pmid = 22577001 | doi = 10.1007/s11065-012-9200-7 | s2cid = 18884274 }}</ref> * [[Oftalmoplegija]]: kasnije prošireno i uključuje druge [[Poremećaj pokreta oka|poremećaji pokreta oka]]; obično zahvata [[lateralni rektusni mišić]].<ref name="LOUGH2012" /> Lateralni [[nistagmus]] je najčešći poremećaj, ali je česta i paraliza lateralnog rektusa – obično bilateralna. * [[Ataksija]]: kasnije proširena i uključuje neravnotežu ili bilo koju cerebelarnu disfunkciju. * [[Konfuzija]]: kasnije proširena i uključuje bilo koje neuropsihološke poremećaje. Prevalentna u otprilike osam od 10 dijagnosticiranih slučajeva. Ostali mogući simptomi uključuju: * Promjene [[zjenica]], [[krvarenje mrežnjače]], [[edem papile]],<ref>{{cite journal | vauthors = Mumford CJ | title = Papilloedema delaying diagnosis of Wernicke's encephalopathy in a comatose patient | url = https://archive.org/details/sim_postgraduate-medical-journal_1989-06_65_764/page/371 | journal = Postgraduate Medical Journal | volume = 65 | issue = 764 | pages = 371–373 | date = juni 1989 | pmid = 2608577 | pmc = 2429353 | doi = 10.1136/pgmj.65.764.371 }}</ref> i oštećen [[vid]] i [[sluh]].<ref name="Chitra 53–6">{{cite journal | vauthors = Chitra S, Lath KV | title = Wernicke's encephalopathy with visual loss in a patient with hyperemesis gravidarum | journal = The Journal of the Association of Physicians of India | volume = 60 | pages = 53–56 | date = maj 2012 | pmid = 23029727 }}</ref><ref name=TRUSWELL2000 /><ref>{{cite journal | vauthors = Flabeau O, Foubert-Samier A, Meissner W, Tison F | title = Hearing and seeing: Unusual early signs of Wernicke encephalopathy | journal = Neurology | volume = 71 | issue = 9 | page = 694 | date = august 2008 | pmid = 18725598 | doi = 10.1212/01.wnl.0000324599.66359.b1 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jethava A, Dasanu CA | title = Acute Wernicke encephalopathy and sensorineural hearing loss complicating bariatric surgery | journal = Connecticut Medicine | volume = 76 | issue = 10 | pages = 603–605 | year = 2012 | pmid = 23243762 }}</ref> * [[Umor]], apatija, razdražljivost, pospanost, psihološko usporavanje i/ili motorno usporavanje.<ref name="Harper1986" /> * [[Disfagija]],<ref name="Puiggros_1994">{{cite book | vauthors = Puiggros C |title=Tratado de Neurología |date=1994 |publisher=Editorial Libro del Año |location=Madrid |isbn=978-84-87748-54-7 | pages = 823–824 }}</ref> [[crvenilo]], [[apneja u snu]], [[epilepsija]]<ref>{{cite journal | vauthors = Meierkord H, Boon P, Engelsen B, Göcke K, Shorvon S, Tinuper P, Holtkamp M | title = EFNS guideline on the management of status epilepticus in adults | journal = European Journal of Neurology | volume = 17 | issue = 3 | pages = 348–355 | date = mart 2010 | pmid = 20050893 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2009.02917.x | s2cid = 1032139 | doi-access = | url = https://biblio.ugent.be/publication/936808/file/936994 | url-access = subscription }}</ref> i [[stupor]]. * [[Laktična acidoza]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kondo K, Fujiwara M, Murase M, Kodera Y, Akiyama S, Ito K, Takagi H | title = Severe acute metabolic acidosis and Wernicke's encephalopathy following chemotherapy with 5-fluorouracil and cisplatin: case report and review of the literature | journal = Japanese Journal of Clinical Oncology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 234–236 | date = august 1996 | pmid = 8765181 | doi = 10.1093/oxfordjournals.jjco.a023220 | doi-access = free }}</ref> * Oštećenje [[pamćenje|pamćenja]],<ref name="LOUGH2012" /> [[amnezija]],<ref>{{cite journal | vauthors = Becker JT, Furman JM, Panisset M, Smith C | title = Characteristics of the memory loss of a patient with Wernicke-Korsakoff's syndrome without alcoholism | url = https://archive.org/details/sim_neuropsychologia_1990_28_2/page/170 | journal = Neuropsychologia | volume = 28 | issue = 2 | pages = 171–179 | year = 1990 | pmid = 2314572 | doi = 10.1016/0028-3932(90)90099-A | s2cid = 41693535 }}</ref> [[depresija (raspoloženje)|depresija]],<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang G, Ding H, Chen H, Ye X, Li H, Lin X, Ke Z | title = Thiamine nutritional status and depressive symptoms are inversely associated among older Chinese adults | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2013-01_143_1/page/53 | journal = The Journal of Nutrition | volume = 143 | issue = 1 | pages = 53–58 | date = januar 2013 | pmid = 23173173 | pmc = 3521461 | doi = 10.3945/jn.112.167007 }}</ref> i [[psihoza]].<ref>{{cite journal | vauthors = Worden RW, Allen HM | title = Wernicke's encephalopathy after gastric bypass that masqueraded as acute psychosis: a case report | journal = Current Surgery | volume = 63 | issue = 2 | pages = 114–116 | year = 2006 | pmid = 16520112 | doi = 10.1016/j.cursur.2005.06.004 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Jiang W, Gagliardi JP, Raj YP, Silvertooth EJ, Christopher EJ, Krishnan KR | title = Acute psychotic disorder after gastric bypass surgery: differential diagnosis and treatment | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2006-01_163_1/page/14 | journal = The American Journal of Psychiatry | volume = 163 | issue = 1 | pages = 15–19 | date = januar 2006 | pmid = 16390883 | doi = 10.1176/appi.ajp.163.1.15 }}</ref> * [[Hipotermija]],<ref name=TRUSWELL2000>{{cite journal | vauthors = Truswell AS | title = Australian experience with the Wernicke-Korsakoff syndrome | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2000-06_95_6/page/n5 | journal = Addiction | volume = 95 | issue = 6 | pages = 829–832 | date = juni 2000 | pmid = 10946433 | doi = 10.1046/j.1360-0443.2000.9568291.x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lindberg MC, Oyler RA | title = Wernicke's encephalopathy | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_1990-04_41_4/page/1204 | journal = American Family Physician | volume = 41 | issue = 4 | pages = 1205–1209 | date = april 1990 | pmid = 2181837 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mann MW, Degos JD | title = [Hypothermia in Wernicke's encephalopathy] | language = fr | journal = Revue Neurologique | volume = 143 | issue = 10 | pages = 684–686 | year = 1987 | pmid = 3423584 | trans-title = Hypothermia in Wernicke's encephalopathy | id = {{INIST|7514445}} }}</ref> [[polineuropatija]] i [[hiperhidroza]].<ref name="Puiggros_1994"/><ref>{{cite book |last1=Biller J |title=The Interface of Neurology & Internal Medicine |url=https://archive.org/details/isbn_9780781779067 |date=2008 |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-7906-7|page=[https://archive.org/details/isbn_9780781779067/page/444 444]}}</ref> Iako se hipotermija obično dijagnosticira [[tjelesna temperatura|tjelesnom temperaturom]] od 35&nbsp;°C (95&nbsp;°F) ili manje, početno hlađenje uzrokovano deregulacijom u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS) potrebno je pratiti jer može pospješiti razvoj infekcije.<ref name="Puiggros_1994"/> Pacijent može prijaviti osjećaj hladnoće, nakon čega slijedi blaga drhtavica, hladna koža, umjereno bljedilo, [[tahikardija]], [[hipertenzija]], [[tremor]] ili piloerekcija. Preporučuju se tehnike vanjskog zagrijavanja kako bi se spriječila hipotermija. Među često promijenjenim funkcijama je kardiocirkulatorna. Može doći do tahikardije, dispneje, bolova u grudima, ortostatske hipotenzije, promjena srčanog ritma i [[krvni pritisak|krvnog pritiska]].<ref name="Rohkamm2004p148">{{cite book | vauthors = Rohkamm R |title=Color Atlas of Neurology |page=148 |isbn=978-1-58890-191-0 |chapter=Hemodynamic abnormalities |chapter-url=https://books.google.com/books?id=EK08J953yzgC&pg=PA148|year=2004 |publisher=Thieme }}</ref> Nedostatak tiamina ponekad utiče na druge glavne potrošače energije, [[miokard]], a pacijenti mogu razviti i kardiomegaliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Ishiko T, Taguchi T, Takeguchi M, Saito H, Nanri K | title = [Case of Wernicke's encephalopathy and subacute combined degeneration of the spinal cord due to vitamin deficiency showing changes in the bilateral corpus striatum and cardiac arrest due to beriberi heart disease] | language = ja | journal = Brain and Nerve = Shinkei Kenkyu No Shinpo | volume = 61 | issue = 9 | pages = 1069–1073 | date = septembar 2009 | pmid = 19803406 | url = http://medicalfinder.jp/ejournal/openUrl.do?issn=18816096&genre=article&volume=61&issue=9&spage=1069 | trans-title = Case of Wernicke's encephalopathy and subacute combined degeneration of the spinal cord due to vitamin deficiency showing changes in the bilateral corpus striatum and cardiac arrest due to beriberi heart disease | archive-date = 10. 12. 2019 | access-date = 14. 6. 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191210221207/http://medicalfinder.jp/ejournal/openUrl.do?issn=18816096&genre=article&volume=61&issue=9&spage=1069 }}</ref> Zapažena je [[srčana insuficijencija]] sa sindromom laktatne acidoze.<ref>{{cite journal | vauthors = Harper C, Fornes P, Duyckaerts C, Lecomte D, Hauw JJ | title = An international perspective on the prevalence of the Wernicke-Korsakoff syndrome | journal = Metabolic Brain Disease | volume = 10 | issue = 1 | pages = 17–24 | date = mart 1995 | pmid = 7596325 | doi = 10.1007/BF01991779 | s2cid = 9751459 }}</ref> Srčane abnormalnosti su aspekt WE, koji nije bio uključen u tradicionalni pristup,<ref name="ropper"/><ref name = "Zarranz_2007"/> i nisu klasifikovane kao zasebna bolest. Infekcije su istaknute kao jedan od najčešćih uzroka smrti u WE.<ref name="Zarranz_2007"/><ref name="Brown_2007"/> Nadalje, infekcije su obično prisutne u pedijatrijskim slučajevima.<ref name="Vasconcelos_1999">{{cite journal | vauthors = Vasconcelos MM, Silva KP, Vidal G, Silva AF, Domingues RC, Berditchevsky CR | title = Early diagnosis of pediatric Wernicke's encephalopathy | url = https://archive.org/details/sim_pediatric-neurology_1999-04_20_4/page/288 | journal = Pediatric Neurology | volume = 20 | issue = 4 | pages = 289–294 | date = april 1999 | pmid = 10328278 | doi = 10.1016/s0887-8994(98)00153-2 }}</ref><ref name="Fattal-Valevski_2005">{{cite journal | vauthors = Fattal-Valevski A, Kesler A, Sela BA, Nitzan-Kaluski D, Rotstein M, Mesterman R, Toledano-Alhadef H, Stolovitch C, Hoffmann C, Globus O, Eshel G | display-authors = 6 | title = Outbreak of life-threatening thiamine deficiency in infants in Israel caused by a defective soy-based formula | journal = Pediatrics | volume = 115 | issue = 2 | pages = e233–e238 | date = februar 2005 | pmid = 15687431 | doi = 10.1542/peds.2004-1255 | s2cid = 2230681 | doi-access = }}</ref> U posljednjoj fazi mogu se pojaviti i drugi simptomi: [[hipertermija]], povišen tonus mišića, spastična paraliza, horeične diskinezije i [[koma]]. Zbog česte zahvaćenosti srca, očiju i perifernog nervnog sistema, nekoliko autora radije naziva Wernickeova bolest, a ne jednostavno encefalopatija.<ref name="ropper"/><ref name="Hauser_2010"/> Rani simptomi su nespecifični,<ref name="Phee_2009"/><ref name="Johnson_2022">{{cite web | vauthors = Johnson LE | date = novembar 2022 | title = Thiamin Deficiency | work = Merk Manuals | url = http://www.merckmanuals.com/professional/nutritional_disorders/vitamin_deficiency_dependency_and_toxicity/thiamin.html?qt=wernicke%20encephalopathy&alt=sh }}</ref> i navedeno je da WE može predstaviti nespecifične nalaze.<ref name=pmid17434099>{{cite journal | vauthors = Sechi G, Serra A | title = Wernicke's encephalopathy: new clinical settings and recent advances in diagnosis and management | journal = The Lancet. Neurology | volume = 6 | issue = 5 | pages = 442–455 | date = maj 2007 | pmid = 17434099 | doi = 10.1016/S1474-4422(07)70104-7 | s2cid = 15523083 }}</ref> Kod [[Wernicke-Korsakoffov sindrom|Wernicke-Korsakoffovog sindroma]], neki pojedinačni simptomi su prisutni kod otprilike jedne trećine.<ref>{{cite book | vauthors = Shand F, Gates J, Fawcett J, Mattick R | date = oktobar 2003 | title = Guidelines for the Treatment of Alcohol Problems | chapter = Wernicke Korsakoff's syndrome | publisher = National Drug and Alcohol Research Centre, Commonwealth of Australia | isbn = 978-0-642-82383-0 | page = 48 | url = http://www.alcohol.gov.au/internet/alcohol/publishing.nsf/Content/2C3FC9166082567DCA257260007F81F8/$File/alcprobguide.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140214092650/http://www.alcohol.gov.au/internet/alcohol/publishing.nsf/Content/2C3FC9166082567DCA257260007F81F8/$File/alcprobguide.pdf | archive-date = 14. 2. 2014 }}</ref> ===Lokacija lezije=== U zavisnosti od lokacije moždane lezije, različiti simptomi su češći:{{potreban citat|datum=decembar 2020}} * Tegmentum moždanog stabla. – Okularno: promjene [[zjenica]]. Paraliza ekstraokularnih mišića; paraliza pogleda: [[nistagmus]]. * [[Hipotalamus]]. [[Produžena moždina]]: dorzalni nukleus vagusa. – Autonomna disfunkcija: temperatura, kardiocirkulatorna, respiratorna. * [[Produžena moždina]]: vestibularna regija. [[Mali mozak]]. – [[Ataksija]]. * Dorzomedijalni nukleus [[talamus]]a. Mamilarna tjelešca. – Amnezijski sindrom za nedavna sjećanja. Mamilarne lezije su karakteristične - male [[Petehija|petehijalna krvarenja]]. * Difuzna cerebralna disfunkcija. - Promijenjena kognitivna funkcija: globalno stanje konfuzije. * [[Moždano stablo]]: periakveduktalna siva boja. - Smanjenje [[svijest]]i <ref>{{cite book | vauthors = Haberland C | title = Clinical neuropathology: text and color atlas | url = https://archive.org/details/clinicalneuropat0000habe | date = 2007 | publisher = Demos Medical Publishing | page = [https://archive.org/details/clinicalneuropat0000habe/page/200 200] | isbn = 978-1-888799-97-2}}</ref> * Hipotalamičke lezije mogu također utjecati na imunološki sistem, što je poznato kod ljudi koji konzumiraju prekomjerne količine [[alkohola (droge)|alkohola]], uzrokujući displazije i infekcije. ===[[Korsakoffov sindrom]]=== [[Korsakoffov sindrom]], karakteriziran oštećenjem pamćenja, [[konfabulacija|konfabulacijom]], konfuzijom i promjenama ličnosti, ima snažnu i prepoznatu vezu s WE.<ref name=SULLIVAN2012 /><ref name="Thompson_2012">{{cite journal | vauthors = Thomson AD, Guerrini I, Marshall EJ | title = The evolution and treatment of Korsakoff's syndrome: out of sight, out of mind? | journal = Neuropsychology Review | volume = 22 | issue = 2 | pages = 81–92 | date = juni 2012 | pmid = 22569770 | pmc = 3545191 | doi = 10.1007/s11065-012-9196-z }}</ref> Vrlo visok postotak pacijenata sa [[Wernicke-Korsakoffov sindrom|Wernicke-Korsakoffovim sindromom]] također ima perifernu neuropatiju, a mnogi ljudi koji konzumiraju prekomjernu količinu alkohola imaju ovu neuropatiju bez drugih neuroloških znakova ili simptoma.<ref name = "Cecil_2007">{{cite book | chapter = Chapter 443 | veditors = Goldman L, Ausiello DA, Arend W, Armitage JO, Clemmons D, Drazen J, Griggs R, LaRusso N, Newman J, Foster E | display-editors = 6 | title = Cecil Medicine | url = https://archive.org/details/cecilmedicine0000unse | edition = 23rd | date = 2007| publisher = Saunders, Elsevier | isbn = 978-1-4160-4478-9 }}</ref> Korsakoffov sindrom se javlja mnogo češće u Zapadnoj Engleskoj zbog hroničnog alkoholizma.<ref name="Thompson_2012" /> Rijetko se javlja kod onih koji ne konzumiraju prekomjerne količine alkohola. Do 80% pacijenata sa Wernickeovom encefalopatijom koji zloupotrebljavaju alkohol razvija Korsakoffov sindrom.<ref name=pmid17434099/> Kod Korsakoffovog sindroma obično se opaža atrofija talamusa i mamilarnih tijela te zahvaćenost frontalnog režnja.<ref name=pmid17434099/> U jednoj studiji, polovina slučajeva Wernicke-Korsakoffovog sindroma imala je dobar oporavak od amnezijskog stanja, što može trajati od dva mjeseca do 10 godina.<ref name = "Oudman_2022" /> == Faktori rizika == Wernickeova [[encefalopatija]] se klasično smatrala bolešću isključivo ljudi koji piju prekomjerne količine [[alkohol]]a, ali se javlja i kod hronično pothranjenih osoba, a posljednjih godina otkrivena je nakon [[barijatrijska hirurgija|barijatrijske hirurgije]].<ref name="LOUGH2012" /><ref name=pmid17434099/> Bez iscrpljivanja, dokumentovani uzroci Wernickeove encefalopatije uključuju: * [[pankreatitis]], [[disfunkcija jetre|disfunkciju jetre]], hronični [[proljev]], [[celijakija|celijakiju]], [[Crohnova bolest|Crohnovu bolest]], [[uremija|uremiju]],<ref name=pmid17434099/> tireotoksikozu <ref name="MedlinePlus">{{MedlinePlusEncyclopedia|000771|Wernicke-Korsakoff syndrome}}</ref> * povraćanje,<ref name=EFNS/> hiperemesis gravidarum,<ref name="MedlinePlus" /> malapsorpcija, gastrointestinalna operacija ili bolesti<ref name=EFNS/> * nepotpuna parenteralna prehrana,<ref name="MedlinePlus" /> gladovanje/post<ref name=EFNS/> * [[hemoterapija]],<ref name=pmid17434099/> bubrežna dijaliza,<ref name="MedlinePlus" /> diuretička terapija,<ref name="MedlinePlus" /> transplantacija [[matične ćelije|matičnih ćelija]]/[[koštana srž|koštane srži]]<ref name=EFNS/> * [[kancer|rak]], [[AIDS]],<ref>{{cite journal | vauthors = Ng KL, ((Nguyễn LT)) | title = The role of thiamine in HIV infection | journal = International Journal of Infectious Diseases | volume = 17 | issue = 4 | pages = e221–e227 | date = april 2013 | pmid = 23274124 | doi = 10.1016/j.ijid.2012.11.019 | doi-access = free }}</ref> [[Creutzfeldt–Jakobova bolest]],<ref name="LOUGH2012" /><ref>{{cite journal | vauthors = Rosen A, van Kuilenburg A, Assmann B, Kuhlen M, Borkhardt A | title = Severe encephalopathy, lactic acidosis, vegetative instability and neuropathy with 5-Fluorouracil treatment – pyrimidine degradation defect or beriberi? | journal = Case Reports in Oncology | volume = 4 | issue = 2 | pages = 371–376 | date = maj 2011 | pmid = 21941485 | pmc = 3177792 | doi = 10.1159/000328803 }}</ref> febrile infections<ref name=EFNS /> * ova bolest se može javiti čak i kod nekih osoba s normalnim ili čak visokim nivoima tiamina u krvi, ili osoba s nedostatkom u intracelularnom transportu ovog vitamina.<ref name="LOUGH2012" /> Odabrane genetske mutacije, uključujući prisustvo gena X-vezanog za transketolazu 1, mutacije proteina transportera tiamina SLC19A2 i gen aldehid dehidrogenaze-2, koje mogu predisponirati za poremećaj upotrebe alkohola.<ref name=pmid17434099/> Alel APOE epsilon-4, uključen u [[Alzheimerovu bolest]], može povećati vjerovatnoću razvoja neuroloških simptoma.<ref name=pmid17434099/> ==Patofiziologija== Vjeruje se da su nedostatak [[tiamin]]a i greške u [[metabolizam|metabolizmu]] tiamina primarni uzrok Wernickeove encefalopatije. Tiamin, također nazvan vitamin B<sub>1</sub>, pomaže u razgradnji [[glukoza|glukoze]]. Konkretno, djeluje kao esencijalni [[koenzim]] za [[TCA ciklus]] i [[pentozni fosfatni šant]]. Tiamin se prvo metabolizira u svoj aktivniji oblik, [[tiamin-difosfat]] (TDP), prije nego što se upotrijebi. Tijelo ima samo 2-3 sedmice rezervi tiamina, koje se lahko iscrpljuju bez unosa ili ako do iscrpljivanja dođe brzo, kao što je slučaj kod hroničnih upalnih stanja ili kod [[dijabetes]]a.<ref name="LOUGH2012" /><ref name=pmid17434099/> Tiamin je uključen u:<ref name=pmid17434099/><ref>{{cite journal | vauthors = Martin PR, Singleton CK, Hiller-Sturmhöfel S | title = The role of thiamine deficiency in alcoholic brain disease | journal = Alcohol Research & Health | volume = 27 | issue = 2 | pages = 134–142 | year = 2003 | pmid = 15303623 | pmc = 6668887 }}</ref> # [[Metabolizam]] [[ugljikohidrat]]a, oslobađanje energije. # Proizvodnja [[neurotransmiter]]a, uključujući [[glutamat|glutaminsku kiselinu]] i [[GABA]]. # Metabolizam lipida, neophodan za proizvodnju [[mijelin]]a. # Modifikacija [[aminokiselina]]. Vjerovatno povezana s proizvodnjom taurina, koji je od velikog značaja za [[srce]].<ref>{{cite journal | vauthors = Soukoulis V, Dihu JB, Sole M, Anker SD, Cleland J, Fonarow GC, Metra M, Pasini E, Strzelczyk T, Taegtmeyer H, Gheorghiade M | display-authors = 6 | title = Micronutrient deficiencies an unmet need in heart failure | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-college-of-cardiology_2009-10-27_54_18/page/1660 | journal = Journal of the American College of Cardiology | volume = 54 | issue = 18 | pages = 1660–1673 | date = oktobar 2009 | pmid = 19850206 | doi = 10.1016/j.jacc.2009.08.012 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lee JH, Jarreau T, Prasad A, Lavie C, O'Keefe J, Ventura H | title = Nutritional assessment in heart failure patients | journal = Congestive Heart Failure | volume = 17 | issue = 4 | pages = 199–203 | year = 2011 | pmid = 21790970 | doi = 10.1111/j.1751-7133.2011.00239.x | doi-access = }}</ref> ===Neuropatologija=== Primarna neurološka povreda uzrokovana nedostatkom tiamina kod WE je trostruka: oksidativno oštećenje, mitohondrijsko oštećenje koje dovodi do [[apoptoza]] i direktno stimulisanje proapoptotskog puta.<ref name=HIRSCH2012>{{cite journal | vauthors = Hirsch JA, Parrott J | title = New considerations on the neuromodulatory role of thiamine | journal = Pharmacology | volume = 89 | issue = 1–2 | pages = 111–116 | year = 2012 | pmid = 22398704 | doi = 10.1159/000336339 | s2cid = 22555167 }}</ref> Nedostatak tiamina utiče i na neurone i [[astrocit]]e, [[glija|glijne]] ćelije mozga. Nedostatak tiamina mijenja unos [[glutamat]]a u astrocitima, kroz promjene u ekspresiji astrocitnih transportera glutamata EAAT1 i EAAT2, što dovodi do ekscitotoksičnosti. Druge promjene uključuju promjene u [[GABA]] transporteru podtipa GAT-3, GFAP-u, glutamin-[[sintetaza|sintetazi]] i [[akvaporin]]skom 4 kanalu.<ref>{{cite journal | vauthors = Hazell AS | title = Astrocytes are a major target in thiamine deficiency and Wernicke's encephalopathy | journal = Neurochemistry International | volume = 55 | issue = 1–3 | pages = 129–135 | year = 2009 | pmid = 19428817 | doi = 10.1016/j.neuint.2009.02.020 | s2cid = 12615886 }}</ref> Fokalna [[laktična acidoza]] također uzrokuje sekundarni [[edem]], [[oksidativni stres]], upalu i oštećenje [[bijela masa|bijele tvari]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hazell AS, Todd KG, Butterworth RF | title = Mechanisms of neuronal cell death in Wernicke's encephalopathy | journal = Metabolic Brain Disease | volume = 13 | issue = 2 | pages = 97–122 | date = juni 1998 | pmid = 9699919 | doi = 10.1023/A:1020657129593 | s2cid = 25130884 }}</ref> ===Patološka anatomija=== [[Slika:Cerebellum small.gif|thumb|200px|[[Cerebellum]].]] Uprkos svom nazivu, WE nije povezana sa Wernickeovim područjem, regijom mozga povezanom s govorom i interpretacijom jezika. Moždane lezije kod WE se obično pripisuju [[laktična acidoza|fokalnoj laktičnoj acidozi]]. Nedostatak tiamina može dovesti do previše piruvata u ćelijama jer nije dostupan da pomogne u pretvaranju [[piruvat]]a kroz [[ciklus limunske kiseline|TCA ciklus]]. Povećanje piruvata uzrokuje povećanje koncentracije [[laktat]]a što dovodi do fokalne laktične acidoze.<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Kohnke |first1=Sara |last2=Meek |first2=Claire L |date=januar 2021 |title=Don't seek, don't find: The diagnostic challenge of Wernicke's encephalopathy |journal=Annals of Clinical Biochemistry: International Journal of Laboratory Medicine |language=en |volume=58 |issue=1 |pages=38–46 |doi=10.1177/0004563220939604 |issn=0004-5632 |pmc=7791272 |pmid=32551830}}</ref> Lezije se u većini slučajeva mogu preokrenuti hitnom suplementacijom tiamina. Lezije su obično simetrične u periventrikularnoj regiji, [[diencefalon]]u, [[srednji mozak|srednjem mozgu]], [[hipotalamus]]u i cerebelarnom vermisu. Lezije [[moždano stablo|moždanog stabla]] mogu uključivati jezgre kranijalnih živaca III, IV, VI i VIII, medijalnog [[talamus]]noge jezgra i dorzalno jezgro [[vagus]]nog živca. [[Edem]] se može naći u regijama koje okružuju treću i četvrtu komoru, a pojavljuju se i petehije i mala [[krvarenje|krvarenja]].<ref name="Powell_2003"/> Hronični slučajevi mogu predstavljati atrofiju mamilarnih tijela.<ref name="Zuccoli_2009">{{cite journal | vauthors = Zuccoli G, Pipitone N | title = Neuroimaging findings in acute Wernicke's encephalopathy: review of the literature | url = https://archive.org/details/sim_ajr-american-journal-of-roentgenology_2009-02_192_2/page/500 | journal = AJR. American Journal of Roentgenology | volume = 192 | issue = 2 | pages = 501–508 | date = februar 2009 | pmid = 19155417 | doi = 10.2214/AJR.07.3959 | s2cid = 32749934 }}</ref> U 1949. uvedena je ideja da su WE lezije rezultat poremećaja krvno-moždane barijere.<ref name=":02"/> Veliki proteini koji prolaze u mozak mogu izložiti neurološko [[tkivo]] riziku od toksičnih efekata. Spojevi krvno-moždane barijere obično imaju WE lezije smještene u tom dijelu mozga.<ref name=":02"/> Promijenjena [[krvno-moždana barijera]] može uzrokovati poremećen odgovor na određene lijekove i hranu.<ref name="Cernicchiaro_2017">{{cite web | vauthors = Cernicchiaro L | date = septembar 2017 | title = Wernicke's Disease (or Wernicke's Encephalopathy). Symptoms and new treatments. Clinical and practical approach. Daily monitoring for twelve years of a reversed severe case. | url = http://enfermedad-de-wernicke.weebly.com/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20130522155106/http://enfermedad-de-wernicke.weebly.com/ | archive-date = 22. 5. 2013 | access-date = 10. 10. 2025 | url-status = dead}} {{self-published inline|date=august 2015}}{{MEDRS|date=august 2015}}</ref> == Dijagnoza == Dijagnoza Wernickeove encefalopatije ili bolesti postavlja se klinički.<ref name=EFNS/><ref>{{cite book | veditors = McPhee SJ, Papadakis MA, Rabow MW |title=Current medical diagnosis & treatment 2012|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0-07-176372-1|edition=51st|date=12. 9. 2011|url-access=registration |url= https://archive.org/details/currentmedicaldi00step|page=986}}</ref> Caine i saradnici su 1997. godine uspostavili kriterije po kojima se Wernickeova encefalopatija može dijagnosticirati kod bilo kojeg pacijenta sa samo dva ili više glavnih simptoma navedenih gore.<ref name=CAINE1997>{{cite journal | vauthors = Caine D, Halliday GM, Kril JJ, Harper CG | title = Operational criteria for the classification of chronic alcoholics: identification of Wernicke's encephalopathy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1997-01_62_1/page/51 | journal = Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry | volume = 62 | issue = 1 | pages = 51–60 | date = januar 1997 | pmid = 9010400 | pmc = 486695 | doi = 10.1136/jnnp.62.1.51 }}</ref> Osjetljivost dijagnoze klasičnom trijadom bila je 23%, ali se povećala na 85% uzimajući dva ili više od četiri klasična znaka. Ovi kriteriji se osporavaju jer su svi slučajevi koje je proučavao bili ljudi koji su pili prekomjerne količine alkohola. Neki smatraju da je dovoljno posumnjati na prisustvo bolesti samo na osnovu jednog od glavnih simptoma.<ref name=pmid11304070/> Neki britanski bolnički protokoli sumnjaju na WE na osnovu bilo kojeg od ovih simptoma: [[konfuzija]], smanjen nivo [[svijest]]i (ili nesvijest, stupor ili koma), gubitak pamćenja, ataksija ili nestabilnost, oftalmoplegija ili [[nistagmus]] i neobjašnjiva [[hipotenzija]] s [[hipotermija|hipotermijom]]. Prisustvo samo jednog znaka trebalo bi biti dovoljno za liječenje.<ref name="ReferenceA">{{cite report | publisher = East Kent Hospitals NHS Trust | title = Protocol for: The management of the alcohol withdrawal syndrome and Wernicke encephalopathy }}</ref> Osjetljivost magnetske rezonancije (MR) bila je 53%, a specifičnost 93%. Reverzibilni citotoksični [[edem]] smatran je najkarakterističnijom lezijom WE. Lokacija [[lezija]] bila je češće atipična kod osoba koje su pile odgovarajuće količine [[alkohol]]a, dok je tipično pojačanje kontrasta u [[talamus]]u i mamilarnim tijelima uočeno često povezano sa zloupotrebom alkohola.<ref name="Zuccoli_2009"/> Ove abnormalnosti mogu uključivati:<ref name="LOUGH2012" /> * [[talamus|Dorzomedijalni talamus]], [[periakveduktalna siva masa]], [[mamilarna tijela]], [[tektalna ploča]] i jezgra [[moždano stablo|moždanog stabla]] su često zahvaćene.<ref>{{cite journal | vauthors = Hegde AN, Mohan S, Lath N, Lim CC | title = Differential diagnosis for bilateral abnormalities of the basal ganglia and thalamus | journal = Radiographics | volume = 31 | issue = 1 | pages = 5–30 | date = 2011 | pmid = 21257930 | doi = 10.1148/rg.311105041 | s2cid = 207707771 }}</ref> Zahvaćenost je uvijek bilateralna i simetrična. Vrijednost DWI u dijagnozi WE je minimalna. Aksijalne FLAIR MRI slike predstavljaju najbolju dijagnostičku [[MRI]] sekvencu. Kontrastno sredstvo može istaknuti zahvaćenost [[mamilarnih tijela]]. Čini se da CT skeniranje ima vrlo malu vrijednost.<ref name=EFNS/> Tiamin se može mjeriti pomoću testa aktivnosti eritrocitne transketolaze,<ref name=EFNS/> ili aktivacijom mjerenjem nivoa tiamin difosfata in vitro.<ref name="EFNS" /> Normalni nivoi tiamina ne isključuju nužno prisustvo WE,<ref name=EFNS/> jer se može raditi o pacijentu s poteškoćama u unutarćelijskom transportu. ==Prevencija== Postoje bolnički protokoli za prevenciju, suplementacija tiaminom u prisustvu: anamneze zloupotrebe alkohola ili povezanih [[epilepsijski napad|napada]], potrebe za IV glukozom, znakova [[pothranjenost]]i, loše prehrane, nedavne dijareje ili povraćanja, periferne neuropatije, interkurentnih bolesti, [[delirium tremens]]a ili liječenja DT-a i drugih.<ref name="ReferenceA"/><ref>{{cite web | vauthors = Attard A, Torrens N, Holvey C | title = Clinical Guideline: The Management of Wernicke's Encephalopathy (WE) | date = juni 2012 | work = Guy's and St. Thomas Hospitals | url = http://www.guysandstthomas.nhs.uk/resources/our-services/acute-medicine-gi-surgery/elderly-care/alcohol-withdrawal-syndrome.pdf | archive-url= https://web.archive.org/web/20150709175514/http://www.guysandstthomas.nhs.uk/resources/our-services/acute-medicine-gi-surgery/elderly-care/alcohol-withdrawal-syndrome.pdf | archive-date=9. 7. 2015 }}</ref><ref>{{cite web | vauthors = Wood VM | date = juni 2006 | title = Guidelines for the Management of Alcohol Issues in the Acute Hospital Setting | work = Doncaster and Bassetlaw Hospitals | url = http://www.alcohollearningcentre.org.uk/_library/17__Doncaster_Guidelines_For_The_Management_Of_Patients_with_Alcohol_Misuse_In_The_Acute_General_Hospital_Setting.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20130921054552/http://www.alcohollearningcentre.org.uk/_library/17__Doncaster_Guidelines_For_The_Management_Of_Patients_with_Alcohol_Misuse_In_The_Acute_General_Hospital_Setting.pdf |archive-date=21. 9. 2013 }}</ref> Neki stručnjaci savjetuju da se parenteralni tiamin daje svim pacijentima s rizikom na odjelu hitne pomoći.<ref name=EFNS/> Prilikom kliničke dijagnoze treba imati na umu da su rani simptomi nespecifični,<ref name="Phee_2009" /><ref name="Johnson_2022" /> i navedeno je da WE može imati nespecifične nalaze.<ref name=pmid17434099/> Postoji konsenzus da se nakon [[operacija]] [[želudac|želuca]] daju [[vitamin]]i i [[mineral]]i topivi u vodi..<ref>{{Cite journal |last1=Habas |first1=Elmukhtar |last2=Farfar |first2=Kalifa |last3=Errayes |first3=Nada |last4=Rayani |first4=Amnna |last5=Elzouki |first5=Abdel-Naser |date=2023 |title=Wernicke Encephalopathy: An Updated Narrative Review |journal=Saudi Journal of Medicine & Medical Sciences |volume=11 |issue=3 |pages=193–200 |doi=10.4103/sjmms.sjmms_416_22 |doi-access=free |issn=1658-631X |pmid=37533659|pmc=10393093 }}</ref> U nekim zemljama određene namirnice su obogaćene tiaminom, što je smanjilo slučajeve Wernicke-Korsakoffovog sindroma (WE). Poboljšanje je teško kvantificirati jer su primijenjene različite akcije. Izbjegavanje ili umjerena konzumacija alkohola i adekvatna prehrana smanjuju jedan od glavnih faktora rizika u razvoju Wernicke-Korsakoffovog sindroma. ==Liječenje== Većina simptoma će se brzo poboljšati ako se nedostaci liječe rano. Poremećaj pamćenja može biti trajan.<ref name = "Cecil_2007"/> Kod pacijenata za koje se sumnja na WE, liječenje [[tiamin]]om treba odmah započeti.<ref name=pmid17434099/> Odmah treba uzeti [[krv]] za testiranje nivoa tiamina, drugih vitamina i minerala. Nakon toga treba odmah primijeniti [[vena|intravensku]] ili [[mišić|intramuskularnu]] dozu tiamina.<ref name = "Hauser_2010">{{cite book | vauthors = Hauser S |title=Harrison's Neurology in Clinical Medicine. |date=2010 |publisher=McGraw-Hill Publishing |location=New York |isbn=978-0-07-174123-1 |edition=2nd}}</ref> dva ili tri puta dnevno. Primjena tiamina se obično nastavlja sve dok ne prestane kliničko poboljšanje.<ref name="EFNS"/> Uzimajući u obzir raznolikost mogućih uzroka i nekoliko iznenađujućih simptomatoloških prezentacija, te zbog niskog pretpostavljenog rizika od toksičnosti tiamina, budući da je terapijski odgovor često dramatičan od prvog dana, neki kvalificirani autori indiciraju parenteralni tiamin ako se sumnja na WE, i kao resurs za dijagnozu i za liječenje.<ref name=EFNS/> Dijagnoza je u velikoj mjeri podržana odgovorom na parenteralni tiamin, ali nije dovoljna da se isključi zbog njegovog nedostatka.<ref name="pmid18056751">{{cite journal | vauthors = Thomson AD, Cook CC, Guerrini I, Sheedy D, Harper C, Marshall EJ | title = Wernicke's encephalopathy revisited. Translation of the case history section of the original manuscript by Carl Wernicke 'Lehrbuch der Gehirnkrankheiten fur Aerzte and Studirende' (1881) with a commentary | journal = Alcohol and Alcoholism | location = Oxford, Oxfordshire | volume = 43 | issue = 2 | pages = 174–9 | date = 2008 | pmid = 18056751 | doi = 10.1093/alcalc/agm144 | doi-access = free }}</ref> Parenteralna primjena tiamina povezana je s vrlo malim rizikom od anafilaksije.<ref>Thomson A, Guerrini I, Marshall EJ. "Incidence of Adverse Reactions to Parenteral Thiamine in the Treatment of Wernicke's Encephalopathy, and Recommendations." ''Alcohol and Alcoholism.'' 2019 Nov;54(6):609-614. doi:https://doi.org/10.1093/alcalc/agy091</ref> Ljudi koji konzumiraju prekomjerne količine alkohola mogu imati slab unos nekoliko vitamina putem ishrane i oštećenu apsorpciju, [[metabolizam]] i skladištenje tiamina; stoga im mogu biti potrebne veće doze.<ref name="Phee_2009">{{cite book |title=Current Medical Diagnosis & Treatment 2012 |url=https://archive.org/details/currentmedicaldi00step |date=2009 |publisher=McGraw-Hill Medical |location=New York |isbn=978-0-07-176372-1 |edition=48th}}</ref> Ako se daje [[glukoza]], kao što je slučaj kod osoba s poremećajem upotrebe [[alkohol]]a koje su također hipoglikemične, tiamin se mora dati istovremeno. Ako se to ne učini, glukoza će brzo potrošiti preostale rezerve tiamina, pogoršavajući ovo stanje.<ref name=pmid17434099/> Posmatranje edema na MR, kao i nalaz inflacije i [[makrofag]]a u nekropsiranim tkivima,<ref name="Powell_2003">{{cite book | vauthors = Powell SZ, Schochet Jr SS | chapter = Intoxications and Metabolic Diseases of the Central Nervous System | veditors = Nelson JS, Mena H, Parisi JE, Schochet SS | title = Principles and Practice of Neuropathology | publisher = Oxford University Press | date = mart 2003 | page = 193 | isbn = 978-0-19-802907-6 }}</ref> dovelo je do uspješne primjene antiupalnih lijekova.<ref>{{cite journal | vauthors = Iwamoto Y, Okuda B, Miyata Y, Tachibana H, Sugita M | title = [Beneficial effect of steroid pulse therapy on Wernicke-Korsakoff syndrome due to hyperemesis gravidarum] | journal = Rinsho Shinkeigaku = Clinical Neurology | volume = 34 | issue = 6 | pages = 599–601 | date = juni 1994 | pmid = 7955722 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Warot P, Lesage R, Dupuys P | title = [Corticotherapy of the severe forms of the Gayet-Wernicke encephalopathy] | journal = Lille Medical | volume = 7 | pages = 123–124 | date = februar 1962 | pmid = 14005025 }} (article in French)</ref> Treba obratiti pažnju i na druge nutritivne abnormalnosti, jer one mogu pogoršati bolest.<ref name = "Zarranz_2007">{{cite book| vauthors = Zarranz JJ |title=Neurologia.|year=2007|publisher=Harcourt Brace De Espana SA |location= Madrid, España|isbn=978-84-8086-228-8|pages=821 | language = Spanish |edition=4th}}</ref><ref name="Brown_2007">{{cite book| vauthors = Brown AH, Ropper RH |title=Principios de neurología de Adams y Victor |year=2007 |publisher=McGraw-Hill |location=México |isbn=978-970-10-5707-0 |pages=1132 | language = Spanish |edition=8th}}</ref> Posebno, [[magnezij]], kofaktor transketolaze koji može izazvati ili pogoršati bolest.<ref name=pmid17434099/> Mogu biti potrebni i drugi suplementi, uključujući: [[kobalamin]], [[vitamin C|askorbinsku kiselinu]], [[folna kiselina|folnu kiselinu]], [[nikotinamid]], [[cink]],<ref>{{cite book | vauthors = Harrison TR, Braunwald E, Agud Aparicio JL | title = Medicina Interna | page = 2462 | date = 2002 }}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Kelley WN, DeVita VT, DuPont HL, Harris ED, Hazzard WR |title=Medicina Interna |date=1990 |publisher=Médica Panamericana |location=Buenos Aires |isbn=978-950-06-1240-1 |edition=1st | pages = 621, 974 }}</ref> [[fosfor]] ([[dikalcij-fosfat]])<ref name="Thomson_2002">{{cite journal | vauthors = Thomson AD, Cook CC, Touquet R, Henry JA | title = The Royal College of Physicians report on alcohol: guidelines for managing Wernicke's encephalopathy in the accident and Emergency Department | journal = Alcohol and Alcoholism | volume = 37 | issue = 6 | pages = 513–521 | year = 2002 | pmid = 12414541 | doi = 10.1093/alcalc/37.6.513 | doi-access = }}</ref> a u nekim slučajevima i [[taurin]], posebno pogodan kod kardiocirkulatornih poremećaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Lourenço R, Camilo ME | title = Taurine: a conditionally essential amino acid in humans? An overview in health and disease | journal = Nutricion Hospitalaria | volume = 17 | issue = 6 | pages = 262–270 | year = 2002 | pmid = 12514918 | url = http://www.nutricionhospitalaria.com/pdf/3337.pdf | archive-date = 9. 3. 2021 | access-date = 17. 5. 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210309114448/http://www.nutricionhospitalaria.com/pdf/3337.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Iwamoto Y, Okuda B, Miyata Y, Tachibana H, Sugita M | title = [Beneficial effect of steroid pulse therapy on Wernicke-Korsakoff syndrome due to hyperemesis gravidarum] | language = ja | journal = Rinsho Shinkeigaku = Clinical Neurology | volume = 34 | issue = 6 | pages = 599–601 | date = juni 1994 | pmid = 7955722 }}</ref> Preporučuje se ishrana koju vodi pacijent. Kod pacijenata sa Wernicke-Korsakoffovim sindromom preporučuju se još veće doze [[parenteralnog]] tiamina. Treba uzeti u obzir i istovremene toksične efekte alkohola.<ref name="Thompson_2012" /><ref name="Thomson_2002" /> ==[[Epidemiologija]]== Ne postoje uvjerljive statističke studije, svi podaci se zasnivaju na parcijalnim studijama. Wernickeove lezije su uočene kod 0,8 do 2,8% obdukcija opšte populacije i 12,5% osoba sa poremećajem upotrebe alkohola. Ova brojka se povećava na 35% takvih osoba ako se uključi oštećenje malog mozga zbog nedostatka tiamina.<ref name="Torvik_1982">{{cite journal | vauthors = Torvik A, Lindboe CF, Rogde S | title = Brain lesions in alcoholics. A neuropathological study with clinical correlations | journal = Journal of the Neurological Sciences | volume = 56 | issue = 2–3 | pages = 233–48 | date = novembar 1982 | pmid = 7175549 | doi = 10.1016/0022-510x(82)90145-9 | s2cid = 26100578 }}</ref> Većina slučajeva autopsije bila je kod osoba s poremećajem upotrebe alkohola. Serije [[autopsija]] obavljene su u bolnicama na dostupnom materijalu koji vjerovatno nije reprezentativan za cijelu populaciju. S obzirom na blage promjene, koje su prethodile nastanku uočljivih lezija prilikom nekropsije, postotak bi trebao biti veći. Postoje dokazi koji ukazuju na to da je Wernickeova [[encefalopatija nedovoljno dijagnosticirana.<ref name="Harper1986">{{cite journal | vauthors = Harper CG, Giles M, Finlay-Jones R | title = Clinical signs in the Wernicke-Korsakoff complex: a retrospective analysis of 131 cases diagnosed at necropsy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1986-04_49_4/page/341 | journal = Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry | volume = 49 | issue = 4 | pages = 341–345 | date = april 1986 | pmid = 3701343 | pmc = 1028756 | doi = 10.1136/jnnp.49.4.341 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Harper C | title = Wernicke's encephalopathy: a more common disease than realised. A neuropathological study of 51 cases | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology-neurosurgery-and-psychiatry_1979-03_42_3/page/226 | journal = Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry | volume = 42 | issue = 3 | pages = 226–231 | date = mart 1979 | pmid = 438830 | pmc = 490724 | doi = 10.1136/jnnp.42.3.226 }}</ref> Naprimjer, u jednoj studiji iz 1986. godine, 80% slučajeva je dijagnosticirano postmortalno.<ref name="Harper1986"/> Procjenjuje se da se samo 5–14% pacijenata s WE dijagnosticira za života.<r ef name="Torvik_1982"/><ref name="Blansjaar_1992">{{cite journal | vauthors = Blansjaar BA, Van Dijk JG | title = Korsakoff minus Wernicke syndrome | journal = Alcohol and Alcoholism (Oxford, Oxfordshire) | volume = 27 | issue = 4 | pages = 435–7 | date = juli 1992 | pmid = 1418116 | doi = 10.1093/oxfordjournals.alcalc.a045269 }}</ref> U nizu obdukcijskih studija provedenih u Recifeu u [[Brazil]]u, utvrđeno je da je samo 7 od 36 osoba konzumiralo prekomjerne količine alkohola, a samo mala manjina je imala [[pothranjenost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Lana-Peixoto MA, Dos Santos EC, Pittella JE | title = Coma and death in unrecognized Wernicke's encephalopathy. An autopsy study | journal = Arquivos de Neuro-Psiquiatria | volume = 50 | issue = 3 | pages = 329–333 | date = septembar 1992 | pmid = 1308411 | doi = 10.1590/S0004-282X1992000300012 | doi-access = free }}</ref> U pregledu 53 objavljena izvještaja o slučajevima od 2001. do 2011. godine, veza s alkoholom je također bila oko 20% (10 od 53 slučaja).<ref name="LOUGH2012" /> WE povezana sa zloupotrebom alkohola češća je kod muškaraca, a češća je kod žena kada nije povezana sa zloupotrebom alkohola.<ref name=":02"/> U slučajevima povezanim s alkoholom, pacijenti s WE u prosjeku imaju 40 godina, a slučajevi koji nisu povezani s alkoholom obično se javljaju kod mlađih osoba.<ref name=":02"/> ==Historija== WE je prvi put identificirao njemački neurolog [[Carl Wernicke]] 1881. godine, iako veza s tiaminom nije identificirana sve do 1930-ih. Carl Wernicke je otkrio senzorni centar za govor. Wernicke je shvatio da Brocino područje nije jedini centar za [[govor]], već je također bilo u stanju razlikovati motornu afaziju od senzorne [[afazija|afazije]].<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Bem Junior |first1=Luiz Severo |last2=Lemos |first2=Nilson Batista |last3=de Lima |first3=Luís Felipe Gonçalves |last4=Dias |first4=Artêmio José Araruna |last5=Neto |first5=Otávio da Cunha Ferreira |last6=de Lira |first6=Carlos Cezar Sousa |last7=Diniz |first7=Andrey Maia Silva |last8=Rabelo |first8=Nicollas Nunes |last9=Barroso |first9=Luciana Karla Viana |last10=Valença |first10=Marcelo Moraes |last11=de Azevedo Filho |first11=Hildo Rocha Cirne |date=28. 6. 2021 |title=The anatomy of the brain – learned over the centuries |url=http://surgicalneurologyint.com/surgicalint-articles/the-anatomy-of-the-brain-learned-over-the-centuries/ |journal=Surgical Neurology International |language=en |volume=12 |page=319 |doi=10.25259/SNI_200_2021 |issn=2152-7806 |pmc=8326080 |pmid=34345460 |access-date=10. 10. 2025 |archive-date=12. 11. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112051220/https://surgicalneurologyint.com/surgicalint-articles/the-anatomy-of-the-brain-learned-over-the-centuries/ |url-status=dead }}</ref> Također je ukazao na mogućnost [[provodna afazija|provodne afazije]] otkako je shvatio raspored ekstrinzičnih i intrinzičnih veza mozga. Pokazao je da senzorne informacije dosežu odgovarajuće područje u [[moždana kora|moždanoj kori]], putem projekcijskih vlakana. Odatle bi se ove informacije, prateći sistem asocijacija, distribuirale u različite regije korteksa, integrirajući senzornu obradu.<ref name=":2" /> Izvijestio je o tri pacijenta sa WE, uključujući dva muškarca (33 i 36 godina) koji su bili alkoholičari i jednu ženu (20 godina) koja je progutala [[sumporna kiselina|sumpornu kiselinu]], što je dovelo do pilorične stenoze. Sva trojica su imala okularne motorne abnormalnosti i on je izvršio autopsiju na svakom od njih, pružajući kliničko-patološku korelaciju.<ref name=":2" /> ref>{{Cite journal |last1=Isen |first1=Danielle R. |last2=Kline |first2=Lanning B. |date=30. 6. 2020 |title=Neuro-ophthalmic Manifestations of Wernicke Encephalopathy |journal=Eye and Brain |language=English |volume=12 |pages=49–60 |doi=10.2147/EB.S234078 |pmc=7335288 |pmid=32636690 |doi-access=free }}</ref> Sličnu prezentaciju ove bolesti opisao je ruski psihijatar [[Sergej Korsakoff]] u seriji članaka objavljenih 1887–1891.;<ref name="LOUGH2012" /> gdje je hronična verzija WE opisana kao [[Korsakoffov sindrom]], uključujući simptome [[amnezija|amnezije]].<ref name="Wernicke-Korsakoff syndrome despite"/><ref>{{cite journal | vauthors = Isenberg-Grzeda E, Kutner HE, Nicolson SE | title = Wernicke-Korsakoff-syndrome: under-recognized and under-treated | journal = Psychosomatics | volume = 53 | issue = 6 | pages = 507–516 | date = 1. 11. 2012 | pmid = 23157990 | doi = 10.1016/j.psym.2012.04.008 | doi-access = }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sechi G, Serra A | title = Wernicke's encephalopathy: new clinical settings and recent advances in diagnosis and management | language = English | journal = The Lancet. Neurology | volume = 6 | issue = 5 | pages = 442–455 | date = maj 2007 | pmid = 17434099 | doi = 10.1016/S1474-4422(07)70104-7 | s2cid = 15523083 }}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Medicinski izvori | ICD10 = {{ICD10|E|51|2||}} + {{ICD10|G32.8}} | ICD9 = {{ICD9|291.1}} | DiseasesDB =14107 | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeSH=D014899 }} {{Nutritivna patologija}} {{Korištenje psihoaktivnih supstanci}} [[Kategorija:Alkohol i zdravlje]] [[Kategorija:Pothranjenost]] [[Kategorija:Poremećaji centralnog nervnog sistema]] [[Kategorija:Nedostaci vitamina]] [[Kategorija:Tiamin]] [[Kategorija:Medicinske trijade]] rz2apn4bo75dni3e8po5ms3kgfpm15m Tealuxe 0 528643 3935854 3874675 2026-10-16T13:16:43Z Panasko 146730 3935854 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Tealuxe,_Cambridge_MA.jpg|desno|mini|250x250piksel|Tealuxe u [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridgeu, Massachusetts]]]] '''Tealuxe''' je lanac koji je bio čajdžinica, a Bruce Ferniej i Katherine Walsh su ga osnovali u [[Massachusetts]]u 1996. Katherine Walsh. S početnom lokacijom na Harvard Squareu, a kasnije proširenjem na veće područje [[Boston]]a, uključujući i [[New York]] i [[Rhode Island]], Tealuxe je radio do 2019, kada je konačno zatvorena i posljednja preostala prodavnicu u [[Providence (Rhode Island)|Providenceu, Rhode Island]]. == Historija == Bruce Fernie i Katherine Walsh su osnovali lanac čajdžinica Tealuxeu u Massachusettsu 1996.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://boston.eater.com/2018/12/10/18134409/tealuxe-closing-harvard-square-cambridge|title=More Change in Harvard Square as Tealuxe Prepares for Closure|last=Hatic|first=Dana|date=10. 12. 2018|website=Eater Boston|language=en|access-date=20. 11. 2021}}</ref> Njihov zadatak bio je otvoriti čajdžinicu koja bi podsjećala na francuski kafić.<ref name=":0" /> Godine 1999. otvorili su drugu lokaciju u Back Bayu u Bostonu, koja je radila do 2010.<ref name=":0" /> Godine 2000. počeli su otvarati lokacije na području New Yorka.<ref>{{Cite news|last=Fabricant|first=Florence|date=26. 7. 2000|title=FOOD STUFF; A Proper Tea Party Straight From Boston|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2000/07/26/dining/food-stuff-a-proper-tea-party-straight-from-boston.html|access-date=20. 11. 2021|issn=0362-4331}}</ref> Fernie i Walsh su 2000. godine prodali vodstvo nad kompanijom i to kompaniji rizičnog kapitala sa sjedištem u [[Boston|Bostonu.]] <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2021)">potreban citat</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Tealuxe je 2001. iznio podatke da je njihova najveća trgovina ostvarivala godišnju zaradu između 1 i 1,2 miliona dolara, što je moguće uporediti sa [[Starbucks]] trgovinom naročito u to vrijeme.<ref>{{Cite web|url=https://money.cnn.com/magazines/fsb/fsb_archive/2001/04/01/300172/|title=The Next Starbucks? Bruce Fernie wants to do for tea what Howard Schultz did for coffee...is he kidding?|last=Sloane|first=Julie|date=1. 4. 2001|website=money.cnn.com|access-date=20. 11. 2021|archive-date=2. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202213356/https://money.cnn.com/magazines/fsb/fsb_archive/2001/04/01/300172/|url-status=dead}}</ref> Godine 2010. Tealuxe je časopisom Yankee svrstana među pet najistaknutijih čajdžinica u regiji Nove [[Regije Engleske|Engleske.]]<ref>"[http://www.yankeemagazine.com/issues/2010-03/travel/teahouses-ME-MA-CT-RI Best 5 New England Teahouses by Katrina Ávila Munichiello]." [[Yankee Magazine]].</ref> Početna lokacija, na Harvard Squareu u ulici Zero Brattle [[Cambridge (Massachusetts)|u Cambridgeu]], [[Massachusetts]], zatvorena je decembra 2018. nakon 19 godina poslovanja.<ref>{{Cite web|url=https://www.bostonmagazine.com/restaurants/2018/12/10/tealuxe-close-harvard-square/|title=Tealuxe Is Also Closing After Years in Harvard Square|date=10. 12. 2018|website=Boston Magazine|language=en-US|access-date=10. 4. 2020}}</ref> Posljednje otvorena lokacija [[Providence (Rhode Island)|u Providenceu, Rhode Island,]] okončala je sa radom u junu naredne godine. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.tealuxe.com/ Zvanična stranica]{{Mrtav link}} * ''[https://bkconnection.com/products/9781605094618_big-vision-small-business Velika vizija, mali biznis]'' [[Kategorija:Čajevi]] [[Kategorija:Cambridge (Massachusetts)]] 0q6qqmm4mrcufgm5mpkiiqt0ywyp98p Liat Towers 0 528739 3935858 3874165 2026-10-16T13:24:04Z Panasko 146730 3935858 wikitext text/x-wiki '''Liat Towers''' je šoping centar i kompleks koji posjeduje mješovitu namjenu u Orchard Roadu [[Singapur|u Singapuru]]. Zgrada ima 21 sprat, te sadrži kancelarije, ugostiteljske objekte, maloprodajne prodavnice i ambasade.<ref>{{Cite web|url=http://www.liattowers.com/|title=Lionson, Kit (26 July 2016).|date=}}</ref> Smještena je nedaleko od stanice Orchard MRT. Zgrada je prvi put izgrađena 1965, prije nego što je 1979. preuređena u trenutno stanje.<ref name="LTHistory">{{Cite web|url=https://www.roots.gov.sg/places/places-landing/Places/surveyed-sites/Liat-Towers|title=Liat Towers|website=www.roots.gov.sg|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130045918/https://www.roots.gov.sg/places/places-landing/Places/surveyed-sites/Liat-Towers|archive-date=30. 11. 2022|access-date=5. 3. 2023}}</ref> == Historija == Liat Towers je otvoren prvi put 1965. u septembru, kao jedan od prvih tržnih centara koji su se značajno istakli na Orchard Roadu. Godine 1977. najavljeno je redizajniranje, koje je završeno 1979.<ref name="LTHistory">{{Cite web|url=https://www.roots.gov.sg/places/places-landing/Places/surveyed-sites/Liat-Towers|title=Liat Towers|website=www.roots.gov.sg|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130045918/https://www.roots.gov.sg/places/places-landing/Places/surveyed-sites/Liat-Towers|archive-date=30. 11. 2022|access-date=5. 3. 2023}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20221130045918/https://www.roots.gov.sg/places/places-landing/Places/surveyed-sites/Liat-Towers "Liat Towers"]. </cite></ref> === Najznačanije faze razvoja prvih poslovnica === ==== McDonald's ==== Prvi McDonald'sov objekat u Singapuru je bio na ovoj lokaciji, a je otvoren 20. oktobra 1979.<ref name="MCLT1979">{{Cite web|url=https://sg.news.yahoo.com/memory-makers-the-day-mcdonalds-opened-singapore-fanfare-211410500.html|title=Memory Makers: The day McDonald's opened in Singapore to much fanfare|last=Yong|first=Nicholas|date=26. 3. 2021|website=sg.news.yahoo.com|language=en-SG|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325221945/https://sg.news.yahoo.com/memory-makers-the-day-mcdonalds-opened-singapore-fanfare-211410500.html|archive-date=25. 3. 2021|access-date=5. 3. 2023}}</ref> To je također bio prvi McDonald'sov objekat ikada otvoren u jednoj zemlji [[Jugoistočna Azija|jugoistočne Azije]].<ref>{{Cite web|url=http://www.liattowers.com/|title=Lionson, Kit (26 July 2016).|date=}}</ref> ==== Starbucks ==== Prvi [[Starbucks]]ov objekat je također bio smješten na ovoj lokaciji u Singapuru, otvoren u decembru 1996. Slično McDonald'su, bio je to prvi Starbucks objekt u nekoj zemlji jugoistočne Azije. Bio je to i drugi poslovni objekt ovog lanca kafića izvan [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]], u vrijeme kada Starbucks još nije bio popularan.<ref>{{Cite web|url=http://www.liattowers.com/|title=Lionson, Kit (26 July 2016).|date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.liattowers.com/|title=Lionson, Kit (26 July 2016).|date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.spokesman.com/stories/1996/aug/14/starbucks-to-open-stores-in-singapore/|title=Starbucks To Open Stores In Singapore|date=14. 8. 1996|website=www.spokesman.com|publisher=[[The Spokesman-Review]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305020857/https://www.spokesman.com/stories/1996/aug/14/starbucks-to-open-stores-in-singapore/|archive-date=5. 3. 2023|access-date=5. 3. 2023}}</ref> Starbucks i dalje postoji u Liat Towersu, a njegov objekat je redizajniran 2019.<ref>{{Cite web|url=https://coconuts.co/singapore/food-drink/singapores-first-starbucks-store-liat-towers-reopens-new-look/|title=Singapore's first-ever Starbucks store at Liat Towers reopens with a new look|date=11. 2. 2019|website=coconuts.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211073522/https://coconuts.co/singapore/food-drink/singapores-first-starbucks-store-liat-towers-reopens-new-look/|archive-date=11. 2. 2019|access-date=5. 3. 2023}}</ref> == Opis == Prodavnice u tornju se prostiru na od 37 do 511&nbsp;m<sup>2</sup> površine. Neki od zakupaca uključuju [[Massimo Dutti]], [[Zara|Zaru]], [[Hermes]] i poznati brend luksuznih satova [[Audemars Piguet]]. Zara je zatvorila poslovnicu u junu 2022, a zamijenio ju je [[Castlery]], koji je prebačen iz Delta Housea od 2015. do 2018, te iz zgrade Jit Poh od 2019. do septembra 2022.<ref>{{Cite web|url=http://www.liattowers.com/|title=Lionson, Kit (26 July 2016).|date=}}</ref> Posjeduje parking i nalazi se u centru prestižne trgovačke četvrti Orchard u [[Singapur]]u. Toranj se nalazi u blizini drugih maloprodajnih i uslužnih zgrada u gradu, kao što su nekoliko [[hotel]]a, od kojih je najistaknutiji primjer Mandarin Orchard Singapore, zajedno s nekoliko poznatih šoping centara kao što su Ngee Ann City, Wisma Atria, ION Orchard i Hilton Singapore. Neki od [[restoran]]a u Liat Towersu uključuju Shake Shack, koji se nalazi na istoj lokaciji kao i nekadašnji prvi McDonald's u Singapuru.{{Efn|The McDonald's outlet at Liat Towers closed its operations a decade after its opening in October 1989. It was subsequently replaced by a [[Burger King]] and a [[Wendy's]] before Shake Shack began operations in August 2020.<ref name="MCLT1979"/>}} == Galerija == <gallery mode="packed" heights="180px"> Datoteka:Zarasg.JPG|alt=Zara, one of the tenants near the entrance of the tower| Zara, jedna od zakupaca, nalazi se blizu ulaza u toranj Datoteka:Liat_Towers_2.JPG|alt=The office tower| Poslovni toranj </gallery> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Singapur]] [[Kategorija:Trgovina]] [[Kategorija:Koordinate na Wikipodacima]] jt7wwbvnr79uyggnivpe41xf9tnp8am 3935862 3935858 2026-10-16T13:33:01Z Panasko 146730 3935862 wikitext text/x-wiki '''Liat Towers''' je šoping centar i kompleks koji posjeduje mješovitu namjenu u Orchard Roadu [[Singapur|u Singapuru]]. Zgrada ima 21 sprat, te sadrži kancelarije, ugostiteljske objekte, maloprodajne prodavnice i ambasade.<ref>{{cite web|url=http://www.liattowers.com/|title=Liat Towers - Home|date=April 13, 2018}}</ref> Smještena je nedaleko od stanice Orchard MRT. Zgrada je prvi put izgrađena 1965, prije nego što je 1979. preuređena u trenutno stanje.<ref name="LTHistory">{{Cite web|url=https://www.roots.gov.sg/places/places-landing/Places/surveyed-sites/Liat-Towers|title=Liat Towers|website=www.roots.gov.sg|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130045918/https://www.roots.gov.sg/places/places-landing/Places/surveyed-sites/Liat-Towers|archive-date=30. 11. 2022|access-date=5. 3. 2023}}</ref> == Historija == Liat Towers je otvoren prvi put 1965. u septembru, kao jedan od prvih tržnih centara koji su se značajno istakli na Orchard Roadu. Godine 1977. najavljeno je redizajniranje, koje je završeno 1979.<ref name="LTHistory"/> === Najznačanije faze razvoja prvih poslovnica === ==== McDonald's ==== Prvi McDonald'sov objekat u Singapuru je bio na ovoj lokaciji, a je otvoren 20. oktobra 1979.<ref name="MCLT1979">{{Cite web|url=https://sg.news.yahoo.com/memory-makers-the-day-mcdonalds-opened-singapore-fanfare-211410500.html|title=Memory Makers: The day McDonald's opened in Singapore to much fanfare|last=Yong|first=Nicholas|date=26. 3. 2021|website=sg.news.yahoo.com|language=en-SG|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325221945/https://sg.news.yahoo.com/memory-makers-the-day-mcdonalds-opened-singapore-fanfare-211410500.html|archive-date=25. 3. 2021|access-date=5. 3. 2023}}</ref> To je također bio prvi McDonald'sov objekat ikada otvoren u jednoj zemlji [[Jugoistočna Azija|jugoistočne Azije]].<ref>{{Cite web|url=http://www.liattowers.com/|title=Lionson, Kit (26 July 2016).|date=}}</ref> ==== Starbucks ==== Prvi [[Starbucks]]ov objekat je također bio smješten na ovoj lokaciji u Singapuru, otvoren u decembru 1996. Slično McDonald'su, bio je to prvi Starbucks objekt u nekoj zemlji jugoistočne Azije. Bio je to i drugi poslovni objekt ovog lanca kafića izvan [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]], u vrijeme kada Starbucks još nije bio popularan.<ref>{{Cite web|url=http://www.liattowers.com/|title=Lionson, Kit (26 July 2016).|date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.liattowers.com/|title=Lionson, Kit (26 July 2016).|date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.spokesman.com/stories/1996/aug/14/starbucks-to-open-stores-in-singapore/|title=Starbucks To Open Stores In Singapore|date=14. 8. 1996|website=www.spokesman.com|publisher=[[The Spokesman-Review]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305020857/https://www.spokesman.com/stories/1996/aug/14/starbucks-to-open-stores-in-singapore/|archive-date=5. 3. 2023|access-date=5. 3. 2023}}</ref> Starbucks i dalje postoji u Liat Towersu, a njegov objekat je redizajniran 2019.<ref>{{Cite web|url=https://coconuts.co/singapore/food-drink/singapores-first-starbucks-store-liat-towers-reopens-new-look/|title=Singapore's first-ever Starbucks store at Liat Towers reopens with a new look|date=11. 2. 2019|website=coconuts.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211073522/https://coconuts.co/singapore/food-drink/singapores-first-starbucks-store-liat-towers-reopens-new-look/|archive-date=11. 2. 2019|access-date=5. 3. 2023}}</ref> == Opis == Prodavnice u tornju se prostiru na od 37 do 511&nbsp;m<sup>2</sup> površine. Neki od zakupaca uključuju [[Massimo Dutti]], [[Zara|Zaru]], [[Hermes]] i poznati brend luksuznih satova [[Audemars Piguet]]. Zara je zatvorila poslovnicu u junu 2022, a zamijenio ju je [[Castlery]], koji je prebačen iz Delta Housea od 2015. do 2018, te iz zgrade Jit Poh od 2019. do septembra 2022.<ref>{{Cite web|url=http://www.liattowers.com/|title=Lionson, Kit (26 July 2016).|date=}}</ref> Posjeduje parking i nalazi se u centru prestižne trgovačke četvrti Orchard u [[Singapur]]u. Toranj se nalazi u blizini drugih maloprodajnih i uslužnih zgrada u gradu, kao što su nekoliko [[hotel]]a, od kojih je najistaknutiji primjer Mandarin Orchard Singapore, zajedno s nekoliko poznatih šoping centara kao što su Ngee Ann City, Wisma Atria, ION Orchard i Hilton Singapore. Neki od [[restoran]]a u Liat Towersu uključuju Shake Shack, koji se nalazi na istoj lokaciji kao i nekadašnji prvi McDonald's u Singapuru.{{Efn|McDonald's restoran u Liat Towersu prestao je s radom deceniju nakon otvaranja u oktobru 1989. Nakon toga, na tom mjestu su se nalazili [[Burger King]] i [[Wendy's]], a u augustu 2020. počeo je s radom [[Shake Shack]].<ref name="MCLT1979"/>}} == Galerija == <gallery mode="packed" heights="180px"> Datoteka:Zarasg.JPG|alt=Zara, one of the tenants near the entrance of the tower| Zara, jedna od zakupaca, nalazi se blizu ulaza u toranj Datoteka:Liat_Towers_2.JPG|alt=The office tower| Poslovni toranj </gallery> == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Singapur]] [[Kategorija:Trgovina]] [[Kategorija:Koordinate na Wikipodacima]] cd8yjlafwaj5l0pivbfeotxriqip3g2 3935864 3935862 2026-10-16T13:35:38Z Panasko 146730 reffix 3935864 wikitext text/x-wiki '''Liat Towers''' je šoping centar i kompleks koji posjeduje mješovitu namjenu u Orchard Roadu [[Singapur|u Singapuru]]. Zgrada ima 21 sprat, te sadrži kancelarije, ugostiteljske objekte, maloprodajne prodavnice i ambasade.<ref>{{cite web|url=http://www.liattowers.com/|title=Liat Towers - Home|date=April 13, 2018}}</ref> Smještena je nedaleko od stanice Orchard MRT. Zgrada je prvi put izgrađena 1965, prije nego što je 1979. preuređena u trenutno stanje.<ref name="LTHistory">{{Cite web|url=https://www.roots.gov.sg/places/places-landing/Places/surveyed-sites/Liat-Towers|title=Liat Towers|website=www.roots.gov.sg|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130045918/https://www.roots.gov.sg/places/places-landing/Places/surveyed-sites/Liat-Towers|archive-date=30. 11. 2022|access-date=5. 3. 2023}}</ref> == Historija == Liat Towers je otvoren prvi put 1965. u septembru, kao jedan od prvih tržnih centara koji su se značajno istakli na Orchard Roadu. Godine 1977. najavljeno je redizajniranje, koje je završeno 1979.<ref name="LTHistory"/> === Najznačanije faze razvoja prvih poslovnica === ==== McDonald's ==== Prvi McDonald'sov objekat u Singapuru je bio na ovoj lokaciji, a je otvoren 20. oktobra 1979.<ref name="MCLT1979">{{Cite web|url=https://sg.news.yahoo.com/memory-makers-the-day-mcdonalds-opened-singapore-fanfare-211410500.html|title=Memory Makers: The day McDonald's opened in Singapore to much fanfare|last=Yong|first=Nicholas|date=26. 3. 2021|website=sg.news.yahoo.com|language=en-SG|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325221945/https://sg.news.yahoo.com/memory-makers-the-day-mcdonalds-opened-singapore-fanfare-211410500.html|archive-date=25. 3. 2021|access-date=5. 3. 2023}}</ref> To je također bio prvi McDonald'sov objekat ikada otvoren u jednoj zemlji [[Jugoistočna Azija|jugoistočne Azije]].<ref>{{cite web |last1=Lionson |first1=Kit |title=McDonald's Singapore franchise sold: A history of the Golden Arches here |url=https://www.straitstimes.com/singapore/mcdonalds-singapore-franchise-sold-a-history-of-the-golden-arches-here |website=www.straitstimes.com |access-date=5 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170111235731/https://www.straitstimes.com/singapore/mcdonalds-singapore-franchise-sold-a-history-of-the-golden-arches-here |archive-date=11 January 2017 |language=en |date=26 July 2016 |url-status=live}}</ref> ==== Starbucks ==== Prvi [[Starbucks]]ov objekat je također bio smješten na ovoj lokaciji u Singapuru, otvoren u decembru 1996. Slično McDonald'su, bio je to prvi Starbucks objekt u nekoj zemlji jugoistočne Azije. Bio je to i drugi poslovni objekt ovog lanca kafića izvan [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]], u vrijeme kada Starbucks još nije bio popularan.<ref>{{cite web |title=Starbucks to open store in Singapore - UPI Archives |url=https://www.upi.com/Archives/1996/08/12/Starbucks-to-open-store-in-Singapore/5160839822400/ |website=UPI |access-date=5 March 2023 |language=en |date=12 August 1996}}</ref><ref>{{cite web |title=Starbucks in Singapore |url=https://www.nytimes.com/1996/08/14/business/starbucks-in-singapore.html |website=The New York Times |access-date=5 March 2023 |ref=The Associated Press |archive-url=https://web.archive.org/web/20090505203810/https://www.nytimes.com/1996/08/14/business/starbucks-in-singapore.html |archive-date=5 May 2009 |date=14 August 1996}}</ref><ref>{{cite web |title=Starbucks To Open Stores In Singapore |url=https://www.spokesman.com/stories/1996/aug/14/starbucks-to-open-stores-in-singapore/ |website=www.spokesman.com |publisher=[[The Spokesman-Review]] |access-date=5 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305020857/https://www.spokesman.com/stories/1996/aug/14/starbucks-to-open-stores-in-singapore/ |archive-date=5 March 2023 |date=14 August 1996}}</ref> Starbucks i dalje postoji u Liat Towersu, a njegov objekat je redizajniran 2019.<ref>{{Cite web|url=https://coconuts.co/singapore/food-drink/singapores-first-starbucks-store-liat-towers-reopens-new-look/|title=Singapore's first-ever Starbucks store at Liat Towers reopens with a new look|date=11. 2. 2019|website=coconuts.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211073522/https://coconuts.co/singapore/food-drink/singapores-first-starbucks-store-liat-towers-reopens-new-look/|archive-date=11. 2. 2019|access-date=5. 3. 2023}}</ref> == Opis == Prodavnice u tornju se prostiru na od 37 do 511&nbsp;m<sup>2</sup> površine. Neki od zakupaca uključuju [[Massimo Dutti]], [[Zara|Zaru]], [[Hermes]] i poznati brend luksuznih satova [[Audemars Piguet]]. Zara je zatvorila poslovnicu u junu 2022, a zamijenio ju je [[Castlery]], koji je prebačen iz Delta Housea od 2015. do 2018, te iz zgrade Jit Poh od 2019. do septembra 2022.<ref>{{cite web|url=http://www.stproperty.sg/commercial-directory/liat-towers-commercial/10753|title=Liat Towers - Office in Orchard Road - STProperty|date= April 14, 2018}}</ref> Posjeduje parking i nalazi se u centru prestižne trgovačke četvrti Orchard u [[Singapur]]u. Toranj se nalazi u blizini drugih maloprodajnih i uslužnih zgrada u gradu, kao što su nekoliko [[hotel]]a, od kojih je najistaknutiji primjer Mandarin Orchard Singapore, zajedno s nekoliko poznatih šoping centara kao što su Ngee Ann City, Wisma Atria, ION Orchard i Hilton Singapore. Neki od [[restoran]]a u Liat Towersu uključuju Shake Shack, koji se nalazi na istoj lokaciji kao i nekadašnji prvi McDonald's u Singapuru.{{Efn|McDonald's restoran u Liat Towersu prestao je s radom deceniju nakon otvaranja u oktobru 1989. Nakon toga, na tom mjestu su se nalazili [[Burger King]] i [[Wendy's]], a u augustu 2020. počeo je s radom [[Shake Shack]].<ref name="MCLT1979"/>}} == Galerija == <gallery mode="packed" heights="180px"> Datoteka:Zarasg.JPG|alt=Zara, one of the tenants near the entrance of the tower| Zara, jedna od zakupaca, nalazi se blizu ulaza u toranj Datoteka:Liat_Towers_2.JPG|alt=The office tower| Poslovni toranj </gallery> == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Singapur]] [[Kategorija:Trgovina]] [[Kategorija:Koordinate na Wikipodacima]] jthi090fnz92uobk0m2bf8fr1ptq7qh Salad and Go 0 528741 3935857 3874344 2026-10-16T13:20:37Z Panasko 146730 3935857 wikitext text/x-wiki '''Salad and Go''' je američki lanac restorana koja nudi uslugu naručivanja putem "drive-thru". Restoran je specijaliziran za salate, wrapove i doručak. Sjedište kompanije je u Coppellu u [[Teksas]]u, nakon što se 2024. preselilo iz prvobitnog centralnog sjedišta u Tempeju u [[Arizona|Arizoni]]. Lanac posjeduje dva pogona za proizvodnju hrane u [[Phoenix]]u i [[Dallas]]u. Salad and Go je privatna kompanija s više od 140 lokacija koje operiraju u četiri države: Arizoni, Teksasu, [[Oklahoma|Oklahomi]] i [[Nevada|Nevadi]]. Brend u ponudi ima raznovrsne svježe artikle kao što su salate, tortilje, [[Supa|supe]], buritosi i zdjele za doručak, hladno kuhana [[Kahva|kafa]], ručno rađene [[Limunada|limunade]] i ledeni [[čaj]]evi. == Historija == Tony i Roushan Christofellis osnovali su Salad and Go j 2013. u Gilbertu, Arizona. Suosnivači su zatražili od kuhara Daniela Patina da im pomogne u razvoju koncepta.<ref name="Meet Chef Patino">{{Cite web|url=https://www.saladandgo.com/meet-chef-patino/|title=Meet Chef Patino|website=Salad and Go|access-date=}}</ref> Kuhar Patino ostaje glavni kuhar ovog lanca. U martu 2022, veteran industrije Charlie Morrison pridružio se kompaniji Salad and Go kao glavni izvršni direktor (CEO).<ref name="Meet Chef Patino"/> Od Morrisonovog dolaska, brend se brzo proširio svoje poslovanje na glavna tržišta, uključujući Dallas-Fort Worth Metroplex (DFW),<ref>{{Cite web|url=https://www.qsrmagazine.com/news/salad-and-go-announces-three-stores-dallas-fort-worth-market|title=Salad and Go Announces Three Stores for Dallas-Fort Worth market|date=11. 10. 2022|website=QSR Magazine|access-date=15. 3. 2023}}</ref> [[Houston]],<ref>{{Cite web|url=https://www.houstonchronicle.com/business/real-estate/article/salad-and-go-enters-houston-market-drive-thru-17739003.php|title=Salad and Go drive-thru chain rolls into Houston suburbs in Texas expansion|last=Feser|first=Katherine|date=26. 1. 2023|website=Houston Chronicle|access-date=15. 3. 2023}}</ref> [[Las Vegas]] <ref>{{Cite web|url=https://www.fox5vegas.com/2023/01/12/drive-thru-salad-eatery-opening-first-location-las-vegas/|title=Drive-thru salad eatery opening first location in Las Vegas|last=Lilly|first=Caitlin|date=12. 1. 2023|website=FOX 5 Vegas|access-date=15. 3. 2023}}</ref> i [[Oklahoma City]].<ref>{{Cite web|url=https://kfor.com/news/local/two-salad-and-go-restaurants-to-open-in-oklahoma-city/|title=Two 'Salad and Go' restaurants to open in Oklahoma City|last=Query-Thompson|first=Kimberly|date=10. 11. 2022|website=KFOR|access-date=15. 3. 2023}}{{Mrtav link}}</ref> Istovremeno je nastavio otvarati lokacije u svojoj matičnoj državi Arizoni. Salad and Go je na dobrom putu da do kraja 2023. otvori ukupno 135 prodavnica. U januaru 2024, glavni izvršni direktor Charlie Morrison izjavio je da je kompanija ima u planu nastaviti otvarati bar jedan restoran sedmično, te je opisao svoje planove za još hiljadu lokacija.<ref>{{Cite web|url=https://www.nrn.com/operations/salad-and-go-opening-store-week-plans-expand-thousands|title=Salad and Go is opening a store a week with plans to expand 'into the thousands'|date=11. 1. 2024|website=Nation's Restaurant News|language=en|access-date=17. 1. 2024}}</ref> == Poslovanje == Salad and Go vertikalno integriše poslovanje i distribuciju, nabavljajući sastojke direktno od lokalnih farmera i dobavljača kad god je to moguće. Lanac ima dvije proizvodne prehrambene jedinice i to u Arizoni i Teksasu. Oni pripremaju proizvode direktno sa farmi i dostavljaju ih u prodavnice. Prosječna veličina prodavnice Salad and Go iznosi približno 93 m2.<ref name="Meet Chef Patino"/> Ovaj manji model omogućava brzo otvaranje prodavnica u ciljanim područjima uz smanjenje troškova. Restorani nemaju određene karakteristike tipičnih objekata brze hrane poput zamrzivača, bojlera ili friteza koje zahtijevaju inspekciju prije otvaranja.<ref name="Meet Chef Patino"/> Svaka pojedinačna Salad and Go poslovnica posjeduje drive-thru traku i prozor putem kojeg se mogu preuzeti narudžbe,a koje su napravljene putem Salad and Go mobilne aplikacije ili online. Brend ne omogućava objedovanje u okviru objekta. Dana 19. septembra 2025, Salad and Go je okončao svoje poslovanje u Houstonu, [[San Antonio|San Antoniju]] i [[Austin (Teksas)|Austinu]], kao i u sjevernom Teksasu, s ukupno 41 zatvaranjem. Novi izvršni direktor Mike Tattersfield izjavio je da je odluka donesena sa ciljem usmjeravanja na discipliniraniji rast.<ref name="Meet Chef Patino" /> == Meni == Salad and Go koristi svježe [[Prirodni proizvod|prirodne sastojke]]. Meni trenutno nudi osam salata s domaćim preljevima i izborom proteina (piletina, odrezak i tofu).<ref name="Meet Chef Patino"/> Svaka salata je dostupna kao wrap. Meni također sadrži supe i pet opcija doručak burrita, koje su dostupne za narudžbu u obliku zdjela. == Lokacije == Salad and Go trenutno posluje u više od 140 poslovnica raspoređenih u četiri države, a to su Arizona, Teksas, Oklahoma i Nevada. == Reference == {{Refspisak|30em}} [[Kategorija:Hrana]] [[Kategorija:Američke kompanije]] ilm3orslk3z861snnls1hcsqrnlpwve Carski rez 0 529208 3935824 3930826 2026-10-16T12:24:21Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935824 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Carski rez | sinonimi = C-disekcija, carska disekcija, porođaj carskim rezom | slika = Cesarian the moment of birth3.jpg | opis_slike = Tim od pet članova izvodi carski rez |simptomi=Spriječenost [[porođaj]]a na [[vagina|vaginu]], kao što su [[opstrukcija porođaja]], [[trupčanost blizanaca]], [[preeklampsija|visok krvni pritisak]] kod majke, [[porođaj u zatkoljenom položaju]], prezentacija [[ramen]]a i problemi s [[placenta|posteljicom]] ili [[pupčana vrpca|pupčanom vrpcom]]. |pojava= Pri porođaju |specijalnost=[[Akušerstvo]], [[ginekologija]], [[hirurgija]], [[neonatologija]], [[pedijatrija]], [[porodična medicina]] |komplikacije=Ugroženost [[novorođenče]]ta |rizici= Nepovoljni ishodi kod trudnoća niskog rizika javljaju se kod 8,6% vaginalnih porođaja i 9,2% porođaja carskim rezom |frekvencija= 21% 2018, a godišnje se povećavaju za 4%. }} '''Carski rez''', poznat i kao '''C-disekcija''', '''carska disekcija''' ili '''carski porođaj''', jest [[Operacija|hirurški zahvat]] kojim se jedna ili više beba [[porođaj]] rađa kroz rez na majčinom trbuhu. Često se izvodi jer bi [[vaginski porođaj]] izložio majku ili dijete riziku (od paralize ili čak smrti).<ref name="NIH2010">{{cite web|date=1. 2. 2017|title=Pregnancy Labor and Birth|url=https://www.womenshealth.gov/pregnancy/childbirth-and-beyond/labor-and-birth|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728021055/https://www.womenshealth.gov/pregnancy/childbirth-and-beyond/labor-and-birth|archive-date=28. 7. 2017|access-date=15. 7. 2017|publisher=Office on Women's Health, U.S. Department of Health and Human Services}}{{PD-notice}}</ref> Razlozi za operaciju uključuju, ali nisu ograničeni na, [[opstrukcija porođaja|opstrukciju porođaja]], [[blizanci|blizanačka tridnoća]], [[preeklampsija|visok krvni pritisak]] kod majke, [[porođaj u zatkoljenom položaju]], prezentacija [[ramen]]a i probleme s [[placenta|posteljicom]] ili [[pupčana vrpca|pupčanom vrpcom]]. ==Primjena== [[Datoteka:Cesarean section scar and linea nigra.JPG|thumb|right| Sedam sedmica star carski rez [[ožiljak]] (horizontalni) i ''[[linea nigra]]'' (vertikalni) vidljivi na 31-godišnjoj majci. Uzdužni (vertikalni) rezovi se još uvijek ponekad koriste.]] Carski rez se preporučuje kada [[vaginski porođaj]] može predstavljati rizik za majku ili bebu. Carski rezovi se također izvode iz ličnih i društvenih razloga prilikom [[carski rez na zahtjev majke|zahtjev majke]] u nekim zemljama. ===Medicinski porođaj=== Komplikacije porođaja i faktori koji povećavaju rizik povezan s vaginalnim porođajem uključuju: * Abnormalna prezentacija ([[Porođaj u zatkoljenskom položaju|zatkoljenica]] ili [[:wikt:transverzalni|transverzalni položaji]]) * Produženi [[porođaj]] ili izostanak napredovanja ([[opstruirani porođaj]], također poznat kao distocija) * [[Fetusni distres]] * [[Prolaps pupčane vrpce]] * [[Ruptura maternice]] ili povećan rizik od iste * Nekontrolirana [[hipertenzija]], [[preeklampsija]] ili [[eklampsija]] kod majke * [[Tahikardija]] kod majke ili bebe nakon rupture amnionske vode (pucanje vodenjaka) * [[posteljica|Problemi s placentom]] (''[[placenta praevia]]'', [[abrupcija placente]] ili ''[[placenta accreta]]'') * Neuspješna [[inducirani porođaj|indukcija porođaja]] * Neuspješna instrumentalna porođajna terapija (pomoću [[porođajni forceps|forcepsa]] ili [[ventuza]] (Ponekad se pokušava porođaj carskim rezom s forcepsom/ventuzom, a ako ne uspije, beba će morati biti rođena carskim rezom) * Velika beba težine > 4.000 grama ([[makrosomija]]) * Abnormalnosti pupčane vrpce ([[vasa previa]], višerežnjevasta posteljica uključujući bilobate i sukcenturijatno-režnjeve posteljice, [[velamentozna insercija]]) Ostale komplikacije trudnoće, prethodna stanja i istovremene bolesti uključuju: * Prethodni (visokorizični) [[fetus]] * [[HIV]] infekcija majke s visokim [[virusno opterećenje|virusnim opterećenjem]] (HIV s niskim virusnim opterećenjem majke nije nužno indikacija za carski rez) * Pojava [[genitalni herpes|genitalnog herpesa]] u trećem tromjesečju<ref>{{cite web |title=Management of Genital Herpes in Pregnancy |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-bulletin/articles/2020/05/management-of-genital-herpes-in-pregnancy |archive-url=https://archive.today/20210116112656/https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-bulletin/articles/2020/05/management-of-genital-herpes-in-pregnancy |archive-date=16. 1. 2021 |website=ACOG |access-date=3. 5. 2020 |date=maj 2020 }}</ref> (što može uzrokovati infekciju kod bebe ako se rodi vaginalno) * Prethodni klasični (longitudinalni) carski rez * Prethodna ruptura maternice * Prethodni problemi sa zarastanjem perineuma (od prethodnog porođaja ili [[Crohnova bolest|Crohnove bolesti]]) * [[Dvoroga maternica]] * Rijetki slučajevi posthumnog porođaja nakon smrti majke ;Ostalo * Smanjenje iskustva akušera u liječenju porođaja u karličnom položaju. Iako su akušeri i babice opsežno obučeni za pravilne postupke porođaja u karličnom položaju pomoću simulacijskih lutaka, postoji smanjenje iskustva sa stvarnim vaginskim porođajem u [[karlica|karličnom]] ili [[stražnjični položaj|stražnjičnom položaju]], što može povećati rizik.<ref name=Savage07>{{cite journal | vauthors = Savage W | title = The rising caesarean section rate: a loss of obstetric skill? | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology | volume = 27 | issue = 4 | pages = 339–346 | date = maj 2007 | pmid = 17654182 | doi = 10.1080/01443610701337916 | s2cid = 27545840 }}</ref> ===Prevencija=== Općenito se smatra da je prevalencija carskih rezova u mnogim zemljama veća nego što je potrebno, a ljekari se podstiču da aktivno smanje tu stopu, jer stopa carskih rezova veća od 10–15% nije povezana sa smanjenjem stope smrtnosti majki ili dojenčadi, iako neki dokazi podržavaju da viša stopa od 19% može rezultirati boljim ishodima. Neki od ovih napora uključuju naglašavanje da duga [[Porođaj|latentna faza]] porođaja nije abnormalna i nije opravdanje za carski rez; nova definicija početka aktivnog porođaja od dilatacije [[cerviks|grlića maternice]] od četiri cm do dilatacije od šest cm; omogućavanje ženama koje su prethodno rađale da se trude najmanje dva sata, a ženama koje nisu tri sata, prije nego što se razmotri [[Tokoliza|zaustavljanje porođaja]]. [[Fizička aktivnost]] tokom [[trudnoća]] smanjuje rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Domenjoz I, Kayser B, Boulvain M | title = Effect of physical activity during pregnancy on mode of delivery | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 211 | issue = 4 | pages = 401.e1–401.11 | date = oktobar 2014 | pmid = 24631706 | doi = 10.1016/j.ajog.2014.03.030 }}</ref> Osim toga, rezultati sistematskog pregleda dokaza o ambulantnom sazrijevanju grlića maternice iz 2021. otkrili su da se kod žena s trudnoćama niskog rizika rizik od carskog reza sa štetnim uticajem na majku ili dijete nije značajno razlikovao od onog kada se izvodi u bolničkom okruženju.<ref>{{Cite book | vauthors = McDonagh M, Skelly AC, Hermesch A, Tilden E, Brodt ED, Dana T, Ramirez S, Fu R, Kantner SN, Hsu F, Hart E |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK569292/ |title=Cervical Ripening in the Outpatient Setting |date=2021 |publisher=Agency for Healthcare Research and Quality (US) |series=AHRQ Comparative Effectiveness Reviews |location=Rockville (MD) |pmid=33818996}}</ref> ==Rizici== Nepovoljni ishodi kod trudnoća niskog rizika javljaju se kod 8,6% vaginskih porođaja i 9,2% porođaja carskim rezom. ===Majka=== Kod onih koje imaju nizak rizik, [[stopa smrtnosti|rizik od smrti]] za carske rezove je 13 na 100.000 u odnosu na 3,5 na 100.000 za vaginalni porođaj u razvijenom svijeta. [[Nacionalna zdravstvena služba Ujedinjenog Kraljevstva]] j [[Nacionalna zdravstvena služba]] navode da je rizik od smrti za majku tri puta veći od rizika kod vaginskog porođaja.<ref>{{cite web|url=http://www.nhsdirect.nhs.uk/articles/article.aspx?articleId=71&sectionId=7681 |title=Caesarean Section |publisher=NHS Direct |access-date=26. 7. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201155120/http://www.nhsdirect.nhs.uk/articles/article.aspx?articleId=71&sectionId=7681 |archive-date=1. 2. 2009 }}</ref> U [[Kanada|Kanadi]] je razlika u ozbiljnom morbiditetu ili [[mortalitet]]u majke (npr. [[srčani zastoj]], hematom rane ili [[histerektomija]]) iznosila 1,8 dodatnih slučajeva na 100.<ref name=Liu2007/> Razlika u smrti majki u bolnici nije bila značajna.<ref name=Liu2007>{{cite journal | vauthors = Liu S, Liston RM, Joseph KS, Heaman M, Sauve R, Kramer MS | title = Maternal mortality and severe morbidity associated with low-risk planned cesarean delivery versus planned vaginal delivery at term | journal = CMAJ | volume = 176 | issue = 4 | pages = 455–460 | date = februar 2007 | pmid = 17296957 | pmc = 1800583 | doi = 10.1503/cmaj.060870 }}</ref> [[Datoteka:Normal post-Caesarean.jpg|thumb|280px|[[Vaginska ultrasonografija]] maternice godinama nakon carskog reza, koji prikazuje karakteristično formiranje ožiljka u njenom prednjem dijelu.]] Carski rez je povezan s rizicima postoperativnih priraslica, incizijskih [[hernija]] (koje mogu zahtijevati hiruršku korekciju) i [[infekcija]] rana.<ref name=Pai00>{{cite journal | vauthors = Pain M |title=Medical Interventions: Caesarean Sections as a Case Study |journal=Economic and Political Weekly |volume=35 |issue=31 |pages=2755–61 |year=2000}}</ref> Ako se carski rez izvodi u hitnom slučaju, rizik od operacije može biti povećan zbog nekoliko faktora. [[Želudac]] pacijentica možda nije prazan, što povećava rizik od [[anestezija]].<ref>{{cite web |url=http://www.gynaecworld.com/Pregnancy/pg9.html#3 |title=Why are Caesareans Done? |publisher=Gynaecworld |access-date=26. 7. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203134401/http://www.gynaecworld.com/Pregnancy/pg9.html#3 |archive-date=3. 12. 2008 }}</ref> Ostali rizici uključuju ozbiljan gubitak [[krv]]i (što može zahtijevati [[transfuzija krvi|transfuziju]]) i [[Glavobolja nakon duralne punkcije|spinalne glavobolje nakon duralne punkcije]].<ref name=Pai00/> Nakon carskih rezova, javljaju se infekcije [[rana]] i do 3–15%.<ref name="Saee2017">{{cite journal | vauthors = Saeed KB, Greene RA, Corcoran P, O'Neill SM | title = Incidence of surgical site infection following caesarean section: a systematic review and meta-analysis protocol | journal = BMJ Open | volume = 7 | issue = 1 | date = januar 2017 | pmid = 28077411 | pmc = 5253548 | doi = 10.1136/bmjopen-2016-013037 }}</ref> Prisustvo [[horioamnionitis]]a i [[gojaznost]]i predisponira ženu da razvije infekciju mjesta operacije.<ref name="Saee2017"/> Žene koje su imale carski rez imaju veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] da imaju problema sa kasnijim [[trudnoća]]ma, a žene koje žele veće porodice ne bi trebale tražiti elektivni carski rez osim ako za to ne postoje medicinske indikacije. Rizik od akrete posteljice, potencijalno opasnog stanja koje se češće razvija kod žena koje su prethodno imale carski rez, iznosi 0,13% nakon dva carska reza, ali se povećava na 2,13% nakon četiri, a zatim na 6,74% nakon šest ili više. Uz ovo, sličan porast postoji i u riziku od hitnih histerektomija prilikom porođaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Silver RM, Landon MB, Rouse DJ, Leveno KJ, Spong CY, Thom EA, Moawad AH, Caritis SN, Harper M, Wapner RJ, Sorokin Y, Miodovnik M, Carpenter M, Peaceman AM, O'Sullivan MJ, Sibai B, Langer O, Thorp JM, Ramin SM, Mercer BM | title = Maternal morbidity associated with multiple repeat cesarean deliveries | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 107 | issue = 6 | pages = 1226–1232 | date = juni 2006 | pmid = 16738145 | doi = 10.1097/01.AOG.0000219750.79480.84 | s2cid = 257455 }}</ref> Majke mogu iskusiti povećanu učestalost [[postporođajna depresija|posporođajne depresije]], te mogu doživjeti značajnu psihološku traumu i kontinuirani [[posttraumatski stresni poremećaj]] povezan s porođajem nakon akušerske intervencije tokom porođaja.<ref name=Olde2006>{{cite journal | vauthors = Olde E, van der Hart O, Kleber R, van Son M | title = Posttraumatic stress following childbirth: a review | journal = Clinical Psychology Review | volume = 26 | issue = 1 | pages = 1–16 | date = januar 2006 | pmid = 16176853 | doi = 10.1016/j.cpr.2005.07.002 | hdl-access = free | s2cid = 22137961 | hdl = 1874/16760 }}</ref> Faktori poput bola u prvoj fazi porođaja, osjećaja nemoći, nametljive hitne akušerske intervencije važni su za kasniji razvoj psiholoških problema povezanih s porođajem.<ref name="Olde2006"/> ====Naknadne trudnoće==== {{glavni|Vaginski porođaj nakon carskog reza}} Žene koje su imale carski rez iz bilo kojeg razloga imaju nešto manju vjerovatnoću da ponovo zatrudne u poređenju sa ženama koje su prethodno porođale samo preko [[vagina]].<ref name="Gurol-UrganciBou-Antoun2013">{{cite journal | vauthors = Gurol-Urganci I, Bou-Antoun S, Lim CP, Cromwell DA, Mahmood TA, Templeton A, van der Meulen JH | title = Impact of Caesarean section on subsequent fertility: a systematic review and meta-analysis | journal = Human Reproduction | volume = 28 | issue = 7 | pages = 1943–1952 | date = juli 2013 | pmid = 23644593 | doi = 10.1093/humrep/det130 | doi-access = free }}</ref> Žene koje su imale samo jedan prethodni carski rez imaju veću vjerovatnoću da imaju problema sa svojim drugim porođajem. [[Porođaj nakon prethodnog carskog reza]] vrši se jednom od dvije glavne opcije:<ref>{{Cite web |title=UpToDate |url=https://www.uptodate.com/contents/choosing-the-route-of-delivery-after-cesarean-birth |access-date=10. 2. 2024 |website=www.uptodate.com}}</ref> * [[Vaginski porođaj]] nakon carskog reza (VBAC) * [[Elektivna operacija|Elektivni]] ponovljeni carski rez (ERCS) Oba imaju veći rizik od vaginskog porođaja bez prethodnog carskog reza. Vaginski porođaj nakon carskog reza (VBAC) nosi veći rizik od [[ruptura maternice|prsnuća maternice]] (5/1.000), transfuzije krvi ili [[endometrij]]a (10/1.000) i [[perineonatusna smrt|perineonatusne smrti]] djeteta (0,25/1.000).<ref name=rcog2007>{{cite web |url=https://www.rcog.org.uk/globalassets/documents/guidelines/gtg4511022011.pdf |title=Birth After Previous Caesarean Birth, Green-top Guideline No. 45 |date=februar 2007 |publisher=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists |archive-url=https://web.archive.org/web/20141207031819/https://www.rcog.org.uk/globalassets/documents/guidelines/gtg4511022011.pdf |archive-date=7. 12. 2014}}</ref> Nadalje, 20% do 40% planiranih pokušaja vaginskog porođaja nakon poroda završava se potrebom za carskim rezom, s većim rizikom od komplikacija kod hitnog ponovljenog carskog reza nego kod elektivnog ponovljenog carskog reza.<ref name="americanpregnancy"/><ref name="mayoclinic"/> S druge strane, vaginski porođaj nakon poroda uzrokuje manji [[majčina smrt|majčinski morbiditet]] i smanjeni rizik od komplikacija u budućim trudnoćama nego elektivni ponovljeni carski rez.<ref name="American Congress of Obstetricians and 450–63">{{cite journal | vauthors = | title = ACOG Practice bulletin no. 115: Vaginal birth after previous cesarean delivery | url =https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2010-08_116_2/page/450| journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 116 | issue = 2 Pt 1 | pages = 450–463 | date = august 2010 | pmid = 20664418 | doi = 10.1097/AOG.0b013e3181eeb251 }}</ref> ====Adezije==== [[Datoteka:Suturing uterus.JPG|thumb|Šivanje maternice nakon vađenja]] [[Slika:C-sec suture.jpg|thumb|eight|Zatvoreni rez za ''niskotransverzalni abdominalni rez'' nakon završetka spajanja heftaricom]] Tokom abdominalne ili karlične operacije može se poduzeti nekoliko koraka kako bi se minimizirale postoperativne komplikacije, poput razvoja [[adhezija]]. Takve tehnike i principi mogu uključivati: * Rukovanje svim tkivom s apsolutnom pažnjom * Korištenje hirurških rukavica bez pudera * Kontroliranje [[krvarenje|krvarenja]] * Pažljiv izbor mjesta šavova i implantata * Održavanje vlažnosti tkiva * Sprečavanje infekcije antibioticima koji se majci daju intravenozno prije reza kože Uprkos ovim proaktivnim mjerama, stvaranje adhezija je prepoznata komplikacija abdominalnikh ili karličkih [[operacija]]. Da bi se spriječilo stvaranje adhezija nakon carskog reza, može se tokom operacije postaviti [[adhezijska barijera]], kako bi se minimizirao rizik od adhezija između maternice i [[jajnik]]a, [[tanko crijevo|tankog crijeva]] i gotovo bilo kojeg tkiva u [[abdomen]]u ili karlici. Ovo nije sadašnja praksa u [[UK|Velikoj Britaniji]], jer ne postoje uvjerljivi dokazi koji bi podržali korist od ove intervencije. Adhezije mogu uzrokovati dugoročne probleme, kao što su: * [[Ženska neplodnost|Neplodnost]], koja se može završiti kada adhezije iskrivljuju tkivo [[jajnik]]a i [[jajovod]]a, ometajući normalan prolaz [[jajna ćelija|jajne ćelije]] (ovuma) iz jajnika u maternicu. Jedan od pet slučajeva [[neplodnost]]i može biti povezan s adhezijama (stoval) * Hronični bol u karlici, koji može nastati kada su adhezije prisutne u karlici. Procjenjuje se da je gotovo 50% slučajeva hroničnog bola u karlici povezano s adhezijama (stoval) * Opstrukcija tankog crijeva: poremećaj normalnog protoka crijeva, koji može nastati kada adhezije uvrnu ili povuku [[tanko crijevo]]. Rizik od stvaranja adhezija je jedan od razloga zašto se vaginski porođaj obično smatra sigurnijim od elektivnog carskog reza, gdje ne postoji medicinska indikacija za rez ni iz majčinih ni iz fetusnih razloga. ===Dijete=== Medicinski neindicirani (elektivni) porođaji prije 39. sedmice trudnoće "nose značajne rizike za bebu bez poznate koristi za majku." Smrtnost novorođenčadi u 37. sedmici može biti i do tri puta veća od one u 40. sedmici i povećana je u poređenju sa 38. sedmicom trudnoće. Ovi porođaji u ranom terminu povezani su s većim brojem smrtnih slučajeva tokom dojenačke dobi, u poređenju s onima koji su se dogodili u 39. do 41. sedmici (porođaji u terminu).<ref name="urlwww.patientsafetycouncil.org">{{cite web |url=http://www.patientsafetycouncil.org/uploads/MOD_39_Weeks_Toolkit.pdf |title=Elimination of Non-medically Indicated (Elective) Deliveries Before 39 Weeks Gestational Age |access-date=13. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120003529/http://www.patientsafetycouncil.org/uploads/MOD_39_Weeks_Toolkit.pdf |archive-date=20. 11. 2012 }}</ref> U jednoj studiji i drugom pregledu pronađeno je mnogo koristi od porođaja u terminu, ali ne i neželjene efekte na zdravlje majki ili beba.<ref name="urlwww.patientsafetycouncil.org"/><ref name="urlTerm Pregnancy: A Period of Heterogeneous Risk for Infant Mortality">{{cite journal | vauthors = Reddy UM, Bettegowda VR, Dias T, Yamada-Kushnir T, Ko CW, Willinger M | title = Term pregnancy: a period of heterogeneous risk for infant mortality | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 117 | issue = 6 | pages = 1279–1287 | date = juni 2011 | pmid = 21606738 | pmc = 5485902 | doi = 10.1097/AOG.0b013e3182179e28 }}</ref> [[Američki kongres opstetričara i ginekologa]] i kreatori medicinske politike pregledaju istraživačke studije i pronalaze veću učestalost sumnjive ili dokazane sepse, RDS-a, [[hipoglikemija|hipoglikemije]], potrebe za respiratornom podrškom, potrebe za prijemom na odjeljenje intenzivne njege novorođenčadi i potrebe za hospitalizacijom > 4-5 dana. U slučaju carskih rezova, stope respiratorne smrti bile su 14 puta veće kod porođaja prije porođaja u 37. sedmici trudnoće u poređenju sa 40. sedmicom trudnoće, i 8,2 puta veće kod carskih rezova prije porođaja u 38. sedmici trudnoće. U ovom pregledu, nijedna studija nije pronašla smanjeni neonatusni morbiditet zbog medicinski neindiciranog (elektivnog) porođaja prije 39. sedmice.<ref name="urlwww.patientsafetycouncil.org"/> Za inače zdrave blizanačke trudnoće, gdje su oba blizanca glavom prema dolje, preporučuje se pokušaj vaginskog porođaja između 37. i 38. sedmice.<ref name="NICE2011">{{cite report | title = Caesarean Section: NICE Clinical Guidelines, No. 132 | year = 2011 | pmid = 23285498 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0050826/ | publisher = National Institute of Health and Clinical Excellence | series = National Institute for Health and Clinical Excellence: Guidance | archive-url = https://web.archive.org/web/20160102022125/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0050826/ | archive-date = 2. 1. 2016 }}</ref><ref name=Bis2013/> [[Vaginski porođaj]], u ovom slučaju, ne pogoršava ishod ni za jedno dojenče u poređenju sa carskim rezom.<ref name=Bis2013>{{cite journal | vauthors = Biswas A, Su LL, Mattar C | title = Caesarean section for preterm birth and, breech presentation and twin pregnancies | journal = Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology | volume = 27 | issue = 2 | pages = 209–219 | date = april 2013 | pmid = 23062593 | doi = 10.1016/j.bpobgyn.2012.09.002 }}</ref> Postoje određene kontroverze o najboljem metodu porođaja gdje je prvi blizanac okrenut glavom prema dolje, a drugi ne, ali većina opstetričara će preporučiti normalan porođaj osim ako ne postoje drugi razlozi za izbjegavanje vaginalnog porođaja.<ref name=Bis2013/> Kada prvi blizanac nije okrenut glavom prema dolje, često se preporučuje carski rez.<ref name=Bis2013/> Bez obzira na to da li su blizanci rođeni rezom ili vaginalno, medicinska literatura preporučuje porođaj dihorionskih blizanaca u 37. sedmici, a monohorionskih (identičnih blizanaca koji dijele posteljicu) do 36. sedmice zbog povećanog rizika od [[mrtvorođenče|mrtvorođenčadi]] kod monohorionskih blizanaca koji ostaju u maternici nakon 37. sedmice.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee YM | title = Delivery of twins | journal = Seminars in Perinatology | volume = 36 | issue = 3 | pages = 195–200 | date = juni 2012 | pmid = 22713501 | doi = 10.1053/j.semperi.2012.02.004 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hack KE, Derks JB, Elias SG, Franx A, Roos EJ, Voerman SK, Bode CL, Koopman-Esseboom C, Visser GH | title = Increased perinatal mortality and morbidity in monochorionic versus dichorionic twin pregnancies: clinical implications of a large Dutch cohort study | url = https://archive.org/details/sim_bjog_2008-01_115_1/page/n69 | journal = BJOG | volume = 115 | issue = 1 | pages = 58–67 | date = januar 2008 | pmid = 17999692 | doi = 10.1111/j.1471-0528.2007.01556.x | s2cid = 20983040 | doi-access = }}</ref> Konsenzus je da je [[kasni prijevremeni porođaj]] monohorionskih blizanaca opravdan jer je rizik od mrtvorođenčeta nakon 37. sedmice značajno veći od rizika koje predstavlja porođaj monohorionskih blizanaca blizu termina (tj. 36.–37. sedmica).<ref>{{cite journal | vauthors = Danon D, Sekar R, Hack KE, Fisk NM | title = Increased stillbirth in uncomplicated monochorionic twin pregnancies: a systematic review and meta-analysis | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 121 | issue = 6 | pages = 1318–1326 | date = juni 2013 | pmid = 23812469 | doi = 10.1097/AOG.0b013e318292766b | s2cid = 5152813 }}</ref> Konsenzus u vezi s monoamnionskim blizancima (identičnim blizancima koji dijele amnionsku vrećicu), tipom blizanaca s najvećim rizikom, je da bi ih trebalo poroditi carskim rezom u 32. sedmici ili ubrzo nakon toga, budući da je rizik od intrauterine smrti jednog ili oba blizanca veći nakon ove gestacije nego rizik od komplikacija prijevremenog porođaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquini L, Wimalasundera RC, Fichera A, Barigye O, Chappell L, Fisk NM | title = High perinatal survival in monoamniotic twins managed by prophylactic sulindac, intensive ultrasound surveillance, and Cesarean delivery at 32 weeks' gestation | journal = Ultrasound in Obstetrics & Gynecology | volume = 28 | issue = 5 | pages = 681–687 | date = oktobar 2006 | pmid = 17001748 | doi = 10.1002/uog.3811 | s2cid = 26098748 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Murata M, Ishii K, Kamitomo M, Murakoshi T, Takahashi Y, Sekino M, Kiyoshi K, Sago H, Yamamoto R, Kawaguchi H, Mitsuda N | title = Perinatal outcome and clinical features of monochorionic monoamniotic twin gestation | journal = The Journal of Obstetrics and Gynaecology Research | volume = 39 | issue = 5 | pages = 922–925 | date = maj 2013 | pmid = 23510453 | doi = 10.1111/jog.12014 | s2cid = 40347063 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baxi LV, Walsh CA | title = Monoamniotic twins in contemporary practice: a single-center study of perinatal outcomes | journal = The Journal of Maternal-Fetal & Neonatal Medicine | volume = 23 | issue = 6 | pages = 506–510 | date = juni 2010 | pmid = 19718582 | doi = 10.3109/14767050903214590 | s2cid = 37447326 }}</ref> U istraživačkoj studiji koja je dobila široku medijsku pažnju, djeca rođena prije 39. sedmice trudnoće mogu imati razvojne probleme, uključujući sporije [[učenje]] čitanja i [[matematika|matematike]].<ref name="urlAcademic Achievement Varies With Gestational Age Among Children Born at Term">{{cite journal |url=http://pediatrics.aappublications.org/content/early/2012/06/27/peds.2011-2157d.abstract?sid=b95d99e5-556e-45d3-8326-e77459528363 |title=Academic Achievement Varies With Gestational Age Among Children Born at Term |journal=Pediatrics |date=juni 2012 |access-date=12. 7. 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904045302/http://pediatrics.aappublications.org/content/early/2012/06/27/peds.2011-2157d.abstract?sid=b95d99e5-556e-45d3-8326-e77459528363 |archive-date=4. 9. 2015 }}</ref> ;Ostali rizici uključuju: * [[Vlažna pluća]] (Prolazna tahipneja novorođenčeta): Neuspjeh u prolasku kroz porođajni kanal ne izlaže bebu [[kortizol]]u i [[adrenalin]]u, koji bi obično preokrenuli [[kalijska pumpa|pumpe kalija]]/[[natrij]]a u bebinim plućima. To uzrokuje zadržavanje tekućine u plućima.<ref>{{cite book | vauthors = Jha K, Nassar GN, Makker K | chapter = Transient Tachypnea of the Newborn |date=2022 | chapter-url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537354/ | title =StatPearls |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30726039 |access-date=22. 6. 2022 }}</ref> * Potencijal za prijevremeni porođaj i komplikacije: Prijevremeni porođaj može se nenamjerno izvršiti ako je izračun termina netačan. Jedna studija je otkrila povećan rizik od komplikacija ako se ponovljeni elektivni carski rez izvrši čak i nekoliko dana prije preporučenih 39 sedmica.<ref>{{cite web | url = https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=99132594 | title = Study: Early Repeat C-Sections Puts Babies At Risk | archive-url = https://web.archive.org/web/20160131115102/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=99132594 | archive-date = 31. 1. 2016 | work = NPR.org | date = 8. 1. 2009 | access-date = 26. 7. 2011 }}</ref> * Veći rizik od smrtnosti dojenčadi: Kod carskih rezova izvedenih bez naznačenog medicinskog rizika (jedno dijete u terminu, s glavom prema dolje bez drugih akušerskih ili medicinskih komplikacija), rizik od smrti u prvih 28 dana života naveden je kao 1,77 na 1.000 živorođenih među ženama koje su imale carski rez, u poređenju sa 0,62 na 1.000 kod žena koje su rodile vaginalno.<ref>{{cite web |url=http://www.medicineonline.com/news/12/6008/High-infant-mortality-seen-with-elective-c-section.html |title=High infant mortality rate seen with elective c-section |work=Reuters Health—September 2006 |publisher=Medicineonline.com |date=14. 9. 2006 |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718123744/http://www.medicineonline.com/news/12/6008/High-infant-mortality-seen-with-elective-c-section.html |archive-date=18. 7. 2011 }}</ref> Porođaj carskim rezom se također povezuje s lošijim zdravstvenim ishodima kasnije u životu, uključujući prekomjernu težinu ili [[gojaznost]], probleme s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] i loš [[probavni sistem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Mueller NT, Zhang M, Hoyo C, Østbye T, Benjamin-Neelon SE | title = Does cesarean delivery impact infant weight gain and adiposity over the first year of life? | journal = International Journal of Obesity | volume = 43 | issue = 8 | pages = 1549–1555 | date = august 2019 | pmid = 30349009 | pmc = 6476694 | doi = 10.1038/s41366-018-0239-2 }}</ref><ref>C. Yuan et al. (2016), "Association Between Cesarean Birth and Risk of Obesity in Offspring in Childhood, Adolescence, and Early Adulthood", ''JAMA Pediatrics''.</ref> Međutim, utvrđeno je da carski rez ne utiče na rizik od razvoja [[alergija]] na hranu kod novorođenčeta.<ref>{{cite journal | vauthors = Currell A, Koplin JJ, Lowe AJ, Perrett KP, Ponsonby AL, Tang ML, Dharmage SC, Peters RL | title = Mode of Birth Is Not Associated With Food Allergy Risk in Infants | language = English | journal = The Journal of Allergy and Clinical Immunology. [In Practice | volume = 10 | issue = 8 | pages = 2135–2143.e3 | date = august 2022 | pmid = 35597762 | doi = 10.1016/j.jaip.2022.03.031 | s2cid = 248903112 }}</ref> Ovo otkriće protivrječi prethodnoj studiji koja tvrdi da bebe rođene carskim rezom imaju niže nivoe grupe ''[[Bacteroides]]'' koji su kod dojenčadi povezani s alergijom na [[kikiriki]].<ref>{{Cite web |date=30. 4. 2021 |title=Why C-Section Babies May Be at Higher Risk for a Food Allergy |url=https://consumer.healthday.com/4-29-why-c-section-babies-may-be-at-higher-risk-for-a-food-allergy-2652675840.html |access-date=25. 5. 2022 |website=Consumer Health News {{!}} HealthDay |language=en}}</ref> ==Klasifikacija== Carski rezovi su klasifikovani na različite načine iz različitih perspektiva.<ref name="AlthabeTorloni2011">{{cite journal | vauthors = Torloni MR, Betran AP, Souza JP, Widmer M, Allen T, Gulmezoglu M, Merialdi M | title = Classifications for cesarean section: a systematic review | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 1| date = januar 2011 | pmid = 21283801 | pmc = 3024323 | doi = 10.1371/journal.pone.0014566 | doi-access = free | bibcode = 2011PLoSO...614566T }}</ref> Jedan od načina da se raspravlja o svim klasifikacijskim sistemima jeste da se grupišu prema njihovom fokusu, bilo na hitnosti postupka (najčešće), karakteristikama majke ili kao grupa zasnovana na drugim, manje često spominjanim faktorima.<ref name="AlthabeTorloni2011"/> ===Po hitnosti=== Konvencionalno, carski rezovi se klasifikuju kao [[elektivna operacija]] ili [[hitnost|hitna]] [[operacija]].<ref name="classification 2000">{{cite journal | vauthors = Lucas DN, Yentis SM, Kinsella SM, Holdcroft A, May AE, Wee M, Robinson PN | title = Urgency of caesarean section: a new classification | url = https://archive.org/details/sim_royal-society-of-medicine-great-britain-journal_2000-07_93_7/page/346 | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | volume = 93 | issue = 7 | pages = 346–350 | date = juli 2000 | pmid = 10928020 | pmc = 1298057 | doi = 10.1177/014107680009300703 }}</ref> Klasifikacija se koristi kako bi se olakšala komunikacija između akušerskog, primaljskog i anesteziološkog tima radi rasprave o najprikladnijoj metodi anestezije. Odluka o tome da li se izvrši [[opća anestezija]] ili [[regionalna anestezija]] (spinalna ili epiduralna anestezija) je važna i zasniva se na mnogim indikacijama, uključujući hitnost porođaja, kao i medicinsku i akušersku historiju žene.<ref name="classification 2000"/> Regionalna anestezija je gotovo uvijek sigurnija za ženu i bebu, ali ponekad je opća anestezija sigurnija za jedno ili oboje, a klasifikacija hitnosti porođaja je važno pitanje koje utiče na ovu odluku. Planirani carski rez (ili elektivni/zakazani carski rez), dogovoren unaprijed, najčešće se dogovara za medicinske indikacije koje su se razvile prije ili tokom trudnoće, a idealno nakon 39 sedmica trudnoće. U Velikoj Britaniji, ovo se klasificira kao rez '4. stepena' (porođaj tempiran tako da odgovara majci ili bolničkom osoblju) ili kao rez '3. stepena' (bez ugrožavanja majke ili fetusa, ali je potreban rani porođaj). Hitni carski rezovi se izvode u trudnoćama u kojima je prvobitno planiran vaginalni porođaj, ali se od tada razvila indikacija za carski rez. U Velikoj Britaniji se dalje klasifikuju kao stepen 2 (porođaj potreban u roku od 90 minuta od odluke, ali bez neposredne prijetnje životu žene ili [[fetus]]a) ili stepen 1 (porođaj potreban u roku od 30 minuta od odluke: neposredna prijetnja životu majke ili bebe ili oboje).<ref>{{cite web| vauthors = Miheso J, Burns S |title=Care of women undergoing emergency caesarean section|url=https://www.wwl.nhs.uk/Library/FOI/Requests/2013-2014/July_2013/1678_Emergency_Caesarean_Section_Jul12.pdf|website=NHS Choices|access-date=7. 3. 2018|archive-date=8. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308103403/https://www.wwl.nhs.uk/Library/FOI/Requests/2013-2014/July_2013/1678_Emergency_Caesarean_Section_Jul12.pdf}}</ref> Elektivni carski rezovi mogu se izvesti na osnovu akušerske ili medicinske indikacije, ili zbog medicinski neindikovanog [[Carski rez na zahtjev majke|zahtjev majke]]. |<ref name=NICE2011/> Među ženama u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]], [[Švedska|Švedskoj]] i [[Australija|Australiji]], oko 7% preferira carski rez kao metod porođaja.<ref name=NICE2011 /> U slučajevima bez medicinskih indikacija, [[Američki kongres opstetričara i ginekologa]] i Kraljevski koledž opstetričara i ginekologa Ujedinjenog Kraljevstva preporučuju planirani vaginalni porođaj.<ref name=ACOG559>{{cite journal | vauthors = | title = ACOG committee opinion no. 559: Cesarean delivery on maternal request | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 121 | issue = 4 | pages = 904–907 | date = april 2013 | pmid = 23635708 | doi = 10.1097/01.AOG.0000428647.67925.d3 }}</ref> [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost]] u njezi preporučuje da, ako žena i dalje insistira na postupku nakon što je dobila informacije o riziku od planiranog carskog reza, te informacije treba dati toj ženi.<ref name=NICE2011 /> Ako se informacije daju, to treba učiniti u 39. sedmici trudnoće ili kasnije.<ref name=ACOG559/> Nema dokaza da endokrinoza može smanjiti prijenos [[virus hepatitisa B|hepatitisa B]] i [[virus hepatitisa C|C]] s majke na dijete.<ref>{{cite journal | vauthors = Yang J, Zeng XM, Men YL, Zhao LS | title = Elective caesarean section versus vaginal delivery for preventing mother to child transmission of hepatitis B virus--a systematic review | journal = Virology Journal | volume = 5 | issue = 1 | date = august 2008 | pmid = 18755018 | pmc = 2535601 | doi = 10.1186/1743-422X-5-100 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Borgia G, Carleo MA, Gaeta GB, Gentile I | title = Hepatitis B in pregnancy | journal = World Journal of Gastroenterology | volume = 18 | issue = 34 | pages = 4677–4683 | date = septembar 2012 | pmid = 23002336 | pmc = 3442205 | doi = 10.3748/wjg.v18.i34.4677 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Hu Y, Chen J, Wen J, Xu C, Zhang S, Xu B, Zhou YH | title = Effect of elective cesarean section on the risk of mother-to-child transmission of hepatitis B virus | journal = BMC Pregnancy and Childbirth | volume = 13 | issue = 1 | date = maj 2013 | pmid = 23706093 | pmc = 3664615 | doi = 10.1186/1471-2393-13-119 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = McIntyre PG, Tosh K, McGuire W | title = Caesarean section versus vaginal delivery for preventing mother to infant hepatitis C virus transmission | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2006 | issue = 4 | date = oktobar 2006 | pmid = 17054264 | pmc = 8895451 | doi = 10.1002/14651858.CD005546.pub2 }}</ref><ref>{{cite journal | title = A significant sex--but not elective cesarean section--effect on mother-to-child transmission of hepatitis C virus infection | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2005-12-01_192_11/page/1872 | journal = The Journal of Infectious Diseases | volume = 192 | issue = 11 | pages = 1872–1879 | date = decembar 2005 | pmid = 16267757 | doi = 10.1086/497695 | doi-access = free | author1 = European Paediatric Hepatitis C Virus Network }}</ref> ===Prema svojstvima majke=== ====Carski rez na zahtjev majke==== {{glavni|Carski rez na zahtjev majke}} Carski rez na zahtjev majke (CDMR) je medicinski nepotreban carski rez, gdje je porođaj carskim rezom zatražen od strane pacijentice iako ne postoji medicinska indikacija za operaciju.<ref name="NIH">{{cite journal | vauthors = NIH | title = National Institutes of Health state-of-the-science conference statement: Cesarean delivery on maternal request March 27-29, 2006 | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 107 | issue = 6 | pages = 1386–1397 | date = juni 2006 | pmid = 16738168 | doi = 10.1097/00006250-200606000-00027 | url = http://consensus.nih.gov/2006/CesareanStatement_Final053106.pdf | access-date = 30. 12. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170118080344/https://consensus.nih.gov/2006/CesareanStatement_Final053106.pdf | archive-date = 18. 1. 2017 }}</ref> Sistematski pregledi nisu pronašli jake dokaze o uticaju carskih rezova iz nemedicinskih razloga.<ref name="NICE2011"/><ref name="Lavender&nbsp;— non-medical">{{cite journal | vauthors = Lavender T, Hofmeyr GJ, Neilson JP, Kingdon C, Gyte GM | title = Caesarean section for non-medical reasons at term | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2012 | issue = 3 | date = mart 2012 | pmid = 22419296 | pmc = 4171389 | doi = 10.1002/14651858.CD004660.pub3 }}</ref> Preporuke podstiču da savjetovanja budu da se identificiraju razlozi zahtjeva, rješavanje [[anksioznost]]i i pružanje [[informacija]], te podsticanje vaginalnog porođaja.<ref name="NICE2011" /><ref>{{cite web|url=http://www.acog.org/Resources-And-Publications/Committee-Opinions/Committee-on-Ethics/Elective-Surgery-and-Patient-Choice|title=Elective Surgery and Patient Choice – ACOG|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925012637/https://www.acog.org/Resources-And-Publications/Committee-Opinions/Committee-on-Ethics/Elective-Surgery-and-Patient-Choice|archive-date=25. 9. 2015|url-status=live|access-date=4. 10. 2015}}</ref> Elektivni carski rezovi u 38. sedmici u nekim studijama pokazali su povećane zdravstvene komplikacije kod novorođenčeta. Iz tog razloga [[Američki kongres opstetričara i ginekologa|ACOG]] i [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] preporučuju da se elektivni carski rezovi ne zakazuju prije 39. sedmice trudnoće, osim ako ne postoji medicinski razlog.<ref name="ACOG559"/><ref>{{cite journal | vauthors = Glavind J, Uldbjerg N | title = Elective cesarean delivery at 38 and 39 weeks: neonatal and maternal risks | journal = Current Opinion in Obstetrics & Gynecology | volume = 27 | issue = 2 | pages = 121–127 | date = april 2015 | pmid = 25689238 | doi = 10.1097/gco.0000000000000158 | s2cid = 32050828 }}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.nice.org.uk/guidance/CG132|title=Caesarean section {{!}} Guidance and guidelines {{!}} NICE|website=www.nice.org.uk|date=23. 11. 2011 |access-date=5. 1. 2019}}</ref> [[Carski rez#Po hitnosti|Planirani carski rez]]ovi mogu se zakazati ranije ako postoji medicinski razlog.<ref name=":1"/> ====Nakon prethodnog carskog reza==== {{glavni|Porođaj nakon prethodnog carskog reza}} Majke koje su prethodno imale carski rez imaju veću vjerovatnoću da će imati carski rez u budućim [[trudnoća]]ma nego majke koje nikada nisu imale carski rez. Postoji diskusija o okolnostima pod kojima žene trebaju imati vaginalni porođaj nakon prethodnog carskog reza. Vaginalni porođaj nakon carskog reza (VBAC) je praksa [[Porođaj|rađanja bebe]] vaginalno, nakon što je prethodna beba rođena carskim rezom (hirurški).<ref>{{cite web | vauthors = ((WebMD Editorial Contributors)) | veditors = Johnson TC | url = http://www.webmd.com/baby/tc/vaginal-birth-after-cesarean-vbac-overview | title = Vaginal Birth After Cesarean (VBAC) – Overview | archive-url = https://web.archive.org/web/20091230133854/http://www.webmd.com/baby/tc/vaginal-birth-after-cesarean-vbac-overview | archive-date=30. 12. 2009 | work = WebMD }}</ref> Prema [[Američki koledž opstetričara i ginekologa|Američkom koledžu opstetričara i ginekologa]] (ACOG), uspješan vaginalni porod nakon poroda povezan je sa smanjenim morbiditetom majki i smanjenim rizikom od komplikacija u budućim trudnoćama.<ref name="American Congress of Obstetricians and 450–63"/> Prema Američkom udruženju za trudnoću, 90% žena koje su imale carski rez su kandidatkinje za vaginalni porod nakon carskog reza.<ref name="americanpregnancy">{{cite web |url=http://www.americanpregnancy.org/labornbirth/vbac.html |title=Vaginal Birth after Cesarean (VBAC) |publisher=American Pregnancy Association |access-date=16. 6. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120621050450/http://www.americanpregnancy.org/labornbirth/vbac.html |archive-date=21. 6. 2012 }}</ref> Otprilike 60–80% žena koje se odluče za vaginalni porođaj nakon poroda uspješno će roditi vaginalno, što je usporedivo s ukupnom stopom vaginalnih porođaja u Sjedinjenim Američkim Državama u 2010.<ref name="americanpregnancy"/><ref name="mayoclinic">{{cite web | url = http://www.mayoclinic.com/health/vbac/VB99999 | title = Vaginal birth after C-section (VBAC) guide | archive-url = https://web.archive.org/web/20100312103525/http://www.mayoclinic.com/health/vbac/vb99999 | archive-date=12. 3. 2010 | work = Mayo Clinic }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db35.htm#ref1 |title=NCHS Data Brief: Recent Trends in Cesarean Delivery in the United States Products |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=mart 2010 |access-date=16. 6. 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517145002/http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db35.htm#ref1 |archive-date=17. 5. 2012 }}</ref> ====Blizanci==== Za inače zdrave [[blizanci|blizanačke]] trudnoće gdje su oba blizanca glavom prema dolje, preporučuje se pokušaj vaginalnog porođaja između 37. i 38. sedmice.<ref name=NICE2011 /><ref name=Bis2013/> Vaginski porođaj u ovom slučaju ne pogoršava ishod ni za jedno dijete u poređenju s carskim rezom.<ref name="Bis2013"/> Postoji kontroverza o najboljem načinu porođaja gdje je prvi blizanac glavom prema dolje, a drugi nije.<ref name=Bis2013/> Kada prvi blizanac nije glavom prema dolje u trenutku početka porođaja, treba preporučiti carski rez.<ref name=Bis2013/> Iako drugi blizanac obično ima veću učestalost problema, nije poznato da li planirani carski rez utiče na to.<ref name=NICE2011 /> Procjenjuje se da je u 2008. 75% blizanačkih trudnoća u Sjedinjenim Državama rođeno carskim rezom.<ref name="pmid22015878">{{cite journal | vauthors = Lee HC, Gould JB, Boscardin WJ, El-Sayed YY, Blumenfeld YJ | title = Trends in cesarean delivery for twin births in the United States: 1995-2008 | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 118 | issue = 5 | pages = 1095–1101 | date = novembar 2011 | pmid = 22015878 | pmc = 3202294 | doi = 10.1097/AOG.0b013e3182318651 }}</ref> ====Porođaj u karličnom položaju==== {{glavni|Porođaj u karličnom položaju}} Porođaj u karličnom položaju je rođenje djeteta iz karličnog [[predmet (akušerstvo)|predmeta]], pri čemu beba izlazi iz karlice sa [[stražnjica|stražnjicom]] ili [[stopalo|stopalima]] prvo, za razliku od normalnog predmeta prvo glavom. Kod karličnog položaja, fetusni srčani tonovi se čuju odmah iznad pupka. Bebe se obično rađaju glavom naprijed. Ako je beba u drugom položaju, porođaj može biti kompliciran. Kod 'karličnog položaja', nerođena beba je okrenuta dolje prema dolje umjesto glavom prema dolje. Bebe rođene s glavom prema dolje imaju veću vjerovatnoću da budu oštećene tokom normalnog (vaginalnog) porođaja nego one rođene glavom naprijed. Naprimjer, beba možda neće dobiti dovoljno kisika tokom porođaja. Planirani carski rez može smanjiti ove probleme. Pregled koji se bavi planiranim carskim rezom za jednostruki zataknuti položaj djeteta s planiranim vaginalnim porođajem zaključuje da su kratkoročno, porođaji s planiranim carskim rezom bili sigurniji za bebe od vaginalnih porođaja. Manje beba je umrlo ili je teško ozlijeđeno kada su rođene carskim rezom. Postojali su preliminarni dokazi da su djeca rođena carskim rezom imala više zdravstvenih problema u dobi od dvije godine. Carski rezovi su uzrokovali neke kratkoročne probleme za majke, poput više bolova u [[trbuh]]u. Također su imali neke prednosti, poput manje urinarne inkontinencije i manje bolova u [[perineum]]u.<ref>{{cite journal | vauthors = Hofmeyr GJ, Hannah M, Lawrie TA | title = Planned caesarean section for term breech delivery | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2015 | issue = 7 | date = juli 2015 | pmid = 26196961 | pmc = 6505736 | doi = 10.1002/14651858.CD000166.pub2 }}</ref> Položaj odozdo prema dolje predstavlja određene opasnosti za bebu tokom procesa porođaja, a način porođaja (vaginalni nasuprot carskom rezu) je kontroverzan u oblastima akušerstva i babičkog [[ginekologija|ginekologije]]. Iako je vaginalni porođaj moguć za bebu u karličnom položaju, određeni fetusni i majčinski faktori utiču na sigurnost vaginalnog porođaja u karličnom položaju. Većina beba rođenih u karličnom položaju u Sjedinjenim Američkim Državama i Velikoj Britaniji rađa se carskim rezom, jer su studije pokazale povećan rizik od morbiditeta i mortaliteta kod vaginalnog porođaja u karličnom položaju, te većina opstetričara savjetuje protiv planiranog vaginalnog porođaja u karličnom položaju iz tog razloga. Kao rezultat smanjenog broja stvarnih vaginalnih porođaja u karličnom položaju, opstetričari i babice su u riziku od gubitka vještina u ovoj važnoj vještini. Svi oni koji su uključeni u pružanje akušerske i babičke njege u Velikoj Britaniji prolaze obaveznu obuku za provođenje porođaja u karličnom položaju u simulacijskom okruženju (korištenje modela [[karlica]], kako bi se omogućila praksa ove važne vještine) i ova obuka se redovno provodi kako bi se vještine održale ažurnim. ====Reanimacijska histerotomija==== {{glavni|Reanimacijska histerotomija}} Reanimacijska histerotomija, poznata i kao peri-mortalni carski rez, je hitan carski rez koji se izvodi kada je došlo do majčinog [[arčani zastoj|srčanog zastoja]], kako bi se pomoglo u [[reanimacija]]ma majki, uklanjanjem [[sindroma aortokavalne kompresije|aortokavalne kompresije]], uzrokovane gravidnom maternicom. Za razliku od drugih oblika carskog reza, dobrobit fetusa je samo sekundarni prioritet, a postupak se može izvesti čak i prije granice [[održivost fetusa|održivosti fetusa]] ako se procijeni da je od koristi za majku. ===Ostali načini, uključujući tehniku operacije=== Postoji nekoliko tipova carskih rezova (CS). Važna razlika leži u vrsti reza (uzdužni ili poprečni) napravljenog na maternici, osim reza na koži: velika većina rezova na koži je poprečni suprapubični pristup poznat kao Pfannenstielov rez, ali ne postoji način da se iz ožiljka na koži sazna na koji je način izveden rez na maternici. * Klasični carski rez uključuje uzdužni rez na maternici u sagitalnoj ravni, što omogućava veći prostor za porođaj. Izvodi se u vrlo ranoj trudnoći kada donji segment maternice nije formiran, jer je u ovoj situaciji sigurniji za bebu: ali se rijetko izvodi osim u ovim ranim trudnoćama, jer je operacija sklonija komplikacijama od niskog poprečnog reza na maternici. Svakoj ženi koja je imala klasični rez bit će preporučen elektivni ponovljeni rez u sljedećim trudnoćama, jer je kod vertikalnog reza mnogo veća vjerovatnoća da će puknuti tokom porođaja nego kod poprečnog reza. * Rez donjeg segmenta maternice je danas najčešće korišten postupak; Uključuje poprečni rez odmah iznad ruba mokraćnog mjehura. Rezultira manjim gubitkom krvi i ima manje ranih i kasnih komplikacija za majku, a također joj omogućava da razmotri vaginalni porođaj u sljedećoj trudnoći. * Carski rez histerektomija se sastoji od carskog reza nakon čega slijedi uklanjanje maternice. Ovo se može učiniti u slučajevima neizlječivog krvarenja ili kada se posteljica ne može odvojiti od maternice. EXIT procedura je specijalizirani hirurški postupak porođaja koji se koristi za porođaj beba koje imaju kompresiju disajnih puteva. Metoda [[Misgav Ladach|Misgava Ladach]] je modificirani carski rez koji se koristi gotovo globalno od 1990-ih. Opisao ju je Michael Stark, predsjednik Nove evropske hirurške akademije, u vrijeme kada je bio direktor Misgav Ladach, opće bolnice u [[Jerusalem]]u. Metod je predstavljen tokom FIGO konferencije u [[Montreal]]u 1994.<ref>Stark M. Technique of cesarean section: Misgav Ladach method. In: Popkin DR, Peddle LJ (eds): Women's Health Today. Perspectives on current research and clinical practice. Proceedings of the XIV World Congress of Gynaecology and Obstetrics, Montreal. Parthenon Publishing Group, New York, 81–5</ref> a zatim distribuiran od strane Univerziteta u Uppsali, Švedska, u više od 100 zemalja. Ova metoda se zasniva na minimalističkim principima. Ispitao je sve korake u carskim rezovima koji se koriste, analizirao ih je s obzirom na njihovu neophodnost i, ako se utvrdi da su neophodni, s obzirom na njihovo optimalno izvođenje. Za abdominalni rez koristio je modificirani rez Joela Cohena i uporedio uzdužne abdominalne strukture sa žicama na muzičkim instrumentima. Budući da krvni sudovi i mišići imaju lateralni zamah, moguće ih je istegnuti umjesto rezati. Peritoneum se otvara ponovljenim istezanjem, ne koriste se abdominalni brisevi, maternica se zatvara u jednom sloju velikom iglom kako bi se što više smanjila količina stranog tijela, peritonealni slojevi ostaju nezašiveni, a [[abdomen]] se zatvara samo s dva sloja. Žene koje se podvrgavaju ovoj operaciji brzo se oporavljaju i mogu se brinuti o novorođenčadi ubrzo nakon operacije. Mnoge publikacije pokazuju prednosti u odnosu na tradicionalne metode carskog reza. Također postoji povećan rizik od abrupcije placente i rupture maternice u narednim trudnoćama kod žena koje su se podvrgle ovoj metodi u prethodnim porođajima.<ref name="pmid17904561">{{cite journal | vauthors = Nabhan AF | title = Long-term outcomes of two different surgical techniques for cesarean | journal = International Journal of Gynaecology and Obstetrics | volume = 100 | issue = 1 | pages = 69–75 | date = januar 2008 | pmid = 17904561 | doi = 10.1016/j.ijgo.2007.07.011 | s2cid = 5847957 }}</ref><ref name="pmid22752598">{{cite journal | vauthors = Hudić I, Bujold E, Fatušić Z, Skokić F, Latifagić A, Kapidžić M, Fatušić J | title = The Misgav-Ladach method of cesarean section: a step forward in operative technique in obstetrics | journal = Archives of Gynecology and Obstetrics | volume = 286 | issue = 5 | pages = 1141–1146 | date = novembar 2012 | pmid = 22752598 | doi = 10.1007/s00404-012-2448-6 | s2cid = 809690 }}</ref> Od 2015., [[Svjetska zdravstvena organizacija]] podržava [[Robsonova klasifikacija|Robsonovu klasifikaciju]] kao holistički način poređenja stopa porođaja između različitih okruženja, kako bi se omogućila preciznija usporedba stopa carskih rezova.<ref name="pmid26278843">{{cite journal | vauthors = ((World Health Organization Human Reproduction Programme)) | title = WHO Statement on caesarean section rates | journal = Reproductive Health Matters | volume = 23 | issue = 45 | pages = 149–150 | date = maj 2015 | pmid = 26278843 | doi = 10.1016/j.rhm.2015.07.007 | hdl-access = free | s2cid = 40829330 | hdl = 11343/249912 | url = https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/532062 }}</ref> ==Tehnika== [[Datoteka:Cesareo.svg|thumb|Nekoliko carskih rezova<br /> Is: natpupčani rez<br /> Im: medijalni rez<br /> IM: Maylardov rez<br /> IP: Pfannenstielov rez]] [[Datoteka:Caesarian section - Pull out.jpg|thumb|Uklanjanje bebe]] [[Datoteka:Blausen 0223 CesareanDelivery.png|thumb|Ilustracija koja prikazuje carski rez]] Prije reza koristi se [[antibiotska profilaksa]].<ref name="DahlkeMendez-Figueroa2013">{{cite journal | vauthors = Dahlke JD, Mendez-Figueroa H, Rouse DJ, Berghella V, Baxter JK, Chauhan SP | title = Evidence-based surgery for cesarean delivery: an updated systematic review | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 209 | issue = 4 | pages = 294–306 | date = oktobar 2013 | pmid = 23467047 | doi = 10.1016/j.ajog.2013.02.043 }}</ref> [[Maternica]] se zareže i taj rez se produži tupim pritiskom duž cefalično-kaudalne ose.<ref name="DahlkeMendez-Figueroa2013"/> Dijete se porodi, a zatim se ukloni [[posteljica]].<ref name="DahlkeMendez-Figueroa2013"/> Hirurg zatim odlučuje o eksteriorizaciji maternice.<ref name="DahlkeMendez-Figueroa2013"/> Kada majka ne želi buduću trudnoću, koristi se jednoslojno zatvaranje maternice.<ref name="DahlkeMendez-Figueroa2013"/> Kada je potkožno tkivo debelo dva ili više cm, koristi se hirurški šav.<ref name="DahlkeMendez-Figueroa2013"/> Nepoželjne prakse uključuju ručnu dilataciju grlića maternice, bilo kakav potkožni dren,<ref name="Wound drainage for caesarean sectio">{{cite journal | vauthors = Gates S, Anderson ER | title = Wound drainage for caesarean section | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 12| date = decembar 2013 | pmid = 24338262 | doi = 10.1002/14651858.CD004549.pub3 }}</ref> ili dodatna [[terapija kisikom]] s namjerom sprječavanja infekcije.<ref name="DahlkeMendez-Figueroa2013"/> Carski rez se može izvesti [[jednoslojno šivanje|jednostrukim]] ili [[dvostruko šivanje|dvostrukim šivanjem]] reza maternice.<ref name="pmid7781869">{{cite journal | vauthors = Stark M, Chavkin Y, Kupfersztain C, Guedj P, Finkel AR | title = Evaluation of combinations of procedures in cesarean section | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-gynecology-obstetrics_1995-03_48_3/page/273 | journal = International Journal of Gynaecology and Obstetrics | volume = 48 | issue = 3 | pages = 273–276 | date = mart 1995 | pmid = 7781869 | doi = 10.1016/0020-7292(94)02306-J | s2cid = 72559269 }}</ref> Uočeno je da jednoslojno u poređenju sa dvoslojnim zatvaranjem rezultira smanjenim gubitkom krvi tokom operacije. Nije sigurno da li je ovo direktan efekat tehnike šivanja ili drugi faktori poput vrste i mjesta abdominalnog reza doprinose smanjenom gubitku [[krv]]i.<ref name="Surgical techniques for uterine inc">{{cite journal | vauthors = Dodd JM, Anderson ER, Gates S, Grivell RM | title = Surgical techniques for uterine incision and uterine closure at the time of caesarean section | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7| date = juli 2014 | pmid = 25048608 | doi = 10.1002/14651858.CD004732.pub3 | pmc = 11182567 }}</ref> Standardni postupak uključuje zatvaranje [[peritoneum]]a. Istraživanja dovode u pitanje da li je ovo potrebno, a neke studije ukazuju da je zatvaranje peritoneuma povezano s dužim vremenom operacije i boravkom u bolnici.<ref>{{cite journal | vauthors = Bamigboye AA, Hofmeyr GJ | title = Closure versus non-closure of the peritoneum at caesarean section: short- and long-term outcomes | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2014 | issue = 8 | date = august 2014 | pmid = 25110856 | pmc = 4448220 | doi = 10.1002/14651858.CD000163.pub2 }}<!--|access-date=12 May 2015--></ref> Metod Misgava Ladacha je hirurška tehnika koja može imati manje sekundarnih komplikacija i brže [[zacjeljivanje rana|zacjeljivanje]], zahvaljujući uvođenju u mišić.<ref name="The Misgav Ladach method for cesare">{{cite journal | vauthors = Holmgren G, Sjöholm L, Stark M | title = The Misgav Ladach method for cesarean section: method description | journal = Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica | volume = 78 | issue = 7 | pages = 615–621 | date = august 1999 | pmid = 10422908 | doi = 10.1034/j.1600-0412.1999.780709.x | s2cid = 25845500 }}</ref> ===Anestezija=== I [[opća anestezija|opća]] i [[regionalna anestezija]] ([[spinalna anestezija|spinalna]], [[moždnomoždinska tečnost|epidurna]] ili [[kombinovana spinalna i epiduralna anestezija]]) su prihvatljive za upotrebu tokom carskog reza. U pogledu glavnih ishoda kod majke ili bebe, dokazi ne pokazuju razliku između regionalne i opće anestezije.<ref name="Afolabi">{{cite journal | vauthors = Afolabi BB, Lesi FE | title = Regional versus general anaesthesia for caesarean section | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2012| date = oktobar 2012 | issue = 10 | pmid = 23076903 | doi = 10.1002/14651858.CD004350.pub3 | pmc = 12009660 }}</ref> Regionalna [[anestezija]] može biti poželjnija jer omogućava majci da bude budna i da odmah komunicira sa svojom bebom..<ref name=Hawkins>{{cite journal | vauthors = Hawkins JL, Koonin LM, Palmer SK, Gibbs CP | title = Anesthesia-related deaths during obstetric delivery in the United States, 1979-1990 | journal = Anesthesiology | volume = 86 | issue = 2 | pages = 277–284 | date = februar 1997 | pmid = 9054245 | doi = 10.1097/00000542-199702000-00002 | s2cid = 21467445 | doi-access = free }}</ref> U poređenju sa opštom anestezijom, regionalna anestezija je bolja u sprečavanju [[uporns postoperativna bol|uporne postoperativne boli]] tri do osam mjeseci nakon carskog reza.<ref name="Local anaesthetics and regional ana">{{cite journal | vauthors = Weinstein EJ, Levene JL, Cohen MS, Andreae DA, Chao JY, Johnson M, Hall CB, Andreae MH | title = Local anaesthetics and regional anaesthesia versus conventional analgesia for preventing persistent postoperative pain in adults and children | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 6 | issue = 6 | date = juni 2018 | pmid = 29926477 | pmc = 6377212 | doi = 10.1002/14651858.CD007105.pub4 }}</ref> Osale prednosti regionalne anestezije mogu uključivati odsustvo tipičnih rizika opće anestezije: [[plućna aspiracija]] (koja ima relativno visoku incidenciju kod pacijenata koji se podvrgavaju anesteziji u kasnoj trudnoći) želučanog sadržaja i [[Jednjak|ezofagusna]] [[intubacija]].<ref name=Afolabi/> Jedno ispitivanje nije pronašlo razliku u zadovoljstvu kada je opća anestezija upoređena sa spinalnom anestezijom.<ref name="Afolabi"/> Regionalna anestezija se koristi u 95% porođaja, pri čemu su spinalna i kombinovana spinalna i epiduralna anestezija najčešće korištene regionalne tehnike kod planiranog carskog reza.<ref name="Bucklin">{{cite journal | vauthors = Bucklin BA, Hawkins JL, Anderson JR, Ullrich FA | title = Obstetric anesthesia workforce survey: twenty-year update | url = https://archive.org/details/sim_anesthesiology_2005-09_103_3/page/645 | journal = Anesthesiology | volume = 103 | issue = 3 | pages = 645–653 | date = septembar 2005 | pmid = 16129992 | doi = 10.1097/00000542-200509000-00030 | doi-access = free }}</ref> Regionalna anestezija tokom carskog reza razlikuje se od analgezije (ublažavanja bolova) koja se koristi tokom porođaja i vaginalnog porođaja.<ref name="Neuraxial magnesium sulfate improve">{{cite journal | vauthors = Wang SC, Pan PT, Chiu HY, Huang CJ | title = Neuraxial magnesium sulfate improves postoperative analgesia in Cesarean section delivery women: A meta-analysis of randomized controlled trials | journal = Asian Journal of Anesthesiology | volume = 55 | issue = 3 | pages = 56–67 | date = septembar 2017 | pmid = 28797894 | doi = 10.1016/j.aja.2017.06.005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Multimodal postcesarean delivery an">{{cite journal | vauthors = Lavoie A, Toledo P | title = Multimodal postcesarean delivery analgesia | journal = Clinics in Perinatology | volume = 40 | issue = 3 | pages = 443–455 | date = septembar 2013 | pmid = 23972750 | doi = 10.1016/j.clp.2013.05.008 | series = Pain Management in the Peripartum Period }}</ref><ref name="Chronic pain after cesarean: Impac">{{cite journal | vauthors = Nardi N, Campillo-Gimenez B, Pong S, Branchu P, Ecoffey C, Wodey E | title = [Chronic pain after cesarean: Impact and risk factors associated] | language = fr | journal = Annales Françaises d'Anesthésie et de Réanimation | volume = 32 | issue = 11 | pages = 772–778 | date = novembar 2013 | pmid = 24138769 | doi = 10.1016/j.annfar.2013.08.007 }}</ref> Bol koja se javlja zbog operacije je veća od bolova prilikom porođaja i stoga zahtijeva intenzivniju [[nervna blokada|blokadu živaca]]. Opća anestezija može biti neophodna zbog specifičnih rizika za majku ili dijete. Pacijenti s jakim, nekontroliranim [[krvarenje]]m možda neće tolerirati hemodinamske efekte regionalne anestezije. Opća anestezija se također preferira u vrlo hitnim slučajevima, kao što je teški fetalni distres kada nema vremena za izvođenje regionalne anestezije. ===Prevencija komplikacija=== Postporođajna infekcija je jedan od glavnih uzroka smrti majki i može biti odgovorna za 10% smrtnih slučajeva majki širom svijeta.<ref name="NICE2011" /><ref name="Kassebaum-2014">{{cite journal | vauthors = Kassebaum NJ, Bertozzi-Villa A, Coggeshall MS, Shackelford KA, Steiner C, Heuton KR, et al | title = Global, regional, and national levels and causes of maternal mortality during 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = Lancet | volume = 384 | issue = 9947 | pages = 980–1004 | date = septembar 2014 | pmid = 24797575 | pmc = 4255481 | doi = 10.1016/S0140-6736(14)60696-6 }}</ref><ref name=pmid25350672>{{cite journal | vauthors = Smaill FM, Grivell RM | title = Antibiotic prophylaxis versus no prophylaxis for preventing infection after cesarean section | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2014 | issue = 10 | date = oktobar 2014 | pmid = 25350672 | pmc = 4007637 | doi = 10.1002/14651858.CD007482.pub3 }}</ref> Carski rez značajno povećava rizik od infekcije i povezanog morbiditeta, procijenjenog na između 5 i 20 puta većeg, a rutinska upotreba antibiotske profilakse za sprječavanje infekcija, prema [[meta-analiza|meta-analizi]], značajno smanjuje učestalost febrilnog morbiditeta.<ref name=pmid25350672/> Infekcija se može javiti kod oko 8% žena koje su rodile carskim rezom,<ref name=NICE2011/> uglavnom zbog [[endometritis]]a, [[infekcija urinarnog trakta]] i infekcija rana. Preventivni antibiotici kod žena koje su se podvrgnule carskom rezu smanjili su infekciju rane, [[endometritis]] i ozbiljne infekcijske komplikacije za oko 65%.<ref name=pmid25350672/> Nuspojave i efekti na bebu nisu jasni.<ref name=pmid25350672/> Žene koje su se porodile carskim rezom mogu prepoznati znakove groznice koji ukazuju na mogućnost infekcije rane.<ref name=NICE2011 /> Uzimanje [[antibiotik]]a prije reza na koži, a ne nakon [[prerezivanje pupčane vrpce|prerezivanja pupčane vrpce]], smanjuje rizik za majku, bez povećanja neželjenih efekata za bebu.<ref name=NICE2011 /><ref name="MackeenPackard2014">{{cite journal | vauthors = Mackeen AD, Packard RE, Ota E, Berghella V, Baxter JK | title = Timing of intravenous prophylactic antibiotics for preventing postpartum infectious morbidity in women undergoing cesarean delivery | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 12 | date = decembar 2014 | pmid = 25479008 | doi = 10.1002/14651858.CD009516.pub2 | doi-access = | pmc = 11227345 }}</ref> Umjereni dokazi sigurnosti ukazuju na to da je [[hlorheksidin-glukonat]] kao preparat za kožu nešto efikasniji u prevenciji infekcija hirurškog mjesta od [[povidon-jod]]a, ali su potrebna daljnja istraživanja.<ref name="Skin preparation for preventing inf">{{cite journal | vauthors = Hadiati DR, Hakimi M, Nurdiati DS, Masuzawa Y, da Silva Lopes K, Ota E | title = Skin preparation for preventing infection following caesarean section | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 6| date = juni 2020 | pmid = 32580252 | pmc = 7386833 | doi = 10.1002/14651858.CD007462.pub5 }}</ref> Neki doktori vjeruju da će tokom carskog reza, mehanička dilatacija [[cerviks|grlića materice]] prstom ili forcepsom spriječiti začepljenje krvi i drenažu lohija, te time koristiti majci smanjenjem rizika od smrti. Dokazi iz 2018. nisu ni podržali ni opovrgli ovu praksu za smanjenje postoperativnog morbiditeta, a čekaju se daljnje velike studije.<ref name="Mechanical dilatation of the cervix">{{cite journal | vauthors = Liabsuetrakul T, Peeyananjarassri K | title = Mechanical dilatation of the cervix during elective caeserean section before the onset of labour for reducing postoperative morbidity | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 8 | issue = 8 | date = august 2018 | pmid = 30096215 | pmc = 6513223 | doi = 10.1002/14651858.CD008019.pub3 }}</ref> [[Hipotenzija|nizak]] [[krvni pritisak]] je česta kod žena koje imaju spinalnu anesteziju; intravenske tečnosti poput [[kristaloid]]a ili kompresija nogu zavojima, čarapama ili napravama na naduvavanje mogu pomoći u smanjenju rizika od hipotenzije, ali dokazi o njihovoj efikasnosti su još uvijek nesigurni..<ref name="Techniques for preventing hypotensi">{{cite journal | vauthors = Chooi C, Cox JJ, Lumb RS, Middleton P, Chemali M, Emmett RS, Simmons SW, Cyna AM | title = Techniques for preventing hypotension during spinal anaesthesia for caesarean section | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 7 | date = juli 2020 | pmid = 32619039 | pmc = 7387232 | doi = 10.1002/14651858.CD002251.pub4 }}</ref> ===Kontakt koža na kožu=== [[SZO]] i [[UNICEF]] preporučuju da dojenčad rođena carskim rezom ima kontakt [[koža]] na kožu (SSC) čim majka bude pri svijesti i reaguje. Neposredni SSC nakon spinalne ili epiduralne anestezije je moguć jer majka ostaje pri svijesti; međutim, nakon opće anestezije, otac ili drugi član porodice može pružiti SSC, dok majka ne bude u stanju.<ref name="Immediate or early skin-to-skin con">{{cite journal | vauthors = Stevens J, Schmied V, Burns E, Dahlen H | title = Immediate or early skin-to-skin contact after a Caesarean section: a review of the literature | journal = Maternal & Child Nutrition | volume = 10 | issue = 4 | pages = 456–473 | date = oktobar 2014 | pmid = 24720501 | pmc = 6860199 | doi = 10.1111/mcn.12128 }}</ref> Poznato je da tokom sati porođaja prije vaginalnog porođaja, žensko tijelo počinje proizvoditi [[oksitocin]] koji pomaže u procesu stvaranja veze, a smatra se da i SSC može pokrenuti njegovu proizvodnju. Zaista, žene su izjavile da su osjećale da im je SSC pomogao da se osjećaju blisko i da se vežu za svoju bebu. Pregled literature otkrio je također da neposredni ili rani SSC povećava vjerovatnoću uspješnog dojenja i da je utvrđeno da novorođenčad manje plaču i brže se opuštaju kada su imala SSC i sa svojim ocem.<ref name="Immediate or early skin-to-skin con"/> ==Oporavak== Uobičajeno je da žene koje se podvrgnu carskom rezu imaju smanjenu ili potpunu odsutnost stolice satima do danima. Tokom tog vremena, žene mogu osjetiti grčeve u trbuhu, [[mučnina|mučninu]] i [[povraćanje]]. To obično prolazi bez liječenja.<ref name="Chewing gum for enhancing early rec">{{cite journal | vauthors = Pereira Gomes Morais E, Riera R, Porfírio GJ, Macedo CR, Sarmento Vasconcelos V, de Souza Pedrosa A, Torloni MR | title = Chewing gum for enhancing early recovery of bowel function after caesarean section | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 10| date = oktobar 2016 | pmid = 27747876 | pmc = 6472604 | doi = 10.1002/14651858.CD011562.pub2 }}</ref> Loše kontrolirana bol nakon nehitne intervencije carskog reza javlja se kod 13% do 78% žena.<ref name="Preoperative predictors of poor acu">{{cite journal | vauthors = Yang MM, Hartley RL, Leung AA, Ronksley PE, Jetté N, Casha S, Riva-Cambrin J | title = Preoperative predictors of poor acute postoperative pain control: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 4 | date = april 2019 | pmid = 30940757 | pmc = 6500309 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-025091 }}</ref> Nakon carskog reza, komplementarne i alternativne terapije (npr.[[akupunktura]]) mogu pomoći u ublažavanju boli, iako su dokazi koji podržavaju učinkovitost takvih tretmana izuzetno ograničeni.<ref name="Complementary and alternative thera">{{cite journal | vauthors = Zimpel SA, Torloni MR, Porfírio GJ, Flumignan RL, da Silva EM | title = Complementary and alternative therapies for post-caesarean pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 9 | date = septembar 2020 | pmid = 32871021 | pmc = 9701535 | doi = 10.1002/14651858.CD011216.pub2 | s2cid = 221466152 }}</ref> Bol u trbuhu, ranama i leđima može trajati mjesecima nakon carskog reza. [[Nesteroidni protuupalni lijekovi]] mogu biti korisni.<ref name=NICE2011 /> Prvih nekoliko sedmica nakon carskog reza, žene bi trebale izbjegavati podizanje bilo čega težeg od svoje bebe. Da bi smanjile bol tokom dojenja, žene bi trebale eksperimentirati s različitim držanjima za [[dojenje]], uključujući držanje za nogometnu loptu i držanje u bočnom položaju.<ref name="C-section recovery: What to expect">{{Cite web | url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/labor-and-delivery/in-depth/c-section-recovery/art-20047310 |title = C-section recovery: What to expect|website = [[Mayo Clinic]]}}</ref> Žene koje su imale carski rez češće osjećaju bol koja ometa njihove uobičajene aktivnosti nego žene koje su imale vaginalni porođaj, iako se nakon šest mjeseci uglavnom više ne primjećuje razlika.<ref name="Lydon-Rochelle">{{cite journal | vauthors = Lydon-Rochelle MT, Holt VL, Martin DP | title = Delivery method and self-reported postpartum general health status among primiparous women | journal = Paediatric and Perinatal Epidemiology | volume = 15 | issue = 3 | pages = 232–240 | date = juli 2001 | pmid = 11489150 | doi = 10.1046/j.1365-3016.2001.00345.x }}</ref> Bol tokom seksualnog odnosa je manje vjerovatna nego nakon vaginalnog porođaja; do šest mjeseci nema razlike.<ref name=NICE2011/> Može postojati nešto veća učestalost [[postporođajna depresija|postprođajne depresije]] u prvim sedmicama nakon porođaja kod žena koje su imale carski rez, ali ta razlika ne traje dugo.<ref name=NICE2011/> Neke žene koje su imale carske rezove, posebno hitne carske rezove, doživljavaju [[posttraumatski stresni poremećaj]].<ref name=NICE2011/> Žena koja se podvrgne carskom rezu ima 18,3% šanse za hronični hirurški bol nakon tri mjeseca i 6,8% šanse za hirurški bol nakon 12 mjeseci..<ref name="pmid27756207">{{cite journal | vauthors = Jin J, Peng L, Chen Q, Zhang D, Ren L, Qin P, Min S | title = Prevalence and risk factors for chronic pain following cesarean section: a prospective study | journal = BMC Anesthesiology | volume = 16 | issue = 1 | date = oktobar 2016 | pmid = 27756207 | pmc = 5069795 | doi = 10.1186/s12871-016-0270-6 | doi-access = free }}</ref> U nedavnim meta-analizama, carski rez je povezan s manjim rizikom od urinarne inkontinencije i prolapsa karličnih organa u usporedbi s vaginalnim porođajem.<ref name="pmid29360829">{{cite journal | vauthors = Keag OE, Norman JE, Stock SJ | title = Long-term risks and benefits associated with cesarean delivery for mother, baby, and subsequent pregnancies: Systematic review and meta-analysis | journal = PLOS Medicine | volume = 15 | issue = 1 | date = januar 2018 | pmid = 29360829 | pmc = 5779640 | doi = 10.1371/journal.pmed.1002494 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid31731021">{{cite journal | vauthors = Gachon B, De Tayrac R, Schmitz T, Mahmood T, Nizard J, Fritel X | title = Should we advise women that pre-labor caesarean section prevents pelvic floor dysfunction? | journal = European Journal of Obstetrics, Gynecology, and Reproductive Biology | volume = 244 | pages = 31–34 | date = januar 2020 | pmid = 31731021 | doi = 10.1016/j.ejogrb.2019.10.037 | s2cid = 208064082 | doi-access = free }}</ref> Žene koje su imale vaginalni porođaj nakon prethodnog carskog reza imaju više nego dvostruko veću vjerovatnoću da će naknadno imati operaciju dna karlice u odnosu na one koje su imale još jedan carski rez.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal |last1=Fitzpatrick |first1=Kathryn E. |last2=Abdel-Fattah |first2=Mohamed |last3=Hemelaar |first3=Joris |last4=Kurinczuk |first4=Jennifer J. |last5=Quigley |first5=Maria A. |date=22. 11. 2022 |title=Planned mode of birth after previous cesarean section and risk of undergoing pelvic floor surgery: A Scottish population-based record linkage cohort study |journal=PLOS Medicine |language=en |volume=19 |issue=11 |doi=10.1371/journal.pmed.1004119 |doi-access=free |issn=1549-1676 |pmc=9681109 |pmid=36413515}}</ref><ref name="evidence.nihr.ac.uk">{{Cite journal |date=23. 1. 2024 |title=Does vaginal birth after a previous caesarean section increase the risk of pelvic floor surgery? |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/does-vaginal-birth-after-previous-caesarean-section-increase-risk-pelvic-floor-surgery/ |journal=NIHR Evidence|doi=10.3310/nihrevidence_61860 |s2cid=267222803 |url-access=subscription }}</ref> ==Učestalost== Globalne stope carskih rezova su u porastu. Udvostručile su se od 2003. do 2018. godine i dostigle 21%, a godišnje se povećavaju za 4%. Trend povećanja stopa posebno je jak u zemljama sa srednjim i visokim prihodima.<ref name=":53">{{Cite book |last=Santos |first=Gonçalo |title=Chinese Village Life Today: Building Families in an Age of Transition |date=2021 |publisher=University of Washington Press |isbn=978-0-295-74738-5 |location=Seattle |pages=}}</ref>{{Rp|page=101}} U južnoj Africi, stopa carskih rezova je manja od 5%; dok je u nekim dijelovima [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]] ta stopa gotovo 60%.<ref name="The Lancet">{{cite news |title=Stemming the global caesarean section epidemic |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(18)32394-8/fulltext |access-date=14. 11. 2018 |work=The Lancet |date=13. 10. 2018}}</ref> Kanadska stopa je bila 26% u 2005–2006.<ref name="Canada.com">{{cite web |url=http://www.canada.com/windsorstar/story.html?id=cd328013-086c-4ad7-a03d-6211b1cf1f2d |title=C-section rate in Canada continues upward trend |publisher=Canada.com |date=26. 7. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514183030/http://www.canada.com/windsorstar/story.html?id=cd328013-086c-4ad7-a03d-6211b1cf1f2d |archive-date=14. 5. 2014 }}</ref> [[Australija]] ima visoku stopu carskih rezova, sa 31% u 2007.<ref name="The Sydney Morning Herald">{{cite news | url=https://www.smh.com.au/opinion/society-and-culture/to-push-or-not-to-push-its-a-womans-right-to-decide-20110101-19ch2.html | work=The Sydney Morning Herald | title=To push or not to push? It's a woman's right to decide | date=2. 1. 2011 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20110830150304/http://www.smh.com.au/opinion/society-and-culture/to-push-or-not-to-push-its-a-womans-right-to-decide-20110101-19ch2.html | archive-date=30. 8. 2011 }}</ref> Nekada se smatralo da je stopa od 10% do 15% idealna; stopa od 19% može rezultirati boljim ishodima. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je zvanično povukla svoju prethodnu preporuku o stopi carskih rezova od 15% u junu 2010. godine. Njihova zvanična izjava glasi: "Ne postoje empirijski dokazi za optimalni procenat. Najvažnije je da sve žene kojima je potreban carski rez dobiju taj procenat."<ref name="BBC News">{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/10448034 | work=BBC News | title=Should there be a limit on Caesareans? | date=30. 6. 2010 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20100720032957/http://www.bbc.co.uk/news/10448034 | archive-date=20. 7. 2010 }}</ref> Više od 50 zemalja ima stope veće od 27%. Dodatnih 45 zemalja ima stope manje od 7,5%. Postoje napori da se poboljša pristup i smanji upotreba C-sekcija. Globalno, 1% svih carskih rezova se izvodi bez medicinske potrebe. Sveukupno, stopa carskih rezova iznosila je 25,7% za period 2004–2008.<ref name="who.int">{{cite web |url=https://www.who.int/reproductivehealth/topics/maternal_perinatal/globalsurvey/en/ |title=WHO &#124; Global survey on maternal and perinatal health |access-date=15. 7. 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161110114949/http://www.who.int/reproductivehealth/topics/maternal_perinatal/globalsurvey/en/ |archive-date=10. 11. 2016 }}</ref><ref name="Souz2010">{{cite journal | vauthors = Souza JP, Gülmezoglu A, Lumbiganon P, Laopaiboon M, Carroli G, Fawole B, Ruyan P | title = Caesarean section without medical indications is associated with an increased risk of adverse short-term maternal outcomes: the 2004-2008 WHO Global Survey on Maternal and Perinatal Health | journal = BMC Medicine | volume = 8 | issue = 1 | date = novembar 2010 | pmid = 21067593 | pmc = 2993644 | doi = 10.1186/1741-7015-8-71 | doi-access = free }}</ref> Nema značajne razlike u stopama carskih rezova kada se uporedi kontinuirana primaljska njega s konvencionalnom fragmentiranom njegom.<ref name="Continuity of caregivers for care d">{{cite journal | vauthors = Hodnett ED | title = Continuity of caregivers for care during pregnancy and childbirth | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 2 | year = 2000 | pmid = 10796108 | doi = 10.1002/14651858.CD000062 | veditors = Hodnett E }}<br />{{cite journal | vauthors = Hodnett ED | title = WITHDRAWN: Continuity of caregivers for care during pregnancy and childbirth | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 4 | date = oktobar 2008 | volume = 2008 | pmid = 18843605 | doi = 10.1002/14651858.CD000062.pub2 | pmc = 10866098 | veditors = Henderson S }}</ref> Više hitnih carskih rezova – oko 66% – izvodi se tokom dana nego noću.<ref name="The circadian rhythm of urgent op">{{cite journal | vauthors = Goldstick O, Weissman A, Drugan A | title = The circadian rhythm of "urgent" operative deliveries | journal = The Israel Medical Association Journal | volume = 5 | issue = 8 | pages = 564–566 | date = august 2003 | pmid = 12929294 }}</ref> Stopa je porasla na 46% u [[Kina|Kini]] i na nivo od 25% i više u mnogim azijskim, evropskim i latinoameričkim zemljama.<ref name=msnbc_2010>{{cite web |url=http://www.nbcnews.com/id/34826186 |title=C-section rates around globe at 'epidemic' levels |date=12. 1. 2010 |publisher=Associated Press / NBC News |access-date=21. 2. 2010 |archive-date=16. 3. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316020439/http://www.nbcnews.com/id/34826186 }}</ref> U [[Brazil]]u i [[Iran]]u stopa carskih rezova je veća od 40%.<ref name="veconomist" >{{cite news|title=More evidence for a link between Caesarean sections and obesity|url=https://www.economist.com/news/science-and-technology/21730131-bugs-picked-up-birth-are-good-you-more-evidence-link-between|newspaper=The Economist|date=11. 10. 2017}}</ref> Brazil ima jednu od najviših stopa carskih rezova u svijetu, sa stopama u javnom sektoru od 35-45% i 80-90% u privatnom sektoru.<ref name="Caesarean rates in Brazil: what is">{{cite journal | vauthors = Ramires de Jesus G, Ramires de Jesus N, Peixoto-Filho FM, Lobato G | title = Caesarean rates in Brazil: what is involved? | url = https://archive.org/details/bjog_2015-04_122_5/page/606 | journal = BJOG | volume = 122 | issue = 5 | pages = 606–609 | date = april 2015 | pmid = 25327984 | doi = 10.1111/1471-0528.13119 | s2cid = 43551235 | doi-access = }}</ref> ==Historija== [[Datoteka:A baby being removed from its dying mother's womb via Caesar Wellcome V0014915.jpg|thumb|Beba koju vade iz utrobe umiruće majke]] [[Datoteka:Uganda cesarean section.gif|thumb|Carski rez koji su izveli autohtoni iscjelitelji u Kahuri, [[Uganda]]. Kako je primijetio medicinski misionar [[Robert William Felkin]] 1879. godine.]] Postoje mnoge oprečne priče o prvom uspješnom carskom rezu u kojem su i majka i beba preživjeli. Međutim, poznato je da se postupak pokušavao stotinama godina prije nego što je prihvaćen početkom dvadesetog stoljeća. Iako su forceps prolazili kroz periode velike popularnosti, danas se koriste samo u otprilike 10% porođaja. Carski rez je postao popularnije rješenje za teške porođaje. U 2005. godini, trećina beba rođena je carskim rezom. Historijski gledano, carski rezovi izvedeni na živoj ženi obično su rezultirali smrću majke.<ref name="Shorter">{{cite book | title = A History of Women's Bodies | vauthors = Shorter E | publisher = Basic Books, Inc. Publishers | year = 1982 | isbn = 0-465-03029-7 | page = [https://archive.org/details/historyofwomensb00shor/page/98 98] | url = https://archive.org/details/historyofwomensb00shor/page/98 }}</ref> Smatralo se ekstremnom mjerom, primjenjivanom samo kada je majka već bila mrtva ili se smatralo da joj se ne može pomoći. Poređenja radi, pogledajte [[reanimacijska histerotomija|reanimacijsku histerotomiju]] ili carski rez prije smrti. Prema drevnim kineskim ''[[Zapisi velikog historičara|Zapisima velikog historičara]]'', Luzhong, potomak šeste generacije mitskog [[Žuti Car|Žutog Cara]], imao je šest sinova, svi rođeni "rezanjem tijela". Šesti sin [[Jilian]] osnovao je Kuću Mi koja je vladala [[Država Chu|Državom Chu]] ({{oko|1030}}–223. p. n. e.).<ref name="shiji">{{cite web |url=http://www.guoxue.com/shibu/24shi/shiji/sj_040.htm |title=楚世家 (House of Chu) |work=Records of the Grand Historian | vauthors = Qian S |language=zh |access-date=3. 12. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310023405/http://www.guoxue.com/shibu/24shi/shiji/sj_040.htm |archive-date=10. 3. 2012 |author-link=Sima Qian }}</ref> Medicinski traktat na [[Sanskrit]]u pod nazivom “[[Sushruta Samhita]]“, napisan početkom prvog milenijuma nove ere, spominje carske rezove nakon smrti.<ref name="Lurie 281–285">{{Cite journal |last=Lurie |first=Samuel |date=15. 3. 2005 |title=The changing motives of cesarean section: from the ancient world to the twenty-first century |journal=Archives of Gynecology and Obstetrics |volume=271 |issue=4 |pages=281–285 |doi=10.1007/s00404-005-0724-4 |pmid=15856269 |s2cid=26690619 |issn=0932-0067}}</ref> Prvi dostupni nemitski zapis o carskom rezu je onaj majke [[Bindusara|Bindusare]] (rođene oko 320. p. n. e., vladale 298&nbsp;– {{circa|272 BC}}), drugi [[Carstvo Maurya|Maurya]] ''Samrat'' ([[car]]) iz Indije, koji je slučajno popio otrov i umro prije porođaja. [[Chanakya]], Chandraguptin učitelj i savjetnik, odlučio je da beba preživi. Rasjekao je kraljičin trbuh i izvadio bebu, čime je spasio bebin život.<ref name="Lurie">{{cite journal | vauthors = Lurie S | title = The changing motives of cesarean section: from the ancient world to the twenty-first century | journal = Archives of Gynecology and Obstetrics | volume = 271 | issue = 4 | pages = 281–285 | date = april 2005 | pmid = 15856269 | doi = 10.1007/s00404-005-0724-4 | s2cid = 26690619 }}</ref> Rani zapis o carskom rezu u Iranu ([[Perzija|Perziji]] [[Šahnama|Šahname]], napisanoj oko 1000. godine nove ere, a odnosi se na rođenje [[Rostam]]a, legendarnog junaka te zemlje.<ref name="RUDABA">{{cite encyclopedia | vauthors = Shahbazi AS |title=RUDABA |encyclopedia=Encyclopedia Iranica |access-date=19. 7. 2009 |url=http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/sup/Rudaba.html }}{{dead link|date=septembar 2017 |bot=Level C |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="pmid13777540">{{cite journal | vauthors = Torpin R, Vafaie I | title = The birth of Rustam. An early account of cesarean section in Iran | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 81 | pages = 185–189 | date = januar 1961 | pmid = 13777540 | doi = 10.1016/S0002-9378(16)36323-2 }}</ref> Prema "Šahnami", [[Simurgh]] je uputio [[Zal]]a kako izvesti carski rez, čime je spasio [[Rudaba|Rudabu]] i dijete Rostama. U perzijskoj književnosti carski rez je poznat kao "Rostamina". ({{Lang|fa|رستمینه|rtl=yes}}).<ref name="Wikipedia Rostam">Wikipedia [[Rostam]]</ref> U [[Irska mitologija|Irskom mitološkom]] tekstu [[Ulsterski ciklus]], lik [[Furbaide Ferbend]] navodi se da je rođen posthumnim carskim rezom, nakon što je njegovu majku ubila njegova zla tetka [[Medb]]. [[Babilonski Talmud]], drevni [[židov]]ski religijski tekst, spominje postupak sličan carskom rezu. Postupak se naziva {{Lang|he-latn|yotzei dofen}}. Također se detaljno raspravlja o dozvoljenosti izvođenja carskog reza na umirućoj ili mrtvoj majci. [[Rabin]]ski izvještaji iz 2. vijeka nove ere o diskusijama koje su se vodile čak i ranije sugerišu da su Jevrejke redovno preživljavale operaciju u rimsko doba, ali to je u suprotnosti s općim stavom da su carski rezovi uvijek bili fatalni za majku u pred-[[moderno doba]].<ref name="The Antiquity of Caesarean Section">{{cite journal | vauthors = Boss J | title = The Antiquity of Caesarean Section with Maternal Survival: The Jewish Tradition | journal = Medical History | volume = 5 | issue = 2 | pages = 117–131 | date = april 1961 | pmid = 16562221 | pmc = 1034600 | doi = 10.1017/S0025727300026089 }}</ref> [[Plinije Stariji]] teoretizirao je da ime Julija Cezara (rođenog 100. gpdome p. n. e.) dolazi od pretka koji je rođen carskim rezom, ali istinitost te tvrdnje je predmet rasprave (vidi raspravu o [[Gaj Julije Cezar]]). Neke popularne zablude uključuju da je sam Cezar rođen tim postupkom; što se smatra lažnim jer je postupak bio smrtonosan za majke u starom Rimu, a Cezarova majka [[Aurelija Cotta]] živjela je do njegove odrasle dobi.<ref>{{Citation |last1=Jauniaux |first1=Eric |title=Caesarean section |date=april 2016 |work=Textbook of Caesarean Section |pages=9–24 |publisher=Oxford University Press |last2=Grobman |first2=William A.|doi=10.1093/med/9780198758563.003.0001 |isbn=978-0-19-875856-3 }}</ref> Carski rez u [[drevni Rim|starom Rimu]] prvi je put izveden kako bi se dijete izvadilo iz maternice majke koja je umrla tokom poroda, praksa koja se ponekad naziva "zakon carskog reza".<ref name="todayifoundout.com">{{Cite web|date=25. 10. 2013|title=The Truth About Julius Caesar and "Caesarean" Sections|url=http://www.todayifoundout.com/index.php/2013/10/caesarean-sections-named-emperor-julius-caesar/|access-date=9. 10. 2020|website=Today I Found Out|language=en-US}}</ref> [[Španina|Španski]] svetac [[Raymond Nonnatus]] (1204–1240) dobio je prezime—od [[latinski|latinskog]] ''non-natus'' ('nije rođen')—jer je rođen carskim rezom. Njegova majka je umrla dok ga je rađala.<ref name="St. Raymond Nonnatus">{{cite web |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=314 |title=St. Raymond Nonnatus |publisher=Catholic Online |access-date=26. 7. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060719195735/http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=314 |archive-date=19. 7. 2006 }}</ref> Postoje neki indirektni dokazi da je prvi carski rez, koji su preživjeli i majka i dijete, obavljen u [[Prag]]u, 1337.<ref>{{cite journal | vauthors = Pařízek A, Drška V, Říhová M | title = Prague 1337, the first successful caesarean section in which both mother and child survived may have occurred in the court of John of Luxembourg, King of Bohemia | journal = Ceska Gynekologie | volume = 81 | issue = 4 | pages = 321–330 | date = Summer 2016 | pmid = 27882755 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/11/23/world/what-in-the-world/a-breakthrough-in-c-section-history-beatrice-of-bourbons-survival-in-1337.html|title=A Breakthrough in C-Section History: Beatrice of Bourbon's Survival in 1337| vauthors = de Goeij H |date=23. 11. 2016|work=The New York Times|access-date=29. 12. 2019|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Majka je bila [[Beatrice od Boemije]], druga supruga [[Jovana od Bohemije|kralja Bohemije Ivana od Luksemburga]]. [[Beatrice od Boemije|Beatrice]] rodila je kraljevog sina [[Vanclav I, vojvoda od Luksemburga|Vanclava I]], kasnije vojvodu od Luksemburga, Brabanta i Limburga, koji je postao polubrat kasnijeg [[Karlo IV, car Svetog Rimskog Carstva|kralja Bohemije i cara Svetog Rimskog Carstva, Karla IV]]. U izvještaju iz 1580-ih, [[Jacob Nufer]], [[veterina]]r u [[Kemmental|Siegershausenu]], [[Švicarska]], navodno je operirao svoju suprugu nakon dugotrajnog porođaja, a ona je preživjela. Njegova supruga je navodno rodila još petero djece, uključujući blizance, a beba rođena carskim rezom, navodno je živjela do 7. godine.<ref name="United States Congress House Committee on Appropriations 1970">{{Cite book | author = United States Congress House Committee on Appropriations |url=https://books.google.com/books?id=Ixo4AAAAIAAJ&pg=PA539 |title=Hearings, Reports and Prints of the House Committee on Appropriations |date=1970 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref><ref name="St. Martin's Press">{{cite book | vauthors = Henry J |chapter=Doctors and Healers: Popular Culture and the Medical Profession | veditors = Pumphrey S, Rossi PL, Slawinski M |title=Science, Culture, and Popular Belief in Renaissance Europe | url = https://archive.org/details/scienceculturepo0000unse |publisher=St. Martin's Press|year=1991|isbn=0-7190-2925-2 |location=New York|page=[https://archive.org/details/scienceculturepo0000unse/page/196 197] }}</ref><ref>{{Citation| vauthors = Sewell JE | url=https://www.nlm.nih.gov/hmd/pdf/cesarean.pdf|publisher=National Library on Medicine]|title=Cesarean Section: A Brief History | work = A Brochure to Accompany an Exhibition on the History of Cesarean Section at the National Library of Medicine |date=1993 |archive-url= https://web.archive.org/web/20041105081735/http://www.nlm.nih.gov/hmd/pdf/cesarean.pdf |archive-date=5. 11. 2004}}</ref> Većim dijelom vremena od 16. stoljeća, postupak je imao visoku stopu smrtnosti prema modernim standardima. Ključni koraci u smanjenju smrtnosti bili su: * Uvođenje tehnike transverzalnog reza radi minimiziranja [[krvarenje|krvarenja]] od strane [[Ferdinand Adolf Kehrer|Ferdinanda Adolfa Kehrera]] 1881. godine smatra se prvim modernim CS-om koji je izveden. * Uvođenje šivanja maternice od strane [[Max Sänger|Maxa Sängera]] 1882. godine * Modifikacija od strane [[Hermann Johannes Pfannenstiel|Hermanna Johannesa Pfannenstiela]] 1900. godine, vidi [[Pfannenstielov rez]] * Ekstraperitonealni carski rez, a zatim prelazak na niski transverzalni rez (Krönig, 1912) * Pridržavanje principa [[sepsa|asepse]] * Napredak [[anestezija|anestezije]] * [[Transfuzija krvi]] * [[Antibiotici]] Autohtoni narodi u [[Velika jezera (Afrika)|regiji Velikih jezera]] Afrike, uključujući [[Ruanda|Ruandu]] i [[Uganda|Ugandu]], izvodili su carske rezove koji su, prema jednom izvještaju [[Robert William Felkin|Roberta Williama Felkina]] iz 1879., rezultirali preživljavanjem i majke i djeteta. Korišteno je vino od banane, iako je mjesto reza također oprano vodom i, nakon operacije, prekriveno pastom napravljenom žvakanjem dva različita korijena. Iz dobro razvijene prirode korištenih medicinskih postupaka zaključio je da su se ovi postupci primjenjivali već neko vrijeme.<ref name="nlm.nih.gov_p2">{{cite web |url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/cesarean/part2.html |title=Cesarean Section&nbsp;– A Brief History: Part 2 |publisher=U.S. National Institutes of Health |date=25. 6. 2009 |access-date=27. 11. 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101221043816/http://www.nlm.nih.gov/exhibition/cesarean/part2.html |archive-date=21. 12. 2010 }}</ref><ref name="Ellwood">{{cite book | vauthors = Ellwood RS |year=1993 |title=Islands of the Dawn: The Story of Alternative Spirituality in New Zealand |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii Press |isbn=0-8248-1487-8}}</ref><ref name="DunnCaes">{{cite journal | vauthors = Dunn PM | title = Robert Felkin MD (1853-1926) and caesarean delivery in Central Africa (1879) | journal = Archives of Disease in Childhood. Fetal and Neonatal Edition | volume = 80 | issue = 3 | pages = F250–F251 | date = maj 1999 | pmid = 10212095 | pmc = 1720922 | doi = 10.1136/fn.80.3.F250 }}</ref> [[James Barry]] bio je prvi evropski doktor koji je uspješno izveo carski rez u Africi, dok je bio raspoređen u [[Cape Town]]u, između 1817. i 1828.<ref name="New Scientist">{{cite web| vauthors = Pain S |date=6. 3. 2008|url=https://www.newscientist.com/article/mg19726462.000-histories-the-male-military-surgeon-who-wasnt.html|title=The 'male' military surgeon who wasn't|work=NewScientist.com|access-date=16. 3. 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080314230931/http://www.newscientist.com/article/mg19726462.000-histories-the-male-military-surgeon-who-wasnt.html|archive-date=14. 3. 2008}}</ref> Prvi uspješan carski rez izveden u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] dogodio se u okrugu Rockingham u Virginiji 1794. godine. Postupak je izveo dr. [[Jesse Bennett]], na svojoj supruzi Elizabeth.<ref name="Woman's Ills">{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,815000,00.html|title=Woman's Ills|magazine=[[Time (časopis)|Time]]|access-date=1. 4. 2009|date=18. 6. 1951|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413025430/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,815000,00.html|archive-date=13. 4. 2009}}</ref> === Cezar iz Terracine === [[Datoteka:Icona Caesarius Diaconus, San Cesario diacono e martire.jpg|thumb|[[Sveti Cezarije iz Terracine]], prizivan za uspjeh carskog reza]] [[Svetac zaštitnik]] carskog reza je [[Cezar iz Terracine|Cezar]], mladi đakon mučenički poginuo u [[Terracina|Terracino]], koji je zamijenio i pokrstio pagansku figuru [[Julije Cezar|Cezara]].<ref name="ReferenceB">Caesarius Diaconus, testi e illustrazioni di Giovanni Guida, [s.l.: s.n.], 2015</ref> Mučenik (Sveti Cezareo Italijan) se priziva za uspjeh ovog hirurškog zahvata, jer se smatrao novim "kršćanskim Cezarom" – za razliku od "paganskog Cezara" – u srednjem vijeku su ga počele prizivati trudnice želeći fiziološki porođaj, za uspjeh izbacivanja djeteta iz maternice i, stoga, za svoje spasenje i spasenje nerođenog djeteta. Praksa se nastavlja, u stvari, mučenika Cezareusa prizivaju buduće majke koje, zbog zdravstvenih problema ili problema djeteta, moraju roditi svoje dijete carskim rezom.<ref name="Pasero Roberta 2018">Pasero Roberta, Cesareo di Terracina, un santo poco conosciuto: è il protettore del parto cesareo, in "DiPiù", anno XIV, n° 48, 3 dicembre 2018.</ref> ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{medicinski izvori | ICD10 = 10D00Z0 | ICD9 = {{ICD9proc|74}} | MeshID = D002585 | MedlinePlus = 002911 | OPS301 = | OtherCodes = }} {{Akušerske procedure}} {{Trudnoća}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Caesarean Section}} [[Kategorija:Akušerstvo]] [[Kategorija:Porođaj]] [[Kategorija:Carski rezovi]] [[Kategorija:Žensko zdravlje]] [[Kategorija:Pedijatrija]] [[Kategorija:Ginekologija]] emp2g4id0qsfp3fzmixg29g42fpha1s Peter Bonnington 0 529946 3935843 3935244 2026-10-16T13:00:47Z Panasko 146730 3935843 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Peter Bonnington | slika = Peter Bonnington 2024.jpg | opis = Bonnington na Grand Prix-u u Kini 2024 | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1975|02|12}} | druga_imena = Bono | zanimanje = Inžinjer Formule 1 | godine_aktivnosti = 2004- danas | poznat_po = Inžinjer Formule 1 | titula = Šef odjela za inžinjering utrke }} '''Peter Bonnington''' (rođen 12. februara 1975), poznat po nadimku '''Bono''',<ref name="Galloway">{{Cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12135160/lewis-hamilton-peter-bonnington-exclusive-on-f1-champions-qualities|title=Lewis Hamilton: Peter Bonnington exclusive on F1 champion's qualities|last=Galloway|first=James|date=18. 11. 2020|website=[[Sky Sports]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130162336/https://www.skysports.com/f1/news/12433/12135160/lewis-hamilton-peter-bonnington-exclusive-on-f1-champions-qualities|archive-date=30. 11. 2020|url-status=live|access-date=30. 8. 2021}}</ref> britanski je inženjer [[Formula 1|Formule 1.]] Poznat po svom angažmanu na poziciji glavnog trkaćeg inžinjera [[Lewis Hamilton|Lewisa Hamiltona]] i [[Kimi Antonelli|Kimija Antonellija]], on obavlja funkciju i šefa odjela za performanse na stazi u timu [[Formula 1|Formule 1]] Mercedes AMG Petronas.<ref name="formula1.com">{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.its-the-thing-that-people-dont-see-pete-bonnington-on-how-rock-star-/hamilton.3qtIkb3iKd5v71H5Nh5Ckp.html|title='It's the thing that people don't see' – Pete Bonnington on how 'rock star' Hamilton keeps improving|date=20. 11. 2020|website=|access-date=17. 2. 2021}}{{Mrtav link}}</ref> == Karijera == Bonnington je svoju karijeru u [[Formula 1|Formuli 1]] započeo 2004. kao inženjer podataka u timu [[Jordan Grand Prix]].<ref name="formula1.com"/> Tokom svog angažmana u Silverstone timu radio je zajedno s [[Giorgio Pantano|Giorgiom Pantanom]] i [[Timo Glock|Timom Glockom]].<ref name="Essentially Sports">{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/who-is-peter-bono-bonnington-the-man-behind-the-success-of-lewis-hamilton/|title=Who is Peter 'Bono' Bonnington, the Man Behind the Success of Lewis Hamilton|date=5. 11. 2019|publisher=Essentially Sports|access-date=17. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114215812/https://www.essentiallysports.com/who-is-peter-bono-bonnington-the-man-behind-the-success-of-lewis-hamilton/|archive-date=14. 11. 2021|url-status=dead}}</ref> Zatim se pridružio Honda timu kao zamjena dugogodišnjeg trkaćeg inžinjera Andrewa Shovlina, te je tako postao [[Jenson Button]]ov inžinjer performansi. Bonnington je ostao u timu i nakon njegovog prelaska u [[Brawn GP]], vodeći Buttona do njegove prve svjetske titule 2009.<ref name="Q & A with Jenson Button">{{Cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/80926/q-and-a-with-jenson-button|title=Q & A with Jenson Button|date=16. 1. 2010|publisher=Autosport|access-date=17. 2. 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.britsonpole.com/f1-brawn-gp-team-swaps-cars-for-bikes-post19236|title=F1: Brawn GP team swaps cars for bikes|date=13. 12. 2009|website=Brits on Pole|access-date=17. 2. 2021}}</ref> Nakon kratkog perioda kao [[Michael Schumacher|Schumacherov]] inžinjer performansi u Mercedesu, Bonnington je u septembru 2011. postao njegov glavni trkaći inžinjer, naslijedivši odlazećeg Marka Sladea.<ref name="formula1.com"/> Nakon što je Schumacher napustio tim Brackley krajem 2012, Bonnington je postao viši trkaći inžinjer za [[Lewis Hamilton|Lewisa Hamiltona]], na kojoj poziciji je ostao sve do Hamiltonovog odlaska iz Mercedesa na kraju sezone 2024. Međutim, Bonnington nije učestvovao na [[Velika nagrada Meksika 2019.|Velikoj nagradi Meksika 2019.]] zbog medicinskog zahvata.<ref name="formula1.com"/> Također je propustio i Veliku nagradu Austrije 2022, a njegovo mjesto Hamiltonovog trkaćeg inžinjera oba puta je zauzeo Marcus Dudley.<ref name="Essentially Sports"/> Trenutno obavlja funkciju trkaćeg inžinjera za novaka Kimija Antonellija.<ref name="Q & A with Jenson Button"/> Kao šef odjela za performanse na stazi,<ref>{{Cite journal|date=1991|title=All join hands|url=https://doi.org/10.1049/me:19910015|journal=Manufacturing Engineer|volume=70|issue=1|pages=36|doi=10.1049/me:19910015|issn=0956-9944}}</ref> nadgleda komunikaciju s vozačem na stazi, a odgovoran je i za podešavanje bolida Formule 1. Tokom svog mandata, pomogao je Hamiltonu da osvoji šest od sedam svjetskih prvenstava i uživa reputaciju jednog od najvještijih trkaćih inžinjera u Formuli 1.<ref name="Galloway"/><ref name="formula1.com"/> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Rođeni 1975.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]] q8v0630i7grdlrrxv3q9olc20quslju 3935844 3935843 2026-10-16T13:00:56Z Panasko 146730 [[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]] uklonjena (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3935844 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Peter Bonnington | slika = Peter Bonnington 2024.jpg | opis = Bonnington na Grand Prix-u u Kini 2024 | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1975|02|12}} | druga_imena = Bono | zanimanje = Inžinjer Formule 1 | godine_aktivnosti = 2004- danas | poznat_po = Inžinjer Formule 1 | titula = Šef odjela za inžinjering utrke }} '''Peter Bonnington''' (rođen 12. februara 1975), poznat po nadimku '''Bono''',<ref name="Galloway">{{Cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12135160/lewis-hamilton-peter-bonnington-exclusive-on-f1-champions-qualities|title=Lewis Hamilton: Peter Bonnington exclusive on F1 champion's qualities|last=Galloway|first=James|date=18. 11. 2020|website=[[Sky Sports]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130162336/https://www.skysports.com/f1/news/12433/12135160/lewis-hamilton-peter-bonnington-exclusive-on-f1-champions-qualities|archive-date=30. 11. 2020|url-status=live|access-date=30. 8. 2021}}</ref> britanski je inženjer [[Formula 1|Formule 1.]] Poznat po svom angažmanu na poziciji glavnog trkaćeg inžinjera [[Lewis Hamilton|Lewisa Hamiltona]] i [[Kimi Antonelli|Kimija Antonellija]], on obavlja funkciju i šefa odjela za performanse na stazi u timu [[Formula 1|Formule 1]] Mercedes AMG Petronas.<ref name="formula1.com">{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.its-the-thing-that-people-dont-see-pete-bonnington-on-how-rock-star-/hamilton.3qtIkb3iKd5v71H5Nh5Ckp.html|title='It's the thing that people don't see' – Pete Bonnington on how 'rock star' Hamilton keeps improving|date=20. 11. 2020|website=|access-date=17. 2. 2021}}{{Mrtav link}}</ref> == Karijera == Bonnington je svoju karijeru u [[Formula 1|Formuli 1]] započeo 2004. kao inženjer podataka u timu [[Jordan Grand Prix]].<ref name="formula1.com"/> Tokom svog angažmana u Silverstone timu radio je zajedno s [[Giorgio Pantano|Giorgiom Pantanom]] i [[Timo Glock|Timom Glockom]].<ref name="Essentially Sports">{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/who-is-peter-bono-bonnington-the-man-behind-the-success-of-lewis-hamilton/|title=Who is Peter 'Bono' Bonnington, the Man Behind the Success of Lewis Hamilton|date=5. 11. 2019|publisher=Essentially Sports|access-date=17. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114215812/https://www.essentiallysports.com/who-is-peter-bono-bonnington-the-man-behind-the-success-of-lewis-hamilton/|archive-date=14. 11. 2021|url-status=dead}}</ref> Zatim se pridružio Honda timu kao zamjena dugogodišnjeg trkaćeg inžinjera Andrewa Shovlina, te je tako postao [[Jenson Button]]ov inžinjer performansi. Bonnington je ostao u timu i nakon njegovog prelaska u [[Brawn GP]], vodeći Buttona do njegove prve svjetske titule 2009.<ref name="Q & A with Jenson Button">{{Cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/80926/q-and-a-with-jenson-button|title=Q & A with Jenson Button|date=16. 1. 2010|publisher=Autosport|access-date=17. 2. 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.britsonpole.com/f1-brawn-gp-team-swaps-cars-for-bikes-post19236|title=F1: Brawn GP team swaps cars for bikes|date=13. 12. 2009|website=Brits on Pole|access-date=17. 2. 2021}}</ref> Nakon kratkog perioda kao [[Michael Schumacher|Schumacherov]] inžinjer performansi u Mercedesu, Bonnington je u septembru 2011. postao njegov glavni trkaći inžinjer, naslijedivši odlazećeg Marka Sladea.<ref name="formula1.com"/> Nakon što je Schumacher napustio tim Brackley krajem 2012, Bonnington je postao viši trkaći inžinjer za [[Lewis Hamilton|Lewisa Hamiltona]], na kojoj poziciji je ostao sve do Hamiltonovog odlaska iz Mercedesa na kraju sezone 2024. Međutim, Bonnington nije učestvovao na [[Velika nagrada Meksika 2019.|Velikoj nagradi Meksika 2019.]] zbog medicinskog zahvata.<ref name="formula1.com"/> Također je propustio i Veliku nagradu Austrije 2022, a njegovo mjesto Hamiltonovog trkaćeg inžinjera oba puta je zauzeo Marcus Dudley.<ref name="Essentially Sports"/> Trenutno obavlja funkciju trkaćeg inžinjera za novaka Kimija Antonellija.<ref name="Q & A with Jenson Button"/> Kao šef odjela za performanse na stazi,<ref>{{Cite journal|date=1991|title=All join hands|url=https://doi.org/10.1049/me:19910015|journal=Manufacturing Engineer|volume=70|issue=1|pages=36|doi=10.1049/me:19910015|issn=0956-9944}}</ref> nadgleda komunikaciju s vozačem na stazi, a odgovoran je i za podešavanje bolida Formule 1. Tokom svog mandata, pomogao je Hamiltonu da osvoji šest od sedam svjetskih prvenstava i uživa reputaciju jednog od najvještijih trkaćih inžinjera u Formuli 1.<ref name="Galloway"/><ref name="formula1.com"/> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Rođeni 1975.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 0l4w9oy9lttxisfoyyjvpz5qvlrbbf7 3935847 3935844 2026-10-16T13:02:48Z Panasko 146730 3935847 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Peter Bonnington | slika = Peter Bonnington 2024.jpg | opis = Bonnington na Grand Prix-u u Kini 2024. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1975|02|12}} | druga_imena = Bono | zanimanje = Inženjer Formule 1 | godine_aktivnosti = 2004- danas | poznat_po = Inženjer Formule 1 | titula = Šef odjela za inženjering utrke }} '''Peter Bonnington''' (rođen 12. februara 1975), poznat po nadimku '''Bono''',<ref name="Galloway">{{Cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12135160/lewis-hamilton-peter-bonnington-exclusive-on-f1-champions-qualities|title=Lewis Hamilton: Peter Bonnington exclusive on F1 champion's qualities|last=Galloway|first=James|date=18. 11. 2020|website=[[Sky Sports]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130162336/https://www.skysports.com/f1/news/12433/12135160/lewis-hamilton-peter-bonnington-exclusive-on-f1-champions-qualities|archive-date=30. 11. 2020|url-status=live|access-date=30. 8. 2021}}</ref> britanski je inženjer [[Formula 1|Formule 1.]] Poznat po svom angažmanu na poziciji glavnog trkaćeg inženjera [[Lewis Hamilton|Lewisa Hamiltona]] i [[Kimi Antonelli|Kimija Antonellija]], on obavlja funkciju i šefa odjela za performanse na stazi u timu [[Formula 1|Formule 1]] Mercedes AMG Petronas.<ref name="formula1.com">{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.its-the-thing-that-people-dont-see-pete-bonnington-on-how-rock-star-/hamilton.3qtIkb3iKd5v71H5Nh5Ckp.html|title='It's the thing that people don't see' – Pete Bonnington on how 'rock star' Hamilton keeps improving|date=20. 11. 2020|website=|access-date=17. 2. 2021}}{{Mrtav link}}</ref> == Karijera == Bonnington je svoju karijeru u [[Formula 1|Formuli 1]] započeo 2004. kao inženjer podataka u timu [[Jordan Grand Prix]].<ref name="formula1.com"/> Tokom svog angažmana u Silverstone timu radio je zajedno s [[Giorgio Pantano|Giorgiom Pantanom]] i [[Timo Glock|Timom Glockom]].<ref name="Essentially Sports">{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/who-is-peter-bono-bonnington-the-man-behind-the-success-of-lewis-hamilton/|title=Who is Peter 'Bono' Bonnington, the Man Behind the Success of Lewis Hamilton|date=5. 11. 2019|publisher=Essentially Sports|access-date=17. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114215812/https://www.essentiallysports.com/who-is-peter-bono-bonnington-the-man-behind-the-success-of-lewis-hamilton/|archive-date=14. 11. 2021|url-status=dead}}</ref> Zatim se pridružio Honda timu kao zamjena dugogodišnjeg trkaćeg inženjera Andrewa Shovlina, te je tako postao [[Jenson Button]]ov inženjer performansi. Bonnington je ostao u timu i nakon njegovog prelaska u [[Brawn GP]], vodeći Buttona do njegove prve svjetske titule 2009.<ref name="Q & A with Jenson Button">{{Cite web|url=https://www.autosport.com/f1/news/80926/q-and-a-with-jenson-button|title=Q & A with Jenson Button|date=16. 1. 2010|publisher=Autosport|access-date=17. 2. 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.britsonpole.com/f1-brawn-gp-team-swaps-cars-for-bikes-post19236|title=F1: Brawn GP team swaps cars for bikes|date=13. 12. 2009|website=Brits on Pole|access-date=17. 2. 2021}}</ref> Nakon kratkog perioda kao [[Michael Schumacher|Schumacherov]] inženjer performansi u Mercedesu, Bonnington je u septembru 2011. postao njegov glavni trkaći inženjer, naslijedivši odlazećeg Marka Sladea.<ref name="formula1.com"/> Nakon što je Schumacher napustio tim Brackley krajem 2012, Bonnington je postao viši trkaći inženjer za [[Lewis Hamilton|Lewisa Hamiltona]], na kojoj poziciji je ostao sve do Hamiltonovog odlaska iz Mercedesa na kraju sezone 2024. Međutim, Bonnington nije učestvovao na [[Velika nagrada Meksika 2019.|Velikoj nagradi Meksika 2019.]] zbog medicinskog zahvata.<ref name="formula1.com"/> Također je propustio i Veliku nagradu Austrije 2022, a njegovo mjesto Hamiltonovog trkaćeg inženjera oba puta je zauzeo Marcus Dudley.<ref name="Essentially Sports"/> Trenutno obavlja funkciju trkaćeg inženjera za novaka Kimija Antonellija.<ref name="Q & A with Jenson Button"/> Kao šef odjela za performanse na stazi,<ref>{{Cite journal|date=1991|title=All join hands|url=https://doi.org/10.1049/me:19910015|journal=Manufacturing Engineer|volume=70|issue=1|pages=36|doi=10.1049/me:19910015|issn=0956-9944}}</ref> nadgleda komunikaciju s vozačem na stazi, a odgovoran je i za podešavanje bolida Formule 1. Tokom svog mandata, pomogao je Hamiltonu da osvoji šest od sedam svjetskih prvenstava i uživa reputaciju jednog od najvještijih trkaćih inženjera u Formuli 1.<ref name="Galloway"/><ref name="formula1.com"/> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Rođeni 1975.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] hcw00dkz3v25dl95f26v9pzexr3qeen Super Max! 0 529995 3935832 3793665 2026-10-16T12:48:33Z Panasko 146730 3935832 wikitext text/x-wiki '''„Super Max!“''' je pjesma koju je izveo holandski bend [[Pitstop Boys]], čiji članovi su strastveni fanovi Formule 1 i Maxa Verstappena. Objavljena je 16. jula 2016. i predstavljena kroz zvanični muzički video. == Pozadina == [[Max Verstappen]] holandski je vozač [[Formula 1|Formule 1]] koji je debitovao u seriji 2015, vozeći za [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]. 2016. na [[Velika nagrada Španije 2016.|Velikoj nagradi Španije]], zamijenio je mjesto sa [[Danil Kvjat|Daniilom Kvyatom]], te je prešao u [[Red Bull Racing]], odnosno seniorski tim Red Bulla. Pobijedio je u svojoj prvoj trci s Red Bullom, postavši najmlađi pobjednik ikada, najmlađi vozač koji je osvojio podijum i najmlađi vozač koji je ikada vodio u jednom krugu trke Formule 1, oborivši prethodne rekorde koje je držao [[Sebastian Vettel]]. Tako je postao prvi Holanđanin koji je osvojio Veliku nagradu i prvi pobjednik Velike nagrade rođen 1990-ih. Pitstop Boys su grupa od dva, ranije tri, Verstappenova navijača. Sastav su činili Rob Toonen i Jeroen Hilgenberg, a među njima je nekada bio i Marco Mars. Oni su dio "Oranje Leger", što predstavlja kolokvijalni naziv za Verstappenove pristalice. Nastavak pjesme napravljen je za Verstappenovu borbu za titulu protiv [[Lewis Hamilton|Lewisa Hamiltona]] u [[Formula 1 – sezona 2021.|sezoni 2021]], pod nazivom "Super Max! Yohé, Yoho!".<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-i-was-always-embarrassed-verstappen-opens-up-on-orange-army-anthem-super-max/|title="I Was Always Embarrassed...": Verstappen Opens Up on Orange Army Anthem 'Super Max'|date=2022-07-27|website=EssentiallySports|access-date=2023-05-29}}</ref> Kasnije su napravili još jednu pjesmu, "Let's Go Lando", u svrhu podrške britanskom vozaču Formule 1 [[Lando Norris|Landu Norrisu]].<ref>{{Cite web|url=https://thesportsrush.com/f1-news-after-super-max-its-lets-go-lando-pitstop-boys-have-dropped-a-new-track-for-mclaren-superstar-lando-norris/|title="After super Max, it's let's go Lando!"- Pitstop boys have dropped a new track for McLaren superstar Lando Norris|last=Jaiswal|first=Samriddhi|date=2022-03-10|website=thesportsrush.com|access-date=2023-05-29}}</ref> Godine 2023. napravili su pjesmu pod nazivom "Vamos Fernando", a kako bi podržali [[Fernando Alonso|Fernanda Alonsa]] koji se izdvojio po snažnom početku 2023. za Aston Martin. == Recepcija == Pjesma je postala popularni hit nakon što je Verstappen nastavio nizati uspjehe u Formuli 1. Korištena je kao borbena pjesma za svaku Verstappenovu pobjedu, kao [[Internetski mem|internet meme]] za sve što je Verstappen radio i kao skandiranje unutar "Oranje Army".<ref>{{Cite web|url=https://thesportsrush.com/f1-news-after-super-max-its-lets-go-lando-pitstop-boys-have-dropped-a-new-track-for-mclaren-superstar-lando-norris/|title="After super Max, it's let's go Lando!"- Pitstop boys have dropped a new track for McLaren superstar Lando Norris|last=Jaiswal|first=Samriddhi|date=2022-03-10|website=thesportsrush.com|access-date=2023-05-29}}</ref> Verstappenu u početku nije bilo ugodno zbog pjesme.<ref name=":0"/> Osvojio je svoju prvu vozačku titulu u sezoni 2021, što je dovelo do toga da se pjesma nađe na Spotifyjevoj Viral 50 listi u nekoliko zemalja, a što je uključivalo i prvo mjesto u Holandiji, te peto mjesto na globalnoj listi. Verstappen je viđen kako se zabavlja uz pjesmu nakon pobjede u prvenstvu.<ref>{{Cite web|url=https://www.bandwagon.asia/articles/pitstop-boys-super-max-takes-over-spotify-viral-charts-after-max-verstappen-wins-first-f1-championship-red-bull-formula-1-listen-singapore-grand-prix|title=Pitstop Boys' 'Super Max!' takes over Spotify Viral charts after Red Bull's Max Verstappen first F1 championship win|last=|date=2021-12-15|website=Bandwagon Asia|language=en|access-date=2023-05-28}}</ref> Pjesma je puštena prije početka Velike nagrade Holandije 2021, Verstappenove prve domaće utrke u karijeri Formule 1. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Pjesme iz 2016.]] ko2e8zp4icd37oji4zlo0szjtaistti 3935834 3935832 2026-10-16T12:50:16Z Panasko 146730 3935834 wikitext text/x-wiki '''Super Max!''' je pjesma koju je izveo [[Nizozemska|nizozemski]] bend [[Pitstop Boys]], čiji članovi su strastveni fanovi [[Formula 1|Formule 1]] i [[Max Verstappen|Maxa Verstappena]]. Objavljena je 16. jula 2016. i predstavljena kroz zvanični muzički video. == Pozadina == Max Verstappen nizozemski je vozač [[Formula 1|Formule 1]] koji je debitovao u seriji 2015, vozeći za [[Scuderia Toro Rosso|Toro Rosso]]. 2016. na [[Velika nagrada Španije 2016.|Velikoj nagradi Španije]], zamijenio je mjesto sa [[Danil Kvjat|Daniilom Kvyatom]], te je prešao u [[Red Bull Racing]], odnosno seniorski tim Red Bulla. Pobijedio je u svojoj prvoj trci s Red Bullom, postavši najmlađi pobjednik ikada, najmlađi vozač koji je osvojio podijum i najmlađi vozač koji je ikada vodio u jednom krugu trke Formule 1, oborivši prethodne rekorde koje je držao [[Sebastian Vettel]]. Tako je postao prvi nizozemac koji je osvojio Veliku nagradu i prvi pobjednik Velike nagrade rođen 1990-ih. Pitstop Boys su grupa od dva, ranije tri, Verstappenova navijača. Sastav su činili Rob Toonen i Jeroen Hilgenberg, a među njima je nekada bio i Marco Mars. Oni su dio "Oranje Leger", što predstavlja kolokvijalni naziv za Verstappenove pristalice. Nastavak pjesme napravljen je za Verstappenovu borbu za titulu protiv [[Lewis Hamilton|Lewisa Hamiltona]] u [[Formula 1 – sezona 2021.|sezoni 2021]], pod nazivom "Super Max! Yohé, Yoho!".<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-i-was-always-embarrassed-verstappen-opens-up-on-orange-army-anthem-super-max/|title="I Was Always Embarrassed...": Verstappen Opens Up on Orange Army Anthem 'Super Max'|date=2022-07-27|website=EssentiallySports|access-date=2023-05-29}}</ref> Kasnije su napravili još jednu pjesmu, "Let's Go Lando", u svrhu podrške britanskom vozaču Formule 1 [[Lando Norris|Landu Norrisu]].<ref>{{Cite web|url=https://thesportsrush.com/f1-news-after-super-max-its-lets-go-lando-pitstop-boys-have-dropped-a-new-track-for-mclaren-superstar-lando-norris/|title="After super Max, it's let's go Lando!"- Pitstop boys have dropped a new track for McLaren superstar Lando Norris|last=Jaiswal|first=Samriddhi|date=2022-03-10|website=thesportsrush.com|access-date=2023-05-29}}</ref> Godine 2023. napravili su pjesmu pod nazivom "Vamos Fernando", a kako bi podržali [[Fernando Alonso|Fernanda Alonsa]] koji se izdvojio po snažnom početku 2023. za Aston Martin. == Recepcija == Pjesma je postala popularni hit nakon što je Verstappen nastavio nizati uspjehe u Formuli 1. Korištena je kao borbena pjesma za svaku Verstappenovu pobjedu, kao [[Internetski mem|internet meme]] za sve što je Verstappen radio i kao skandiranje unutar "Oranje Army".<ref>{{Cite web|url=https://thesportsrush.com/f1-news-after-super-max-its-lets-go-lando-pitstop-boys-have-dropped-a-new-track-for-mclaren-superstar-lando-norris/|title="After super Max, it's let's go Lando!"- Pitstop boys have dropped a new track for McLaren superstar Lando Norris|last=Jaiswal|first=Samriddhi|date=2022-03-10|website=thesportsrush.com|access-date=2023-05-29}}</ref> Verstappenu u početku nije bilo ugodno zbog pjesme.<ref name=":0"/> Osvojio je svoju prvu vozačku titulu u sezoni 2021, što je dovelo do toga da se pjesma nađe na Spotifyjevoj Viral 50 listi u nekoliko zemalja, a što je uključivalo i prvo mjesto u Nizozemskoj, te peto mjesto na globalnoj listi. Verstappen je viđen kako se zabavlja uz pjesmu nakon pobjede u prvenstvu.<ref>{{Cite web|url=https://www.bandwagon.asia/articles/pitstop-boys-super-max-takes-over-spotify-viral-charts-after-max-verstappen-wins-first-f1-championship-red-bull-formula-1-listen-singapore-grand-prix|title=Pitstop Boys' 'Super Max!' takes over Spotify Viral charts after Red Bull's Max Verstappen first F1 championship win|last=|date=2021-12-15|website=Bandwagon Asia|language=en|access-date=2023-05-28}}</ref> Pjesma je puštena prije početka [[Velika nagrada Nizozemske|Velike nagrade Nizozemske]] 2021, Verstappenove prve domaće utrke u karijeri Formule 1. == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Pjesme iz 2016.]] 6f8c3lnjtnrran9sbydd4hr0o97624g Zgrada kompanije Shepard 0 530023 3935845 3935780 2026-10-16T13:01:14Z Panasko 146730 [[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]] uklonjena (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3935845 wikitext text/x-wiki '''Zgrada kompanije Shepard''' predstavlja vrijedno historijsko zdanje smješteno u samom urbanom jezgru [[Providence (Rhode Island)|Providencea]], [[Rhode Island]], na uglu ulica Westminster i Washington. Ovaj objekat je bio jedno od najprepoznatljivijih obilježja grada, jer je u njemu djelovala robna kuća Shepard’s, najugledniji trgovački centar u Providenceu i jedan od najvećih u cijeloj regiji Nove Engleske u periodu od 1903. do 1974. Kompleks je započeo svoj razvoj kao pojedinačna zgrada podignuta tokom 1870-ih na raskršću ulica Clemence i Washington. Kontinuiranim urbanim rastom, objekat je na kraju zauzeo čitav gradski blok omeđen ulicama Westminster, Clemence, Washington i Union. [[Datoteka:Shepard's_Department_Store_Logo.png|mini|Logo robne kuće Shepard's]] Nakon gašenja robne kuće Shephard, zgrada je bila napuštena skoro dvije decenije, sve dok Društvo za očuvanje Providencea nije organizovalo javnu raspravu kako bi se odredila njena budućnost. To je rezultiralo kupovinom [[Rhode Island|države Rhode Island]], a sada se u njoj nalaze kampus Providence Univerziteta Rhode Island, Odjel za obrazovanje Rhode Islanda i druge državne kancelarije i obrazovne ustanove. == Historija == [[Datoteka:Shepard_Store_Fire,_Providence.jpg|lijevo|mini|Zgrada nakon požara 1923.]] Zgrada je postepeno rasla, počevši kao skromna trospratna građevina u italijanskom stilu na uglu ulica Clemence i Washington 1880. Od 1896. kompanija je krenula u intenzivan proces ekspanzije, koju je dizajnirala firma Martin &amp;amp; Hall, a koja je uglavnom okončana do 1903. Već do 1909. prodajni kompleks bio je izuzetno razvijen, s restoranom kapaciteta oko 4.100 gostiju, vlastitom praonicom rublja, rashladnim i postrojenjem za proizvodnju leda, skladištem krzna te potpuno opremljenom štamparijom.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://doi.org/10.3998/mpub.9416203.cmp.12|title=Burnt Building in Downtown Khorog from May 21, 2014 (2)|website=doi.org|access-date=2025-12-30}}</ref> Zgrada je zahvaćena požarom u martu 1923, što je rezultiralo štetom od preko milion dolara.<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.3998/mpub.9416203.cmp.12|title=Burnt Building in Downtown Khorog from May 21, 2014 (2)|website=doi.org|access-date=2025-12-30}}</ref> Obnovljena pod Hallovim nadzorom.<ref name="NRHP">{{Cite web|url=http://www.preservation.ri.gov/pdfs_zips_downloads/national_pdfs/providence/prov_westminster-street-259_shepherd-company.pdf|title=NRHP nomination for Shepard Company Building|publisher=Rhode Island Preservation|access-date=2014-10-29}}</ref> Poslovanje robne kuće značajno je oslabilo tokom 1960-ih, ponajprije usljed širenja predgrađa i pojave modernih trgovačkih centara.<ref name="NYTRealEstate">{{Cite news|last=Abbott|first=Elizabeth|title=Real Estate: A department store building that once was the heart of downtown Providence gets a new life|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1993/03/24/388493.html?pageNumber=81|access-date=22 March 2020|work=The New York Times|date=24 March 1993|page=D19}}</ref> Godine 1973. robna kuća je doživjela bankrot, nakon čega ju je kupila kompanija Eastern Dry Goods.<ref name="Barmash" /> Glasnogovornik kompanije Eastern Dry Goods rekao je za ''[[The New York Times]]'' u septembru 1973. da će robna kuća "vjerovatno morati biti likvidirana zbog brojnih problema".<ref name="Barmash">{{Cite news|last=Barmash|first=Isadore|title=Olen is Advoser to Eastern Dry Goods|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1973/09/21/90975945.html?pageNumber=57|access-date=23 March 2020|work=The New York Times|date=21 September 1973|pages=57, 64}}</ref> Robna kuća je trajno zatvorena 1974.<ref name="NYTRealEstate" /> Tokom sljedećih nekoliko godina zgrada je iznajmljena različitim zakupcima, bila prazna do početka 1990-ih.<ref name="NYTRealEstate" /> Godine 1976. zgrada je zvanično upisana u Nacionalni registar historijskih mjesta.<ref name="NYTRealEstate"/> Tokom 1990-ih, Društvo za očuvanje Providencea iniciralo je i organiziralo skup s ciljem razmatranja buduće namjene ove zgrade. Godine 1993. objavljeno je da je Uprava luke Rhode Island kupila ovu značajnu zgradu za "približno 2,3 miliona dolara".<ref name="NYTRealEstate"/> Prema planu, prvih nekoliko spratova trebali su biti pretvoreni u historijski muzej, kojim bi upravljao Centar za baštinu Rhode Islanda,<ref name="NYTRealEstate" /> dok bi preostali prostor služio kao kancelarije za do 500 državnih službenika, uključujući državni Odjel za upravljanje okolišem, Vijeće za umjetnost i Odjel za bibliotečke usluge.<ref name="NYTRealEstate" /> Kada je [[Univerzitet Rhode Island]] izgubio prostor svog kampusa u trgovačkom centru Providence Place, odlučeno je da se kampus preseli u zgradu kompanije Shepard. Renoviranje i prilagođavanje zgrade 1996. za potrebe fakulteta osmislio je arhitekta [[David Presbrey]], a projekt je obuhvatio i dodavanje sata na pločniku u ulici Washington. Zgrada je danas u vlasništvu države Rhode Island, a osim kampusa Alan Feinstein Univerziteta u Rhode Islandu, u njoj su smješteni i Odjel za obrazovanje Rhode Islanda te druge državne institucije i kancelarije. <ref name=":0" /> == Galerija == <gallery> Datoteka:Shepard_Building_Westminster_crop.jpg|alt=A general view of the building| Opći pogled na zgradu Datoteka:Shepard_Company_Building_and_clock.jpg|alt=The Westminster Street entrance and clock in 2019| Ulaz i sat u Westminster Streetu 2019. Datoteka:2021_Shepard_Company_Building_north_entrance,_now_URI_Providence_Campus.jpg|alt=A close-up of the arched entrance at Westminster and Union| Krupni plan lučnog ulaza na Westminsteru i Unionu Datoteka:Shepard_Company_Building_interior.jpg|alt=A decorative column| Dekorativni stub Datoteka:2021_Shepard_Company_sign,_Washington_Street,_Providence.jpg|alt=The Shepard sign| Shepardov znak </gallery> == Također pogledajte== * Nacionalni registar historijskih mjesta u Providenceu, Rhode Island == Reference == * {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Shepard Company Building}} [[Kategorija:Koordinate na Wikipodacima]] [[Kategorija:Građevine u Providence (Rhode Island)]] [[Kategorija:1903. u arhitekturi]] a1olkkz6f6oa5jt3h0k7oihczztcd57 Zastava Antarktika 0 530277 3935916 3922096 2026-10-16T14:54:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3935916 wikitext text/x-wiki Kao [[kontinent]] bez jedinstvenog upravljačkog tijela, [[Antarktik]] nema svoju zvaničnu [[Zastava|zastavu]]. Ipak, tokom vremena je kreirano nekoliko prijedloga s ciljem predstavljanja ovog kontinenta. Ovo treba razlikovati od zastava koje se generalno vijore na Antarktici, a koje uključuju zastave nacionalnih misija i istraživačkih stanica na kontinentu. == Dizajni zastava == Od 1970-ih godina predloženi su brojni dizajni kao moguća zastava Antarktike.<ref name="Kaye-2003">{{Cite journal|last=Kaye|first=Edward|date=27. 7. 2003|title=Flags Over Antarctica|url=http://internationalcongressesofvexillology-proceedingsandreports.yolasite.com/resources/20th-Stockholm/ICV20%20Kaye-E-.pdf|journal=Proceedings of the International Congress of Vexillology|volume=XX|pages=389–401|via=Nordic Flag Society}}</ref> === Bijela zastava (1929) === [[Datoteka:White_Flag_of_Antarctica_RMG_L0129.tiff|mini|Originalna zastava koju je vijorio ''Discovery'', čuva se u Kraljevskim muzejima [[Greenwich]]a.]] Godine 1929. članovi Britansko-australijsko-novozelandske antarktičke istraživačke ekspedicije na brodu RRS Discovery koristili su bijelo pamučno platno kako bi improvizirali zastavu pristojnosti za Antarktik, koja tada (kao ni danas) nije imala zvaničnu zastavu. Ovaj barjak danas se čuva u [[Nacionalni pomorski muzej u Londonu|Nacionalnom pomorskom muzeju u Londonu]]. Bijela zastava korištena je za predstavljanje Antarktika u najmanje dvije prilike tokom putovanja ka kontinentu. Dana 1. augusta 1929., list [[The Times]] zabilježio je da je „brod vijorio zastavu Union Jack na pramcu, bijelu antarktičku zastavu na glavnom jarbolu te australijsku zastavu na krmi.“<ref>{{Cite web|url=https://collections.rmg.co.uk/collections/objects/895.html#:~:text=White%20Flag%20of%20Antarctica%20flown,no%20flag%20of%20its%20own.|title=White Flag of Antarctica - National Maritime Museum|website=collections.rmg.co.uk|access-date=26. 10. 2020}}</ref><ref>{{Cite book|last=Savours|first=Ann|url=https://books.google.com/books?id=RrvgAwAAQBAJ&dq=The+ship+was+flying+the+Union+Jack+at+her+forepeak%2C+the+white+Antarctic+flag+at+the+foremast%2C+and+the+Australian+flag+at+the+stern&pg=PA132|title=The Voyages of the Discovery: An Illustrated History of Scott's Ship|date=4. 4. 2013|publisher=Seaforth Publishing|isbn=978-1-84832-702-3|language=en}}</ref> === Prijedlog Whitney Smitha (1978) === [[Datoteka:Proposed_flag_of_Antarctica_(Whitney_Smith).svg|mini|Prijedlog Whitney Smitha]] Veksilolog Whitney Smith predstavio je 1978., na godišnjem sastanku Sjevernoameričkog veksilološkog udruženja (NAVA), narandžastu zastavu s bijelim [[simbol]]om uz koplje. Slovo „A“ označava Antarktik, polulopta predstavlja područje južno od [[Antarktički krug|Antarktičkog kruga]], dok [[Ruka|ruke]] simboliziraju ljudsku zaštitu okoliša. Zbog dobre vidljivosti odabrao je međunarodnu narandžastu boju, koja se često koristi u [[Avijacija|vazduhoplovnoj]] industriji kako bi se objekti istakli u okolini.<ref name="Kaye-2003"/> Jarko narandžasta boja izabrana je i zbog svoje rijetkosti među nacionalnim zastavama, budući da nijedna država s aktivnom istraživačkom bazom na Antarktiku ne koristi narandžastu boju na svojoj zastavi. Elementi dizajna smješteni su uz koplje kako bi ostali vidljivi čak i ako bi zastava bila oštećena snažnim antarktičkim [[Vjetar|vjetrovima]].<ref>{{Cite web|url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/aq!smith.html|title=Antarctica — Whitney Smith proposal|website=www.crwflags.com|access-date=12. 1. 2023}}</ref> === Prijedlog Graham Bartrama (1996) === [[Datoteka:Proposed_flag_of_Antarctica_(Graham_Bartram).svg|mini|Prijedlog Graham Bartrama]] Graham Bartram, glavni veksilolog britanske organizacije Flag Institute, dizajnirao je 1996. još jedan prijedlog za program "3D Atlas" koji je razvila kompanija The MultiMedia Corporation, a objavila Electronic Arts.<ref>{{Cite web|url=https://obscuritory.com/music/music-highlight-electronic-arts-3d-atlas/|title=Music Highlight: Electronic Arts 3D Atlas|last=Salvador|first=Phil|date=3. 6. 2015|website=The Obscuritory|language=en-US|access-date=8. 1. 2026}}</ref> Kao uzor uzeo je zastavu [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] te je odabrao bijelu [[Karta|mapu]] kontinenta na plavoj pozadini kako bi simbolizirao neutralnost. Zastava je inspirisana [[amblem]]om Sistema Antarktičkog ugovora.<ref name="Dumont-Le Cornec-2020">{{Cite book|last=Dumont-Le Cornec|first=Elisabeth|url=https://www.fireflybooks.com/catalogue/adult-books/health-beauty/product/13966-1000-flags-banners-and-ensigns|title=The World Encyclopedia of Flags: Banners and Ensigns|date=2020|publisher=Firefly Books|isbn=978-0-2281-0258-8|pages=154|language=en|quote=...One flag was designed by Graham Bartram and is very similar to the flag of the Antarctic Treaty, and the other is by Whitney Smith... Neither of these flags has ever been flown on the territories governed by the treaty.|access-date=19. 7. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001143746/https://www.fireflybooks.com/catalogue/adult-books/health-beauty/product/13966-1000-flags-banners-and-ensigns|archive-date=1. 10. 2023|url-status=dead}}</ref> Veksilolog Ted Kaye dao je odštampati Bartramov dizajn i ponio ga sa sobom na krstarenje Antarktikom. Na Kayeov zahtjev, zastava se vijorila u brazilskoj bazi Comandante Ferraz i u britanskom muzeju u [[Port Lockroy]]u.<ref name="Kaye-2003"/> Od 2015. godine Bartramov dizajn koristi se na većini podržanih platformi kao emoji „Zastava Antarktike“, implementiran putem niza regionalnih indikatorskih simbola AQ.<ref name="Emojipedia">{{cite web|url=https://emojipedia.org/flag-for-antarctica/|title=Flag for Antarctica Emoji|publisher=Emojipedia|access-date=13. 12. 2017|archive-date=28. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190828182619/https://emojipedia.org/flag-for-antarctica/|url-status=dead}}</ref> ==== Redizajn ==== U ažuriranju svog dizajna iz 2024., Bartram je uveo izmjene na zastavi s ciljem podizanja svijesti o ekološkim izazovima s kojima se suočava kontinent, s posebnim fokusom na problem zagađenja [[Mikroplastika|mikroplastikom]]. Ova inicijativa nastoji istaknuti prisutnost mikroplastike na Antarktiku, skrećući globalnu pažnju na njen utjecaj na divlji svijet i [[ekosistem]]e, te zagovarajući međunarodne napore u rješavanju ovog gorućeg problema.<ref>{{Cite web|url=http://antarcticaflagredesigned.org/|title=Antarctica Flag Redesigned|website=Antarctica Flag Redesigned|access-date=20. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20250316182556/https://antarcticaflagredesigned.org/|archive-date=16. 3. 2025|url-status=dead}}</ref> === Prijedlog "True South" (2018) === [[Datoteka:True_South_Antarctic_Flag.svg|desno|mini|Prijedlog "True South"]] Prijedlog "True South" osmislio je Evan Townsend 2018. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.dezeen.com/2021/04/29/antarctica-true-south-flag-design-evan-townsend/|title=Antarctica's first flag gives the uninhabited continent a voice in the climate crisis|date=29. 4. 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://oceanwide-expeditions.com/blog/true-south-a-new-flag-for-a-global-antarctica|title=True South: A New Flag for a Global Antarctica}}</ref> Zastava ima sljedeće značenje: Horizontalne pruge tamnoplave i bijele boje predstavljaju duge dane i noći na ekstremnim [[Geografska širina|geografskim širinama]] Antarktike. U središtu se uzdiže usamljeni bijeli vrh iz polja [[snijeg]]a i [[led]]a, podsjećajući na sante, [[Planina|planine]] i ledene grebene koji oblikuju antarktički horizont. Duga sjena koju baca tvori prepoznatljiv oblik igle [[kompas]]a usmjerene ka jugu, kao počast naslijeđu istraživanja ovog kontinenta. Zajedno, dva središnja oblika stvaraju [[romb]], koji simbolizira nadu da će Antarktik i u budućnosti ostati središte mira, otkrića i saradnje za generacije koje dolaze.<ref>{{Cite web|url=https://www.truesouthflag.com/flagofantarctica|title=TRUE SOUTH {{!}} Flag of Antarctica|website=True South|language=en|access-date=8. 1. 2026|archive-date=9. 12. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209104925/https://www.truesouthflag.com/flagofantarctica|url-status=dead}}</ref> Zastava je nazvana prema geografskom jugu, odnosno „pravom jugu“ (True South), koji se razlikuje od magnetnog juga.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/travel/article/is-antarctica-a-country-intl-hnk/index.html|title=Is Antarctica a country? The future of the world's least understood continent|date=18. 7. 2021|website=CNN|language=en|access-date=9. 8. 2022|author=Lilit Marcus}}</ref> Od svog predstavljanja, zastava je brzo stekla popularnost.<ref>{{Citation|title=Antarctica|date=2. 8. 2022|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/flag|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|language=en|access-date=20. 8. 2022|archive-date=19. 3. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250319154539/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/flag/|url-status=dead}}</ref> Usvojili su je pojedini nacionalni antarktički programi,<ref>{{Cite web|url=https://www.designweek.co.uk/issues/19-25-april-2021/antarctica-flag-design/|title=This flag has been designed to represent and protect Antarctica|last=Long|first=Molly|date=20. 4. 2021|website=Design Week|language=en-UK|access-date=9. 8. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://wevux.com/true-south-a-new-flag-for-antarcticas-conservation0065925/|title=WeVux - Thank You|website=wevux.com|access-date=8. 1. 2026}}</ref> nevladine organizacije koje djeluju na Antarktiku i ekspedicioni timovi; vijorila se na više istraživačkih stanica širom Antarktika,<ref>{{Cite web|url=https://matadornetwork.com/read/antarcticas-new-flag-hopes-bring-attention-fragile-continent/|title=Antarctica’s New Flag Hopes to Bring Attention to This Fragile Continent|website=Matador Network|language=en-US|access-date=8. 1. 2026}}</ref> te je korištena na obilježju geografskog Južnog pola 2022.<ref>{{Cite web|url=https://photolibrary.usap.gov/PhotoDetails.aspx?filename=2022Jan1-Geographic-South-Pole-marker-4-Andrea-Dixon.jpg|title=Antarctica Photo Library|website=photolibrary.usap.gov|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230720142516/https://photolibrary.usap.gov/PhotoDetails.aspx?filename=2022Jan1-Geographic-South-Pole-marker-4-Andrea-Dixon.jpg|archive-date=20. 7. 2023|url-status=dead|access-date=8. 8. 2022}}</ref> Ovu zastavu kao zastavu Antarktike koristi i CIA World Factbook.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/flag/|title=Antarctica - Details|website=CIA world factbook|language=en|access-date=1. 10. 2025|archive-date=28. 9. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250928133834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/antarctica/flag|url-status=dead}}</ref> == Amblem Antarktičkog ugovora == [[Datoteka:Flag_of_the_Antarctic_Treaty.svg|desno|mini|Amblem Antarktičkog ugovora]] Amblem Sistema Antarktičkog ugovora povremeno se koristi, kako zbog njegove upotrebe među članicama još od prve konsultativne sjednice 1961.,<ref>{{Cite web|url=https://documents.ats.aq/ATCM1/fr/ATCM1_fr001_f.pdf|title=Antarctic treaty, first consultative meeting, 10 Jul 1961|language=fr}}</ref><ref>{{Cite journal|date=januar 1972|title=Postage stamp issues to commemorate the tenth anniversary of the Antarctic Treaty, 1961|url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/abs/postage-stamp-issues-to-commemorate-the-tenth-anniversary-of-the-antarctic-treaty-1961/40555B21254EFE67E8817ABDAE465A81|journal=Polar Record|language=en|volume=16|issue=100|pages=104–105|bibcode=1972PoRec..16..104.|doi=10.1017/S0032247400062677|issn=1475-3057|quote=The representatives recommend their governments:...that the most prominent feature of the stamp should be the Atlantic Treaty emblem representing a map of Antarctica, which appears on the official documents of consultative meetings;|url-access=subscription}}</ref> tako i zbog činjenice da je poslužio kao inspiracija za druge slične zastave.<ref name="Dumont-Le Cornec-2020"/> Iako se porijeklo ovog dizajna može pratiti do prve verzije ugovora iz 1959.,<ref>{{Cite web|url=https://documents.ats.aq/recatt/att465_e.pdf|title=Original facsimile of Antarctic Treaty, 1 December 1959}}</ref> konsultativne članice Sistema Antarktičkog ugovora zvanično su ga usvojile kao amblem tek 2002.<ref>{{Cite web|url=https://www.bas.ac.uk/about/antarctica/the-antarctic-treaty/the-antarctic-treaty-explained/|title=The Antarctic Treaty Explained|website=British Antarctic Survey|language=en-GB|access-date=27. 10. 2020|archive-date=30. 10. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030131321/https://www.bas.ac.uk/about/antarctica/the-antarctic-treaty/the-antarctic-treaty-explained/|url-status=dead}}</ref> Amblem se koristi i u obliku zastave,<ref name="Antarctic Treaty database">{{Cite web|url=https://ats.aq/devAS/Meetings/Measure/289|title=Decision 2 (2002) - ATCM XXV - CEP V, Warsaw|website=Antarctic Treaty database|access-date=26. 10. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fotw.info/flags/aq_treat.html|title=Antarctic Treaty|website=www.fotw.info|access-date=29. 3. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://documents.ats.aq/keydocs/vol_1/vol1_15_Secretariat_Headquarters_Agreement_e.pdf|title=HEADQUARTERS AGREEMENT FOR THE SECRETARIAT OF THE ANTARCTIC TREATY}}</ref> ali i u drugim formama, te se nalazi na svim zvaničnim dokumentima. Zvanično, ovaj amblem predstavlja Sistem Antarktičkog ugovora, a ne sam kontinent.<ref name="Antarctic Treaty database" /> Također, Poštanska služba [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] izdala je 1971. prigodnu [[Poštanska marka|poštansku marku]] s ovim motivom.<ref>{{Cite journal|date=januar 1972|title=Postage stamp issues to commemorate the tenth anniversary of the Antarctic Treaty, 1961|url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/abs/postage-stamp-issues-to-commemorate-the-tenth-anniversary-of-the-antarctic-treaty-1961/40555B21254EFE67E8817ABDAE465A81|journal=Polar Record|language=en|volume=16|issue=100|pages=104–105|bibcode=1972PoRec..16..104.|doi=10.1017/S0032247400062677|issn=1475-3057|url-access=subscription}}</ref> == Također pogledati == * [[Spisak državnih zastava|Galerija zastava suverenih država]] * [[Spisak zastava zavisnih teritorija|Galerija zastava zavisnih teritorija]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.crwflags.com/fotw/flags/aq!.html Antarktik] – prijedlozi za zastavu * {{YouTube|U0wTDK0VOeY|The Coolest ""Country"" Flag You Need To Know}}, video [[CGP Grey]]a na tu temu {{Antarktik}} [[Kategorija:Antarktik]] [[Kategorija:Zastave]] 1kai2avp47oi9f6t61agnscx7jbe98i Enterotoksin 0 532687 3935875 3930333 2026-10-16T13:49:22Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935875 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Symbol = Stap_Strp_tox_C | Ime = [[C-terminal]] stafilokokno/streptokoknod enterotoksina | slika = PDB 1uns EBI.jpg | width = | opis_slike= Identifikacija sekundarnog [[mjesta vezivanja]] [[cink]]a u stafilokoknom enterotoksinu c2: implikacije za prepoznavanje superantigena | Pfam = PF02876 | Pfam_clan = CL0386 | InterPro = IPR006123 | SMART = | PROSITE = PDOC00250 | MEROPS = | SCOP = 1se3 | TCDB = | OPM family = 364 | OPM protein = 1dyq | CAZy = | CDD = }} '''Enterotoksin''' je [[egzotoksin]]ski [[protein]] koji oslobađa [[mikroorganizam]] koji cilja na crijeva.<ref>{{DorlandsDict|three/000035767|enterotoxin}}</ref> Mogu biti hromosomski ili plazmidno kodirani.<ref>Carlton Gyles, Magdalene So, Stanley Falkow, Journal of Infectious Diseases (1974) 130 (1): 40-49.</ref> Oni su termolabilni (> 60&nbsp;°C), male molekularne težine i rastvorljivi u vodi. Enterotoksini su često citotoksični i ubijaju ćelije mijenjajući apikalnu membranu [[Polupropusna membrana|permeabilnost]] mukoznih ([[epitel]]nih) ćelija crijevnog zida. Uglavnom su to [[toksini koji formiraju pore]] (uglavnom hloridne pore), koje luče bakterije, a koje se sastavljaju i formiraju pore u [[ćelijska membrana|ćelijskim membranama]]. To uzrokuje smrt ćelija. == Klinički značaj == Enterotoksini imaju posebno izražen učinak na [[gastrointestinalni trakt]], uzrokujući [[putnička dijareja|putničku dijareju]] i [[trovanje]] hranom. Djelovanje enterotoksina dovodi do povećane propustljivosti [[hlorid|hloridnih iona]] [[apikalna membrana|apikalne membrane]] ćelija crijevne sluznice. Ove membranske pore se aktiviraju ili povećanim [[ciklički adenozin-monofosfat|cAMP-om]] ili povećanom koncentracijom kalcijskih iona unutar crijeva. Formiranje pora ima direktan uticaj na [[osmolarnost]] sadržaja [[lumen (anatomija)|lumenskog]] dijela crijeva. Povećana propustljivost hlorida dovodi do curenja u lumen, nakon čega slijedi [[kretanje]] natrija i vode. To dovodi do [[dijareja|sekrecijske dijareje]] u roku od nekoliko sati nakon uzimanja enterotoksina. Nekoliko mikrobnih organizama sadrži potreban enterotoksin za stvaranje takvog efekta, kao što su ''Staphylococcus aureus'' i ''[[E. coli]]''.<ref name=Hornby/> Lijek [[linaklotid]], koji se koristi za liječenje nekih oblika [[zatvor (probava)|zatvora]], zasniva se na mehanizmu enterotoksina.<ref name=Hornby>{{cite journal|last1=Hornby|first1=PJ|title=Drug discovery approaches to irritable bowel syndrome.|journal=Expert Opinion on Drug Discovery|date=2015|volume=10|issue=8|pages=809–24|doi=10.1517/17460441.2015.1049528|pmid=26193876|s2cid=207494271}}</ref> == Klasifikacija i 3D strukture == === Bakterijski === Enterotoksini mogu nastati od strane bakterijskih patogena ''Staphylococcus aureus'' i ''[[Bacillus cereus]]'' i mogu uzrokovati [[Stafilokokno trovanje hranom]] odnosno ''Bacillus cereus'' dijareju. Mogu ih formirati i [[Shigella]] [[patogen]]i. Stafilokokni enterotoksini i streptokokni [[egzotoksin]]i čine porodicu biološki i strukturno povezanih pirogenih [[superantigen]]a.<ref>{{Cite journal|last1=Dinges|first1=M. M.|last2=Orwin|first2=P. M.|last3=Schlievert|first3=P. M.|date=2000|title=Exotoxins of Staphylococcus aureus|url=https://archive.org/details/sim_clinical-microbiology-reviews_2000-01_13_1/page/n35|journal=Clinical Microbiology Reviews|volume=13|issue=1|pages=16–34, table of contents|issn=0893-8512|pmid=10627489|pmc=88931|doi=10.1128/CMR.13.1.16}}</ref> Do danas je identificirano i abecednim redom (SEA – SEZ) nazvano 25 stafilokoknih enterotoksina (SE), koje uglavnom proizvodi ''[[Staphylococcus aureus]]''.<ref>{{cite journal |last1=Etter |first1=Danai |last2=Schelin |first2=Jenny |last3=Schuppler |first3=Markus |last4=Johler |first4=Sophia |title=Staphylococcal Enterotoxin C—An Update on SEC Variants, Their Structure and Properties, and Their Role in Foodborne Intoxications |journal=Toxins |date=10. 9. 2020 |volume=12 |issue=9 |pages=584 |doi=10.3390/toxins12090584 |pmid=32927913 | pmc=7551944 |hdl=20.500.11850/441345 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref> Pretpostavlja se da i drugi „stafilokoki“ osim „S. aureusa“ mogu doprinijeti stafilokoknom trovanju hranom stvaranjem enterotoksina.<ref>{{Cite journal|last1=Fetsch|first1=Alexandra|last2=Johler|first2=Sophia|date=27. 4. 2018|title=Staphylococcus aureus as a Foodborne Pathogen|journal=Current Clinical Microbiology Reports|language=en|volume=5|issue=2|pages=88–96|doi=10.1007/s40588-018-0094-x|s2cid=13668423|issn=2196-5471}}</ref> Streptokokne egzotoksine proizvodi ''[[Streptococcus pyogenes]]''.<ref name="pmid2679358">{{cite journal | author = Iandolo JJ | title = Genetic analysis of extracellular toxins of Staphylococcus aureus | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_1989_43/page/374 | journal = Annu. Rev. Microbiol. | volume = 43 | pages = 375–402 | year = 1989 | pmid = 2679358 | doi = 10.1146/annurev.mi.43.100189.002111 }}</ref><ref name="pmid2185544">{{cite journal |vauthors=Marrack P, Kappler J | title = The staphylococcal enterotoxins and their relatives |url=https://archive.org/details/sim_science_1990-05-11_248_4956/page/704 | journal = Science | volume = 248 | issue = 4956 | pages = 705–11 |date=maj 1990 | pmid = 2185544 | doi = 10.1126/science.2185544| bibcode = 1990Sci...248..705M | s2cid = 33752378 }}</ref> Ovi toksini dijele sposobnost vezivanja za proteine glavnog kompleksa histokompatibilnosti svojih domaćina. Udaljeniji srodnik porodice je toksin sindroma toksičnog šoka ''S. aureus'', koji dijeli samo nizak nivo sličnosti sa ovom grupom. Svi ovi toksini dijele slično dvodomensko savijanje proteina ([[N-kraj|N-]] i [[C-terminal]]ni domen) sa dugim alfa-heliksom u sredini molekule, karakterističnim beta-barelom poznatim kao "oligosaharidni/oligonukleotidni nabor" na N-terminalnom domenu i beta-hvatajućim proteinskim motivom na C-terminalnom domenu. Primjer je stafilokokni enterotoksin B. Svaki superantigen posjeduje malo drugačiji [[molekula|modul vezivanja]] kada [[interakcija protein-protein|interaguje]] sa [[MHC klasa II]] molekulama ili [[T-ćelijski receptor|T-ćelijskim receptorom]].<ref name="pmid9514739">{{cite journal |vauthors=Papageorgiou AC, Tranter HS, Acharya KR | title = Crystal structure of microbial superantigen staphylococcal enterotoxin B at 1.5 A resolution: implications for superantigen recognition by MHC class II molecules and T-cell receptors |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1998-03-20_277_1/page/61 | journal = J. Mol. Biol. | volume = 277 | issue = 1 | pages = 61–79 |date=mart 1998 | pmid = 9514739 | doi = 10.1006/jmbi.1997.1577 }}</ref> Beta-grasp domen ima neke sličnosti sa beta-grasp [[sekundarna struktura|motivom]] prisutnim u domenima koji vežu [[imunoglobulin]]e, [[ubikvitin]]om, 2Fe-2 S [[ferredoksin]]om i [[Translacija (genetika)|translacija]] [[Eukariotski faktor inicijacije|faktor inicijacije]] 3 kako je identificirano u [[SCOP-baza podataka|SCOP-bazi podataka]]. * ''[[Clostridioides difficile (bakterije)|Clostridioides difficile]]'' * ''[[Clostridium perfringens]]'' ([[Clostridium enterotoksin]])<ref name="pmid9334247">{{cite journal |vauthors=Katahira J, Sugiyama H, Inoue N, Horiguchi Y, Matsuda M, Sugimoto N |title=Clostridium perfringens enterotoxin utilizes two structurally related membrane proteins as functional receptors in vivo |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-10-17_272_42/page/26652 |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=272 |issue=42 |pages=26652–8 |date=oktobar 1997 |pmid=9334247 |doi= 10.1074/jbc.272.42.26652|doi-access=free }}</ref> * ''[[Vibrio cholerae]]'' ([[Kolera-toksin]]) * ''[[Staphylococcus aureus]]'' ([[Stafilokokni enterotoksin B]])<ref name=eMedicine830715>{{EMedicine|article|830715|CBRNE - Stafilokokni enterotoksin B}}<ref> * ''[[Yersinia enterocolitica]]'' * ''[[Shigella dysenteriae]]'' ([[Shiga-toksin]]) === Virusni === Virusi iz porodica ''[[Reoviridae]]'', ''[[Caliciviridae]]'' i ''[[Astroviridae]]'' odgovorni su za ogroman postotak gastrointestinalnih bolesti širom svijeta. Otkriveno je da [[Rotavirus]]i (iz porodice ''Reoviridae'') sadrže '''enterotoksin''' koji ima ulogu u virusnoj patogenezi. '''NSP4''' je protein koji se stvara tokom unutarćelijske faze [[životni ciklus|životnog ciklusa]]g viriona i poznato je da ima primarnu funkciju u intraćelijskom sazrijevanju viriona.<ref>{{cite journal |last1=Crawford |first1=Sue E. |last2=Ramani |first2=Sasirekha |last3=Tate |first3=Jacqueline E. |last4=Parashar |first4=Umesh D. |last5=Svensson |first5=Lennart |last6=Hagbom |first6=Marie |last7=Franco |first7=Manuel A. |last8=Greenberg |first8=Harry B. |last9=O'Ryan |first9=Miguel |last10=Kang |first10=Gagandeep |last11=Desselberger |first11=Ulrich |last12=Estes |first12=Mary K. |title=Rotavirus infection |journal=Nature Reviews Disease Primers |date=9. 11. 2017 |volume=3 |issue=1 |page=17083 |doi=10.1038/nrdp.2017.83 |pmid=29119972 |pmc=5858916 }}</ref> However, when NSP4 from group A Rotaviruses was purified (4 alleles tested), concentrated, and injected into a mouse model, diarrheal disease mimicking that caused by Rotavirus infection commenced.<ref>{{cite journal |last1=Horie |first1=Y. |last2=Nakagomi |first2=O. |last3=Koshimura |first3=Y. |last4=Nakagomi |first4=T. |last5=Suzuki |first5=Y. |last6=Oka |first6=T. |last7=Sasaki |first7=S. |last8=Matsuda |first8=Y. |last9=Watanabe |first9=S. |title=Diarrhea Induction by Rotavirus NSP4 in the Homologous Mouse Model System |journal=Virology |date=septembar 1999 |volume=262 |issue=2 |pages=398–407 |doi=10.1006/viro.1999.9912 |pmid=10502518 |doi-access=free }}</ref> Pretpostavljeni način [[toksičnost]]i je da NSP4 aktivira put prenosa signala što u konačnici rezultira povećanom ćelijskom koncentracijom kalcija i naknadnom sekrecijom hlorida iz ćelije.<ref>{{cite journal |last1=Zhang |first1=Mingdong |last2=Zeng |first2=Carl Q.-Y. |last3=Morris |first3=Andrew P. |last4=Estes |first4=Mary K. |title=A Functional NSP4 Enterotoxin Peptide Secreted from Rotavirus-Infected Cells |journal=Journal of Virology |date=15. 12. 2000 |volume=74 |issue=24 |pages=11663–11670 |doi=10.1128/JVI.74.24.11663-11670.2000 |pmid=11090165 |pmc=112448 }}</ref> Izlučivanje iona iz resica koje oblažu crijeva mijenja normalan osmotski pritisak i sprječava unos vode, što na kraju uzrokuje dijareju. * ''[[Rotavirus]]'' ([[NSP4 (rotavirus)|NSP4]]) == Također pogledajte== * [[Endotoksin]] * [[Egzotoksin]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{cite journal | journal = Public Health Rep | date = Mar 1959 | volume = 74 | issue = 3 | pages = 265–270 | pmc = 1929208 | title = Two poisoning outbreaks in Puerto Rico from salt preserved codfish | url = https://archive.org/details/sim_public-health-reports_1959-03_74_3/page/265 |author1=Alfonse T. Masi |author2=Rafael A. Timothee |author3=Rolando Armijo |author4=Darwin Alonso |author5=Luis E. Mainardi | doi=10.2307/4590423 | pmid=13634314| jstor = 4590423 }} {{Toksini}} {{InterPro content|IPR006123}} [[Kategorija:Toksini po zahvaćenom organskom sistemu]] [[Kategorija:Periferni membranski proteini]] [[Kategorija:Proteinske porodice]] gt0yje2zdcfrm4mohy221q2f8vm3ak8 Sepsni šok 0 532871 3935856 3919628 2026-10-16T13:20:15Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935856 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Sepsni šok | slika = Gabriel Metsu - La Fille malade.jpg | opis_slike = [[Sepsa]] je jedan od najčešćih uzroka smrti kod kritično bolesnih pacijenata na odjeljenjima intenzivne njege. Ulje autora [[Gabriël Metsu|Gabriëla Metsua]]. | specijalnost =[[Zarazne bolesti (medicinska specijalnost)|Zarazne bolesti]], [[medicina kritične njege]], [[hitna medicina]] | | simptomi =Znakovi i simptomi sepse i sepsnog šoka variraju ovisno o uzroku koji ih je izazvao. Opći znaci i simptomi uključuju groznicu, rigor, hipotermiju, znojenje, malaksalost. | komplikacije = | početak = | trajanje = | uzroci = Sepsni šok je rezultat sistemskog odgovora na infekciju ili više infektivnih uzroka. Uvijek mu prethodi sepsa; stoga su uzroci sepse ujedno i uzroci sepsnog šoka. | rizici = | dijagnoza =Klinička | diferencijalna_prognoza = | prevencija = | liječenje = | lijek= | prognoza = | frekvencija = Sepsni šok se javlja kod otprilike 8–10% prijema na intenzivnu njegu. Sepsni šok ima stopu smrtnosti od 40 posto uprkos napretku u njezi Sepsa ima incidenciju od preko 49 miliona slučajeva godišnje širom svijeta, sa 11 miliona smrtnih slučajeva povezanih sa sepsom godišnje | smrtnost =. Oko 1/3 smrtnih slučajeva u bolnicama uzrokovano je sepsom u Sjedinjenim Državama, a troškovi zdravstvene zaštite povezani sa sepsom premašili su 38 milijardi u 2017. godini. }} [[Datoteka:Trombocitopenia 01.JPG|thumb|[[Purpura]] uzrokovana [[trombocitopenija|trombocitopenijom]] na desnoj ruci kod pacijenta sa sepsnim šokom]] '''Sepsni šok''' pod uobičajenim (ali pogrešnim) nazivom '''septički šok''' je potencijalno fatalno medicinsko stanje koje se javlja kada [[sepsa]], koja se definiše kao abnormalni [[imunski odgovor]] na infekciju koji dovodi do životno opasne disfunkcije organa, dovodi do opasno [[hipotenzija|niskog krvnog pritiska]] i abnormalnosti u ćelijskoj i metaboličkoj disfunkciji.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Gauer |first1=Robert |last2=Forbes |first2=Damon |last3=Boyer |first3=Nathan |date=1. 4. 2020 |title=Sepsis: Diagnosis and Management |journal=American Family Physician |volume=101 |issue=7 |pages=409–418 |issn=1532-0650 |pmid=32227831}}</ref> ==Uzroci== Sepsni šok je rezultat sistemskog odgovora na infekciju ili više infektivnih uzroka.<ref name=":10"/> Uvijek mu prethodi sepsa; stoga su uzroci sepse ujedno i uzroci sepsnog šoka. Više od 80% slučajeva sepse uzrokovano je respiratornim, genitourinarnim, kožnim i mekotkivnim te gastrointestinalnim [[infekcija]]ma.<ref>{{Cite journal |last1=Gupta |first1=Shipra |last2=Sakhuja |first2=Ankit |last3=Kumar |first3=Gagan |last4=McGrath |first4=Eric |last5=Nanchal |first5=Rahul S. |last6=Kashani |first6=Kianoush B. |date=decembar 2016 |title=Culture-Negative Severe Sepsis |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0012369216589569 |journal=Chest |language=en |volume=150 |issue=6 |pages=1251–1259 |doi=10.1016/j.chest.2016.08.1460 |pmid=27615024 |url-access=subscription }}</ref> Zanimljivo je da je [[pneumonija]] najčešći uzrok sepse.<ref>{{Cite journal |last1=Novosad |first1=Shannon A. |last2=Sapiano |first2=Mathew R.P. |last3=Grigg |first3=Cheri |last4=Lake |first4=Jason |last5=Robyn |first5=Misha |last6=Dumyati |first6=Ghinwa |last7=Felsen |first7=Christina |last8=Blog |first8=Debra |last9=Dufort |first9=Elizabeth |last10=Zansky |first10=Shelley |last11=Wiedeman |first11=Kathryn |last12=Avery |first12=Lacey |last13=Dantes |first13=Raymund B. |last14=Jernigan |first14=John A. |last15=Magill |first15=Shelley S. |date=26. 8. 2016 |title=Vital Signs: Epidemiology of Sepsis: Prevalence of Health Care Factors and Opportunities for Prevention |url=http://www.cdc.gov/mmwr/volumes/65/wr/mm6533e1.htm |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=65 |issue=33 |pages=864–869 |doi=10.15585/mmwr.mm6533e1 |pmid=27559759 |issn=0149-2195}}</ref> Trajni medicinski uređaji, poput pejsmejkera ili endokarditisa, također mogu dovesti do sepse. Teške infekcije, poput [[meningitis]]a, [[encefalitis]]a i [[endokarditis]]a, također su uzroci sepse. Trajni medicinski uređaji i teške infekcije zajedno čine jedan posto slučajeva sepse..<ref name=":16">{{Cite journal |last1=Mayr |first1=Florian B |last2=Yende |first2=Sachin |last3=Angus |first3=Derek C |date=januar 2014 |title=Epidemiology of severe sepsis |journal=Virulence |language=en |volume=5 |issue=1 |pages=4–11 |doi=10.4161/viru.27372 |pmid=24335434 |pmc=3916382 |issn=2150-5594}}</ref> Bakterije su mikroorganizmi odgovorni za većinu slučajeva sepse.<ref name=":16" /> Oko 62 posto uzrokuju gram-negativne bakterije, a 47 posto gram-pozitivne bakterije.<ref name=":16" /> Mali broj pacijenata može imati sepsu uzrokovanu gljivicama, [[parazit]]ima ili virusnim infekcijama.<ref name=":1" /> Također je moguće da sepsu uzrokuju višestruke istovremeno nastale infekcije.<ref>{{Cite journal |last1=Ward |first1=Peter A |last2=Fattahi |first2=Fatemeh |date=27. 6. 2019 |title=New strategies for treatment of infectious sepsis |url=https://academic.oup.com/jleukbio/article/106/1/187/6935530 |journal=Journal of Leukocyte Biology |language=en |volume=106 |issue=1 |pages=187–192 |doi=10.1002/JLB.4MIR1118-425R |pmid=30821872 |issn=1938-3673|hdl=2027.42/149767 |hdl-access=free }}</ref> ==Patofiziologija== [[Patofiziologija]] sepsnog šoka nije u potpunosti razjašnjena, ali je poznato da ključnu ulogu u razvoju teške sepse ima [[imunski odgovor|imunski]] i [[koagulacija|koagulacijski]] odgovor na infekciju. I pro– i protivupalni odgovori imaju ulogu u sepsnom šoku.<ref name="Angusvan der Poll2013">{{cite journal | vauthors = Angus DC, van der Poll T | title = Severe sepsis and septic shock | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 369 | issue = 9 | pages = 840–51 | date = august 2013 | pmid = 23984731 | doi = 10.1056/NEJMra1208623 | doi-access = free }}</ref> Sepsni šok uključuje široko rasprostranjeni upalni odgovor koji proizvodi hipermetabolički efekat. To se manifestuje povećanim [[ćelijsko disanje|ćelijskim disanjem]], [[katabolizam proteina|katabolizmom proteina]] i [[metabolička acidoza|metaboličkom acidozom]] sa kompenzacijskim respiratornim odgovorom.<ref name="SSC Guidelines">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Dellinger RP, Levy MM, Rhodes A, Annane D, Gerlach H, Opal SM, Sevransky JE, Sprung CL, Douglas IS, Jaeschke R, Osborn TM, Nunnally ME, Townsend SR, Reinhart K, Kleinpell RM, Angus DC, Deutschman CS, Machado FR, Rubenfeld GD, Webb SA, Beale RJ, Vincent JL, Moreno R |date=februar 2013 |title=Surviving sepsis campaign: international guidelines for management of severe sepsis and septic shock: 2012 |journal=Crit. Care Med. |volume=41 |issue=2 |pages=580–637 |doi=10.1097/CCM.0b013e31827e83af |pmid=23353941 |s2cid=34855187 |doi-access=free}}</ref> I [[Gram-pozitivna bakterija|gram-pozitivne]] i [[gram-negativne bakterije]] su najčešći uzroci sepsnog šoka.<ref name=":10" /> Toksini koje proizvode patogeni izazivaju [[imunski odgovor]]; kod gram-negativnih bakterija to su [[endotoksin]]i, koji su bakterijski membranski [[lipopolisaharid]]i (LPS).<ref name=":10" /><ref name=":3" /> [[Citokin]]i oslobođeni u velikom upalnom odgovoru rezultiraju masivnom [[vazodilatacija|vazodilatacijom]], povećanom [[permeabilnost kapilara|permeabilnošću kapilara]], smanjenim [[sistemski vaskularni otpor|sistemskim vaskularnim otporom]] i niskim krvnim pritiskom.<ref name=":10"/><ref name=":21"/> Konačno, u pokušaju da se kompenzira smanjeni [[krvni pritisak]], dolazi do disfunkcije miokarda sa i sistolnom (smanjena sposobnost srca da se stisne) i dijastoličkom (smanjena sposobnost srca da se istegne kako bi se prilagodio odgovarajućem volumenu krvi) disfunkcijom.<ref>{{Cite journal |last1=Shields |first1=Andrea D. |last2=Plante |first2=Lauren A. |last3=Pacheco |first3=Luis D. |last4=Louis |first4=Judette M. |date=septembar 2023 |title=Society for Maternal-Fetal Medicine Consult Series #67: Maternal sepsis |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0002937823003277 |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |language=en |volume=229 |issue=3 |pages=B2–B19 |doi=10.1016/j.ajog.2023.05.019 |pmid=37236495 }}</ref> ===Gram-pozitivni=== Kod gram-pozitivnih bakterija, to su [[egzotoksini]] ili [[enterotoksini]], što može varirati ovisno o vrsti bakterije.<ref name=":31">{{Cite journal |last1=van der Poll |first1=Tom |last2=Opal |first2=Steven M |date=januar 2008 |title=Host–pathogen interactions in sepsis |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1473309907702657 |journal=The Lancet Infectious Diseases |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=32–43 |doi=10.1016/S1473-3099(07)70265-7 |pmid=18063412 |url-access=subscription }}</ref> These are divided into three types.<ref name=":31" /> Tip I, toksini koji su površinski aktivni na ćelijama, oštećuju ćelije bez ulaska i uključuju [[superantigen]]e i [[termički stabilni enterotoksin|termički stabilne enterotoksine]].<ref name=":31" /> Tip II, toksini koji oštećuju membranu, uništavaju ćelijske membrane da bi ušli i uključuju [[hemolizin]]e i [[fosfolipaza|fosfolipaze]].<ref name=":31" /> Tip III, intračelijski toksini ili [[A/B toksini]] ometaju unutrašnju funkciju ćelija i uključuju toksine koje luče ''Streptococcus pyogenes'' ili ''Staphylococcus aureus.<ref name=":31" /><ref>{{Cite journal |last1=Lappin |first1=Emma |last2=Ferguson |first2=Andrew J |date=maj 2009 |title=Gram-positive toxic shock syndromes |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1473309909700660 |journal=The Lancet Infectious Diseases |language=en |volume=9 |issue=5 |pages=281–290 |doi=10.1016/S1473-3099(09)70066-0 |pmid=19393958 |url-access=subscription }}</ref> ===Gram-negativni=== Kod gram-negativne sepse, slobodni LPS se veže za cirkulirajući [[LPS-vezujući protein]], a kompleks se zatim veže za [[CD14]] receptor na [[monocit]]ima, [[makrofagi]]ma i [[neutrofil]]ima.<ref name=":32">{{Cite journal |last1=Hedayat |first1=Mona |last2=Netea |first2=Mihai G |last3=Rezaei |first3=Nima |date=septembar 2011 |title=Targeting of Toll-like receptors: a decade of progress in combating infectious diseases |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1473309911700998 |journal=The Lancet Infectious Diseases |language=en |volume=11 |issue=9 |pages=702–712 |doi=10.1016/S1473-3099(11)70099-8 |pmid=21719349 |url-access=subscription }}</ref> Angažman CD14 (čak i u dozama od samo 10 pg/mL) rezultira [[ćelijska signalizacija|unutarćelijskom signalizacijom]] putem povezanog proteina 4 "Toll-likog receptora" ([[TLR-4]]).<ref name=":32" /> Ova signalizacija aktivira jedarni faktor kappaB ([[NF-κB]]), što dovodi do transkripcije nekoliko gena koji pokreću proupalni odgovor.<ref name=":33">{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Frank X. |last2=Kirschning |first2=Carsten J. |last3=Mancinelli |first3=Roberta |last4=Xu |first4=Xiao-Ping |last5=Jin |first5=Yiping |last6=Faure |first6=Emmanuelle |last7=Mantovani |first7=Alberto |last8=Rothe |first8=Mike |last9=Muzio |first9=Marta |last10=Arditi |first10=Moshe |date=mart 1999 |title=Bacterial Lipopolysaccharide Activates Nuclear Factor-κB through Interleukin-1 Signaling Mediators in Cultured Human Dermal Endothelial Cells and Mononuclear Phagocytes |journal=Journal of Biological Chemistry |language=en |volume=274 |issue=12 |pages=7611–7614 |doi=10.1074/jbc.274.12.7611 |doi-access=free |pmid=10075645 }}</ref> Ovo rezultira značajnom aktivacijom mononuklearnih ćelija i sintezom efektorskih [[citokin]]a kao što su [[interleukin 1|IL-1]], [[interleukin 6|IL-6]] i [[TNF-α]].<ref>{{Cite journal |last1=Ciesielska |first1=Anna |last2=Matyjek |first2=Marta |last3=Kwiatkowska |first3=Katarzyna |date=februar 2021 |title=TLR4 and CD14 trafficking and its influence on LPS-induced pro-inflammatory signaling |url=https://link.springer.com/10.1007/s00018-020-03656-y |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |language=en |volume=78 |issue=4 |pages=1233–1261 |doi=10.1007/s00018-020-03656-y |pmid=33057840 |issn=1420-682X|pmc=7904555 }}</ref> TLR- posredovana aktivacija pomaže u pokretanju [[urođeni imunski sistem|urođenog imunskog sistema]] da efikasno iskorijeni mikrobe koji napadaju, ali citokini koje proizvode također djeluju na [[endotel]]ne ćelije.<ref name=":32" /> Tamo imaju različite efekte, uključujući smanjenu sintezu antikoagulacijskih faktora kao što su [[inhibitor puta tkivnog faktora]] i [[trombomodulin]].<ref name=":34">{{Cite journal |last1=Gabarin |first1=Ramy S. |last2=Li |first2=Manshu |last3=Zimmel |first3=Paige A. |last4=Marshall |first4=John C. |last5=Li |first5=Yimin |last6=Zhang |first6=Haibo |date=2021 |title=Intracellular and Extracellular Lipopolysaccharide Signaling in Sepsis: Avenues for Novel Therapeutic Strategies |journal=Journal of Innate Immunity |language=en |volume=13 |issue=6 |pages=323–332 |doi=10.1159/000515740 |pmid=34004605 |pmc=8613564 |issn=1662-811X}}</ref> Efekti citokina mogu biti pojačani angažmanom TLR-4 na endotelnim ćelijama.<ref name=":32"/><ref name=":34"/> Kao odgovor na upalu, dolazi do kompenzacijske reakcije proizvodnje protuupalnih supstanci kao što su [[interleukin 4|IL-4]], antagonisti IL-10, receptor IL-1 i [[kortizol]].<ref name=":35">{{Cite journal |last=Cheng |first=Lingxia |last2=Cao |first2=Yu |last3=Liu |first3=Shihao |last4=Lv |first4=Lukai |last5=Zhang |first5=Jianjun |last6=Bao |first6=Ji |last7=Wang |first7=Guan |last8=Xu |first8=Ping |date=septembar 2025 |title=Unveiling the research advances of sepsis: pathogenesis, precise intervention and clinical perspective |url=https://journals.lww.com/10.1097/JS9.0000000000002668 |journal=International Journal of Surgery |language=en |volume=111 |issue=9 |pages=6260–6289 |doi=10.1097/JS9.0000000000002668 |issn=1743-9159|doi-access=free }}</ref> Ovo se naziva sindrom kompenzatornog protivupalnog odgovora (CARS).<ref name="Adib-ConquyCavaillon2008">{{cite journal | vauthors = Adib-Conquy M, Cavaillon JM | title = Compensatory anti-inflammatory response syndrome | journal = Thromb. Haemost. | volume = 101 | issue = 1 | pages = 36–47 | date = januar 2009 | pmid = 19132187 | doi = 10.1160/TH08-07-0421| s2cid = 11156883 | issn=0340-6245}}</ref> I upalne i protuupalne reakcije odgovorne su za tok sepse i opisane su kao MARS (sindrom miješanog antagonističkog odgovora).<ref name=":35"/> Cilj ovih procesa je održavanje upale na odgovarajućem nivou. CARS često dovodi do supresije imunološkog sistema, što pacijente ostavlja podložnima sekundarnoj infekciji.<ref name="Angusvan der Poll2013"/> Nekada se smatralo da SIRS ili CARS mogu predominirati kod osobe sa sepsom, te je predloženo da CARS slijedi SIRS u dvovalnom procesu. Sada se vjeruje da se sistemski upalni odgovor i kompenzacijski protuupalni odgovor javljaju istovremeno.<ref name="Adib-ConquyCavaillon2008"/> Pri visokim nivoima LPS-a, dolazi do sindroma sepsnog šoka; Isti citokin i sekundarni medijatori, sada na visokim nivoima, rezultiraju sistemskom [[vazodilatacija|vazodilatacijom]] (hipotenzijom), smanjenom kontraktilnošću [[miokard]]a, raširenim oštećenjem endotela, aktivacijom koja uzrokuje sistemsku adheziju leukocita i difuzno oštećenje alveolarnih kapilara u plućima, te aktivacijom sistema koagulacije koja kulminira [[diseminirana intravaskularna koagulacija|diseminiranom intravaskularnom koagulacijom]] (DIC).<ref name=":35"/> Hipoperfuzija uzrokovana kombinovanim efektima raširene vazodilatacije, zatajenja miokardijalne pumpe i DIC-a uzrokuje zatajenje višeorganskih sistema koje utiče na jetru, bubrege i centralni nervni sistem, između ostalih organskih sistema. Nedavno je uočeno teško oštećenje ultrastrukture jetre usljed tretmana toksinima [[Salmonella]].<ref>{{cite journal |last= YashRoy |first= R.C. |date= juni 1994 |title= Liver damage by intra-ileal treatment with Salmonella 3,10:r:- extract as studied by light and electron microscopy |journal= Indian Journal of Animal Sciences |volume= 64 |issue= 6 |pages= 597–99 |url= https://www.researchgate.net/publication/230820149 |via= [[ResearchGate]]}}(animal study).</ref> Sposobnost [[TLR4]] da reaguje na različite vrste [[lipopolisaharid|LPS]] je klinički važna. [[Patogene bakterije]] mogu koristiti LPS sa niskom biološkom aktivnošću kako bi izbjegle pravilno prepoznavanje od strane sistema [[TLR4]]/[[MD-2 (imunologija)|MD-2]], smanjujući [[imunski odgovor]] domaćina i povećavajući rizik od širenja bakterija.<ref name=":35"/> S druge strane, takav LPS ne bi mogao izazvati sepsni šok kod osjetljivih pacijenata, što bi sepsne komplikacije učinilo lakšim za upravljanje.<ref name=":35"/> Ipak, definisanje i razumijevanje kako čak i najmanje strukturne razlike između vrlo sličnih vrsta LPS mogu uticati na aktivaciju imunskog odgovora, može pružiti mehanizam za fino podešavanje potonjeg i nove uvide u imunomodulatorne procese.<ref name=":35"/><ref name="pmid26635809">{{cite journal | vauthors = Korneev KV, Arbatsky NP, Molinaro A, Palmigiano A, Shaikhutdinova RZ, Shneider MM, Pier GB, Kondakova AN, Sviriaeva EN, Sturiale L, Garozzo D, Kruglov AA, Nedospasov SA, Drutskaya MS, Knirel YA, Kuprash DV|display-authors = 6 | title = Structural Relationship of the Lipid A Acyl Groups to Activation of Murine Toll-Like Receptor 4 by Lipopolysaccharides from Pathogenic Strains of Burkholderia mallei, Acinetobacter baumannii, and Pseudomonas aeruginosa | journal = Front Immunol | volume = 6 | page = 595 | date = 2015 | pmid = 26635809 | pmc = 4655328 | doi = 10.3389/fimmu.2015.00595 |doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== === Definicije === [[Sepsa]] je precipitirajuće stanje za sepsni šok, stoga su dijagnostički kriteriji za sepsu relevantni za dijagnozu sepsnog šoka.<ref name=":2">{{Cite journal |date=26. 6. 2024 |title=Septic Shock: Practice Essentials, Background, Pathophysiology |url=https://emedicine.medscape.com/article/168402-overview?form=fpf |journal=Medscape}}</ref> Postoje tri različita sistema za dijagnosticiranje sepse.<ref name=":1" /> To su kriteriji sindroma sistemskog upalnog odgovora (SIRS), potpuna procjena posljedičnog otkazivanja [[organ]]a (SOFA) i brza verzija SOFA (qSOFA).<ref>{{Cite journal |last1=Tusgul |first1=Selin |last2=Carron |first2=Pierre-Nicolas |last3=Yersin |first3=Bertrand |last4=Calandra |first4=Thierry |last5=Dami |first5=Fabrice |date=3. 11. 2017 |title=Low sensitivity of qSOFA, SIRS criteria and sepsis definition to identify infected patients at risk of complication in the prehospital setting and at the emergency department triage |journal=Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine |volume=25 |issue=1 |doi=10.1186/s13049-017-0449-y |doi-access=free |pmid=29100549 |pmc=5670696 |issn=1757-7241}}</ref> Najnoviji skup stručnjaka na temu sepse nazvan je "sepsa-3" i na njemu su predstavljene najnovije smjernice za dijagnozu i liječenje sepse.<ref>{{Citation |title=Sepsis: Management, Including Sepsis Bundles |work=SpringerReference |date=2011 |url=http://www.springerreference.com/index/doi/10.1007/springerreference_301188 |access-date=12. 1. 2026 |place=Berlin/Heidelberg |publisher=Springer-Verlag |doi=10.1007/springerreference_301188 |doi-broken-date=13. 1. 2026 |url-access=subscription }}{{Mrtav link}}</ref> ==== SIRS ==== SIRS kriteriji su nedavno isključeni iz sepse-3, ali su i dalje najčešće korišteni dijagnostički alat za identifikaciju sepse.<ref>{{Cite journal |last1=Kaukonen |first1=Kirsi-Maija |last2=Bailey |first2=Michael |last3=Pilcher |first3=David |last4=Cooper |first4=D. Jamie |last5=Bellomo |first5=Rinaldo |date=23. 4. 2015 |title=Systemic Inflammatory Response Syndrome Criteria in Defining Severe Sepsis |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa1415236 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=372 |issue=17 |pages=1629–1638 |doi=10.1056/NEJMoa1415236 |pmid=25776936 |issn=0028-4793}}</ref> Pacijent koji ispunjava kriterije SIRS-a ima mogući ili dokumentirani izvor infekcije plus najmanje dva ili više kriterija navedenih u nastavku.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Seymour |first1=Christopher W. |last2=Liu |first2=Vincent X. |last3=Iwashyna |first3=Theodore J. |last4=Brunkhorst |first4=Frank M. |last5=Rea |first5=Thomas D. |last6=Scherag |first6=André |last7=Rubenfeld |first7=Gordon |last8=Kahn |first8=Jeremy M. |last9=Shankar-Hari |first9=Manu |last10=Singer |first10=Mervyn |last11=Deutschman |first11=Clifford S. |last12=Escobar |first12=Gabriel J. |last13=Angus |first13=Derek C. |date=23. 2. 2016 |title=Assessment of Clinical Criteria for Sepsis: For the Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3) |url=https://archive.org/details/sim_jama_2016-02-23_315_8/page/762 |journal=JAMA |language=en |volume=315 |issue=8 |pages=762–774 |doi=10.1001/jama.2016.0288 |issn=0098-7484 |pmc=5433435 |pmid=26903335 |bibcode=2016JAMA..315..762S }}</ref> * [[Tahipneja]] (ubrzano disanje), što se definira kao više od 20 udisaja u minuti, ili prilikom testiranja [[krvni pčin|krvnih plinova]], [[PaCO2|{{Chem|PaCO|2}}]] manji od 32&nbsp;mmHg, što ukazuje na hiperventilaciju * Broj [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]] ili značajno nizak (< 4000 ćelija/mm<sup>3</sup>) ili povišen (> 12000 ćelija/mm<sup>3</sup>) * [[Tahikardija]] (ubrzan [[srčani ritam]]), što se kod sepse definira kao brzina veća od 90 otkucaja u minuti * Promijenjena tjelesna [[Normalna tjelesna temperatura|temperatura]]: [[Groznica]] > 38.0|C|F}} ili hipotermija < 36.0|C|F}} Dokumentovani dokazi infekcije mogu uključivati pozitivne [[krvna kultura|krvne kultura]], znaci pneumonije na rendgenskom snimku grudnog koša ili drugi radiološki ili laboratorijski dokazi infekcije.<ref name=":10">{{Cite journal |last1=Cecconi |first1=Maurizio |last2=Evans |first2=Laura |last3=Levy |first3=Mitchell |last4=Rhodes |first4=Andrew |date=juli 2018 |title=Sepsis and septic shock |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140673618306962 |journal=The Lancet |language=en |volume=392 |issue=10141 |pages=75–87 |doi=10.1016/S0140-6736(18)30696-2 |pmid=29937192 |bibcode=2018Lanc..392...75C |url-access=subscription }}</ref> Znakovi [[sindrom višestruke disfunkcije organa|disfunkcije krajnjih organa]] prisutni su kod sepsnog šoka, uključujući [[zatajenje bubrega]], disfunkciju jetre, promjene mentalnog stanja ili povišenu razinu [[mliječna kiselina|laktata]] u [[krvni serum|serumu]].<ref name=":21">{{Cite journal |last1=Meyer |first1=Nuala J. |last2=Prescott |first2=Hallie C. |date=5. 12. 2024 |editor-last=Hardin |editor-first=C. Corey |title=Sepsis and Septic Shock |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMra2403213 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=391 |issue=22 |pages=2133–2146 |doi=10.1056/NEJMra2403213 |pmid=39774315 |issn=0028-4793|url-access=subscription }}</ref> Jedno ograničenje kriterija SIRS-a je to što može biti prisutan u mnogim neinfektivnim stanjima, kao što su autoimuna stanja, pankreatitis, nedavna operacija ili vaskulitis.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Singer |first1=Mervyn |last2=Deutschman |first2=Clifford S. |last3=Seymour |first3=Christopher Warren |last4=Shankar-Hari |first4=Manu |last5=Annane |first5=Djillali |last6=Bauer |first6=Michael |last7=Bellomo |first7=Rinaldo |last8=Bernard |first8=Gordon R. |last9=Chiche |first9=Jean-Daniel |last10=Coopersmith |first10=Craig M. |last11=Hotchkiss |first11=Richard S. |last12=Levy |first12=Mitchell M. |last13=Marshall |first13=John C. |last14=Martin |first14=Greg S. |last15=Opal |first15=Steven M. |date=23. 2. 2016 |title=The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3) |url=https://archive.org/details/sim_jama_2016-02-23_315_8/page/801 |journal=JAMA |language=en |volume=315 |issue=8 |pages=801–810 |doi=10.1001/jama.2016.0287 |issn=0098-7484 |pmc=4968574 |pmid=26903338}}</ref> ==== qSOFA and SOFA ==== qSOFA je još jedan skup kriterija koji se koristi za dijagnosticiranje sepse i pomaže kliničarima da identificiraju sepsu u okruženjima koja nisu jedinica intenzivne njege.<ref name=":1" /> Njegov pandan SOFA koristi se isključivo na intenzivnoj njezi.<ref name=":5" /> U SOFA kriterijima postoje tri kriterija, koja su navedena u nastavku.<ref name=":5"/> * frekvencija disanja od 22 udisaja u minuti ili više * promijenjeno mentalno stanje * sistolni [[krvni pritisak]] od 100&nbsp;mg ili manje Pacijenti ispunjavaju SOFA kriterije, a stoga imaju sepsu, kada ispunjavaju dva ili više gore navedenih kriterija.<ref name=":21"/> qSOFA je obično ograničena, kao što je poznato, uglavnom identificira pacijente koji se javljaju kasno u toku sepse.<ref name=":11">{{Cite journal |last1=Evans |first1=Laura |last2=Rhodes |first2=Andrew |last3=Alhazzani |first3=Waleed |last4=Antonelli |first4=Massimo |last5=Coopersmith |first5=Craig M. |last6=French |first6=Craig |last7=Machado |first7=Flávia R. |last8=Mcintyre |first8=Lauralyn |last9=Ostermann |first9=Marlies |last10=Prescott |first10=Hallie C. |last11=Schorr |first11=Christa |last12=Simpson |first12=Steven |last13=Wiersinga |first13=W. Joost |last14=Alshamsi |first14=Fayez |last15=Angus |first15=Derek C. |date=novembar 2021 |title=Surviving Sepsis Campaign: International Guidelines for Management of Sepsis and Septic Shock 2021 |url=https://journals.lww.com/10.1097/CCM.0000000000005337 |journal=Critical Care Medicine |language=en |volume=49 |issue=11 |pages=e1063–e1143 |doi=10.1097/CCM.0000000000005337 |pmid=34605781 |issn=0090-3493}}</ref> SOFA kriteriji se koriste kod kritično bolesnih pacijenata i procjenjuju težinu disfunkcije u šest organskih sistema.<ref name="jama.jamanetwork.com">{{Cite journal |last1=Raith |first1=Eamon P. |last2=Udy |first2=Andrew A. |last3=Bailey |first3=Michael |last4=McGloughlin |first4=Steven |last5=MacIsaac |first5=Christopher |last6=Bellomo |first6=Rinaldo |last7=Pilcher |first7=David V. |last8=for the Australian and New Zealand Intensive Care Society (ANZICS) Centre for Outcomes and Resource Evaluation (CORE) |date=17. 1. 2017 |title=Prognostic Accuracy of the SOFA Score, SIRS Criteria, and qSOFA Score for In-Hospital Mortality Among Adults With Suspected Infection Admitted to the Intensive Care Unit |url=http://jama.jamanetwork.com/article.aspx?doi=10.1001/jama.2016.20328 |journal=JAMA |language=en |volume=317 |issue=3 |pages=290–300 |doi=10.1001/jama.2016.20328 |pmid=28114553 |issn=0098-7484|url-access=subscription }}</ref> U vrijeme prijema na intenzivnu njegu, rezultat se izračunava kao početna vrijednost. Nakon toga, rezultat se izračunava svakih 48 sati.<ref name="jama.jamanetwork.com"/> Početna vrijednost je rezultat nula, što ukazuje na odsustvo sepse.<ref name=":3"/> Povećanje rezultata za dva ili više bodova ukazuje na sepsu i povećanu smrtnost od 20%.<ref name=":1"/> ==== Sepsni šok ==== Sepsni šok je potklasa [[distributivni šok|distributivnog šoka]], stanja u kojem abnormalna distribucija protoka krvi u [[mikrosudovi|najmanjim krvnim sudovima]] rezultira neadekvatnom opskrbom krvlju tijelesnih [[tkivo|tkiva]], što rezultira [[ishemija|ishemijom]] i disfunkcijom organa.<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Standl |first1=Thomas |last2=Annecke |first2=Thorsten |last3=Cascorbi |first3=Ingolf |last4=Heller |first4=Axel R. |last5=Sabashnikov |first5=Anton |last6=Teske |first6=Wolfram |date=9. 11. 2018 |title=The Nomenclature, Definition and Distinction of Types of Shock |journal=Deutsches Ärzteblatt International |volume=115 |issue=45 |pages=757–768 |doi=10.3238/arztebl.2018.0757 |pmid=30573009 |pmc=6323133 |issn=1866-0452}}</ref> Sepsni šok se konkretno odnosi na distributivni šok uzrokovan [[sepsa|sepsom]] kao posljedicom infekcije.<ref name=":7"/> Izvorno, sepsni šok je identificiran kod pacijenata samo na osnovu prisustva [[hipotenzija|hipotenzije]].<ref name=":12">{{Cite journal |last1=Yealy |first1=Donald M. |last2=Mohr |first2=Nicholas M. |last3=Shapiro |first3=Nathan I. |last4=Venkatesh |first4=Arjun |last5=Jones |first5=Alan E. |last6=Self |first6=Wesley H. |date=juli 2021 |title=Early Care of Adults With Suspected Sepsis in the Emergency Department and Out-of-Hospital Environment: A Consensus-Based Task Force Report |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0196064421001177 |journal=Annals of Emergency Medicine |language=en |volume=78 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.1016/j.annemergmed.2021.02.006 |pmid=33840511 }}</ref> Međutim, posljednjih godina otkriveno je da je hipotenzija kasnija manifestacija sepsnog šoka..<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Shankar-Hari |first1=Manu |last2=Phillips |first2=Gary S. |last3=Levy |first3=Mitchell L. |last4=Seymour |first4=Christopher W. |last5=Liu |first5=Vincent X. |last6=Deutschman |first6=Clifford S. |last7=Angus |first7=Derek C. |last8=Rubenfeld |first8=Gordon D. |last9=Singer |first9=Mervyn |last10=for the Sepsis Definitions Task Force |date=23. 2. 2016 |title=Developing a New Definition and Assessing New Clinical Criteria for Septic Shock: For the Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3) |journal=JAMA |language=en |volume=315 |issue=8 |pages=775–787 |doi=10.1001/jama.2016.0289 |issn=0098-7484 |pmc=4910392 |pmid=26903336}}</ref> Konkretno, utvrđeno je da se nedostatak protoka krvi u tkivu (hipoperfuzija tkiva) javlja mnogo prije hipotenzije u slučajevima sepsnog šoka.<ref>{{Cite journal |last1=De Backer |first1=Daniel |last2=Ricottilli |first2=Francesco |last3=Ospina-Tascón |first3=Gustavo A. |date=april 2021 |title=Septic shock: a microcirculation disease |url=https://journals.lww.com/10.1097/ACO.0000000000000957 |journal=Current Opinion in Anaesthesiology |language=en |volume=34 |issue=2 |pages=85–91 |doi=10.1097/ACO.0000000000000957 |pmid=33577205 |issn=0952-7907|url-access=subscription }}</ref> Stoga je mjerenje [[laktat]]a postalo sastavni dio dijagnoze sepsnog šoka.<ref name=":6"/> To je zato što je laktat marker hipoperfuzije tkiva, budući da se ovaj metabolički produkt proizvodi samo metaboličkim procesima koji se odvijaju u odsustvu adekvatne opskrbe tkiva [[kisik]]om.<ref name=":13">{{Cite journal |last1=Bakker |first1=Jan |last2=Postelnicu |first2=Radu |last3=Mukherjee |first3=Vikramjit |date=januar 2020 |title=Lactate |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0749070419300727 |journal=Critical Care Clinics |language=en |volume=36 |issue=1 |pages=115–124 |doi=10.1016/j.ccc.2019.08.009 |pmid=31733674 |hdl=1765/120402 |hdl-access=free }}</ref> Nivo laktata od 18&nbsp;mg/dL (ili 2&nbsp;mmol po L) je dijagnostički kriterij za sepsni šok prema sepsi-3.<ref name=":5"/> Drugi dijagnostički kriterij za sepsni šok je vazopresorska terapija potrebna za održavanje prosječnog [[krvni pritisak|arterijskog pritiska]] od 65 mmHg.<ref name=":21"/> === Znakovi i simptomi === ==== Općenito ==== Znakovi i simptomi sepse i sepsnog šoka variraju ovisno o uzroku koji ih je izazvao.<ref name=":21"/> Međutim, opći znaci i simptomi uključuju [[grozbica|groznicu]], rigor, [[hipotermija|hipotermiju]], [[znojenje]], malaksalost.<ref name=":21"/> Iako je [[groznica]] najčešća manifestacija sepse, u nekim slučajevima može biti odsutna.<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Thomas-Rüddel |first1=Daniel O. |last2=Hoffmann |first2=Peter |last3=Schwarzkopf |first3=Daniel |last4=Scheer |first4=Christian |last5=Bach |first5=Friedhelm |last6=Komann |first6=Marcus |last7=Gerlach |first7=Herwig |last8=Weiss |first8=Manfred |last9=Lindner |first9=Matthias |last10=Rüddel |first10=Hendrik |last11=Simon |first11=Philipp |last12=Kuhn |first12=Sven-Olaf |last13=Wetzker |first13=Reinhard |last14=Bauer |first14=Michael |last15=Reinhart |first15=Konrad |date=decembar 2021 |title=Fever and hypothermia represent two populations of sepsis patients and are associated with outside temperature |journal=Critical Care |language=en |volume=25 |issue=1 |doi=10.1186/s13054-021-03776-2 |doi-access=free |pmid=34674733 |pmc=8532310 |issn=1364-8535}}</ref> Posebno, groznica može biti odsutna kod imunokompromitovanih pacijenata, starijih pacijenata i pacijenata s hroničnom zloupotrebom [[alkohol]]a.<ref name=":1"/> Osim toga, važno je napomenuti da je veća smrtnost povezana s pacijentima koji se javljaju s hipotermijom.<ref name=":9"/> ==== Srčani ==== Novi šum, [[tahikardija]], [[hipotenzija]] i [[purpura|topla i crvena koža]].<ref name=":10"/> ==== Gastrointestinalni ==== Ukočenost trbuha, bol u [[trbuh]]u, [[povraćanje]], [[proljev]], disfagija i abnormalna distenzija.<ref name=":10" /> [[Slika:Petechial rash.JPG|thumb| Petehijski osip kod pacijenta sa sepsnim šokom.]] [[Slika:Splinter hemorrhage.jpg|thumb|Slika krhotine u obliku iverja kod sepsnog šoka povezanog s [[endokarditis]]om .]] ==== Plućni ==== [[Kašalj]], pleurska bol u prsima, tahipneja, kratak dah i bol u grlu. ==== Neurološki ==== Promijenjeno mentalno stanje, [[glavobolja]], anestezija u sedlu, ukočenost ili rigidnost vrata i [[epilepsijski napad|napadi]].<ref>{{Cite journal |last1=Sonneville |first1=Romain |last2=Benghanem |first2=Sarah |last3=Jeantin |first3=Lina |last4=de Montmollin |first4=Etienne |last5=Doman |first5=Marc |last6=Gaudemer |first6=Augustin |last7=Thy |first7=Michael |last8=Timsit |first8=Jean-François |date=5. 10. 2023 |title=The spectrum of sepsis-associated encephalopathy: a clinical perspective |journal=Critical Care |language=en |volume=27 |issue=1 |doi=10.1186/s13054-023-04655-8 |doi-access=free |pmid=37798769 |pmc=10552444 |issn=1364-8535}}</ref> ==== Mišićno-koštani sistem ==== Bolovi u [[zglob]]ovima, bolovi u [[mišić]]ima, [[edem]], slabost i krepitus.<ref>{{Cite journal |last1=Khan |first1=Jaffar |last2=Harrison |first2=Taylor B. |last3=Rich |first3=Mark M. |last4=Moss |first4=Marc |date=24. 10. 2006 |title=Early development of critical illness myopathy and neuropathy in patients with severe sepsis |url=https://www.neurology.org/doi/10.1212/01.wnl.0000239826.63523.8e |journal=Neurology |language=en |volume=67 |issue=8 |pages=1421–1425 |doi=10.1212/01.wnl.0000239826.63523.8e |pmid=17060568 |issn=0028-3878|url-access=subscription }}</ref> ==== Genitourinarni ==== Disurija, [[hematurija]], [[mokrenje|učestalost]], osjetljivost kostovertebralnog ugla, piurija, [[vaginsko krvarenje]] i [[vaginski iscjedak]].<ref>{{Cite journal |last1=Wagenlehner |first1=Florian M. E. |last2=Pilatz |first2=Adrian |last3=Weidner |first3=Wolfgang |last4=Naber |first4=Kurt G. |date=4. 9. 2015 |editor-last=Mulvey |editor-first=Matthew A. |editor2-last=Stapleton |editor2-first=Ann E. |editor3-last=Klumpp |editor3-first=David J. |title=Urosepsis: Overview of the Diagnostic and Treatment Challenges |url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/microbiolspec.UTI-0003-2012 |journal=Microbiology Spectrum |language=en |volume=3 |issue=5|doi=10.1128/microbiolspec.UTI-0003-2012 |pmid=26542042 |issn=2165-0497|url-access=subscription }}</ref> ==== Kožni ==== [[Petehije]], bulozne lezije, [[eritem]], osip, krhotine u obliku iverja, modrice i gnojne [[lezija|lezije]].<ref>{{Cite journal |last1=Pulido-Perez |first1=Ana |last2=Sanchez-Carrillo |first2=Carlos |last3=Bergon-Sendin |first3=Marta |last4=Suarez-Fernandez |first4=Ricardo |last5=Rosell-Diaz |first5=Angel Manuel |last6=Muñoz |first6=Patricia |last7=Bouza |first7=Emilio |date=maj 2022 |title=Prevalence and clinical features of secondary skin lesions in septic patients with bloodstream infections |url=https://link.springer.com/10.1007/s10096-022-04431-6 |journal=European Journal of Clinical Microbiology & Infectious Diseases |language=en |volume=41 |issue=5 |pages=779–786 |doi=10.1007/s10096-022-04431-6 |pmid=35320429 |issn=0934-9723|url-access=subscription }}</ref> === Dijagnostički alati === ==== Snimanje ==== Rendgenski snimci [[grudni koš|grudnog koša]] obično su indicirani za svaki slučaj sepse jer je [[pneumonija]] najčešći uzrok sepse.<ref name=":12"/> U zavisnosti od kliničke situacije, mogu se naručiti i drugi slikovni pregledi. Ako se sumnja na [[endokarditis]], indicirana je ehokardiografija.<ref>{{Cite journal |last1=Chambers |first1=Henry F. |last2=Bayer |first2=Arnold S. |date=6. 8. 2020 |editor-last=Solomon |editor-first=Caren G. |title=Native-Valve Infective Endocarditis |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMcp2000400 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=383 |issue=6 |pages=567–576 |doi=10.1056/NEJMcp2000400 |pmid=32757525 |issn=0028-4793|url-access=subscription }}</ref> [[CT-skeniranje]] grudnog koša može se koristiti i kada se sumnja na empijem ili infektivne izlive.<ref>{{Cite journal |last1=Feller-Kopman |first1=David |last2=Light |first2=Richard |date=22. 2. 2018 |editor-last=Ingelfinger |editor-first=Julie R. |title=Pleural Disease |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMra1403503 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=378 |issue=8 |pages=740–751 |doi=10.1056/NEJMra1403503 |pmid=29466146 |issn=0028-4793|url-access=subscription }}</ref> CT skeniranje drugih dijelova tijela može se koristiti ako se sumnja na apscese.<ref>{{Cite journal |last1=Bonomo |first1=Robert A |last2=Chow |first2=Anthony W |last3=Edwards |first3=Morven S |last4=Humphries |first4=Romney |last5=Tamma |first5=Pranita D |last6=Abrahamian |first6=Fredrick M |last7=Bessesen |first7=Mary |last8=Dellinger |first8=E Patchen |last9=Goldstein |first9=Ellie |last10=Hayden |first10=Mary K |last11=Kaye |first11=Keith S |last12=Potoski |first12=Brian A |last13=Rodríguez-Baño |first13=Jesús |last14=Sawyer |first14=Robert |last15=Skalweit |first15=Marion |date=4. 10. 2024 |title=2024 Clinical Practice Guideline Update by the Infectious Diseases Society of America on Complicated Intra-abdominal Infections: Risk Assessment, Diagnostic Imaging, and Microbiological Evaluation in Adults, Children, and Pregnant People |url=https://academic.oup.com/cid/article/79/Supplement_3/S81/7706348 |journal=Clinical Infectious Diseases |language=en |volume=79 |issue=Supplement_3 |pages=S81–S87 |doi=10.1093/cid/ciae346 |pmid=38965057 |issn=1058-4838}}</ref> ==== Laboratorijsko testiranje ==== Veliki broj laboratorijskih testova je indiciran kada se sumnja na sepsu. Što se tiče kultura, kliničari obično naručuju dva seta perifernih krvnih kultura, kulture urina, kulture stolice, sputuma i kulture kože.<ref name=":12"/> Specijalne kulture, kao što su cerebrospinalne, zglobne ili pleuralne kulture, naručuju se samo u određenim kliničkim scenarijima i nisu standardna nega.<ref name=":12"/> Ostali laboratorijski testovi koji se naručuju u slučaju sepse uključuju kompletnu krvnu sliku sa diferencijalnim testom, osnovni metabolički panel, analizu urina, studije [[loagulacija|koagulacije]] i studije jetrenih [[enzim]]a.<ref name=":11"/> Konačno, abnormalnosti kiselinske i bazne ravnoteže su česte u slučaju sepse, stoga se naručuju uzorci arterijske i venske krvi.<ref>{{Cite journal |last1=Achanti |first1=Anand |last2=Szerlip |first2=Harold M. |date=januar 2023 |title=Acid-Base Disorders in the Critically Ill Patient |journal=Clinical Journal of the American Society of Nephrology |language=en |volume=18 |issue=1 |pages=102–112 |doi=10.2215/CJN.04500422 |pmid=35998977 |pmc=10101555 |issn=1555-9041}}</ref> ==== Biomarkeri sepse ==== Dva glavna biomarkera koja se koriste za sepsu i sepsni šok su [[laktat]] i [[prokalcitonin]].<ref name=":1"/> Laktat se koristi jer se proizvodi u tijelu kao rezultat nedovoljne opskrbe tkiva kisikom zbog slabog protoka krvi.<ref name=":13"/> Budući da tkiva ne primaju adekvatan protok krvi u sepsnom šoku, laktat se može koristiti za otkrivanje da li je pacijent u stanju sepsnog šoka.<ref name=":13"/> Kao što je gore spomenuto, nivo laktata od 18&nbsp;mg/dL (2&nbsp;mmol po L) je dijagnostički kriterij za sepsni šok prema sepsi-3.<ref name=":5"/> Nivoi laktata se dobijaju kada se prvi put posumnja na sepsu. Ako su nivoi povišeni u tom trenutku, mjerenje laktata se ponavlja svaka četiri do šest sati, dok nivoi ponovo ne postanu normalni.<ref name=":12"/> Prokalcitonin se može koristiti kao indikator sepse jer je marker upale koju proizvode [[citokin]]i i bakterijski [[endotoksin]]i.<ref>{{Cite journal |last1=O'Grady |first1=Naomi |last2=Alexander |first2=Earnest |last3=Alhazzani |first3=Waleed |last4=Alshamsi |first4=Fayez |last5=Cuellar-Rodriguez |first5=Jennifer |last6=Jefferson |first6=Brian K. |last7=Kalil |first7=Andre C. |last8=Pastores |first8=Stephen M. |last9=Patel |first9=Robin |last10=van Duin |first10=David |last11=Weber |first11=David J. |last12=Deresinski |first12=Stanley |date=novembar 2023 |title=Society of Critical Care Medicine and the Infectious Diseases Society of America Guidelines for Evaluating New Fever in Adult Patients in the ICU |url=https://journals.lww.com/10.1097/CCM.0000000000006022 |journal=Critical Care Medicine |language=en |volume=51 |issue=11 |pages=1570–1586 |doi=10.1097/CCM.0000000000006022 |pmid=37902340 |issn=0090-3493|url-access=subscription }}</ref> Nivo prokalcitonina od 0,05&nbsp;ng/mL smatra se normalnim, a pacijenti sa nivoom prokalcitonina manjim od 0,25&nbsp;ng/mL imaju malu vjerovatnoću sepse.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Kaal |first1=Anna G. |last2=Nieberg |first2=Margot |last3=Stegmeijer |first3=Koen |last4=Steyerberg |first4=Ewout W. |last5=van Nieuwkoop |first5=Cees |date=januar 2026 |title=The diagnostic accuracy of procalcitonin for community-acquired bacteremia: an updated systematic review and meta-analysis |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1198743X2500655X |journal=Clinical Microbiology and Infection |language=en |doi=10.1016/j.cmi.2025.12.029 |pmid=41519266 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko studija je pokazalo da težina sepse i nivoi prokalcitonina imaju statistički značajnu vezu.<ref name=":14"/> Iako trenutno ne postoje specifične dijagnostičke granice za nivoe prokalcitonina, neka ispitivanja su primijetila da pacijenti sa srednjim nivoima od 9,6&nbsp;ng/mL obično imaju sepsu bez šoka, a pacijenti sa srednjim nivoima od 32,7&nbsp;ng/mL obično imaju sepsni šok.<ref>{{Cite journal |last1=on behalf of the Internal Medicine Sepsis Study Group |last2=Tosoni |first2=Alberto |last3=Paratore |first3=Mattia |last4=Piscitelli |first4=Pamela |last5=Addolorato |first5=Giovanni |last6=De Cosmo |first6=Salvatore |last7=Mirijello |first7=Antonio |date=mart 2020 |title=The use of procalcitonin for the management of sepsis in Internal Medicine wards: current evidence |url=https://www.minervamedica.it/index2.php?show=R41Y2020N01A0054 |journal=Panminerva Medica |volume=62 |issue=1 |pages=54–62 |doi=10.23736/S0031-0808.19.03809-6 |pmid=31729202 |url-access=subscription }}</ref> ==Liječenje== Liječenje se prvenstveno sastoji od sljedećeg: # Davanje [[intravenske tekućine|intravenslih tekuina]]<ref name=Review11>{{cite journal |last1= Levinson |first1= A.T. |last2=Casserly |first2= B.P. |last3= Levy |first3= M.M. |title= Reducing mortality in severe sepsis and septic shock |journal= Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine |date= april 2011 |volume= 32 |issue= 2 |pages= 195–205 |pmid= 21506056 |doi= 10.1055/s-0031-1275532|s2cid= 20763016 }}</ref> # Rana primjena antibiotika<ref name=Review11/> # [[Rana terapija usmjerena na cilj]]<ref name=Review11/> # Brza identifikacija i kontrola izvora # Podrška disfunkciji glavnih organa ===Tekućina=== Budući da sniženi krvni pritisak u sepsnom šoku doprinosi slaboj perfuziji, obezbjeđivanje vaskularnog pristupa i izvođenje [[reanimacije tekućinom]] je početni tretman za povećanje volumena krvi. Pacijente koji pokazuju hipoperfuziju izazvanu sepsom treba inicijalno reanimirati sa najmanje 30 ml/kg intravenoznih kristaloida unutar prva tri sata.<ref name=":1" /> Smatra se prihvatljivim davati boluse od jedne litre unutar prvih 30 minuta.<ref name=":10"/> Reanimacija tekućinom pomaže u liječenju sepsnog šoka jer povećava predopterećenje i minutni volumen srca, što poboljšava dostavu kisika.<ref name=":21"/> [[Ekspander volumena|Kristaloidi]] kao što su [[normalna fiziološka otopina]] i [[Ringerov laktat]] preporučuju se kao početna tekućina izbora, dok upotreba koloidnih otopina kao što je [[hidroksietil- škrob]] nije pokazala nikakvu prednost ili smanjenje smrtnosti.<ref name=":12" /> Kada se daju velike količine tekućine, davanje [[albumin]]a pokazalo je određenu korist.<ref name=":11" /> Nakon početne reanimacije tekućinom, potrebna je česta ponovna procjena ravnoteže tekućine pacijenta kako bi se izbjeglo prekomjerna ili nedovoljna hidratacija.<ref name=":11" /> Ovo je od veće važnosti kod pacijenata sa srčanom insuficijencijom, akutnim oštećenjem pluća ili hroničnom bubrežnom bolešću, jer preopterećenje volumenom može biti pogubno za ove pacijente.<ref>{{Cite journal |last1=Zampieri |first1=Fernando G. |last2=Bagshaw |first2=Sean M. |last3=Semler |first3=Matthew W. |date=13. 6. 2023 |title=Fluid Therapy for Critically Ill Adults With Sepsis: A Review |url=https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2805900 |journal=JAMA |language=en |volume=329 |issue=22 |pages=1967–1980 |doi=10.1001/jama.2023.7560 |pmid=37314271 |issn=0098-7484|url-access=subscription }}</ref> Ravnoteža tekućine može se procijeniti na mnogo načina, kao što su dinamički odgovor [[krvni pritisak|krvnog pritiska]], izlučivanje urina (treba biti veće od 0,5 mL na sat), klirens [[laktat]]a, ultrazvuk [[donja šuplja vena|donje šuplje vene]], pasivno podizanje nogu i varijacije pulsnog pritiska. Davanje tekućine treba biti ograničeno u kasnijim fazama liječenja sepse.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Meyhoff |first1=Tine S. |last2=Hjortrup |first2=Peter B. |last3=Wetterslev |first3=Jørn |last4=Sivapalan |first4=Praleene |last5=Laake |first5=Jon H. |last6=Cronhjort |first6=Maria |last7=Jakob |first7=Stephan M. |last8=Cecconi |first8=Maurizio |last9=Nalos |first9=Marek |last10=Ostermann |first10=Marlies |last11=Malbrain |first11=Manu |last12=Pettilä |first12=Ville |last13=Møller |first13=Morten H. |last14=Kjær |first14=Maj-Brit N. |last15=Lange |first15=Theis |date=30. 6. 2022 |title=Restriction of Intravenous Fluid in ICU Patients with Septic Shock |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2202707 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=386 |issue=26 |pages=2459–2470 |doi=10.1056/NEJMoa2202707 |pmid=35709019 |issn=0028-4793}}</ref> U idealnom slučaju, pacijenti bi trebali imati ravnotežu tekućine na nuli nakon 72 sata.<ref name=":0" /> To je zato što je dokazano da svaka litra prekomjerne hidratacije povećava rizik od smrti.<ref name=":0" /> ===Antibiotici=== ==== Opći pristup ==== Rani početak antibiotske terapije povezan je s boljim ishodima u više studija.<ref name=":10"/> U početku poručeavano je da se [[antibiotici]] primjenjuju jedan sat nakon početnog prepoznavanja sepse.<ref name=":1"/> Međutim, nekoliko naknadnih studija otkrilo je da nije bilo razlike u smrtnosti između pacijenata koji su primili antibiotike unutar jednog sata i onih koji su ih primili nakon jednog sata.<ref name=":1" /> Međutim, pokazalo se da su stope smrtnosti veće kod onih koji su primili antibiotsku terapiju nakon tri sata.<ref name=":1" /> U početku antibiotska terapija treba biti široka i zasnovana na kombinaciji faktora, kao što su sumnjivo mjesto infekcije, klinički kontekst (stečena u zajednici ili bolnici), najvjerovatniji [[patogen]] i lokalna otpornost. obrasci.<ref name=":21" /> Nakon što kulture definitivno otkriju patogen odgovoran za infekciju, izbor antibiotika može se suziti ili promijeniti po potrebi.<ref name=":11" /> Ovaj specifičan pristup smanjuje troškove liječenja, izbjegava toksičnost lijekova i smanjuje rizik od antimikrobne rezistencije.<ref>{{Cite journal |last1=Paul |first1=M. |last2=Dickstein |first2=Y. |last3=Raz-Pasteur |first3=A. |date=decembar 2016 |title=Antibiotic de-escalation for bloodstream infections and pneumonia: systematic review and meta-analysis |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1198743X16301756 |journal=Clinical Microbiology and Infection |language=en |volume=22 |issue=12 |pages=960–967 |doi=10.1016/j.cmi.2016.05.023 |pmid=27283148 |url-access=subscription }}</ref> Deeskalacija antibiotske terapije je kontroverzna i u literaturi nije postignut konsenzus.<ref name=":11" /> Faktori koji se koriste za odlučivanje o deeskalaciji antibiotske terapije uključuju upotrebu biomarkera, kao što je smanjenje prokalcitonina, za praćenje odgovora na terapiju ili kliničkog napretka tokom liječenja.<ref>{{Cite journal |last1=O'Grady |first1=Naomi P. |last2=Alexander |first2=Earnest |last3=Alhazzani |first3=Waleed |last4=Alshamsi |first4=Fayez |last5=Cuellar-Rodriguez |first5=Jennifer |last6=Jefferson |first6=Brian K. |last7=Kalil |first7=Andre C. |last8=Pastores |first8=Stephen M. |last9=Patel |first9=Robin |last10=van Duin |first10=David |last11=Weber |first11=David J. |last12=Deresinski |first12=Stanley |date=novembar 2023 |title=Society of Critical Care Medicine and the Infectious Diseases Society of America Guidelines for Evaluating New Fever in Adult Patients in the ICU |url=https://journals.lww.com/10.1097/CCM.0000000000006022 |journal=Critical Care Medicine |language=en |volume=51 |issue=11 |pages=1570–1586 |doi=10.1097/CCM.0000000000006022 |pmid=37902340 |issn=0090-3493|url-access=subscription }}</ref> Tipično, većina pacijenata može se efikasno liječiti sa 7-10 dana antibiotske terapije.<ref name=":11" /> Međutim, specifične infekcije poput endokarditisa i osteomijelitisa i infekcije uzrokovane trajnim medicinskim pomagalima koja se ne mogu ukloniti mogu zahtijevati duže trajanje antibiotske terapije.<ref name=":1" /> === Specifični izbori antibiotske terapije za različite infekcije koje uzrokuju sepsu === ==== Meningitis ==== Za liječenje sepse povezane s [[meningitis]]om, mogu se primijeniti vankomicin, ceftriakson, [[ampicilin]] i deksametazon ([[kortikosteroid]] koji se koristi kao protivupalni lijek za smanjenje neurvih komplikacija)).<ref name=":24">{{Cite journal |last=Hasbun |first=Rodrigo |date=6. 12. 2022 |title=Progress and Challenges in Bacterial Meningitis: A Review |url=https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2799148 |journal=JAMA |language=en |volume=328 |issue=21 |pages=2147–2154 |doi=10.1001/jama.2022.20521 |pmid=36472590 |issn=0098-7484|url-access=subscription }}</ref> Ako pacijent ima alergiju na beta-laktame, mogu se primijeniti vankomicin, moksifloksacin i trimetoprim/sulfametoksazol (TMP-SMX).<ref name=":24"/> Ako se sumnja na herpes encefalitis, može se primijeniti aciklovir.<ref name=":24"/> ==== Plućna infekcija ==== Za [[upala pluća|upalu pluća]] stečenu u zajednici bez rizika od rezistencije na lijekove, može se primijeniti fluorokinolon, ili ceftriakson i azitromicin, ili ceftriakson i doksiciklin.<ref name=":23">{{Cite journal |last1=Vaughn |first1=Valerie M. |last2=Dickson |first2=Robert P. |last3=Horowitz |first3=Jennifer K. |last4=Flanders |first4=Scott A. |date=15. 10. 2024 |title=Community-Acquired Pneumonia: A Review |url=https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2823762 |journal=JAMA |language=en |volume=332 |issue=15 |pages=1282–1295 |doi=10.1001/jama.2024.14796 |pmid=39283629 |issn=0098-7484|url-access=subscription }}</ref> Za vanbolnički stečenu pneumoniju s rizikom od rezistencije na lijekove ili bolnički stečenu pneumoniju, može se dati fluorokinolon, ili zoysin, ili cefepim, ili karbapenem.<ref name=":24"/> Ako pacijent ima alergiju na beta-laktam, može se dati aztreonam i fluorokinolon.<ref name=":23" /> Vankomicin treba dodati u slučajevima empijema.<ref name=":24" /> ==== Infekcija kože i mehkog tkiva ==== Može se primijeniti vankomicin ili linezolid sa zosynom, ili karbapenemom, ili cefepimom i [[metronidazol]]om.<ref>{{Cite journal |date=1. 5. 2015 |title=Stevens DL et al (Clin Infect Dis 2014; 59:147–59) |url=https://academic.oup.com/cid/article/60/9/1448/406029 |journal=Clinical Infectious Diseases |language=en |volume=60 |issue=9 |page=1448 |doi=10.1093/cid/civ114 |pmid=25725056 |issn=1537-6591}}</ref> If a necrotizing infection is suspected then a carbapenem with vancomycin and clindamycin is recommended and surgery should also be consulted.<ref>{{Cite journal |last1=Hua |first1=Camille |last2=Urbina |first2=Tomas |last3=Bosc |first3=Romain |last4=Parks |first4=Tom |last5=Sriskandan |first5=Shiranee |last6=de Prost |first6=Nicolas |last7=Chosidow |first7=Olivier |date=mart 2023 |title=Necrotising soft-tissue infections |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1473309922005837 |journal=The Lancet Infectious Diseases |language=en |volume=23 |issue=3 |pages=e81–e94 |doi=10.1016/S1473-3099(22)00583-7 |pmid=36252579 |hdl=10044/1/99436 |hdl-access=free }}</ref> ==== Intraabdominalne infekcije ==== Može se primijeniti zosyn, karbapenem, premarin ili flagyl. Ako pacijent ima alergiju na beta-laktam, tada se može dati vankomicin s aztreonamom i metronidazolom.<ref name=":25">{{Cite journal |last1=Mazuski |first1=John E. |last2=Tessier |first2=Jeffrey M. |last3=May |first3=Addison K. |last4=Sawyer |first4=Robert G. |last5=Nadler |first5=Evan P. |last6=Rosengart |first6=Matthew R. |last7=Chang |first7=Phillip K. |last8=O'Neill |first8=Patrick J. |last9=Mollen |first9=Kevin P. |last10=Huston |first10=Jared M. |last11=Diaz |first11=Jose J. |last12=Prince |first12=Jose M. |date=januar 2017 |title=The Surgical Infection Society Revised Guidelines on the Management of Intra-Abdominal Infection |url=https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/sur.2016.261 |journal=Surgical Infections |volume=18 |issue=1 |pages=1–76 |doi=10.1089/sur.2016.261 |pmid=28085573 |issn=1096-2964}}</ref> U slučajevima intrabdominalne infekcije treba se konsultovati i sa hirurgom.<ref name=":25"/> ==== Neutropenija sa infekcijom ==== Može se dati cefepim, zoysn, karbapenem ili ceftazidim. Ako pacijent ima alergiju na beta-laktam, tada se može dati aztreonam sa vankomicinom ili ciprofloksacin sa klindamicinom.<ref name=":26">{{Cite journal |last1=Taplitz |first1=Randy A. |last2=Kennedy |first2=Erin B. |last3=Bow |first3=Eric J. |last4=Crews |first4=Jennie |last5=Gleason |first5=Charise |last6=Hawley |first6=Douglas K. |last7=Langston |first7=Amelia A. |last8=Nastoupil |first8=Loretta J. |last9=Rajotte |first9=Michelle |last10=Rolston |first10=Kenneth |last11=Strasfeld |first11=Lynne |last12=Flowers |first12=Christopher R. |date=10. 5. 2018 |title=Outpatient Management of Fever and Neutropenia in Adults Treated for Malignancy: American Society of Clinical Oncology and Infectious Diseases Society of America Clinical Practice Guideline Update |url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO.2017.77.6211 |journal=Journal of Clinical Oncology |language=en |volume=36 |issue=14 |pages=1443–1453 |doi=10.1200/JCO.2017.77.6211 |pmid=29461916 |issn=0732-183X}}</ref> Ako je pacijent neutropeničan sa sepsnim šokom, pneumonijom, ima inficirani venski kateter, infekciju kože i mehkog tkiva, gram-pozitivnu bakterijemiju ili mukozitis, tada treba dodati vankomicin.<ref name=":26"/> ==== Nepoznate infekcije ==== Vankomicin se može primijeniti s levofloksacinom.<ref name=":11"/> ===Vazopresori=== Vazopresor prve linije za sepsni šok je norepinefrin.<ref name=":11"/> Ovo je indicirano kada se pacijentima srednji arterijski pritisak ne vrati na 65 mmHg ili više nakon početne reanimacije tekućinom.<ref name=":11"/> Pokazalo se da terapija vazopresorima povećava preživljavanje kod pacijenata sa sepanim šokom. Također je pokazano da se smrtnost pacijenata sa sepsnim šokom povećava za 5% na sat ako se ne daje vazopresor. Norepinefrin se započinje s 2–5 mcg u minuti i može porasti i do 35–90 mcg u minuti.<ref name=":11"/> Ako norepinefrin ne može vratiti srednji arterijski pritisak na 65 mmHg ili više, tada se [[vazopresin]] može dodati kao sredstvo druge linije.<ref name=":11" /> Ovo može porasti na 0,03 mcg u minuti. Ako se srednji arterijski pritisak i dalje ne vrati, tada se može dodati [[adrenalin]] u brzini od 20–50 mcg u minuti.<ref name=":11"/> Vazopresori se obično daju kroz centralni venski kateter.<ref name=":19">{{Cite journal |last1=Munroe |first1=Elizabeth S. |last2=Co |first2=Ivan N. |last3=Douglas |first3=Ivor |last4=Hyzy |first4=Robert |last5=Khan |first5=Akram |last6=Nelson |first6=Kristine |last7=Park |first7=Pauline K. |last8=Peltan |first8=Ithan D. |last9=Rice |first9=Todd W. |last10=Seelye |first10=Sarah |last11=Self |first11=Wesley H. |last12=Shapiro |first12=Nathan I. |last13=Prescott |first13=Hallie C. |last14=NHLBI PETAL Network |last15=Steingrub |first15=Jay S |date=27. 8. 2025 |title=Peripheral Vasopressor Use in Early Sepsis-Induced Hypotension |journal=JAMA Network Open |language=en |volume=8 |issue=8 |pages=e2529148 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2025.29148 |issn=2574-3805 |pmc=12391982 |pmid=40864467}}</ref> Ako se postavljanje centralnog venskog katetera odgodi, norepinefrin se može dati kroz periferni IV.<ref name=":19" /> Vazopresori se daju kroz centralni venski kateter zbog zabrinutosti oko oštećenja tkiva koje može nastati ako se daju kroz periferni IV.<ref name=":20">{{Cite journal |last1=Tran |first1=Quincy K. |last2=Mester |first2=Gaurika |last3=Bzhilyanskaya |first3=Vera |last4=Afridi |first4=Leenah Z. |last5=Andhavarapu |first5=Sanketh |last6=Alam |first6=Zain |last7=Widjaja |first7=Austin |last8=Andersen |first8=Brooke |last9=Matta |first9=Ann |last10=Pourmand |first10=Ali |date=novembar 2020 |title=Complication of vasopressor infusion through peripheral venous catheter: A systematic review and meta-analysis |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0735675720308421 |journal=The American Journal of Emergency Medicine |language=en |volume=38 |issue=11 |pages=2434–2443 |doi=10.1016/j.ajem.2020.09.047 |pmid=33039229 |url-access=subscription }}</ref> Međutim, posljednjih godina pokazalo se da je davanje vazopresora putem periferne intravenske injekcije sigurno za kratkotrajnu upotrebu i nudi praktične prednosti.<ref name=":20"/> ===Kortikosteroidi=== [[Kortikosteroidi]] se preporučuju pacijentima sa sepsnim šokom kojima su potrebni vazopresori.<ref name=":27">{{Cite journal |last1=Chaudhuri |first1=Dipayan |last2=Nei |first2=Andrea M. |last3=Rochwerg |first3=Bram |last4=Balk |first4=Robert A. |last5=Asehnoune |first5=Karim |last6=Cadena |first6=Rhonda |last7=Carcillo |first7=Joseph A. |last8=Correa |first8=Ricardo |last9=Drover |first9=Katherine |last10=Esper |first10=Annette M. |last11=Gershengorn |first11=Hayley B. |last12=Hammond |first12=Naomi E. |last13=Jayaprakash |first13=Namita |last14=Menon |first14=Kusum |last15=Nazer |first15=Lama |date=maj 2024 |title=2024 Focused Update: Guidelines on Use of Corticosteroids in Sepsis, Acute Respiratory Distress Syndrome, and Community-Acquired Pneumonia |url=https://journals.lww.com/10.1097/CCM.0000000000006172 |journal=Critical Care Medicine |language=en |volume=52 |issue=5 |pages=e219–e233 |doi=10.1097/CCM.0000000000006172 |pmid=38240492 |issn=0090-3493}}</ref> Najčešći režim primjene kortikosteroida za pacijente sa sepsnim šokom je 200–300&nbsp;mg/dan hidrokortizona tokom 5–7 dana.<ref name=":27" /> Ovo se može davati kao kontinuirana infuzija ili u podijeljenim dozama.<ref name=":27" /> Nedavni dokazi pokazuju da kortikosteroidi mogu smanjiti kratkoročnu smrtnost u bolnici povezanu sa sepsnim šokom.<ref name=":27"/> Pokazalo se da kortikosteroidi rezultiraju većom stopom preokreta šoka i smanjenom disfunkcijom organa nakon sedam dana.<ref name=":27"/> Nuspojave kortikosteroida uključuju neuromuskularnu slabost, međutim, dostupni dokazi pokazuju da koristi nadmašuju rizike od [[nuspojava]] za pacijente sa sepsnim šokom.<ref name=":27"/> ===Ostalo=== ==== β-blokatori ==== Novi dokazi pokazuju da se kratkodjelujući [[beta-blokator|β-blokatori]] mogu koristiti tokom liječenja sepsnog šoka kako bi se smanjila pojava novih tahiaritmija, a pokazalo se da smanjuju i smrtnost u roku od 28 dana.<ref name=":28">{{Cite journal |last1=McChesney |first1=Chris |last2=Orozco |first2=Nicolas |last3=Fiorini |first3=Kyle |last4=Wong |first4=Michelle Yee Suet |last5=Slessarev |first5=Marat |last6=Prager |first6=Ross |last7=Kao |first7=Raymond |last8=Leligdowicz |first8=Aleksandra |last9=Sharif |first9=Sameer |last10=Lewis |first10=Kimberley |last11=Rochwerg |first11=Bram |last12=Honarmand |first12=Kimia |last13=Ball |first13=Ian M. |last14=Arntfield |first14=Robert |last15=Houlton |first15=Rachael |date=maj 2025 |title=Impact of Short-Acting Beta-Blockers on the Outcomes of Patients With Septic Shock: A Systematic Review and Meta-Analysis |url=https://journals.lww.com/10.1097/CCM.0000000000006604 |journal=Critical Care Medicine |language=en |volume=53 |issue=5 |pages=e1125–e1139 |doi=10.1097/CCM.0000000000006604 |pmid=40009025 |issn=0090-3493|url-access=subscription }}</ref> Međutim, također je pokazano da β-blokatori mogu produžiti trajanje koje pacijenti trebaju biti na vazopresorima.<ref name=":28" /> ==== Modaliteti prečišćavanja krvi ==== Modaliteti prečišćavanja krvi, poput hemoperfuzije u koloni, predloženi su kao opcije liječenja sepsnog šoka.<ref name=":11"/> Međutim, dosadašnji dokazi koji stoje iza ovih opcija liječenja su slabi i oni nisu standardna njega za pacijente sa sepsnim šokom.<ref name=":11"/> ==== Metilen-plavo ==== [[Metilen]] plavo nije navedeno kao sadašnji tretman u najnovijim smjernicama za sepsni šok, ali je istraživačka i terapija izvan odobrenih indikacija.<ref>{{Cite journal |last1=Jia |first1=Jinxin |last2=Ji |first2=Jingjing |last3=Liu |first3=Zhifeng |date=27. 9. 2024 |title=Efficacy of methylene blue in refractory septic shock: study protocol for a multicenter, randomized, placebo-controlled trial |journal=Trials |language=en |volume=25 |issue=1 |doi=10.1186/s13063-024-08439-5 |doi-access=free |pmid=39334256 |pmc=11428879 |issn=1745-6215}}</ref> Postoje brojne meta-analize koje ukazuju na to da metilensko plavo može smanjiti smrtnost u slučajevima sepsnog šoka.<ref name=":29">{{Cite journal |last1=Ballarin |first1=Raquel Simões |last2=Lazzarin |first2=Taline |last3=Zornoff |first3=Leonardo |last4=Azevedo |first4=Paula Schmidt |last5=Pereira |first5=Filipe Welson Leal |last6=Tanni |first6=Suzana Erico |last7=Minicucci |first7=Marcos Ferreira |date=18. 4. 2024 |title=Methylene blue in sepsis and septic shock: a systematic review and meta-analysis |journal=Frontiers in Medicine |volume=11 |doi=10.3389/fmed.2024.1366062 |doi-access=free |pmid=38698779 |issn=2296-858X}}</ref><ref name=":30">{{Cite journal |last1=Alkazemi |first1=Afrah |last2=Almoosawy |first2=Sayed Abdulmotaleb |last3=Murad |first3=Anwar |last4=Alfares |first4=Abdulrahman |date=februar 2026 |title=Methylene Blue for Septic Shock: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized and Prospective Observational Studies |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/08850666241300312 |journal=Journal of Intensive Care Medicine |language=en |volume=41 |issue=2 |pages=108–117 |doi=10.1177/08850666241300312 |pmid=39574288 |issn=0885-0666|url-access=subscription }}</ref> Također je dokazano da metilen plavo smanjuje vrijeme do prestanka primjene vazopresora, dužinu boravka na intenzivnoj njezi i trajanje mehaničke ventilacije.<ref name=":29" /><ref name=":30"/> Neke studije sugeriraju da metilen plavo može biti korisno u slučajevima refraktornog šoka ili šoka otpornog na [[kateholamin]]e.<ref>{{Cite journal |last1=Pluta |first1=Michał P. |last2=Putowski |first2=Zbigniew |last3=Czempik |first3=Piotr F. |last4=Krzych |first4=Łukasz J. |date=28. 6. 2023 |title=Successful Use of Methylene Blue in Catecholamine-Resistant Septic Shock: A Case Report and Short Literature Review |journal=International Journal of Molecular Sciences |language=en |volume=24 |issue=13|doi=10.3390/ijms241310772 |doi-access=free |pmid=37445952 |pmc=10342053 |issn=1422-0067}}</ref> ==Epidemiologija== Sepsa ima incidenciju od preko 49 miliona slučajeva godišnje širom svijeta, sa 11 miliona smrtnih slučajeva povezanih sa sepsom godišnje.<ref name=":10"/> Sepsni šok se javlja kod otprilike 8–10% prijema na intenzivnu njegu.<ref name=":17">{{Cite journal |last1=Vincent |first1=Jean-Louis |last2=Jones |first2=Gabriel |last3=David |first3=Sholto |last4=Olariu |first4=Elena |last5=Cadwell |first5=Kevin K. |date=decembar 2019 |title=Frequency and mortality of septic shock in Europe and North America: a systematic review and meta-analysis |journal=Critical Care |language=en |volume=23 |issue=1 |doi=10.1186/s13054-019-2478-6 |doi-access=free |pmid=31151462 |pmc=6545004 |issn=1364-8535}}</ref> Sepsni šok ima stopu smrtnosti od 40 posto uprkos napretku u njezi.<ref name=":17"/> Oko jedne trećine smrtnih slučajeva u bolnicama uzrokovano je sepsom u Sjedinjenim Državama, a troškovi zdravstvene zaštite povezani sa sepsom premašili su 38 milijardi u 2017. godini.<ref name=":21"/> Rizik od sepsnog šoka povećava se u dobi od 60 godina, pri čemu oni u dobi od 70 godina imaju najveći rizik od smrti od sepse.<ref name=":21"/> Stopa smrtnosti od sepse, posebno ako se ne liječi brzo potrebnim lijekovima u bolnici, iznosi približno 40% kod odraslih i 25% kod djece.<ref>{{Cite journal |last1=Bauer |first1=Michael |last2=Gerlach |first2=Herwig |last3=Vogelmann |first3=Tobias |last4=Preissing |first4=Franziska |last5=Stiefel |first5=Julia |last6=Adam |first6=Daniel |date=decembar 2020 |title=Mortality in sepsis and septic shock in Europe, North America and Australia between 2009 and 2019— results from a systematic review and meta-analysis |journal=Critical Care |language=en |volume=24 |issue=1 |doi=10.1186/s13054-020-02950-2 |doi-access=free |pmid=32430052 |pmc=7236499 |issn=1364-8535}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Tan |first1=Bobby |last2=Wong |first2=Judith Ju-Ming |last3=Sultana |first3=Rehena |last4=Koh |first4=Janine Cynthia Jia Wen |last5=Jit |first5=Mark |last6=Mok |first6=Yee Hui |last7=Lee |first7=Jan Hau |date=1. 4. 2019 |title=Global Case-Fatality Rates in Pediatric Severe Sepsis and Septic Shock: A Systematic Review and Meta-analysis |journal=JAMA Pediatrics |language=en |volume=173 |issue=4 |pages=352–362 |doi=10.1001/jamapediatrics.2018.4839 |issn=2168-6203 |pmc=6450287 |pmid=30742207}}</ref> Pokazalo se da se smrtnost u bolnici, posebno zbog sepsnog šoka, povećava za 1,8% za svaki dodatni sat u kojem se antibiotici ne primjenjuju nakon što je pacijent stigao na hitnu pomoć.<ref name=":11"/> ==Reference== {{refspisak|30em}} ==Vanjski linkovi== {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 11960 | ICD10 = {{ICD10|R|57|2|a|30}} | ICD9 = {{ICD9|785.52}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000668 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D012772 }} {{Tipovi šokova}} {{Intenzivna njega}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Septic Shock}} [[Kategorija:Medicinska hitna stanja]] [[Kategorija:Zarazne bolesti]] [[Kategorija:Uzroci smrti]] [[Kategorija:Sepsa]] cr252vjowsw8su0n75vfghdcwrcgrvc Barbara Matejčić 0 533644 3936069 3892853 2026-10-17T01:51:08Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936069 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Barbara Matejčić | slika = Barbara Matejćič 2017.jpg | opis_slike = | mjesto_rođenja = [[Split]], [[SR Hrvatska]], [[SFRJ]] | zanimanje = Novinarka, spisateljica, urednica | poznat_po = Istraživačko novinarstvo, ljudska prava }} '''Barbara Matejčić''' je nagrađivana [[hrvatska]] novinarka, urednica i spisateljica, poznata i nagrađivana za rad na temama [[Ljudska prava|ljudskih prava]], socijalnih pitanja i istraživačkog novinarstva. U raznim se formama – od istraživačkog i reportažnog novinarstva do audio dokumentaraca i multimedije - bavi društvenim kontekstom uključujući teme kao što su: migracije, ratni zločini, izgradnja postkonfliktnih društava, ženska prava, mentalno zdravlje, institucionalno nasilje, siromaštvo, društvenu nejednakost. Surađuje s umjetnicima, fotografima, aktivistima, znanstvenicima, videografima, ilustratorima. == Biografija == Rođena je u Splitu, a diplomirala je [[hrvatski jezik]] i književnost na Filozofskom fakultetu u [[Zagreb|Zagrebu]] gdje živi i radi kao slobodna novinarka. Sarađuje sa brojnim domaćim, regionalnim i stranim medijima. Radila je za dansku mrežu za istraživačko novinarstvo SCOOP.<ref>{{Cite web|url=https://en.scoop.mk/advisory-board/|title=Advisory Board|date=2015-05-21|website=Scoop English|language=en-US|access-date=2026-05-07}}</ref> Surađuje s istraživačkim, medijskim i ljudsko-pravaškim organizacijama i pojedincima. Njen rad se fokusira na marginalizovane grupe, diskriminaciju i društvenu pravdu, te je često stipendirana/podržavana za stručni istraživački rad od međunarodnih organizacija kao: poput [[Goethe Institut]], [[Friedrich Ebert Stiftung]], [[European Trade Union Institute]], [[Roma Education Fund]], UNHCR i UNICEF (za teme izbjeglica i dječjih prava) i European Stability Initiative (ESI).<ref>{{Cite web|url=https://earthjournalism.net/fellows/barbara-matej%C4%8Di%C4%87|title=Barbara Matejčić {{!}} Earth Journalism Network|website=earthjournalism.net|language=en|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.journalismfund.eu/journalists/barbara-matejcic|title=Barbara Matejčić {{!}} Journalismfund Europe|website=www.journalismfund.eu|language=en|access-date=2026-04-26}}</ref>'''<ref name=":1" />'''<ref>{{Cite book|last=Matejčić|first=Barbara|url=http://collections.fes.de/publikationen/460444|title=Lica mirne reintegracije: priče običnih ljudi iz neobičnog vremena / Autori Barbara Matejčić, novinarka - Gordan Bosanac, mirovni aktivist|last2=Bosanac|first2=Gordan|date=2022|language=de}}</ref> Objavljuje dubinske reportaže i istraživačke serijale za tjednik i portal ''Novosti''. Piše analitičke tekstove i reportaže o društvenim fenomenima za Telegram i Jutarnji list.<ref>{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/kultura/film-i-televizija/barbara-matejcic-ratne-fotografije-brcko-nagrada-srdjan-aleksic-15652612|title=Jutarnji list - 'Prolazila sam medijske i sudske arhive i trajalo je to nekoliko godina. Trebalo mi je više od godinu dana da dođem do ubojice'|date=2025-12-14|website=www.jutarnji.hr|language=hr-hr|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegram.hr/autor/barbara-matejcic/|title=Barbara Matejčić|last=Telegram.hr|website=Telegram.hr|language=hr|access-date=2026-04-26}}</ref> Piše eseje i analize na sjecištu politike, društva i kulture. Surađuje na regionalnim istraživačkim projektima vezanim uz Balkan kroz Balkan Insight (BIRN). Povremeno je pisala i za ''[[H-Alter]] i Kulturpunkt.hr.''<ref>{{Cite web|url=https://arhiva.h-alter.org/stranice/barbara-matejcic|title=Barbara Matejčić|website=H-Alter - Udruga za medijsku kulturu|language=hr|access-date=2026-04-26}}</ref> Dugogodišnja je suradnica 3. programa [[Hrvatska radiotelevizija|HRT]]-a, gdje radi autorske radijske dokumentarce.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://magazin.hrt.hr/kultura/dokumentarcu-hrvatskog-radija-nagrada-hnd-a-12134375|title=Dokumentarcu Hrvatskog radija nagrada HND-a|website=Hrvatska radiotelevizija|language=hr|access-date=2026-04-26}}</ref> Internationalno je objavljivala za: [[BBC]], [[ARTE|Arte]], L’Espresso (Italija), Profil (Austrija), De Groene Amsterdammer (Nizozemska) Svenska Dagbladet (Švedska), NewLines Mag,<ref>{{Cite web|url=https://newlinesmag.com/writers/barbara-matejcic/|title=Barbara Matejčić|date=2026-04-14|website=New Lines Magazine|language=en|access-date=2026-04-26}}</ref> te s međunarodnim istraživačkim, medijskim, kulturnim i ljudsko-pravaškim organizacijama i institucijama. Izdala je zbirku narativno-novinarskih eseja pod nazivom ''Kako ste?'' u izdanju [[Fondacija Heinrich Böll|Fondacije Heinrich Böll]], 2015. godine (reizdanje 2016).<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.goethe.de/ins/hr/de/kul/sup/mei/bam.html|title=Barbara Matejčić - Goethe-Institut Kroatien|website=www.goethe.de|access-date=2026-05-07}}</ref> Knjiga sadrži potresne priče o ljudima koji žive na marginama društva, poput osoba s invaliditetom, pripadnika romske manjine<ref>{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2020/11/18/croatias-schools-leave-roma-pupils-in-the-slow-lane/bi/all-balkan-countries/|title=Croatia’s Schools Leave Roma Pupils in the Slow Lane|last=Matejcic|first=Barbara|date=2020-11-18|website=Balkan Insight|language=en-US|access-date=2026-06-04}}</ref> i žrtava rata, te je dobila visoke ocjene kritike zbog empatičnog i dubinskog pristupa.<ref>{{Cite web|url=http://barbaramatejcic.com/2016/04/04/kako-ste-o-knjizi-mogucnost-prelistavanja-i-narudzbe-2/|title=„Kako ste?“ - o knjizi, mogućnost prelistavanja i narudžbe|date=2016-04-04|website=Barbara Matejčić|language=en-US|access-date=2026-04-26}}</ref> 2026. godine izdavač Sandorf izdao joj je knjigu reportaža ''Ubijanje za fotografiju''.<ref>{{Cite book|last=Matejčić|first=Barbara|url=https://www.knjigolov.hr/katalog/Barbara-Matej%C4%8Di%C4%87/Ubijanje-za-fotografiju/45970|title=Ubijanje za fotografiju|publisher=Sandorf|isbn=978-953-351-615-8|language=hr}}</ref> Predaje na studiju Novinarstva Sveučilišta VERN u Zagrebu.<ref>{{Cite web|url=https://vern.hr/en/novosti/cestitamo-predavacica-na-vernovom-studiju-novinarstva-barbara-matejcic-dobitnica-hnd-ove-nagrade-marija-juric-zagorka/|title=Congratulations – lecturer at VERN's journalism studio Barbara Matejčić, winner of the HND's "Marija Jurić-Zagorka" award|last=d.o.o|first=Magićmarinac|last2=vanjakoljan|date=2025-05-06|website=VERN&#039; University|language=en|access-date=2026-04-26}}</ref> Koautorica je dviju audio-vizualnih izložbi u suradnji s fotografkinjom Anom Opalić: ''Jednog dana život će biti lijep'' (2021.) i ''Kad odrastem, bit ću bogatašica'' (2019.) o korelaciji između dječjeg siromaštva i obrazovnih rezultata (izložbe su bile postavljene u osam gradova i 10 galerija).<ref>{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/kultura/art/ulaganje-u-djecu-se-daleko-vise-isplati-nego-da-kasnije-zive-od-socijalne-pomoci-15068464|title=Jutarnji list - ‘Ulaganje u djecu se daleko više isplati nego da kasnije žive od socijalne pomoći‘|date=2021-04-27|website=www.jutarnji.hr|language=hr-hr|access-date=2026-05-07}}</ref> == Nagrade i stipendije == Finalistica je i dobitnica prestižnih priznanja i nagrada, uključujući: * Nagrada Grada Zagreba (2026.)<ref>{{Cite web|url=https://documenta.hr/novosti/novinarka-barbara-matejcic-jedna-je-od-dobitnica-nagrade-grada-zagreba/|title=Novinarka Barbara Matejčić jedna je od dobitnica Nagrade Grada Zagreba|date=2026-06-01|website=Documenta|access-date=2026-06-04}}</ref> * Prva nagrada za istraživačko novinarstvo „Dejan Anastasijević“ Nezavisnog udruženja novinara Srbije (2026.)<ref>{{Cite web|url=https://nuns.rs/barbara-matejcic-dobitnica-je-nuns-ove-nagrade-za-istrazivacko-novinarstvo/|title=Barbara Matejčić dobitnica je NUNS-ove nagrade za istraživačko novinarstvo|last=NUNS|date=2026-05-14|website=NUNS|language=sr-RS|access-date=2026-06-04}} {{Mrtav link}}</ref> * Nagrada [[Hrvatsko novinarsko društvo|Hrvatskog novinarskog društva]] za istraživačko novinarstvo (2026.) * Uži izbor European Press Prize u kategoriji Distinguished Reporting (2026.)<ref>{{Cite web|url=https://hnd.hr/barbara-matejcic-u-uzem-izboru-za-europsku-novinarsku-nagradu/|title=Barbara Matejčić u užem izboru za Europsku novinarsku nagradu|last=Buljan|first=Ivica|date=2026-04-16|website=HND|language=hr|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.europeanpressprize.com/article/killing-for-the-photo/|title=Killing for the photo|website=European Press Prize|access-date=2026-05-07}}</ref>   * Regionalna nagrada ''Srđan Aleksić'' za hrabrost i izuzetnost u novinarstvu (2025.) * Nagrada Marija Jurić-Zagorka za radijsko novinarstvo Hrvatskoga novinarskog društva za dokumentarac ''Uzrok smrti: granica'' (2025.)<ref name=":0" /> * Nagrada ''Svjetionik'' za izvještavanje o siromaštvu za istraživački tekst o prekobrojnim hospitalizacijama djece bez roditeljske skrbi u Psihijatrijskoj bolnici za djecu i mlade (Pragma, 2025.)<ref>{{Cite web|url=https://balkaninsight.com/2024/08/01/kuksa-the-psychiatric-hospital-feared-by-croatian-children-in-state-care/rd/|title=‘Kuksa’: The Psychiatric Hospital Feared by Croatian Children in State Care|last=Matejcic|first=Barbara|date=2024-08-01|website=Balkan Insight|language=en-US|access-date=2026-05-07}}</ref> * European Press ''Prize Special Award'' za serijal tekstova o smrtima migranata (2024.)<ref>{{Cite web|url=https://www.europeanpressprize.com/laureate/barbara-matejcic/|title=Barbara Matejčić|website=European Press Prize|access-date=2026-04-26}}</ref> * ''Investigative Journalism for Europe Impact Award'' za serijal tekstova o smrtima migranata (2024.)<ref>{{Cite web|url=https://unbiasthenews.org/border-graves-investigation/|title=Border Graves Investigation|website=Unbias The News|language=en-US|access-date=2026-05-07}}</ref>   * Nagrada ''Svjetionik'' za promicanje vrijednosti obrazovanja za istraživački tekst o prekobrojnoj romskoj djeci koja se školuju po posebnom programu (Pragma, 2021.) * Filmski esej ''Aphasia'' belgijsko-srpske umjetnice [[Jelena Jureša|Jelene Jureše]], za koji je pisala i izvela monolog o politikama sjećanja na ratne zločine iz 90-ih, dobitnik je dvije nagrade na [[Ji.hlava International Documentary Film Festival]] [<nowiki/>[[:en:Ji.hlava_International_Documentary_Film_Festival|en]]] (2019.).<ref>{{Cite web|url=https://www.ji-hlava.com/filmy/afazie|title=Ji.hlava IDFF {{!}} Aphasia|last=info(at)s2studio.cz|first=S2 STUDIO s r o-INTERNETOVÉ SLUŽBY, GRAFIKA, VÝROBA REKLAMY, MARKETING, https://www s2studio cz|website=www.ji-hlava.com|language=en|access-date=2026-05-07}}</ref> * Nagrada ''Marija Jurić Zagorka'' Hrvatskog novinarskog društva za pisano novinarstvo za reportaže o Vukovaru (2014.)<ref>{{Cite web|url=https://hnd.hr/nagrade/dobitnici-nagrada-hrvatskog-novinarskog-drustva-od-1954-godine-do-danas/|title=Dobitnici nagrada Hrvatskog novinarskog društva od 1954. godine do danas|website=HND|language=hr|access-date=2026-04-26}}</ref> * Nagrada za promicanje mirotvorstva, nenasilja i ljudskih prava ''Krunoslav Sukić'' (Centar za mir, 2013.) * Najbolje praćenje LGBT tematike u Hrvatskoj u razdoblju od 2000. do 2010. (Zagreb Pride, 2011.) <ref>{{Cite web|url=https://mi2.hr/2016/12/cruising-sa-srdanom-sandicem-barbara-matejcic/|title=Cruising sa Srđanom Sandićem: Barbara Matejčić – Klub Mama / Multimedijalni Institut|language=hr|access-date=2026-05-07}}</ref> Dobitnica je nekoliko europskih stipendija za novinarski rad: od [[Austrijski Institut|Austrijskog Instituta]] stipendija Milena Jesenska za humanističke znanosti, stipendija njemačke fondacije "Sjećanje, odgovornost, budućnost"; stipendija njemačke [[Zaklade Heinrich Boll]] ''Balkanske stipendije za novinarsku izuzetnost;'' stipendije ''Reporters in the Field'' njemačke [[Zaklade Robert Bosch]]. == Vanjski linkovi == * [http://barbaramatejcic.com/ http://BarbaraNatejcic.com] * https://soundcloud.com/barbara-matejcic * Video: [https://www.youtube.com/watch?v=HJYWHJh6WPk&t=51s Barbara Matejčić: Cause of Death: The Border (HRT, 2024.)] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Matejčić, Barbara}} [[Kategorija:Hrvatski novinari]] [[Kategorija:Biografije, Split]] a6j0j6jkzfk00ydjst73vq8ddads6s3 Degeneracija (biologija) 0 534558 3935823 3931185 2026-10-16T12:22:23Z InternetArchiveBot 118070 Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935823 wikitext text/x-wiki Unutar bioloških sistema, '''degeneracija''' se javlja kada strukturno različite komponente/putevi mogu obavljati slične funkcije (tj. efektivno su zamjenjive) pod određenim uslovima, ali obavljaju različite funkcije u drugim uslovima.<ref name="Edelman and Gally">{{cite journal | author = Edelman and Gally | title = Degeneracy and complexity in biological systems | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | year = 2001 | volume = 98 | issue = 24 | pages = 13763–13768 | doi = 10.1073/pnas.231499798| last2 = Gally | first2 = J. A. |pmc =61115 | pmid=11698650| bibcode = 2001PNAS...9813763E | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Mason|first1=Paul H.|title=Degeneracy: Demystifying and destigmatizing a core concept in systems biology|journal=Complexity|date=2. 1. 2015|volume=20|issue=3|pages=12–21|doi=10.1002/cplx.21534|bibcode=2015Cmplx..20c..12M}}</ref> Degeneracija je stoga relacijsko [[svojstvo]] koje zahtijeva poređenje ponašanja dvije ili više komponenti. Konkretno, ako je degeneracija prisutna u paru komponenti, tada će postojati uslovi u kojima će par izgledati [[funkcionalna redundantnost|funkcionalno redundantno]], ali i drugi uslovi u kojima će se činiti funkcionalno različitim.<ref name="Edelman and Gally"/><ref name="Whitacre">{{cite journal | author = Whitacre | title = Degeneracy: a link between evolvability, robustness and complexity in biological systems | journal = Theoretical Biology and Medical Modelling | year = 2010 | volume = 7 | issue = 6 | doi = 10.1186/1742-4682-7-6 | page = 6| arxiv = 0910.2586 | bibcode=2009arXiv0910.2586W | pmid = 20167097 | pmc = 2830971 | doi-access = free }}</ref> Ova upotreba termina praktično nema nikakve veze sa upitno smislenim konceptom evolucijski [[Devolucija|degeneriranih]] [[populacija]] koje su izgubile [[zajednički predak|predačke]] funkcije.<ref>{{Cite journal |last1=Edelman |first1=Gerald M. |last2=Gally |first2=Joseph A. |date=20. 11. 2001 |title=Degeneracy and complexity in biological systems |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-11-20_98_24/page/13763 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=98 |issue=24 |pages=13763–13768 |doi=10.1073/pnas.231499798 |doi-access=free |pmc=61115 |pmid=11698650|bibcode=2001PNAS...9813763E }}</ref> == Biološki primjeri == Primjeri degeneracije nalaze se u [[genetički kod|genetičkom kodu]], kada mnogo različitih [[nukleotid|nukleotidnih sekvenci]] kodira isti [[polipeptid]]; u [[savijanje proteina|savijanju proteina]], kada se različiti polipeptidi savijaju, da bi bili strukturno i funkcionalno ekvivalentni; u [[protein]]skim funkcijama, kada se uočavaju preklapajuće funkcije vezivanja i slične [[kataliza|katalitske]] specifičnosti; u [[metabolizam|metabolizmu]], kada mogu koegzistirati višestruki, paralelni [[biosinteza|biosintetski]] i [[katabolizam|katabolitski]] putevi. Općenito, degeneracija se uočava u proteinima svake funkcionalne klase (npr. [[enzim]]ske, strukturne ili regulatorne),<ref name="Atamas">{{cite journal | author = Atamas | title = Les affinités électives | journal = Pour la Science | year = 2005 | volume = 46 | pages = 39–43 }}</ref><ref name="Wagner">{{cite journal | author = Wagner | title = The role of population size, pleiotropy and fitness effects of mutations in the evolution of overlapping gene functions | journal = Genetics | year = 2000 | volume = 154 | issue = 3 | pages = 1389–1401 | doi = 10.1093/genetics/154.3.1389 | pmid = 10757778 | pmc = 1461000}}</ref> skupovi [[proteinski kompleks|proteinskih kompleksa]],<ref name="Kurakin">{{cite journal | author = Kurakin | title = Scale-free flow of life: on the biology, economics, and physics of the cell | journal = Theoretical Biology and Medical Modelling | year = 2009 | volume = 6 | issue = 1 | pmid=19416527 | doi=10.1186/1742-4682-6-6 | pmc=2683819 | page=6 | doi-access = free }}</ref> [[ontogeneza|ontogeneze]],<ref name="Newman">{{cite journal | author = Newman | title = Generic physical mechanisms of tissue morphogenesis: A common basis for development and evolution | url = https://archive.org/details/journal-of-evolutionary-biology_1994_7_4/page/480 | journal = Journal of Evolutionary Biology | year = 1994 | volume = 7 | issue = 4 | page = 480 | doi = 10.1046/j.1420-9101.1994.7040467.x| s2cid = 14216659 | doi-access = }}</ref> [[nervni sistem|nervnog sistema]],<ref name="Tononi et al.">{{cite journal | author = Tononi | title = Measures of degeneracy and redundancy in biological networks | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | year = 1999 | volume = 96 | issue = 6 | pages = 3257–3262 | doi = 10.1073/pnas.96.6.3257| pmid = 10077671 | last2 = Sporns | first2 = O. | last3 = Edelman | first3 = G. M. |display-authors=etal|pmc =15929 | bibcode = 1999PNAS...96.3257T | doi-access = free }}</ref> [[ćelijska signalizacija]] (preslušavanje) i brojni drugi biološki konteksti. == Doprinos robusnosti == Degeneracija doprinosi [[Robusnost (evolucija)|robusnosti]] [[osobina|bioloških osobina]], putem nekoliko mehanizama. Degenerirane komponente kompenziraju jedna drugu u uslovima u kojima su funkcionalno redundantni, čime se obezbjeđuje robusnost protiv kvara komponenti ili puta. Budući da su degenerirane komponente donekle drugačije, imaju tendenciju da posjeduju jedinstvene osjetljivosti tako da je manje vjerovatno da će ciljani napad, kao što je specifični [[:wikt:inhibitor|inhibitor]], predstavljati rizik za sve komponente odjednom.<ref name="Whitacre" /> Postoje brojni biološki primjeri gdje degeneracija doprinosi robusnosti na ovaj način. Naprimjer, [[Genska porodica|genske porodice]] mogu [[kodon|kodirati]] različite proteine s mnogo različitih uloga, ali ponekad ovi proteini mogu kompenzirati jedni druge tokom gubitka ili potisnutih [[ekspresija gena]], kao što se vidi u razvojnim ulogama genske porodice [[adhezin]]a (sličnih [[imunoglobulin]]ima) u [[rod (biologija)|rodu]] ''[[Saccharomyces]]''.<ref name="Guo et al.">{{cite journal | author = Guo | title = A Saccharomyces gene family involved in invasive growth, cell-cell adhesion, and mating | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | year = 2000 | volume = 97 | issue = 22 | pages = 12158–12163 | doi = 10.1073/pnas.220420397| last2 = Styles | first2 = C. A. | last3 = Feng | first3 = Q. | last4 = Fink | first4 = G. R. |display-authors=etal| bibcode = 2000PNAS...9712158G | pmc =17311 | pmid=11027318| doi-access = free }}</ref> [[Nutrijent]]i mogu se [[Metabolizam|metabolizirati]] različitim [[metabolički put|metaboličkim putevima]], koji su efektivno zamjenjivi za određene [[metabolit]]e, iako ukupni efekti svakog puta nisu identični.<ref name="Kitano">{{cite journal | author = Kitano | title = Biological robustness | journal = Nature Reviews Genetics | year = 2004 | volume = 5 | issue = 11 | pages = 826–837 | doi = 10.1038/nrg1471 | pmid = 15520792| s2cid = 7644586 }}</ref><ref name="Ma and Zeng">{{cite journal | author = Ma and Zeng | title = The connectivity structure, giant strong component and centrality of metabolic networks | url = https://archive.org/details/sim_bioinformatics_2003-07-22_19_11/page/1423 | journal = Bioinformatics | year = 2003 | volume = 19 | issue = 11 | pages = 1423–1430 | doi = 10.1093/bioinformatics/btg177 | pmid = 12874056 | last2 = Zeng | first2 = AP| doi-access = free }}</ref> Kod [[kancer]]a, terapije koje ciljaju [[EGF-receptor]] onemogućene su [[Koaktivacija (transkripcija)|koaktivacijom]] alternativnih [[receptorska tirozin-kinaza|receptorskih tirozin kinaza]] (RTK) koje imaju djelimično funkcionalno preklapanje s EGF-receptorom (i stoga su degenerirane), ali nisu ciljane istim specifičnim inhibitorom EGF-receptora.<ref name="Huang et al.">{{cite journal | author = Huang | title = Quantitative analysis of EGFRvIII cellular signaling networks reveals a combinatorial therapeutic strategy for glioblastoma | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-07-31_104_31/page/12867 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | year = 2007 | volume = 104 | issue = 31 | pages = 12867–72 | doi = 10.1073/pnas.0705158104 | last2 = Mukasa | first2 = A. | last3 = Bonavia | first3 = R. | last4 = Flynn | first4 = R. A. | last5 = Brewer | first5 = Z. E. | last6 = Cavenee | first6 = W. K. | last7 = Furnari | first7 = F. B. | last8 = White | first8 = F. M.|display-authors=etal | pmid=17646646 | pmc=1937558| bibcode = 2007PNAS..10412867H | doi-access = free }}</ref><ref name="Stommel et al.">{{cite journal | author = Stommel| title = Coactivation of receptor tyrosine kinases affects the response of tumor cells to targeted therapies | journal = Science | year = 2007 | volume = 318 | issue = 5848 | pages = 287–90 | doi = 10.1126/science.1142946 | pmid = 17872411 | last2 = Kimmelman | first2 = AC | last3 = Ying | first3 = H | last4 = Nabioullin | first4 = R | last5 = Ponugoti | first5 = AH | last6 = Wiedemeyer | first6 = R | last7 = Stegh | first7 = AH | last8 = Bradner | first8 = JE | last9 = Ligon | first9 = KL| last10 = Brennan | first10 = C. | last11 = Chin | first11 = L. | last12 = Depinho | first12 = R. A. | display-authors = 8 | bibcode = 2007Sci...318..287S | s2cid = 36607054 | doi-access = free }}</ref> == Teorija == [[slika:Relationships between degeneracy, complexity, robustness, and evolvability.png|thumb|right|300px|Teorijski odnosi između bioloških svojstava koja su važna za evoluciju. Za pregled dokaza koji podržavaju ove odnose, pogledajte.<ref name="Whitacre"/>]] Nekoliko teorijskih dostignuća je istaklo veze između degeneracije i važnih bioloških mjerenja vezanih za robusnost, složenost i [[evolubilnost]]. To uključuje: * Teorijski argumenti podržani simulacijama sugerišu da degeneracija može dovesti do distribuiranih oblika robusnosti u mrežama interakcije proteina.<ref name="Whitacre and Bender">{{cite journal | author = Whitacre and Bender | title = Networked buffering: a basic mechanism for distributed robustness in complex adaptive systems | journal = Theoretical Biology and Medical Modelling | year = 2010 | volume = 7 | issue = 20 | page = 20| doi = 10.1186/1742-4682-7-20 | last2 = Bender | first2 = Axel | pmid=20550663 | pmc=2901314 | doi-access = free }}</ref> Ti autori sugeriraju da se slični [[fenomen]]i vjerovatno javljaju i u drugim biološkim mrežama i potencijalno mogu doprinijeti otpornosti [[ekosistem]]a. * Tononi ''i saradnici'' pronašli su dokaze da je degeneracija neodvojiva od postojanja hijerarhijske složenosti u [[neuron]]skim populacijama.<ref name="Tononi i saradnici"/> Oni tvrde da je veza između degeneracije i složenosti vjerovatno mnogo općija. * Prilično apstraktne simulacije podržale su hipotezu da degeneracija fundamentalno mijenja sklonost genetičkog sistema da pristupi novim [[nasljeđivanje|nasljednim]] [[fenotip]]ovima<ref name="Whitacre and Bender_b">{{cite journal | author = Whitacre and Bender | title = Degeneracy: a design principle for achieving robustness and evolvability | journal = Journal of Theoretical Biology | year = 2010 | volume = 263 | issue = 1 | pages = 143–153 | doi = 10.1016/j.jtbi.2009.11.008 | pmid = 19925810 | last2 = Bender | first2 = A|arxiv = 0907.0510 | bibcode = 2010JThBi.263..143W | s2cid = 11511132 }}</ref> i da bi degeneracija stoga mogla biti preduvjet za otvorenu [[evolucija|evoluciju]]. * Tri gore navedene hipoteze integrirane su u<ref name="Whitacre"/> gdje predlažu da degeneracija igra centralnu ulogu u otvorenoj evoluciji biološke složenosti. U istom članku tvrdi se da odsustvo degeneracije unutar mnogih dizajniranih (abiotičkih) kompleksnih sistema može pomoći u objašnjavanju zašto se čini da je robusnost u sukobu s fleksibilnošću i prilagodljivošću, kao što se vidi u softveru, [[sistemskom inženjerstvu]] i [[vještačkom životu]].<ref name="Whitacre"/> == Vidi također == * [[Kanalizacija (genetika)|Kanalizacija]] * [[Ekvifinalnost]] ==Reference== {{refspisak}} == Dodatni izvori == Budući da postoji mnogo različitih tipova sistema koji podležu nasljednim varijacijama i selekciji (vidi [[Univerzalni darvinizam]]), degeneracija je postala izrazito interdisciplinarna tema. Slijedeći tekst pruža kratak vodič za primjenu i proučavanje degeneracije unutar različitih disciplina. '''[[Komunikacija sa životinjama]]''' * {{cite journal | author = Hebets E. A., Barron A. B., Balakrishnan C. N., Hauber M. E., Mason P. H., Hoke K. L. | issue = 1826 | title = A systems approach to animal communication | journal = Proc. R. Soc. B | volume = 283 | doi = 10.1098/rspb.2015.2889 | year=2016| pmc = 4810859 | pmid=26936240}} '''[[Kulturna varijacija]]''' * {{cite journal | author = Downey G | year = 2012 | title = Cultural variation in rugby skills: A preliminary neuroanthropological report | journal = Annals of Anthropological Practice | volume = 36 | issue = 1| pages = 26–44 | doi=10.1111/j.2153-9588.2012.01091.x}} '''[[Ekosistem]]i''' * {{cite journal | author = Atamas S., Bell J. | year = 2009 | title = Degeneracy-Driven Self-Structuring Dynamics in Selective Repertoires | journal = Bulletin of Mathematical Biology | volume = 71 | issue = 6| pages = 1349–1365 | doi=10.1007/s11538-009-9404-z| pmc = 3707519 | pmid=19337776}} '''[[Epigenetika]]''' * {{cite journal | author = Maleszka R., Mason P.H., Barron A.B. | year = 2014 | title = Epigenomics and the concept of degeneracy in biological systems | journal = Briefings in Functional Genomics | volume = 13| issue = 3| pages = 191–202| doi = 10.1093/bfgp/elt050 | pmid = 24335757 | pmc = 4031454 | doi-access = free }} '''[[Historija i filozofija nauke]]''' * {{cite journal | author = Mason P.H. | year = 2010 | title = Degeneracy at Multiple Levels of Complexity | journal = Biological Theory | volume = 5 | issue = 3| pages = 277–288 | doi=10.1162/biot_a_00041| s2cid = 83846240 }} '''[[Sistemska biologija]]''' * {{cite journal | author = Solé R.V., Ferrer-Cancho R., Montoya J.M., Valverde S. | year = 2002 | title = Selection, tinkering, and emergence in complex networks | url = http://complex.upf.es/~ricard/complexityNETS.pdf | journal = Complexity | volume = 8 | issue = 1 | pages = 20–33 | doi = 10.1002/cplx.10055 | bibcode = 2002Cmplx...8a..20S | hdl = 2117/176298 | access-date = 16. 5. 2026 | archive-date = 29. 5. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220529235305/http://complex.upf.es/~ricard/complexityNETS.pdf | url-status = dead }} * {{cite journal | author = Whitacre J.M., Bender A. | year = 2010 | title = Networked buffering: a basic mechanism for distributed robustness in complex adaptive systems | journal = Theoretical Biology and Medical Modelling | volume = 7 | issue = 20 | page = 20 | bibcode = 2009arXiv0912.1961W | arxiv = 0912.1961 | doi = 10.1186/1742-4682-7-20 | pmid=20550663 | pmc=2901314 | doi-access = free }} * {{cite journal | author = Mason P.H. | year = 2015 | title = Degeneracy: Demystifying and destigmatizing a core concept in systems biology | journal = Complexity | volume = 20 | issue = 3| pages = 12–21 | doi = 10.1002/cplx.21534 | bibcode = 2015Cmplx..20c..12M }} * {{cite journal | author = Mason P.H., Domínguez D. J.F., Winter B., Grignolio A. | year = 2015 | title = Hidden in plain view: degeneracy in complex systems | journal = BioSystems | volume = 128 | pages = 1–8 | doi = 10.1016/j.biosystems.2014.12.003 | pmid = 25543071 | bibcode = 2015BiSys.128....1M }} '''[[Evolucija]]''' * {{cite journal | author = Edelman G.M., Gally J.A. | year = 2001 | title = Degeneracy and complexity in biological systems | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences, USA | volume = 98 | issue = 24| pages = 13763–13768 | doi=10.1073/pnas.231499798| bibcode = 2001PNAS...9813763E | pmid=11698650 | pmc=61115| doi-access = free }} * {{cite journal | author = Whitacre J.M. | year = 2010 | title = Degeneracy: a link between evolvability, robustness and complexity in biological systems | journal = Theoretical Biology and Medical Modelling | volume = 7 | issue = 6 | page = 6 | bibcode = 2009arXiv0910.2586W | arxiv = 0910.2586 | doi = 10.1186/1742-4682-7-6 | pmid = 20167097 | pmc = 2830971 | doi-access = free }} * {{cite journal | author = Whitacre J.M., Bender A. | year = 2010 | title = Degeneracy: a design principle for achieving robustness and evolvability | journal = Journal of Theoretical Biology | volume = 263 | issue = 1| pages = 143–53 | doi=10.1016/j.jtbi.2009.11.008 | pmid=19925810| arxiv = 0907.0510 | bibcode = 2010JThBi.263..143W | s2cid = 11511132 }} * {{cite journal | author = Whitacre J.M., Atamas S.P. | year = 2011| title = The Diversity Paradox: How Nature Resolves an Evolutionary Dilemma | bibcode = 2011arXiv1112.3115W | arxiv=1112.3115}} '''[[Imunologija]]''' * {{cite journal | author = Cohn M | year = 2005 | title = Degeneracy, mimicry and crossreactivity in immune recognition | journal = Molecular Immunology | volume = 42 | issue = 5| pages = 651–655 | doi=10.1016/j.molimm.2004.09.010| pmid = 15607824 }} * Cohen, I.R., U. Hershberg, and S. Solomon, 2004 Antigen-receptor degeneracy and immunological paradigms. Molecular Immunology, . 40(14–15) pp.&nbsp;993–996. * Tieri, P., G.C. Castellani, D. Remondini, S. Valensin, J. Loroni, S. Salvioli, and C. Franceschi, Capturing degeneracy of the immune system. In Silico Immunology. Springer, 2007. * {{cite journal | author = Tieri P., Grignolio A., Zaikin A., Mishto M., Remondini D., Castellani G.C., Franceschi C. | year = 2010 | title = Network, degeneracy and bow tie. Integrating paradigms and architectures to grasp the complexity of the immune system | journal = Theor Biol Med Model | volume = 7 | page = 32 | doi=10.1186/1742-4682-7-32| pmid = 20701759 | pmc = 2927512 | doi-access = free }} '''[[Vještački život]], [[Računska inteligencija]]''' * Andrews, P.S. and J. Timmis, A Computational Model of Degeneracy in a Lymph Node. Lecture Notes in Computer Science, 2006. 4163: p.&nbsp;164. * Mendao, M., J. Timmis, P.S. Andrews, and M. Davies. The Immune System in Pieces: Computational Lessons from Degeneracy in the Immune System. in Foundations of Computational Intelligence (FOCI). 2007. * Whitacre, J.M. and A. Bender. Degenerate neutrality creates evolvable fitness landscapes. in WorldComp-2009. 2009. Las Vegas, Nevada, USA. * Whitacre, J.M., P. Rohlfshagen, X. Yao, and A. Bender. The role of degenerate robustness in the evolvability of multi-agent systems in dynamic environments. in PPSN XI. 2010. Kraków, Poland. * {{cite journal | author = Macia J., Solé R. | year = 2009 | title = Distributed robustness in cellular networks: insights from synthetic evolved circuits | journal = Journal of the Royal Society Interface| volume = 6 | issue = 33| pages = 393–400 | doi=10.1098/rsif.2008.0236| pmid = 18796402 | pmc = 2658657 }} * Fernandez-Leon, J.A. (2011). Evolving cognitive-behavioural dependencies in situated agents for behavioural robustness. BioSystems 106, pp.&nbsp;94–110.<ref name=jaf2011a>{{cite journal | title = Evolving cognitive-behavioural dependencies in situated agents for behavioural robustness | journal = BioSystems | year = 2011 | first = J.A. | last = Fernandez-Leon | volume = 106 | issue = 2–3 | pages = 94–110 | doi= 10.1016/j.biosystems.2011.07.003 | pmid=21840371| bibcode = 2011BiSys.106...94F }}</ref> * Fernandez-Leon, J.A. (2011). Behavioural robustness: a link between distributed mechanisms and coupled transient dynamics. BioSystems 105, Elsevier, pp.&nbsp;49–61.<ref name=jaf2011b>{{cite journal | title = Behavioural robustness: a link between distributed mechanisms and coupled transient dynamics | journal = BioSystems | year = 2011 | first = J.A. | last = Fernandez-Leon | volume = 105 | issue = 1 | pages = 49–61 | doi= 10.1016/j.biosystems.2011.03.006 | pmid=21466836| bibcode = 2011BiSys.105...49F }}</ref> * Fernandez-Leon, J.A. (2010). Evolving experience-dependent robust behaviour in embodied agents. BioSystems 103:1, Elsevier, pp.&nbsp;45–56.<ref name=jaf2010>{{cite journal | title = Evolving experience-dependent robust behaviour in embodied agents | journal = BioSystems | year = 2010 | first = J.A. | last = Fernandez-Leon | volume = 103 | issue = 1 | pages = 45–56 | doi= 10.1016/j.biosystems.2010.09.010 | pmid=20932875}}</ref> '''[[Mozak]]''' * Price, C. and K. Friston, Degeneracy and cognitive anatomy. Trends in Cognitive Sciences, 2002. 6(10) pp.&nbsp;416–421. * Tononi, G., O. Sporns, and G.M. Edelman, Measures of degeneracy and redundancy in biological networks. Proceedings of the National Academy of Sciences, USA, 1999. 96(6) pp.&nbsp;3257–3262. * Mason, P.H. (2014) What is normal? A historical survey and neuroanthropological perspective, in Jens Clausen and Neil Levy. (Eds.) Handbook of Neuroethics, Springer, pp.&nbsp;343–363. '''[[Lingvistika]]''' * {{cite journal | author = Winter B | year = 2014 | title = Spoken language achieves robustness and evolvability by exploiting degeneracy and neutrality | journal = BioEssays | volume = 36 | issue = 10| pages = 960–967 | doi = 10.1002/bies.201400028 | pmid = 25088374 | s2cid = 27876941 }} '''[[Onkologija]]''' * Tian, T., S. Olson, J.M. Whitacre, and A. Harding, The origins of cancer robustness and evolvability. Integrative Biology, 2011. 3: pp.&nbsp;17–30. '''[[Recenzija]]''' * Lehky, S., Peer Evaluation and Selection Systems: Adaptation and Maladaptation of Individuals and Groups through Peer Review. 2011: BioBitField Press. === Istraživači === * [https://www.researchgate.net/profile/Duarte_Araujo Duarte Araujo] * [https://medschool.umaryland.edu/facultyresearchprofile/viewprofile.aspx?id=3151 Sergei Atamas] * [https://www.researchgate.net/profile/Andrew_Barron2?_sg=rxhRChyvrnsXGFMa1rxZvUJzHg50M7U7PTQORYjUN3k%2FCTf2AcbHTkozy77nui1K_6mW%2FLGmQwuXVZmCFdtVsaF5AYtOB68Eay7ed%2FsI%2F8BPDHkzm6ZTqX2OXngRpE99A Andrew Barron] * [https://www.researchgate.net/researcher/38130543_Keith_Davids Keith Davids] * [[Gerald Edelman]] * [http://biology.anu.edu.au/Richard_maleszka/ Ryszard Maleszka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130319101136/http://biology.anu.edu.au/Richard_maleszka/ |date=19. 3. 2013 }} * [https://www.researchgate.net/profile/Paul_Mason12 Paul Mason] * [https://www.researchgate.net/researcher/38643511_Ludovic_Seifert Ludovic Seifert] * [https://web.archive.org/web/20110504024735/http://www.santafe.edu/about/people/profile/Ricard%20Sol%C3%A9 Ricard Sole] * [[Giulio Tononi]] * [https://sites.google.com/site/jamesmwhitacre/Home James Whitacre] ==Vanjski linkovi== * [https://degeneracy.wordpress.com degeneracy research community] {{DEFAULTSORT:Degeneracy (Biology)}} [[Kategorija:Koncepti u biologiji]] [[Kategorija:Biološke teorije]] [[Kategorija:Evolucijski značajni biološki fenomeni]] [[Kategorija:Sistemska biologija]] [[Kategorija:Evolucijska dinamika]] [[Kategorija:Evolucijski procesi]] 7drf5xejv6vwsibbwyhap74wqwqatk3 FACC 0 536625 3936075 3918966 2026-10-17T10:40:14Z Maestro Ivanković 54786 vikilink 3936075 wikitext text/x-wiki {{mson}} * [[FACC d.d.]], austrijska kompanija u vazduhoplovnoj industriji * ''[[FANCC|Fanconi anemia, complementation group C]]'', također FA(N)CC, ljudski [[protein]] kodiran [[gen]]om FACC ili FANCC * ''Fellow of the American College of Cardiology'', član [[Američki koledž kardiologije|Američkog koledža kardiologije]] * ''Ford Aerospace and Communications Corporation'', podružnica [[Ford]]a; od 1990. dio [[korporacija|korporacije]] ''Loral''; od 1996. pogledajte [[L3 Technologies]] i [[Lockheed Martin]] {{višeznačnica}} [[Kategorija:Višeznačnice]] d93qulcv5rk4e2is2o3sdy2r7u0p9c0 Wikipedia:Američki mjesec/2026. 4 536689 3935888 3935313 2026-10-16T14:07:19Z AnToni 2325 /* Članci */ 3935888 wikitext text/x-wiki <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">{{{header|Wikipedijin Američki mjesec 2026.}}}<div style="margin-right :1em; float:right;">[[Datoteka:Wikipedia_American_Month_Logo.svg|180px]]</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{{subheader|Američki mjesec 2026.}}} </div> </div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="background-color:#f0f0f0; padding: 16px; margin-top: -15px; font-size: 18px; font-weight: 200; line-height: 30px;"> '''Američki mjesec''' godišnji je Wikimaraton koji za cilj ima poboljšanje broja članaka o [[Amerika|Americi]]. Održava se svakog oktobra, a njegov cilj na Wikipediji na bosanskom jeziku jest da poboljša količinu i kvalitet članaka vezanih za američke zemlje. Korisnici Wikipedije koji naprave najviše članaka na ovoj Wikipediji dobit će nagrade u vidu vaučera Amazona == Pravila == '''Sažeto: Napravite nove ili proširite postojeće članke vezane za te države i teritorije (ljude, mjesta, kulturu itd.) tokom oktobra.''' * Članak treba biti nov ili proširen između 0:00 1. oktobra i 23:59 31. oktobra (UTC) 2026. * Novi članak ili izmjena na postojećem mora biti veličine najmanje 3000 bajtova {{small|(ne računaju se infokutija, šabloni itd.).}} * Članak mora ispunjavati kriterij [[Wikipedia:Relevantnost|relevantnosti]]. * Članak mora imati pristojne reference; sumnjivi ili kontroverzni iskazi u članku trebaju biti potvrđeni referencama. * Članak ne smije biti mašinski preveden i treba biti formatiran u skladu s pravilima Wikipedije. * Ne smije biti problema sa člankom (kršenje autorskih prava, relevantnost itd.) * Članak ne bi trebao biti spisak. * Članak treba biti informativan. * Članak treba biti o bilo kojoj temi vezanoj za [[Amerika|američku zemlju]]. * Članke koje naprave organizatori trebaju provjeriti drugi organizatori. * Sudije s Wikipedije na svakom jeziku odredit će je li članak prihvaćen za takmičenje na njihovom jeziku. ==Prijavljivanje== Prijave se primaju bilo kada do oktobra. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Prijavi se|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Učesnici}} |class=mw-ui-progressive}} </div> ==Dodaj članke== Želite doprinijeti Wikipediji na bosanskom jeziku za Američki mjesec? Pošaljite doprinose posredstvom alata Fountain. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Dodaj članak|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-Američki-mjesec-bs-2026}} </div> </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 20px; "> [[Datoteka:LocationAmericas.png|center|200px]] <div style="text-align:center;"> </div> </div> </div> </div> == Nagrade == Nagrade će biti dodijeljene urednicima s najviše napisanih članaka u formi vaučera Amazona. * 1. nagrada 40 € * 2. nagrada 30 € * 3. nagrada 20 € * 4. nagrada 10 € Za sudjelovanje u dodjeli nagrada potrebno je napisati najmanje 20 novih članaka, koje treba potvrditi žiri. == Organizatori == * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] === Žiri === * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] * [[Korisnik:Panasko|Panasko]] == Članci == {{Stubičasti dijagram | naslov = Američki mjesec 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj bodova | maks = 25 |ime_stuba1= [[Korisnik:Bosancica by MK|{{Nowrap|Bosancica by MK}}]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=24 |ime_stuba2= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=21 |ime_stuba3= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba3=#d8e6c4|cifra_stuba3=11 }} [[Kategorija:Wikipedia:Američki mjesec|2026]] r4wdtscj8jayc1b5855ozkxvqm1xs4h 3935902 3935888 2026-10-16T14:24:39Z Panasko 146730 /* Članci */ 3935902 wikitext text/x-wiki <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #fff; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 36px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;">{{{header|Wikipedijin Američki mjesec 2026.}}}<div style="margin-right :1em; float:right;">[[Datoteka:Wikipedia_American_Month_Logo.svg|180px]]</div> <div style="font-size: 24px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{{subheader|Američki mjesec 2026.}}} </div> </div> <div style="vertical-align:middle; color: black; background-color:#fff"> <div style="background-color:#f0f0f0; padding: 16px; margin-top: -15px; font-size: 18px; font-weight: 200; line-height: 30px;"> '''Američki mjesec''' godišnji je Wikimaraton koji za cilj ima poboljšanje broja članaka o [[Amerika|Americi]]. Održava se svakog oktobra, a njegov cilj na Wikipediji na bosanskom jeziku jest da poboljša količinu i kvalitet članaka vezanih za američke zemlje. Korisnici Wikipedije koji naprave najviše članaka na ovoj Wikipediji dobit će nagrade u vidu vaučera Amazona == Pravila == '''Sažeto: Napravite nove ili proširite postojeće članke vezane za te države i teritorije (ljude, mjesta, kulturu itd.) tokom oktobra.''' * Članak treba biti nov ili proširen između 0:00 1. oktobra i 23:59 31. oktobra (UTC) 2026. * Novi članak ili izmjena na postojećem mora biti veličine najmanje 3000 bajtova {{small|(ne računaju se infokutija, šabloni itd.).}} * Članak mora ispunjavati kriterij [[Wikipedia:Relevantnost|relevantnosti]]. * Članak mora imati pristojne reference; sumnjivi ili kontroverzni iskazi u članku trebaju biti potvrđeni referencama. * Članak ne smije biti mašinski preveden i treba biti formatiran u skladu s pravilima Wikipedije. * Ne smije biti problema sa člankom (kršenje autorskih prava, relevantnost itd.) * Članak ne bi trebao biti spisak. * Članak treba biti informativan. * Članak treba biti o bilo kojoj temi vezanoj za [[Amerika|američku zemlju]]. * Članke koje naprave organizatori trebaju provjeriti drugi organizatori. * Sudije s Wikipedije na svakom jeziku odredit će je li članak prihvaćen za takmičenje na njihovom jeziku. ==Prijavljivanje== Prijave se primaju bilo kada do oktobra. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Prijavi se|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Učesnici}} |class=mw-ui-progressive}} </div> ==Dodaj članke== Želite doprinijeti Wikipediji na bosanskom jeziku za Američki mjesec? Pošaljite doprinose posredstvom alata Fountain. <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|Dodaj članak|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-Američki-mjesec-bs-2026}} </div> </div> </div> </div> <div style="padding: 10px; padding-left: 20px; "> [[Datoteka:LocationAmericas.png|center|200px]] <div style="text-align:center;"> </div> </div> </div> </div> == Nagrade == Nagrade će biti dodijeljene urednicima s najviše napisanih članaka u formi vaučera Amazona. * 1. nagrada 40 € * 2. nagrada 30 € * 3. nagrada 20 € * 4. nagrada 10 € Za sudjelovanje u dodjeli nagrada potrebno je napisati najmanje 20 novih članaka, koje treba potvrditi žiri. == Organizatori == * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] === Žiri === * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] * [[Korisnik:Panasko|Panasko]] == Članci == {{Stubičasti dijagram | naslov = Američki mjesec 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj bodova | maks = 25 |ime_stuba1= [[Korisnik:Bosancica by MK|{{Nowrap|Bosancica by MK}}]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=24 |ime_stuba2= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=22 |ime_stuba3= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba3=#d8e6c4|cifra_stuba3=11 }} [[Kategorija:Wikipedia:Američki mjesec|2026]] t9j7ztejkuqxy4vvm62gdacg68sn31m Transkripcijski faktor 0 537043 3935817 3929903 2026-10-16T12:09:38Z ~2026-55464-80 186906 3935817 wikitext text/x-wiki {| align=right border=0 width=452 cellpadding=2 cellspacing=0 class=toccolours style="margin-left:0.5em;" ! align=center style="background:#EE9900" |'''Rječnik transkripcijske regulacije''' |- | * '''Transcripcijska regulacija''' – ''kontroliranje'' brzine [[transkripcija gena|transkripcije gena]], naprimjer pomažući ili ometajući vezanje [[RNK]] [[polimeraza]] za [[DNK]] |- | *'''[[Transkripcija (genetika)|Transkripcija]]''' – proces stvaranja [[RNK]] prema šablonu [[DNK]]. pomoću [[RNK-polimeraza]] |- | * '''[[Faktor transkripcije]]''' – tvar, poput proteina, koja doprinosi uzroku određene biohemijske reakcije ili tjelesnog procesa |- | * '''[[promotor (genetika)|Promotor]]''' – sekvenca DNK koja inicira transkripciju određenog gena |- | * '''[[Sigma faktor]]''' – specijalizirani bakterijski kofaktori koji se kompleksiraju s RNK-polimerazom i kodiraju specifičnost sekvence |- | * '''[[koaktivator (genetika)|Koaktivator]]''' – protein koji djeluje s [[transkripcijski faktor |faktorima transkripcije]] kako bi ''povećao'' brzinu [[transkripcija gena|transkripcije gena]] |- | * '''[[korepresor (genetika)|Korepresor]]''' – protein koji djeluje sa faktorima transkripcije kako bi ' 'smanjio' ' brzinu transkripcije gena |- | align=right | <small class="editlink noprint plainlinksneverexpand">[{{SERVER}}{{localurl:Template:Transcription factor glossary|action=edit}} edit ]</small> |} [[File:Transcription Factors.svg|thumb|upright=1.85| Ilustracija aktivatora]] U [[molekularna biologija|molekularnoj biologiji]], '''transkripcijski faktor''' ('''TF''') (ili '''faktor vezivanja DNK specifičan za sekvencu''') [[protein]] je koji kontroliše brzinu [[transkripcija (genetika)|transkripcije]] [[genetika|genetičkih]] informacija iz [[DNK]] u [[informacijska RNK|informacijsku RNK]], vezivanjem za [[sekvenca DNK|sekvence DNK]].<ref name="pmid9570129">{{Cite journal |vauthors=Latchman DS |date=decembar 1997 |title=Transcription factors: an overview |journal=The International Journal of Biochemistry & Cell Biology |volume=29 |issue=12 |pages=1305–12 |doi=10.1016/S1357-2725(97)00085-X |pmc=2002184 |pmid=9570129}}</ref><ref name="pmid2128034">{{Cite journal |vauthors=Karin M |date=februar 1990 |title=Too many transcription factors: positive and negative interactions |journal=The New Biologist |volume=2 |issue=2 |pages=126–31 |pmid=2128034}}</ref> Specificity can be due to sequence motifs, or epigenetic modifications.<ref>{{Cite journal |last1=Isbel |first1=Luke |last2=Grand |first2=Ralph S. |last3=Schübeler |first3=Dirk |date=decembar 2022 |title=Generating specificity in genome regulation through transcription factor sensitivity to chromatin |url=https://www.nature.com/articles/s41576-022-00512-6 |journal=Nature Reviews Genetics |language=en |volume=23 |issue=12 |pages=728–740 |doi=10.1038/s41576-022-00512-6 |pmid=35831531 |issn=1471-0064|url-access=subscription }}</ref> Funkcija transkripcijskih faktora (TF) je regulisanje – uključivanje i isključivanje – gena kako bi se osiguralo da su oni [[Ekspresija gena|eksprimirani]] u željenim [[Ćelija (biologija)|ćelijama]], u pravo vrijeme i u pravoj količini tokom života ćelije i organizma. Grupe TF funkcionišu na koordiniran način, kako bi usmjeravale [[ćelijska dioba|diobu ćelija]], [[ćelijski rast|rast]] i [[ćelijska smrt|smrt ćelija]] tokom života; [[ćelijska migracija|migraciju ćelija]] i organizaciju ([[tijelesni plan]]) tokom [[embiogeneza|embrionalnog razvoja]] i povremeno kao odgovor na signale izvan ćelije, kao što je [[hormon]]. U [[ljudski genom|ljudskom genomu]], postoji približno 1600 TF, gdje je polovina njih [[cinkov prst C2H2|C2H2-cinkovi prsti]].<ref name="pmid15193307">{{Cite journal |vauthors=Babu MM, Luscombe NM, Aravind L, Gerstein M, Teichmann SA |date=juni 2004 |title=Structure and evolution of transcriptional regulatory networks |url=http://www.mrc-lmb.cam.ac.uk/genomes/madanm/chalancon_chapter.pdf |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=14 |issue=3 |pages=283–91 |doi=10.1016/j.sbi.2004.05.004 |pmid=15193307 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830175950/https://www.mrc-lmb.cam.ac.uk/genomes/madanm/chalancon_chapter.pdf |archive-date=30. 8. 2019 |access-date=25. 10. 2017}}</ref><ref name="Lyons">{{YouTube |title= How Genes are Regulated: Transcription Factors |id=MkUgkDLp2iE|time=2m16s}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal |vauthors=Lambert S, Jolma A, Campitelli L, Pratyush Z, Das K, Yin Y, Albu M, Chen X, Taipae J, Hughes T, Weirauch M |year=2018 |title=The Human Transcription Factors |journal=Cell |volume=172 |issue=4 |pages=650–665 |doi=10.1016/j.cell.2018.01.029 |pmid=29425488 |quote=The final tally encompasses 1,639 known or likely human TFs. |doi-access=free |pmc=12908702 }}</ref><ref name=":2">{{Cite journal |last1=Lambert |first1=Samuel A. |last2=Jolma |first2=Arttu |last3=Campitelli |first3=Laura F. |last4=Das |first4=Pratyush K. |last5=Yin |first5=Yimeng |last6=Albu |first6=Mihai |last7=Chen |first7=Xiaoting |last8=Taipale |first8=Jussi |last9=Hughes |first9=Timothy R. |last10=Weirauch |first10=Matthew T. |date=8. 2. 2018 |title=The Human Transcription Factors |journal=Cell |language=English |volume=172 |issue=4 |pages=650–665 |doi=10.1016/j.cell.2018.01.029 |issn=0092-8674 |pmid=29425488 |pmc=12908702 }}</ref> Transkripcijski faktori članovi su [[proteom]]a, kao i [[regulom]]a. TF-ovi djeluju sami ili s drugim [[protrinski kompleks|proteinima u kompleksu]], promovirajući (kao [[aktivator (genetika)|aktivatoru]]), ili blokirajući (kao [[represor]]) regrutaciju [[RNK-polimeraza]] (enzima koji vrše [[transkripcija (genetika)|transkripciju]] genetičkih informacija iz [[DNK]] u [[RNK]]) na specifične gene.<ref name="pmid8870495">{{Cite journal |vauthors=Roeder RG |date=septembar 1996 |title=The role of general initiation factors in transcription by RNA polymerase II |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1996-09_21_9/page/327 |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=21 |issue=9 |pages=327–35 |doi=10.1016/S0968-0004(96)10050-5 |pmid=8870495}}</ref><ref name="pmid8990153">{{Cite journal |vauthors=Nikolov DB, Burley SK |date=januar 1997 |title=RNA polymerase II transcription initiation: a structural view |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=94 |issue=1 |pages=15–22 |bibcode=1997PNAS...94...15N |doi=10.1073/pnas.94.1.15 |pmc=33652 |pmid=8990153 |doi-access=free}}</ref><ref name="pmid11092823">{{Cite journal |vauthors=Lee TI, Young RA |year=2000 |title=Transcription of eukaryotic protein-coding genes |journal=Annual Review of Genetics |volume=34 |pages=77–137 |doi=10.1146/annurev.genet.34.1.77 |pmid=11092823}}</ref> Karakteristično obilježje transkripcijskih faktora (TF) jest da sadrže barem jedan [[DNK-vezujući domen]] (DBD), koji se veže za specifičnu sekvencu DNK pored gena koje regulišu.<ref name="pmid2667136">{{Cite journal |vauthors=Mitchell PJ, Tjian R |date=juli 1989 |title=Transcriptional regulation in mammalian cells by sequence-specific DNA binding proteins |url=https://archive.org/details/sim_science_1989-07-28_245_4916/page/371 |journal=Science |volume=245 |issue=4916 |pages=371–8 |bibcode=1989Sci...245..371M |doi=10.1126/science.2667136 |pmid=2667136}}</ref><ref name="pmid9121580">{{Cite journal |vauthors=Ptashne M, Gann A |date=april 1997 |title=Transcriptional activation by recruitment |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-04-10_386_6625/page/569 |journal=Nature |volume=386 |issue=6625 |pages=569–77 |bibcode=1997Natur.386..569P |doi=10.1038/386569a0 |pmid=9121580 |s2cid=6203915}}</ref> TF-ovi su grupirani u klase na osnovu njihovih DBD-ova.<ref name="Jin_2014">{{Cite journal |vauthors=Jin J, Zhang H, Kong L, Gao G, Luo J |date=januar 2014 |title=PlantTFDB 3.0: a portal for the functional and evolutionary study of plant transcription factors |journal=Nucleic Acids Research |volume=42 |issue=Database issue |pages=D1182-7 |doi=10.1093/nar/gkt1016 |pmc=3965000 |pmid=24174544}}</ref><ref name="Matys_2006" /> Drugi proteini kao što su [[koaktivator (genetika)|koaktivatori]], [[kompleks remodeliranja strukture hromatina (RSC)|remodeleri hromatina]], [[histon-acetiltransferaza|histon-acetiltransferaze]], [[histon-deacetilaza|histon-deacetilaze]], [[kinaza|kinaze]] i [[metilaza|metilaze]] neophodni su također za regulaciju gena, ali nemaju domene za vezivanje DNK, te stoga nisu TF-ovi.<ref name="pmid11823631">{{Cite journal |vauthors=Brivanlou AH, Darnell JE |date=februar 2002 |title=Signal transduction and the control of gene expression |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-01_295_5556/page/813 |journal=Science |volume=295 |issue=5556 |pages=813–8 |bibcode=2002Sci...295..813B |doi=10.1126/science.1066355 |pmid=11823631 |s2cid=14954195}}</ref> TF-ovi su zanimljivi u medicini jer [[mutacije]] TF-ova mogu uzrokovati specifične bolesti, a lijekovi se potencijalno mogu ciljano djelovati na njih. == Broj == {{glavni| Spisak ljudskih transkripcijskih faktora |more=no}} Transkripcijski faktori neophodni su za regulaciju ekspresije gena i, kao posljedica toga, nalaze se u svim živim [[organizmi]]ma. Broj transkripcijskih faktora koji se nalaze u organizmu povećava se s veličinom [[genom]]a, a veći genomi obično imaju više transkripcijskih faktora po genu.<ref name="pmid12957540">{{Cite journal |vauthors=van Nimwegen E |date=septembar 2003 |title=Scaling laws in the functional content of genomes |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2003-09_19_9/page/479 |journal=Trends in Genetics |volume=19 |issue=9 |pages=479–84 |arxiv=physics/0307001 |doi=10.1016/S0168-9525(03)00203-8 |pmid=12957540 |s2cid=15887416}}</ref> U [[ljudski genom|ljudskom genomu]] postoji približno 2.800 proteina koji sadrže domene za vezivanje DNK, a pretpostavlja se da 1.600 od njih funkcionira kao transkripcijski faktori,<ref name="pmid15193307"/> gdje je polovina njih (~800) protein C2H2-cinkovih prstiju.<ref name=":2"/> Stoga, približno 10% gena u genomu kodira transkripcijske faktore, što ovu porodicu čini najvećom pojedinačnom porodicom ljudskih proteina. Nadalje, geni su često okruženi s nekoliko [[mjesto veznja|mjesta vezivanja]] za različite transkripcijske faktore, a efikasna ekspresija svakog od ovih gena zahtijeva kooperativno djelovanje nekoliko različitih transkripcijskih faktora (vidi, na primjer, [[jedarni hepatocitni faktor|jedarni faktori hepatocita]]). Dakle, kombinatorna upotreba podskupa od približno 2.000 ljudskih transkripcijskih faktora lahko objašnjava jedinstvenu regulaciju svakog gena u ljudskom genomu tokom [[razvojna biologija|razvoja]].<ref name="pmid11823631"/> == Mehanizam == Transkripcijski faktori vežu se za [[pojačivač (genetika)|pojačivače]] ili [[promotor (genetika)|promotore]] regije DNK susjedne genima, koje regulišu na osnovu prepoznavanja specifičnih DNK motiva. U zavisnosti od transkripcijskog faktora, transkripcija susjednog gena je ili smanjena ili pojačana. Transkripcijski faktori koriste različite mehanizme za regulaciju [[ekspresija gena|ekspresije gena]].<ref name="pmid11758455">{{Cite journal |vauthors=Gill G |year=2001 |title=Regulation of the initiation of eukaryotic transcription |journal=Essays in Biochemistry |volume=37 |pages=33–43 |doi=10.1042/bse0370033 |pmid=11758455}}</ref> Ovi mehanizmi uključuju: * stabilizaciju ili blokiranje vezivanja [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] ili drugih faktora za DNK<ref name="pmid9570129"/> * [[kataliza|katalizu]] [[acetilacija|acetilaciju]] ili deacetilaciju [[histon]]skih proteina. Transkripcijski faktor to može učiniti direktno ili regrutovati druge proteine ​​s ovom katalitičkom aktivnošću. Mnogi transkripcijski faktori koriste jedan ili drugi od dva suprotstavljena mehanizma za regulaciju transkripcije:<ref name="pmid11909519">{{Cite journal |vauthors=Narlikar GJ, Fan HY, Kingston RE |date=februar 2002 |title=Cooperation between complexes that regulate chromatin structure and transcription |journal=Cell |volume=108 |issue=4 |pages=475–87 |doi=10.1016/S0092-8674(02)00654-2 |pmid=11909519 |s2cid=14586791 |doi-access=free |bibcode=2002Cell..108..475N }}</ref> ** aktivnost [[histon-acetiltransferaza|histon-acetiltransferaze]] (HAT) – acetilira [[histon]]ske proteine, što slabi povezanost DNK s [[histon]]ima, što čini DNK dostupnijom za transkripciju, čime se transkripcija pojačava. **aktivnost [[histon-deacetilaza|histon-deacetilaze]] (HDAC) – deacetilira [[histon]]ske proteine, što jača povezanost DNK s histonima, što čini DNK manje dostupnom za transkripciju, čime se transkripcija smanjuje. * regrutiraju [[koaktivator (genetika)|koaktivatorske]] ili [[korepresor (genetika)|korepresorske]] proteine ​​u kompleks DNK transkripcijskog faktora.<ref name="pmid10322133">{{Cite journal |vauthors=Xu L, Glass CK, Rosenfeld MG |date=april 1999 |title=Coactivator and corepressor complexes in nuclear receptor function |journal=Current Opinion in Genetics & Development |volume=9 |issue=2 |pages=140–7 |doi=10.1016/S0959-437X(99)80021-5 |pmid=10322133}}</ref> == Funkcija == Transkripcijski faktori jedna su od grupa proteina koji čitaju i interpretiraju genetički "nacrt" u DNK. Oni se vežu za DNK i pomažu u pokretanju programa povećane ili smanjene transkripcije gena. Kao takvi, oni su vitalni za mnoge važne ćelijske procese. U nastavku su navedene neke od važnih funkcija i bioloških uloga u koje su uključeni transkripcijski faktori: === Osnovna transkripcijska regulacija === Kod [[eukariot]]a, važna klasa transkripcijskih faktora koji se nazivaju [[opći transkripcijski faktor]]i (GTF) neophodni su za odvijanje transkripcije.<ref name="isbn1-86094-126-5">{{Cite book | vauthors = Weinzierl RO |url=https://archive.org/details/mechanismsofgene0000wein |title=Mechanisms of Gene Expression: Structure, Function and Evolution of the Basal Transcriptional Machinery |publisher=World Scientific Publishing Company |year=1999 |isbn=1-86094-126-5 |url-access=registration}}</ref><ref name="pmid12672487">{{Cite journal |vauthors=Reese JC |date=april 2003 |title=Basal transcription factors |journal=Current Opinion in Genetics & Development |volume=13 |issue=2 |pages=114–8 |doi=10.1016/S0959-437X(03)00013-3 |pmid=12672487}}</ref><ref name="pmid12676794">{{Cite journal |vauthors=Shilatifard A, Conaway RC, Conaway JW |year=2003 |title=The RNA polymerase II elongation complex |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_2003_72/page/693 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=72 |pages=693–715 |doi=10.1146/annurev.biochem.72.121801.161551 |pmid=12676794}}</ref> Mnogi od ovih GTF-ova zapravo ne vežu DNK, već su dio velikog [[transkripcijski preinicijacijski kompleks|transkripcijskog preinicijacijskog kompleksa]] koji direktno interreaguje sa [[RNK-polimeraza|RNK-polimerazom]]. Najčešći GTF-ovi jesu [[TFIIA]], [[TFIIB]], [[TFIID]] (vidi također [[TATA-vezujući protein]]), [[TFIIE]], [[TFIIF]] i [[TFIIH]].<ref name="pmid16858867">{{Cite journal |vauthors=Thomas MC, Chiang CM |year=2006 |title=The general transcription machinery and general cofactors |journal=Critical Reviews in Biochemistry and Molecular Biology |volume=41 |issue=3 |pages=105–78 |doi=10.1080/10409230600648736 |pmid=16858867 |s2cid=13073440}}</ref> Preinicijacijski kompleks veže se za [[promotor (genetika)|promotorske]] regije DNK uzvodno od gena koji regulišu. === Diferencijalno pojačanje transkripcije === Drugi transkripcijski faktori diferencijalno regulišu ekspresiju različitih gena vezivanjem za [[pojačivač (genetika)|pojačivačke]] regije DNK uz regulisane gene. Ovi transkripcijski faktori ključni su za osiguravanje da se geni eksprimiraju u pravoj ćeliji u pravo vrijeme i u pravoj količini, ovisno o promjenjivim zahtjevima organizma.<ref name="pmid9570129"/> ==== Razvoj ==== Mnogi transkripcijski faktori u [[višećelijski organizam|višećelijskim organizmima]] uključeni su u razvoj.<ref name="pmid1424766">{{Cite book |title=Transcription factors and mammalian development |vauthors=Lobe CG |year=1992 |isbn=978-0-12-153127-0 |series=Current Topics in Developmental Biology |volume=27 |pages=351–83 |doi=10.1016/S0070-2153(08)60539-6 |pmid=1424766}}</ref> Reagujući na stimuluse, ovi transkripcijski faktori uključuju/isključuju transkripciju odgovarajućih gena, što zauzvrat omogućava promjene u ćelijskoj [[morfologija|morfologiji]] ili aktivnostima potrebnim za [[određivanje sudbine ćelije]] i [[ćelijska diferencijacija|ćelijsku diferencijaciju]]. Porodica transkripcijskih faktora [[Hox (gen)|Hox]], naprimjer, važna je za pravilno [[Regionalna specifikacija|formiranje tjelesnog obrasca]] u organizmima raznolikim od voćnih mušica do ljudi.<ref name="pmid17008523">{{Cite journal |vauthors=Lemons D, McGinnis W |date=septembar 2006 |title=Genomic evolution of Hox gene clusters |journal=Science |volume=313 |issue=5795 |pages=1918–22 |bibcode=2006Sci...313.1918L |doi=10.1126/science.1132040 |pmid=17008523 |s2cid=35650754}}</ref><ref name="pmid16515781">{{Cite journal |vauthors=Moens CB, Selleri L |date=mart 2006 |title=Hox cofactors in vertebrate development |journal=Developmental Biology |volume=291 |issue=2 |pages=193–206 |doi=10.1016/j.ydbio.2005.10.032 |pmid=16515781 |doi-access=free}}</ref> Drugi primjer je transkripcijski faktor kodiran genom [[SRY|Y-regiona koji određuje spol]] (SRY), koji ima glavnu ulogu u određivanju [[spol]]a kod [[ljudi]].<ref name="pmid17187356">{{Cite journal |vauthors=Ottolenghi C, Uda M, Crisponi L, Omari S, Cao A, Forabosco A, Schlessinger D |date=januar 2007 |title=Determination and stability of sex |journal=BioEssays |volume=29 |issue=1 |pages=15–25 |doi=10.1002/bies.20515 |pmid=17187356 |hdl=11380/611683 |s2cid=23824870|hdl-access=free }}</ref> ==== Odgovor na međućelijske signale ==== Ćelije mogu [[međućelijska komunikacija|međusobno komunicirati,]] oslobađanjem molekula koje proizvode [[transdukcija signala|signalne kaskade]] unutar druge receptivne ćelije. Ako signal zahtijeva pojačanu ili smanjenu regulaciju gena u ćeliji primaocu, transkripcijski faktori će se često nalaziti nizvodno u signalnoj kaskadi.<ref name="pmid8293575">{{Cite journal |vauthors=Pawson T |year=1993 |title=Signal transduction--a conserved pathway from the membrane to the nucleus |journal=Developmental Genetics |volume=14 |issue=5 |pages=333–8 |doi=10.1002/dvg.1020140502 |pmid=8293575}}</ref> Signalizacija [[estrogen]]a primjer je prilično kratke signalne kaskade koja uključuje transkripcijski faktor [[estrogenski receptor|estrogenskog receptora]]: estrogen sekretuju tkiva kao što su [[jajnici]] i [[placenta]], prelazi [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]] ćelije primatelja i veže se za estrogenski receptor u [[citoplazma|citoplazmi]] ćelije. Estrogenski receptor zatim odlazi u [[ćelijsko jedro|jedro]] ćelije i veže se za njegova [[mjesto vezivanja DNK|mjesta vezivanja DNK]], mijenjajući transkripcijsku regulaciju povezanih gena.<ref name="pmid11916222">{{Cite journal |vauthors=Osborne CK, Schiff R, Fuqua SA, Shou J |date=decembar 2001 |title=Estrogen receptor: current understanding of its activation and modulation |journal=Clinical Cancer Research |volume=7 |issue=12 Suppl |pages=4338s–4342s; discussion 4411s–4412s |pmid=11916222}}</ref> ==== Odgovor na okolinu ==== Transkripcijski faktori ne djeluju samo nizvodno od signalnih kaskada povezanih s biološkim podražajima, već mogu biti i nizvodno od signalnih kaskada uključenih u podražaje iz okoline. Primjeri uključuju [[faktor toplotnog šoka]] (HSF), koji pojačava regulaciju gena potrebnih za preživljavanje na višim temperaturama,<ref name="pmid18239856">{{Cite journal |vauthors=Shamovsky I, Nudler E |date=mart 2008 |title=New insights into the mechanism of heat shock response activation |url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2008-03_65_6/page/855 |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |volume=65 |issue=6 |pages=855–61 |doi=10.1007/s00018-008-7458-y |pmc=11131843 |pmid=18239856 |s2cid=9912334}}</ref> [[hipoksija-inducibilni faktor]] (HIF), koji pojačava regulaciju gena potrebnih za preživljavanje ćelija u okruženjima sa niskim sadržajem kisika,<ref name="pmid18202826">{{Cite journal |vauthors=Benizri E, Ginouvès A, Berra E |date=april 2008 |title=The magic of the hypoxia-signaling cascade |url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2008-04_65_7-8/page/1133 |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |volume=65 |issue=7–8 |pages=1133–49 |doi=10.1007/s00018-008-7472-0 |pmc=11131810 |pmid=18202826 |s2cid=44049779}}</ref> i [[protein koji veže sterolni regulatorni element]] (SREBP), koji pomaže u održavanju pravilnog nivoa [[lipid]]a u ćeliji.<ref name="pmid15457548">{{Cite journal |vauthors=Weber LW, Boll M, Stampfl A |date=novembar 2004 |title=Maintaining cholesterol homeostasis: sterol regulatory element-binding proteins |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=10 |issue=21 |pages=3081–7 |doi=10.3748/wjg.v10.i21.3081 |pmc=4611246 |pmid=15457548 |doi-access=free}}</ref> ==== Kontrola ćelijskog ciklusa ==== Mnogi transkripcijski faktori, posebno neki koji su [[proto-onkogen]]i ili [[tumor supresorski gen|tumor-supresori]], pomažu u regulaciji [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] i kao takvi određuju koliko će ćelija postati velika i kada se može podijeliti na dvije kćerinske ćelije.<ref name="pmid8960358">{{Cite journal |vauthors=Wheaton K, Atadja P, Riabowol K |year=1996 |title=Regulation of transcription factor activity during cellular aging |url=https://archive.org/details/sim_biochemistry-and-cell-biology_1996_74_4/page/523 |journal=Biochemistry and Cell Biology |volume=74 |issue=4 |pages=523–34 |doi=10.1139/o96-056 |pmid=8960358 |bibcode=1996BCB....74..523W }}</ref><ref name="pmid8864058">{{Cite journal |vauthors=Meyyappan M, Atadja PW, Riabowol KT |year=1996 |title=Regulation of gene expression and transcription factor binding activity during cellular aging |journal=Biological Signals |volume=5 |issue=3 |pages=130–8 |doi=10.1159/000109183 |pmid=8864058}}</ref> Jedan primjer jest [[onkogen]] [[Myc]], koji ima važnu ulogu u [[ćelijski rast|rastu ćelija]] i [[apoptoza|apoptozi]].<ref name="pmid7846125">{{Cite journal |vauthors=Evan G, Harrington E, Fanidi A, Land H, Amati B, Bennett M |date=august 1994 |title=Integrated control of cell proliferation and cell death by the c-myc oncogene |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=345 |issue=1313 |pages=269–75 |bibcode=1994RSPTB.345..269E |doi=10.1098/rstb.1994.0105 |pmid=7846125}}</ref> ==== Patogeneza ==== Transkripcijski faktori također semogu koristiti za promjenu [[ekspresija gena|ekspresije gena]] u ćeliji domaćinu kako bi se potaknula [[patogeneza]]. Dobro proučen primjer ovoga su efektori slični transkripcijskim aktivatorima ([[TAL-efektor]]) koje luče bakterije [[rod (biologija)|roda]] [[Xanthomonas]]. Kada se ubrizgaju u biljke, ovi proteini mogu ući u jezgro biljne ćelije, vezati se za sekvence biljnog promotora i aktivirati transkripciju biljnih gena koji pomažu u bakterijskoj infekciji.<ref name="Boch J, Bonas U. 2010">{{Cite journal |vauthors=Boch J, Bonas U |year=2010 |title=Xanthomonas AvrBs3 family-type III effectors: discovery and function |journal=Annual Review of Phytopathology |volume=48 |issue=1 |pages=419–36 |doi=10.1146/annurev-phyto-080508-081936 |pmid=19400638|bibcode=2010AnRvP..48..419B }}</ref> TAL-efektori sadrže centralnu ponavljajuću regiju u kojoj postoji jednostavna veza između identiteta dva kritična ostatka u sekvencnim ponavljanjima i sekvencijalnih DNK baza u ciljnom mjestu TAL-efektora.<ref name="Moscou2010">{{Cite journal |vauthors=Moscou MJ, Bogdanove AJ |date=decembar 2009 |title=A simple cipher governs DNA recognition by TAL effectors |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-12-11_326_5959/page/1501 |journal=Science |volume=326 |issue=5959 |page=1501 |bibcode=2009Sci...326.1501M |doi=10.1126/science.1178817 |pmid=19933106 |s2cid=6648530}}</ref><ref name="Boch J, Scholze H, Schornack S, ''et al.'' 2010">{{Cite journal |vauthors=Boch J, Scholze H, Schornack S, Landgraf A, Hahn S, Kay S, Lahaye T, Nickstadt A, Bonas U |date=decembar 2009 |title=Breaking the code of DNA binding specificity of TAL-type III effectors |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-12-11_326_5959/page/1509 |journal=Science |volume=326 |issue=5959 |pages=1509–12 |bibcode=2009Sci...326.1509B |doi=10.1126/science.1178811 |pmid=19933107 |s2cid=206522347}}</ref> Ovo svojstvo vjerovatno olakšava evoluciju ovih proteina, kako bi se bolje takmičili s odbrambenim mehanizmima ćelije domaćina.<ref name="Voytas DF, Joung JK. 2010.">{{Cite journal |vauthors=Voytas DF, Joung JK |date=decembar 2009 |title=Plant science. DNA binding made easy |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-12-11_326_5959/page/1491 |journal=Science |volume=326 |issue=5959 |pages=1491–2 |bibcode=2009Sci...326.1491V |doi=10.1126/science.1183604 |pmc=7814878 |pmid=20007890 |s2cid=33257689}}</ref> == Regulacija == Uobičajeno je u biologiji da važni procesi imaju više slojeva regulacije i kontrole. To važi i za transkripcijske faktore: transkripcijski faktori ne samo da kontroliraju brzinu transkripcije kako bi regulirali količine genskih produkata ([[RNK]] i [[protein]]a) dostupnih ćeliji, već su i sami transkripcijski faktori regulirani (često drugim transkripcijskim faktorima). U nastavku slijedi kratak pregled nekih načina na koje se aktivnost transkripcijskih faktora može regulirati. === Sinteza === Transkripcijski faktori (kao i svi proteini) transkribiraju se iz gena na [[hromosom]]u u RNK, a zatim se RNK prevodi u protein. Bilo koji od ovih koraka može se regulirati, kako bi se utjecalo na proizvodnju (a time i aktivnost) transkripcijskog faktora. Implikacija ovoga je da transkripcijski faktori mogu sami sebe regulirati. Naprimjer, u petlji [[povratna sprega|negativne povratne sprege]], transkripcijski faktor djeluje kao vlastiti represor: ako se protein transkripcijskog faktora veže za DNK vlastitog gena, on smanjuje proizvodnju više sebe. Ovo je jedan mehanizam za održavanje niskih nivoa transkripcijskog faktora u ćeliji.<ref>{{Cite journal |vauthors=Pan G, Li J, Zhou Y, Zheng H, Pei D |date=august 2006 |title=A negative feedback loop of transcription factors that controls stem cell pluripotency and self-renewal |journal=FASEB Journal |volume=20 |issue=10 |pages=1730–2 |doi=10.1096/fj.05-5543fje |pmid=16790525 |s2cid=44783683 |doi-access=free}}</ref> ===Jedarna lokalizacija === Kod [[eukariot]]a, transkripcijski faktori (kao i većina proteina) se transkribiraju u [[ćelijsko jedro|jedru]] , ali se zatim transliraju u citoplazmi ćelije. Mnogi proteini koji su aktivni u jedru sadrže signale jedarne lokalizacije koji ih usmjeravaju prema jedru. Ali, za mnoge transkripcijske faktore, ovo je ključna tačka u njihovoj regulaciji.<ref name="pmid8314906">{{Cite journal |vauthors=Whiteside ST, Goodbourn S |date=april 1993 |title=Signal transduction and nuclear targeting: regulation of transcription factor activity by subcellular localisation |journal=Journal of Cell Science |volume=104 |issue=4 |pages=949–55 |doi=10.1242/jcs.104.4.949 |pmid=8314906}}</ref> Važne klase transkripcijskih faktora, kao što su neki [[jedarni receptor]]i, prvo se moraju vezati za [[ligand]] dok su u citoplazmi prije nego što se mogu premjestiti u jedro.<ref name="pmid8314906"/> === Aktivacija === Transkripcijski faktori mogu se aktivirati ili deaktivirati putem svojih signalno-senzorskih ili efektorskih domena. Međutim, nemaju svi transkripcijski faktori efektorski domen; naprimjer, približno 400 transkripcijskih faktora sa [[cinkov prst|cinkovim prstima]] C2H2 sadrži samo domene za vezivanje DNK (DBD).<ref name=":3"/> Aktivacija ili represija transkripcijskih faktora može se dogoditi putem niza mehanizama, uključujući: * [[ligand]] vezivanje – Ne samo da vezivanje liganda može uticati na to gdje se transkripcijski faktor nalazi unutar ćelije, već vezivanje liganda može uticati i na to je li transkripcijski faktor u aktivnom stanju i sposoban vezati [[DNK]] ili druge kofaktore (vidi, naprimjer, [[jedarni receptor]]i). * [[fosforilacija]]<ref name="pmid2149275">{{Cite journal |vauthors=Bohmann D |date=novembar 1990 |title=Transcription factor phosphorylation: a link between signal transduction and the regulation of gene expression |journal=Cancer Cells |volume=2 |issue=11 |pages=337–44 |pmid=2149275}}</ref><ref name="pmid17536004">{{Cite journal |vauthors=Weigel NL, Moore NL |date=oktobar 2007 |title=Steroid receptor phosphorylation: a key modulator of multiple receptor functions |journal=Molecular Endocrinology |volume=21 |issue=10 |pages=2311–9 |doi=10.1210/me.2007-0101 |pmid=17536004 |doi-access=free}}</ref> – Mnogi transkripcijski faktori poput [[STAT-protein]]a moraju biti [[fosforilacija|fosforilirani]] prije nego što se mogu vezati za DNK. * interakcija s drugim transkripcijskim faktorima (npr. homo– ili hetero[[proteinski dimer|dimerizacija]]) * interakcija s [[transkripcijski koregulator|koregulatornim]] proteinima, kao što su koaktivatori (npr. [[COP9 konstitutivna fotomorfogena homologna podjedinica 5|COPS5]], [[EP300]], [[BCL3]]); korepresori (npr. [[korepresor jedarnog receptora 1|NCOR1]], [[SIN3A]], [[TRIM24]]). Međutim, postoje [[transkripcijski koregulator|koregulatori transkripcije]] koji mogu djelovati i kao aktivatori i kao represori. === Pristupačnost mjesta vezivanja DNK === Kod eukariota, DNK je organizirana uz pomoć [[histon]]a u kompaktne čestice koje se nazivaju [[nukleosom]]i, gdje sekvence od oko 147 [[bazni par|baznih parova]] DNK prave ~1,65 okreta oko oktamera histonskih proteina. DNK unutar nukleosoma nedostupna je mnogim transkripcijskim faktorima. Neki transkripcijski faktori, takozvani [[pionirski faktor]]i, još uvijek su u stanju vezati svoja mjesta vezivanja DNK na nukleosomskoj DNK. Za većinu drugih transkripcijskih faktora, nukleosom bi trebao biti aktivno odmotan molekularnim motorima kao što su [[remodeliranje hromatina|remodeleri hromatina]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Teif VB, Rippe K |date=septembar 2009 |title=Predicting nucleosome positions on the DNA: combining intrinsic sequence preferences and remodeler activities |journal=Nucleic Acids Research |volume=37 |issue=17 |pages=5641–55 |doi=10.1093/nar/gkp610 |pmc=2761276 |pmid=19625488}}</ref> Alternativno, nukleosom može se djelomično odmotati termalnim fluktuacijama, omogućavajući privremeni pristup mjestu vezivanja transkripcijskog faktora. U mnogim slučajevima, transkripcijski faktor treba [[Kompetitivna inhibicija|takmičiti se za vezivanje]] za svoje mjesto vezivanja DNK s drugim transkripcijskim faktorima i histonima ili [[hromatin]]skim nehistonskim proteinima .<ref>{{Cite journal |vauthors=Teif VB, Rippe K |date=oktobar 2010 |title=Statistical-mechanical lattice models for protein-DNA binding in chromatin |journal=Journal of Physics: Condensed Matter |volume=22 |issue=41 |arxiv=1004.5514 |bibcode=2010JPCM...22O4105T |doi=10.1088/0953-8984/22/41/414105 |pmid=21386588 |s2cid=103345}}</ref> === Dostupnost ostalih kofaktora/transkripcijskih faktora === Većina transkripcijskih faktora ne funkcioniše samostalno. Mnoge velike TF-porodice formiraju kompleksne homotipske ili heterotipske interakcije, putem dimerizacije.<ref>{{Cite journal |vauthors=Amoutzias GD, Robertson DL, Van de Peer Y, Oliver SG |date=maj 2008 |title=Choose your partners: dimerization in eukaryotic transcription factors |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2008-05_33_5/page/220 |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=33 |issue=5 |pages=220–9 |doi=10.1016/j.tibs.2008.02.002 |pmid=18406148}}</ref> Da bi došlo do transkripcije gena, određeni broj transkripcijskih faktora mora se vezati za regulatorne sekvence DNK. Ova kolekcija transkripcijskih faktora, zauzvrat, regrutuje posredničke proteine ​​kao što su [[transkripcijski koregulator|kofaktori]] koji omogućavaju efikasno regrutovanje [[transkripcijski preinicijacijski kompleks|preinicijacijskog kompleksa]] i [[RNK- polimeraza|RNK-polimeraze]]. Dakle, da bi jedan transkripcijski faktor pokrenuo transkripciju, svi ovi drugi proteini također moraju biti prisutni, a transkripcijski faktor mora biti u stanju u kojem se može vezati za njih ako je potrebno. Kofaktori su proteini koji moduliraju efekte transkripcijskih faktora. Kofaktori zamjenjivi su između specifičnih genskih promotora; [[proteinski kompleks]] koji zauzima promotorsku DNK i aminokiselinska sekvenca kofaktora određuju njegovu prostornu konformaciju. Naprimjer, određeni steroidni receptori mogu razmjenjivati ​​kofaktore sa [[NF-κB]], što je prekidač između upale i ćelijske diferencijacije; na taj način steroidi mogu uticati na upalni odgovor i funkciju određenih tkiva.<ref>{{Cite journal |vauthors=Copland JA, Sheffield-Moore M, Koldzic-Zivanovic N, Gentry S, Lamprou G, Tzortzatou-Stathopoulou F, Zoumpourlis V, Urban RJ, Vlahopoulos SA |date=juni 2009 |title=Sex steroid receptors in skeletal differentiation and epithelial neoplasia: is tissue-specific intervention possible? |journal=BioEssays |volume=31 |issue=6 |pages=629–41 |doi=10.1002/bies.200800138 |pmid=19382224 |s2cid=205469320}}</ref> === Interakcija s metiliranim citozinom === Transkripcijski faktori i metilirani [[citozin]]i u DNK imaju glavnu ulogu u regulaciji ekspresije gena. (Metilacija citozina u DNK se prvenstveno događa tamo gdje citozin prati gvanin u 5' do 3' DNK sekvenci, [[CpG-mjesto]].) [[Metilacija]] CpG-mjesta u promotorskoj regiji gena obično potiskuje transkripciju gena,<ref name="pmid17334365">{{Cite journal |vauthors=Weber M, Hellmann I, Stadler MB, Ramos L, Pääbo S, Rebhan M, Schübeler D |date=april 2007 |title=Distribution, silencing potential and evolutionary impact of promoter DNA methylation in the human genome |journal=Nat. Genet. |volume=39 |issue=4 |pages=457–66 |doi=10.1038/ng1990 |pmid=17334365 |bibcode=2007NaGen..39..457W |s2cid=22446734}}</ref> while methylation of CpGs in the body of a gene increases expression.<ref name="pmid25263941">{{Cite journal |vauthors=Yang X, Han H, De Carvalho DD, Lay FD, Jones PA, Liang G |date=oktobar 2014 |title=Gene body methylation can alter gene expression and is a therapeutic target in cancer |journal=Cancer Cell |volume=26 |issue=4 |pages=577–90 |doi=10.1016/j.ccr.2014.07.028 |pmc=4224113 |pmid=25263941}}</ref> [[TET- enzimi]] imaju centralnu ulogu u demetilaciji metiliranih citozina. Demetilacija CpG-ova u promotoru gena aktivnošću TET-enzima povećava transkripciju gena.<ref name="pmid24108092">{{Cite journal |vauthors=Maeder ML, Angstman JF, Richardson ME, Linder SJ, Cascio VM, Tsai SQ, Ho QH, Sander JD, Reyon D, Bernstein BE, Costello JF, Wilkinson MF, Joung JK |date=decembar 2013 |title=Targeted DNA demethylation and activation of endogenous genes using programmable TALE-TET1 fusion proteins |journal=Nat. Biotechnol. |volume=31 |issue=12 |pages=1137–42 |doi=10.1038/nbt.2726 |pmc=3858462 |pmid=24108092}}</ref> Procijenjena su [[Mjesto vezivanja|mjesta vezivanja DNK]] 519 transkripcijskih faktora.<ref name="pmid28473536">{{Cite journal |vauthors=Yin Y, Morgunova E, Jolma A, Kaasinen E, Sahu B, Khund-Sayeed S, Das PK, Kivioja T, Dave K, Zhong F, Nitta KR, Taipale M, Popov A, Ginno PA, Domcke S, Yan J, Schübeler D, Vinson C, Taipale J |date=maj 2017 |title=Impact of cytosine methylation on DNA binding specificities of human transcription factors |journal=[[Science]] |volume=356 |issue=6337 |doi=10.1126/science.aaj2239 |pmc=8009048 |pmid=28473536 |bibcode=2017Sci...356j2239Y |s2cid=206653898}}</ref> Od njih, 169 transkripcijskih faktora (33%) nije imalo CpG dinukleotide na svojim mjestima vezivanja, a 33 transkripcijska faktora (6%) mogla su se vezati za motiv koji sadrži CpG, ali nisu pokazivala preferenciju za [[mjesto vezivanja]] ni sa metiliranim ni sa nemetiliranim CpG. Postoji 117 transkripcijskih faktora (23%) koji su bili inhibirani u vezivanju za svoju sekvencu vezivanja ako je sadržavala metilirano CpG-mjesto, 175 transkripcijskih faktora (34%) koji su imali pojačano vezivanje ako je njihova sekvenca vezivanja imala metilirano [[CpG-mjesto]], a 25 transkripcijskih faktora (5%) su bili ili inhibirani ili su imali pojačano vezivanje ovisno o tome gdje se u sekvenci vezivanja nalazio metilirani CpG. TET-enzimi ne vežu se specifično za metilcitozin, osim kada su regrutovani (vidi [[demetilacija DNK]]). Višestruki transkripcijski faktori važni u [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciji ćelija]] i specifikaciji loze, uključujući [[Homeoboksni protein NANOG|NANOG]], [[SALL4]]A, [[WT1]], [[EBF1]], [[SPI1|PU.1]] i [[TCF3|E2A]], pokazali su da regrutuju TET-enzime na specifične genomske lokuse (prvenstveno pojačivače) kako bi djelovali na metilcitozin (mC) i pretvorili ga u hidroksimetilcitozin hmC (i u većini slučajeva ih označavali za naknadnu potpunu demetilaciju u citozin)).<ref name="pmid30809228">{{Cite journal |vauthors=Lio CJ, Rao A |year=2019 |title=TET Enzymes and 5hmC in Adaptive and Innate Immune Systems |journal=Front Immunol |volume=10 |doi=10.3389/fimmu.2019.00210 |pmc=6379312 |pmid=30809228 |doi-access=free}}</ref> Čini se da TET-posredovana konverzija mC u hmC remeti vezivanje proteina koji vežu 5mC, uključujući proteine ​​[[MECP2]] i MBD ([[metil-CpG-vezujući domen]]), olakšavajući remodeliranje [[nukleosom]]a i vezivanje transkripcijskih faktora, čime aktivira transkripciju tih gena. [[EGR1]] važan je transkripcijski faktor u formiranju [[pamćenje|memorije]]. Ima esencijalnu ulogu u [[epigenetika|epigenetskom]] reprogramiranju [[mozak|moždanih]] [[neuron]]a . Transkripcijski faktor [[EGR1]] regrutuje protein [[Tet-metilcitozin dioksigenaze 1|TET1]] koji pokreće put [[demetilacija DNK]].<ref>Sun Z, Xu X, He J, Murray A, Sun MA, Wei X, Wang X, McCoig E, Xie E, Jiang X, Li L, Zhu J, Chen J, Morozov A, Pickrell AM, Theus MH, Xie H. EGR1 recruits TET1 to shape the brain methylome during development and upon neuronal activity. Nat Commun. 2019 Aug 29;10(1):3892. doi: 10.1038/s41467-019-11905-3. PMID 31467272</ref> EGR1, zajedno sa TET1, koristi seu programiranju distribucije mjesta metilacije na moždanoj DNK tokom razvoja mozga i u [[učenje|učenju]] (pogledajte [[Epigenetika u učenju i pamćenju]]). == Struktura == [[Datoteka:Transcription factor schematic 2.png|thumb|upright=1.85|Shematski dijagram aminokiselinske sekvence (amino-terminal lijevo i karboksilni desno) prototipskog transkripcijskog faktora koji sadrži (1) domen koji veže DNK (DBD), (2) domen za detekciju signala (SSD) i aktivacijski domen (AD). Redoslijed postavljanja i broj domena mogu se razlikovati kod različitih tipova transkripcijskih faktora. Osim toga, funkcije transaktivacije i detekcije signala često su sadržane unutar istog domena.]] [[Slika:LacI Dimer Structure Annotated.png|thumb|upright=1.35|'''Primjer arhitekture domena: [[lac-represor|laktozni represor (LacI)]]'''. N-terminalni domen za vezivanje DNK (označen) [[lac-represor|''lac'' represora]] veže svoju ciljnu DNK sekvencu (zlato) u glavnom žlijebu koristeći motiv [[heliks-okret-heliks]]. Vezivanje efektorske molekule (zeleno) odvija se u regulatornoj domeni (označeno). Ovo pokreće alosterini odgovor posredovan linker regionom (označen).]] Transkripcijski faktori su modularne strukture i sadrže sljedeće [[proteinski domen|domene]]:<ref name="pmid9570129"/> * '''[[DNK-vezujući domen]]''' ('''DBD'''), koji se veže za specifične sekvence DNK ([[pojačivač (genetika)|pojačivač]] ili [[promotor (genetika)|promotor]]. Neophodna komponenta za sve vektore. Koristi se za pokretanje transkripcije vektorskih transgenskih sekvenci [[promotor (genetika)|promotor]]) uz regulirane gene. DNK sekvence koje vežu transkripcijske faktore često se nazivaju '''[[element hormonskog odgovora|elementi odgovora]]'''. Ponekad, DBD-ovi mogu direktno regrutovati transkripcijske koregulatore<ref>{{Cite journal |last1=Bianchi |first1=Daniëlle |last2=Borza |first2=Razvan |last3=De Zan |first3=Erica |last4=Huelsz-Prince |first4=Guizela |last5=Gregoricchio |first5=Sebastian |last6=Dekker |first6=Marleen |last7=Fish |first7=Alex |last8=Mazouzi |first8=Abdelghani |last9=Kroese |first9=Lona J. |last10=Linder |first10=Simon |last11=Hernandez-Quiles |first11=Miguel |last12=Vermeulen |first12=Michiel |last13=Celie |first13=Patrick H. N. |last14=Krimpenfort |first14=Paul |last15=Song |first15=Ji-Ying |date=3. 7. 2025 |title=Zincore, an atypical coregulator, binds zinc finger transcription factors to control gene expression |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adv2861 |journal=[[Science]] |language=en |volume=389 |issue=6755 |doi=10.1126/science.adv2861 |pmid=40608935 |bibcode=2025Sci...389v2861B |issn=0036-8075|url-access=subscription |hdl=2066/324015 |hdl-access=free }}</ref> without the need of an activation domain. * '''[[Trans-aktivacijski domen|Aktivacijski domen]]''' ('''AD'''), koji sadrži mjesta vezivanja za druge proteine, ​​kao što su [[transkripcijski koregulator]]i. Ova mjesta vezivanja često se nazivaju '''aktivacijskim funkcijama''' ('''AF'''), '''Transaktivacijskim domenom''' ('''TAD''') ili '''Trans-aktivacijskim domenom''' [[Trans-aktivacijski domen|TAD]], ne treba ga miješati sa topološki asocijativnim domenom ([[Topološki asocijativni domen|TAD]]).<ref name="pmid12893880">{{Cite journal |vauthors=Wärnmark A, Treuter E, Wright AP, Gustafsson JA |date=oktobar 2003 |title=Activation functions 1 and 2 of nuclear receptors: molecular strategies for transcriptional activation |journal=Molecular Endocrinology |volume=17 |issue=10 |pages=1901–9 |doi=10.1210/me.2002-0384 |pmid=12893880 |s2cid=31314461 |doi-access=free}}</ref> Međutim, nemaju svi TF-ovi aktivacijsku domenu (npr. polovina njih (~800) su C2H2 proteini [[cinkov prst|cinkovih prstiju]])<ref name=":3"/> * Opcioni '''domen za detekciju signala''' ('''SSD''') (''npr.'', domen za vezivanje [[ligand]]a), koji osjeća vanjske signale i, kao odgovor, prenosi te signale ostatku transkripcijskog kompleksa, što rezultira pojačanom ili smanjenom regulacijom ekspresije gena. Također, DBD i domeni za detekciju signala mogu se nalaziti na odvojenim proteinima koji se udružuju unutar transkripcijskog kompleksa kako bi regulirali ekspresiju gena. === DNK-vezujći domen=== [[Datoteka:Transcription factors DNA binding sites.svg|thumb|right|DNK kontakti različitih tipova [[w:DNK-vezujući domen|DNK-vezujući domeni]] transkripcijskih faktora]] {{Glavni|DNK-vezujći domen}} Dio ([[proteinski domeni|domena]]) transkripcijskog faktora koji se veže za DNK naziva se njegov za DNK-vezujući domen. U nastavku je djelomični popis nekih od glavnih porodica DNK-vezujućih domena /transkripcijskih faktora: {| class="wikitable" |- ! style="width:300pt;"| Porodica ! style="width:100pt;"| [[InterPro]] ! style="width:100pt;"| [[Pfam]] ! style="width:100pt;"| [[Strukturna klasifikacija proteina|SCOP]] |- | [[Osnovni heliks-petlja-heliks]]<ref name="pmid7553065">{{Cite journal |vauthors=Littlewood TD, Evan GI |year=1995 |title=Transcription factors 2: helix-loop-helix |journal=Protein Profile |volume=2 |issue=6 |pages=621–702 |pmid=7553065}}</ref> |{{InterPro|IPR001092}} |{{Pfam|PF00010}} |{{SCOP|47460}} |- | Osnovni [[leucinski zatvarač]] ([[bZIP-domen|bZIP]])<ref name="pmid12192032">{{Cite journal |vauthors=Vinson C, Myakishev M, Acharya A, Mir AA, Moll JR, Bonovich M |date=septembar 2002 |title=Classification of human B-ZIP proteins based on dimerization properties |journal=Molecular and Cellular Biology |volume=22 |issue=18 |pages=6321–35 |doi=10.1128/MCB.22.18.6321-6335.2002 |pmc=135624 |pmid=12192032 |bibcode=2002MolCB..22.6321V }}</ref> |{{InterPro|IPR004827}} |{{Pfam|PF00170}} |{{SCOP|57959}} |- |[[C-terminal]]ni efektorski domen bipartitnih regulatora odgovora |{{InterPro|IPR001789}} |{{Pfam|PF00072}} |{{SCOP|46894}} |- |AP2/ERF/GCC box |{{InterPro|IPR001471}} |{{Pfam|PF00847}} |{{SCOP|54176}} |- |[[Heliks-okret-heliks]]<ref name="pmid8831795">{{Cite journal |vauthors=Wintjens R, Rooman M |date=septembar 1996 |title=Structural classification of HTH DNA-binding domains and protein-DNA interaction modes |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1996-09-20_262_2/page/294 |journal=Journal of Molecular Biology |volume=262 |issue=2 |pages=294–313 |doi=10.1006/jmbi.1996.0514 |pmid=8831795}}</ref> | | | |- |Homeodomenski proteini, koji su kodirani [[homeoboks]]nim genima, su transkripcijski faktori. Homeodomenski proteini imaju ključnu ulogu u regulaciji [[razvojna biologija|razvojne biologije]].<ref name="pmid7979246">{{Cite journal |vauthors=Gehring WJ, Affolter M, Bürglin T |year=1994 |title=Homeodomain proteins |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=63 |issue=1 |pages=487–526 |doi=10.1146/annurev.bi.63.070194.002415 |pmid=7979246 |bibcode=1994ARBio..63..487G }}</ref><ref name="pmid 26464018">{{Cite journal |vauthors=Bürglin TR, Affolter M |date=juni 2016 |title=Homeodomain proteins: an update |journal=Chromosoma |volume=125 |issue=3 |pages=497–521 |doi=10.1007/s00412-015-0543-8 |pmc=4901127 |pmid=26464018}}</ref> |{{InterPro|IPR009057}} |{{Pfam|PF00046}} |{{SCOP|46689}} |- |[[CI-protein|lambda-represoroliki]] |{{InterPro|IPR010982}} | |{{SCOP|47413}} |- |Srf-liki ([[faktor serumskog odgovora]]) |{{InterPro|IPR002100}} |{{Pfam|PF00319}} |{{SCOP|55455}} |- |[[Pax-geni|Uparena kutija]]<ref name="pmid9297966">{{Cite journal |vauthors=Dahl E, Koseki H, Balling R |date=septembar 1997 |title=Pax genes and organogenesis |journal=BioEssays |volume=19 |issue=9 |pages=755–65 |doi=10.1002/bies.950190905 |pmid=9297966 |s2cid=23755557}}</ref> | | | |- |[[Krilati-heliks transcripcijski faktori|Krilati heliks]] |{{InterPro|IPR013196}} |{{Pfam|PF08279}} |{{SCOP|46785}} |- |[[Cinkov prst|Cinkovi prsti]]<ref name="pmid11179890">{{Cite journal |vauthors=Laity JH, Lee BM, Wright PE |date=februar 2001 |title=Zinc finger proteins: new insights into structural and functional diversity |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=11 |issue=1 |pages=39–46 |doi=10.1016/S0959-440X(00)00167-6 |pmid=11179890}}</ref> | | | |- |* Multi-domen Cys<sub>2</sub>His<sub>2</sub> cinkovih prstiju<ref name="pmid10940247">{{Cite journal |vauthors=Wolfe SA, Nekludova L, Pabo CO |year=2000 |title=DNA recognition by Cys2His2 zinc finger proteins |journal=Annual Review of Biophysics and Biomolecular Structure |volume=29 |pages=183–212 |doi=10.1146/annurev.biophys.29.1.183 |pmid=10940247}}</ref> |{{InterPro|IPR007087}} |{{Pfam|PF00096}} |{{SCOP|57667}} |- |* Zn<sub>2</sub>/Cys<sub>6</sub> | | |{{SCOP|57701}} |- |* Zn<sub>2</sub>/Cys<sub>8</sub> [[Cinkov prst]] [[jedarni receptor|jedarnog receptora]] |{{InterPro|IPR001628}} |{{Pfam|PF00105}} |{{SCOP|57716}} |} === Elementi odgovora === Sekvenca DNK za koju se transkripcijski faktor veže naziva se [[mjesto vezivanja transkripcijskog faktora]] ili [[element odgovora]].<ref name="pmid15711128">{{Cite journal |vauthors=Wang JC |date=mart 2005 |title=Finding primary targets of transcriptional regulators |url=http://www.landesbioscience.com/journals/cc/abstract.php?id=1521 |journal=Cell Cycle |volume=4 |issue=3 |pages=356–8 |doi=10.4161/cc.4.3.1521 |pmid=15711128 |doi-access=free}}</ref> Transkripcijski faktori međureaguju sa svojim mjestima vezivanja koristeći kombinaciju [[Kulonov zakon|elektrostatike]] (od kojih su [[vodikova veza|vodikove veze]] poseban slučaj) i [[Van der Waalsova sila|Van der Waalsove sile]]. Zbog prirode ovih hemijskih interakcija, većina transkripcijskih faktora veže DNK na način specifičan za sekvencu. Međutim, ne mogu sve [[Bazni par|baze]] u mjestu vezivanja transkripcijskog faktora zapravo interreagovati sa transkripcijskim faktorom. Osim toga, neke od ovih interakcija mogu biti slabije od drugih. Dakle, transkripcijski faktori ne vežu samo jednu sekvencu, već su sposobni da se vežu za podskup blisko povezanih sekvenci, svaka sa različitom jačinom interakcije. Naprimjer, iako je [[konsenzusna sekvenca|konsenzusno mjesto vezivanja]] za [[TATA-vezujući protein]] (TBP) TATAAAA, transkripcijski faktor TBP također može vezati slične sekvence, kao što su TATATAT ili TATATAA.<ref>{{Cite journal |last1=Savinkova |first1=Ludmila |last2=Drachkova |first2=Irina |last3=Arshinova |first3=Tatyana |last4=Ponomarenko |first4=Petr |last5=Ponomarenko |first5=Mikhail |last6=Kolchanov |first6=Nikolay |date=12. 2. 2013 |title=An Experimental Verification of the Predicted Effects of Promoter TATA-Box Polymorphisms Associated with Human Diseases on Interactions between the TATA Boxes and TATA-Binding Protein |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pone.0054626 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=3570547 |pmid=23424617 |bibcode=2013PLoSO...854626S }}</ref> Budući da transkripcijski faktori mogu vezati skup srodnih sekvenci, a te sekvence su obično kratke, potencijalna mjesta vezivanja transkripcijskih faktora mogu se pojaviti slučajno ako je DNK sekvenca dovoljno duga. Međutim, malo je vjerovatno da će transkripcijski faktor vezati sve kompatibilne sekvence u [[ćelija (biologija)|ćelijskom]] [[genom]]u . Druga ograničenja, kao što je dostupnost DNK u ćeliji ili dostupnost [[kofaktor (biohemija)|kofaktora]], također mogu pomoći u diktiranju gdje će se transkripcijski faktor zapravo vezati. Dakle, s obzirom na genomsku sekvencu, još uvijek je teško predvidjeti gdje će se transkripcijski faktor zapravo vezati u živoj ćeliji. Međutim, dodatna specifičnost prepoznavanja može se dobiti korištenjem više od jedne domene za vezivanje DNK (naprimjer, tandemski DBD-ovi u istom transkripcijskom faktoru ili dimerizacijom dva transkripcijska faktora) koji se vežu za dvije ili više susjednih sekvenci DNK. == Klinički značaj == Transkripcijski faktori su od kliničkog značaja iz najmanje dva razloga: (1) [[mutacije]] mogu biti povezane sa specifičnim bolestima i (2) mogu biti mete lijekova. === Poremećaji === Zbog njihove važne uloge u razvoju, [[ćelijska signalizacija|međućelijskoj signalizaciji]] i [[ćelijski ciklus|ćelijskom ciklusu]], neke ljudske bolesti su povezane s [[mutacija]]ma transkripcijskih faktora.<ref name="isbn0-19-511239-3">{{Cite book | vauthors = Semenza GL |url= https://archive.org/details/transcriptionfac00seme |title=Transcription factors and human disease |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-511239-9 |location=Oxford [Oxfordshire] |url-access=registration}}</ref> Mnogi transkripcijski faktori su ili [[tumor supresor]]i ili [[onkogen]]i, te su stoga mutacije ili njihova aberantna regulacija povezane s rakom. Poznato je da su tri grupe transkripcijskih faktora važne kod raka kod ljudi: (1) porodice [[NF-kappaB]] i [[AP-1 transkripcijski faktor|AP-1]], (2) porodica [[STAT-protein|STAT]] i (3) [[receptor steroidnih hormona|steroidni receptori]].<ref name="pmid16475943">{{Cite journal |vauthors=Libermann TA, Zerbini LF |date=februar 2006 |title=Targeting transcription factors for cancer gene therapy |journal=Current Gene Therapy |volume=6 |issue=1 |pages=17–33 |doi=10.2174/156652306775515501 |pmid=16475943}}</ref> BU nastavku su navedeni neki od bolje proučenih primjera: {| class="wikitable" |- ! Stanje ! Opis ! [[genski lokus|Lokus]] |- | [[Rettov sindrom]] | Mutacije u transkripcijskom faktoru [[MECP2]] povezane su s [[Rettov sindrom|Rettovim sindromom]], neurorazvojnim poremećajem.<ref name="pmid16647848">{{Cite journal |vauthors=Moretti P, Zoghbi HY |date=juni 2006 |title=MeCP2 dysfunction in Rett syndrome and related disorders |journal=Current Opinion in Genetics & Development |volume=16 |issue=3 |pages=276–81 |doi=10.1016/j.gde.2006.04.009 |pmid=16647848}}</ref><ref name="pmid17317146">{{Cite journal |vauthors=Chadwick LH, Wade PA |date=april 2007 |title=MeCP2 in Rett syndrome: transcriptional repressor or chromatin architectural protein? |url=https://zenodo.org/record/1258987 |url-status=live |journal=Current Opinion in Genetics & Development |volume=17 |issue=2 |pages=121–5 |doi=10.1016/j.gde.2007.02.003 |pmid=17317146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002233545/https://zenodo.org/record/1258987 |archive-date=Oct 2, 2023 |via=Zenodo}}</ref> | Xq28 |- | [[Dijabetes]] | Rijedak oblik dijabetesa koji se naziva [[MODY]] (Maturity-onset Diabetes of the young) može biti uzrokovan mutacijama u jedarnim faktorima hepatocita (HNF).<ref name="pmid17923767">{{Cite book |title=Distinct roles of HNF1beta, HNF1alpha, and HNF4alpha in regulating pancreas development, beta-cell function and growth |vauthors=Maestro MA, Cardalda C, Boj SF, Luco RF, Servitja JM, Ferrer J |publisher=Karger Medical and Scientific Publishers |year=2007 |isbn=978-3-8055-8385-5 |series=Endocrine Development |volume=12 |pages=33–45 |chapter=Distinct Roles of HNF1 Β, HNF1 α, and HNF4 α in Regulating Pancreas Development, Β -Cell Function and Growth |doi=10.1159/000109603 |pmid=17923767 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AzvFFxY-3CMC&pg=PA33}}</ref> ili [[Pdx1|insulin-promotorskim faktorom-1]] (IPF1/Pdx1).<ref name="pmid18360684">{{Cite journal |vauthors=Al-Quobaili F, Montenarh M |date=april 2008 |title=Pancreatic duodenal homeobox factor-1 and diabetes mellitus type 2 (review) |url=https://www.spandidos-publications.com/ijmm/article.jsp?article_id=ijmm_21_4_399 |url-status=live |journal=International Journal of Molecular Medicine |volume=21 |issue=4 |pages=399–404 |doi=10.3892/ijmm.21.4.399 |pmid=18360684 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002232026/https://www.spandidos-publications.com/ijmm/21/4/399/abstract |archive-date=Oct 2, 2023 |doi-access=free}}</ref> | Multiplo |- | [[govorna apraksija|Razvojna verbalna dispraksija]] | [[Mutacije]] u transkripcijskom faktoru [[FOXP2]] povezane su s [[govorna apraksija|razvojnom verbalnom dispraksijom]], bolešću kod koje osobe nisu u stanju proizvesti fino koordinirane pokrete potrebne za [[govor]].<ref name="pmid17330859">{{Cite journal |vauthors=Lennon PA, Cooper ML, Peiffer DA, Gunderson KL, Patel A, Peters S, Cheung SW, Bacino CA |date=april 2007 |title=Deletion of 7q31.1 supports involvement of ''FOXP2'' in language impairment: clinical report and review |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=143A |issue=8 |pages=791–8 |doi=10.1002/ajmg.a.31632 |pmid=17330859 |s2cid=22021740}}</ref> | 7q31 |- | [[Autoimunska bolest|Autoimunske bolesti]] | Mutacije u transkripcijskom faktoru [[FOXP3]] uzrokuju rijedak oblik [[autoimunska bolest|autoimunske bolesti]] koji se naziva [[IPEX (sindrom)|IPEX]]<ref name="pmid18317533">{{Cite journal |vauthors=van der Vliet HJ, Nieuwenhuis EE |year=2007 |title=IPEX as a result of mutations in FOXP3 |journal=Clinical & Developmental Immunology |volume=2007 |pages=1–5 |doi=10.1155/2007/89017 |pmc=2248278 |pmid=18317533 |doi-access=free}}</ref> | Xp11.23-q13.3 |- | [[Li-Fraumenijev sindrom]] | Uzrokovan mutacijama u tumor supresoru [[p53 (protein)|p53]].<ref name="pmid15917654">{{Cite journal |vauthors=Iwakuma T, Lozano G, Flores ER |date=juli 2005 |title=Li-Fraumeni syndrome: a p53 family affair |journal=Cell Cycle |volume=4 |issue=7 |pages=865–7 |doi=10.4161/cc.4.7.1800 |pmid=15917654 |doi-access=free}}</ref> | 17p13.1 |- | [[Rak dojke]] | [[STAT-protein|STAT]] porodica je relevantna za [[rak dojke]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Clevenger CV |date=novembar 2004 |title=Roles and Regulation of Stat Family Transcription Factors in Human Breast Cancer |journal=American Journal of Pathology |type=Review |volume=165 |issue=5 |pages=1449–1460 |doi=10.1016/S0002-9440(10)63403-7 |pmc=1618660 |pmid=15509516 |doi-access=free}}</ref> | Multiplo |- | Multipli [[kancer]]i |Porodica [[HOX-gen|HOX]] uključena je u razvoj različitih vrsta raka.<ref>{{Cite web |title="Transcription factors as targets and markers in cancer" Workshop 2007 |url=http://www.ias.surrey.ac.uk/reports/hox-report.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525104734/http://www.ias.surrey.ac.uk/reports/hox-report.html |archive-date=25. 5. 2012 |access-date=14. 12. 2009}}</ref> | Multipli |- |[[Osteoartritis]] |[[Mutacija]] ili smanjena aktivnost [[SOX9]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Govindaraj K, Hendriks J, Lidke DS, Karperien M, Post JN |date=januar 2019 |title=Changes in Fluorescence Recovery After Photobleaching (FRAP) as an indicator of SOX9 transcription factor activity |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Regulatory Mechanisms |volume=1862 |issue=1 |pages=107–117 |doi=10.1016/j.bbagrm.2018.11.001 |pmid=30465885 |doi-access=free}}</ref> | |} === Potencijalne mete lijekova === {{Glavni|Terapijska modulacija gena}} Otprilike 10% trenutno propisivanih lijekova direktno cilja na klasu transkripcijskih faktora [[jedarni receptor]]i.<ref name="pmid17139284">{{Cite journal |vauthors=Overington JP, Al-Lazikani B, Hopkins AL |date=decembar 2006 |title=How many drug targets are there? |journal=Nature Reviews. Drug Discovery |volume=5 |issue=12 |pages=993–6 |doi=10.1038/nrd2199 |pmid=17139284 |s2cid=11979420}}</ref> Primjeri uključuju [[tamoksifen]] i [[bikalutamid]] za liječenje [[rak dojke|raka dojke]] i [[rak prostate|prostate]], te različite vrste [[glukokortikoid|protivupalnih]] i [[anabolički steroid|anaboličkih]] [[steroid]]a.<ref>{{Cite journal |vauthors=Gronemeyer H, Gustafsson JA, Laudet V |date=novembar 2004 |title=Principles for modulation of the nuclear receptor superfamily |journal=Nature Reviews. Drug Discovery |volume=3 |issue=11 |pages=950–64 |doi=10.1038/nrd1551 |pmid=15520817 |bibcode=2004NRvDD...3..950G |s2cid=205475111}}</ref> Osim toga, transkripcijski faktori su često indirektno modulirani lijekovima putem [[signalna kaskada|signalnih kaskada]]. Moguće je direktno ciljati druge manje istražene transkripcijske faktore kao što je [[NF-κB]] lijekovima.<ref name="pmid8049612">{{Cite journal |vauthors=Bustin SA, McKay IA |date=juni 1994 |title=Transcription factors: targets for new designer drugs |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-biomedical-science_1994-06_51_2/page/147 |journal=British Journal of Biomedical Science |volume=51 |issue=2 |pages=147–57 |pmid=8049612}}</ref><ref name="pmid7549464">{{Cite journal |vauthors=Butt TR, Karathanasis SK |year=1995 |title=Transcription factors as drug targets: opportunities for therapeutic selectivity |journal=Gene Expression |volume=4 |issue=6 |pages=319–36 |pmc=6134363 |pmid=7549464}}</ref><ref name="pmid9755455">{{Cite journal |vauthors=Papavassiliou AG |date=august 1998 |title=Transcription-factor-modulating agents: precision and selectivity in drug design |journal=Molecular Medicine Today |volume=4 |issue=8 |pages=358–66 |doi=10.1016/S1357-4310(98)01303-3 |pmid=9755455}}</ref><ref name="pmid15790306">{{Cite journal |vauthors=Ghosh D, Papavassiliou AG |year=2005 |title=Transcription factor therapeutics: long-shot or lodestone |journal=Current Medicinal Chemistry |volume=12 |issue=6 |pages=691–701 |doi=10.2174/0929867053202197 |pmid=15790306}}</ref> Smatra se da je teže ciljati transkripcijske faktore izvan porodice jedarnih receptora terapijom [[mala molekula|malih molekula]] jer nije jasno da li su "lijekoviti", ali je postignut napredak u vezi s Pax2<ref name="pmid28094913">{{Cite journal |vauthors=Grimley E, Liao C, Ranghini E, Nikolovska-Coleska Z, Dressler G |year=2017 |title=Inhibition of Pax2 Transcription Activation with a Small Molecule that Targets the DNA Binding Domain |journal=ACS Chemical Biology |volume=12 |issue=3 |pages=724–734 |doi=10.1021/acschembio.6b00782 |pmc=5761330 |pmid=28094913}}</ref><ref name="pmid29685496">{{Cite journal |vauthors=Grimley E, Dressler GR |year=2018 |title=Are Pax proteins potential therapeutic targets in kidney disease and cancer? |journal=Kidney International |volume=94 |issue=2 |pages=259–267 |doi=10.1016/j.kint.2018.01.025 |pmc=6054895 |pmid=29685496}}</ref> i [[notch signalni put|notch]] putem.<ref name="pmid19907488">{{Cite journal |vauthors=Moellering RE, Cornejo M, Davis TN, Del Bianco C, Aster JC, Blacklow SC, Kung AL, Gilliland DG, Verdine GL, Bradner JE |date=novembar 2009 |title=Direct inhibition of the NOTCH transcription factor complex |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-11-12_462_7270/page/182 |journal=Nature |volume=462 |issue=7270 |pages=182–8 |bibcode=2009Natur.462..182M |doi=10.1038/nature08543 |pmc=2951323 |pmid=19907488}}</ref> == Uloga u evoluciji == {{Glavni|Evolucijska razvojna biologija}} [[duplikacija (genetika)|Duplikacije gena]] odigrale su ključnu ulogu u [[evolucija|evoluciji]] vrsta. To se posebno odnosi na transkripcijske faktore. Nakon što se pojave kao duplikati, akumulirane mutacije koje kodiraju za jednu kopiju mogu se odvijati bez negativnog uticaja na regulaciju nizvodnih ciljeva. Međutim, promjene specifičnosti vezivanja DNK transkripcijskog faktora s jednom kopijom [[Leafy]], koji se javlja kod većine kopnenih biljaka, nedavno su razjašnjene. U tom smislu, transkripcijski faktor s jednom kopijom može proći kroz promjenu specifičnosti putem promiskuitetnog međuprodukta bez gubitka funkcije. Slični mehanizmi su predloženi u kontekstu svih alternativnih [[filogeneza|filogenetskih]] hipoteza i uloge transkripcijskih faktora u evoluciji svih [[vrsta]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Jin J, He K, Tang X, Li Z, Lv L, Zhao Y, Luo J, Gao G |date=juli 2015 |title=An Arabidopsis Transcriptional Regulatory Map Reveals Distinct Functional and Evolutionary Features of Novel Transcription Factors |url=https://archive.org/details/molecular-biology-and-evolution_2015-07_32_7/page/1767 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=32 |issue=7 |pages=1767–73 |doi=10.1093/molbev/msv058 |pmc=4476157 |pmid=25750178}}</ref> == Uloga u aktivnosti biokontrole == Transkripcijski faktori imaju ulogu u aktivnosti [[Otpornost (ekologija)|otpornosti]] koja je važna za uspješnu aktivnost [[biokontrola|biokontrole]] Otpornost na [[oksidativni stres]] i alkalni pH doprinijeli su transkripcijski faktori Yap1 i Rim101 ''[[Papiliotrema|Papiliotrema terrestris]]'' LS28 kao molekularni alati koji su otkrili razumijevanje genetičkih mehanizama koji leže u osnovi aktivnosti biokontrole, što podržava programe [[Upravljanje bolestima (poljoprivreda)|upravljanja bolestima]] zasnovane na biološkoj i integriranoj kontroli.<ref>{{Cite journal |vauthors=Castoria R, Miccoli C, Barone G, Palmieri D, De Curtis F, Lima G, Heitman J, Ianiri G |date=mart 2021 |title=Molecular Tools for the Yeast Papiliotrema terrestris LS28 and Identification of Yap1 as a Transcription Factor Involved in Biocontrol Activity |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=87 |issue=7 |bibcode=2021ApEnM..87E2910C |doi=10.1128/AEM.02910-20 |pmc=8091616 |pmid=33452020 |veditors=Cann I }}</ref> == Analiza == Postoje različite tehnologije dostupne za analizu transkripcijskih faktora. Na [[genom]]skom nivou, obično se koriste DNK-[[sekvenciranje]] i istraživanje [[baza podataka]].<ref name="pmid16845064">{{Cite journal |vauthors=Grau J, Ben-Gal I, Posch S, Grosse I |date=juli 2006 |title=VOMBAT: prediction of transcription factor binding sites using variable order Bayesian trees |url=http://www.eng.tau.ac.il/~bengal/VOMBAT.pdf |journal=Nucleic Acids Research |volume=34 |issue=Web Server issue |pages=W529-33 |doi=10.1093/nar/gkl212 |pmc=1538886 |pmid=16845064 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930084306/http://www.eng.tau.ac.il/~bengal/VOMBAT.pdf |archive-date=30. 9. 2018 |access-date=10. 1. 2014}}</ref> Proteinska verzija transkripcijskog faktora može se detektirati korištenjem specifičnih [[antitijela]]. [[Uzorak]] detektira se [[Western blot]] analizom. Korištenjem elektroforetskog testa pomjeranja mobilnosti (EMSA),<ref name="pmid:18591661">{{Cite journal |vauthors=Wenta N, Strauss H, Meyer S, Vinkemeier U |date=juli 2008 |title=Tyrosine phosphorylation regulates the partitioning of STAT1 between different dimer conformations |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=27 |pages=9238–43 |bibcode=2008PNAS..105.9238W |doi=10.1073/pnas.0802130105 |pmc=2453697 |pmid=18591661 |doi-access=free}}</ref> profil aktivacije transkripcijskih faktora može se detektovati. Multipleksni pristup za profiliranje aktivacije je TF čip sistem gdje se nekoliko različitih transkripcijskih faktora može detektovati paralelno.<ref>{{Cite journal |last1=Trauernicht |first1=Max |last2=Filipovska |first2=Teodora |last3=Rastogi |first3=Chaitanya |last4=Steensel |first4=Bas van |date=18. 12. 2024 |title=Optimized reporters for multiplexed detection of transcription factor activity |journal=Cell Systems |language=English |volume=15 |issue=12 |pages=1107–1122.e7 |doi=10.1016/j.cels.2024.11.003 |issn=2405-4712 |pmc=11667439 |pmid=39644900}}</ref> Najčešće korištena metoda za identifikaciju mjesta vezivanja transkripcijskih faktora je [[hromatinska imunoprecipitacija]] (ChIP).<ref>{{Cite journal |vauthors=Furey TS |date=decembar 2012 |title=ChIP-seq and beyond: new and improved methodologies to detect and characterize protein-DNA interactions |journal=Nature Reviews. Genetics |volume=13 |issue=12 |pages=840–52 |doi=10.1038/nrg3306 |pmc=3591838 |pmid=23090257}}</ref> Ova tehnika oslanja se na hemijsku fiksaciju hromatina pomoću [[formaldehid]]a, nakon čega slijedi koprecipitacija DNK i transkripcijskog faktora od interesa korištenjem [[antitijela]] koje specifično cilja taj protein. DNK sekvence zatim se mogu identificirati [[mikročip]]om ili sekvenciranjem visokog protoka ([[ChIP-sekvenciranje|ChIP-seq]]) kako bi se odredila mjesta vezivanja transkripcijskih faktora. Ako nije dostupno antitijelo za protein od interesa, [[identifikacija DNK-adenin metiltransferaze|DamID]] može biti prikladna alternativa.<ref>{{Cite journal |vauthors=Aughey GN, Southall TD |date=januar 2016 |title=Dam it's good! DamID profiling of protein-DNA interactions |journal=Wiley Interdisciplinary Reviews: Developmental Biology |volume=5 |issue=1 |pages=25–37 |doi=10.1002/wdev.205 |pmc=4737221 |pmid=26383089}}</ref> == Klase == Kao što je detaljnije opisano u nastavku, transkripcijski faktori mogu se klasificirati prema *(1) mehanizmu djelovanja, *(2) regulatornoj funkciji ili *(3) homologiji sekvenci (a time i strukturnoj sličnosti) u njihovim domenima za vezivanje DNK. Također se klasificiraju prema 3D strukturi njihovog DBD-a i načinu na koji on kontaktira DNK.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Wingender E, Schoeps T, Haubrock M, Dönitz J | title = TFClass: a classification of human transcription factors and their rodent orthologs | journal = Nucleic Acids Research | volume = 43 | issue = Database issue | pages = D97-102 | date = januar 2015 | pmid = 25361979 | pmc = 4383905 | doi = 10.1093/nar/gku1064 }}</ref><ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Blanc-Mathieu R, Dumas R, Turchi L, Lucas J, Parcy F | title = Plant-TFClass: a structural classification for plant transcription factors | journal = Trends in Plant Science | volume = 29 | issue = 1 | pages = 40–51 | date = januar 2024 | pmid = 37482504 | doi = 10.1016/j.tplants.2023.06.023 | bibcode = 2024TPS....29...40B | url = https://hal.science/hal-04212079 }}</ref> === Mehanistički === Postoje dvije mehanističke klase transkripcijskih faktora: * [[Opći transkripcijski faktor]]i uključeni su u formiranje [[Transkripcijski preinicijacijski kompleks|preinicijacijskog kompleksa]]. Najčešći su skraćeno označeni kao [[TFIIA]], [[TFIIB]], [[TFIID]], [[TFIIE]], [[TFIIF]] i [[TFIIH]]. Oni su sveprisutni i interaguju sa regijom osnovnog promotora koja okružuje mjesto(a) početka transkripcije svih [[geni klase II|gena II klase]].<ref name="pmidc">{{Cite journal |vauthors=Orphanides G, Lagrange T, Reinberg D |date=novembar 1996 |title=General transcription factors RNA polymerase II |url=https://archive.org/details/sim_genes-development_1996-11-01_10_21/page/2657 |journal=Genes and Development |volume=10 |number=21 |pages=2657–83 |doi=10.1101/gad.10.21.2657 |pmid=8946909 |doi-access=free}}<renf> * '''Uzvodni transkripcijski faktori''' jesu proteini koji se vežu negdje uzvodno od mjesta inicijacije, kako bi stimulirali ili potisnuli transkripciju. Oni su otprilike sinonimi za '''specifični transkripcijski faktori''', jer se znatno razlikuju ovisno o tome koje su [[sekvenca prepoznavanja|sekvence prepoznavanja]] prisutne u blizini gena.<ref name="boron125-126">{{Cite book |title=Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |url=https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro |vauthors=Boron WF |publisher=Elsevier/Saunders |year=2003 |isbn=1-4160-2328-3 |pages=[https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro/page/125 125]–126}}</ref> {|class="wikitable" !colspan=4| Primjeri specifičnih transkripcijskih faktora |- ! Faktor !! Strukturni tip !! [[Sekvenca prepoznavanja]] !! Vezuje se kao |- ! [[Sp1 transkripcijski faktor|SP1]] | [[Cinkov prst]] || [[pet primarnih krajeva|5']]-GGGCGG-[[tri primarna kraja|3']] || Monomer |- ! [[AP-1 transkripcijski faktor|AP-1]] | [[leucinski zatvarač|Osnovni leucinski zatvarač]] || 5'-TGA(G/C)TCA-3' || Dimer |- ! [[Ccaat-pojačivač-vezujući proteini|C/EBP]] | [[leucinski zatvarač|Osnovni leucinski zatvarač]] || 5'-ATTGCGCAAT-3' || Dimer |- ! [[Faktor toplotnog šoka]] | [[leucinski zatvarač|Osnovni leucinski zatvarač]] || 5'-XGAAX-3' || Trimer |- ! [[ATF/CREB]] | [[leucinski zatvarač|Osnovni leucinski zatvarač]] || 5'-TGACGTCA-3' || Dimer |- ! [[Myc|c-Myc]] | [[Osnovna heliks-petlja-heliks]] | 5'-CACGTG-3' || Dimer |- ! [[POU2F1|Oct-1]] | [[Heliks-okret-heliks]] || 5'-ATGCAAAT-3' || Monomer |- ! [[Jedarni faktor 1|NF-1]] | Novi || 5'-TTGGCXXXXXXGCCAA-3' || Dimer |- |colspan=4| (G/C) = G ili C <br /> X = [[adenin|A]], [[timin|T]], [[guanin|G]] ili [[citozin|C]] |} === Funkcionalne === Transkripcijski faktori su klasifikovani prema njihovoj regulatornoj funkciji:<ref name="pmid11823631" /> * I. '''Konstitutivni''' – prisutni u svim ćelijama u svakom trenutku, stalno aktivni, svi su [[Aktivator (genetika)|aktivatori]]. Vrlo vjerovatno imaju važnu olakšavajuću ulogu u transkripciji mnogih [[hromosom]]skih gena, moguće u genima koji se čine da su uvijek transkribovani (npr. strukturni proteini poput [[tubulin]]a i [[aktin]]a, i sveprisutni metabolički enzimi poput gliceraldehid-fosfat dehidrogenaze (GAPDH)). Npr.: [[opći transkripcijski faktor]]i, [[Sp1 transkripcijski faktor|Sp1]], [[jedarni faktor 1|NF1]], [[Ccaat-pojačivač-vezujući proteini|CCAAT]] * II. '''Regulatorni (uslovno aktivni)''' – zahtijevaju aktivaciju. ** II.A '''Razvojni''' '''(specifični za tip ćelije)''' – počinju u oplođenom jajnoj ćeliji. Jednom eksprimirani, ne zahtijevaju dodatnu aktivaciju. Npr.:[[GATA-transkripcijski faktor|GATA]], [[HNF]], [[PIT-1]], [[MyoD]], [[Myf5]], [[Hox (gen)|Hox]], [[Transkripcijski faktori krilate spirale|krilata spirala]] ** II.B '''Zavisni od signala''' – mogu biti ili razvojno ograničeni u svojoj ekspresiji ili prisutni u većini ili svim ćelijama, ali svi su neaktivni (ili minimalno aktivni) sve dok ćelije koje sadrže takve proteine ​​ne budu izložene odgovarajućem intra- ili vanćelijskom signalu. *** II.B.1 '''vanćelijski ligand ([[endokrini sistem|endokrini]] ili [[parakrina signalizacija|parakrini]])-zavisni''' – [[jedarni receptor]]i *** II.B.2 '''Unutarćelijski [[ligand]] ([[autokrina signalizacija|autokrino]])-zavisni''' – aktiviraju ih male intracelularne molekule. Npr.: [[SREBP]], [[p53]], siročinski jedarni receptori. *** II.B.3 '''Zavisni od interakcije receptora i liganda na površini ćelije''' – aktiviraju ih kaskade signalizacije drugog glasnika. **** II.B.3.a Konstitutivni jedarni faktori aktivirani fosforilacijom serina – nalaze se unutar jedra. Enzimi za fosforilaciju serina mogu se aktivirati na dva glavna načina: ***** [[G-protein spregnuti receptor]]i nakon vezivanja liganda povećavaju intracelularne nivoe [[Sistem sekundarnih glasnika|sekundarnih glasnika]] ([[cAMP]], [[Inozitol-trifosfat|IP<sub>3</sub>]], [[Diglicerid|DAG]], kalcij) koji, zauzvrat, aktiviraju proteinske enzime [[serin-treonin kinaze]] (kao što su [[Protein kinaza A|PKA]], [[Protein kinaza C|PKC]]). ***** [[Receptor tirozin kinaze]] nakon vezivanja liganda pokreću druge puteve koji konačno završavaju fosforilacijom serina obilnih rezidentnih nuklearnih transkripcijskih faktora. ***** Primjeri uključuju: [[CREB]], [[AP-1 (transkripcijski faktor)|AP-1]], [[Mef2]] **** II.B.3.b '''Latentni [[citoplazma]]tski faktori''' – nalaze se u citoplazmi kada su neaktivni. Strukturno i hemijski vrlo raznolika grupa, kao i njihovi putevi aktivacije. Npr.: [[STAT protein|STAT]], [[R-SMAD]], [[NF-κB]], [[Notch signalizacija|Notch]], [[Tubby-protein|TUBBY]], [[NFAT]] === Strukturni === Transkripcijski faktori se često klasifikuju na osnovu [[Homologija sekvenci|sličnosti sekvenci]] i stoga [[tercijarna struktura|ercijarne strukture]] njihovih domena koji vezuju DNK.<ref name="Jin_2014"/><ref name="Matys_2006">{{Cite journal |vauthors=Matys V, Kel-Margoulis OV, Fricke E, Liebich I, Land S, Barre-Dirrie A, Reuter I, Chekmenev D, Krull M, Hornischer K, Voss N, Stegmaier P, Lewicki-Potapov B, Saxel H, Kel AE, Wingender E |date=januar 2006 |title=TRANSFAC and its module TRANSCompel: transcriptional gene regulation in eukaryotes |journal=Nucleic Acids Research |volume=34 |issue=Database issue |pages=D108-10 |doi=10.1093/nar/gkj143 |pmc=1347505 |pmid=16381825}}</ref><ref name="pmid15706513">{{Cite journal |vauthors=Stegmaier P, Kel AE, Wingender E |year=2004 |title=Systematic DNA-binding domain classification of transcription factors |url=http://www.jsbi.org/journal/GIW04/GIW04F028.html |journal=Genome Informatics. International Conference on Genome Informatics |volume=15 |issue=2 |pages=276–86 |pmid=15706513 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619202726/http://www.jsbi.org/journal/GIW04/GIW04F028.html |archive-date=19. 6. 2013}}</ref><ref>{{Cite web |title=TRANSFAC database |url=https://www.gene-regulation.com/pub/databases/transfac/cl.html |access-date=5. 8. 2007}}</ref> Sljedeća klasifikacija zasniva se na 3D strukturi njihovog [[DNK-vezujući domen|DBD]] i načinu na koji on kontaktira DNK. Prvobitno je razvijena za ljudski TF, a kasnije je proširena na [[glodar]]e <ref name=":0"/>, a također i na biljke.<ref name=":1"/> * 1. Natklasa: Osnovni domeni ** 1.1 Klasa: [[Leucinski zatvarač]] faktori ([[bZIP]]) *** 1.1.1 Porodica: [[AP-1 (transkripcijski faktor)|AP-1]](-slične) komponente; uključuje ([[c-Fos]]/[[c-Jun]]) *** 1.1.2 Porodica: [[CREB]] *** 1.1.3 Porodica: [[Ccaat-pojačivač-vezujuči proteini|C/EBP]]-slični faktori *** 1.1.4 Porodica: bZIP / [[PAR (transkripcijski faktor)|PAR]] *** 1.1.5 Porodica: Biljni faktori vezivanja G-kutije *** 1.1.6 Porodica: Samo ZIP ** 1.2 Klasa: Heliks-petlja-heliks faktori ([[bHLH]]) *** 1.2.1 Porodica: Sveprisutni (klasa A) faktori *** 1.2.2 Porodica: Miogeni transkripcijski faktori ([[MyoD]]) *** 1.2.3 Porodica: Achaete-Scute *** 1.2.4 Porodica: Tal/Twist/Atonal/Hen ** 1.3 Klasa: Heliks-petlja-heliks / faktori leucinskog zatvarača ([[osnovni transkripcijski faktor leucinskog zatvarača tipa heliks-petlja-heliks|bHLH-ZIP]]) *** 1.3.1 Porodica: Sveprisutni bHLH-ZIP faktori; uključuje USF ([[USF1]], [[USF2]]); SREBP ([[SREBP]]) *** 1.3.2 Porodica: Faktori koji kontrolišu [[ćelijski ciklus]]; uključuje [[Myc|c-Myc]] ** 1.4 Klasa: NF-1 *** 1.4.1 Porodica: NF-1 ([[NFIA|A]], [[NFIB (gen)|B]], [[NFIC (gen)|C]], [[NFIX|X]]) ** 1.5 Klasa: RF-X *** 1.5.1 Porodica: RF-X ([[RFX1|1]], [[RFX2|2]], [[RFX3|3]], [[RFX4|4]], [[RFX5|5]], [[RFXANK|ANK]]) ** 1.6 Klasa: bHSH * 2 Natklasa: Domeni za vezivanje DNK koje koordiniraju cink ** 2.1 Klasa: Cys4 [[cinkov prst]] tipa [[jedarni receptor]] *** 2.1.1 Porodica: [[receptor steroidnih hormona|Receptori steroidnih hormona]] *** 2.1.2 Porodica: Faktori slični [[receptor hormona štitnjače|receptoru hormona štitnjače]] ** 2.2 Klasa: raznoliki Cys4 [[cinkov prst|cinkovi prsti]] *** 2.2.1 Porodica: [[GATA-transkripcijski faktor|GATA-Faktori]] ** 2.3 Klasa: Cys2His2 domen [[cinkov prst|cinkovih prstiju]] *** 2.3.1 Porodica: Sveprisutni faktori, uključuje [[TFIIIA]], [[Sp1 transkripcijski faktor|Sp1]] *** 2.3.2 Porodica: Regulatori razvojnog/ćelijskog ciklusa; uključuje [[Krüppel]] *** 2.3.4 Porodica: Veliki faktori sa svojstvima vezivanja sličnim NF-6B ** 2.4 Klasa: Cys6 cistein-cinkov klaster ** 2.5 Klasa: Cinkovi prsti naizmjeničnog sastava * 3 Natklasa: [[Heliks-okret-heliks]] ** 3.1 Klasa: [[Homeoboks|Homeo domen]] *** 3.1.1 Porodica: Samo homeodomen; uključuje [[Ubx]] *** 3.1.2 Porodica: [[POU-poroduca|POU domen]] faktori; uključuje [[Oktamer-transkripcijski faktor|Oct]] *** 3.1.3 Porodica: Homeodomen sa LIM regijom *** 3.1.4 Porodica: homeodomen plus motivi cinkovog prsta ** 3.2 Klasa: Sparena kutija *** 3.2.1 Porodica: Sparena plus homeodomen *** 3.2.2 Porodica: Samo spareni domen ** 3.3 Klasa: [[FOX-proteini|Fork.glava]] / [[Transkripcijski faktor krilate spirale|krilata spirala]] *** 3.3.1 Porodica: Razvojni regulatori; uključuje [[replikacijska viljuška|viljušku]] *** 3.3.2 Porodica: Regulatori specifični za [[tkivo]] *** 3.3.3 Porodica: Faktori koji kontrolišu [[ćelijski ciklus]] *** 3.3.0 Porodica: Ostali regulatori ** 3.4 Klasa: [[Faktor toplotnog šoka|Faktori toplotnog šoka]] *** 3.4.1 Porodica: HSF ** 3.5 Klasa: Klasteri [[triptofan]]a *** 3.5.1 Porodica: Myb *** 3.5.2 Porodica: Ets-tip *** 3.5.3 Porodica: [[interferon-regulatorni faktor|Regulatorni faktori interferona]] ** 3.6 Klasa: TEA (faktor transkripcijskog pojačivača) domen *** 3.6.1 Porodica: TEA ([[TEAD1]], [[TEAD2]], [[TEAD3]], [[TEAD4]]) * 4 Natklasa: beta-Scaffold faktori sa kontaktima u manjim žljebovima ** 4.1 Klasa: RHR ([[domen homologije Rel|homologija Rel regija]]) *** 4.1.1 Porodica: Rel/[[Ankirinski repetitiv|ankirin]]; [[NF-κB|NF-kappaB]] *** 4.1.2 Porodica: samo ankirin *** 4.1.3 Porodica: [[NFAT]] ('''N'''nuklearni '''F'''aktor '''A'''aktiviranih '''T'''-ćelija) ([[NFATC1]], [[NFATC2]], [[NFATC3]]) ** 4.2 Klasa: STAT *** 4.2.1 Porodica: [[STAT-protein|STAT]] ** 4.3 Klasa: p53 *** 4.3.1 Porodica: [[p53]] ** 4.4 Klasa: [[MADS-kutija]] *** 4.4.1 Porodica: Regulatori diferencijacije; uključuje ([[Mef2]]) *** 4.4.2 Porodica: Responderi na vanjske signale, SRF ([[faktor serumskog odgovora]]) ({{gen|SRF}}) *** 4.4.3 Porodica: Metabolički regulatori (ARG80) ** 4.5 Klasa: transkripcijski faktori beta-Barel [[alfa-heliks]]a ** 4.6 Klasa: [[TATA-vezujući protein]]i *** 4.6.1 Porodica: TBP ** 4.7 Klasa: [[HMG-kutija]] *** 4.7.1 Porodica: [[SOX-geni]], [[SRY]] *** 4.7.2 Porodica: TCF-1 ([[HNF1A|TCF1]]) *** 4.7.3 Porodica: Povezana sa HMG2, [[SSRP1]] *** 4.7.4 Porodica: UBF *** 4.7.5 Porodica: MATA ** 4.8 Klasa: Heteromerni CCAAT faktori *** 4.8.1 Porodica: Heteromerni CCAAT faktori ** 4.9 Klasa: Zrnastoglavih *** 4.9.1 Porodica: Zrnastoglavih ** 4.10 Klasa: Faktori [[Domen hladnog šoka]] *** 4.10.1 Porodica: csd ** 4.11 Klasa: Runt *** 4.11.1 Porodica: Runt * 0 Natklasa: Ostali transkripcijski faktori ** 0.1 Klasa: Proteini bakarne šake ** 0.2 Klasa: HMGI(Y) ([[HMGA1]]) *** 0.2.1 Porodica: HMGI(Y) ** 0.3 Klasa: Džepni domen ** 0.4 Klasa: Faktori slični E1A ** 0.5 Klasa: Faktori povezani s AP2/EREBP *** 0.5.1 Porodica: [[Apetala 2|AP2]] *** 0.5.2 Porodica: EREBP *** 0.5.3 Natporodica: [[B3 DNK-vezujući domen|AP2/B3]] **** 0.5.3.1 Porodica: ARF **** 0.5.3.2 Porodica: ABI **** 0.5.3.3 Porodica: RAV == Baze podataka transkripcijskih faktora == Postoje brojne baze podataka koje katalogiziraju informacije o transkripcijskim faktorima, ali njihov opseg i korisnost se dramatično razlikuju. Neke mogu sadržavati samo informacije o stvarnim proteinima, neke o njihovim mjestima vezivanja ili o njihovim ciljnim genima. Primjeri uključuju sljedeće: * footprintDB - baza metapodataka više baza podataka, uključujući JASPAR i druge * [[JASPAR]]: [[baza podataka]] mjesta vezivanja transkripcijskih faktora za eukariote * CIS-BP: "online biblioteka transkripcijskih faktora i njihovih motiva vezivanja za DNK" koja obuhvata različite vrste (u nekoliko kraljevstava), porodice proteina, genomske testove i studije<ref>{{Cite journal |vauthors=Weirauch MT, Yang A, Albu M, Cote AG, Montenegro-Montero A, Drewe P, Najafabadi HS, Lambert SA, Mann I, Cook K, Zheng H, Goity A, van Bakel H, Lozano JC, Galli M, Lewsey MG, Huang E, Mukherjee T, Chen X, Reece-Hoyes JS, Govindarajan S, Shaulsky G, Walhout AJ, Bouget FY, Ratsch G, Larrondo LF, Ecker JR, Hughes TR|date=septembar 2014|title= Determination and inference of eukaryotic transcription factor sequence specificity|journal=Cell|volume=158|issue=6|pages=1431–43|doi=10.1016/j.cell.2014.08.009|pmc=4163041|pmid=25215497}}</ref> * PlantTFD: Baza podataka biljnih transkripcijskih faktora <ref>{{Cite journal |vauthors=Jin J, Tian F, Yang DC, Meng YQ, Kong L, Luo J, Gao G |date=januar 2017 |title=PlantTFDB 4.0: toward a central hub for transcription factors and regulatory interactions in plants |journal=Nucleic Acids Res |volume=45 |issue=D1 |pages=D1040–D1045 |doi=10.1093/nar/gkw982 |pmc=5210657 |pmid=27924042}}</ref> * YeTFaSCo: Kvasac ([[Saccharomyces cerevisiae|''S. cerevisiae'']]) baza podataka motiva vezivanja transkripcijskog faktora (TF)<ref>{{Cite journal |last=de Boer |first=Carl G |author2=Timothy R Hughes |date=novembar 2011 |title=YeTFaSCo: a database of evaluated yeast transcription factor sequence specificities |journal=Nucleic Acids Res|volume=40 |issue=Database issue |pages=D169–D179 |doi=10.1093/nar/gkr993 |pmc=3245003 |pmid=22102575}}</ref> * [[TcoF-DB]]: Baza podataka transkripcijskih kofaktora i interakcija transkripcijskih faktora<ref>{{Cite journal |vauthors=Schmeier S, Alam T, Essack M, Bajic VB |date=januar 2017 |title=TcoF-DB v2: update of the database of human and mouse transcription co-factors and transcription factor interactions |journal=Nucleic Acids Research |volume=45 |issue=D1 |pages=D145–D150 |doi=10.1093/nar/gkw1007 |pmc=5210517 |pmid=27789689}}</ref> * TFcheckpoint: baza podataka kandidata za transkripcijske faktore kod ljudi, miševa i pacova * transcriptionfactor.org (sada komercijalan, prodaje reagense) * MethMotif.org: Integrativna baza podataka specifična za ćelije, koja sadrži motive vezivanja transkripcijskih faktora povezane s profilima metilacije DNK.<ref>{{Cite journal |vauthors=Xuan Lin QX, Sian S, An O, Thieffry D, Jha S, Benoukraf T |date=januar 2019 |title=MethMotif: an integrative cell specific database of transcription factor binding motifs coupled with DNA methylation profiles |journal=Nucleic Acids Research |volume=47 |issue=D1 |pages=D145–D154 |doi=10.1093/nar/gky1005 |pmc=6323897 |pmid=30380113}}</ref> == Također pogledajte == * [[DNK-vezujući protein]] * [[Inhibitor DNK-vezujućeg proteina]] * [[Mapper(2)]] * [[Jedarni receptor]], klasa transkripcijskih faktora aktiviranih ligandom * [[Otvorena baza podataka regulatornih anotacija]] * [[Filogenetički otisak]] * [[TRANSFAC|TRANSFAC baza podataka]] * [[YeTFaSCo]] == Reference == {{Refspisak|33em}} == Dodatni izvori == {{Refbegin}} * Carretero-Paulet, Lorenzo;&nbsp;Galstyan, Anahit;&nbsp;Roig-Villanova, Irma;&nbsp;Martínez-García, Jaime F.;&nbsp;Bilbao-Castro, Jose R.&nbsp;«Genome-Wide Classification and Evolutionary Analysis of the bHLH Family of Transcription Factors in Arabidopsis, Poplar, Rice, Moss, and Algae».&nbsp;''Plant Physiology'',&nbsp;153,&nbsp;3,&nbsp;2010-07,&nbsp;pàg.&nbsp;1398–1412. [[doi:10.1104/pp.110.153593]]. {{ISSN|0032-0889}} * {{Cite journal |vauthors=Jin J, He K, Tang X, Li Z, Lv L, Zhao Y, Luo J, Gao G |year=2015 |title=An Arabidopsis Transcriptional Regulatory Map Reveals Distinct Functional and Evolutionary Features of Novel Transcription Factors |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=32 |issue=7 |pages=1767–73 |doi=10.1093/molbev/msv058 |pmc=4476157 |pmid=25750178}} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Transcription+Factors}} * [https://transcriptionfactor.org/ Transcription factor database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204232625/http://www.transcriptionfactor.org/ |date=4. 12. 2008 }} {{Ćelijska signalizacija}} {{Transkripcijski faktori}} {{Genarch}} {{Authority control}} [[Kategorija:Ekspresija gena]] [[Kategorija:Proteinske porodice]] [[Kategorija:Transkripcijski faktori|*]] [[Kategorija:DNK]] [[Kategorija:Biofizika]] [[Kategorija:Evolucijska razvojna biologija]] 4d7ggwj5qd8vf6grdolm0jw5cu3mw67 Optogenetika 0 538484 3935863 3934425 2026-10-16T13:35:09Z InternetArchiveBot 118070 Adding 11 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935863 wikitext text/x-wiki '''Optogenetika''' je biološka tehnika koja se koristi za karakterizaciju i manipulaciju aktivnošću [[neuron|neurona]] ili drugih tipova ćelija pomoću [[svjetlost|svjetlosti]]. To se postiže [[ekspresija gena|ekspresijom]] [[ionski kanal|ionskih kanalnih]], [[halorhodopsin|pumpi]] ili [[fotoaktivirana adenilil-ciklaza|enzima]] osjetljivih na svjetlost u ciljanim moždanim ćelijama. Posebna grana ove oblasti je '''nano-optogenetika'''.<ref>{{Cite journal |last1=Lu |first1=Qi |last2=Sun |first2=Yaru |last3=Liang |first3=Zhengbing |last4=Zhang |first4=Yi |last5=Wang |first5=Zhigang |last6=Mei |first6=Qingsong |date=2024-06-04 |title=Nano-optogenetics for Disease Therapies |journal=ACS Nano |volume=18 |issue=22 |pages=14123–14144 |doi=10.1021/acsnano.4c00698 |issn=1936-086X |pmid=38768091 |bibcode=2024ACSNa..1814123L }}</ref> Na nivou pojedinačnih [[ćelija (biologija)|ćelija]], [[enzim]]i aktivirani svjetlošću i [[transkripcijski faktor]]i omogućavaju preciznu kontrolu biohemijskih signalnih puteva.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Shimizu-Sato S, Huq E, Tepperman JM, Quail PH | title = A light-switchable gene promoter system | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2002-10_20_10/page/1041 | journal = Nature Biotechnology | volume = 20 | issue = 10 | pages = 1041–1044 | date = October 2002 | pmid = 12219076 | doi = 10.1038/nbt734 | bibcode = 2002NatBi..20.1041S | s2cid = 24914960 }}</ref> U [[neurologija|sistemskoj neuronauci]], sposobnost kontrole aktivnosti genetički definisanog skupa neurona iskorištena je za razumijevanje njihovog doprinosa donošenju odluka,<ref>{{cite journal | vauthors = Guo ZV, Li N, Huber D, Ophir E, Gutnisky D, Ting JT, Feng G, Svoboda K | display-authors = 6 | title = Flow of cortical activity underlying a tactile decision in mice | journal = Neuron | volume = 81 | issue = 1 | pages = 179–194 | date = January 2014 | pmid = 24361077 | pmc = 3984938 | doi = 10.1016/j.neuron.2013.10.020 }}</ref> [[učenje|učenja]],<ref>{{cite journal | vauthors = Lak A, Okun M, Moss MM, Gurnani H, Farrell K, Wells MJ, Reddy CB, Kepecs A, Harris KD, Carandini M | display-authors = 6 | title = Dopaminergic and Prefrontal Basis of Learning from Sensory Confidence and Reward Value | journal = Neuron | volume = 105 | issue = 4 | pages = 700–711.e6 | date = February 2020 | pmid = 31859030 | pmc = 7031700 | doi = 10.1016/j.neuron.2019.11.018 }}</ref> [[pamćenje|sjećanje]] na strah,<ref>{{cite journal | vauthors = Liu X, Ramirez S, Pang PT, Puryear CB, Govindarajan A, Deisseroth K, Tonegawa S | title = Optogenetic stimulation of a hippocampal engram activates fear memory recall | journal = Nature | volume = 484 | issue = 7394 | pages = 381–385 | date = March 2012 | pmid = 22441246 | pmc = 3331914 | doi = 10.1038/nature11028 | bibcode = 2012Natur.484..381L }}</ref> [[parenje |parenja]],<ref>{{cite journal | vauthors = Tanaka R, Higuchi T, Kohatsu S, Sato K, Yamamoto D | title = Optogenetic Activation of the ''fruitless''-Labeled Circuitry in ''Drosophila subobscura'' Males Induces Mating Motor Acts | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 37 | issue = 48 | pages = 11662–11674 | date = November 2017 | pmid = 29109241 | pmc = 6705751 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.1943-17.2017 }}</ref> ovisnosti,<ref>{{cite journal | vauthors = Stamatakis AM, Stuber GD | title = Optogenetic strategies to dissect the neural circuits that underlie reward and addiction | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine | volume = 2 | issue = 11 | date = November 2012 | pmid = 23043156 | pmc = 3543095 | doi = 10.1101/cshperspect.a011924 }}</ref> hranjenja<ref>{{Cite journal|last1= Musso|first1= Pierre-Yves |last2= Junca|first2= Pierre|last3= Jelen|first3= Meghan|last4= Feldman-Kiss|first4= Damian|last5= Zhang|first5= Han |last6= Chan|first6= Rachel CW|last7= Gordon|first7= Michael D|date= 2019-07-19|editor-last= Ramaswami|editor-first= Mani|editor2-last=Dulac|editor2-first=Catherine|title=Closed-loop optogenetic activation of peripheral or central neurons modulates feeding in freely moving Drosophila|journal= eLife|volume= 8|doi= 10.7554/eLife.45636|pmid=31322499|pmc=6668987|issn=2050-084X |doi-access=free }}</ref> i [[kretanje|kretanja]].<ref>{{Cite journal|last1= Feng|first1= Kai|last2= Sen|first2= Rajyashree|last3= Minegishi|first3= Ryo|last4= Dübbert|first4= Michael|last5= Bockemühl|first5= Till|last6= Büschges|first6= Ansgar|last7= Dickson|first7= Barry J.|date= 2020-12-02 |title= Distributed control of motor circuits for backward walking in Drosophila|journal=Nature Communications |language= en|volume= 11|issue= 1|page= 6166|doi= 10.1038/s41467-020-19936-x|doi-access= free|pmid= 33268800|pmc= 7710706 |bibcode= 2020NatCo..11.6166F|s2cid= 227255627|issn= 2041-1723}}</ref> U medicinskoj primjeni optogenetičke tehnologije, djelimično je vraćen vid slijepom pacijentu sa dijagnozom ''[[retinitis pigmentosa]]''.<ref name=":13" /> Izvan okvira pojedinačnih ćelija, optogenetičke tehnike uvedene su radi mapiranja funkcionalne povezanosti mozga.<ref>{{Cite journal|last1= Lim|first1= Diana|last2= LeDue|first2= Jeffrey|last3= Mohajerani|first3= Majid|last4= Vanni|first4= Matthieu|last5= Murphy|first5= Timothy|date= 2013|title= Optogenetic approaches for functional mouse brain mapping|journal=Frontiers in Neuroscience|volume= 7|page= 54|doi= 10.3389/fnins.2013.00054 |pmid= 23596383|pmc=3622058|issn=1662-453X|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1= Lee|first1= Candice |last2= Lavoie|first2= Andreanne|last3= Liu|first3= Jiashu|last4= Chen|first4= Simon X.|last5= Liu|first5= Bao-hua |date= 2020 |title= Light Up the Brain: The Application of Optogenetics in Cell-Type Specific Dissection of Mouse Brain Circuits|journal=Frontiers in Neural Circuits|volume= 14|doi= 10.3389/fncir.2020.00018|pmid= 32390806 |pmc= 7193678|issn= 1662-5110|doi-access= free}}</ref> Promjenom aktivnosti neurona i bilježenjem aktivnosti drugih ćelija pomoću tehnika snimanja i [[elektrofiziologija|elektrofiziologije]], istraživači mogu identifikovati statističke zavisnosti između ćelija i moždanih regija.<ref>{{Cite journal|last1= Franconville|first1= Romain|last2= Beron|first2= Celia|last3= Jayaraman|first3= Vivek|date= 2018-08-20|editor-last= VijayRaghavan|editor-first= K|editor2-last= Scott|editor2-first= Kristin|editor3-last= Heinze |editor3-first= Stanley|title=Building a functional connectome of the Drosophila central complex|journal= eLife |volume= 7|doi= 10.7554/eLife.37017|pmid= 30124430|pmc= 6150698|issn= 2050-084X |doi-access= free }}</ref><ref>{{Cite journal|last1= Chen|first1= Chenghao|last2= Agrawal|first2= Sweta|last3= Mark|first3= Brandon|last4= Mamiya|first4= Akira|last5= Sustar|first5= Anne|last6= Phelps|first6= Jasper S.|last7= Lee|first7= Wei-Chung Allen |last8= Dickson|first8= Barry J.|last9= Card|first9= Gwyneth M.|last10= Tuthill|first10= John C.|date= 2021-12-06 |title= Functional architecture of neural circuits for leg proprioception in Drosophila|journal=Current Biology |language= en|volume= 31|issue=23|pages=5163–5175.e7|doi= 10.1016/j.cub.2021.09.035|pmid= 34637749|pmc= 8665017|bibcode= 2021CBio...31E5163C|issn= 0960-9822}}</ref> U širem smislu, oblast optogenetike obuhvata i metode za [[Optogenetičke metode za bilježenje ćelijske aktivnosti|bilježenje ćelijske aktivnosti]] pomoću genetički kodiranih indikatora. ==Historija== Godine 1979. [[Francis Crick]] ukazao je na to da kontrola svih ćelija određene vrste u mozgu, uz istovremeno zadržavanje ostalih ćelija manje-više nepromijenjenim, predstavlja pravi izazov za neuronauku. Crick je pretpostavio da bi tehnologija zasnovana na upotrebi svjetlosti mogla biti korisna za kontrolu neuronske aktivnosti uz vremensku i prostornu preciznost, ali u to vrijeme nije postojala tehnika kojom bi se neuroni učinili osjetljivim na svjetlost. Do ranih 1990-ih, LC Katz i E Callaway pokazali su da svjetlost može osloboditi [[glutamat]] iz vezanog oblika (tzv. ''uncaging'').<ref name="Crick">{{cite journal | vauthors = Crick F | title = The impact of molecular biology on neuroscience | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 354 | issue = 1392 | pages = 2021–2025 | date = December 1999 | pmid = 10670022 | pmc = 1692710 | doi = 10.1098/rstb.1999.0541 }}</ref> Heberle i Büldt su još 1994. godine pokazali funkcionalnu [[heterologna ekspresija|heterolognu ekspresiju]] bakteriorodopsina za protok iona aktiviran svjetlošću u kvascu.<ref>{{cite journal | vauthors = Hoffmann A, Hildebrandt V, Heberle J, Büldt G | title = Photoactive mitochondria: in vivo transfer of a light-driven proton pump into the inner mitochondrial membrane of Schizosaccharomyces pombe | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 91 | issue = 20 | pages = 9367–9371 | date = September 1994 | pmid = 7937771 | pmc = 44813 | doi = 10.1073/pnas.91.20.9367 | doi-access = free | bibcode = 1994PNAS...91.9367H }}</ref> U 1995., [[Georg Nagel]], [[Ernst Bamberg]] i njihove kolege pokušali su heterolognu ekspresiju mikrobnih [[rodopsin]]a (također bakteriorodopsina, a također i u ne-neuralnom sistemu, [[oocit]]ima ''[[Xenopus]]''a) i pokazali struju indukovanu svjetlošću.<ref name="PMID_8543064">{{Cite journal |last1=Nagel |first1=G. |last2=Möckel |first2=B. |last3=Büldt |first3=G. |last4=Bamberg |first4=E. |date=1995-12-18 |title=Functional expression of bacteriorhodopsin in oocytes allows direct measurement of voltage dependence of light induced H+ pumping |url=https://archive.org/details/sim_febs-letters_1995-12-18_377_2/page/263|journal=FEBS Letters |volume=377 |issue=2 |pages=263–266 |doi=10.1016/0014-5793(95)01356-3 |issn=0014-5793 |pmid=8543064 |bibcode=1995FEBSL.377..263N }}</ref> Najranija genetski ciljana metoda koja je koristila svjetlost za kontrolu neurona senzibiliziranih rodopsinom prijavljena je u januaru 2002. godine od strane [[Boris Valery Zemelman|Borisa Zemelmana]] i [[Gero Miesenböck|Geroa Miesenböcka]], koji su korističi ''[[Drosophila]]'' rodopsin u kultivisanim [[neuron]]ima sisara.<ref name="Zemelman 2002">{{cite journal | vauthors = Zemelman BV, Lee GA, Ng M, Miesenböck G | title = Selective photostimulation of genetically chARGed neurons | journal = Neuron | volume = 33 | issue = 1 | pages = 15–22 | date = January 2002 | pmid = 11779476 | doi = 10.1016/S0896-6273(01)00574-8 | s2cid = 16391269 | doi-access = free }}</ref> Godine 2003. Zemelman i Miesenböck razvili su drugu metodu za aktivaciju neurona zavisnu od svjetlosti, pri čemu su pojedinačni ionotropni kanali [[TRPV1]], TRPM8 i P2X2 otvarani pomoću fotolabilnih liganada kao odgovor na svjetlost.<ref name="ReferenceA">{{cite journal | vauthors = Zemelman BV, Nesnas N, Lee GA, Miesenbock G | title = Photochemical gating of heterologous ion channels: remote control over genetically designated populations of neurons | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 3 | pages = 1352–1357 | date = February 2003 | pmid = 12540832 | pmc = 298776 | doi = 10.1073/pnas.242738899 | doi-access = free | bibcode = 2003PNAS..100.1352Z }}</ref> Počevši od 2004. godine, grupe Kramera i Isacoffa razvile su organske fotoprekidače ili "reverzibilno kavezne" spojeve u saradnji sa [[Dirk Trauner|Traunerovom]] grupom koji bi mogli stupiti u interakciju s genetički uvedenim ionskim kanalima.<ref>{{cite journal | vauthors = Banghart M, Borges K, Isacoff E, Trauner D, Kramer RH | title = Light-activated ion channels for remote control of neuronal firing | journal = Nature Neuroscience | volume = 7 | issue = 12 | pages = 1381–1386 | date = December 2004 | pmid = 15558062 | pmc = 1447674 | doi = 10.1038/nn1356 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Volgraf M, Gorostiza P, Numano R, Kramer RH, Isacoff EY, Trauner D | title = Allosteric control of an ionotropic glutamate receptor with an optical switch | journal = Nature Chemical Biology | volume = 2 | issue = 1 | pages = 47–52 | date = January 2006 | pmid = 16408092 | pmc = 1447676 | doi = 10.1038/nchembio756 }}</ref> Metodologija zasnovana na TRPV1 – doduše bez okidača u vidu osvjetljavanja – naknadno je korištena u nekoliko laboratorija za modifikaciju ishrane, lokomocije i bihevioralne otpornosti kod laboratorijskih životinja.<ref>{{cite journal | vauthors = Arenkiel BR, Klein ME, Davison IG, Katz LC, Ehlers MD | title = Genetic control of neuronal activity in mice conditionally expressing TRPV1 | journal = Nature Methods | volume = 5 | issue = 4 | pages = 299–302 | date = April 2008 | pmid = 18327266 | pmc = 3127246 | doi = 10.1038/nmeth.1190 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Güler AD, Rainwater A, Parker JG, Jones GL, Argilli E, Arenkiel BR, Ehlers MD, Bonci A, Zweifel LS, Palmiter RD | display-authors = 6 | title = Transient activation of specific neurons in mice by selective expression of the capsaicin receptor | journal = Nature Communications | volume = 3 | date = March 2012 | pmid = 22434189 | pmc = 3592340 | doi = 10.1038/ncomms1749 | doi-access = free| bibcode = 2012NatCo...3..746G }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang M, Perova Z, Arenkiel BR, Li B | title = Synaptic modifications in the medial prefrontal cortex in susceptibility and resilience to stress | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 34 | issue = 22 | pages = 7485–7492 | date = May 2014 | pmid = 24872553 | pmc = 4035514 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.5294-13.2014 }}</ref> Međutim, pristupi zasnovani na svjetlosti za mijenjanje neuronske aktivnosti nisu primjenjivani izvan izvornih laboratorija, vjerovatno zato što je ubrzo nakon toga kloniran kanalrodopsin, koji je bilo lakše koristiti.<ref name="Nagel 2003">{{cite journal | vauthors = Nagel G, Szellas T, Huhn W, Kateriya S, Adeishvili N, Berthold P, Ollig D, Hegemann P, Bamberg E | display-authors = 6 | title = Channelrhodopsin-2, a directly light-gated cation-selective membrane channel | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 24 | pages = 13940–13945 | date = November 2003 | pmid = 14615590 | pmc = 283525 | doi = 10.1073/pnas.1936192100 | doi-access = free | bibcode = 2003PNAS..10013940N }}</ref> [[Peter Hegemann]], Proučavajući reakciju zelenih algi na [[fototaksija|svjetlost (fototaksiju)]] na Univerzitetu u Regensburgu, otkrio je fotostruje koje su bile prebrze da bi se mogle objasniti klasičnim životinjskim rodopsinima povezanim s [[G-protein]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Harz H, Hegemann P |date=1991-06-06 |title=Rhodopsin-regulated calcium currents in Chlamydomonas | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-06-06_351_6326/page/489 |journal=Nature |volume=351 |issue=6326 |pages=489–491 |doi=10.1038/351489a0 |bibcode=1991Natur.351..489H |s2cid=4309593 }}</ref> U saradnji s elektrofiziologom Georgom Nagelom iz [[Max Planck Institut za biofiziku|Max Planck Instituta za biofiziku]] u Frankfurt]]u, uspjeli su pokazati da je jedan gen iz [[alge]] '' [[Chlamydomonas reinhardtii|Chlamydomonas]]'' proizvodio je velike fotostruje kada je eksprimiran u [[oocit]]ima žabe.<ref>{{cite journal | vauthors = Nagel G, Ollig D, Fuhrmann M, Kateriya S, Musti AM, Bamberg E, Hegemann P | title = Channelrhodopsin-1: a light-gated proton channel in green algae | url = https://archive.org/details/sim_science_2002-06-28_296_5577/page/2395 | journal = Science | volume = 296 | issue = 5577 | pages = 2395–2398 | date = June 2002 | pmid = 12089443 | doi = 10.1126/science.1072068 | s2cid = 206506942 | bibcode = 2002Sci...296.2395N }}</ref> Kako bi identifikovali ćelije koje vrše ekspresiju, zamijenili su citoplazmatski rep proteina iz algi fluorescentnim proteinom YFP, čime su kreirali prvi univerzalno primjenjiv optogenetički alat.<ref name="Nagel 2003" /> U radu iz 2003. godine naveli su da se „ekspresija ChR2 u oocitima ili ćelijama sisara može koristiti kao moćan alat za povećanje citoplazmatske koncentracije Ca<sup>2+</sup> ili za [[depolarizacija|depolarizaciju]] [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]], jednostavno putem osvjetljavanja”. [[Karl Deisseroth]] sa Odsjeka za bioinženjerstvo [[Univerzitet Stanford|Univerziteta Stanford]] objavio je stranice iz laboratorijske bilježnice s početka jula 2004., koje se odnose na njegov početni eksperiment kojim je prikazana aktivacija neurona koji eksprimiraju kanalrodopsina pomoću svjetlosti.<ref name="Deisseroth K. 1213–25">{{cite journal | vauthors = Deisseroth K | title = Optogenetics: 10 years of microbial opsins in neuroscience | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 9 | pages = 1213–1225 | date = September 2015 | pmid = 26308982 | pmc = 4790845 | doi = 10.1038/nn.4091 }}</ref> U avgustu 2005., osoblje njegove laboratorije, uključujući studente postdiplomskog studija [[Edwarda Boyden|Eda Boydena]] i [[Feng Zhang|Fenga Zhanga]], u saradnji s Georgom Nagelom, objavilo je prvu demonstraciju jednokomponentnog optogenetičkog sistema u neuronima,<ref name="Boyden 2005">{{cite journal | vauthors = Boyden ES, Zhang F, Bamberg E, Nagel G, Deisseroth K | title = Millisecond-timescale, genetically targeted optical control of neural activity | journal = Nature Neuroscience | volume = 8 | issue = 9 | pages = 1263–1268 | date = September 2005 | pmid = 16116447 | doi = 10.1038/nn1525 | s2cid = 6809511 }}</ref> koristeći mutantni channelrhodopsin-2(H134R)-eYFP autora Georga Nagela, koji predstavlja prvi mutant proteina channelrhodopsin-2 otkako su Georg Nagel i Hegemann izvršili njegovu funkcionalnu karakterizaciju.<ref name="Nagel 2003"/> [[Zhuo-Hua Pan]] sa Univerziteta Wayne State, istražujući mogućnosti vraćanja vida slijepim osobama, testirao je kanalrodopsin na ganglijskim ćelijama – neuronima u ljudskom oku koji su direktno povezani s mozgom. Prema samom Panu, do prvog zapažanja optičke aktivacije [[mrežnjača|mrežnjačnih]] neurona pomoću kanalrodopsina došlo je u februaru 2004.,<ref>{{cite web|url=https://www.statnews.com/2016/09/01/optogenetics/|date=1 September 2016|website=STAT|language=en-US|access-date=9 February 2020|title=He may be the rightful inventor of neuroscience's biggest breakthrough in decades. But you've never heard of him}}</ref> pet mjeseci prije Deisserothovog početnog zapažanja u julu 2004.<ref>{{cite journal |last1=Deisseroth |first1=Karl |title=Optogenetics: 10 years of microbial opsins in neuroscience |journal=Nature Neuroscience |date=26 August 2015 |volume=18 |issue=9 |pages=1213–1225 |doi=10.1038/nn.4091 |pmid=26308982 |pmc=4790845 }}</ref> Zaista, transficirani neuroni postali su električno aktivni kao odgovor na svjetlost, a Zhuo-Hua Pan je 2005. godine izvijestio o uspješnoj ''[[in vivo]]'' [[transfekcija|transfekciji]] kanalrodopsina u ganglijske ćelije [[mrežnjača|mrežnjače]] miševa, kao i o električnim odgovorima na fotostimulaciju u kulturi isječaka mrežnjače.<ref name="BiCui2006">{{cite journal | vauthors = Bi A, Cui J, Ma YP, Olshevskaya E, Pu M, Dizhoor AM, Pan ZH | title = Ectopic expression of a microbial-type rhodopsin restores visual responses in mice with photoreceptor degeneration | journal = Neuron | volume = 50 | issue = 1 | pages = 23–33 | date = April 2006 | pmid = 16600853 | pmc = 1459045 | doi = 10.1016/j.neuron.2006.02.026 }}</ref> Ovaj pristup su 2021. godine na ljudskom pacijentu konačno primijenili [[Botond Roska]] i njegovi saradnici.<ref name=":13"/> U aprilu 2005., Susana Lima i Miesenböck izvijestili su o prvoj upotrebi genetički ciljane P2X2 [[fotostimulacija|fotostimulacije]] za kontrolu [[ponašanje|ponašanja]] životinje.<ref name="Lima 2005">{{cite journal | vauthors = Lima SQ, Miesenböck G | title = Remote control of behavior through genetically targeted photostimulation of neurons | journal = Cell | volume = 121 | issue = 1 | pages = 141–152 | date = April 2005 | pmid = 15820685 | doi = 10.1016/j.cell.2005.02.004 | s2cid = 14608546 | doi-access = free }}</ref> Pokazali su da fotostimulacija genetički definisanih grupa neurona, poput onih iz dopaminergičkog sistema, izaziva karakteristične promjene u ponašanju vinskih mušica. U oktobru 2005. godine, Lynn Landmesser i Stefan Herlitze također su objavili rezultate primjene kanalrodopsina-2 za kontrolu neuronske aktivnosti kod kultivisanih [[hipokampus]]nih neurona i u sklopovima [[kičmena moždina|kičmene moždine]] kokoši unutar intaktnih embriona u razvoju.<ref name="Li 2005">{{cite journal | vauthors = Li X, Gutierrez DV, Hanson MG, Han J, Mark MD, Chiel H, Hegemann P, Landmesser LT, Herlitze S | display-authors = 6 | title = Fast noninvasive activation and inhibition of neural and network activity by vertebrate rhodopsin and green algae channelrhodopsin | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 49 | pages = 17816–17821 | date = December 2005 | pmid = 16306259 | pmc = 1292990 | doi = 10.1073/pnas.0509030102 | doi-access = free | bibcode = 2005PNAS..10217816L }}</ref> Osim toga, prvi put uveli su [[rodopsin]] kičmenjaka, [[G-protein spregnuti receptor]] s aktiviranim svjetlošću, kao alat za inhibiciju neuronske aktivnosti putem regrutacije intracelularnih signalnih puteva, također u neuronima hipokampusa i intaktnom razvoju embrija kokoši.<ref name="Li 2005"/> Grupe [[Alexander Gottschalk|Alexandera Gottschalka]] i Georga Nagela napravile su prvi ChR2 mutant (H134R) i bile su prve koje su koristile kanalrodopsin-2 za kontrolu neuronske aktivnosti kod intaktne životinje, pokazujući da se motorni obrasci kod [[oble gliste]] ''[[Caenorhabditis elegans|C. elegans]]'' mogu izazvati svjetlosnom stimulacijom genetički odabranih neuronskih krugova (objavljeno u decembru 2005.).<ref>{{cite journal | vauthors = Nagel G, Brauner M, Liewald JF, Adeishvili N, Bamberg E, Gottschalk A | title = Light activation of channelrhodopsin-2 in excitable cells of Caenorhabditis elegans triggers rapid behavioral responses | journal = Current Biology | volume = 15 | issue = 24 | pages = 2279–2284 | date = December 2005 | pmid = 16360690 | doi = 10.1016/j.cub.2005.11.032 | s2cid = 7036529 | doi-access = free | bibcode = 2005CBio...15.2279N }}</ref> Kod miševa se kontrolisana ekspresija optogenetičkih alata često postiže primjenom Cre/loxP metoda specifičnih za tip ćelije, koje je za potrebe neuronauke razvio [[Joe Z. Tsien]] još tokom 1990-ih, <ref>{{cite journal | vauthors = Tsien JZ, Chen DF, Gerber D, Tom C, Mercer EH, Anderson DJ, Mayford M, Kandel ER, Tonegawa S | display-authors = 6 | title = Subregion- and cell type-restricted gene knockout in mouse brain | journal = Cell | volume = 87 | issue = 7 | pages = 1317–1326 | date = December 1996 | pmid = 8980237 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81826-7 | s2cid = 863399 | doi-access = free }}</ref> aktivirajući ili inhibirajući specifične moždane regije i tipove ćelija ''[[in vivo]]''.<ref name="pmid26925095">{{cite journal | vauthors = Tsien JZ | title = Cre-Lox Neurogenetics: 20 Years of Versatile Applications in Brain Research and Counting... | journal = Frontiers in Genetics | volume = 7 | page = 19 | year = 2016 | pmid = 26925095 | pmc = 4759636 | doi = 10.3389/fgene.2016.00019 | doi-access = free }}</ref> U 2007., laboratorije Boydena i Deisserotha (zajedno sa grupama Gottschalka i Georga Nagela) istovremeno izvijestile su o uspješnoj optogenetičkoj inhibiciji aktivnosti neurona.<ref>{{cite journal | vauthors = Han X, Boyden ES | title = Multiple-color optical activation, silencing, and desynchronization of neural activity, with single-spike temporal resolution | journal = PLOS ONE | volume = 2 | issue = 3 | date = March 2007 | pmid = 17375185 | pmc = 1808431 | doi = 10.1371/journal.pone.0000299 | publisher = Public Library of Science | name-list-style = vanc | doi-access = free | bibcode = 2007PLoSO...2..299H | oclc = 678618519 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zhang F, Wang LP, Brauner M, Liewald JF, Kay K, Watzke N, Wood PG, Bamberg E, Nagel G, Gottschalk A, Deisseroth K | display-authors = 6 | title = Multimodal fast optical interrogation of neural circuitry | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-04-05_446_7136/page/633 | journal = Nature | volume = 446 | issue = 7136 | pages = 633–639 | date = April 2007 | pmid = 17410168 | doi = 10.1038/nature05744 | s2cid = 4415339 | bibcode = 2007Natur.446..633Z }}</ref> Iste godine, grupe Georga Nagela i Hegemanna započele su optogenetičku manipulaciju [[cAMP]]-om.<ref>{{cite journal | vauthors = Schröder-Lang S, Schwärzel M, Seifert R, Strünker T, Kateriya S, Looser J, Watanabe M, Kaupp UB, Hegemann P, Nagel G | display-authors = 6 | title = Fast manipulation of cellular cAMP level by light in vivo | journal = Nature Methods | volume = 4 | issue = 1 | pages = 39–42 | date = January 2007 | pmid = 17128267 | doi = 10.1038/nmeth975 | s2cid = 10616442 | url = http://edoc.hu-berlin.de/18452/10021 }}</ref> Godine 2014., Avelar et al objavili su prvi gen rodopsin-gvanilil ciklaze iz gljive. Godine 2015., Scheib et al. i Gao et al. okarakterisali su aktivnost gena za rodopsin-gvanilil-ciklazu. A Shiqiang Gao i saradnici, te Georg Nagel i Alexander Gottschalk, identifikovali su ga kao prvi rodopsin sa osam transmembranskih domena.<ref>{{cite journal | vauthors = Gao S, Nagpal J, Schneider MW, Kozjak-Pavlovic V, Nagel G, Gottschalk A | title = Optogenetic manipulation of cGMP in cells and animals by the tightly light-regulated guanylyl-cyclase opsin CyclOp | journal = Nature Communications | volume = 6 | issue = 1 | date = September 2015 | pmid = 26345128 | pmc = 4569695 | doi = 10.1038/ncomms9046 | doi-access = free | bibcode = 2015NatCo...6.8046G }}</ref> ==Opis== [[File:Example of optogenetic activation of prefrontal cortex.jpg|thumb|upright=1.7|right|'''Slika 1'''. Kanalrodopsin-2 (ChR2) indukuje vremenski preciznu aktivnost, potaknutu plavom svjetlošću, u neuronima prelimbičkog prefrontalnog korteksa pacova. a) Šematski prikaz ''[[in vitro]]'' eksperimenta (lijevo) koji prikazuje dovod plave svjetlosti i ''patch-clamp'' snimanje (metoda na nivou cijele ćelije) aktivnosti izazvane svjetlošću kod fluorescentnog piramidnog neurona koji eksprimira CaMKIIα::ChR2-EYFP (desno), u akutnom moždanom isječku.<br> b) Shematski prikaz ''[[in vivo]]'' eksperimenta (lijevo) koji prikazuje dovod plave svjetlosti (473 nm) i snimanje aktivnosti pojedinačnih neurona (''single-unit recording''). (dolje lijevo) <br>Koronalni moždani isječak koji prikazuje ekspresiju CaMKIIα::ChR2-EYFP u prelimbnoj regiji. Svijetloplava strelica pokazuje vrh optičkog vlakna; crna strelica pokazuje vrh elektrode za snimanje (lijevo). Bijela traka, 100 μm. (dolje desno) ''In vivo'' snimak aktivnosti neurona prefrontalnog [[korteks]]a kod pacova transduciranog sa CaMKIIα::ChR2-EYFP, koji prikazuje generisanje akcionih potencijala (spajkova) izazvanih svjetlošću pri frekvenciji od 20 Hz (niz impulsa plave svjetlosti; desno). Umetnuti prikaz: reprezentativni odgovor pojedinačnog neurona izazvan svjetlošću.<ref name="Baratta"/>]] [[File:Cooper laboratory recording of optogenetic silencing of prefrontal cortical neuron.jpg|upright=1.7|thumb|right|'''Slika 2'''. Halorodopsin (NpHR) brzo i reverzibilno utišava spontanu aktivnost ''in vivo'' u prelimbičkom prefrontalnom korteksu pacova. (Gore lijevo) Šematski prikaz koji pokazuje ''in vivo'' dovođenje zelene svjetlosti (532&nbsp;nm) i snimanje aktivnosti pojedinačne ćelije (single-unit recording) piramidalnog neurona koji spontano funkcioniše i eksprimira CaMKIIα::eNpHR3.0-EYFP. (Desno) Primjer zapisa koji pokazuje da kontinuirano osvjetljavanje svjetlošću talasne dužine 532&nbsp;nm inhibira aktivnost pojedinačne ćelije ''in vivo''. Umetnuti prikaz: reprezentativni zapis aktivnosti pojedinačne ćelije; zelena traka: 10 sekundi.<ref name="Baratta" />]] [[File:Microbial-Light-Activatable-Proton-Pumps-as-Neuronal-Inhibitors-to-Functionally-Dissect-Neuronal-pone.0040937.s007.ogv|upright=1.3|thumb|Nematoda koja izražava ionski kanal Mac osjetljiv na svjetlost. Mac je protonska pumpa izvorno izolirana u gljivici ''Leptosphaeria maculans'', a sada izražena u mišićnim stanicama ''C. elegans'' koji se otvara kao odgovor na zeleno svjetlo i uzrokuje hiperpolarizirajuću inhibiciju. Važno je napomenuti produženje dužine tijela kojem se crv podvrgava svaki put kada je izložen zelenom svjetlu, što je vjerovatno uzrokovano Macovim efektima opuštanja mišića.<ref>{{cite journal | vauthors = Husson SJ, Liewald JF, Schultheis C, Stirman JN, Lu H, Gottschalk A | title = Microbial light-activatable proton pumps as neuronal inhibitors to functionally dissect neuronal networks in C. elegans | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 7 | year = 2012 | pmid = 22815873 | pmc = 3397962 | doi = 10.1371/journal.pone.0040937 | veditors = Samuel A | doi-access = free | bibcode = 2012PLoSO...740937H }} {{open access}}</ref>]] [[File:A-Cholinergic-Regulated-Circuit-Coordinates-the-Maintenance-and-Bi-Stable-States-of-a-Sensory-Motor-pgen.1001326.s010.ogv|upright=1.3|thumb|Nematoda koja eksprimira ChR2 u grupi gubernakularno-oblikvnih mišića reaguje na stimulaciju plavom svjetlošću. Stimulacija plavom svjetlošću uzrokuje ponavljajuće kontrakcije gubernakularno-oblikvnih mišića, što dovodi do ponavljajućih pokreta potiskivanja spikule, nalik onima koji se prirodno javljaju tokom kopulacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Liu Y, LeBeouf B, Guo X, Correa PA, Gualberto DG, Lints R, Garcia LR | title = A cholinergic-regulated circuit coordinates the maintenance and bi-stable states of a sensory-motor behavior during Caenorhabditis elegans male copulation | journal = PLOS Genetics | volume = 7 | issue = 3 | date = March 2011 | pmid = 21423722 | pmc = 3053324 | doi = 10.1371/journal.pgen.1001326 | veditors = Goodman MB | doi-access = free }} {{open access}}</ref>]] Optogenetika pruža vremensku preciznost na nivou milisekundi, što istraživaču omogućava da prati brze procese biološke obrade informacija. Po definiciji, optogenetika mora funkcionisati u vremenskom okviru milisekundi kako bi omogućila dodavanje ili uklanjanje preciznih obrazaca aktivnosti unutar specifičnih ćelija u mozgu intaktnih životinja (vidi '''sliku 1'') i održala korak s optičkom kontrolom. To se može postići putem električnih mjerenja (pomoću „optroda”) ili korištenjem reporterskih proteina za biosenzorstvo, nastalih spajanjem fluorescentnih proteina s detektorskim proteinima. Pored svog naučnog značaja, optogenetika predstavlja važan primjer koji ilustruje vrijednost očuvanja prirode, kao i značaj temeljne nauke. Biofizičari i mikrobiolozi su decenijama proučavali ove opsine radi njih samih, i to prije nego što se razmatrala njihova potencijalna vrijednost u neuronauci i istraživanju neuropsihijatrijskih oboljenja.<ref>{{cite news |url=https://www.scientificamerican.com/article/optogenetics-controlling/ |title=Optogenetics: Controlling the Brain with Light [Extended Version] | vauthors = Deisseroth K |newspaper=Scientific American |access-date=2016-11-28}}</ref> ;Proteini aktivirani svjetlošću: kanali, pumpe i enzimi Obilježje optogenetike je uvođenje brzih kanala, pumpi i enzima aktiviranih svjetlošću koji omogućavaju vremenski preciznu manipulaciju električnim i biohemijskim događajima, uz održavanje rezolucije ćelijskog tipa kroz upotrebu specifičnih mehanizama ciljanja. Među mikrobnim opsinima koji se mogu koristiti za istraživanje funkcije [[nervni sistem|nervnih sistema]] su kanalrodopsini (ChR2, ChR1, VChR1 i SFO) za pobuđivanje neurona i [[anion-provodljivi kanalrodopsini]] za inhibiciju izazvanu svjetlošću. Indirektno svjetlošću kontrolisani [[kalijski kanal]]i nedavno su konstruisani kako bi se spriječilo stvaranje [[akcijski potencijal|akcijskog potencijala]] u neuronima tokom osvjetljavanja plavim svjetlom.<ref>{{cite journal | vauthors = Beck S, Yu-Strzelczyk J, Pauls D, Constantin OM, Gee CE, Ehmann N, Kittel RJ, Nagel G, Gao S | display-authors = 6 | title = Synthetic Light-Activated Ion Channels for Optogenetic Activation and Inhibition | journal = Frontiers in Neuroscience | volume = 12 | date = 2018 | pmid = 30333716 | pmc = 6176052 | doi = 10.3389/fnins.2018.00643 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Sierra YA, Rost B, Oldani S, Schneider-Warme F, Seifert R, Schmitz D, Hegemann P |date=November 2018 |title=Potassium channel-based two component optogenetic tool for silencing of excitable cells|journal=Biophysical Journal|volume=114 |issue=3 |pages=668a |doi=10.1016/j.bpj.2017.11.3607 |bibcode=2018BpJ...114..668A|doi-access=free |hdl=21.11116/0000-0003-4AEF-E |hdl-access=free }}</ref> Ionske pumpe pokretane svjetlošću također se koriste za inhibiciju neuronske aktivnosti, npr. halorodopsin (NpHR),<ref name="Zhao 2008">{{cite journal | vauthors = Zhao S, Cunha C, Zhang F, Liu Q, Gloss B, Deisseroth K, Augustine GJ, Feng G | display-authors = 6 | title = Improved expression of halorhodopsin for light-induced silencing of neuronal activity | journal = Brain Cell Biology | volume = 36 | issue = 1–4 | pages = 141–154 | date = August 2008 | pmid = 18931914 | pmc = 3057022 | doi = 10.1007/s11068-008-9034-7 }}</ref> poboljšani halorodopsini (eNpHR2.0 i eNpHR3.0, vidi Sliku 2),<ref name="Gradinaru 2008">{{cite journal | vauthors = Gradinaru V, Thompson KR, Deisseroth K | title = eNpHR: a Natronomonas halorhodopsin enhanced for optogenetic applications | journal = Brain Cell Biology | volume = 36 | issue = 1–4 | pages = 129–139 | date = August 2008 | pmid = 18677566 | pmc = 2588488 | doi = 10.1007/s11068-008-9027-6 }}</ref> [[arhaerodopsin]] (Arch), gljivični opsini (Mac) i pojačani bakteriorodopsin (eBR).<ref name="Witten 2010">{{cite journal | vauthors = Witten IB, Lin SC, Brodsky M, Prakash R, Diester I, Anikeeva P, Gradinaru V, Ramakrishnan C, Deisseroth K | display-authors = 6 | title = Cholinergic interneurons control local circuit activity and cocaine conditioning | journal = Science | volume = 330 | issue = 6011 | pages = 1677–1681 | date = December 2010 | pmid = 21164015 | pmc = 3142356 | doi = 10.1126/science.1193771 | bibcode = 2010Sci...330.1677W }}</ref> Optogenetska kontrola dobro definiranih biokemijskih događaja kod sisara koji se ponašaju je također moguća. Nadovezujući se na prethodni rad spajanja opsina kičmenjaka sa specifičnim receptorima [[G-protein spregnuti receptor|G-protein spregnutog receptora]];<ref>{{cite journal | vauthors = Kim JM, Hwa J, Garriga P, Reeves PJ, RajBhandary UL, Khorana HG | title = Light-driven activation of beta 2-adrenergic receptor signaling by a chimeric rhodopsin containing the beta 2-adrenergic receptor cytoplasmic loops | journal = Biochemistry | volume = 44 | issue = 7 | pages = 2284–2292 | date = February 2005 | pmid = 15709741 | doi = 10.1021/bi048328i }}</ref> kreirana je porodica [[himera (genetika)|himernih]] jednokomponentnih optogenetičkih alata koji su istraživačima omogućili manipulaciju koncentracijom određenih unutarćelijskih glasnika, poput [[cAMP]]-a i IP3, u ciljanim ćelijama sisara tokom njihovog prirodnog ponašanja.<ref name="Airan 2009">{{cite journal | vauthors = Airan RD, Thompson KR, Fenno LE, Bernstein H, Deisseroth K | title = Temporally precise in vivo control of intracellular signalling | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-04-23_458_7241/page/1025 | journal = Nature | volume = 458 | issue = 7241 | pages = 1025–1029 | date = April 2009 | pmid = 19295515 | doi = 10.1038/nature07926 | s2cid = 4401796 | bibcode = 2009Natur.458.1025A }}</ref> Ubrzo nakon toga uslijedili su drugi biohemijski pristupi optogenetici, kada je u kultivisanim ćelijama postignuta optička kontrola nad malim GTPazama i adenilat-ciklazom primjenom novih strategija iz nekoliko različitih laboratorija.<ref>{{cite journal | vauthors = Levskaya A, Weiner OD, Lim WA, Voigt CA | title = Spatiotemporal control of cell signalling using a light-switchable protein interaction | journal = [[Nature]] | volume = 461 | issue = 7266 | pages = 997–1001 | date = October 2009 | pmid = 19749742 | pmc = 2989900 | doi = 10.1038/nature08446 | bibcode = 2009Natur.461..997L }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wu YI, Frey D, Lungu OI, Jaehrig A, Schlichting I, Kuhlman B, Hahn KM | title = A genetically encoded photoactivatable Rac controls the motility of living cells | journal = Nature | volume = 461 | issue = 7260 | pages = 104–108 | date = September 2009 | pmid = 19693014 | pmc = 2766670 | doi = 10.1038/nature08241 | bibcode = 2009Natur.461..104W | author-link5 = Ilme Schlichting }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Yazawa M, Sadaghiani AM, Hsueh B, Dolmetsch RE | title = Induction of protein-protein interactions in live cells using light | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2009-10_27_10/page/941 | journal = Nature Biotechnology | volume = 27 | issue = 10 | pages = 941–945 | date = October 2009 | pmid = 19801976 | doi = 10.1038/nbt.1569 | s2cid = 205274357 }}</ref> [[Fotoaktivirana adenilil-ciklaza| Fotoaktivirane adenilil-ciklaze]] otkrivene su kod gljiva i uspješno korištene za kontrolu nivoa cAMP-a u neuronima sisara.<ref>{{cite journal | vauthors = Stierl M, Stumpf P, Udwari D, Gueta R, Hagedorn R, Losi A, Gärtner W, Petereit L, Efetova M, Schwarzel M, Oertner TG, Nagel G, Hegemann P | display-authors = 6 | title = Light modulation of cellular cAMP by a small bacterial photoactivated adenylyl cyclase, bPAC, of the soil bacterium Beggiatoa | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 286 | issue = 2 | pages = 1181–1188 | date = January 2011 | pmid = 21030594 | pmc = 3020725 | doi = 10.1074/jbc.M110.185496 | doi-access = free | bibcode = 2011JBiCh.286.1181S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Ryu MH, Moskvin OV, Siltberg-Liberles J, Gomelsky M | title = Natural and engineered photoactivated nucleotidyl cyclases for optogenetic applications | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 285 | issue = 53 | pages = 41501–41508 | date = December 2010 | pmid = 21030591 | pmc = 3009876 | doi = 10.1074/jbc.M110.177600 | doi-access = free | bibcode = 2010JBiCh.28541501R }}</ref> sa G<sub>i/o</sub> spregnuti opsini proteinima ([[OPN3|eOPN3]],<ref>{{Cite journal |last1=Mahn |first1=Mathias |last2=Saraf-Sinik |first2=Inbar |last3=Patil |first3=Pritish |last4=Pulin |first4=Mauro |last5=Bitton |first5=Eyal |last6=Karalis |first6=Nikolaos |last7=Bruentgens |first7=Felicitas |last8=Palgi |first8=Shaked |last9=Gat |first9=Asaf |last10=Dine |first10=Julien |last11=Wietek |first11=Jonas |last12=Davidi |first12=Ido |last13=Levy |first13=Rivka |last14=Litvin |first14=Anna |last15=Zhou |first15=Fangmin |date=May 2021 |title=Efficient optogenetic silencing of neurotransmitter release with a mosquito rhodopsin |journal=Neuron |language=en |volume=109 |issue=10 |pages=1621–1635.e8 |doi=10.1016/j.neuron.2021.03.013 |pmc=7611984 |pmid=33979634}}</ref> ''Pd''CO<ref>{{Cite journal |last1=Wietek |first1=Jonas |last2=Nozownik |first2=Adrianna |last3=Pulin |first3=Mauro |last4=Saraf-Sinik |first4=Inbar |last5=Matosevich |first5=Noa |last6=Malan |first6=Daniela |last7=Brown |first7=Bobbie J. |last8=Dine |first8=Julien |last9=Levy |first9=Rivka |title=A bistable inhibitory optoGPCR for multiplexed optogenetic control of neural circuits |journal=Nature Methods |date=2024 |volume=21 |issue=7 |pages=1275–1287 |doi=10.1038/s41592-024-02285-8 |pmid=38811857 |pmc=11239505 |biorxiv=10.1101/2023.07.01.547328 }}</ref>) korišteni su za inhibiciju fuzije sinapsnih vezikula u neuronima kao odgovor na svjetlost, čime se blokira njihov izlazni signal. Ovaj novi repertoar optogenetičkih aktuatora omogućava kontrolu više aspekata ćelijske funkcije kod intaktnih životinja, uz specifičnost u pogledu tipa ćelija i vremensku preciznost.<ref name="pmid26967281">{{cite journal | vauthors = Lerner TN, Ye L, Deisseroth K | title = Communication in Neural Circuits: Tools, Opportunities, and Challenges | journal = Cell | volume = 164 | issue = 6 | pages = 1136–1150 | date = March 2016 | pmid = 26967281 | pmc = 5725393 | doi = 10.1016/j.cell.2016.02.027 }}</ref> ;Hardver za primjenu svjetla Još jedan neophodan faktor je hardver (npr. integrirani fiberoptički i čvrsti izvori svjetlosti) koji omogućava kontrolu specifičnih tipova ćelija kod životinja koje se slobodno ponašaju. Najčešće se ovo posljednje postiže korištenjem tehnologije dioda spojenih optičkim vlaknima uvedene 2007.<ref name="Aravanis 2007">{{cite journal | vauthors = Aravanis AM, Wang LP, Zhang F, Meltzer LA, Mogri MZ, Schneider MB, Deisseroth K | title = An optical neural interface: in vivo control of rodent motor cortex with integrated fiberoptic and optogenetic technology | journal = Journal of Neural Engineering | volume = 4 | issue = 3 | pages = S143–S156 | date = September 2007 | pmid = 17873414 | doi = 10.1088/1741-2560/4/3/S02 | bibcode = 2007JNEng...4S.143A | s2cid = 1488394 }}</ref><ref name="Adamantidis 2007">{{cite journal | vauthors = Adamantidis AR, Zhang F, Aravanis AM, Deisseroth K, de Lecea L | title = Neural substrates of awakening probed with optogenetic control of hypocretin neurons | journal = [[Nature]] | volume = 450 | issue = 7168 | pages = 420–424 | date = November 2007 | pmid = 17943086 | pmc = 6744371 | doi = 10.1038/nature06310 | bibcode = 2007Natur.450..420A }}</ref><ref name="Gradinaru 2007">{{cite journal | vauthors = Gradinaru V, Thompson KR, Zhang F, Mogri M, Kay K, Schneider MB, Deisseroth K | title = Targeting and readout strategies for fast optical neural control in vitro and in vivo | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 27 | issue = 52 | pages = 14231–14238 | date = December 2007 | pmid = 18160630 | pmc = 6673457 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.3578-07.2007 }}</ref> Kako bi izbjegli upotrebu implantiranih [[elektroda]], istraživači su razvili metode za ugrađivanje i modifikaciju prozirnog „prozora” od cirkonija u lobanje miševa, čime se omogućava dublje prodiranje optičkih talasa radi stimulacije ili inhibicije pojedinačnih neurona.<ref name="Nanomedicine201308">{{cite journal | vauthors = Damestani Y, Reynolds CL, Szu J, Hsu MS, Kodera Y, Binder DK, Park BH, Garay JE, Rao MP, Aguilar G | display-authors = 6 | title = Transparent nanocrystalline yttria-stabilized-zirconia calvarium prosthesis | journal = Nanomedicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1135–1138 | date = November 2013 | pmid = 23969102 | doi = 10.1016/j.nano.2013.08.002 | s2cid = 14212180 | url = https://escholarship.org/uc/item/0th8v0p9 }} • Explained by {{cite web |url=http://www.latimes.com/science/sciencenow/la-sci-sn-window-brain-20130903,0,6788242.story |title=A window to the brain? It's here, says UC Riverside team | vauthors = Mohan G |date=September 4, 2013 |website=Los Angeles Times }}</ref> Za stimulaciju površinskih područja mozga, poput [[korteks|moždane kore]], optička vlakna ili [[LED]] diode mogu se postaviti direktno na lobanju životinje. Optička vlakna implantirana na veću dubinu korištena su za dovođenje svjetlosti do dubljih područja [[mozak|mozga]].<ref name="legaria">{{cite journal |vauthors=Legaria AA, Matikainen-Ankney BA, Yang B, Ahanonu B, Licholai JA, Parker JG, Kravitz AV |date=August 30, 2022 |title=Fiber photometry in striatum reflects primarily nonsomatic changes in calcium |journal=Nature Neuroscience |volume=25 |issue=9 |pages=1124–1128 |doi=10.1038/s41593-022-01152-z|pmid=36042311 |pmc=10152879 }}</ref> Kao dopuna metodama koje uključuju vezu putem optičkih vlakana, razvijene su potpuno bežične tehnike koje koriste bežični prijenos energije do svjetlećih dioda (LED) smještenih na glavi, omogućavajući nesmetano proučavanje složenih oblika [[ponašanje|ponašanja]] kod organizama koji se slobodno kreću.<ref name="Wentz 2011">{{cite journal | vauthors = Wentz CT, Bernstein JG, Monahan P, Guerra A, Rodriguez A, Boyden ES | title = A wirelessly powered and controlled device for optical neural control of freely-behaving animals | journal = Journal of Neural Engineering | volume = 8 | issue = 4 | date = August 2011 | pmid = 21701058 | pmc = 3151576 | doi = 10.1088/1741-2560/8/4/046021 | bibcode = 2011JNEng...8d6021W }}</ref> ;Ekspresija optogenetskih aktuatora Optogenetika također obuhvata razvoj strategija genetičkog ciljanja, kao što su promotori specifični za određene ćelije ili drugi prilagođeni virusi s uslovnom aktivnošću, radi dopremanja sondi osjetljivih na svjetlost do specifičnih populacija neurona u mozgu živih životinja (npr. gliste, [[vinska mušica]], [[miševi]], [[pacov]]i i [[majmuni]]). Kod [[beskičmenjak]]a, poput crva i vinskih mušica, hrani se dodaje određena količina ''all-trans''-retinala (ATR). Ključna prednost [[mikrob]]nih opsina, kao što je već spomenuto, jeste to što su oni potpuno funkcionalni kod [[kičmenjak]]a, bez dodavanja [[egzogen]]ih kofaktora..<ref name="Gradinaru 2007"/> == Tehnike == [[File:Optogenetic stimulation consists of several steps.png|thumb|upright=3|Tri osnovne komponente u primjeni optogenetike su sljedeće: <br>'''(A)''' Identifikacija ili sinteza proteina osjetljivog na svjetlost (opsina), kao što su kanalrodopsin-2 (ChR2), halorodopsin (NpHR) itd.<br> '''(B)''' Dizajniranje sistema za unošenje genetskog materijala koji sadrži opsin u ćelije radi ekspresije proteina, poput primjene Cre-rekombinaze ili adeno-asociranog virusa.<br> '''(C)''' Primjena instrumenata koji emituju svjetlost.<ref>{{cite journal | vauthors = Pama EA, Colzato LS, Hommel B | title = Optogenetics as a neuromodulation tool in cognitive neuroscience | journal = Frontiers in Psychology | volume = 4 | page = 610 | date = 2013-01-01 | pmid = 24046763 | pmc = 3764402 | doi = 10.3389/fpsyg.2013.00610 | doi-access = free }}</ref>]] Tehnika primjene optogenetike fleksibilna je i prilagodljiva potrebama istraživača. Kanalrodopsini selektivni za katione (npr. ChR2) koriste se za ekscitaciju neurona, dok kanalrodopsini koji provode anione (npr. GtACR2) inhibiraju neuronsku aktivnost. Kombinovanje ovih alata u jedinstven konstrukt (npr. BiPOLES) omogućava i inhibiciju i ekscitaciju, zavisno od talasne dužine svjetlosti kojom se vrši osvjetljavanje.<ref>{{Cite journal |last1=Vierock |first1=Johannes |last2=Rodriguez-Rozada |first2=Silvia |last3=Dieter |first3=Alexander |last4=Pieper |first4=Florian |last5=Sims |first5=Ruth |last6=Tenedini |first6=Federico |last7=Bergs |first7=Amelie C. F. |last8=Bendifallah |first8=Imane |last9=Zhou |first9=Fangmin |last10=Zeitzschel |first10=Nadja |last11=Ahlbeck |first11=Joachim |date=2021-07-26 |title=BiPOLES is an optogenetic tool developed for bidirectional dual-color control of neurons |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=4527 |doi=10.1038/s41467-021-24759-5 |doi-access=free|issn=2041-1723 |pmc=8313717 |pmid=34312384|bibcode=2021NatCo..12.4527V }}</ref> Unošenje mikrobnog [[opsin]]a u specifičnu podgrupu ćelija predstavlja izazov. Jedan od popularnih pristupa je unošenje modifikovanog virusnog vektora koji sadrži gen za optogenetički aktuator povezan sa specifičnim [[promotor (genetika)|promotorom]], kao što je [[CAMK2A|CAMKIIα]], omogućavajući određeni stepen specifičnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhang F, Gradinaru V, Adamantidis AR, Durand R, Airan RD, de Lecea L, Deisseroth K | title = Optogenetic interrogation of neural circuits: technology for probing mammalian brain structures | journal = Nature Protocols | volume = 5 | issue = 3 | pages = 439–456 | date = March 2010 | pmid = 20203662 | pmc = 4503465 | doi = 10.1038/nprot.2009.226 }}</ref> Specifičniji pristup zasnovan na transgenim "pogonskim" miševima koji eksprimiraju [[Cre-rekombinaza|Cre-rekombinazu]], enzim koji katalizira rekombinaciju između dva lox-P mjesta u specifičnom podskupu ćelija. Uvođenjem konstruiranog virusnog vektora koji sadrži gen optogenetičkog aktuatora između dva lox-P mjesta, samo ćelije koje proizvode Cre-rekombinazu eksprimirati će mikrobni opsin. Ova tehnika omogućila je upotrebu modificiranih optogenetičkih aktuatora bez potrebe za stvaranjem cijele linije transgenih životinja svaki put kada je potreban novi mikrobni opsin.<ref>{{cite book | vauthors = Zeng H, Madisen L | title = Optogenetics: Tools for Controlling and Monitoring Neuronal Activity | chapter = Mouse transgenic approaches in optogenetics | volume = 196 | pages = 193–213 | date = 2012-09-05 | pmid = 22341327 | pmc = 3433654 | doi = 10.1016/B978-0-444-59426-6.00010-0 | isbn = 978-0-444-59426-6 | series = Progress in Brain Research }}</ref> Nakon uvođenja i ekspresije mikrobnog [[opsin]]a, izvor svjetlosti pod [[računar]]skom kontrolom mora se optički povezati s predmetnim područjem mozga.<ref>{{Cite journal |last1=Hsueh |first1=Brian |last2=Chen |first2=Ritchie |last3=Jo |first3=YoungJu |last4=Tang |first4=Daniel |last5=Raffiee |first5=Misha |last6=Kim |first6=Yoon Seok |last7=Inoue |first7=Masatoshi |last8=Randles |first8=Sawyer |last9=Ramakrishnan |first9=Charu |last10=Patel |first10=Sneha |last11=Kim |first11=Doo Kyung |last12=Liu |first12=Tony X. |last13=Kim |first13=Soo Hyun |last14=Tan |first14=Longzhi |last15=Mortazavi |first15=Leili |date=March 2023 |title=Cardiogenic control of affective behavioural state |journal=Nature |language=en |volume=615 |issue=7951 |pages=292–299 |doi=10.1038/s41586-023-05748-8 |pmid=36859543 |pmc=9995271 |bibcode=2023Natur.615..292H |issn=1476-4687}}</ref> Često se koriste [[LED]] diode ili [[laser čvrstog stanja s diodnim pumpanjem]] (DPSS) povezani s optičkim vlaknima. Nedavni napredak uključuje pojavu bežičnih uređaja koji se nose na glavi, a koji usmjeravaju LED svjetlost na ciljana područja, čime se životinjama omogućava veća sloboda kretanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Warden MR, Cardin JA, Deisseroth K | title = Optical neural interfaces | journal = Annual Review of Biomedical Engineering | volume = 16 | pages = 103–129 | date = July 2014 | pmid = 25014785 | pmc = 4163158 | doi = 10.1146/annurev-bioeng-071813-104733 }}</ref><ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Guru A, Post RJ, Ho YY, Warden MR | title = Making Sense of Optogenetics | journal = The International Journal of Neuropsychopharmacology | volume = 18 | issue = 11 | date = July 2015 | pmid = 26209858 | pmc = 4756725 | doi = 10.1093/ijnp/pyv079 }}</ref> [[Optičko vlakno|Pristupi zasnovani na optičkim vlaknima]] također se mogu koristiti za kombinovanje optičke stimulacije i snimanja [[kalcijski signal|kalcijskih signala]].<ref name="legaria" /> This enables researchers to visualize and manipulate the activity of single neurons in awake behaving animals.<ref>{{cite web |url=https://www.mightexbio.com/products/oasis/oasis-implant/#text-block-16 |title=The Evolution in Freely-Behaving Imaging and Optogenetics Technology |website=OASIS Implant |publisher=Mightex |access-date=2021-06-03}}</ref> Također je moguće istovremeno snimati iz više dubokih regija mozga pomoću [[Gradijent-indeksna optika|GRIN]] sočiva povezana optičkim vlaknom sa eksterno postavljenim fotodetektorom i fotostimulatorom.<ref>{{cite journal |pmid = 26878381 | pmc = 5717315 | doi = 10.1038/nmeth.3770 | volume = 13 | title = Simultaneous fast measurement of circuit dynamics at multiple sites across the mammalian brain | year = 2016 | journal = Nat Methods | pages = 325–8 | vauthors = Kim CK, Yang SJ, Pichamoorthy N, Young NP, Kauvar I, Jennings JH, Lerner TN, Berndt A, Lee SY, Ramakrishnan C, Davidson TJ, Inoue M, Bito H, Deisseroth K | issue = 4 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cui G, Jun SB, Jin X, Luo G, Pham MD, Lovinger DM, Vogel SS, Costa RM | display-authors = 6 | title = Deep brain optical measurements of cell type-specific neural activity in behaving mice | journal = Nature Protocols | volume = 9 | issue = 6 | pages = 1213–1228 | date = June 2014 | pmid = 24784819 | pmc = 4100551 | doi = 10.1038/nprot.2014.080 }}</ref> == Tehnički izazovi i ograničenja == === Selektivna ekspresija === Jedan od glavnih problema optogenetike jeste to što sve dotične ćelije ne moraju nužno [[ekspresija gena|eksprimirati gen]] za mikrobni [[opsin]] na istom nivou. Stoga će čak i osvjetljavanje svjetlošću definisanog intenziteta imati različite učinke na pojedinačne ćelije. Optogenetička stimulacija neurona u mozgu manje je kontrolisana jer intenzitet svjetlosti opada kako se udaljavamo od izvora svjetlosti. Zbog toga ostaje teško usmjeriti opsin u određene subćelijske odjeljke.<ref name="Gradinaru 2008" /><ref name=":2">{{cite web| vauthors = Zalocusky KA, Fenno LE, Deisseroth K |date=2013|title=Current Challenges in Optogenetics|url=https://www.sfn.org/~/media/SfN/Documents/Short%20Courses/2013%20Short%20Course%20I/SC1%20Deisseroth.ashx|website=Society for Neuroscience}}</ref> Ograničavanje [[opsin]]a na specifične regije plazmatske membrane, kao što su [[dendrit]]i, [[soma (biologija)|some]] ili [[nervni završetak|aksonski završeci]], omogućava bolje razumijevanje neuronskih krugova.<ref name=":2"/> Matematičko modeliranje pokazuje da selektivna ekspresija opsina u određenim tipovima ćelija može dramatično promijeniti dinamičko [[ponašanje]] neuronskih krugova. Konkretno, optogenetička stimulacija koja prvenstveno cilja inhibitorne ćelije može promijeniti ekscitabilnost nervnog tkiva, utičući pritom i na neurone koji nisu transficirani.<ref>{{cite journal|vauthors=Heitmann S, Rule M, Truccolo W, Ermentrout B|date=January 2017|title=Optogenetic Stimulation Shifts the Excitability of Cerebral Cortex from Type I to Type II: Oscillation Onset and Wave Propagation|journal=PLOS Computational Biology|volume=13|issue=1|bibcode=2017PLSCB..13E5349H|doi=10.1371/journal.pcbi.1005349|pmc=5295702|pmid=28118355 |doi-access=free }}</ref> === Kinetika i sinhronizacija === Izvorni kanalrodopsin-2 zatvarao se sporije od tipičnih kationskih kanala korteksnih neurona, što je dovodilo do produžene depolarizacije i priliva kalcija.<ref>{{Cite journal|last1=Zhang|first1=Yan-Ping|last2=Oertner|first2=Thomas G|date=2007|title=Optical induction of synaptic plasticity using a light-sensitive channel|url=http://www.nature.com/articles/nmeth988|journal=Nature Methods|language=en|volume=4|issue=2|pages=139–141|doi=10.1038/nmeth988|pmid=17195846 |s2cid=17721823 |issn=1548-7091|url-access=subscription}}</ref> Štaviše, razlike između obrazaca prirodnog okidanja i optogenetske aktivacije dovode do sinhronizovane aktivacije neurona putem pulsne svjetlosne stimulacije, čime se isključuje mogućnost sekvencijalne aktivnosti unutar stimulisane populacije. To otežava ne samo razumijevanje načina na koji te ćelije međusobno komuniciraju, već i shvatanje veze između njihovih faznih svojstava aktivacije i funkcionisanja neuronskih krugova. Kako bi se prevazišli ovi izazovi, optogenetska aktivacija je kombinovana sa [[funkcionalna magnetna rezonanca|funkcionalnom magnetnom rezonancom]] (fMRI) radi rasvjetljavanja [[konektom]]a – detaljne mape neuronskih veza u mozgu.<ref name=":2"/><ref name=":3">{{cite journal|vauthors=Leergaard TB, Hilgetag CC, Sporns O|date=2012-05-01|title=Mapping the connectome: multi-level analysis of brain connectivity|journal=Frontiers in Neuroinformatics|volume=6|page=14|doi=10.3389/fninf.2012.00014|pmc=3340894|pmid=22557964|doi-access=free}}</ref> Optogenetička aktivacija precizno određene vremenske dinamike koristi se za kalibraciju odgođenog hemodinamskog signala (BOLD – signal zavisan od nivoa kisika u krvi) na kojem se zasniva fMRI. === Spektar apsorpcije svjetlosti === Proteini opsini koji se sada koriste imaju vrhove apsorpcije raspoređene širom vidljivog spektra, ali ostaju znatno osjetljivi na plavu svjetlost.<ref name=":2"/> Ovo spektarsko preklapanje znatno otežava kombinovanje aktivacije opsina sa [[genetički kod| genetički kodiranim]] indikatorima (GEVI, GECI, GluSnFR, synapto-pHluorin), od kojih većina zahtijeva ekscitaciju plavom svjetlošću. Opsini aktivirani infracrvenom svjetlošću bi, pri standardnoj vrijednosti ozračenosti, povećali prodor svjetlosti i poboljšali rezoluciju, smanjenjem rasipanja svjetlosti. === Prostorni odgovor === Zbog rasipanja, uski snop svjetlosti namijenjen stimulaciji neurona u određenom području nervnog tkiva može izazvati profil odgovora koji je znatno širi od samog stimulacijskog snopa.<ref name="10.1162/netn_a_00154">{{cite journal | vauthors = Luboeinski J, Tchumatchenko T | title = Nonlinear response characteristics of neural networks and single neurons undergoing optogenetic excitation | journal = Network Neuroscience | volume = 4 | issue = 3 | pages = 852–870 | date = September 2020 | pmid = 33615093 | pmc = 7888483 | doi = 10.1162/netn_a_00154 | doi-access = free }}</ref> U ovom slučaju, neuroni se mogu nenamjerno aktivirati (ili inhibirati). Alati za računarsku simulaciju<ref name="pyrho-simulator">{{cite web | url= https://github.com/ProjectPyRhO/PyRhO |title= PyRhO: a virtual optogenetics laboratory | website=GitHub }}</ref><ref name="nn-simulator">{{cite web | url= https://github.com/jlubo/nn-lightchannels-sim |title= Simulation tool for neural networks and single neurons with light-sensitive channels | website=GitHub }}</ref> koriste se za procjenu volumena stimuliranog tkiva za različite [[talasna dužina|talasne dužine]] svjetlosti. ==Primjene== Područje optogenetike unaprijedilo je fundamentalno naučno razumijevanje o tome kako specifični tipovi ćelija doprinose funkciji bioloških tkiva kao što su neuronski krugovi ''[[in vivo]]''. Sa kliničke strane, istraživanja vođena optogenetikom dovela su do uvida u obnavljanje pomoću svjetlosti [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S037859552300223X?via%3Dihub]],<ref>{{cite journal |last1=Azees |first1=Ajmal |title=Spread of activation and interaction between channels with multi-channel optogenetic stimulation in the mouse cochlea |journal=Hearing Research |date=December 2023 |volume=440 |doi=10.1016/j.heares.2023.108911 |pmid=37977051 |doi-access=free |hdl=11343/344086 |hdl-access=free }}</ref> [[Parkinsonova bolest]]<ref name="Kravitz 2010">{{cite journal | vauthors = Kravitz AV, Freeze BS, Parker PR, Kay K, Thwin MT, Deisseroth K, Kreitzer AC | title = Regulation of parkinsonian motor behaviours by optogenetic control of basal ganglia circuitry | journal = Nature | volume = 466 | issue = 7306 | pages = 622–626 | date = July 2010 | pmid = 20613723 | pmc = 3552484 | doi = 10.1038/nature09159 | bibcode = 2010Natur.466..622K }}</ref><ref name="Gradinaru 2009">{{cite journal | vauthors = Gradinaru V, Mogri M, Thompson KR, Henderson JM, Deisseroth K | title = Optical deconstruction of parkinsonian neural circuitry | journal = Science | volume = 324 | issue = 5925 | pages = 354–359 | date = April 2009 | pmid = 19299587 | pmc = 6744370 | doi = 10.1126/science.1167093 | citeseerx = 10.1.1.368.668 | bibcode = 2009Sci...324..354G }}</ref> i drugih nervnih i psihijatrijskih poremećaja kao što su [[autizam]], [[shizofrenija]], [[zloupotreba droga]], [[anksioznost]] i [[depresija (raspoloženje)|depresija]].<ref name="Witten 2010" /><ref name="Cardin 2009">{{cite journal | vauthors = Cardin JA, Carlén M, Meletis K, Knoblich U, Zhang F, Deisseroth K, Tsai LH, Moore CI | display-authors = 6 | title = Driving fast-spiking cells induces gamma rhythm and controls sensory responses | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7247 | pages = 663–667 | date = June 2009 | pmid = 19396156 | pmc = 3655711 | doi = 10.1038/nature08002 | bibcode = 2009Natur.459..663C }}</ref><ref name="Sohal 2009">{{cite journal | vauthors = Sohal VS, Zhang F, Yizhar O, Deisseroth K | title = Parvalbumin neurons and gamma rhythms enhance cortical circuit performance | journal = Nature | volume = 459 | issue = 7247 | pages = 698–702 | date = June 2009 | pmid = 19396159 | pmc = 3969859 | doi = 10.1038/nature07991 | bibcode = 2009Natur.459..698S }}</ref><ref name="Tsai 2009">{{cite journal | vauthors = Tsai HC, Zhang F, Adamantidis A, Stuber GD, Bonci A, de Lecea L, Deisseroth K | title = Phasic firing in dopaminergic neurons is sufficient for behavioral conditioning | url = https://archive.org/details/sim_science_2009-05-22_324_5930/page/1080 | journal = Science | volume = 324 | issue = 5930 | pages = 1080–1084 | date = May 2009 | pmid = 19389999 | pmc = 5262197 | doi = 10.1126/science.1168878 | bibcode = 2009Sci...324.1080T }}</ref> Eksperimentalni tretman sljepoće uključuje kanalni rodopsin eksprimiran u [[ganglija|ganglijskim]] ćelijama [[mrežnjača|mrežnjače]], koji se stimuliše svjetlosnim obrascima iz specijalno dizajniranih naočala.<ref>{{cite news | vauthors = Zimmer C |title=Scientists Partially Restored a Blind Man's Sight With New Gene Therapy |url=https://www.nytimes.com/2021/05/24/science/blindness-therapy-optogenetics.html |access-date=25 May 2021 |work=The New York Times |date=24 May 2021}}</ref><ref name=":13">{{cite journal | vauthors = Sahel JA, Boulanger-Scemama E, Pagot C, Arleo A, Galluppi F, Martel JN, Esposti SD, Delaux A, de Saint Aubert JB, de Montleau C, Gutman E, Audo I, Duebel J, Picaud S, Dalkara D, Blouin L, Taiel M, Roska B | display-authors = 6 | title = Partial recovery of visual function in a blind patient after optogenetic therapy | journal = Nature Medicine | volume = 27 | issue = 7 | pages = 1223–1229 | date = July 2021 | pmid = 34031601 | doi = 10.1038/s41591-021-01351-4 | doi-access = free }}</ref> ===Identifikacija specifičnih neurona i mreža=== ====Amigdala==== Optogenetički pristupi korišteni su za mapiranje neuronskih krugova u [[amigdala|amigdali]] koji doprinose [[uslovljavanje straha|uslovljavanju straha]].<ref name="Haubensak 2010">{{cite journal | vauthors = Haubensak W, Kunwar PS, Cai H, Ciocchi S, Wall NR, Ponnusamy R, Biag J, Dong HW, Deisseroth K, Callaway EM, Fanselow MS, Lüthi A, Anderson DJ | display-authors = 6 | title = Genetic dissection of an amygdala microcircuit that gates conditioned fear | journal = [[Nature]] | volume = 468 | issue = 7321 | pages = 270–276 | date = November 2010 | pmid = 21068836 | pmc = 3597095 | doi = 10.1038/nature09553 | bibcode = 2010Natur.468..270H }}</ref><ref name="Johansen 2010">{{cite journal | vauthors = Johansen JP, Hamanaka H, Monfils MH, Behnia R, Deisseroth K, Blair HT, LeDoux JE | title = Optical activation of lateral amygdala pyramidal cells instructs associative fear learning | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 107 | issue = 28 | pages = 12692–12697 | date = July 2010 | pmid = 20615999 | pmc = 2906568 | doi = 10.1073/pnas.1002418107 | doi-access = free | bibcode = 2010PNAS..10712692J }}</ref><ref name="Jasnow2013">{{cite journal | vauthors = Jasnow AM, Ehrlich DE, Choi DC, Dabrowska J, Bowers ME, McCullough KM, Rainnie DG, Ressler KJ | display-authors = 6 | title = Thy1-expressing neurons in the basolateral amygdala may mediate fear inhibition | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 33 | issue = 25 | pages = 10396–10404 | date = June 2013 | pmid = 23785152 | pmc = 3685835 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.5539-12.2013 }}</ref><ref name="Dias 2013">{{cite journal | vauthors = Dias BG, Banerjee SB, Goodman JV, Ressler KJ | title = Towards new approaches to disorders of fear and anxiety | journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 23 | issue = 3 | pages = 346–352 | date = June 2013 | pmid = 23402950 | pmc = 3672317 | doi = 10.1016/j.conb.2013.01.013 }}</ref> Jedan takav primjer neuronskog kruga jeste veza između [[bazolateralna amigdala|bazolateralne amigdale]] i dorzomedijalnog prefrontalnog [[korteks]]a, gdje su uočene [[neuronska oscilacia|neuronske oscilacije]] frekvencije 4&nbsp;Hz u [[korelacija|korelaciji]] s [[ponašanje]]m ukočenosti (zamrzavanja) izazvanim strahom kod miševa. U transgene miševe uveden je kanalrodopsin-2 povezan s [[parvalbumin]]om-Cre promotorom, koji je selektivno ciljao interneurone smještene u bazolateralnoj amigdali i dorzomedijalnom prefrontalnom korteksu, a koji su odgovorni za oscilacije od 4&nbsp;Hz. Optička stimulacija tih interneurona izazvala je ponašanje ukočenosti, čime su dobijeni dokazi da bi te oscilacije od 4&nbsp;Hz mogle biti odgovorne za osnovni odgovor na strah koji generišu neuronske populacije u dorzomedijalnom prefrontalnom korteksu i bazolateralnoj amigdali.<ref>{{cite journal | vauthors = Karalis N, Dejean C, Chaudun F, Khoder S, Rozeske RR, Wurtz H, Bagur S, Benchenane K, Sirota A, Courtin J, Herry C | display-authors = 6 | title = 4-Hz oscillations synchronize prefrontal-amygdala circuits during fear behavior | journal = Nature Neuroscience | volume = 19 | issue = 4 | pages = 605–612 | date = April 2016 | pmid = 26878674 | pmc = 4843971 | doi = 10.1038/nn.4251 }}</ref> Daljnje optogenetočke manipulacije centralne amigdale (CeA) otkrile su ulogu te regije u robusnim senzomotornim funkcijama. Korištenjem mišjih modela, ''in vivo'' snimanje kalcija otkrilo je aktivaciju populacija neurona koje eksprimiraju [[transkripcijski faktor]] ''[[ISL1|Isl1]]'' na početku radnje grizenja. Neuronska aktivnost bila je direktno proporcionalna tvrdoći objekta koji se grize, što ukazuje na ulogu ovih neurona u modulaciji sile. Optogenetska aktivacija CeA<sup>Isl1</sup> neurona pojačavala je i intenzivirala ponašanje grizenja, dok je inhibicija ometala grizenje smanjenjem aktivnosti mišića odgovornih za zatvaranje vilice. Štaviše, aktivacija projekcija CeA<sup>Isl1</sup> neurona prema parvoćelijskoj retikularnoj formaciji (PCRt) i pedunkulopontinom tegmentnom jezgru (PPtg) rezultirala je povećanom učestalošću i trajanjem grizenja, što ukazuje na vezu između motivacijskih stanja i motornog odgovora.<ref>{{cite bioRxiv |last1=Ding |first1=Wenyu |title=Central amygdala Isl1 neurons control biting by integrating sensory and motivational signals |date=2026-02-05 |language=en |biorxiv=10.64898/2026.02.03.703447 |last2=De Almeida |first2=Alisson Pinto |last3=Wang |first3=Wenkang |last4=Qu |first4=Chunyu |last5=Klein |first5=Rüdiger }}</ref> ;Prednji cingularni korteks Optogenetočke tehnike također su korištene za istraživanje puteva bola uključenih u hronični i neuropatski bol.<ref>{{Cite journal |last1=Li |first1=Siyu |last2=Feng |first2=Xiaoli |last3=Bian |first3=Hui |date=2022 |title=Optogenetics: Emerging strategies for neuropathic pain treatment |journal=Frontiers in Neurology |volume=13 |doi=10.3389/fneur.2022.982223 |doi-access=free|issn=1664-2295 |pmc=9758006 |pmid=36536805}}</ref> Prednji cingularni korteks (ACC) struktura je unutar limbnog sistema sa brojnim međusobnim vezama, odgovorna za obradu signala bola. Dugotrajna potencijacija ovih signala karakteriše razvoj neuropatskog bola.<ref>{{Cite journal |last1=Moon |first1=Hyeong Cheol |last2=Park |first2=Young Seok |date=2022-01-01 |title=Optogenetic Stimulation of the Anterior Cingulate Cortex Modulates the Pain Processing in Neuropathic Pain: A Review |journal=Journal of Molecular Neuroscience |language=en |volume=72 |issue=1 |pages=1–8 |doi=10.1007/s12031-021-01898-4 |pmid=34505976 |issn=1559-1166}}</ref> Stimulacija inhibitornih neurona u ACC-u koji eksprimiraju kanalrodopsin-2 rezultirala je smanjenjem refleksnih odgovora na akutni bol kod miševa. Ovakve studije pokazuju da modulacija inhibitornih puteva uključenih u procesuiranje bola predstavlja izvodljiv metod za kontrolu upalnog i neuropatskog bola.<ref>{{Cite journal |last1=Narcisse |first1=Darryl |last2=Tripathy |first2=Ashutosh |last3=Benkowski |first3=Robert |last4=Mohanty |first4=Samarendra |date=2022-07-01 |title=ID:16598 Optogenetic Modulation of the Central Nervous System for Acute and Chronic Pain |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1094715922004172 |journal=Neuromodulation: Technology at the Neural Interface |series=Abstracts from the 2022 North American Neuromodulation Society's Annual Meeting |volume=25 |issue=5, Supplement |pages=S107 |doi=10.1016/j.neurom.2022.02.125 |issn=1094-7159|url-access=subscription }}</ref> ====Mirisni bulbus==== Optogenetička aktivacija mirisnih senzornih neurona bila je ključna za demonstriranje vremenskih aspekata obrade mirisa<ref>{{cite journal | vauthors = Shusterman R, Smear MC, Koulakov AA, Rinberg D | title = Precise olfactory responses tile the sniff cycle | journal = Nature Neuroscience | volume = 14 | issue = 8 | pages = 1039–1044 | date = July 2011 | pmid = 21765422 | doi = 10.1038/nn.2877 | pmc = 13348895 | s2cid = 5194595 }}</ref> i za mehanizam neuromodulatorno posredovanih [[Miris|olfaktorno]] vođenih ponašanja (npr. [[agresija]], [[parenje]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Smith RS, Hu R, DeSouza A, Eberly CL, Krahe K, Chan W, Araneda RC | title = Differential Muscarinic Modulation in the Olfactory Bulb | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 35 | issue = 30 | pages = 10773–10785 | date = July 2015 | pmid = 26224860 | pmc = 4518052 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.0099-15.2015 }}</ref> Pored toga, uz pomoć optogenetike, ponovo su dobijeni dokazi koji pokazuju da je „naknadna slika” mirisa koncentrisana više centralno, oko mirisnog bulbusa, a ne na periferiji gdje se nalaze neuroni mirisnih receptora. Transgeni miševi, kod kojih je eksprimiran kanal-rodopsin Thy1-ChR2, stimulisani su laserom talasne dužine 473 nm, postavljenim transkranijalno iznad dorzalnog dijela mirisnog bulbusa. Dugotrajnija fotostimulacija mitralnih ćelija u mirisnom bulbusu rezultirala je uočavanjem dugotrajnije neuronske aktivnosti u tom području i nakon prestanka fotostimulacije, što ukazuje na to da je mirisni senzorni sistem sposoban za dugoročne promjene i prepoznavanje razlika između starih i novih mirisa.<ref>{{cite journal | vauthors = Patterson MA, Lagier S, Carleton A | title = Odor representations in the olfactory bulb evolve after the first breath and persist as an odor afterimage | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 110 | issue = 35 | pages = E3340–E3349 | date = August 2013 | pmid = 23918364 | pmc = 3761593 | doi = 10.1073/pnas.1303873110 | doi-access = free | bibcode = 2013PNAS..110E3340P }}</ref> ====''Nucleus accumbens''==== Optogenetika, praćenje ponašanja sisara pri slobodnom kretanju, ''in vivo'' [[elektrofiziologija]] i fiziologija moždanih isječaka integrisani su radi proučavanja holinergičkih interneurona u strukturi ''[[nucleus accumbens]]'', putem direktne ekscitacije ili inhibicije. Iako čine manje od 1% ukupne populacije neurona u ovoj strukturi, ove holinergičke ćelije mogu kontrolisati aktivnost dopaminergičkih završetaka koji inervišu neurone srednje veličine sa trnovitim nastavcima (MSN) u ''nucleus accumbensu''.<ref name="Tecuapetla 2010">{{cite journal | vauthors = Tecuapetla F, Patel JC, Xenias H, English D, Tadros I, Shah F, Berlin J, Deisseroth K, Rice ME, Tepper JM, Koos T | display-authors = 6 | title = Glutamatergic signaling by mesolimbic dopamine neurons in the nucleus accumbens | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 30 | issue = 20 | pages = 7105–7110 | date = May 2010 | pmid = 20484653 | pmc = 3842465 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.0265-10.2010 }}</ref> Poznato je da su ovi MSN-ovi (neuroni srednjih bodljikavih [[dendrit]]a) u nukleusu akumbensu uključeni u nervni put putem kojeg [[kokain]] ispoljava svoje djelovanje, jer je utvrđeno da smanjenje promjena u aktivnosti ovih neurona, izazvanih kokainom, inhibira uslovljavanje (klasično uslovljavanje) povezano s kokainom. Nekolicina holinergičkih neurona prisutnih u nukleusu akumbensu mogla bi predstavljati pogodne mete za [[farmakoterapija|farmakoterapiju]] u liječenju zavisnosti od kokaina.<ref name="Witten 2010"/> ====Prefrontalni korteks==== [[File:Optogenetics imetronic.JPG|upright=1.3|thumb| [[Kafez]]i za pacove opremljeni optogenetskim LED komutatorima koji omogućavaju proučavanje ponašanja životinja ''[[in vivo]]'' tokom optogenetskih stimulacija.]] Zapisi dobijeni ''in vivo'' i ''[[in vitro]]'' u Laboratoriji za optofiziologiju Univerziteta Colorado u Boulderu (voditelj: dr. Donald C. Cooper) prikazuju pojedinačne [[piramidani neuron|piramidne neurone]] u prefrontalnom korteksu koji eksprimiraju CAMKII AAV-ChR2 i pokazuju visoku vjernost generisanja [[akcijski potencijal|akcijskih potencijala]] pri kratkim impulsima plave svjetlosti frekvencije 20&nbsp;Hz ('''Slika 1''').<ref name = "Baratta">{{cite journal | vauthors = Baratta MV, Nakamura S, Dobelis P, Pomrenze MB, Dolzani SD, Cooper DC | title = Optogenetic control of genetically-targeted pyramidal neuron activity in prefrontal cortex | journal = Nature Precedings | date = 2 April 2012 | url = http://precedings.nature.com/documents/7102/version/1/files/npre20127102-1.pdf | bibcode = 2012arXiv1204.0710B | arxiv = 1204.0710 | doi = 10.1038/npre.2012.7102.1 | s2cid = 31641314 }}</ref> ;Motorni i piriformni korteks Ponovljena optogenetička stimulacija ''in vivo'' kod zdravih životinja na kraju je dovela do pojave [[epilepsijski napad|napada]].<ref>{{cite journal | vauthors = Cela E, McFarlan AR, Chung AJ, Wang T, Chierzi S, Murai KK, Sjöström PJ | title = An Optogenetic Kindling Model of Neocortical Epilepsy | journal = Scientific Reports | volume = 9 | issue = 1 | date = March 2019 | pmid = 30918286 | pmc = 6437216 | doi = 10.1038/s41598-019-41533-2 | doi-access = free| bibcode = 2019NatSR...9.5236C }}</ref> Ovaj model nazvan je optokindling. ''In vitro'' studije otkrile su gubitak povratne inhibicije u piriformnom krugu uslijed poremećene sinteze [[GABA]]-e.<ref name=":12">{{cite journal | vauthors = Ryu B, Nagappan S, Santos-Valencia F, Lee P, Rodriguez E, Lackie M, Takatoh J, Franks KM | display-authors = 6 | title = Chronic loss of inhibition in piriform cortex following brief, daily optogenetic stimulation | journal = Cell Reports | volume = 35 | issue = 3 | date = April 2021 | pmid = 33882304 | pmc = 8102022 | doi = 10.1016/j.celrep.2021.109001 | doi-access = free }}</ref> ====Srce==== Optogenetika je primijenjena na atrijalne kardiomiocite kako bi se pomoću svjetlosti zaustavile [[srčana aritmija|aritmije]] uzrokovane spiralnim talasima, kakve se javljaju kod atrijske fibrilacije.<ref name="pmid25082848">{{cite journal | vauthors = Bingen BO, Engels MC, Schalij MJ, Jangsangthong W, Neshati Z, Feola I, Ypey DL, Askar SF, Panfilov AV, Pijnappels DA, de Vries AA | display-authors = 6 | title = Light-induced termination of spiral wave arrhythmias by optogenetic engineering of atrial cardiomyocytes | journal = Cardiovascular Research | volume = 104 | issue = 1 | pages = 194–205 | date = October 2014 | pmid = 25082848 | doi = 10.1093/cvr/cvu179 | doi-access = free }}</ref> Ova metoda je još uvijek u fazi razvoja. Nedavna studija istraživala je mogućnosti optogenetike kao metode za korigovanje aritmija i resinhronizaciju srčanog ritma. U okviru studije, kanalrodopsin-2 je uveden u kardiomiocite u području komora srca transgenih miševa, a provedena su i *in vitro* ispitivanja fotostimulacije na uzorcima tkiva ovih životinja. Fotostimulacija je dovela do pojačane aktivacije ćelija, a time i do snažnijih kontrakcija komora, što je rezultiralo ubrzanjem srčanog ritma. Pored toga, ovaj pristup je primijenjen u [[terapija srčane resinhronizacije|terapiji srčane resinhronizacije]] (CRT) kao novi biološki [[pejsmejker]], kao zamjena za konvencionalnu CRT zasnovanu na [[elektroda]]ma.<ref>{{cite journal | vauthors = Nussinovitch U, Gepstein L | title = Optogenetics for in vivo cardiac pacing and resynchronization therapies | journal = Nature Biotechnology | volume = 33 | issue = 7 | pages = 750–754 | date = July 2015 | pmid = 26098449 | doi = 10.1038/nbt.3268 | s2cid = 1794556 }}</ref> U posljednje vrijeme optogenetika primjenjuje se na srcu za defibrilaciju ventrikulskih aritmija putem lokalnog epikardijalnog osvjetljavanja,<ref>{{cite journal | vauthors = Nyns EC, Kip A, Bart CI, Plomp JJ, Zeppenfeld K, Schalij MJ, de Vries AA, Pijnappels DA | display-authors = 6 | title = Optogenetic termination of ventricular arrhythmias in the whole heart: towards biological cardiac rhythm management | journal = European Heart Journal | volume = 38 | issue = 27 | pages = 2132–2136 | date = July 2017 | pmid = 28011703 | pmc = 5837774 | doi = 10.1093/eurheartj/ehw574 }}</ref> generaliziranog osvjetljavanja cijelog srca <ref>{{cite journal | vauthors = Bruegmann T, Boyle PM, Vogt CC, Karathanos TV, Arevalo HJ, Fleischmann BK, Trayanova NA, Sasse P | display-authors = 6 | title = Optogenetic defibrillation terminates ventricular arrhythmia in mouse hearts and human simulations | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 126 | issue = 10 | pages = 3894–3904 | date = October 2016 | pmid = 27617859 | pmc = 5096832 | doi = 10.1172/JCI88950 }}</ref> ili uz prilagođene obrasce stimulacije zasnovane na aritmogenim mehanizmima, radi smanjenja energije defibrilacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Crocini C, Ferrantini C, Coppini R, Scardigli M, Yan P, Loew LM, Smith G, Cerbai E, Poggesi C, Pavone FS, Sacconi L | display-authors = 6 | title = Optogenetics design of mechanistically-based stimulation patterns for cardiac defibrillation | journal = Scientific Reports | volume = 6 | date = October 2016 | pmid = 27748433 | pmc = 5066272 | doi = 10.1038/srep35628 | doi-access = free| bibcode = 2016NatSR...635628C }}</ref> ====Spiralna ganglija==== Optogenetička stimulacija spiralne ganglije kod [[gluhoća|gluhih]] miševa obnovila je slušnu aktivnost.<ref>{{cite journal | vauthors = Hernandez VH, Gehrt A, Reuter K, Jing Z, Jeschke M, Mendoza Schulz A, Hoch G, Bartels M, Vogt G, Garnham CW, Yawo H, Fukazawa Y, Augustine GJ, Bamberg E, Kügler S, Salditt T, de Hoz L, Strenzke N, Moser T | display-authors = 6 | title = Optogenetic stimulation of the auditory pathway | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 124 | issue = 3 | pages = 1114–1129 | date = March 2014 | pmid = 24509078 | pmc = 3934189 | doi = 10.1172/JCI69050 }}</ref> Optogenetička primjena na [[spužnica|spužničnu]] regiju omogućava stimulaciju ili inhibiciju spiralnih ganglijskih ćelija (SGN). Pored toga, zbog karakteristika potencijala mirovanja SGN-ova, korištene su različite varijante proteina kanalrodopsina-2, kao što je Chronos,<ref name="Keppeler_2018">{{cite journal | vauthors = Keppeler D, Merino RM, Lopez de la Morena D, Bali B, Huet AT, Gehrt A, Wrobel C, Subramanian S, Dombrowski T, Wolf F, Rankovic V, Neef A, Moser T | display-authors = 6 | title = Ultrafast optogenetic stimulation of the auditory pathway by targeting-optimized Chronos | journal = The EMBO Journal | volume = 37 | issue = 24 | date = December 2018 | pmid = 30396994 | pmc = 6293277 | doi = 10.15252/embj.201899649 }}</ref> CatCh i f-Chrimson.<ref name="Mager_2018">{{cite journal | vauthors = Mager T, Lopez de la Morena D, Senn V, Schlotte J, D Errico A, Feldbauer K, Wrobel C, Jung S, Bodensiek K, Rankovic V, Browne L, Huet A, Jüttner J, Wood PG, Letzkus JJ, Moser T, Bamberg E | display-authors = 6 | title = High frequency neural spiking and auditory signaling by ultrafast red-shifted optogenetics | journal = Nature Communications | volume = 9 | issue = 1 | date = May 2018 | pmid = 29717130 | pmc = 5931537 | doi = 10.1038/s41467-018-04146-3 | doi-access = free| bibcode = 2018NatCo...9.1750M }}</ref> Varijante Chronos i CatCh posebno su korisne jer kraće vrijeme provode u deaktiviranom stanju, što omogućava veću aktivnost uz emitovanje kraćih bljeskova plave svjetlosti. Pored toga, upotreba modifikovanih kanala sa pomakom spektra ka crvenoj oblasti, poput f-Chrimsona, omogućava stimulaciju pomoću dužih talasnih dužina, čime se dugoročno smanjuje rizik od fototoksičnosti, bez narušavanja brzine otvaranja i zatvaranja [[ionski kanal|kanala]].<ref name="Mager_2019">{{cite web|title=Engineering long-wavelength light-driven ion channels to hear the light. Atlas of Science|url=https://atlasofscience.org/engineering-long-wavelength-light-driven-ion-channels-to-hear-the-light/|access-date=7 November 2019}}</ref> Rezultat toga bio bi da LED dioda koja proizvodi svjetlost zahtijeva manje energije, čime bi ideja o pužničnim protezama u kombinaciji s fotostimulacijom postala izvodljivija.<ref>{{cite journal | vauthors = Moser T | title = Optogenetic stimulation of the auditory pathway for research and future prosthetics | journal = Current Opinion in Neurobiology | volume = 34 | pages = 29–36 | date = October 2015 | pmid = 25637880 | doi = 10.1016/j.conb.2015.01.004 | s2cid = 35199775 }}</ref> ====Moždano stablo==== Optogenetička stimulacija modificiranog kanalerodopsina (ReaChR), koji se aktivira crvenim svjetlom i eksprimira u [[facijalno motorno jezgro|facijalnom motornom jezgru]], omogućila je minimalno invazivnu aktivaciju [[motorni neuron|motornih neurona]], sposobnih da pokrenu vibrise kod miševa.<ref name="Lin001">{{cite journal | vauthors = Lin JY, Knutsen PM, Muller A, Kleinfeld D, Tsien RY | title = ReaChR: a red-shifted variant of channelrhodopsin enables deep transcranial optogenetic excitation | journal = Nature Neuroscience | volume = 16 | issue = 10 | pages = 1499–1508 | date = October 2013 | pmid = 23995068 | pmc = 3793847 | doi = 10.1038/nn.3502 }}</ref> Jedna inovativna studija primijenila je optogenetiku na dorzalnom jezgru rafa (Dorsal Raphe Nucleus), kako bi se aktiviralo i inhibiralo oslobađanje dopamina u ventralnom tegmentalnom području. Za postizanje aktivacije, [[transgeneza|transgeni]] miševi tretirani su konstruktom koji sadrži kanalrodopsin-2 (ChR2) i TH-Cre promotor, dok je za inhibiciju korištena hiperpolarizirajuća opsinska molekula NpHR, u kombinaciji s TH-Cre promotorom. Rezultati su pokazali da optička aktivacija [[dopamin]]ergičkih neurona dovodi do povećanja socijalnih interakcija, dok njihova inhibicija smanjuje potrebu za socijalizacijom, ali samo nakon perioda izolacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Matthews GA, Nieh EH, Vander Weele CM, Halbert SA, Pradhan RV, Yosafat AS, Glober GF, Izadmehr EM, Thomas RE, Lacy GD, Wildes CP, Ungless MA, Tye KM | display-authors = 6 | title = Dorsal Raphe Dopamine Neurons Represent the Experience of Social Isolation | journal = Cell | volume = 164 | issue = 4 | pages = 617–631 | date = February 2016 | pmid = 26871628 | pmc = 4752823 | doi = 10.1016/j.cell.2015.12.040 }}</ref> ==== Vizuelni sistem ==== Proučavanje vizuelnog sistema primjenom optogenetike može biti izazovno. Naime, svjetlost koja se koristi za optogenetičku kontrolu može dovesti do aktivacije [[fotoreceptor]]a, uslijed blizine primarnih vizuelnih krugova i tih fotoreceptora. U tom slučaju, teško je postići prostornu selektivnost (posebno kod optičkog režnja muhe). Stoga proučavanje vizuelnog sistema zahtijeva spektarsko razdvajanje, uz upotrebu kanala koje aktiviraju talasne dužine svjetlosti različite od onih koje aktiviraju rodopsine unutar fotoreceptora (maksimalna aktivacija na 480&nbsp;nm za rodopsin 1 kod vrsta roda ''[[Drosophila]]''). CsChrimson sa pomakom ka crvenom dijelu spektra <ref>{{cite journal | vauthors = Klapoetke NC, Murata Y, Kim SS, Pulver SR, Birdsey-Benson A, Cho YK, Morimoto TK, Chuong AS, Carpenter EJ, Tian Z, Wang J, Xie Y, Yan Z, Zhang Y, Chow BY, Surek B, Melkonian M, Jayaraman V, Constantine-Paton M, Wong GK, Boyden ES | display-authors = 6 | title = Independent optical excitation of distinct neural populations | journal = Nature Methods | volume = 11 | issue = 3 | pages = 338–346 | date = March 2014 | pmid = 24509633 | pmc = 3943671 | doi = 10.1038/nmeth.2836 | bibcode = 2014NaMet..11..338K }}</ref> ili bistabilni kanalni rodopsin <ref>{{cite journal | vauthors = Berndt A, Yizhar O, Gunaydin LA, Hegemann P, Deisseroth K | title = Bi-stable neural state switches | journal = Nature Neuroscience | volume = 12 | issue = 2 | pages = 229–234 | date = February 2009 | pmid = 19079251 | doi = 10.1038/nn.2247 | s2cid = 15125498 }}</ref> koriste se za optogenetsku aktivaciju neurona (tj. depolarizaciju), jer oba omogućavaju spektarsko razdvajanje. Da bi se postiglo utišavanje neurona (tj. [[Hiperpolarizacija (biologija)|hiperpolarizacija]]), anionski kanal rodopsin otkriven u vrsti kriptofitnih algi ''[[Guillardia|Guillardia theta]]'' (nazvan GtACR1)<ref name="pmid26113638">{{cite journal | vauthors = Govorunova EG, Sineshchekov OA, Janz R, Liu X, Spudich JL | title = NEUROSCIENCE. Natural light-gated anion channels: A family of microbial rhodopsins for advanced optogenetics | journal = Science | volume = 349 | issue = 6248 | pages = 647–650 | date = August 2015 | pmid = 26113638 | pmc = 4764398 | doi = 10.1126/science.aaa7484 }}</ref> može se koristiti. GtACR1 je osjetljiviji na svjetlost od drugih inhibitornih kanala, poput halorodopsina (klase hloridnih pumpi), te omogućava snažnu provodljivost. Budući da je njegov vrhunac aktivacije (515 nm) blizak onom kod rodopsina 1, neophodno je pažljivo kalibrirati optogenetičko osvjetljenje, kao i vizuelni stimulus. Faktori koje treba uzeti u obzir uključuju talasnu dužinu optogenetičkog osvjetljenja (po mogućnosti veću od vrhunca aktivacije GtACR1), veličinu stimulusa (kako bi se izbjegla aktivacija kanala svjetlošću stimulusa) i intenzitet optogenetičkog osvjetljenja. Pokazalo se da GtACR1 može biti koristan inhibitorni alat u optogenetičkom proučavanju vizuelnog sistema vinske mušice (''Drosophila'') putem utišavanja ekspresije T4/T5 neurona.<ref>{{cite journal | vauthors = Mauss AS, Busch C, Borst A | title = Optogenetic Neuronal Silencing in Drosophila during Visual Processing | journal = Scientific Reports | volume = 7 | issue = 1| date = October 2017 | pmid = 29061981 | pmc = 5653863 | doi = 10.1038/s41598-017-14076-7 | doi-access = free| bibcode = 2017NatSR...713823M }}</ref> Ova istraživanja mogu se provoditi i na intaktnim životinjama tokom izvođenja određenih radnji, naprimjer radi ispitivanja [[optomotorni odgovor|optomotornog odgovora]]. ==== Senzomotorni sistem ==== Optogenetička inhibicija ili aktivacija neurona omogućava ispitivanje njihove neophodnosti, odnosno dovoljnosti, za generisanje određenog ponašanja.<ref>{{Cite journal|last1=Portugues|first1=Ruben|last2=Severi|first2=Kristen E|last3=Wyart|first3=Claire|last4=Ahrens|first4=Misha B |author4-link=Misha B. Ahrens |date=2013-02-01|title=Optogenetics in a transparent animal: circuit function in the larval zebrafish|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0959438812001638|journal=Current Opinion in Neurobiology|series=Neurogenetics|language=en|volume=23|issue=1|pages=119–126|doi=10.1016/j.conb.2012.11.001|pmid=23246238|s2cid=19906279|issn=0959-4388|url-access=subscription}}</ref> Koristeći ovaj pristup, istraživači mogu analizirati neuronske sklopove koji kontrolišu motorni izlaz. Izazivanjem promjena u aktivnosti neurona na različitim mjestima unutar senzomotornog sistema, istraživači su stekli saznanja o ulozi silaznih neurona u pokretanju stereotipnih oblika ponašanja,<ref>{{Cite journal|last1=Cande|first1=Jessica|last2=Namiki|first2=Shigehiro|last3=Qiu|first3=Jirui|last4=Korff|first4=Wyatt|last5=Card|first5=Gwyneth M|last6=Shaevitz|first6=Joshua W|last7=Stern|first7=David L|last8=Berman|first8=Gordon J|date=2018-06-26|editor-last=Scott|editor-first=Kristin|title=Optogenetic dissection of descending behavioral control in Drosophila|journal=eLife|volume=7|doi=10.7554/eLife.34275|pmid=29943729|pmc=6031430|issn=2050-084X |doi-access=free }}</ref> kako lokalizovani taktilni senzorni input <ref>{{Cite journal|last1=DeAngelis|first1=Brian D|last2=Zavatone-Veth|first2=Jacob A|last3=Gonzalez-Suarez|first3=Aneysis D|last4=Clark|first4=Damon A|date=2020-04-22|editor-last=Calabrese|editor-first=Ronald L|title=Spatiotemporally precise optogenetic activation of sensory neurons in freely walking Drosophila|journal=eLife|volume=9|doi=10.7554/eLife.54183|pmid=32319425|pmc=7198233|issn=2050-084X |doi-access=free }}</ref> i aktivnost interneurona <ref>{{Cite journal|last1=Bidaye|first1=Salil S.|last2=Laturney|first2=Meghan|last3=Chang|first3=Amy K.|last4=Liu|first4=Yuejiang|last5=Bockemühl|first5=Till|last6=Büschges|first6=Ansgar|last7=Scott|first7=Kristin|date=2020-11-11|title=Two Brain Pathways Initiate Distinct Forward Walking Programs in Drosophila|journal=Neuron|language=English|volume=108|issue=3|pages=469–485.e8|doi=10.1016/j.neuron.2020.07.032|issn=0896-6273|pmid=32822613|pmc=9435592 |s2cid=221198570}}</ref> mijenja lokomociju i ulogu [[Purkinjeova ćelija|Purkinjeovih ćelija]] u generisanju i modulaciji pokreta.<ref>{{Cite journal|last1=Heiney|first1=Shane A.|last2=Kim|first2=Jinsook|last3=Augustine|first3=George J.|last4=Medina|first4=Javier F.|date=2014-02-05|title=Precise Control of Movement Kinematics by Optogenetic Inhibition of Purkinje Cell Activity|url=https://www.jneurosci.org/content/34/6/2321|journal=Journal of Neuroscience|language=en|volume=34|issue=6|pages=2321–2330|doi=10.1523/JNEUROSCI.4547-13.2014|issn=0270-6474|pmid=24501371|pmc=3913874}}</ref> Ovo je moćna tehnika za razumijevanje neuronskih osnova [[lokomocija životinja]] i [[kretanje|kretanja] u širem smislu. ===Precizna vremenska kontrola intervencija=== Trenutno dostupni optogenetički efektori omogućavaju preciznu vremensku kontrolu željene intervencije (tj. inhibicije ili ekscitacije ciljnih neurona), uz preciznost koja rutinski dostiže nivo milisekunde.<ref>{{cite journal | vauthors = Solari N, Sviatkó K, Laszlovszky T, Hegedüs P, Hangya B | title = Open Source Tools for Temporally Controlled Rodent Behavior Suitable for Electrophysiology and Optogenetic Manipulations | journal = Frontiers in Systems Neuroscience | volume = 12| date = May 2018 | pmid = 29867383 | pmc = 5962774 | doi = 10.3389/fnsys.2018.00018 | doi-access = free }}</ref> Međutim, vremenska preciznost varira među optogenetskim aktuatorima,<ref>{{cite journal | vauthors = Lin JY | title = A user's guide to channelrhodopsin variants: features, limitations and future developments | journal = Experimental Physiology | volume = 96 | issue = 1 | pages = 19–25 | date = January 2011 | pmid = 20621963 | pmc = 2995811 | doi = 10.1113/expphysiol.2009.051961 }}</ref> i zavisi od učestalosti i intenziteta stimulacije.<ref name="10.1162/netn_a_00154"/> Sada se mogu osmisliti eksperimenti u kojima se svjetlost korištena za intervenciju aktivira određenim elementom ponašanja (radi inhibicije tog ponašanja), određenim bezuslovnim stimulusom (radi povezivanja nečega s tim stimulusom) ili određenim oscilatornim događajem u mozgu (radi inhibicije tog događaja).<ref>{{Cite journal|last1=Grosenick|first1=Logan|last2=Marshel|first2=James H.|last3=Deisseroth|first3=Karl|date=2015-04-08|title=Closed-Loop and Activity-Guided Optogenetic Control|journal=Neuron|language=en|volume=86|issue=1|pages=106–139|doi=10.1016/j.neuron.2015.03.034|pmid=25856490|pmc=4775736|issn=0896-6273}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Armstrong|first1=Caren|last2=Krook-Magnuson|first2=Esther|last3=Oijala|first3=Mikko|last4=Soltesz|first4=Ivan|date=2013|title=Closed-loop optogenetic intervention in mice|journal=Nature Protocols|language=en|volume=8|issue=8|pages=1475–1493|doi=10.1038/nprot.2013.080|pmid=23845961|pmc=3988315|issn=1750-2799}}</ref> Ovakav pristup već je korišten u nekoliko moždanih regija: ====Hipokampus==== [[Oštri talasi i talasanje|Kompleksi oštrih talasa i talasanja]] (SWR) različiti su visokofrekventni oscilatorni događaji u [[hipokampus]]u, za koje se smatra da imaju ulogu u formiranju i konsolidaciji pamćenja. Ovi događaji mogu se lahko detektovati, praćenjem oscilatornih ciklusa online snimljenog [[potencijal lokalnog polja|potencijala lokalnog polja]]. Na ovaj način, početak događaja može se koristiti kao okidački signal za svjetlosni bljesak koji se vodi nazad u hipokampus kako bi se inhibirali neuroni specifično tokom SWR-ova, a također i da se optogenetski inhibira sama oscilacija.<ref name="pmid27760158">{{cite journal | vauthors = Kovács KA, O'Neill J, Schoenenberger P, Penttonen M, Ranguel Guerrero DK, Csicsvari J | title = Optogenetically Blocking Sharp Wave Ripple Events in Sleep Does Not Interfere with the Formation of Stable Spatial Representation in the CA1 Area of the Hippocampus | journal = PLOS ONE | volume = 11 | issue = 10 | date = 19 Nov 2016 | pmid = 27760158 | pmc = 5070819 | doi = 10.1371/journal.pone.0164675 | doi-access = free | bibcode = 2016PLoSO..1164675K }}</ref> Ovakve vrste eksperimenata sa „zatvorenom petljom” korisne su za proučavanje SWR kompleksa i njihove uloge u pamćenju. === Ćelijska biologija/putevi ćelijske signalizacije === [[File:Optogenetic-control-of-cellular-forces-and-mechanotransduction-ncomms14396-s12.ogv|thumb|upright=2.85| Optogenetička kontrola ćelijskih sila i indukcija mehanotransdukcije.<ref name=":10">{{cite journal | vauthors = Valon L, Marín-Llauradó A, Wyatt T, Charras G, Trepat X | title = Optogenetic control of cellular forces and mechanotransduction | journal = Nature Communications | volume = 8 | date = February 2017 | pmid = 28186127 | pmc = 5309899 | doi = 10.1038/ncomms14396 | doi-access = free| bibcode = 2017NatCo...814396V }}</ref> Prikazane ćelije podvrgnute su snimanju u trajanju od jednog sata, uz istovremeno izlaganje plavoj svjetlosti koja pulsira svakih 60 sekundi. To je također naznačeno bljeskanjem plave tačke na slici. Ćelija miruje jedan sat bez aktivacije svjetlošću, nakon čega se ciklus ponavlja. Umetnuti kvadrat prikazuje uvećano jedro ćelije.]] Slično tome kako prirodni [[ionski kanal]]i kontrolisani svjetlošću, poput kanalrodopsina-2, omogućavaju optičku kontrolu toka iona – što je posebno korisno u neuronauci – prirodni proteini za [[transdukcija signala|transdukciju signala]] kontrolisani svjetlošću također omogućavaju optičku kontrolu biohemijskih puteva, uključujući stvaranje sekundarnih glasnika i interakcije između proteina, što je posebno korisno u proučavanju biologije ćelije i razvojne biologije.<ref name=":8">{{cite journal | vauthors = Khamo JS, Krishnamurthy VV, Sharum SR, Mondal P, Zhang K | title = Applications of Optobiology in Intact Cells and Multicellular Organisms | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 429 | issue = 20 | pages = 2999–3017 | date = October 2017 | pmid = 28882542 | doi = 10.1016/j.jmb.2017.08.015 }}</ref> U 2002., prvi primjer upotrebe fotoproteina iz drugog organizma za kontrolu biohemijskog puta demonstriran je korištenjem interakcije između biljnog fitohroma i faktora koji interaguje s fitohromom (PIF), izazvane svjetlošću, radi kontrole transkripcije gena u kvascu.<ref name=":4"/> Spajanjem fitohroma sa domenom za vezivanje za [[DNK]], a PIF-a sa domenom za aktivaciju transkripcije, svjetlošću mogla se indukovati [[transkripcija gena]] koje prepoznaje domen za vezivanje za DNK.<ref name=":4"/> Ova studija nagovijestila je aspekte kasnijeg razvoja optogenetike u mozgu, naprimjer, sugerišući da „usmjerena isporuka svjetlosti putem optičkih vlakana ima potencijal da cilja odabrane ćelije ili tkiva, čak i unutar većih, manje prozirnih organizama”.<ref name=":4"/> U stručnoj literaturi ne postoji saglasnost o tome da li bi kontrolu ćelijske biohemije pomoću fotoproteina trebalo uključiti u definiciju optogenetike, s obzirom na to da se taj termin u uobičajenoj upotrebi posebno odnosi na kontrolu aktivnosti neurona pomoću [[opsin]]a,<ref name=":5">{{cite journal | vauthors = Fenno L, Yizhar O, Deisseroth K | title = The development and application of optogenetics | journal = Annual Review of Neuroscience | volume = 34 | pages = 389–412 | date = 2011 | pmid = 21692661 | pmc = 6699620 | doi = 10.1146/annurev-neuro-061010-113817 }}</ref><ref name=":6">{{cite web|date=17 December 2010|title=Method of the Year 2010: Optogenetics|url=https://www.youtube.com/watch?v=I64X7vHSHOE|work=Nature Video}}</ref><ref name=":7">{{cite web| vauthors = Deisseroth K |date=20 October 2010|title= Optogenetics: Controlling the Brain with Light |url= http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=optogenetics-controlling |work= Scientific American |publisher= Springer Nature America, Inc.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=optogenetics|title=optogenetics - Search Results|language=en|access-date=2020-02-29}}</ref> i budući da kontrola neuronskog aktiviranja pomoću opsina nastaje naknadno i koristi različite mehanizme od kontrole ćelijske biohemije pomoću fotoproteina.<ref name=":8"/> ==== Fotosenzitivni proteini koji se koriste u različitim ćelijskim signalnim putevima ==== Pored fitohroma, koji se nalaze u [[biljka]]ma i [[cijanobakterija]]ma, LOV domeni ([[domen osjetljiv na napon svjetlosti-kisika]]) iz biljaka i [[kvasac|kvasca]] i kriptohromni domeni iz biljaka su drugi prirodni fotosenzorni domeni koji su korišteni za optičku kontrolu biohemijskih puteva u ćelijama.<ref>{{cite journal | vauthors = Wittmann T, Dema A, van Haren J | title = Lights, cytoskeleton, action: Optogenetic control of cell dynamics | journal = Current Opinion in Cell Biology | volume = 66 | pages = 1–10 | date = October 2020 | pmid = 32371345 | pmc = 7577957 | doi = 10.1016/j.ceb.2020.03.003 | publisher = Elsevier Ltd. }}</ref><ref name=":8"/> Pored toga, od fluorescentnog proteina Dronpa konstruisan je sintetski fotosenzorni domen za optičku kontrolu biohemijskih puteva.<ref name=":8"/> Kod fotosenzornih domena, apsorpcija svjetlosti je povezana ili sa promjenom interakcija između proteina (u slučaju fitohroma, pojedinih LOV domena, kriptohroma i mutanata proteina Dronpa) ili sa konformacijskom promjenom koja izlaže povezani proteinski segment ili mijenja aktivnost povezanog [[proteinski domen|proteinskog domena]] (u slučaju fitohroma i pojedinih LOV domena).<ref name=":8"/> Interakcije između proteina regulisane svjetlošću mogu se zatim koristiti za regrutovanje proteina na DNK, naprimjer radi indukcije transkripcije gena ili modifikacija DNK, ili na [[ćelijska membrana|plazmamembranu]], naprimjer radi aktivacije rezidentnih signalnih proteina.<ref name=":10"/><ref>{{cite journal | vauthors = Konermann S, Brigham MD, Trevino A, Hsu PD, Heidenreich M, Cong L, Platt RJ, Scott DA, Church GM, Zhang F | display-authors = 6 | title = Optical control of mammalian endogenous transcription and epigenetic states | journal = Nature | volume = 500 | issue = 7463 | pages = 472–476 | date = August 2013 | pmid = 23877069 | pmc = 3856241 | doi = 10.1038/nature12466 | bibcode = 2013Natur.500..472K }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Leung DW, Otomo C, Chory J, Rosen MK | title = Genetically encoded photoswitching of actin assembly through the Cdc42-WASP-Arp2/3 complex pathway | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 105 | issue = 35 | pages = 12797–12802 | date = September 2008 | pmid = 18728185 | pmc = 2525560 | doi = 10.1073/pnas.0801232105 | doi-access = free | bibcode = 2008PNAS..10512797L }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Toettcher JE, Gong D, Lim WA, Weiner OD | title = Light-based feedback for controlling intracellular signaling dynamics | journal = Nature Methods | volume = 8 | issue = 10 | pages = 837–839 | date = September 2011 | pmid = 21909100 | pmc = 3184382 | doi = 10.1038/nmeth.1700 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Strickland D, Lin Y, Wagner E, Hope CM, Zayner J, Antoniou C, Sosnick TR, Weiss EL, Glotzer M | display-authors = 6 | title = TULIPs: tunable, light-controlled interacting protein tags for cell biology | journal = Nature Methods | volume = 9 | issue = 4 | pages = 379–384 | date = March 2012 | pmid = 22388287 | pmc = 3444151 | doi = 10.1038/nmeth.1904 | bibcode = 2012NaMet...9..379S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Idevall-Hagren O, Dickson EJ, Hille B, Toomre DK, De Camilli P | title = Optogenetic control of phosphoinositide metabolism | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 109 | issue = 35 | pages = E2316–E2323 | date = August 2012 | pmid = 22847441 | pmc = 3435206 | doi = 10.1073/pnas.1211305109 | doi-access = free | bibcode = 2012PNAS..109E2316I }}</ref> CRY2 također formira klastere kada je aktivan, stoga je spojen sa signalnim domenima i naknadno fotoaktiviran kako bi se omogućila aktivacija zasnovana na formiranju klastera.<ref>{{cite journal | vauthors = Bugaj LJ, Choksi AT, Mesuda CK, Kane RS, Schaffer DV | title = Optogenetic protein clustering and signaling activation in mammalian cells | url = https://archive.org/details/nature-methods_2013-03_10_3/page/249 | journal = Nature Methods | volume = 10 | issue = 3 | pages = 249–252 | date = March 2013 | pmid = 23377377 | doi = 10.1038/nmeth.2360 | s2cid = 8737019 }}</ref> LOV2 domen vrste ''Avena sativa'' (obična [[zob]]) korišten je za izlaganje kratkih peptida ili aktivnog proteinskog domena na način zavisan od svjetlosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Lungu OI, Hallett RA, Choi EJ, Aiken MJ, Hahn KM, Kuhlman B | title = Designing photoswitchable peptides using the AsLOV2 domain | journal = Chemistry & Biology | volume = 19 | issue = 4 | pages = 507–517 | date = April 2012 | pmid = 22520757 | pmc = 3334866 | doi = 10.1016/j.chembiol.2012.02.006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wu YI, Frey D, Lungu OI, Jaehrig A, Schlichting I, Kuhlman B, Hahn KM | title = A genetically encoded photoactivatable Rac controls the motility of living cells | journal = [[Nature]] | volume = 461 | issue = 7260 | pages = 104–108 | date = September 2009 | pmid = 19693014 | pmc = 2766670 | doi = 10.1038/nature08241 | bibcode = 2009Natur.461..104W }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Smart AD, Pache RA, Thomsen ND, Kortemme T, Davis GW, Wells JA | title = Engineering a light-activated caspase-3 for precise ablation of neurons in vivo | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 114 | issue = 39 | pages = E8174–E8183 | date = September 2017 | pmid = 28893998 | pmc = 5625904 | doi = 10.1073/pnas.1705064114 | bibcode = 2017PNAS..114E8174S | doi-access = free | author-link4 = Tanja Kortemme }}</ref> Unošenje ovog LOV domena u drugi protein može regulisati funkciju putem poremećaja strukture peptida izazvanog svjetlošću.<ref>{{cite journal | vauthors = Dagliyan O, Tarnawski M, Chu PH, Shirvanyants D, Schlichting I, Dokholyan NV, Hahn KM | title = Engineering extrinsic disorder to control protein activity in living cells | journal = Science | volume = 354 | issue = 6318 | pages = 1441–1444 | date = December 2016 | pmid = 27980211 | pmc = 5362825 | doi = 10.1126/science.aah3404 | bibcode = 2016Sci...354.1441D }}</ref> Protein asLOV2, koji optogenetski izlaže peptid, također je korišten kao skela za nekoliko sintetičkih sistema dimerizacije indukovane svjetlošću i disocijacije indukovane svjetlošću (iLID, odnosno LOVTRAP).<ref>{{cite journal | vauthors = Guntas G, Hallett RA, Zimmerman SP, Williams T, Yumerefendi H, Bear JE, Kuhlman B | title = Engineering an improved light-induced dimer (iLID) for controlling the localization and activity of signaling proteins | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 112 | issue = 1 | pages = 112–117 | date = January 2015 | pmid = 25535392 | pmc = 4291625 | doi = 10.1073/pnas.1417910112 | doi-access = free | bibcode = 2015PNAS..112..112G }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Wang H, Vilela M, Winkler A, Tarnawski M, Schlichting I, Yumerefendi H, Kuhlman B, Liu R, Danuser G, Hahn KM | display-authors = 6 | title = LOVTRAP: an optogenetic system for photoinduced protein dissociation | journal = Nature Methods | volume = 13 | issue = 9 | pages = 755–758 | date = September 2016 | pmid = 27427858 | pmc = 5137947 | doi = 10.1038/nmeth.3926 }}</ref> Ovi sistemi mogu se koristiti za kontrolu proteina putem strategije cijepanja proteina.<ref>{{cite journal | vauthors = van Haren J, Charafeddine RA, Ettinger A, Wang H, Hahn KM, Wittmann T | title = Local control of intracellular microtubule dynamics by EB1 photodissociation | journal = Nature Cell Biology | volume = 20 | issue = 3 | pages = 252–261 | date = March 2018 | pmid = 29379139 | pmc = 5826794 | doi = 10.1038/s41556-017-0028-5 | publisher = Nature Research. }}</ref> Fotodisocijabilni Dronpa domeni također su korišteni za zatvaranje [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] proteina u mraku, njegovo oslobađanje nakon osvjetljavanja cijan svjetlošću te ponovno zatvaranje nakon osvjetljavanja ljubičastom svjetlošću.<ref name=":9">{{cite journal | vauthors = Zhou XX, Chung HK, Lam AJ, Lin MZ | title = Optical control of protein activity by fluorescent protein domains | journal = [[Science]] | volume = 338 | issue = 6108 | pages = 810–814 | date = November 2012 | pmid = 23139335 | pmc = 3702057 | doi = 10.1126/science.1226854 | bibcode = 2012Sci...338..810Z }}</ref> ==== Vremenska kontrola transdukcije signala pomoću svjetlosti ==== Istražuje se mogućnost optičke kontrole signala različitog trajanja kako bi se razjasnilo na koji način putevi [[ćelijska signalizacija|ćelijskog signaliziranja]] pretvaraju trajanje signala i odgovor u različite ishode.<ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Tischer D, Weiner OD | title = Illuminating cell signalling with optogenetic tools | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 15 | issue = 8 | pages = 551–558 | date = August 2014 | pmid = 25027655 | pmc = 4145075 | doi = 10.1038/nrm3837 }}</ref> Prirodne signalne kaskade sposobne su odgovoriti različitim ishodima na razlike u vremenu, trajanju i dinamici podražaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Purvis JE, Lahav G | title = Encoding and decoding cellular information through signaling dynamics | journal = Cell | volume = 152 | issue = 5 | pages = 945–956 | date = February 2013 | pmid = 23452846 | pmc = 3707615 | doi = 10.1016/j.cell.2013.02.005 }}</ref> Naprimjer, tretiranje PC12 ćelija [[epidermni faktoro rasta|epidermnim faktorom rasta]] (EGF, koji indukuje prolazni profil ERK aktivnosti) dovodi do ćelijske proliferacije, dok uvođenje faktora rasta nerava (NGF, koji indukuje trajni profil ERK aktivnosti) dovodi do [[ćelijska diferencijacja|diferencijacije u ćelije]] nalik [[neuron]]ima.[<ref>{{cite journal | vauthors = Santos SD, Verveer PJ, Bastiaens PI | title = Growth factor-induced MAPK network topology shapes Erk response determining PC-12 cell fate | journal = Nature Cell Biology | volume = 9 | issue = 3 | pages = 324–330 | date = March 2007 | pmid = 17310240 | doi = 10.1038/ncb1543 | bibcode = 2007NaCB....9..324S | s2cid = 31709706 }}</ref> Ovo [[ponašanje]] prvobitno je okarakterisano primjenom EGF-a i NGF-a, ali je nalaz djelimično repliciran upotrebom optičkih ulaza.<ref>{{cite journal | vauthors = Toettcher JE, Weiner OD, Lim WA | title = Using optogenetics to interrogate the dynamic control of signal transmission by the Ras/Erk module | journal = Cell | volume = 155 | issue = 6 | pages = 1422–1434 | date = December 2013 | pmid = 24315106 | pmc = 3925772 | doi = 10.1016/j.cell.2013.11.004 }}</ref> Pored toga, otkrivena je brza petlja negativne [[povratna sprega|povratne sprege]] u signalnom putu RAF-MEK-ERK, primjenom pulsne aktivacije fotopreklopivog RAF-a, modifikovanog ugradnjom fotodisocijabilnih Dronpa domena.<ref name=":9"/> === Optogenetička fotostimulacija šumom === Istraživačka grupa profesora Eliasa Manjarreza uvela je optogenetičku fotostimulaciju šumom.<ref>{{cite journal | vauthors = Huidobro N, Mendez-Fernandez A, Mendez-Balbuena I, Gutierrez R, Kristeva R, Manjarrez E | title = Brownian Optogenetic-Noise-Photostimulation on the Brain Amplifies Somatosensory-Evoked Field Potentials | journal = Frontiers in Neuroscience | volume = 11 | date = 2017 | pmid = 28912671 | doi = 10.3389/fnins.2017.00464 | pmc = 5583167 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Huidobro N, De la Torre-Valdovinos B, Mendez A, Treviño M, Arias-Carrion O, Chavez F, Gutierrez R, Manjarrez E | display-authors = 6 | title = Optogenetic noise-photostimulation on the brain increases somatosensory spike firing responses | journal = Neuroscience Letters | volume = 664 | pages = 51–57 | date = January 2018 | pmid = 29128628 | doi = 10.1016/j.neulet.2017.11.004 | s2cid = 3370851 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mabil P, Huidobro N, Torres-Ramirez O, Flores-Hernandez J, Flores A, Gutierrez R, Manjarrez E | title = Noisy Light Augments the Na<sup>+</sup> Current in Somatosensory Pyramidal Neurons of Optogenetic Transgenic Mice | journal = Frontiers in Neuroscience | volume = 14 | date = 2020 | pmid = 32528244 | doi = 10.3389/fnins.2020.00490| pmc=7263390 | doi-access = free }}</ref> Ovo je tehnika koja koristi nasumičnu, šumom praćenu svjetlost za aktivaciju neurona koji eksprimiraju ChR2. Optimalan nivo optogenetičke fotostimulacije šumom može povećati somatosenzorna evocirana poljska potencijala, frekvenciju okidanja piramidalnih neurona kao odgovor na somatosenzornu stimulaciju, te amplitudu natrijeve struje. ==Nagrade== Godine 2010. interdisciplinarni istraživački časopis proglasio je optogenetiku „metodom godine” u svim oblastima nauke i inženjerstva. ''Nature Methods''<ref>Primer on Optogenetics: {{cite journal|doi=10.1038/nmeth.f.323|title=Optogenetics: Controlling cell function with light|year=2010| vauthors = Pastrana E |journal=Nature Methods|volume=8|pages=24–25|issue=1|s2cid=5808517}}<br /> Editorial: {{cite journal|doi=10.1038/nmeth.f.321|title=Method of the Year 2010|year=2010|journal=Nature Methods|volume=8|page=1|issue=1|doi-access=free}}<br /> Commentary: {{cite journal | vauthors = Deisseroth K | title = Optogenetics | journal = Nature Methods | volume = 8 | issue = 1 | pages = 26–29 | date = January 2011 | pmid = 21191368 | pmc = 6814250 | doi = 10.1038/nmeth.f.324 | bibcode = 2011NaMet...8...26D }}</ref> i istaknut je u akademskom naučnom časopisu ''[[Science]]'' u okviru teme „Naučna otkrića decenije”.<ref>{{cite journal | title = Insights of the decade. Stepping away from the trees for a look at the forest. Introduction | url = https://archive.org/details/sim_science_2010-12-17_330_6011/page/1612 | journal = Science | volume = 330 | issue = 6011 | pages = 1612–1613 | date = December 2010 | pmid = 21163985 | doi = 10.1126/science.330.6011.1612 | s2cid = 206593135 | bibcode = 2010Sci...330.1612. | author1 = News Staff }}</ref><ref> {{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=I64X7vHSHOE | title = Method of the Year 2010: Optogenetics | work = Nature Video | date = 17 December 2010 }}</ref><ref name=":7"/> Iste godine, Georgu Nagelu, Peteru Hegemannu i Ernstu Bambergu dodijeljena je [[Wileyjeva nagrada za biomedicinske nauke]].<ref>[http://eu.wiley.com/WileyCDA/PressRelease/pressReleaseId-67957.html?print=true Ninth Annual Wiley Prize in Biomedical Sciences Awarded to Dr. Peter Hegemann, Dr. Georg Nagel, and Dr. Ernst Bamberg] (wiley.com)</ref> and were among those awarded the Karl Heinz Beckurts Prize.<ref>{{Cite web|title=Karl Heinz Beckurts-Preis 2010|url=https://www.beckurts-stiftung.de/karl-heinz-beckurts-preis-2010-fuer-dr-stephan-lutgen-dr-adrian-avramescu-und-dr-desiree-queren-sowie-prof-dr-peter-hegemann-prof-dr-georg-nagel-und-prof-dr-ernst-bamberg/|website=Karl Heinz Beckurts Foundation}}</ref> Pored toga, Karl Deisseroth dobio je prvu [[HFSP Nakasone nagrada|HFSP Nakasone nagradu]] za „svoj pionirski rad na razvoju optogenetičkih metoda za proučavanje funkcije neuronskih mreža koje leže u osnovi ponašanja”.<ref>{{Cite web|title=HFSP Nakasone Award 2010|url=https://www.hfsp.org/hfsp-nakasone-award/2010-karl-deisseroth|website=Human Frontier Science Program}}</ref> U 2012, Bamberg, Deisseroth, Hegemann i Nagel dobili su Zülchovu nagradu od strane [[Društvo Maxa Plancka|Društva Maxa Plancka]],<ref>{{Cite web|title=International Prize for Translational Neuroscience of the Gertrud Reemtsma Foundation (K.J. Zülch Prize until 2019)|url=https://www.mpg.de/prizes/international-prize-for-translational-neuroscience|website=Max Planck Society}}</ref> a Miesenböck je nagrađen nagradom Baillet Latour za zdravstvo jer je „uveo pionirske optogenetičke pristupe za manipulaciju neuronskom aktivnošću i kontrolu ponašanja životinja”.<ref>{{cite web | title = InBev-Baillet Latour International Health Prize | url = https://www.frs-fnrs.be/docs/Prix/FRS-FNRS_Historical_Baillet_Latour_health_prize.pdf | work = Fonds de la Recherche Scientifique - FNRS }}</ref> U 2013., Georg Nagel and Hegemann bili su među dobitnicima [[nagrada Louis-Jeantet za medicinu| Nagrade Louis-Jeantet za medicinu]]].<ref>{{Cite web |url=https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2018-en/professeurs-peter-hegemann-et-georg-nagel/ |title=Louis-Jeantet Prize |access-date=2020-07-22 |archive-date=2020-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327010101/https://www.jeantet.ch/en/prix-louis-jeantet/laureats/2013-en/professeurs-peter-hegemann-et-georg-nagel/ }}</ref> Također te godine, Bamberg, Boyden, Deisseroth, Hegemann, Miesenböck i Georg Nagel zajednički su nagrađeni nagradom "The Brain Prize" za "njihov izum i usavršavanje optogenetike".<ref>{{cite web |title=The Brain Prize 2013 |url=http://www.thebrainprize.org/flx/prize_winners/ |access-date=3 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004194843/http://www.thebrainprize.org/flx/prize_winners/ |archive-date=4 October 2013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Reiner A, Isacoff EY | title = The Brain Prize 2013: the optogenetics revolution | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-neurosciences_2013-10_36_10/page/557 | journal = Trends in Neurosciences | volume = 36 | issue = 10 | pages = 557–560 | date = October 2013 | pmid = 24054067 | doi = 10.1016/j.tins.2013.08.005 | s2cid = 205404606 }}</ref> U 2017., Deisseroth dobio je istraživačku nagradu „Else Kröner-Fresenius” za „svoja otkrića u optogenetici i hemiji interakcije hidrogelova i tkiva, kao i za istraživanje osnova neuronskih krugova kod depresije”.<ref>{{Cite web|title=Else Kröner Fresenius Prize for Medical Research 2017|url=http://ekfs.de/en/scientific-funding/international-research-prize/else-kroener-fresenius-prize-for-medical-research-2017|website=Else Kröner-Fresenius Foundation}}</ref> U 2018, the [[Foundacija Inamori]] uručio Deisserothu [[Kyoto nagrada|Kyoto nagradu]] za „predvođenje razvoja optogenetike” i „revolucioniranje istraživanja u oblasti sistemske neuronauke”.<ref>{{Cite web|title=2018 Kyoto Prize Laureate Karl Deisseroth|url=https://kyotoprize.org/en/laureates/karl_deisseroth/|website Kyoto Prize}}</ref> U 2019., Bambergu, Boydenu, Deisserothu, Hegemannu, Miesenböcku i Georgu Nagelu [[Američka akademija umjetnosti i nauka]] dodijelila je [[Rumfordova nagrada|Rumfordovu nagradu]] u znak priznanja za „njihov izuzetan doprinos vezan za izum i usavršavanje optogenetike”.<ref>{{Cite web|url=https://www.amacad.org/news/rumford-prize-optogenetics|title=Rumford Prize Awarded for the Invention and Refinement of Optogenetics|website=American Academy of Arts & Sciences|date=30 January 2019 |language=en|access-date=2019-03-12}}</ref> U 2020., Deisseroth nagrađen je [[Heinekenova nagrada|Heinekenovom nagradom]] za medicinu od [[Kraljevska nizozemska akademija nauka i umjetnosti|Kraljevske nizozemske akademije nauka i umjetnosti]], za razvoj optogenetike i hemije hidrogelova i tkiva.<ref>{{Cite web|title=2020 Heineken Prize Laureate Karl Deisseroth|url=https://www.heinekenprizes.org/portfolio-items/karl-deisseroth/|website=Heineken Prizes}}</ref> Iste godine, Miesenböck, Hegemann i Georg Nagel zajednički su dobili Shawovu nagradu za prirodne nauke i medicinu.<ref>{{Cite web|title=2020 Shaw Prize Laureates Miesenböck, Hegemann and Georg Nagel|url=https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2020|website=Shaw Prize|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005030452/https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2020|archive-date=5. 10. 2022|access-date=5. 10. 2026|url-status=dead}}</ref> U 2021., Hegemann, Deisseroth i [[Dieter Oesterhelt]] dobio je [[Nagrada Albert Lasker za temeljna medicinska istraživanja|Nagradu Albert Lasker za temeljna medicinska istraživanja]]. Godine 2022. Medicinski centar Irving Univerziteta Columbia dodijelio je nagradu Louisa Gross Horwitz Deisserothu, Hegemannu i Miesenböcku za njihovo istraživanje koje je u konačnici postavilo temelje za oblast optogenetike.<ref>{{Cite web |date=2022-09-06 |title=Karl Deisseroth, Peter Hegemann and Gero Miesenböck Awarded Horwitz Prize for Foundational Work on Optogenetics |url=https://www.cuimc.columbia.edu/news/karl-deisseroth-peter-hegemann-and-gero-miesenbock-awarded-horwitz-prize-foundational-work-optogenetics |access-date=2026-03-20 |website=Columbia University Irving Medical Center |language=en}}</ref> Godine 2026. [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu]] dodijeljena je [[Karl Deisseroth|Karlu Deisserothu]], [[Peter Hegemann|Peteru Hegemannu]] i [[Georg Nagel|Georgu Nagelu]] „za njihova otkrića u vezi s ionskim kanalima kontrolisanim svjetlošću i optogenetikom”.<ref>{{Cite web |title=Nobel Prize in Physiology or Medicine 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2026/summary/ |access-date=2026-10-05 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> == Reference == {{Refspisak|32em}} == Dodatni izvori == {{refbegin|32em}} * {{cite book | vauthors = Appasani K |title=Optogenetics: from neuronal function to mapping and disease biology |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |isbn=978-1-107-05301-4}} * {{cite journal | vauthors = Banerjee S, Mitra D | title = Structural Basis of Design and Engineering for Advanced Plant Optogenetics | journal = Trends in Plant Science | volume = 25 | issue = 1 | pages = 35–65 | date = January 2020 | pmid = 31699521 | doi = 10.1016/j.tplants.2019.10.002 | bibcode = 2020TPS....25...35B | s2cid = 207942668 }} * {{cite journal | vauthors = Hu W, Li Q, Li B, Ma K, Zhang C, Fu X | title = Optogenetics sheds new light on tissue engineering and regenerative medicine | journal = Biomaterials | volume = 227 | date = January 2020 | pmid = 31655444 | doi = 10.1016/j.biomaterials.2019.119546 | s2cid = 204918731 }} * {{cite journal | vauthors = Jarrin S, Finn DP | title = Optogenetics and its application in pain and anxiety research | journal = Neuroscience and Biobehavioral Reviews | volume = 105 | pages = 200–211 | date = October 2019 | pmid = 31421140 | doi = 10.1016/j.neubiorev.2019.08.007 | s2cid = 199577276 }} * {{cite journal | vauthors = Johnson HE, Toettcher JE | title = Illuminating developmental biology with cellular optogenetics | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 52 | pages = 42–48 | date = August 2018 | pmid = 29505976 | pmc = 6082700 | doi = 10.1016/j.copbio.2018.02.003 }} * {{cite journal | vauthors = Krueger D, Izquierdo E, Viswanathan R, Hartmann J, Pallares Cartes C, De Renzis S | title = Principles and applications of optogenetics in developmental biology | journal = Development | volume = 146 | issue = 20 | date = October 2019 | pmid = 31641044 | pmc = 6914371 | doi = 10.1242/dev.175067 }} * {{cite journal | vauthors = Losi A, Gardner KH, Möglich A | title = Blue-Light Receptors for Optogenetics | journal = Chemical Reviews | volume = 118 | issue = 21 | pages = 10659–10709 | date = November 2018 | pmid = 29984995 | pmc = 6500593 | doi = 10.1021/acs.chemrev.8b00163 | bibcode = 2018ChRv..11810659L }} * {{cite book | vauthors = Vriz S, Ozawa T |title=Optogenetics: light-driven actuators and light-emitting sensors in cell biology |date=September 2018 |publisher=Royal Society of Chemistry | location = London |isbn=978-1-78801-237-9 | series = Comprehensive Series in Photochemistry and Photobiology | volume = 18 }} * {{cite journal | vauthors = Wittmann T, Dema A, van Haren J | title = Lights, cytoskeleton, action: Optogenetic control of cell dynamics | journal = Current Opinion in Cell Biology | volume = 66 | pages = 1–10 | date = October 2020 | pmid = 32371345 | pmc = 7577957 | doi = 10.1016/j.ceb.2020.03.003 | publisher = Elsevier Ltd. | doi-access = free }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{wiktionary | optogenetics}} * {{cite web | url = https://www.scientifica.uk.com/learning-zone/optogenetics-shedding-light-on-the-brains-secrets | title = Optogenetics: shedding light on the brain's secrets | work = Scientifica }} * {{cite web | url = https://www.inscopix.com/optogenetics | title = Optogenetics: Integrated Calcium Imaging and Optogenetics | work = Inscopix | date = 6 April 2020 }} {{Optogenetika}} {{BCI}} [[Kategorija:Neuronauka]] [[Kategorija:Biološke tehnike i alati]] [[Kategorija:Biofizičke metode]] [[Kategorija:Kibernetika]] [[Kategorija:Teorija upravljanja]] [[Kategorija:Interfejs mozak-računar]] [[Kategorija:Neuroprotetika]] [[Kategorija:Nervno inženjerstvo]] [[Kategorija:Članci koji sadrže video-snimke]] [[Kategorija:Optika]] 2xfsyxndyksdxwwth4ybbzrxdyh7ek3 Histon-deacetilaza 0 538507 3935846 3934352 2026-10-16T13:02:03Z InternetArchiveBot 118070 Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935846 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Name = Histon-deacetilaza |Symbol= Hist-daacetil | EC_number = 3.5.1.98 | CAS_number = 9076-57-7 | GO_code = 0046970 | image = 2vqj.png | width = | caption = Katalitski domen ljudske [[HDAC4|histon-deacetilaze 4]] sa vezanim inhibitorom. [[proteinska banka podataka|PDB]] renderiranje zasnovano na [[PDBe|2vqj]].<ref>{{cite journal | vauthors = Bottomley MJ, Lo Surdo P, Di Giovine P, Cirillo A, Scarpelli R, Ferrigno F, Jones P, Neddermann P, De Francesco R, Steinkühler C, Gallinari P, Carfí A | display-authors = 6 | title = Structural and functional analysis of the human HDAC4 catalytic domain reveals a regulatory structural zinc-binding domain | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 283 | issue = 39 | pages = 26694–26704 | date = September 2008 | pmid = 18614528 | pmc = 3258910 | doi = 10.1074/jbc.M803514200 | doi-access = free }}</ref> }} {{Infokutija protein | Symbol = Hist-deacetyl | Name = Natporodica histon-deacetilaza | image = PBB GE HDAC1 201209 at fs.png | width = | caption =Jedna od histon-dacetilaza | Pfam= PF00850 | InterPro= IPR000286 | SMART= | Prosite = | SCOP = 1c3s | TCDB = | OPM family= | OPM protein= }} '''Histon-deacetilaze''' ([[EC broj|EC 3.5.1.98, HDAC]]) klasa su [[enzim]]a koji uklanjaju acetilne grupe (O=C-CH₃) sa ε-N-acetil-lizina ([[aminokiseline]]) na [[histon]]ima i proteinima koji nisu histoni.<ref>{{Cite journal |last1=Seto |first1=Edward |last2=Yoshida |first2=Minoru |date=2014-04-01 |title=Erasers of histone acetylation: the histone deacetylase enzymes |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology |volume=6 |issue=4 |doi=10.1101/cshperspect.a018713 |issn=1943-0264 |pmc=3970420 |pmid=24691964 |bibcode=2014CSHPB...618713S }}</ref> HDAC-i omogućavaju histonima da čvršće obaviju [[DNK]].<ref name="Milazzo_2020">{{cite journal | vauthors = Milazzo G, Mercatelli D, Di Muzio G, Triboli L, De Rosa P, Perini G, Giorgi FM | title = Histone Deacetylases (HDACs): Evolution, Specificity, Role in Transcriptional Complexes, and Pharmacological Actionability | journal = Genes | volume = 11 | issue = 5 | pages = 556–604 | date = May 2020 | pmid = 32429325 | pmc = 7288346 | doi = 10.3390/genes11050556 | doi-access = free }}</ref> Ovo je važno jer je DNK omotana oko histona, a ekspresija DNK se reguliše [[acetilacija| acetilacijom]] i deacetilacijom. Djelovanje HDAC-a je suprotno djelovanju [[histon-acetiltransferaza| histon-acetiltransferaze]]. HDAC proteini sada se nazivaju i lizin-deacetilazama (KDAC), kako bi se opisala njihova funkcija, a ne meta, s obzirom na to da one djeluju i na [[nehistonski protein]]i.<ref name="pmid19608861">{{cite journal | vauthors = Choudhary C, Kumar C, Gnad F, Nielsen ML, Rehman M, Walther TC, Olsen JV, Mann M | display-authors = 6 | title = Lysine acetylation targets protein complexes and co-regulates major cellular functions | journal = [[Science]] | volume = 325 | issue = 5942 | pages = 834–840 | date = August 2009 | pmid = 19608861 | doi = 10.1126/science.1175371 | bibcode = 2009Sci...325..834C | s2cid = 206520776 | doi-access = free | hdl = 11858/00-001M-0000-0010-58F4-F | hdl-access = free }}</ref> Općenito, oni potiskuju [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].<ref>{{cite journal|date=2015|doi=10.1615/critrevoncog.2015012997|first1=Hong Ping|first2=Yu Tina|first3=Ting C|issue=1–2|journal=Crit Rev Oncog|last1=Chen|last2=Zhao|last3=Zhao|pages=35–47|pmid=25746103|title=Histone Deacetylases and Mechanisms of Regulation of Gene Expression (Histone deacetylases in cancer)|volume=20|pmc=4809735 }}</ref> == Natporodica HDAC== Zajedno sa [[acetilpoliamin-amidohidrolaza]]ma i proteinima za iskorištavanje acetoina, histon-deacetilaze čine drevnu [[proteinska natporodica|proteinsku natporodicu]] poznatu kao histon-deacetilaza.<ref name="pmid9278492">{{cite journal | vauthors = Leipe DD, Landsman D | title = Histone deacetylases, acetoin utilization proteins and acetylpolyamine amidohydrolases are members of an ancient protein superfamily | journal = Nucleic Acids Research | volume = 25 | issue = 18 | pages = 3693–3697 | date = September 1997 | pmid = 9278492 | pmc = 146955 | doi = 10.1093/nar/25.18.3693 }}</ref> == Klase HDAC-a kod viših eukariota == HDAC-i se klasifikuju u četiri klase na osnovu [[homologija sekvence|homologije sekvenci]] sa izvornim [[enzim]]ima kvasca i organizacije domena:<ref name="pmid17951399">{{cite journal | vauthors = Dokmanovic M, Clarke C, Marks PA | title = Histone deacetylase inhibitors: overview and perspectives | journal = Molecular Cancer Research | volume = 5 | issue = 10 | pages = 981–989 | date = October 2007 | pmid = 17951399 | doi = 10.1158/1541-7786.MCR-07-0324 | doi-access = }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center; " |+ Klasifikacija HDAC-a kod viših eukariota |- ! Klasa !! Članovi !! Katalitska mjesta !! Subćelijska lokalizacija !! Tkivna distribucija!! Supstrati !! Partneri za vezivanje !! [[Fenotip]] [[genski nokaut|nokauta]] |- | rowspan="4" | I || [[HDAC1]] || 1 || Jedro || Sveprisutni || [[Androgeni receptor]], [[SHP]], [[p53]], [[MyoD]], [[E2F1]], [[STAT3]] || – || Letalno za embrion, povećana acetilacija histona, porast nivoa [[p21]] i [[p27]] |- | [[HDAC2]] || 1 || Jedro || Sveprisutni || [[Glukokortikoidni receptor]], [[YY1]], [[BCL6]], [[STAT3]] || – || Srčana mahana |- | [[HDAC3]] || 1 || Jedro || Sveprisutni || [[SHP]], [[YY1]], [[GATA1]], [[RELA]], [[STAT3]], [[MEF2D]] || [[NCOR1]]<ref>{{cite journal | vauthors = You SH, Lim HW, Sun Z, Broache M, Won KJ, Lazar MA | title = Nuclear receptor co-repressors are required for the histone-deacetylase activity of HDAC3 in vivo | journal = Nature Structural & Molecular Biology | volume = 20 | issue = 2 | pages = 182–187 | date = February 2013 | pmid = 23292142 | pmc = 3565028 | doi = 10.1038/nsmb.2476 }}</ref>|| – |- | [[HDAC8]] || 1 || [[ćelijsko jedo|Jedro]]/[[citoplazma]] || Sveprisutan? || – || [[SMG5|EST1B]] || – |- | rowspan="4" | IIA || [[HDAC4]] || 1 || Jedro / citoplazma || srce, skeletni mišići, mozak || [[GCM1|GCMA]], [[GATA1]], [[Heterohromatinski protein 1|HP1]] || [[RFXANK]] || Defekti u diferencijaciji [[hondrocit]]a |- | [[HDAC5]] || 1 || Jedro / citoplazma || Srce, skeletni mišići, mozak || [[GCM1|GCMA]], [[SMAD7]], [[Heterohromatinski protein 1|HP1]] || [[PHB2|REA]], [[estrogeni receptor]] || Srčani defekt |- | [[HDAC7]] || 1 || Jedro / citoplazma / mitohondrije || srce, skeletni mišići, pankreas, placenta || [[PLAG1]], [[PLAG2]] || [[HIF1A]], [[BCL6]], [[endotelinski receptor]], [[ACTN1]], [[ACTN4]], [[androgeni receptor]], [[KAT5|Tip60]] || Održavanje vaskularnog integriteta, povećanje [[MMP10]] |- | [[HDAC9]] || 1 || Jedro / citoplazma || Mozak, skeletni mišići || – || [[FOXP3]] || Srčani defekt |- | rowspan="2" | IIB || [[HDAC6]] || 2 || Uglavnom citoplazma || Srce, jetra, bubreg, [[placenta]] || [[Tubulin|α-tubulin]], [[HSP90]], [[Mali heterodimerni partner|SHP]], [[SMAD7]] || [[RUNX2]] || – |- | [[HDAC10]] || 1 || Uglavnom [[citoplazma]] || [[Jetra]], [[slezena]], [[bubreg]] || – || – || – |- | rowspan="2" | III || [[Sirtuin]]i kod sisara ([[Sirtuin 1|SIRT1]], [[SIRT2]], [[SIRT3]], [[SIRT4]], [[SIRT5]], [[SIRT6]], [[SIRT7]]) || – || – || – || – || – || – |- | [[Sir2]] kod kvasca ''[[Saccharomyces cerevisiae|S. cerevisiae]]'' || – || – || – || – || – || – |- | IV || [[HDAC11]] || 2 || Jedro / [[citoplazma]] || [[Mozak]], [[srce]], [[skeletni mišić]]i, [[bubreg]] || – || – || – |} HDAC enzimi (osim klase III) sadrže [[cink]] i poznati su kao histon-deacetilaze zavisne od Zn<sup>2+</sup>.<ref name="pmid19459166">{{cite journal | vauthors = Marks PA, Xu WS | title = Histone deacetylase inhibitors: Potential in cancer therapy | journal = Journal of Cellular Biochemistry | volume = 107 | issue = 4 | pages = 600–608 | date = July 2009 | pmid = 19459166 | pmc = 2766855 | doi = 10.1002/jcb.22185 | bibcode = 2009JCelB.107..600M }}</ref> Odlikuju se klasičnim arginaznim preklopom te se strukturno i mehanistički razlikuju od sirtuina (klasa III), koji poprimaju Rossmannovu arhitekturu i zavise od [[NAD]]<sup>+</sup>-a.<ref>{{cite journal | vauthors = Bürger M, Chory J | title = Structural and chemical biology of deacetylases for carbohydrates, proteins, small molecules and histones | journal = Communications Biology | volume = 1 | date = 2018 | pmid = 30534609 | pmc = 6281622 | doi = 10.1038/s42003-018-0214-4 | doi-access = free}}</ref> == Podtipovi == HDAC proteini su grupisani u četiri klase (vidi gore) na osnovu funkcije i sličnosti DNK sekvenci. Klase I, II i IV smatraju se "klasičnim" HDAC-ovima čiju aktivnost inhibira [[trihostatin A]] (TSA) i koji posjeduju [[aktivno mjesto]] zavisno od cinka, dok su enzimi klase III porodica proteina zavisnih od NAD<sup>+</sup>, poznatih kao sirtuini, na koje TSA ne djeluje.<ref>{{cite journal | vauthors = Imai S, Armstrong CM, Kaeberlein M, Guarente L | title = Transcriptional silencing and longevity protein Sir2 is an NAD-dependent histone deacetylase | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-02-17_403_6771/page/795 | journal = [[Nature]] | volume = 403 | issue = 6771 | pages = 795–800 | date = February 2000 | pmid = 10693811 | doi = 10.1038/35001622 | bibcode = 2000Natur.403..795I | s2cid = 2967911 }}</ref> Homolozi za ove tri grupe nalaze se u kvascu pod nazivima: reducirana kalijska ovisnost 3 (Rpd3), što odgovara Klasi I; histon-deacetilaza 1 (hda1), što odgovara Klasi II; i tihi informacijski regulator 2 ([[Sir2]]), što odgovara Klasi III. Klasa IV sadrži samo jednu [[izoforma|izoformu]] (HDAC11), koja nije visoko homologna ni sa Rpd3 ni sa hda1 [[enzim]]ima kvasca,<ref>{{cite journal | vauthors = Yang XJ, Seto E | title = The Rpd3/Hda1 family of lysine deacetylases: from bacteria and yeast to mice and men | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 9 | issue = 3 | pages = 206–218 | date = March 2008 | pmid = 18292778 | pmc = 2667380 | doi = 10.1038/nrm2346 | bibcode = 2008NRMCB...9..206Y }}</ref> i stoga je HDAC11 svrstan u posebnu klasu. Enzimi klase III smatraju se zasebnom vrstom enzima i imaju drugačiji mehanizam djelovanja; ovi enzimi zavisni su od NAD<sup>+</sup>, dok HDAC-i iz drugih klasa zahtijevaju Zn<sup>2+</sup> kao kofaktor.<ref name="pmid22963873">{{cite journal | vauthors = Barneda-Zahonero B, Parra M | title = Histone deacetylases and cancer | journal = Molecular Oncology | volume = 6 | issue = 6 | pages = 579–589 | date = December 2012 | pmid = 22963873 | pmc = 5528343 | doi = 10.1016/j.molonc.2012.07.003 }}</ref> == Evolucija == HDAC-i su [[konzervirana sekvemca|očuvani]] kroz evoluciju, pokazujući ortologe kod svih [[eukariot]]a, pa čak i kod [[Arhaea]]. Svi viši eukarioti, uključujući [[kičmenjak]]e, [[biljke]] i [[člankonošci|člankonošce]], posjeduju barem jedan HDAC po klasi, dok većina kičmenjaka nosi 11 kanonskih HDAC-a, s izuzetkom košljoriba, kojima nedostaje HDAC2, ali izgleda da imaju dodatnu kopiju HDAC11, nazvanu HDAC12. Biljke nose dodatne HDAC-e u poređenju sa životinjama, navodno kako bi izvršile složeniju transkripcijsku regulaciju koju zahtijevaju ovi sesilni organizmi. HDAC-i izgleda potiču od predačkog domena koji veže acetil, budući da su HDAC homolozi pronađeni kod bakterija u obliku proteina za korištenje acetoina (AcuC).<ref name="Milazzo_2020" /> [[Datoteka:Figure1 tree.tif|thumb|280px|Topološki filogenetski prikaz 226 članova porodice HDAC proteina.<ref name="Milazzo_2020"/>]] == Subćelijska distribucija == Unutar klase I HDAC-a, HDAC1, 2 i 3 nalaze se prvenstveno u jedru, dok se HDAC8 nalazi i u jedru i u citoplazmi, te je također povezan s membranom. HDAC-i klase II (HDAC4, 5, 6, 7, 9 i 10) mogu se kretati između [[ćelijsko jedro|jedra]] i [[citoplazma|citoplazme]], ovisno o različitim signalima.<ref name="pmid12429021">{{cite journal | vauthors = de Ruijter AJ, van Gennip AH, Caron HN, Kemp S, van Kuilenburg AB | title = Histone deacetylases (HDACs): characterization of the classical HDAC family | journal = The Biochemical Journal | volume = 370 | issue = Pt 3 | pages = 737–749 | date = March 2003 | pmid = 12429021 | pmc = 1223209 | doi = 10.1042/BJ20021321 }}</ref><ref name="pmid16532030">{{cite journal | vauthors = Longworth MS, Laimins LA | title = Histone deacetylase 3 localizes to the plasma membrane and is a substrate of Src | journal = Oncogene | volume = 25 | issue = 32 | pages = 4495–4500 | date = July 2006 | pmid = 16532030 | doi = 10.1038/sj.onc.1209473 | doi-access = }}</ref> HDAC6 je [[citoplazma]]tski enzim povezan s [[mikrotubula]]ma. HDAC6 vrši deacetilaciju [[tubulin]]a, Hsp90 i kortaktina te formira komplekse s drugim partnerskim proteinima, zbog čega je uključen u različite biološke procese.<ref name="pmid18472263">{{cite journal | vauthors = Valenzuela-Fernández A, Cabrero JR, Serrador JM, Sánchez-Madrid F | title = HDAC6: a key regulator of cytoskeleton, cell migration and cell-cell interactions | journal = Trends in Cell Biology | volume = 18 | issue = 6 | pages = 291–297 | date = June 2008 | pmid = 18472263 | doi = 10.1016/j.tcb.2008.04.003 }}</ref> == Funkcija == === Modifikacija histona === Repovi histona obično su pozitivno naelektrisani, usljed prisustva [[amin]]skih grupa na [[aminokiselina]]ma [[lizin]] i [[arginin]]. Ova pozitivna naelektrisanja omogućavaju repovima histona da interraguju i vezuju se za negativno naelektrisane [[fosfatna grupa|fosfatne grupe]] na kičmi molekula [[DNK]]. [[Acetilacija]], proces koji se normalno odvija u ćeliji, neutrališe pozitivna naelektrisanja na histonima, pretvarajući aminske grupe u [[amid]]ne, čime se smanjuje sposobnost histona da se vezuju za DNK. Ovo smanjeno vezivanje omogućava širenje [[hromatin]]a, čime se stvara prostor za odvijanje genetičke [[transkripcija (genetika)|transkripcije]]. Histon-deacetilaze uklanjaju te acetilne grupe, povećavajući pozitivno naelektrisanje repova histona i podstičući snažno vezivanje između histona i kičme DNK. Povećano vezivanje za DNK dovodi do kondenzacije strukture DNK, čime se onemogućava transkripcija. Histon-deacetilaza učestvuje u nizu bioloških puteva unutar živog sistema. Prema bazi podataka ''Kyoto Encyclopedia of Genes and Genomes'' ([[KEGG]]), to su: * Obrada informacija iz okruženja; [[transdukcija signala]]; [[Notch signalni put]] [http://www.genome.jp/dbget-bin/show_pathway?ko04330+ko:K06067 PATH:ko04330] * Ćelijski procesi; rast i smrt ćelije; [[ćelijski ciklus]] [http://www.genome.jp/dbget-bin/show_pathway?ko04110+ko:K06067 PATH:ko04110] * Bolesti ljudi; [[karcinom]]i; [[hronična mijeloidna leukemija]] [http://www.genome.jp/dbget-bin/show_pathway?ko05220+ko:K06067 PATH:ko05220] [[File:Histone tails set for transcriptional activation.jpg|thumb|'''Neki signali za aktivaciju na [[nukleosom]]u''': [[Nukleosom]]i sastoje se od četiri para [[histon]]skih proteina u čvrsto složenom jezgru, uz dodatnih do 30% svakog histona koji čine labavo organizovan rep (prikazan je samo jedan rep iz svakog para). DNK je namotana oko histonskih proteinskih jezgara unutar [[hromosom]]a. Lizini (K) označeni su brojem koji pokazuje njihov položaj, na primjer (K4), što znači da je lizin četvrta aminokiselina računajući od amino (N) kraja repa histonskog proteina. [[Metilacija|Metilacije]] {Me} i [[acetilacija|acetilacije]] [Ac] uobičajene su [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijske modifikacije]] na [[lizin]]ima histonskih repova.]] [[File:Histone tails set for transcriptional repression.jpg|thumb|'''Neki signali za represiju na [[nukleosom]]u'''.]] Acetilacija histona igra važnu ulogu u regulaciji [[ekspresija gena| ekspresije gena]]. Hiperacetilirani [[hromatin]] je transkripcijski aktivan, dok je hipoacetilirani hromatin neaktivan (tih). Studija na [[miševi]]ma pokazala je da je specifična podgrupa mišjih gena (7%) bila deregulirana u odsustvu HDAC1.<ref name=Gordin>{{cite journal | vauthors = Zupkovitz G, Tischler J, Posch M, Sadzak I, Ramsauer K, Egger G, Grausenburger R, Schweifer N, Chiocca S, Decker T, Seiser C | display-authors = 6 | title = Negative and positive regulation of gene expression by mouse histone deacetylase 1 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 26 | issue = 21 | pages = 7913–7928 | date = November 2006 | pmid = 16940178 | pmc = 1636735 | doi = 10.1128/MCB.01220-06 }}</ref> Njihova studija je također otkrila regulatornu interakciju između HDAC1 i HDAC2 te ukazuje na novu funkciju HDAC1 kao transkripcijskog koaktivatora. Utvrđeno je da je ekspresija HDAC1 povišena u prefrontalnom korteksu osoba sa [[shizofrenij| shizofrenijom]],<ref name="pmid17961987">{{cite journal | vauthors = Sharma RP, Grayson DR, Gavin DP | title = Histone deactylase 1 expression is increased in the prefrontal cortex of schizophrenia subjects: analysis of the National Brain Databank microarray collection | journal = Schizophrenia Research | volume = 98 | issue = 1–3 | pages = 111–117 | date = January 2008 | pmid = 17961987 | pmc = 2254186 | doi = 10.1016/j.schres.2007.09.020 }}</ref> u negativnoj [[korelacija| korelaciji]] sa ekspresijom GAD67 [[iRNK]]. . === Nehistonski efekti na proteine === Pogrešno je posmatrati HDAC-ove isključivo u kontekstu regulacije transkripcije gena putem modifikacije histona i strukture hromatina, iako se to čini njihovom prevashodnom funkcijom. Funkcija, aktivnost i stabilnost proteina mogu se kontrolisati putem [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskih modifikacija]]. [[Fosforilacija]] proteina možda je najviše proučavana i najbolje shvaćena modifikacija pri kojoj se određeni ostaci [[aminokiselina]] fosforilišu djelovanjem [[protein-kinaza]] ili defosforilišu djelovanjem [[fosfataza]]. [[Acetilacija]] ostataka lizina javlja se kao analogni mehanizam, pri čemu na nehistonske proteine djeluju acetilaze i deacetilaze.<ref name="pmid16289629">{{cite journal | vauthors = Glozak MA, Sengupta N, Zhang X, Seto E | title = Acetylation and deacetylation of non-histone proteins | journal = Gene | volume = 363 | pages = 15–23 | date = December 2005 | pmid = 16289629 | doi = 10.1016/j.gene.2005.09.010 }}</ref> Upravo u tom kontekstu otkriveno je da HDAC-ovi stupaju u interakciju s različitim nehistonskim proteinima – pri čemu su neki od njih [[transkripcijaki faktor]]i i koregulatori transkripcije, dok drugi to nisu. Razmotrite sljedeća četiri primjera: * [[HDAC6]] je povezan s [[agresom]]ima. Agregati pogrešno [[savijanje proteina|savijenih proteina]] označavaju se [[ubikvitin]]acijom i uklanjaju iz citoplazme pomoću [[dinein]]skih motora, krećući se duž mreže mikrotubula do organele zvane agresom. HDAC6 vezuje poliubikvitinirane, pogrešno savijene proteine i povezuje se s dineinskim motorima, čime omogućava fizički transport tereta (pogrešno savijenih proteina) do [[šaperon]]a i [[proteasom]]a radi njihove naknadne razgradnje.<ref name="pmid18413721">{{cite journal | vauthors = Rodriguez-Gonzalez A, Lin T, Ikeda AK, Simms-Waldrip T, Fu C, Sakamoto KM | title = Role of the aggresome pathway in cancer: targeting histone deacetylase 6-dependent protein degradation | url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2008-04-15_68_8/page/2557 | journal = Cancer Research | volume = 68 | issue = 8 | pages = 2557–2560 | date = April 2008 | pmid = 18413721 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-07-5989 | doi-access = free }}</ref> HDAC6 važan je regulator funkcije HSP90, a njegov inhibitor se predlaže za liječenje metaboličkih poremećaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Mahla RS | title = Comment on: Winkler et al. Histone deacetylase 6 (HDAC6) is an essential modifier of glucocorticoid-induced hepatic gluconeogenesis. Diabetes 2012;61:513-523 | journal = Diabetes | volume = 61 | issue = 7 | pages = e10; author reply e11 | date = July 2012 | pmid = 22723278 | pmc = 3379673 | doi = 10.2337/db12-0323 }}</ref> * [[PTEN (gen)|PTEN]] važna je [[fosfataza]], uključena u [[ćelijska signalizacija|ćelijsku signalizaciju]] putem [[fosfoinozitol]]a i signalnog puta [[AKT]]/[[PI3-kinaza]]. PTEN podliježe složenoj regulatornoj kontroli putem fosforilacije, ubikvitinacije, oksidacije i acetilacije. [[Acetilacija]] PTEN-a posredovana histon-acetiltransferazom [[PCAF]] (faktor povezan sa p300/CBP) može inhibirati njegovu aktivnost; s druge strane, deacetilacija PTEN-a posredovana deacetilazama [[SIRT1]] i [[HDAC1]] može stimulirati njegovu aktivnost.<ref name="pmid18757404">{{cite journal | vauthors = Ikenoue T, Inoki K, Zhao B, Guan KL | title = PTEN acetylation modulates its interaction with PDZ domain | journal = Cancer Research | volume = 68 | issue = 17 | pages = 6908–6912 | date = September 2008 | pmid = 18757404 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-08-1107 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid18385463">{{cite journal | vauthors = Yao XH, Nyomba BL | title = Hepatic insulin resistance induced by prenatal alcohol exposure is associated with reduced PTEN and TRB3 acetylation in adult rat offspring | journal = American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology | volume = 294 | issue = 6 | pages = R1797–R1806 | date = June 2008 | pmid = 18385463 | doi = 10.1152/ajpregu.00804.2007 }}</ref> APE1/Ref-1 ([[APEX1]]) jeste multifunkcionalni protein koji posjeduje kako aktivnost [[popravka DNK| popravke DNK]] (na mjestima abaznih [[lezija]] i prekida jednog lanca), tako i aktivnost regulacije transkripcije povezanu sa [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]]. APE1/Ref-1 acetilira [[enzim]] PCAF; s druge strane, ovaj protein ostvaruje stabilnu vezu sa HDAC-enzimima klase I, koji ga deacetiliraju. Čini se da stanje acetilacije proteina APE1/Ref-1 ne utiče na njegovu aktivnost [[popravka DNK|popravke DNK]], ali reguliše njegovu transkripcijsku aktivnost, poput sposobnosti vezivanja za PTH-promotor i iniciranja transkripcije gena za [[paratireoidni hormon]].<ref name="pmid14633989">{{cite journal | vauthors = Bhakat KK, Izumi T, Yang SH, Hazra TK, Mitra S | title = Role of acetylated human AP-endonuclease (APE1/Ref-1) in regulation of the parathyroid hormone gene | journal = The EMBO Journal | volume = 22 | issue = 23 | pages = 6299–6309 | date = December 2003 | pmid = 14633989 | pmc = 291836 | doi = 10.1093/emboj/cdg595 }}</ref><ref name="pmid18324520">{{cite journal | vauthors = Fantini D, Vascotto C, Deganuto M, Bivi N, Gustincich S, Marcon G, Quadrifoglio F, Damante G, Bhakat KK, Mitra S, Tell G | display-authors = 6 | title = APE1/Ref-1 regulates PTEN expression mediated by Egr-1 | journal = Free Radical Research | volume = 42 | issue = 1 | pages = 20–29 | date = January 2008 | pmid = 18324520 | pmc = 2677450 | doi = 10.1080/10715760701765616 }}</ref> * [[NF-κB]] ključni je [[transkripcijski faktor]] i efektorska molekula uključena u odgovore na ćelijski stres, a sastoji se od p50/p65 heterodimera. Aktivnost podjedinice p65 reguliše se acetilacijom posredovanom enzimom PCAF te deacetilacijom posredovanom enzimima [[HDAC3]] i HDAC6.<ref name="pmid17657723 ">{{cite journal | vauthors = Hasselgren PO | title = Ubiquitination, phosphorylation, and acetylation--triple threat in muscle wasting | journal = Journal of Cellular Physiology | volume = 213 | issue = 3 | pages = 679–689 | date = December 2007 | pmid = 17657723 | doi = 10.1002/jcp.21190 | doi-access = free }}</ref> Ovo su samo neki primjeri uloga HDAC-a koje nisu povezane s histonima ni [[hromatin]]om, a koje se kontinuirano otkrivaju. ==Inhibitori HDAC-a== {{Glavni|Inhibitor histon-deacetilaze}} Inhibitori histon-deacetilaze (HDI) imaju dugu historiju primjene u psihijatriji i neurologiji kao stabilizatori raspoloženja i antiepileptici; primjer za to je '''[[valproična kiselina]]'''. U novije vrijeme, HDI se proučavaju kao sredstva za ublažavanje simptoma ili liječenje [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativnih bolesti]].<ref name="pmid18230051">{{cite journal | vauthors = Hahnen E, Hauke J, Tränkle C, Eyüpoglu IY, Wirth B, Blümcke I | title = Histone deacetylase inhibitors: possible implications for neurodegenerative disorders | journal = Expert Opinion on Investigational Drugs | volume = 17 | issue = 2 | pages = 169–184 | date = February 2008 | pmid = 18230051 | doi = 10.1517/13543784.17.2.169 | s2cid = 14344174 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/6606315.stm |title=Scientists 'reverse' memory loss |access-date=2007-07-08 |work= BBC News | date=2007-04-29}}</ref><ref name="biblio.ugent.be">{{cite journal | vauthors = Geurs S, Clarisse D, Baele F, Franceus J, Desmet T, De Bosscher K, D'hooghe M | title = Identification of mercaptoacetamide-based HDAC6 inhibitors ''via'' a lean inhibitor strategy: screening, synthesis, and biological evaluation | journal = Chemical Communications | volume = 58 | issue = 42 | pages = 6239–6242 | date = May 2022 | pmid = 35510683 | doi = 10.1039/D2CC01550A | s2cid = 248527466 | url = https://biblio.ugent.be/publication/8752799 | hdl = 1854/LU-8752799 | hdl-access = free }}</ref> Također, posljednjih godina ulažu se napori u razvoj HDI-ja za terapiju [[kancer|raka]].<ref name="pmid20536416">{{cite journal | vauthors = Mwakwari SC, Patil V, Guerrant W, Oyelere AK | title = Macrocyclic histone deacetylase inhibitors | journal = Current Topics in Medicinal Chemistry | volume = 10 | issue = 14 | pages = 1423–1440 | year = 2010 | pmid = 20536416 | pmc = 3144151 | doi = 10.2174/156802610792232079 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Miller TA, Witter DJ, Belvedere S | title = Histone deacetylase inhibitors | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 46 | issue = 24 | pages = 5097–5116 | date = November 2003 | pmid = 14613312 | doi = 10.1021/jm0303094 }}</ref> [[Vorinostat|'''Vorinostat''' (SAHA)]] odobren je od strane FDA 2006. godine za liječenje kožnih manifestacija kod pacijenata sa kutanim [[T-ćelija|T-ćelijskim]] limfomom (CTCL) kod kojih prethodni tretmani nisu dali rezultate. Drugi HDI, Istodax (romidepsin), odobren je 2009. godine za pacijente sa CTCL-om. Tačni mehanizmi djelovanja ovih spojeva nisu jasni, ali se pretpostavlja uključenost [[epigenetika|epigenetičkih]] puteva.<ref name="pmid17351388">{{cite journal | vauthors = Monneret C | title = Histone deacetylase inhibitors for epigenetic therapy of cancer | journal = Anti-Cancer Drugs | volume = 18 | issue = 4 | pages = 363–370 | date = April 2007 | pmid = 17351388 | doi = 10.1097/CAD.0b013e328012a5db | s2cid = 39017666 }}</ref> In addition, a clinical trial is studying valproic acid effects on the latent pools of HIV in infected persons.<ref>[http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00576290?term=HDAC&rank=8 Depletion of Latent HIV in CD4 Cells - Full Text View - ClinicalTrials.gov<!-- Bot generated title -->]</ref> HDI se trenutno istražuju kao hemosenzitizatori za citotoksičnu [[hemoterapija|hemoterapiju]] ili radioterapiju, odnosno u kombinaciji s inhibitorima metilacije DNK, na osnovu sinergije ''[[in vitro]]''.<ref name="pmid19345475">{{cite journal | vauthors = Batty N, Malouf GG, Issa JP | title = Histone deacetylase inhibitors as anti-neoplastic agents | journal = Cancer Letters | volume = 280 | issue = 2 | pages = 192–200 | date = August 2009 | pmid = 19345475 | doi = 10.1016/j.canlet.2009.03.013 }}</ref> Razvijeni su HDI-ji selektivni prema [[izoforma]]ma, koji mogu pomoći u rasvjetljavanju uloge pojedinačnih HDAC izoformi.<ref>{{cite journal | vauthors = Patil V, Sodji QH, Kornacki JR, Mrksich M, Oyelere AK | title = 3-Hydroxypyridin-2-thione as novel zinc binding group for selective histone deacetylase inhibition | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 56 | issue = 9 | pages = 3492–3506 | date = May 2013 | pmid = 23547652 | pmc = 3657749 | doi = 10.1021/jm301769u }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Mwakwari SC, Guerrant W, Patil V, Khan SI, Tekwani BL, Gurard-Levin ZA, Mrksich M, Oyelere AK | display-authors = 6 | title = Non-peptide macrocyclic histone deacetylase inhibitors derived from tricyclic ketolide skeleton | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 53 | issue = 16 | pages = 6100–6111 | date = August 2010 | pmid = 20669972 | pmc = 2924451 | doi = 10.1021/jm100507q }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Butler KV, Kalin J, Brochier C, Vistoli G, Langley B, Kozikowski AP | title = Rational design and simple chemistry yield a superior, neuroprotective HDAC6 inhibitor, tubastatin A | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 132 | issue = 31 | pages = 10842–10846 | date = August 2010 | pmid = 20614936 | pmc = 2916045 | doi = 10.1021/ja102758v | bibcode = 2010JAChS.13210842B }}</ref><ref name="biblio.ugent.be"/> Inhibitori HDAC-a djeluju na nehistonske proteine , a to djelovanje je povezano s acetilacijom. HDI mogu promijeniti stepen acetilacije ovih molekula te, shodno tome, pojačati ili potisnuti njihovu aktivnost. U svakom od četiri gore navedena primjera (vidi odjeljak „Funkcija”) koji se odnose na djelovanje HDAC-a na nehistonske proteine , inhibitor HDAC-a trihostatin A (TSA) blokira taj efekat. Pokazalo se da HDI mijenjaju aktivnost mnogih [[transkripcijski faktor| transkripcijskih faktora]], uključujući ACTR, cMyb, E2F1, EKLF, FEN-1, GATA, HNF-4, HSP90, Ku70, NFκB, PCNA, p53, RB, Runx, SF1, Sp3, STAT, TFIIE, TCF i YY1.<ref name="pmid15822187">{{cite journal | vauthors = Drummond DC, Noble CO, Kirpotin DB, Guo Z, Scott GK, Benz CC | title = Clinical development of histone deacetylase inhibitors as anticancer agents | journal = Annual Review of Pharmacology and Toxicology | volume = 45 | pages = 495–528 | year = 2005 | pmid = 15822187 | doi = 10.1146/annurev.pharmtox.45.120403.095825 }}</ref><ref name="pmid17694074 ">{{cite journal | vauthors = Yang XJ, Seto E | title = HATs and HDACs: from structure, function and regulation to novel strategies for therapy and prevention | journal = Oncogene | volume = 26 | issue = 37 | pages = 5310–5318 | date = August 2007 | pmid = 17694074 | doi = 10.1038/sj.onc.1210599 | doi-access = free }}</ref> [[Kratkolančana nasna kiselina]] '''[[butirna kiselina]]''' (butirat), koju proizvode [[crijevne bakterije]], jeste [[endogen]]i inhibitor histon-deacetilaze.<ref name="Davie2003">{{cite journal | vauthors = Davie JR | title = Inhibition of histone deacetylase activity by butyrate | journal = J Nutr | volume = 133 | issue = 7 Suppl | pages = 2485S–2493S | date = July 2003 | pmid = 12840228 | doi = 10.1093/jn/133.7.2485S | url = }}</ref><ref name="LiuWangHe2018">{{cite journal | vauthors = Liu H, Wang J, He T, Becker S, Zhang G, Li D, Ma X | title = Butyrate: A Double-Edged Sword for Health? | journal = Adv Nutr | volume = 9 | issue = 1 | pages = 21–29 | date = January 2018 | pmid = 29438462 | pmc = 6333934 | doi = 10.1093/advances/nmx009 | url = }}</ref><ref name="MohamedElfadilMundiAbdelmagid2023">{{cite journal | vauthors = Mohamed Elfadil O, Mundi MS, Abdelmagid MG, Patel A, Patel N, Martindale R | title = Butyrate: More Than a Short Chain Fatty Acid | journal = Curr Nutr Rep | volume = 12 | issue = 2 | pages = 255–262 | date = June 2023 | pmid = 36763294 | doi = 10.1007/s13668-023-00461-4 | url = }}</ref><ref name="StillingvandeWouwClarke2016">{{cite journal | vauthors = Stilling RM, van de Wouw M, Clarke G, Stanton C, Dinan TG, Cryan JF | title = The neuropharmacology of butyrate: The bread and butter of the microbiota-gut-brain axis? | journal = Neurochem Int | volume = 99 | issue = | pages = 110–132 | date = October 2016 | pmid = 27346602 | doi = 10.1016/j.neuint.2016.06.011 | url = }}</ref> Pokazalo se da [[ketonska tijela|ketonsko tijelo]] '''β-hidroksibutirat''' (BHB) kod miševa povećava ekspresiju gena FOXO3a putem inhibicije histon-deacetilaze.<ref name="pmid23223453">{{cite journal | vauthors = Shimazu T, Hirschey MD, Newman J, He W, Shirakawa K, Le Moan N, Grueter CA, Lim H, Saunders LR, Stevens RD, Newgard CB, Farese RV, de Cabo R, Ulrich S, Akassoglou K, Verdin E | display-authors = 6 | title = Suppression of oxidative stress by β-hydroxybutyrate, an endogenous histone deacetylase inhibitor | journal = Science | volume = 339 | issue = 6116 | pages = 211–214 | date = January 2013 | pmid = 23223453 | pmc = 3735349 | doi = 10.1126/science.1227166 | bibcode = 2013Sci...339..211S }}</ref> Inhibitori histon-deacetilaze mogu modulirati latentnost nekih virusa, što dovodi do reaktivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Arbuckle JH, Medveczky PG | title = The molecular biology of human herpesvirus-6 latency and telomere integration | journal = Microbes and Infection | volume = 13 | issue = 8–9 | pages = 731–741 | date = August 2011 | pmid = 21458587 | pmc = 3130849 | doi = 10.1016/j.micinf.2011.03.006 }}</ref> Pokazalo se da do toga dolazi, na primjer, kod latentne infekcije ljudskim herpesvirusom 6. Inhibitori histon-deacetilaze pokazali su aktivnost protiv određenih vrsta i razvojnih stadija roda ''[[Plasmodium]]'', što može ukazivati na njihov potencijal u liječenju [[malarija|malarije]]. Utvrđeno je da ovi inhibitori dovode do nakupljanja acetiliranog histona H3K9/H3K14, koji je nizvodna meta HDAC-a klase I.<ref>{{cite journal | vauthors = Beus M, Rajić Z, Maysinger D, Mlinarić Z, Antunović M, Marijanović I, Fontinha D, Prudêncio M, Held J, Olgen S, Zorc B | display-authors = 6 | title = SAHAquines, Novel Hybrids Based on SAHA and Primaquine Motifs, as Potential Cytostatic and Antiplasmodial Agents | journal = ChemistryOpen | volume = 7 | issue = 8 | pages = 624–638 | date = August 2018 | pmid = 30151334 | pmc = 6104433 | doi = 10.1002/open.201800117 | doi-access = free }}</ref> == Također pogledajte == * [[Histon-acetiltransferaza|Histon-acetiltransferaza (HAT)]] * [[Inhibitor histon-deacetilaze]] * [[Histon-metiltransferaza|Histon-metiltransferaza (HMT)]] * [[Enzimi modifikacije histona|Enzimi za modifikaciju histona]] * [[Kontrola RNK-polimeraze pomoću strukture hromatina]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|Histone+deacetylase}} * [https://web.archive.org/web/20070929235728/http://www.targethdac.com/hdac/targethdac/histone_deacetylase/index.jsp?WT.srch=1&WT.mc_id=ZL016 Animation] at Merck & Co. {{Transkripcija}} {{Hidrolaze ugljik-dušik veza (nepeptidne)}} {{Enzimi}} {{Inhibitori HDAC-a}} {{Portal|Biologija|border=no}} {{DEFAULTSORT:Histone Deacetylase}} [[Kategorija:EC 3.5.1]] [[Kategorija:Enzimi]] tax6j4qgfhynruqv6zztpduzbd1x5fp Haris Ćutahija 0 538516 3935880 3934747 2026-10-16T13:56:58Z Bosniaqus 116798 Enciklopedijsko i jezičko uređivanje članka, dopuna biografije, publikacija, referenci, internih linkova i kategorija. 3935880 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Kategorizacija}}{{Wiki}} [[Datoteka:HarisCutahija1.jpg|mini|desno|Haris Ćutahija]] '''Haris Ćutahija''' (rođen 1983. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]]) bosanskohercegovački je politolog, istraživač i politički analitičar. Direktor je Vanjskopolitičke inicijative BH.<ref name="AJB2022">{{Cite web |url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/5/31/haris-cutahija-evropska-unija-treba-dinamizirati-svoj-pristup-prema-bosni-i-hercegovini |title=Ćutahija: Međunarodna zajednica je pristala na 'kafansko' vođenje politike |publisher=Al Jazeera Balkans |date=31. 5. 2022 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Područja njegovog profesionalnog rada obuhvataju evropske integracije, [[Međunarodni odnosi|međunarodne odnose]], geopolitiku i reformu javne uprave. Autor je istraživačkih i analitičkih publikacija iz oblasti evropskih integracija, demokratizacije, međunarodnih uticaja i javne uprave.<ref name="CEEOL">{{Cite web |url=https://www.ceeol.com/search/gray-literature-detail?id=1291977 |title=National PAR-Monitor 2021/2022: Bosnia and Herzegovina |publisher=Central and Eastern European Online Library |access-date=7. 10. 2026 }}</ref><ref name="CEP">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/en/publications/staged-accession-model-a-way-to-endthe-stagnation/ |title=Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation? |publisher=European Policy Centre |date=16. 5. 2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Obrazovanje == Godine 2006. stekao je profesionalnu kvalifikaciju iz političkog menadžmenta na Novom bugarskom univerzitetu u Sofiji. Godine 2011. diplomirao je politologiju na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu]], gdje je 2014. stekao zvanje magistra politologije, usmjerenje Evropske integracije<ref>{{Cite web|url=https://fpn.unsa.ba/b/wp-content/uploads/2016/12/MAGISTRI-1.pdf|title=Magistri|website=Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu|access-date=2026-10-16}}</ref>.<ref>{{Cite web|url=https://www.par-monitor.org/about-us/|title=People|website=WeBER 3.0|language=en-US|access-date=2026-10-16}}</ref> == Profesionalni rad == Profesionalni angažman u oblasti evropskih integracija započeo je u [[Panevropska unija Bosne i Hercegovine|Panevropskoj uniji Bosne i Hercegovine]], gdje je od 2015. godine obavljao funkciju savjetnika predsjednika. Tokom 2017. i 2018. godine bio je vršilac dužnosti predsjednika organizacije<ref>{{Cite news|title=Prekogranična suradnja kao instrument europskih integracija|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/orasje-paneuropska-konferencija/29253155.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2018-05-27|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Zoran|last=Matkić}}</ref>, a od 2018. do 2021. godine njen generalni sekretar.<ref name="PEU">{{Cite web |url=https://panevropa.me/en/the-second-jean-monnet-international-conference-of-the-montenegrin-pan-european-union-for-europe-communicating-european-integration-between-eu-member-states-and-enlargement-countries-has-started/ |title=The Second Jean Monnet International Conference of the Montenegrin Pan-European Union |publisher=Montenegrin Pan-European Union |date=2018 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Vanjskopolitičkoj inicijativi BH pridružio se 2020. kao istraživač, a od 2022. obavlja funkciju direktora organizacije.<ref name="Federalna2023">{{Cite web |url=https://federalna.ba/vanjskopoliticka-inicijativa-organizirala-prezentaciju-drzavnog-izvjestaja-pracenja-reforme-javne-uprave-yozvt |title=Vanjskopolitička inicijativa organizirala prezentaciju Državnog izvještaja praćenja reforme javne uprave |publisher=Federalna |date=19. 6. 2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Istraživački rad == Ćutahija se u svom istraživačkom radu bavio reformom javne uprave u Bosni i Hercegovini, uključujući istraživanja provedena u okviru regionalne inicijative WeBER. Koautor je izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020'',<ref name="PAR1920">{{Cite web |url=https://weber-new.s3.us-west-2.amazonaws.com/wp-content/uploads/2021/08/16154153/BIH_PAR-Monitor-2020.pdf |title=National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020 |publisher=WeBER / Vanjskopolitička inicijativa BH |date=2021 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> a samostalni autor izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'', objavljenog 2023..<ref name="CEEOL"/> U ciklusu PAR Monitor 2024/2025. učestvovao je kao autor nacionalnih izvještaja za [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], koji obuhvataju strateški okvir reforme javne uprave, upravljanje državnom službom i ljudskim resursima te upravljanje javnim finansijama.<ref name="PFM2425">{{Cite web |url=https://www.thinkforeurope.org/wp-content/uploads/2026/03/PAR-Monitor_PFM-report-BiH-2024-2025.pdf |title=PAR Monitor Report Bosnia and Herzegovina: Public Financial Management 2024/2025 |publisher=Think for Europe Network / WeBER |date=2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U oblasti evropskih integracija autor je analize ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'', objavljene 2023. u okviru projekta European Policy Centre (CEP) i Centre for European Policy Studies (CEPS). Analiza razmatra primjenu modela faznog pristupanja [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] u kontekstu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]<ref name="CEP"/> Rad je potom naveden kao izvor u zajedničkoj studiji CEP-a i CEPS-a ''Template 2.0 for Staged Accession to the EU''.<ref name="Template">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/wp-content/uploads/2023/08/Template-2.0-for-Staged-Accession-to-the-EU.pdf |title=Template 2.0 for Staged Accession to the EU |publisher=European Policy Centre / Centre for European Policy Studies |date=2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U publikaciji češkog Foruma 2000 ''Ideas on Democracy in the Western Balkans'' objavio je analitički sažetak ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'', posvećen procesu proširenja [[Evropska unija|Evropske unije]] i Zapadnom Balkanu.<ref name="Forum2000pub">{{Cite web |url=https://www.forum2000.cz/files/ideas-on-democracy-in-the-western-balkans-4.pdf |title=Ideas on Democracy in the Western Balkans |publisher=Forum 2000 |date=2024 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Tokom 2026. autor je studije ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'', izrađene u okviru projekta češke organizacije Association for International Affairs (AMO) ''Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans''. Studija o Bosni i Hercegovini jedna je od četiri nacionalne analize korištene u izradi završne komparativne publikacije projekta.<ref name="AMO">{{Cite web |url=https://amo.cz/en/publications/building-the-serbian-world-serbias-impact-on-security-and-stability-in-the-western-balkans |title=Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans |publisher=Association for International Affairs |date=31. 3. 2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Javno djelovanje == Haris Ćutahija učestvuje u javnim raspravama o političkim i međunarodnim pitanjima kroz televizijska i radijska gostovanja, intervjue i analize objavljene u bosanskohercegovačkim i regionalnim medijima. Njegovi javni istupi obuhvataju evropske integracije, međunarodne odnose, geopolitiku, unutrašnje političke procese u Bosni i Hercegovini, ustavna i institucionalna pitanja<ref>{{Cite news|title=Zašto je Dodik usamljen u secesionističkim potezima?|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/bih-dodik-rs-opozicija-antiustavno-djelovanje/33350715.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2025-03-18|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Marija|last=Augustinović}}</ref><ref>{{Cite news|title=Neustavna vlast u RS-u potvrđena u Skupštini, pravna država ne reaguje|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/vlada-rs-dodik-minic-srbija-ustavnost/33520806.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2025-09-03|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Predrag|last=Zvijerac}}</ref> te djelovanje međunarodne zajednice. Njegovi intervjui, izjave i komentari objavljivani su u medijima među kojima su [[N1 (televizija)|N1]], [[Al Jazeera Balkans]], Euronews BiH, [[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]], [[Federalna televizija]], [[Federalni radio]], [[FENA|Federalna novinska agencija (FENA)]], [[Oslobođenje]], [[Dnevni avaz]] i Newsmax Balkans. U analizama evropskih integracija bavio se politikom proširenja [[Evropska unija|Evropske unije]], pristupnim procesom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], Reformskom agendom i Planom rasta za Zapadni Balkan<ref>{{Cite web|url=https://euronews.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/15383/umjesto-neuma-samit-o-planu-rasta-u-skoplju-sta-su-bh-vlasti-uradile-na-reformskoj-agendi|title=Umjesto Neuma, samit o Planu rasta u Skoplju: Šta su bh. vlasti uradile na reformskoj agendi {{!}} Euronews|date=2025-09-03|website=euronews.ba|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/reformska-agenda-prosla-ali-posao-tek-slijedi-bh-politicari-taj-novac-ne-mogu-zloupotrijebiti-zato-se-toliko-ne-interesuju/|title=Reformska agenda prošla, ali posao tek slijedi: "Bh. političari taj novac ne mogu zloupotrijebiti, zato se toliko ne interesuju"|date=2025-12-05|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-10-16}}</ref>. Njegove analize obuhvataju djelovanje domaćih političkih aktera, izborne procese, ustavna i institucionalna pitanja, regionalne političke odnose te politiku [[Evropska unija|Evropske unije]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] i drugih međunarodnih aktera prema [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i Zapadnom Balkanu. Pored medijskog angažmana, učestvovao je u međunarodnim stručnim raspravama i konferencijama posvećenim demokratiji, evropskim integracijama, reformi javne uprave i odnosima [[Evropska unija|Evropske unije]] sa Zapadnim Balkanom. == Odabrane publikacije == * ''Foreign Authoritarian Influence in the Western Balkans'' (2020), koautor * ''The Strategic Role of External Actors in the Western Balkans'' (2021), autor poglavlja "''Bosnia and Herzegovina: A Forgotten Crossroad''"[https://www.aies.at/download/2021/AIES-Studie-WB.pdf] * ''Road Ahead for Bosnia and Herzegovina: New Opportunities or the Preservation of the Status Quo?'' (2021), koautor * ''Regional Economic Cooperation in V4 and WB6: Sharing Experience and Knowledge in the Context of Common Regional Market and Post-COVID Recovery'' (2022), član istraživačkog tima za Bosnu i Hercegovinu * ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'' (2023)<ref name="CEEOL"/> * ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'' (2023)<ref name="CEP"/> * ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'' (2024)<ref name="Forum2000pub"/> * ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'' (2026)<ref name="AMO"/> == Reference == {{Reference}}{{DEFAULTSORT:Ćutahija, Haris}} [[Kategorija:Rođeni 1983.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Politolozi]] r8ektas5tpjimvkftoy5yjdbgi2ldrx 3935882 3935880 2026-10-16T14:00:31Z Bosniaqus 116798 Ažurirana kategorizacija i interni linkovi 3935882 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Standardi}} [[Datoteka:HarisCutahija1.jpg|mini|desno|Haris Ćutahija]] '''Haris Ćutahija''' (rođen 1983. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]]) bosanskohercegovački je politolog, istraživač i politički analitičar. Direktor je Vanjskopolitičke inicijative BH.<ref name="AJB2022">{{Cite web |url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/5/31/haris-cutahija-evropska-unija-treba-dinamizirati-svoj-pristup-prema-bosni-i-hercegovini |title=Ćutahija: Međunarodna zajednica je pristala na 'kafansko' vođenje politike |publisher=Al Jazeera Balkans |date=31. 5. 2022 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Područja njegovog profesionalnog rada obuhvataju evropske integracije, [[Međunarodni odnosi|međunarodne odnose]], geopolitiku i reformu javne uprave. Autor je istraživačkih i analitičkih publikacija iz oblasti evropskih integracija, demokratizacije, međunarodnih uticaja i javne uprave.<ref name="CEEOL">{{Cite web |url=https://www.ceeol.com/search/gray-literature-detail?id=1291977 |title=National PAR-Monitor 2021/2022: Bosnia and Herzegovina |publisher=Central and Eastern European Online Library |access-date=7. 10. 2026 }}</ref><ref name="CEP">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/en/publications/staged-accession-model-a-way-to-endthe-stagnation/ |title=Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation? |publisher=European Policy Centre |date=16. 5. 2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Obrazovanje == Godine 2006. stekao je profesionalnu kvalifikaciju iz političkog menadžmenta na Novom bugarskom univerzitetu u Sofiji. Godine 2011. diplomirao je politologiju na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu]], gdje je 2014. stekao zvanje magistra politologije, usmjerenje Evropske integracije<ref>{{Cite web|url=https://fpn.unsa.ba/b/wp-content/uploads/2016/12/MAGISTRI-1.pdf|title=Magistri|website=Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu|access-date=2026-10-16}}</ref>.<ref>{{Cite web|url=https://www.par-monitor.org/about-us/|title=People|website=WeBER 3.0|language=en-US|access-date=2026-10-16}}</ref> == Profesionalni rad == Profesionalni angažman u oblasti evropskih integracija započeo je u [[Panevropska unija Bosne i Hercegovine|Panevropskoj uniji Bosne i Hercegovine]], gdje je od 2015. godine obavljao funkciju savjetnika predsjednika. Tokom 2017. i 2018. godine bio je vršilac dužnosti predsjednika organizacije<ref>{{Cite news|title=Prekogranična suradnja kao instrument europskih integracija|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/orasje-paneuropska-konferencija/29253155.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2018-05-27|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Zoran|last=Matkić}}</ref>, a od 2018. do 2021. godine njen generalni sekretar.<ref name="PEU">{{Cite web |url=https://panevropa.me/en/the-second-jean-monnet-international-conference-of-the-montenegrin-pan-european-union-for-europe-communicating-european-integration-between-eu-member-states-and-enlargement-countries-has-started/ |title=The Second Jean Monnet International Conference of the Montenegrin Pan-European Union |publisher=Montenegrin Pan-European Union |date=2018 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Vanjskopolitičkoj inicijativi BH pridružio se 2020. kao istraživač, a od 2022. obavlja funkciju direktora organizacije.<ref name="Federalna2023">{{Cite web |url=https://federalna.ba/vanjskopoliticka-inicijativa-organizirala-prezentaciju-drzavnog-izvjestaja-pracenja-reforme-javne-uprave-yozvt |title=Vanjskopolitička inicijativa organizirala prezentaciju Državnog izvještaja praćenja reforme javne uprave |publisher=Federalna |date=19. 6. 2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Istraživački rad == Ćutahija se u svom istraživačkom radu bavio reformom javne uprave u Bosni i Hercegovini, uključujući istraživanja provedena u okviru regionalne inicijative WeBER. Koautor je izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020'',<ref name="PAR1920">{{Cite web |url=https://weber-new.s3.us-west-2.amazonaws.com/wp-content/uploads/2021/08/16154153/BIH_PAR-Monitor-2020.pdf |title=National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020 |publisher=WeBER / Vanjskopolitička inicijativa BH |date=2021 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> a samostalni autor izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'', objavljenog 2023..<ref name="CEEOL"/> U ciklusu PAR Monitor 2024/2025. učestvovao je kao autor nacionalnih izvještaja za [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], koji obuhvataju strateški okvir reforme javne uprave, upravljanje državnom službom i ljudskim resursima te upravljanje javnim finansijama.<ref name="PFM2425">{{Cite web |url=https://www.thinkforeurope.org/wp-content/uploads/2026/03/PAR-Monitor_PFM-report-BiH-2024-2025.pdf |title=PAR Monitor Report Bosnia and Herzegovina: Public Financial Management 2024/2025 |publisher=Think for Europe Network / WeBER |date=2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U oblasti evropskih integracija autor je analize ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'', objavljene 2023. u okviru projekta European Policy Centre (CEP) i Centre for European Policy Studies (CEPS). Analiza razmatra primjenu modela faznog pristupanja [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] u kontekstu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]<ref name="CEP"/> Rad je potom naveden kao izvor u zajedničkoj studiji CEP-a i CEPS-a ''Template 2.0 for Staged Accession to the EU''.<ref name="Template">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/wp-content/uploads/2023/08/Template-2.0-for-Staged-Accession-to-the-EU.pdf |title=Template 2.0 for Staged Accession to the EU |publisher=European Policy Centre / Centre for European Policy Studies |date=2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U publikaciji češkog Foruma 2000 ''Ideas on Democracy in the Western Balkans'' objavio je analitički sažetak ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'', posvećen procesu proširenja [[Evropska unija|Evropske unije]] i Zapadnom Balkanu.<ref name="Forum2000pub">{{Cite web |url=https://www.forum2000.cz/files/ideas-on-democracy-in-the-western-balkans-4.pdf |title=Ideas on Democracy in the Western Balkans |publisher=Forum 2000 |date=2024 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Tokom 2026. autor je studije ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'', izrađene u okviru projekta češke organizacije Association for International Affairs (AMO) ''Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans''. Studija o Bosni i Hercegovini jedna je od četiri nacionalne analize korištene u izradi završne komparativne publikacije projekta.<ref name="AMO">{{Cite web |url=https://amo.cz/en/publications/building-the-serbian-world-serbias-impact-on-security-and-stability-in-the-western-balkans |title=Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans |publisher=Association for International Affairs |date=31. 3. 2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Javno djelovanje == Haris Ćutahija učestvuje u javnim raspravama o političkim i međunarodnim pitanjima kroz televizijska i radijska gostovanja, intervjue i analize objavljene u bosanskohercegovačkim i regionalnim medijima. Njegovi javni istupi obuhvataju evropske integracije, međunarodne odnose, geopolitiku, unutrašnje političke procese u Bosni i Hercegovini, ustavna i institucionalna pitanja<ref>{{Cite news|title=Zašto je Dodik usamljen u secesionističkim potezima?|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/bih-dodik-rs-opozicija-antiustavno-djelovanje/33350715.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2025-03-18|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Marija|last=Augustinović}}</ref><ref>{{Cite news|title=Neustavna vlast u RS-u potvrđena u Skupštini, pravna država ne reaguje|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/vlada-rs-dodik-minic-srbija-ustavnost/33520806.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2025-09-03|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Predrag|last=Zvijerac}}</ref> te djelovanje međunarodne zajednice. Njegovi intervjui, izjave i komentari objavljivani su u medijima među kojima su [[N1 (televizija)|N1]], [[Al Jazeera Balkans]], Euronews BiH, [[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]], [[Federalna televizija]], [[Federalni radio]], [[FENA|Federalna novinska agencija (FENA)]], [[Oslobođenje]], [[Dnevni avaz]] i Newsmax Balkans. U analizama evropskih integracija bavio se politikom proširenja [[Evropska unija|Evropske unije]], pristupnim procesom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], Reformskom agendom i Planom rasta za Zapadni Balkan<ref>{{Cite web|url=https://euronews.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/15383/umjesto-neuma-samit-o-planu-rasta-u-skoplju-sta-su-bh-vlasti-uradile-na-reformskoj-agendi|title=Umjesto Neuma, samit o Planu rasta u Skoplju: Šta su bh. vlasti uradile na reformskoj agendi {{!}} Euronews|date=2025-09-03|website=euronews.ba|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/reformska-agenda-prosla-ali-posao-tek-slijedi-bh-politicari-taj-novac-ne-mogu-zloupotrijebiti-zato-se-toliko-ne-interesuju/|title=Reformska agenda prošla, ali posao tek slijedi: "Bh. političari taj novac ne mogu zloupotrijebiti, zato se toliko ne interesuju"|date=2025-12-05|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-10-16}}</ref>. Njegove analize obuhvataju djelovanje domaćih političkih aktera, izborne procese, ustavna i institucionalna pitanja, regionalne političke odnose te politiku [[Evropska unija|Evropske unije]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] i drugih međunarodnih aktera prema [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i Zapadnom Balkanu. Pored medijskog angažmana, učestvovao je u međunarodnim stručnim raspravama i konferencijama posvećenim demokratiji, evropskim integracijama, reformi javne uprave i odnosima [[Evropska unija|Evropske unije]] sa Zapadnim Balkanom. == Odabrane publikacije == * ''Foreign Authoritarian Influence in the Western Balkans'' (2020), koautor * ''The Strategic Role of External Actors in the Western Balkans'' (2021), autor poglavlja "''Bosnia and Herzegovina: A Forgotten Crossroad''"[https://www.aies.at/download/2021/AIES-Studie-WB.pdf] * ''Road Ahead for Bosnia and Herzegovina: New Opportunities or the Preservation of the Status Quo?'' (2021), koautor * ''Regional Economic Cooperation in V4 and WB6: Sharing Experience and Knowledge in the Context of Common Regional Market and Post-COVID Recovery'' (2022), član istraživačkog tima za Bosnu i Hercegovinu * ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'' (2023)<ref name="CEEOL"/> * ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'' (2023)<ref name="CEP"/> * ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'' (2024)<ref name="Forum2000pub"/> * ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'' (2026)<ref name="AMO"/> == Reference == {{Reference}}{{DEFAULTSORT:Ćutahija, Haris}} [[Kategorija:Rođeni 1983.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Politolozi]] ky554jw2dk4311xm7g69brjp7g6dkhl 3935889 3935882 2026-10-16T14:11:12Z Bosniaqus 116798 Dopuna profesionalne biografije i izvora 3935889 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Standardi}} [[Datoteka:HarisCutahija1.jpg|mini|desno|Haris Ćutahija]] '''Haris Ćutahija''' (rođen 1983. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]]) bosanskohercegovački je politolog, istraživač i politički analitičar. Direktor je Vanjskopolitičke inicijative BH.<ref name="AJB2022">{{Cite web |url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/5/31/haris-cutahija-evropska-unija-treba-dinamizirati-svoj-pristup-prema-bosni-i-hercegovini |title=Ćutahija: Međunarodna zajednica je pristala na 'kafansko' vođenje politike |publisher=Al Jazeera Balkans |date=31. 5. 2022 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Područja njegovog profesionalnog rada obuhvataju evropske integracije, [[Međunarodni odnosi|međunarodne odnose]], geopolitiku i reformu javne uprave. Autor je istraživačkih i analitičkih publikacija iz oblasti evropskih integracija, demokratizacije, međunarodnih uticaja i javne uprave.<ref name="CEEOL">{{Cite web |url=https://www.ceeol.com/search/gray-literature-detail?id=1291977 |title=National PAR-Monitor 2021/2022: Bosnia and Herzegovina |publisher=Central and Eastern European Online Library |access-date=7. 10. 2026 }}</ref><ref name="CEP">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/en/publications/staged-accession-model-a-way-to-endthe-stagnation/ |title=Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation? |publisher=European Policy Centre |date=16. 5. 2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Obrazovanje == Godine 2006. stekao je profesionalnu kvalifikaciju iz političkog menadžmenta na Novom bugarskom univerzitetu u Sofiji. Godine 2011. diplomirao je politologiju na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu]], gdje je 2014. stekao zvanje magistra politologije, usmjerenje Evropske integracije<ref>{{Cite web|url=https://fpn.unsa.ba/b/wp-content/uploads/2016/12/MAGISTRI-1.pdf|title=Magistri|website=Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu|access-date=2026-10-16}}</ref>.<ref>{{Cite web|url=https://www.par-monitor.org/about-us/|title=People|website=WeBER 3.0|language=en-US|access-date=2026-10-16}}</ref> == Profesionalni rad == Profesionalni angažman u oblasti evropskih integracija započeo je u [[Panevropska unija Bosne i Hercegovine|Panevropskoj uniji Bosne i Hercegovine]], gdje je od 2015. godine obavljao funkciju savjetnika predsjednika. Tokom 2017. i 2018. godine bio je vršilac dužnosti predsjednika organizacije<ref>{{Cite news|title=Prekogranična suradnja kao instrument europskih integracija|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/orasje-paneuropska-konferencija/29253155.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2018-05-27|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Zoran|last=Matkić}}</ref>, a od 2018. do 2021. godine njen generalni sekretar.<ref name="PEU">{{Cite web |url=https://panevropa.me/en/the-second-jean-monnet-international-conference-of-the-montenegrin-pan-european-union-for-europe-communicating-european-integration-between-eu-member-states-and-enlargement-countries-has-started/ |title=The Second Jean Monnet International Conference of the Montenegrin Pan-European Union |publisher=Montenegrin Pan-European Union |date=2018 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Vanjskopolitičkoj inicijativi BH pridružio se 2020. kao istraživač, a od 2022. obavlja funkciju direktora organizacije.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/5/31/haris-cutahija-evropska-unija-treba-dinamizirati-svoj-pristup-prema-bosni-i-hercegovini|title=Ćutahija: Stranci su pristali na ‘kafansko’ vođenje politike u BiH|last=Alibegović|first=Jasmin|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=2026-10-16}}</ref> == Istraživački rad == Ćutahija se u svom istraživačkom radu bavio reformom javne uprave u Bosni i Hercegovini, uključujući istraživanja provedena u okviru regionalne inicijative WeBER. Koautor je izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020'',<ref name="PAR1920">{{Cite web |url=https://weber-new.s3.us-west-2.amazonaws.com/wp-content/uploads/2021/08/16154153/BIH_PAR-Monitor-2020.pdf |title=National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020 |publisher=WeBER / Vanjskopolitička inicijativa BH |date=2021 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> a samostalni autor izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'', objavljenog 2023.<ref name="CEEOL"/> U ciklusu PAR Monitor 2024/2025. učestvovao je kao autor nacionalnih izvještaja za [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], koji obuhvataju strateški okvir reforme javne uprave, upravljanje državnom službom i ljudskim resursima te upravljanje javnim finansijama.<ref name="PFM2425">{{Cite web |url=https://www.thinkforeurope.org/wp-content/uploads/2026/03/PAR-Monitor_PFM-report-BiH-2024-2025.pdf |title=PAR Monitor Report Bosnia and Herzegovina: Public Financial Management 2024/2025 |publisher=Think for Europe Network / WeBER |date=2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U oblasti evropskih integracija autor je analize ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'', objavljene 2023. u okviru projekta European Policy Centre (CEP) i Centre for European Policy Studies (CEPS). Analiza razmatra primjenu modela faznog pristupanja [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] u kontekstu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]<ref name="CEP"/> Rad je potom naveden kao izvor u zajedničkoj studiji CEP-a i CEPS-a ''Template 2.0 for Staged Accession to the EU''.<ref name="Template">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/wp-content/uploads/2023/08/Template-2.0-for-Staged-Accession-to-the-EU.pdf |title=Template 2.0 for Staged Accession to the EU |publisher=European Policy Centre / Centre for European Policy Studies |date=2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U publikaciji češkog Foruma 2000 ''Ideas on Democracy in the Western Balkans'' objavio je analitički sažetak ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'', posvećen procesu proširenja [[Evropska unija|Evropske unije]] i Zapadnom Balkanu.<ref name="Forum2000pub">{{Cite web |url=https://www.forum2000.cz/files/ideas-on-democracy-in-the-western-balkans-4.pdf |title=Ideas on Democracy in the Western Balkans |publisher=Forum 2000 |date=2024 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Tokom 2026. autor je studije ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'', izrađene u okviru projekta češke organizacije Association for International Affairs (AMO) ''Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans''. Studija o Bosni i Hercegovini jedna je od četiri nacionalne analize korištene u izradi završne komparativne publikacije projekta.<ref name="AMO">{{Cite web |url=https://amo.cz/en/publications/building-the-serbian-world-serbias-impact-on-security-and-stability-in-the-western-balkans |title=Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans |publisher=Association for International Affairs |date=31. 3. 2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Javno djelovanje == Haris Ćutahija učestvuje u javnim raspravama o političkim i međunarodnim pitanjima kroz televizijska i radijska gostovanja, intervjue i analize objavljene u bosanskohercegovačkim i regionalnim medijima. Njegovi javni istupi obuhvataju evropske integracije, međunarodne odnose, geopolitiku, unutrašnje političke procese u Bosni i Hercegovini, ustavna i institucionalna pitanja<ref>{{Cite news|title=Zašto je Dodik usamljen u secesionističkim potezima?|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/bih-dodik-rs-opozicija-antiustavno-djelovanje/33350715.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2025-03-18|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Marija|last=Augustinović}}</ref><ref>{{Cite news|title=Neustavna vlast u RS-u potvrđena u Skupštini, pravna država ne reaguje|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/vlada-rs-dodik-minic-srbija-ustavnost/33520806.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2025-09-03|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Predrag|last=Zvijerac}}</ref> te djelovanje međunarodne zajednice. Njegovi intervjui, izjave i komentari objavljivani su u medijima među kojima su [[N1 (televizija)|N1]], [[Al Jazeera Balkans]], Euronews BiH, [[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]], [[Federalna televizija]], [[Federalni radio]], [[FENA|Federalna novinska agencija (FENA)]], [[Oslobođenje]], [[Dnevni avaz]] i Newsmax Balkans. U analizama evropskih integracija bavio se politikom proširenja [[Evropska unija|Evropske unije]], pristupnim procesom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], Reformskom agendom i Planom rasta za Zapadni Balkan<ref>{{Cite web|url=https://euronews.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/15383/umjesto-neuma-samit-o-planu-rasta-u-skoplju-sta-su-bh-vlasti-uradile-na-reformskoj-agendi|title=Umjesto Neuma, samit o Planu rasta u Skoplju: Šta su bh. vlasti uradile na reformskoj agendi {{!}} Euronews|date=2025-09-03|website=euronews.ba|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/reformska-agenda-prosla-ali-posao-tek-slijedi-bh-politicari-taj-novac-ne-mogu-zloupotrijebiti-zato-se-toliko-ne-interesuju/|title=Reformska agenda prošla, ali posao tek slijedi: "Bh. političari taj novac ne mogu zloupotrijebiti, zato se toliko ne interesuju"|date=2025-12-05|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-10-16}}</ref>. Njegove analize obuhvataju djelovanje domaćih političkih aktera, izborne procese, ustavna i institucionalna pitanja, regionalne političke odnose te politiku [[Evropska unija|Evropske unije]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] i drugih međunarodnih aktera prema [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i Zapadnom Balkanu. Pored medijskog angažmana, učestvovao je u međunarodnim stručnim raspravama i konferencijama posvećenim demokratiji, evropskim integracijama, reformi javne uprave i odnosima [[Evropska unija|Evropske unije]] sa Zapadnim Balkanom. == Odabrane publikacije == * ''Foreign Authoritarian Influence in the Western Balkans'' (2020), koautor * ''The Strategic Role of External Actors in the Western Balkans'' (2021), autor poglavlja "''Bosnia and Herzegovina: A Forgotten Crossroad''"[https://www.aies.at/download/2021/AIES-Studie-WB.pdf] * ''Road Ahead for Bosnia and Herzegovina: New Opportunities or the Preservation of the Status Quo?'' (2021), koautor * ''Regional Economic Cooperation in V4 and WB6: Sharing Experience and Knowledge in the Context of Common Regional Market and Post-COVID Recovery'' (2022), član istraživačkog tima za Bosnu i Hercegovinu * ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'' (2023)<ref name="CEEOL"/> * ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'' (2023)<ref name="CEP"/> * ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'' (2024)<ref name="Forum2000pub"/> * ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'' (2026)<ref name="AMO"/> == Reference == {{Reference}}{{DEFAULTSORT:Ćutahija, Haris}} [[Kategorija:Rođeni 1983.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Politolozi]] g8jscwpkknn969ilfcmtpbywtpnlj2i 3935897 3935889 2026-10-16T14:18:39Z AnToni 2325 3935897 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Standardi}} [[Datoteka:HarisCutahija1.jpg|mini|desno|Haris Ćutahija]] '''Haris Ćutahija''' (rođen 1983. u [[Sarajevo|Sarajevu]]) bosanskohercegovački je politolog, istraživač i politički analitičar. Direktor je Vanjskopolitičke inicijative BH.<ref name="AJB2022">{{Cite web |url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/5/31/haris-cutahija-evropska-unija-treba-dinamizirati-svoj-pristup-prema-bosni-i-hercegovini |title=Ćutahija: Međunarodna zajednica je pristala na 'kafansko' vođenje politike |publisher=Al Jazeera Balkans |date=31. 5. 2022 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Područja njegovog profesionalnog rada obuhvataju evropske integracije, [[Međunarodni odnosi|međunarodne odnose]], geopolitiku i reformu javne uprave. Autor je istraživačkih i analitičkih publikacija iz oblasti evropskih integracija, demokratizacije, međunarodnih uticaja i javne uprave.<ref name="CEEOL">{{Cite web |url=https://www.ceeol.com/search/gray-literature-detail?id=1291977 |title=National PAR-Monitor 2021/2022: Bosnia and Herzegovina |publisher=Central and Eastern European Online Library |access-date=7. 10. 2026 }}</ref><ref name="CEP">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/en/publications/staged-accession-model-a-way-to-endthe-stagnation/ |title=Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation? |publisher=European Policy Centre |date=16. 5. 2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Obrazovanje == Godine 2006. stekao je profesionalnu kvalifikaciju iz političkog menadžmenta na Novom bugarskom univerzitetu u Sofiji. 2011. diplomirao je politologiju na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu]], gdje je 2014. stekao zvanje magistra politologije, usmjerenje Evropske integracije<ref>{{Cite web|url=https://fpn.unsa.ba/b/wp-content/uploads/2016/12/MAGISTRI-1.pdf|title=Magistri|website=Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu|access-date=2026-10-16}}</ref>.<ref>{{Cite web|url=https://www.par-monitor.org/about-us/|title=People|website=WeBER 3.0|language=en-US|access-date=2026-10-16}}</ref> == Profesionalni rad == Profesionalni angažman u oblasti evropskih integracija započeo je u [[Panevropska unija Bosne i Hercegovine|Panevropskoj uniji Bosne i Hercegovine]], gdje je od 2015. obavljao funkciju savjetnika predsjednika. Tokom 2017. i 2018. bio je vršilac dužnosti predsjednika organizacije<ref>{{Cite news|title=Prekogranična suradnja kao instrument europskih integracija|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/orasje-paneuropska-konferencija/29253155.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2018-05-27|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Zoran|last=Matkić}}</ref>, a od 2018. do 2021. njen generalni sekretar.<ref name="PEU">{{Cite web |url=https://panevropa.me/en/the-second-jean-monnet-international-conference-of-the-montenegrin-pan-european-union-for-europe-communicating-european-integration-between-eu-member-states-and-enlargement-countries-has-started/ |title=The Second Jean Monnet International Conference of the Montenegrin Pan-European Union |publisher=Montenegrin Pan-European Union |date=2018 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Vanjskopolitičkoj inicijativi BH pridružio se 2020. kao istraživač, a od 2022. obavlja funkciju direktora organizacije.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/5/31/haris-cutahija-evropska-unija-treba-dinamizirati-svoj-pristup-prema-bosni-i-hercegovini|title=Ćutahija: Stranci su pristali na ‘kafansko’ vođenje politike u BiH|last=Alibegović|first=Jasmin|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=2026-10-16}}</ref> == Istraživački rad == Ćutahija se u svom istraživačkom radu bavio reformom javne uprave u Bosni i Hercegovini, uključujući istraživanja provedena u okviru regionalne inicijative WeBER. Koautor je izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020'',<ref name="PAR1920">{{Cite web |url=https://weber-new.s3.us-west-2.amazonaws.com/wp-content/uploads/2021/08/16154153/BIH_PAR-Monitor-2020.pdf |title=National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020 |publisher=WeBER / Vanjskopolitička inicijativa BH |date=2021 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> a samostalni autor izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'', objavljenog 2023.<ref name="CEEOL"/> U ciklusu PAR Monitor 2024/2025. učestvovao je kao autor nacionalnih izvještaja za [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], koji obuhvataju strateški okvir reforme javne uprave, upravljanje državnom službom i ljudskim resursima te upravljanje javnim finansijama.<ref name="PFM2425">{{Cite web |url=https://www.thinkforeurope.org/wp-content/uploads/2026/03/PAR-Monitor_PFM-report-BiH-2024-2025.pdf |title=PAR Monitor Report Bosnia and Herzegovina: Public Financial Management 2024/2025 |publisher=Think for Europe Network / WeBER |date=2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U oblasti evropskih integracija autor je analize ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'', objavljene 2023. u okviru projekta European Policy Centre (CEP) i Centre for European Policy Studies (CEPS). Analiza razmatra primjenu modela faznog pristupanja [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] u kontekstu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]<ref name="CEP"/> Rad je potom naveden kao izvor u zajedničkoj studiji CEP-a i CEPS-a ''Template 2.0 for Staged Accession to the EU''.<ref name="Template">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/wp-content/uploads/2023/08/Template-2.0-for-Staged-Accession-to-the-EU.pdf |title=Template 2.0 for Staged Accession to the EU |publisher=European Policy Centre / Centre for European Policy Studies |date=2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U publikaciji češkog Foruma 2000 ''Ideas on Democracy in the Western Balkans'' objavio je analitički sažetak ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'', posvećen procesu proširenja [[Evropska unija|Evropske unije]] i Zapadnom Balkanu.<ref name="Forum2000pub">{{Cite web |url=https://www.forum2000.cz/files/ideas-on-democracy-in-the-western-balkans-4.pdf |title=Ideas on Democracy in the Western Balkans |publisher=Forum 2000 |date=2024 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Tokom 2026. autor je studije ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'', izrađene u okviru projekta češke organizacije Association for International Affairs (AMO) ''Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans''. Studija o Bosni i Hercegovini jedna je od četiri nacionalne analize korištene u izradi završne komparativne publikacije projekta.<ref name="AMO">{{Cite web |url=https://amo.cz/en/publications/building-the-serbian-world-serbias-impact-on-security-and-stability-in-the-western-balkans |title=Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans |publisher=Association for International Affairs |date=31. 3. 2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Javno djelovanje == Haris Ćutahija učestvuje u javnim raspravama o političkim i međunarodnim pitanjima kroz televizijska i radijska gostovanja, intervjue i analize objavljene u bosanskohercegovačkim i regionalnim medijima. Njegovi javni istupi obuhvataju evropske integracije, međunarodne odnose, geopolitiku, unutrašnje političke procese u Bosni i Hercegovini, ustavna i institucionalna pitanja<ref>{{Cite news|title=Zašto je Dodik usamljen u secesionističkim potezima?|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/bih-dodik-rs-opozicija-antiustavno-djelovanje/33350715.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2025-03-18|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Marija|last=Augustinović}}</ref><ref>{{Cite news|title=Neustavna vlast u RS-u potvrđena u Skupštini, pravna država ne reaguje|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/vlada-rs-dodik-minic-srbija-ustavnost/33520806.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2025-09-03|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Predrag|last=Zvijerac}}</ref> te djelovanje međunarodne zajednice. Njegovi intervjui, izjave i komentari objavljivani su u medijima među kojima su [[N1 (televizija)|N1]], [[Al Jazeera Balkans]], Euronews BiH, [[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]], [[Federalna televizija]], [[Federalni radio]], [[FENA|Federalna novinska agencija (FENA)]], [[Oslobođenje]], [[Dnevni avaz]] i Newsmax Balkans. U analizama evropskih integracija bavio se politikom proširenja [[Evropska unija|Evropske unije]], pristupnim procesom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], Reformskom agendom i Planom rasta za Zapadni Balkan<ref>{{Cite web|url=https://euronews.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/15383/umjesto-neuma-samit-o-planu-rasta-u-skoplju-sta-su-bh-vlasti-uradile-na-reformskoj-agendi|title=Umjesto Neuma, samit o Planu rasta u Skoplju: Šta su bh. vlasti uradile na reformskoj agendi {{!}} Euronews|date=2025-09-03|website=euronews.ba|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/reformska-agenda-prosla-ali-posao-tek-slijedi-bh-politicari-taj-novac-ne-mogu-zloupotrijebiti-zato-se-toliko-ne-interesuju/|title=Reformska agenda prošla, ali posao tek slijedi: "Bh. političari taj novac ne mogu zloupotrijebiti, zato se toliko ne interesuju"|date=2025-12-05|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-10-16}}</ref>. Njegove analize obuhvataju djelovanje domaćih političkih aktera, izborne procese, ustavna i institucionalna pitanja, regionalne političke odnose te politiku [[Evropska unija|Evropske unije]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] i drugih međunarodnih aktera prema [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i Zapadnom Balkanu. Pored medijskog angažmana, učestvovao je u međunarodnim stručnim raspravama i konferencijama posvećenim demokratiji, evropskim integracijama, reformi javne uprave i odnosima [[Evropska unija|Evropske unije]] sa Zapadnim Balkanom. == Odabrane publikacije == * ''Foreign Authoritarian Influence in the Western Balkans'' (2020), koautor * ''The Strategic Role of External Actors in the Western Balkans'' (2021), autor poglavlja "''Bosnia and Herzegovina: A Forgotten Crossroad''"[https://www.aies.at/download/2021/AIES-Studie-WB.pdf] * ''Road Ahead for Bosnia and Herzegovina: New Opportunities or the Preservation of the Status Quo?'' (2021), koautor * ''Regional Economic Cooperation in V4 and WB6: Sharing Experience and Knowledge in the Context of Common Regional Market and Post-COVID Recovery'' (2022), član istraživačkog tima za Bosnu i Hercegovinu * ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'' (2023)<ref name="CEEOL"/> * ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'' (2023)<ref name="CEP"/> * ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'' (2024)<ref name="Forum2000pub"/> * ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'' (2026)<ref name="AMO"/> == Reference == {{Reference}} {{DEFAULTSORT:Ćutahija, Haris}} [[Kategorija:Rođeni 1983.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Politolozi]] axvv7zi25fd16n7cxeipggs8mwzp023 3935906 3935897 2026-10-16T14:30:28Z AnToni 2325 [[Kategorija:Politolozi]] uklonjena; [[Kategorija:Bosanskohercegovački politolozi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3935906 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Standardi}} [[Datoteka:HarisCutahija1.jpg|mini|desno|Haris Ćutahija]] '''Haris Ćutahija''' (rođen 1983. u [[Sarajevo|Sarajevu]]) bosanskohercegovački je politolog, istraživač i politički analitičar. Direktor je Vanjskopolitičke inicijative BH.<ref name="AJB2022">{{Cite web |url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/5/31/haris-cutahija-evropska-unija-treba-dinamizirati-svoj-pristup-prema-bosni-i-hercegovini |title=Ćutahija: Međunarodna zajednica je pristala na 'kafansko' vođenje politike |publisher=Al Jazeera Balkans |date=31. 5. 2022 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Područja njegovog profesionalnog rada obuhvataju evropske integracije, [[Međunarodni odnosi|međunarodne odnose]], geopolitiku i reformu javne uprave. Autor je istraživačkih i analitičkih publikacija iz oblasti evropskih integracija, demokratizacije, međunarodnih uticaja i javne uprave.<ref name="CEEOL">{{Cite web |url=https://www.ceeol.com/search/gray-literature-detail?id=1291977 |title=National PAR-Monitor 2021/2022: Bosnia and Herzegovina |publisher=Central and Eastern European Online Library |access-date=7. 10. 2026 }}</ref><ref name="CEP">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/en/publications/staged-accession-model-a-way-to-endthe-stagnation/ |title=Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation? |publisher=European Policy Centre |date=16. 5. 2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Obrazovanje == Godine 2006. stekao je profesionalnu kvalifikaciju iz političkog menadžmenta na Novom bugarskom univerzitetu u Sofiji. 2011. diplomirao je politologiju na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu]], gdje je 2014. stekao zvanje magistra politologije, usmjerenje Evropske integracije<ref>{{Cite web|url=https://fpn.unsa.ba/b/wp-content/uploads/2016/12/MAGISTRI-1.pdf|title=Magistri|website=Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu|access-date=2026-10-16}}</ref>.<ref>{{Cite web|url=https://www.par-monitor.org/about-us/|title=People|website=WeBER 3.0|language=en-US|access-date=2026-10-16}}</ref> == Profesionalni rad == Profesionalni angažman u oblasti evropskih integracija započeo je u [[Panevropska unija Bosne i Hercegovine|Panevropskoj uniji Bosne i Hercegovine]], gdje je od 2015. obavljao funkciju savjetnika predsjednika. Tokom 2017. i 2018. bio je vršilac dužnosti predsjednika organizacije<ref>{{Cite news|title=Prekogranična suradnja kao instrument europskih integracija|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/orasje-paneuropska-konferencija/29253155.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2018-05-27|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Zoran|last=Matkić}}</ref>, a od 2018. do 2021. njen generalni sekretar.<ref name="PEU">{{Cite web |url=https://panevropa.me/en/the-second-jean-monnet-international-conference-of-the-montenegrin-pan-european-union-for-europe-communicating-european-integration-between-eu-member-states-and-enlargement-countries-has-started/ |title=The Second Jean Monnet International Conference of the Montenegrin Pan-European Union |publisher=Montenegrin Pan-European Union |date=2018 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Vanjskopolitičkoj inicijativi BH pridružio se 2020. kao istraživač, a od 2022. obavlja funkciju direktora organizacije.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/5/31/haris-cutahija-evropska-unija-treba-dinamizirati-svoj-pristup-prema-bosni-i-hercegovini|title=Ćutahija: Stranci su pristali na ‘kafansko’ vođenje politike u BiH|last=Alibegović|first=Jasmin|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=2026-10-16}}</ref> == Istraživački rad == Ćutahija se u svom istraživačkom radu bavio reformom javne uprave u Bosni i Hercegovini, uključujući istraživanja provedena u okviru regionalne inicijative WeBER. Koautor je izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020'',<ref name="PAR1920">{{Cite web |url=https://weber-new.s3.us-west-2.amazonaws.com/wp-content/uploads/2021/08/16154153/BIH_PAR-Monitor-2020.pdf |title=National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020 |publisher=WeBER / Vanjskopolitička inicijativa BH |date=2021 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> a samostalni autor izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'', objavljenog 2023.<ref name="CEEOL"/> U ciklusu PAR Monitor 2024/2025. učestvovao je kao autor nacionalnih izvještaja za [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], koji obuhvataju strateški okvir reforme javne uprave, upravljanje državnom službom i ljudskim resursima te upravljanje javnim finansijama.<ref name="PFM2425">{{Cite web |url=https://www.thinkforeurope.org/wp-content/uploads/2026/03/PAR-Monitor_PFM-report-BiH-2024-2025.pdf |title=PAR Monitor Report Bosnia and Herzegovina: Public Financial Management 2024/2025 |publisher=Think for Europe Network / WeBER |date=2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U oblasti evropskih integracija autor je analize ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'', objavljene 2023. u okviru projekta European Policy Centre (CEP) i Centre for European Policy Studies (CEPS). Analiza razmatra primjenu modela faznog pristupanja [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] u kontekstu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]<ref name="CEP"/> Rad je potom naveden kao izvor u zajedničkoj studiji CEP-a i CEPS-a ''Template 2.0 for Staged Accession to the EU''.<ref name="Template">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/wp-content/uploads/2023/08/Template-2.0-for-Staged-Accession-to-the-EU.pdf |title=Template 2.0 for Staged Accession to the EU |publisher=European Policy Centre / Centre for European Policy Studies |date=2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U publikaciji češkog Foruma 2000 ''Ideas on Democracy in the Western Balkans'' objavio je analitički sažetak ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'', posvećen procesu proširenja [[Evropska unija|Evropske unije]] i Zapadnom Balkanu.<ref name="Forum2000pub">{{Cite web |url=https://www.forum2000.cz/files/ideas-on-democracy-in-the-western-balkans-4.pdf |title=Ideas on Democracy in the Western Balkans |publisher=Forum 2000 |date=2024 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Tokom 2026. autor je studije ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'', izrađene u okviru projekta češke organizacije Association for International Affairs (AMO) ''Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans''. Studija o Bosni i Hercegovini jedna je od četiri nacionalne analize korištene u izradi završne komparativne publikacije projekta.<ref name="AMO">{{Cite web |url=https://amo.cz/en/publications/building-the-serbian-world-serbias-impact-on-security-and-stability-in-the-western-balkans |title=Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans |publisher=Association for International Affairs |date=31. 3. 2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Javno djelovanje == Haris Ćutahija učestvuje u javnim raspravama o političkim i međunarodnim pitanjima kroz televizijska i radijska gostovanja, intervjue i analize objavljene u bosanskohercegovačkim i regionalnim medijima. Njegovi javni istupi obuhvataju evropske integracije, međunarodne odnose, geopolitiku, unutrašnje političke procese u Bosni i Hercegovini, ustavna i institucionalna pitanja<ref>{{Cite news|title=Zašto je Dodik usamljen u secesionističkim potezima?|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/bih-dodik-rs-opozicija-antiustavno-djelovanje/33350715.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2025-03-18|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Marija|last=Augustinović}}</ref><ref>{{Cite news|title=Neustavna vlast u RS-u potvrđena u Skupštini, pravna država ne reaguje|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/vlada-rs-dodik-minic-srbija-ustavnost/33520806.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2025-09-03|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Predrag|last=Zvijerac}}</ref> te djelovanje međunarodne zajednice. Njegovi intervjui, izjave i komentari objavljivani su u medijima među kojima su [[N1 (televizija)|N1]], [[Al Jazeera Balkans]], Euronews BiH, [[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]], [[Federalna televizija]], [[Federalni radio]], [[FENA|Federalna novinska agencija (FENA)]], [[Oslobođenje]], [[Dnevni avaz]] i Newsmax Balkans. U analizama evropskih integracija bavio se politikom proširenja [[Evropska unija|Evropske unije]], pristupnim procesom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], Reformskom agendom i Planom rasta za Zapadni Balkan<ref>{{Cite web|url=https://euronews.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/15383/umjesto-neuma-samit-o-planu-rasta-u-skoplju-sta-su-bh-vlasti-uradile-na-reformskoj-agendi|title=Umjesto Neuma, samit o Planu rasta u Skoplju: Šta su bh. vlasti uradile na reformskoj agendi {{!}} Euronews|date=2025-09-03|website=euronews.ba|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/reformska-agenda-prosla-ali-posao-tek-slijedi-bh-politicari-taj-novac-ne-mogu-zloupotrijebiti-zato-se-toliko-ne-interesuju/|title=Reformska agenda prošla, ali posao tek slijedi: "Bh. političari taj novac ne mogu zloupotrijebiti, zato se toliko ne interesuju"|date=2025-12-05|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-10-16}}</ref>. Njegove analize obuhvataju djelovanje domaćih političkih aktera, izborne procese, ustavna i institucionalna pitanja, regionalne političke odnose te politiku [[Evropska unija|Evropske unije]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] i drugih međunarodnih aktera prema [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i Zapadnom Balkanu. Pored medijskog angažmana, učestvovao je u međunarodnim stručnim raspravama i konferencijama posvećenim demokratiji, evropskim integracijama, reformi javne uprave i odnosima [[Evropska unija|Evropske unije]] sa Zapadnim Balkanom. == Odabrane publikacije == * ''Foreign Authoritarian Influence in the Western Balkans'' (2020), koautor * ''The Strategic Role of External Actors in the Western Balkans'' (2021), autor poglavlja "''Bosnia and Herzegovina: A Forgotten Crossroad''"[https://www.aies.at/download/2021/AIES-Studie-WB.pdf] * ''Road Ahead for Bosnia and Herzegovina: New Opportunities or the Preservation of the Status Quo?'' (2021), koautor * ''Regional Economic Cooperation in V4 and WB6: Sharing Experience and Knowledge in the Context of Common Regional Market and Post-COVID Recovery'' (2022), član istraživačkog tima za Bosnu i Hercegovinu * ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'' (2023)<ref name="CEEOL"/> * ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'' (2023)<ref name="CEP"/> * ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'' (2024)<ref name="Forum2000pub"/> * ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'' (2026)<ref name="AMO"/> == Reference == {{Reference}} {{DEFAULTSORT:Ćutahija, Haris}} [[Kategorija:Rođeni 1983.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački politolozi]] 7i6si8g4tkdb17phhrurjznwwfw4nqz 3935909 3935906 2026-10-16T14:34:16Z Bosancica by MK 173186 Dodana infokutija 3935909 wikitext text/x-wiki {{Čišćenje}}{{Standardi}} {{Infokutija naučnik | ime = Haris Ćutahija | slika = HarisCutahija1.jpg | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = [[1983]] | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Sarajevo]] | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina]] | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Politologija]] * [[Međunarodni odnosi]] * [[Evropske integracije]] * [[Geopolitika]] * [[Reforma javne uprave]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Vanjskopolitička inicijativa BH]] * [[Panevropska unija Bosne i Hercegovine]] }} | alma_mater = {{Plainlist| * [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu]] (BA, MA) * [[Novi bugarski univerzitet]] }} | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = {{Plainlist| * Direktorska funkcija u [[Vanjskopolitička inicijativa BH|Vanjskopolitičkoj inicijativi BH]] * Istraživanja i analize evropskih integracija i reforme javne uprave (PAR Monitor) * Analize modela faznog pristupanja EU }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | suprug = | djeca = | roditelji = | rodbina = | web_stranica = | fusnote = }} '''Haris Ćutahija''' (rođen 1983. u [[Sarajevo|Sarajevu]]) bosanskohercegovački je politolog, istraživač i politički analitičar. Direktor je Vanjskopolitičke inicijative BH.<ref name="AJB2022">{{Cite web |url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/5/31/haris-cutahija-evropska-unija-treba-dinamizirati-svoj-pristup-prema-bosni-i-hercegovini |title=Ćutahija: Međunarodna zajednica je pristala na 'kafansko' vođenje politike |publisher=Al Jazeera Balkans |date=31. 5. 2022 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Područja njegovog profesionalnog rada obuhvataju evropske integracije, [[Međunarodni odnosi|međunarodne odnose]], geopolitiku i reformu javne uprave. Autor je istraživačkih i analitičkih publikacija iz oblasti evropskih integracija, demokratizacije, međunarodnih uticaja i javne uprave.<ref name="CEEOL">{{Cite web |url=https://www.ceeol.com/search/gray-literature-detail?id=1291977 |title=National PAR-Monitor 2021/2022: Bosnia and Herzegovina |publisher=Central and Eastern European Online Library |access-date=7. 10. 2026 }}</ref><ref name="CEP">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/en/publications/staged-accession-model-a-way-to-endthe-stagnation/ |title=Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation? |publisher=European Policy Centre |date=16. 5. 2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Obrazovanje == Godine 2006. stekao je profesionalnu kvalifikaciju iz političkog menadžmenta na Novom bugarskom univerzitetu u Sofiji. 2011. diplomirao je politologiju na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu]], gdje je 2014. stekao zvanje magistra politologije, usmjerenje Evropske integracije<ref>{{Cite web|url=https://fpn.unsa.ba/b/wp-content/uploads/2016/12/MAGISTRI-1.pdf|title=Magistri|website=Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu|access-date=2026-10-16}}</ref>.<ref>{{Cite web|url=https://www.par-monitor.org/about-us/|title=People|website=WeBER 3.0|language=en-US|access-date=2026-10-16}}</ref> == Profesionalni rad == Profesionalni angažman u oblasti evropskih integracija započeo je u [[Panevropska unija Bosne i Hercegovine|Panevropskoj uniji Bosne i Hercegovine]], gdje je od 2015. obavljao funkciju savjetnika predsjednika. Tokom 2017. i 2018. bio je vršilac dužnosti predsjednika organizacije<ref>{{Cite news|title=Prekogranična suradnja kao instrument europskih integracija|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/orasje-paneuropska-konferencija/29253155.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2018-05-27|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Zoran|last=Matkić}}</ref>, a od 2018. do 2021. njen generalni sekretar.<ref name="PEU">{{Cite web |url=https://panevropa.me/en/the-second-jean-monnet-international-conference-of-the-montenegrin-pan-european-union-for-europe-communicating-european-integration-between-eu-member-states-and-enlargement-countries-has-started/ |title=The Second Jean Monnet International Conference of the Montenegrin Pan-European Union |publisher=Montenegrin Pan-European Union |date=2018 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Vanjskopolitičkoj inicijativi BH pridružio se 2020. kao istraživač, a od 2022. obavlja funkciju direktora organizacije.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/5/31/haris-cutahija-evropska-unija-treba-dinamizirati-svoj-pristup-prema-bosni-i-hercegovini|title=Ćutahija: Stranci su pristali na ‘kafansko’ vođenje politike u BiH|last=Alibegović|first=Jasmin|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=2026-10-16}}</ref> == Istraživački rad == Ćutahija se u svom istraživačkom radu bavio reformom javne uprave u Bosni i Hercegovini, uključujući istraživanja provedena u okviru regionalne inicijative WeBER. Koautor je izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020'',<ref name="PAR1920">{{Cite web |url=https://weber-new.s3.us-west-2.amazonaws.com/wp-content/uploads/2021/08/16154153/BIH_PAR-Monitor-2020.pdf |title=National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2019/2020 |publisher=WeBER / Vanjskopolitička inicijativa BH |date=2021 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> a samostalni autor izvještaja ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'', objavljenog 2023.<ref name="CEEOL"/> U ciklusu PAR Monitor 2024/2025. učestvovao je kao autor nacionalnih izvještaja za [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]], koji obuhvataju strateški okvir reforme javne uprave, upravljanje državnom službom i ljudskim resursima te upravljanje javnim finansijama.<ref name="PFM2425">{{Cite web |url=https://www.thinkforeurope.org/wp-content/uploads/2026/03/PAR-Monitor_PFM-report-BiH-2024-2025.pdf |title=PAR Monitor Report Bosnia and Herzegovina: Public Financial Management 2024/2025 |publisher=Think for Europe Network / WeBER |date=2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U oblasti evropskih integracija autor je analize ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'', objavljene 2023. u okviru projekta European Policy Centre (CEP) i Centre for European Policy Studies (CEPS). Analiza razmatra primjenu modela faznog pristupanja [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] u kontekstu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]<ref name="CEP"/> Rad je potom naveden kao izvor u zajedničkoj studiji CEP-a i CEPS-a ''Template 2.0 for Staged Accession to the EU''.<ref name="Template">{{Cite web |url=https://cep.org.rs/wp-content/uploads/2023/08/Template-2.0-for-Staged-Accession-to-the-EU.pdf |title=Template 2.0 for Staged Accession to the EU |publisher=European Policy Centre / Centre for European Policy Studies |date=2023 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> U publikaciji češkog Foruma 2000 ''Ideas on Democracy in the Western Balkans'' objavio je analitički sažetak ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'', posvećen procesu proširenja [[Evropska unija|Evropske unije]] i Zapadnom Balkanu.<ref name="Forum2000pub">{{Cite web |url=https://www.forum2000.cz/files/ideas-on-democracy-in-the-western-balkans-4.pdf |title=Ideas on Democracy in the Western Balkans |publisher=Forum 2000 |date=2024 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> Tokom 2026. autor je studije ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'', izrađene u okviru projekta češke organizacije Association for International Affairs (AMO) ''Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans''. Studija o Bosni i Hercegovini jedna je od četiri nacionalne analize korištene u izradi završne komparativne publikacije projekta.<ref name="AMO">{{Cite web |url=https://amo.cz/en/publications/building-the-serbian-world-serbias-impact-on-security-and-stability-in-the-western-balkans |title=Building the “Serbian World”: Serbia’s Impact on Security and Stability in the Western Balkans |publisher=Association for International Affairs |date=31. 3. 2026 |access-date=7. 10. 2026 }}</ref> == Javno djelovanje == Haris Ćutahija učestvuje u javnim raspravama o političkim i međunarodnim pitanjima kroz televizijska i radijska gostovanja, intervjue i analize objavljene u bosanskohercegovačkim i regionalnim medijima. Njegovi javni istupi obuhvataju evropske integracije, međunarodne odnose, geopolitiku, unutrašnje političke procese u Bosni i Hercegovini, ustavna i institucionalna pitanja<ref>{{Cite news|title=Zašto je Dodik usamljen u secesionističkim potezima?|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/bih-dodik-rs-opozicija-antiustavno-djelovanje/33350715.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2025-03-18|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Marija|last=Augustinović}}</ref><ref>{{Cite news|title=Neustavna vlast u RS-u potvrđena u Skupštini, pravna država ne reaguje|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/vlada-rs-dodik-minic-srbija-ustavnost/33520806.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2025-09-03|access-date=2026-10-16|language=sh|first=Predrag|last=Zvijerac}}</ref> te djelovanje međunarodne zajednice. Njegovi intervjui, izjave i komentari objavljivani su u medijima među kojima su [[N1 (televizija)|N1]], [[Al Jazeera Balkans]], Euronews BiH, [[Radio Slobodna Evropa/Radio Sloboda|Radio Slobodna Evropa]], [[Federalna televizija]], [[Federalni radio]], [[FENA|Federalna novinska agencija (FENA)]], [[Oslobođenje]], [[Dnevni avaz]] i Newsmax Balkans. U analizama evropskih integracija bavio se politikom proširenja [[Evropska unija|Evropske unije]], pristupnim procesom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], Reformskom agendom i Planom rasta za Zapadni Balkan<ref>{{Cite web|url=https://euronews.ba/bosna-i-hercegovina/aktuelno/15383/umjesto-neuma-samit-o-planu-rasta-u-skoplju-sta-su-bh-vlasti-uradile-na-reformskoj-agendi|title=Umjesto Neuma, samit o Planu rasta u Skoplju: Šta su bh. vlasti uradile na reformskoj agendi {{!}} Euronews|date=2025-09-03|website=euronews.ba|language=en|access-date=2026-10-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/reformska-agenda-prosla-ali-posao-tek-slijedi-bh-politicari-taj-novac-ne-mogu-zloupotrijebiti-zato-se-toliko-ne-interesuju/|title=Reformska agenda prošla, ali posao tek slijedi: "Bh. političari taj novac ne mogu zloupotrijebiti, zato se toliko ne interesuju"|date=2025-12-05|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=2026-10-16}}</ref>. Njegove analize obuhvataju djelovanje domaćih političkih aktera, izborne procese, ustavna i institucionalna pitanja, regionalne političke odnose te politiku [[Evropska unija|Evropske unije]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] i drugih međunarodnih aktera prema [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i Zapadnom Balkanu. Pored medijskog angažmana, učestvovao je u međunarodnim stručnim raspravama i konferencijama posvećenim demokratiji, evropskim integracijama, reformi javne uprave i odnosima [[Evropska unija|Evropske unije]] sa Zapadnim Balkanom. == Odabrane publikacije == * ''Foreign Authoritarian Influence in the Western Balkans'' (2020), koautor * ''The Strategic Role of External Actors in the Western Balkans'' (2021), autor poglavlja "''Bosnia and Herzegovina: A Forgotten Crossroad''"[https://www.aies.at/download/2021/AIES-Studie-WB.pdf] * ''Road Ahead for Bosnia and Herzegovina: New Opportunities or the Preservation of the Status Quo?'' (2021), koautor * ''Regional Economic Cooperation in V4 and WB6: Sharing Experience and Knowledge in the Context of Common Regional Market and Post-COVID Recovery'' (2022), član istraživačkog tima za Bosnu i Hercegovinu * ''National PAR Monitor Bosnia and Herzegovina 2021/2022'' (2023)<ref name="CEEOL"/> * ''Staged Accession Model – a Way to End the Stagnation?'' (2023)<ref name="CEP"/> * ''Western Balkans and EU Enlargement: Integration Fatigue?'' (2024)<ref name="Forum2000pub"/> * ''Influence Without Intervention: How Serbia Shapes Politics in Bosnia and Herzegovina'' (2026)<ref name="AMO"/> == Reference == {{Reference}} {{DEFAULTSORT:Ćutahija, Haris}} [[Kategorija:Rođeni 1983.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački politolozi]] 2o9mm0pvet4g1pzklk6rvigmd6isnyj B-kutijski domen 0 538631 3936068 3935032 2026-10-17T01:08:25Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.6 3936068 wikitext text/x-wiki {{Infokutija protein | Symbol = zf-B_box | Name = zf-B_box | image = PDB 1fre EBI.jpg | width = | caption = Struktura xnf7 B-kutijskog razvojnog proteina | Pfam = PF00643 | Pfam_clan = | InterPro = IPR000315 | SMART = | PROSITE = PDOC50015 | MEROPS = | SCOP = 1fre | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = cd00021 }} U [[molekularna biologija|molekularnoj biologiji]], ''' B-kutujski domen cinkovog prsta ''' kratki je [[proteinski domen]] dužine oko 40 aminokiselinskih [[ostatak (hemija)|ostataka]]. B-kutijski cinkovi prsti mogu se podijeliti u dvije grupe, pri čemu se B-kutijski domeni tipa 1 i 2 razlikuju po svojoj [[konsenzusna sekvenca|konsenzusnoj sekvenci]] i razmaku između 7–8 ostataka koji vezuju [[cink]]. Nekoliko [[protein|proteina]] sadrži i B-kutijski domene tipa 1 i tipa 2, što ukazuje na određeni stepen [[kooperativnost|kooperativnosti]] između ova dva domena. ==Pojava== U B-kutijskom domenu nalazi se u više od 1500 proteina iz različitih organizama. Prisutni su u TRIM (tripartitni motiv) proteinima koji se sastoje od [[N-terminal]]nog RING prsta (prvobitno nazvanog A-kutija), nakon kojeg slijede 1–2 B-kutijska domena i domen tipa [[ivijena spirala|uvijene spirale]] (također nazvan RBCC, prema skraćenici za Ring, B-box, Coiled-Coil). TRIM proteini sadrže B-kutijski domen tipa 2, a mogu sadržavati i B-kutijski tipa 1. Kod proteina koji ne sadrže RING domene ili domeni uvijene spirale, B-kutijski domen je prvenstveno tipa 2. Mnogi proteini sa B-kutijskim domenom tipa 2 uključeni su u proces ubikvitinacije. Proteini koji sadrže domen cinkovog prsta tipa B-kutije uključuju faktore [[transkripcija (genetika)|transkripcije]], [[ribonukleoprotein|ribonukleoproteine]] i proto-onkoproteine; naprimjer, MID1, MID2, [[TRIM9]], [[TNL (gen)|TNL]], [[TRIM36]], [[TRIM63]], TRIFIC, NCL1 i proteine slične proteinu CONSTANS.<ref name="pmid16434393">{{cite journal |vauthors=Short KM, Cox TC | title = Subclassification of the RBCC/TRIM superfamily reveals a novel motif necessary for microtubule binding | journal = J. Biol. Chem. | volume = 281 | issue = 13 | pages = 8970–80 |date=March 2006 | pmid = 16434393 | doi = 10.1074/jbc.M512755200 | doi-access = free }}</ref> Mikrotubulski-vezana E3 [[E3-ubikvitin ligaza|ligaza]] MID1 ([http://expasy.org/enzyme/6.3.2 EC] {{Mrtav link}}) sadrži domen "[[cinkov prst|cinkovog prsta]]" tipa 1 B-box. MID1 se specifično vezuje za protein Alpha-4, koji zauzvrat regrutuje [[kataliza|katalitsku]] podjedinicu [[fosfataza|fosfataze]] 2A (PP2Ac). Ovaj [[proteinski kompleks]] neophodan je za usmjeravanje PP2Ac ka razgradnji posredovanoj [[proteasom]]om. MID1 B-kutijski domen koordinira dva iona cinka i poprima strukturu tipa [[okret (biohemija)|"beta/beta/alfa ukrštene spone"]] (''cross-brace''), sličnu onoj kod ZZ, PHD, RING i FYVE cinkovih prstiju.<ref name="pmid17428496">{{cite journal |vauthors=Massiah MA, Matts JA, Short KM, Simmons BN, Singireddy S, Yi Z, Cox TC | title = Solution structure of the MID1 B-box2 CHC(D/C)C(2)H(2) zinc-binding domain: insights into an evolutionarily conserved RING fold | journal = J. Mol. Biol. | volume = 369 | issue = 1 | pages = 1–10 |date=May 2007 | pmid = 17428496 | doi = 10.1016/j.jmb.2007.03.017 }}</ref><ref name="pmid16529770">{{cite journal |vauthors=Massiah MA, Simmons BN, Short KM, Cox TC | title = Solution structure of the RBCC/TRIM B-box1 domain of human MID1: B-box with a RING | journal = J. Mol. Biol. | volume = 358 | issue = 2 | pages = 532–45 |date=April 2006 | pmid = 16529770 | doi = 10.1016/j.jmb.2006.02.009 }}</ref> ==Homolozi== [[Prokariot]]ski homolozi domene prisutni su u nekoliko bakterijskih loza i metanogenih arheja, te često pokazuju fuzije s peptidaznim domenima kao što su romboidno slična serin peptidaza i Zn-ovisna [[metalopeptidaza]]. Druge verzije obično sadrže transmembranske helikse i mogu također pokazivati fuzije s domenima kao što su DNAJ, FHA, SH3, WD40 i tetratrikopeptidna ponavljanja. Zajedno, ove asocijacije sugeriraju ulogu prokariotskih homologa B-kutijskog cinkovog domena u proteolitskoj obradi, savijanju ili stabilnosti proteina povezanih s membranom. Arhitektonska sintaksa domena izuzetno je slična onoj koja se vidi kod prokariotskih homologa domena [[AN1-cinkov prst]] a [[LIM-domen|LIM]].<ref name="pmid21547297">{{cite journal |vauthors=Burroughs AM, Iyer LM, Aravind L | title = Functional diversification of the RING finger and other binuclear treble clef domains in prokaryotes and the early evolution of the ubiquitin system | journal = Mol. Biosyst. | volume = 7 | issue = 1 | pages = 2261–77 |date=July 2011| pmid = 21547297| doi = 10.1039/C1MB05061C | pmc = 5938088 }}</ref> ==Također pogledajte== * [[Cinkov prst]] ==Reference== {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://planttfdb.cbi.pku.edu.cn/family.php?fam=CO-like CO-like family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207031524/http://planttfdb.cbi.pku.edu.cn/family.php?fam=CO-like |date=2013-12-07 }}, [http://planttfdb.cbi.pku.edu.cn/family.php?fam=DBB DBB family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207031535/http://planttfdb.cbi.pku.edu.cn/family.php?fam=DBB |date=2013-12-07 }} at [http://planttfdb.cbi.pku.edu.cn PlantTFDB: Plant Transcription Factor Database] {{InterPro content|IPR000315}} [[Kategorija:Proteinski domeni]] n5stcatk5hz3rpg28bypfzslnusiueh Wikipedia:Igralište/Dijafragmna hernija 4 538689 3935964 3935460 2026-10-16T17:27:26Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Dijafragmna hernija]] na [[Wikipedia:Igralište/Dijafragmna hernija]] bez ostavljanja preusmjerenja 3935229 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime= Dijafragmna hernija | slika = Peritoneopericardial diaphragmatic hernia.JPG | opis_slike = Ovo je fotografija peritoneoperikardijalne dijafragmalne hernije kod mačke. Fotografija je snimljena tokom nekropsije, s desne strane mačke. Lijevo se nalazi abdomen, gdje se vide dio jetre i žučna kesa. U sredini se nalazi dijafragma. Desno je grudni koš (toraks). Najveći objekat vidljiv u grudnom košu je ostatak jetre. Odmah desno od njega nalazi se [[srce]] [[Jetra]] je bila povezana kroz mali otvor na dijafragmi (koji se ne vidi). | specijalnost = [[Gastroenterologija]] | sinonimi = | simptomi =Uvučeni stomak može biti početni simptom kod novorođenčeta | komplikacije = | pojava = Od [[novorođenče]]ta | trajanje =Do operacije | vrste =Kongenitalna (sa dva podtipa), hijatusna , jatrogena, traumatska | uzroci = | rizici = | dijagnoza = Pomoću CT-a ili rendgenskog snimka | diferencijalna_dijagnoza = [[Pneumotoraks]] | prevencija = | liječenje = Obično hirurško | lijek = | prognoza = | frekvencija = | smrtnost = }} '''Dijafragmna hernija''' defekt je ili otvor na [[dijafragma|dijafragmi]] koji omogućava pomjeranje sadržaja [[abdomen|abdomena]] u šupljinu [[grudni koš|grudnog koša]]. Liječenje je obično hirurško. ==Tipovi== * [[Kongenitalna dijafragmalna hernija]] ** [[Morgagnijeva hernija]] ** [[Bochdalekova hernija]] * [[Hijatalna hernija]] * [[Jatrogena dijafragmalna hernija]] * [[Traumatska dijafragmalna hernija]] ==Znakovi i simptomi== [[Skafoidni abdomen]] (uvučeni stomak) može biti početni simptom kod novorođenčeta.<ref>{{cite book |author=Durward, Heather |author2=Baston, Helen |title=Examination of the newborn: a practical guide |publisher=Routledge |location=New York |year=2001 |pages=134 |isbn=0-415-19184-X }}</ref> ==Dijagnoza== [[Image:Diaphragm hernia2.jpg|thumb| Desnostrana dijafragmna hernija sa želucem u grudnom košu (lijeva strana slike označena strelicom). Obratiti pažnju na nivo zraka i tečnosti u želucu.]] Dijagnoza se može postaviti pomoću CT-a ili rendgenskog snimka. ==Liječenje== Liječenje dijafragmalne hernije obično uključuje hirurški zahvat, pri čemu se [[akutna (medicina)|akutne]] povrede često saniraju trajnim monofilamentnim [[hirurški šav|šavovima]].<ref>{{Cite journal |last=Turhan |first=Kutsal |last2=Makay |first2=Ozer |last3=Cakan |first3=Alpaslan |last4=Samancilar |first4=Ozgur |last5=Firat |first5=Ozgur |last6=Icoz |first6=Gokhan |last7=Cagirici |first7=Ufuk |date=June 2008 |title=Traumatic diaphragmatic rupture |journal=European Journal of Cardio-Thoracic Surgery |volume=33 |issue=6 |pages=1082–1085 |doi=10.1016/j.ejcts.2008.01.029 |issn=1010-7940 |pmid=18299201|doi-access=free }}</ref> == Ostale životinje == Peritoneoperikardijalna dijafragmna hernija je vrsta hernije koja je češća kod drugih [[sisar]]a.<ref name=":0">{{Citation|last=Bonagura|first=John D.|chapter=Chapter 151 - Pericardial Diseases|date=2006-01-01|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B0721604226501534|title=Saunders Manual of Small Animal Practice (Third Edition)|pages=1549–1560|editor-last=Birchard|editor-first=Stephen J.|place=Saint Louis|publisher=W.B. Saunders|language=en|isbn=978-0-7216-0422-0|access-date=2021-01-05|editor2-last=Sherding|editor2-first=Robert G.}}</ref> Ovo se obično liječi hirurškim putem.<ref name=":0"/> ==Reference== {{refspisak}} === Dodatni izvori === ** {{cite journal | vauthors=Eren S, Ciris F | title=Diaphragmatic hernia: diagnostic approaches with review of the literature | journal=Eur J Radiol | year=2005 | pages=448–59 | volume=54 | issue=3 | doi=10.1016/j.ejrad.2004.09.008 | pmid=15899350}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Diaphragmatic hernia}} {{Medicinski izvori | ICD10 = {{ICD10|K|44|k|40}} | ICD9 = {{ICD9|553.3}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001135 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 3487 | DiseasesDB = 31491 | MeshID = D006548 | SNOMED CT = 39839004 | ICD10CM = {{ICD10CM|K44}} }} {{Gastroenterologija}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Diaphragmatic Hernia}} [[Kategorija:Gastroenterologija]] 4bxqm29u4c512uw3ohz9aovnu7a613e Wikipedia:Igralište/Atrezija 4 538690 3935963 3935459 2026-10-16T17:26:57Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Atrezija]] na [[Wikipedia:Igralište/Atrezija]] bez ostavljanja preusmjerenja 3935230 wikitext text/x-wiki '''Atrezija''' jest stanje u kojem je tjelesni otvor ili prolaz (obično abnormalno) zatvoren ili odsutan.<ref name=":0">{{Cite book|title=Dorland's illustrated medical dictionary.|date=2012|publisher=Saunders/Elsevier|others=Dorland, W. A. Newman (William Alexander Newman), 1864-1956.|isbn=978-1-4160-6257-8|edition=32nd|location=Philadelphia, PA|pages=174|oclc=706780870}}</ref> == Tipovi == === Anotija === {{Glavni|Anotija}} [[Anotija]] se odlikuje potpunim odsustvom uha i izuzetno je rijetka pojava. Ovo stanje može zahvatiti jedno ili oba uha, mada je češći slučaj odsustva jednog uha. Anotija je također povezana sa [[konduktivni gubitak sluha|konduktivnim gubitkom sluha]], stanjem u kojem se zvučni talasi ne prenose dobro kroz uho, odnosno zvuk se ne provodi efikasno od vanjskog [[ušni kanal|ušnog kanala]] do [[bubna opna|bubne opne]]. Uzrok anotije nije poznat. Pridruženi sindromi, kao što su [[Treacher-Collinsov sindrom]] ili [[Goldenharov sindrom]], mofu biti prisutni kod čak 40% pacijenata. Anotija se obično dijagnosticira fizičkim pregledom pri rođenju. [[Preneonatusni ultrazvuk]] može pomoći u ranom otkrivanju. Standardni tretman za anotiju je potpuna rekonstrukcija uha.<ref name="Childrens Hospital of Philadelphia 2014 w734">{{cite web | title=Anotia | website=Children's Hospital of Philadelphia | date=July 30, 2014 |url=https://www.chop.edu/conditions-diseases/anotia | access-date=November 14, 2023}}</ref> === Bilijarna atrezija === {{glavni|Bilijarna atrezija}} [[Bilijarna atrezija]] (BA) je rijetka bolest koju karakteriše [[opstrukcija žučnih puteva]] nepoznatog uzroka, a koja se manifestuje u novorođenačkom periodu. Klasičnu kliničku trijadu bilijarne atrezije čine aholna stolica i tamna mokraća, [[žutica]] i [[hepatomegalija]]. Kliničke manifestacije služe za postavljanje dijagnoze, koju potvrđuju [[ultrazvuk]] jetre, [[holangiografija]] i [[biopsija jetre]].<ref name="Chardot 2006 p.">{{cite journal | last=Chardot | first=Christophe | title=Biliary atresia | journal=Orphanet Journal of Rare Diseases | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=1 | issue=1 | date=July 26, 2006 | issn=1750-1172 | doi=10.1186/1750-1172-1-28 | pmid=16872500 | pmc=1560371 |doi-access=free}}</ref> Početni tretman je hirurški, pri čemu se vrši resekcija obliteriranog van-jetrenog žučnog voda i kreira hepatoportoenterostomija.<ref name="Schreiber Kleinman 2002 pp. S11–S16">{{cite journal | last1=Schreiber | first1=Richard A. | last2=Kleinman | first2=Ronald E. | title=Biliary Atresia | journal=Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=35 | year=2002 | issn=0277-2116 | doi=10.1097/00005176-200207001-00005 | pages=11–16| pmid=12151815 |doi-access=free}}</ref> === Bronhijska atrezija === {{glavni|Bronhijska atrezija}} [[Bronhijska atrezija]] rijetka je urođena bolest koju karakterišu segmentalni ili lobusni [[emfizem]] i, u nekim slučajevima, nakupljanje sluzi (mukoidna impakcija). Tačan uzrok bronhijske atrezije nije poznat; [[Bronhija|režanjske bronhije]], subsegmentne bronhije i distalne bronhiole razvijaju se redom tokom pete, šeste i šesnaeste sedmice fetusnog razvoja. Bronhijska atrezija često se otkriva slučajno jer ne izaziva simptome. Ponovljene [[Infekcija donjih disajnih puteva|plućne infekcije]] spadaju među najčešće kliničke manifestacije kod pacijenata sa simptomima. Budući da ovo benigno oboljenje često pogađa mlade pacijente, preporučuje se minimalno invazivna hirurgija, poput torakoskopske operacije.<ref name="Wang Dai Sun Chu 2012 pp. 207–212">{{cite journal | last1=Wang | first1=Yuqi | last2=Dai | first2=Weimin | last3=Sun | first3=Yu'e | last4=Chu | first4=Xiangyang | last5=Yang | first5=Bo | last6=Zhao | first6=Ming | title=Congenital Bronchial Atresia: Diagnosis and Treatment | journal=International Journal of Medical Sciences | publisher=Ivyspring International Publisher | volume=9 | issue=3 | year=2012 | issn=1449-1907 | doi=10.7150/ijms.3690 | pages=207–212| pmid=22408569 | pmc=3298011 |doi-access=free}}</ref> === Hoanska atrezija === {{glavni|Hoanska atrezija}} [[Hoanska atrezija]] (HA) je rijetko, ali dobro poznato stanje koje karakteriše anatomsko zatvaranje stražnjih [[hoana]] u [[nosna šupljina|nosnoj šupljini]]. Klinička slika HA varira, od akutne [[opstrukcija disajnih puteva|opstrukcije disajnih puteva]] do hroničnog rekurentnog [[sinusitis|sinusitisa]], zavisno od toga da li je riječ o jednostranom ili obostranom obliku, odnosno da li je udružena s drugim anomalijama disajnih puteva, što je čest slučaj kod osoba sa [[CHARGE- sindrom]]om i kraniofacijalnim anomalijama. Početna klinička procjena obuhvata uvođenje katetera za sukciju (veličine 6 ili 8 Fr) kroz nozdrve, te izvođenje testa s [[metilensko plavo|metilenskim plavim]], testa s vatom i pregleda [[larinks]]nim ogledalom. Kod pacijenata kod kojih je izvršena odgovarajuća priprema nosa, [[CT-snimak]] sinusa sa rezovima debljine 2–5&nbsp;mm omogućava definitivnu procjenu.<ref name="Kwong 2015 p.">{{cite journal | last=Kwong | first=Kelvin M. | title=Current Updates on Choanal Atresia | journal=Frontiers in Pediatrics | publisher=Frontiers Media SA | volume=3 | date=June 9, 2015 | page=52 | issn=2296-2360 | doi=10.3389/fped.2015.00052 | pmid=26106591 | pmc=4460812 |doi-access=free}}</ref> === Ezofagusna atrezija === {{glavni| Ezofagusna atrezija }} [[Ezofagusna atrezija]] (AJ) rijetka je urođena malformacija koju karakteriše prekid kontinuiteta između donjeg i gornjeg dijela [[jednjak]]a, a često je povezana sa [[traheoezofarinksna fistula|traheoezofarinksnom fistulom]].<ref name="Sfeir Michaud Salleron Gottrand 2013 pp. 354–355">{{cite journal | last1=Sfeir | first1=R. | last2=Michaud | first2=L. | last3=Salleron | first3=J. | last4=Gottrand | first4=F. | title=Epidemiology of esophageal atresia | journal=Diseases of the Esophagus | publisher=Oxford University Press (OUP) | volume=26 | issue=4 | year=2013 | issn=1120-8694 | doi=10.1111/dote.12051 | pages=354–355| pmid=23679022 |doi-access=free }}</ref> Ezofagusna atrezija, sa ili bez traheoezofagusne fistule (TEF), najčešća je [[urođena mana|urođena mahana]] jednjaka. Dijagnoza se obično postavlja unutar prva 24 sata života, ali se može postaviti i preneinatzsno ili kasnije.<ref name="Pinheiro 2012 p. 3662">{{cite journal | last=Pinheiro | first=Paulo Fernando Martins | title=Current knowledge on esophageal atresia | journal=World Journal of Gastroenterology | publisher=Baishideng Publishing Group Inc. | volume=18 | issue=28 | year=2012 | pages=3662–3672 | issn=1007-9327 | doi=10.3748/wjg.v18.i28.3662 | pmid=22851858 | pmc=3406418 |doi-access=free}}</ref> Although environmental effects and genetic factors have been documented, the causes of EA remain largely unknown.<ref name="Sfeir Bonnard Khen-Dunlop Auber 2013 pp. 1664–1669">{{cite journal | last1=Sfeir | first1=Rony | last2=Bonnard | first2=Arnaud | last3=Khen-Dunlop | first3=Naziha | last4=Auber | first4=Frederic | last5=Gelas | first5=Thomas | last6=Michaud | first6=Laurent | last7=Podevin | first7=Guillaume | last8=Breton | first8=Anne | last9=Fouquet | first9=Virginie | last10=Piolat | first10=Christian | last11=Lemelle | first11=Jean Louis | last12=Petit | first12=Thierry | last13=Lavrand | first13=Frederic | last14=Becmeur | first14=Francis | last15=Polimerol | first15=Marie Laurence | last16=Michel | first16=Jean Luc | last17=Elbaz | first17=Frederic | last18=Habonimana | first18=Eric | last19=Allal | first19=Hassan | last20=Lopez | first20=Emmanuel | last21=Lardy | first21=Hubert | last22=Morineau | first22=Marianne | last23=Pelatan | first23=Cécile | last24=Merrot | first24=Thierry | last25=Delagausie | first25=Pascal | last26=de Vries | first26=Philline | last27=Levard | first27=Guillaume | last28=Buisson | first28=Phillippe | last29=Sapin | first29=Emmanuel | last30=Jaby | first30=Olivier | last31=Borderon | first31=Corinne | last32=Weil | first32=Dominique | last33=Gueiss | first33=Stephane | last34=Aubert | first34=Didier | last35=Echaieb | first35=Anais | last36=Fourcade | first36=Laurent | last37=Breaud | first37=Jean | last38=Laplace | first38=Christophe | last39=Pouzac | first39=Myriam | last40=Duhamel | first40=Alain | last41=Gottrand | first41=Frederic | title=Esophageal atresia: Data from a national cohort | journal=Journal of Pediatric Surgery | publisher=Elsevier BV | volume=48 | issue=8 | year=2013 | issn=0022-3468 | doi=10.1016/j.jpedsurg.2013.03.075 | pages=1664–1669| pmid=23932604 | s2cid=34736647 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0022346813003898|access-date=November 14, 2023 }}</ref> Liječenje je hirurško i uključuje rekonstrukciju kontinuiteta jednjaka ili zamjenu drugim organima.<ref name="Höllwarth Till 2020 pp. 661–680">{{cite book | last1=Höllwarth | first1=Michael E. | last2=Till | first2=Holger | title=Pediatric Surgery | chapter=Esophageal Atresia | publisher=Springer Berlin Heidelberg | publication-place=Berlin, Heidelberg | year=2020 | doi=10.1007/978-3-662-43588-5_48 | pages=661–680| isbn=978-3-662-43587-8 |chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-662-43588-5_48|access-date=November 14, 2023}}</ref> === Folikulska atrezija === {{glavni|Folikulska atrezija}} [[Folikulska atrezija]] označava proces u kojem se [[jajnička folikula|folikula]] ne razvija, čime se onemogućava [[ovulacija]] i oslobađanje [[jajna ćelija|jajne ćelije]].<ref>{{cite book | vauthors = McGee EA, Horne J | chapter = Follicle Atresia |date=2018 | title = Encyclopedia of Reproduction | edition = Second |pages=87–91 | veditors = Skinner MK |place=Oxford |publisher=Academic Press |language=en |doi=10.1016/b978-0-12-801238-3.64395-7 |isbn=978-0-12-815145-7 }}</ref> Riječ je o normalnom, prirodnom procesu koji se odvija tokom starenja jajnika sisara. Približno 1% folikula u [[jajnici]]ma sisara prolazi kroz ovulaciju, dok preostalih 99% folikula prolazi kroz folikulsku atreziju tokom faza rasta. Ukratko, folikulska atrezija proces je koji dovodi do gubitka folikula i [[oocit]]a, a svaki poremećaj ili gubitak funkcionalnosti ovog procesa može dovesti do brojnih drugih stanja.<ref name="Liu_2020">{{cite journal | vauthors = Liu Z, Li F, Xue J, Wang M, Lai S, Bao H, He S | title = Esculentoside A rescues granulosa cell apoptosis and folliculogenesis in mice with premature ovarian failure | journal = Aging | volume = 12 | issue = 17 | pages = 16951–16962 | date = August 2020 | pmid = 32759462 | pmc = 7521512 | doi = 10.18632/aging.103609 }}</ref> === Imperforirani anus === {{glavni|Imperforirani anus}} [[Imperforirani anus]] relativno je česta anomalija, s učestalošću kod [[novorođenčad]]i u rasponu od 1:1500 do 1:5000. Zabilježeni su izolovani slučajevi imperforiranog anusa, ali se ovo stanje češće javlja kao jedna od brojnih anomalija. Imperforirani anus se obično ne dijagnostikuje prije rođenja. Nema potrebe za hitnom rekonstruktivnom anorektalnom operacijom. Ipak, brza procjena stanja je ključna, a može biti potrebna i hitna dekompresijska operacija.<ref name="Brantberg Blaas Haugen Isaksen 2006 pp. 904–910">{{cite journal | last1=Brantberg | first1=A. | last2=Blaas | first2=H.-G. K. | last3=Haugen | first3=S. E. | last4=Isaksen | first4=C. V. | last5=Eik-Nes | first5=S. H. | title=Imperforate anus: a relatively common anomaly rarely diagnosed prenatally | journal=Ultrasound in Obstetrics & Gynecology | publisher=Wiley | volume=28 | issue=7 | date=November 23, 2006 | issn=0960-7692 | doi=10.1002/uog.3862 | pages=904–910| pmid=17091530 |doi-access=free}}</ref> === Crijevna atrezija === {{glavni|Crijevna atrezija }} Sa učestalošću od 1 na 5.000 novorođenčadi, [[crijevna atrezija]] predstavlja jedan od najčešćih uzroka novorođenačke [[opstrukcija crijeva|opstrukcije crijeva]]. Većinu slučajeva čini atrezija [[tanko crijevo|tankog crijeva]], dok su atrezije [[debelo crijevo|debelog crijeva[[ rijetke.<ref name="Subbarayan 2015 p.">{{cite journal | last=Subbarayan | first=Devi | title=Histomorphological Features of Intestinal Atresia and its Clinical Correlation | journal=Journal of Clinical and Diagnostic Research | volume=9 | issue=11 | pages=EC26–EC29 | publisher=JCDR Research and Publications | year=2015 | issn=2249-782X | doi=10.7860/jcdr/2015/13320.6838 | pmid=26674207 | pmc=4668418 |doi-access=free}}</ref> Predložena su dva glavna uzroka nastanka crijevne atrezije: prvi je izostanak revakuolizacije stadija solidne vrpce u razvoju crijeva, a drugi je kasni intrauterusni vaskularni incident u mezenteri. Preneonatusni ultrazvuk predstavlja najpouzdaniju metodu za dijagnosticiranje intestinalne atrezije. Predoperativni tretman obuhvata primarnu reanimaciju te korekciju dehidratacije i [[elektrolit]]nih poremećaja. Kimura-duodenoduodenostomija u obliku dijamanta najčešći je hirurški zahvat.<ref name="Gupta Gupta Ghosh Gupta 2016 p. 51">{{cite journal | last1=Gupta | first1=Shilpi | last2=Gupta | first2=Rahul | last3=Ghosh | first3=Soumyodhriti | last4=Gupta | first4=Arun Kumar | last5=Shukla | first5=Arvind | last6=Chaturvedi | first6=Vinita | last7=Mathur | first7=Praveen | title=Intestinal Atresia: Experience at a Busy Center of North-West India | journal=Journal of Neonatal Surgery | volume=5 | issue=4 | date=October 7, 2016 | issn=2226-0439 | doi=10.21699/jns.v5i4.405 | page=51| doi-broken-date=17 July 2025 | pmid=27896159 | pmc=5117274 |doi-access=free}}</ref> === Mikrotija === {{glavni|Mikrotija}} Mikrotija je [[kongenitalni poremećaj|kongenitalni deformitet]] kod kojeg je [[ušna školjka]] (vanjsko uho) nerazvijena. Potpuno nerazvijena ušna školjka naziva se [[anotija]]. Budući da mikrotija i anotija imaju isto porijeklo, stanje se može nazvati mikrotija–anotija.<ref name=omim>{{OMIM|600674|Microtia-Anotia}}</ref> Mikrotija može biti jednostrana (zahvata samo jednu stranu) ili obostrana (zahvata obje strane). Javlja se kod jednog od otprilike 8.000–10.000 novorođenčadi. Kod jednostrane mikrotije najčešće je zahvaćeno desno uho. Može se javiti kao komplikacija uzimanja lijeka Accutane (izotretinoin) tokom trudnoće.<ref>Pretest self assessment and review for the USMLE, pediatrics, 12th edition, question 84, general pediatrics</ref> === Potterov sindrom (Potterova sekvenca) === {{glavni|Potterov sindrom}} Potterov sindrom (ili Potterova sekvenca) smrtonosan je sporadični poremećaj koji se nasljeđuje autosomno recesivno, a javlja se s učestalošću od 1/4.000 porođaja. Bebe rođene s ovim defektom su ili mrtvorođene ili umiru vrlo brzo nakon rođenja. Prvenstveno pogađa mušku novorođenčad i povezan je s teškim oligohidramnijem, policistnnom bolešću bubrega, obostranom agenezom bubrega i opstruktivnom uropatijom tokom srednjih sedmica gestacije. Glavni defekt kod Potterovog sindroma je bubrežna insuficijencija (otkazivanje bubrega). Ostale karakteristične odlike uključuju [[prijevremeni porođaj]], karlični položaj ploda, atipičan izgled lica i malformacije ekstremiteta. Kod većine novorođenčadi, teška respiratorna insuficijencija dovodi do smrtnog ishoda.<ref name="Shastry Kolte Sanagapati 2012 p. 157">{{cite journal | last1=Shastry | first1=SrikanthM | last2=Kolte | first2=SachinS | last3=Sanagapati | first3=PandurangaR | title=Potter′s sequence | journal=Journal of Clinical Neonatology | publisher=Medknow | volume=1 | issue=3 | year=2012 | pages=157–159 | issn=2249-4847 | doi=10.4103/2249-4847.101705 | pmid=24027716 |doi-access=free| pmc=3762025 }}</ref> === Bubrežna ageneza === {{glavni| Bubrežna ageneza }} [[Bubrežna ageneza]] nastaje kada se [[ureterni pupoljak]] ne spoji sa [[metanefrogeni blastem|metanefrogenom blastemom]] tokom [[embriogeneza|embriogeneze]], što dovodi do izostanka razvoja [[nefron]]a, a u nekim slučajevima i uretera. Jednostrana nbubreža ageneza javlja se kod 1/1.000 živorođene djece, dok se obostrana renalna ageneza javlja u 1/3.000 do 4.000 trudnoća. Jednostrana bubrežna ageneza ima veoma dobru prognozu, dok je obostrana ageneza povezana s visokom stopom perinneonatusnog mortaliteta i morbiditeta uslijed nedostatka [[amnionska tečnost|amnionske tečnosti]], što dovodi do letalne [[plućna hipoplazija|plućne hipoplazije]]. Dijagnoza bubrežne ageneze obično se postavlja tokom ultrazvučnog pregleda anatomije ploda u sredini trudnoće. Genetički sindrom ili druge anomalije povezani su s približno 30% slučajeva ne bubrežne ageneze.<ref name="Jelin 2021 pp. B28–B30">{{cite journal | last=Jelin | first=Angie | title=Renal agenesis | journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology | publisher=Elsevier BV | volume=225 | issue=5 | year=2021 | issn=0002-9378 | doi=10.1016/j.ajog.2021.06.048 | pages=28–30| pmid=34507792 |url=https://www.ajog.org/article/S0002-9378(21)00681-5/fulltext|access-date=November 14, 2023|doi-access=free}}</ref> === Trikuspidna atrezija === {{glavni|Trikuspidna atrezija}} [[Trikuspidna atrezija]] oblik je [[kongenitalna srčana mana|kongenitalne srčane mahane]] kod kojeg postoji potpuni nedostatak [[trikuspidni zalistak|trikuspidnog zaliska]].<ref name="renamed_from_00_on_20231114231950">{{Citation|last1=Murthy|first1=Raghav|chapter=65 - Tricuspid Atresia|date=2019-01-01|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9781455707607000656|title=Critical Heart Disease in Infants and Children (Third Edition)|pages=765–777.e3|editor-last=Ungerleider|editor-first=Ross M.|place=Philadelphia|publisher=Elsevier|language=en|doi=10.1016/b978-1-4557-0760-7.00065-6|isbn=978-1-4557-0760-7|access-date=2020-11-27|last2=Nigro|first2=John|last3=Karamlou|first3=Tara|s2cid=214741527 |editor2-last=Meliones|editor2-first=Jon N.|editor3-last=Nelson McMillan|editor3-first=Kristen|editor4-last=Cooper|editor4-first=David S.|chapter-url-access=subscription}}</ref> Stoga postoji odsustvo desne atrioventrikulske veze.<ref name="renamed_from_00_on_20231114231950"/> To dovodi do [[hipoplazija|hipoplazijske]] (nedovoljno razvijene) ili odsutne [[desna komora|desne komore]]. Do ovog defekta dolazi tokom [[prenatalni razvoj|prenatalnog razvoja]], kada se [[srce]] ne razvije u potpunosti. To uzrokuje da sistemska cirkulacija bude ispunjena krvlju sa relativno niskim sadržajem kisika. Uzroci trikuspidne atrezije su nepoznati.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/ncbddd/heartdefects/tricuspid-atresia.html |title = Congenital Heart Defects&nbsp;— Facts about Tricuspid Atresia &#124; CDC|date = 2019-01-22}}</ref> === Vaginska atrezija === {{glavni|Vaginska atrezija}} [[Vaginska atrezija]] urođena je anomalija koja uzrokuje opstrukciju uterovaginskog odvodnog kanala. Nastaje kada [[urogenitalni sinus]] ne formira kaudalni (donji) dio [[vagina|vagine]]. Kaudalni dio vagine zamijenjen je [[vezivno tkivo|fibroznim tkivom]]. Smatra se da vaginska atrezija pogađa jedno od svakih 5.000 do 10.000 živorođene ženske djece. Ova anomalija često ostaje neotkrivena do adolescencije, kada primarna [[amenoreja]] ili [[bol u abdomenu]] – uzrokovani opstrukcijom uterovaginskog kanala – dovode do dijagnostičke obrade.<ref name="Saxena 2021 x092">{{cite journal | last=Saxena | first=Amulya K | title=Vaginal Atresia: Practice Essentials, Anatomy, Pathophysiology | website=Medscape Reference | date=November 9, 2021 |url=https://emedicine.medscape.com/article/954110-overview | access-date=November 14, 2023}}</ref> == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Medicinski izvori | ICD11 = <!-- {{ICD11|Xxx.x}} --> | ICD10 = <!-- {{ICD10|Xxx.x}} --> | ICD10CM = <!-- {{ICD10CM|Xxx.xxxx}} --> | ICD9 = <!-- {{ICD9|xxx}} --> | ICDO = | OMIM = | MeshID = | DiseasesDB = | SNOMED CT = 56457002 | Curlie = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | PatientUK = | NCI = | GeneReviewsNBK = | GeneReviewsName = | NORD = | GARDNum = | GARDName = | RP = 14958 | AO = | WO = | OrthoInfo = | Orphanet = | Scholia = Q757722 | OB = }} [[Kategorija:Medicinska terminologija]] [[Kategorija:Anatomija]] g364y84kty6cjhj5beab4e6n5vx9p0p Wikipedia:Igralište/AAA1 4 538691 3935962 3935234 2026-10-16T17:26:35Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[AAA1]] na [[Wikipedia:Igralište/AAA1]] bez ostavljanja preusmjerenja 3935234 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein 1 porodične abdominalne aneurizme''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[lodon|kodiran]] [[gen]]om '''AAA1''' sa [[hromosom 19|hromosoma 19]].<ref name="entrez"> {{cite web | title = Entrez Gene: Aortic aneurysm, familial abdominal 1 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/100329167 | accessdate = 2018-01-18 }}</ref> 1. Shibamura i saradnici (2004.) su izvršili skeniranje cijelog genoma AAA koristeći analizu povezanosti zahvaćenih rođačkih parova (ARP) koja je uključivala kovarijante kako bi se omogućila [[genetička heterogenost]]. Pronašli su jake dokaze o povezanosti s regijom blizu markera D19S433 na 51,88 cM na hromosomu 19 sa 36 porodica (75 ARP) kada su uključili spol i broj zahvaćenih rođaka prvog stepena [[proband]]]a kao kovarijante. Zatim su [[genotip]]izirali 83 dodatne porodice za iste markere i tipizirali dodatne markere za sve porodice te dobili lod rezultat od 4,75 sa spolom, brojem zahvaćenih rođaka prvog stepena i njihovom interakcijom kao kovarijantama, blizu markera D19S416 (58,69 cM).<ref> Shibamura, H., Olson, J. M., van Vlijmen-van Keulen, C., Buxbaum, S. G., Dudek, D. M., Tromp, G., Ogata, T., Skunca, M., Sakalihasan, N., Pals, G., Limet, R., MacKean, G. L., Defawe, O., Verloes, A., Arthur, C., Lossing, A. G., Burnett, M., Sueda, T., Kuivaniemi, H. Genome scan for familial abdominal aortic aneurysm using sex and family history as covariates suggests genetic heterogeneity and identifies linkage to chromosome 19q13. Circulation 109: 2103-2108, 2004. [PubMed: 15096456 </ref> Elmore i saradnici (2009)također proveli su [[GWAS|studiju asocijacije na nivou cijelog genoma]] kod 123 slučaja AAA i 112 kontrolnih ispitanika usklađenih po dobi, spolu i historiji pušenja, te identificirali četiri [[SNP]]-a povezana s AAA kod jake LD unutar [[haplotip]]skog bloka na hromosomu 3p12.3. Jedan od SNP-ova iz ove regije, rs7635818, genotipiziran je kod 502 slučaja AAA i 736 kontrolnih ispitanika (p = 0,017) te u replikacijskom skupu od 448 slučajeva i 410 kontrolnih ispitanika; analiza u podskupu od 391 slučaja i 241 kontrolne osobe s historijom [[pušenje|pušenja]] pokazala je još jaču asocijaciju (p = 0,00041; OR, 1,80). Elmore i sar. (2009) su primijetili da se regija povezana s AAA nalazi otprilike 200 kbp uzvodno od mjesta početka transkripcije gena [[CNTN3]]. <ref>Elmore, J. R., Obmann, M. A., Kuivaniemi, H., Tromp, G., Gerhard, G. S., Franklin, D. P., Boddy, A. M., Carey, D. J. Identification of a genetic variant associated with abdominal aortic aneurysms on chromosome 3p12.3 by genome wide association. J. Vasc. Surg. 49: 1525-1531, 2009. [[PubMed]]: 19497516</ref> ;Molekularna genetika Yoon i saradnici (1999) proveli su studije asocijacije koristeći polimorfizme u genima [[MMP3]], [[MMP9]] i [[PAI1]] i [[DNK]] izolovanu od 47 pacijenata sa AAA, 57 pacijenata sa intrakranijskom aneurizmom (IA) i 174 kontrolne osobe, svi iz Finske. Učestalost alela 5A MMP3 bila je nešto veća kod AAA nego u kontrolnoj grupi, dok se učestalost alela MMP3 u IA grupi nije razlikovala od učestalosti kod kontrolne grupe. Ovi nalazi sugerišu da bi transkripciono aktivniji alel 5A MMP3 mogao biti genetski faktor rizika za AAA među Fincima. Nalazi su u skladu sa prethodnim studijama koje su pokazale više nivoe ekspresije MMP3 u AAA nego u kontrolnim tkivima. Yoon i saradnici (1999) su otkrili da [[genotip]]ovi PAI1 i MMP9, uključujući polimorfizam PAI1 4G/5G, nisu povezani s aneurizmama.<ref>Yoon, S., Tromp, G., Vongpunsawad, S., Ronkainen, A., Juvonen, T., Kuivaniemi, H. Genetic analysis of MMP3, and PAI-1 in Finnish patients with abdominal aortic or intracranial aneurysms. Biochem. Biophys. Res. Commun. 265: 563-568, 1999. [[PubMed]]: 10558909 </ref> Napominjući da je 5G varijanta polimorfizma PAI1 4G/5G povezana s manjom inhibicijom aktivatora plazminogena i, posljedično, povećanom konverzijom plazminogena u plazmin i povećanom aktivacijom MMP-a, Rossaak i saradnici (2000) su proučavali omjere genotipova 4G:5G kod 190 pacijenata s AAA, uključujući 39 pacijenata s jakom porodičnom anamnezom i 163 kontrolne osobe, te su otkrili da je 26% pacijenata s porodičnom AAA bilo homozigotno 5G u usporedbi s 13% kontrolne populacije. Frekvencija 4G alela bila je 0,47 kod familijarnih AAA, u poređenju sa 0,62 kod pacijenata bez familijarne anamneze i 0,61 u kontrolnoj populaciji (p = 0,03). Histološki, AAA karakteriziraju znaci hronične upale, destruktivnog remodeliranja ekstracelularnog matriksa i iscrpljivanja glatkih mišićnih ćelija krvnih sudova. Pretpostavili su da geni uključeni u ove događaje mogu sadržavati promjene i učiniti pojedince podložnijim aneurizmama. Analizirali su 387 bijelaca sa AAA i 425 kontrolnih osoba na 14 polimorfizama u 13 [[kandidatski gen|kandidatskih gena]] i pronašli značajnu povezanost između varijacija u genu [[TIMP1]] i AAA kod muškaraca bez porodične anamneze. Baas et al. (2010) su proveli studiju asocijacije SNP-ova u genima TGF-beta receptora TGFBR1 (190181) i TGFBR2 (190182) i AAA u holandskoj populaciji. U analizi faze 1 od 376 slučajeva i 648 kontrola, 3/4 TGFBR1 [[SNP]]-a i 9 od 28 TGFBR2 SNP-ova imali su p vrijednost manju od 0,07. Genotipizacija ovih SNP-ova u nezavisnoj kohorti od 360 slučajeva i 376 kontrola u fazi 2 potvrdila je asocijaciju za isti [[alel]] jednog SNP-a u TGFBR1 i dva SNP-a u TGFBR2. Zajednička analiza 736 slučajeva i 1.024 kontrolne grupe pokazala je statistički značajne asocijacije ovih SNP-ova, koje su se održale nakon odgovarajuće korekcije za višestruko testiranje (TGFBR1 rs1626340, OR. == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 19]] 1bd3czl7teir80bjejuaxhuyr11a2xw Wikipedia:Igralište/Samoreplikacija 4 538692 3935961 3935355 2026-10-16T17:26:18Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Samoreplikacija]] na [[Wikipedia:Igralište/Samoreplikacija]] bez ostavljanja preusmjerenja 3935355 wikitext text/x-wiki [[Image:DNA chemical structure.svg|thumb|right|[[Molekularna struktura]] [[DNK]] ]] '''Samoreplikacija''' jeste svako ponašanje [[dinamički sistem|dinamičkog sistema]] koje rezultira stvaranjem identične ili slične kopije samog sebe. [[Ćelija (biologija)|Biološke ćelije]] se, u pogodnim uslovima sredine, razmnožavaju [[ćelijaka dioba |diobom ćelije]]. Tokom diobe ćelije, [[DNK]] se replicira i može se prenijeti na potomstvo tokom [[razmnožavanje|razmnožavanja]]. [[Virus (biologija)|Biološki virusi]] se mogu replicirati, ali samo preuzimanjem reproduktivnog mehanizma [[Kompjuterski virus]]i reproduciraju se koristeći hardver i softver koji su već prisutni na računarima. Samoreplikacija u [[robotika|robotici]] bila je područje istraživanja i predmet interesa u [[naučna fantastika|naučnoj fantastic]]. Svaki mehanizam samorepliciranja koji ne pravi savršenu kopiju ([[mutacija]]) će iskusiti [[genetička varijacija|genetičku varijaciju]] i stvorit će varijante sebe. Ove varijante će biti podložne [[prirodno odabiranje|prirodnoj selekciji]], jer će neke biti bolje u preživljavanju u svom trenutnom okruženju od drugih i nadmašit će ih u rasi. ==Pregled== ===Teorija=== {{Glavni|Von Neumannov univerzalni konstruktor}} Rana istraživanja [[John von Neumann|John von Neumanna]] ćelija putem procesa infekcije. Štetni [[prion]]ski proteini mogu se replicirati pretvaranjem normalnih proteina u [[patogen]]e oblike<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8435320.stm |title='Lifeless' prion proteins are 'capable of evolution' |work=BBC News |date=2010-01-01 |access-date=2013-10-22]]</ref><ref name=Hixon_vonNeumann>{{cite book|last=von Neumann|first=John|title=The Hixon Symposium|year=1948|location=Pasadena, California|pages=1–36]]</ref> Utvrđeno je da se replikatori sastoje od nekoliko dijelova: *Kodirana reprezentacija replikatora *Mehanizam za kopiranje kodirane reprezentacije *Mehanizam za vršenje izgradnje unutar okruženja domaćina replikatora Mogući su izuzeci od ovog obrasca, iako ga gotovo svi poznati primjeri slijede. Naučnici su se približili stvaranju [https://arstechnica.com/science/2011/04/investigations-into-the-ancient-rna-world/ RNK koja se može kopirati] u "okruženju" koje predstavlja rastvor RNK-monomera i transkriptaze, ali se takvi sistemi preciznije opisuju kao "potpomognuta replikacija" nego kao "samoreplikacija". Godine 2021. istraživači su uspjeli konstruisati sistem sa šesnaest posebno dizajniranih DNK sekvenci. Četiri od njih se mogu međusobno povezati (putem sparivanja baza) određenim redoslijedom, prateći šablon od četiri već povezane sekvence, uz naizmjenično povećavanje i smanjivanje temperature. Na taj način se u svakom ciklusu povećava broj kopija šablona. Nije potreban nikakav vanjski agens poput [[enzim]]a, ali sistem mora biti snabdjeven zalihom tih šesnaest DNK sekvenci.<ref name="EL-20210302">{{cite journal |last1=Kühnlein |first1=Alexandra |last2=Lanzmich |first2=Simon A. |last3=Brun |first3=Dieter |title=tRNA sequences can assemble into a replicator |doi=10.7554/eLife.63431 |pmc=7924937 |date=2 March 2021 |journal=[[eLife]] |volume=10 |pmid=33648631 |doi-access=free ]]</ ref> Za tumačenje u kontekstu porijekla života, vidi {{cite news |last=Maximilian |first=Ludwig |title=Solving the Chicken-and-the-Egg Problem – "A Step Closer to the Reconstruction of the Origin of Life" |url=https://scitechdaily.com/solving-the-chicken-and-the-egg-problem-a-step-closer-to-the-reconstruction-of-the-origin-of-life/ |date=3 April 2021 |work=[[SciTech (magazine)|SciTechDaily]] |access-date=3 April 2021 ]]</ref> Najjednostavniji mogući slučaj je onaj u kojem postoji samo genom. Bez određene specifikacije koraka samoreprodukcije, sistem koji se sastoji isključivo od [[genoma]] vjerovatno je bolje okarakterisati kao nešto poput kristala. ===Porijeklo života=== Samoreplikacija je temeljna osobina života. Postoji pretpostavka da se samoreplikacija pojavila tokom evolucije života kada se molekula slična dvolančanom polinukleotidu (možda nalik [[RNK]]) razdvojila na jednolančane [[polinukleotid]]e, pri čemu je svaki od njih služio kao kalup za sintezu komplementarnog lanca, stvarajući tako dvije dvolančane kopije..<ref name = Quastler1964>HenryQuastler (1964) Emergence of Biological Organization, Yale University Press, New Haven Connecticut ASIN: B0000CMHJ2</ref> U ovakvom sistemu, pojedinačni dupleksni replikatori s različitim [[nukleotid]]nim sekvencama mogli su međusobno konkurisati za raspoložive zalihe mononukleotida, čime bi se pokrenuo proces prirodne selekcije najpogodnijih sekvenci.<ref name = Quastler1964/> Replikacija ovih ranih oblika života vjerovatno je bila veoma neprecizna, dovodeći do [[mutacija]] koje su uticale na način [[savijanje ptotrina|savijanja polinukleotida]], a time i na sklonost ka povezivanju lanaca (što doprinosi stabilnosti) i njihovom razdvajanju (što omogućava replikaciju genoma). Postoji hipoteza da evolucija reda u živim sistemima predstavlja primjer temeljnog principa stvaranja reda koji važi i za fizičke sisteme.<ref>Bernstein, Harris; Byerly, Henry C.; Hopf, Frederick A.; et al. (June 1983). "The Darwinian Dynamic". The Quarterly Review of Biology. 58 (2): 185–207. doi:10.1086/413216. JSTOR 2828805. S2CID 83956410</ref> ===Klase samoreplikacije === Nedavna istraživanja <ref>{{cite web|url = https://www.MolecularAssembler.com/KSRM/5.1.htm | date = 2004 | access-date = 29 June 2013 | last1 = Freitas | first1 = Robert | last2 = Merkle | first2 = Ralph | title = Kinematic Self-Replicating Machines - General Taxonomy of Replicators]]</ref> počela su j kategorizirati replikatore, često na osnovu količine podrške koja im je potrebna. *Prirodni replikatori imaju cijeli ili veći dio svog dizajna iz neljudskih izvora. Takvi sistemi uključuju prirodne oblike života. *Autotrofni replikatori mogu se reproducirati "u divljini". Oni sami iskopavaju materijale. Pretpostavlja se da bi nebiološke autotrofne replikatore mogli dizajnirati ljudi i da bi lako mogli prihvatiti specifikacije za ljudske proizvode. *Samoreproduktivni sistemi pretpostavljeni su sistemi koji bi proizvodili kopije sebe iz industrijskih sirovina kao što su metalne šipke i žice. *Samosastavljajući sistemi sastavljaju kopije sebe od gotovih, isporučenih dijelova. Jednostavni primjeri takvih sistema demonstrirani su na makro skali. Prostor dizajna za mašinske replikatore vrlo je širok. Sveobuhvatna studijay<ref>{{cite web|url = https://www.MolecularAssembler.com/KSRM/5.1.9.htm | date = 2004 | access-date = 29 June 2013 | last1 = Freitas | first1 = Robert | last2 = Merkle | first2 = Ralph | title = Kinematic Self-Replicating Machines - Freitas-Merkle Map of the Kinematic Replicator Design Space (2003–2004)]]</ref> dosadašnji rad [[Robert Freitas|Roberta Freitasa]] i [[Ralph Merkle|Ralpha Merklea]] identifikovao je 137 dimenzija dizajna grupisanih u dvanaest zasebnih kategorija, uključujući: (1) kontrolu replikacije, (2) informacije o replikaciji, (3) supstrat za replikaciju, (4) strukturu replikatora, (5) pasivne dijelove, (6) aktivne podjedinice, (7) energetiku replikatora, (8) kinematiku replikatora, (9) proces replikacije, (10) performanse replikatora, (11) strukturu proizvoda i (12) evolutivnost. ===Samoreplicirajući računarski program=== {{Glavni|Quine (računarstvo)]] U [[računarstvo|računarstvu]], [[Quine (računarstvo)|quine]] je samoreproducirajući računarski program koji, nakon izvršavanja, ispisuje vlastiti izvorni kod. Naprimjer, quine u [[Python (programski jezik)|programskom jeziku Python]] glasi: :{{code|1=a='a=%r;print(a%%a)';print(a%a)|2=python]] Jednostavniji pristup je napisati program koji pravi kopiju bilo kojeg toka podataka koji mu je proslijeđen, a zatim taj tok usmjerava na samog sebe. U ovom slučaju, program se tretira i kao izvršni kod i kao podatak kojim se manipuliše. Ovaj pristup je uobičajen kod većine samoreplicirajućih sistema, uključujući biološki život, te je jednostavniji jer ne zahtijeva da program sadrži potpun opis samog sebe. U mnogim programskim jezicima dozvoljen je prazan program koji se izvršava bez grešaka ili bilo kakvog izlaza. Izlaz je stoga identičan izvornom kodu, pa je program trivijalno samoreproducirajući. ===Samoreplicirajuće popločavanje=== {{glavni|Samosličnost}} U [[geometrija|geometriji]], samoreplicirajuće popločavanje je obrazac popločavanja u kojem se nekoliko [[kongruencija (geometrija)|kongruentnih]] pločica može spojiti kako bi se formirala veća pločica slična originalnoj. Ovo je aspekt oblasti proučavanja poznate kao [[teselacija]]. „Sfinga” [[heksiamond]] je jedini poznati samoreplicirajući [[petougao]].<ref>Za sliku koja ne prikazuje način replikacije, pogledajte: Eric W. Weisstein. "Sphinx." Iz MathWorlda – Wolframovog web-resursa. [https://mathworld.wolfram.com/Sphinx.html https://mathworld.wolfram.com/Sphinx.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251116202518/https://mathworld.wolfram.com/Sphinx.html |date=16. 11. 2025 }}</ref> Naprimjer, četiri takva [[konkavni poligon|konkavna]] petougla mogu se spojiti kako bi se formirao jedan oblik s dvostruko većim dimenzijama.<ref>Za dodatne ilustracije pogledajte [http://www.geoaustralia.com/italian/Sphinx/Guide.html Teaching TILINGS / TESSELLATIONS with Geo Sphinx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308171305/http://www.geoaustralia.com/italian/Sphinx/Guide.html |date=2016-03-08 ]]</ref> [[Solomon W. Golomb]] uveo je termin [[rep-tiles]] (samoreplicirajući oblici za popločavanje) za oblike koji se mogu samoreplicirati pri popločavanju. Godine 2012. [[Lee Sallows]] identificirao je rep-tiles kao poseban slučaj [[skup pločica za samopopločavanje| skupa pločica za samopopločavanje]] (eng. ''self-tiling tile set'' ili ''setiset''). Setiset reda ''n'' je skup od ''n'' oblika koji se mogu sastaviti na ''n'' različitih načina tako da formiraju veće replike samih sebe. Setiseti u kojima je svaki oblik jedinstven nazivaju se "savršenim". Rep-''n'' oblik (rep-tile) je zapravo setiset sastavljen od ''n'' identičnih dijelova. {| |- style="vertical-align:bottom;" |[[File:Self-replication of sphynx hexidiamonds.svg|thumb|left|text-bottom|260px|Četiri heksijamanta oblika „sfinge” mogu se spojiti tako da formiraju još jednu sfingu.]] [[File:A rep-tile-based setiset of order 4.png|thumb|right|text-bottom|290px|Savršen „setiset” (skup pločica koje se same slažu) reda 4]] |} {{clear}} ===Samoreplicirajući kristali gline=== Jedan oblik prirodne samoreplikacije koji se ne zasniva na DNK ili RNK javlja se kod kristala gline.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/earth/story/20160823-the-idea-that-life-began-as-clay-crystals-is-50-years-old |title=The idea that life began as clay crystals is 50 years old |publisher=bbc.com |date=2016-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160824164754/http://www.bbc.com/earth/story/20160823-the-idea-that-life-began-as-clay-crystals-is-50-years-old |access-date=2019-11-10|archive-date=24 August 2016 ]]</ref> Glina se sastoji od velikog broja sitnih kristala i predstavlja sredinu koja pogoduje [[rast kristala|rastu kristala]]. Kristali se sastoje od pravilne [[kristalna rešetka|atomske rešetke]] i mogu rasti ako se, na primjer, stave u [[vodeni rastvor]] koji sadrži komponente kristala, pri čemu se atomi na granici kristala automatski raspoređuju u kristalni oblik. Kristali mogu imati nepravilnosti kod kojih je narušena pravilna atomska struktura; kako kristali rastu, te se nepravilnosti mogu širiti, stvarajući oblik samoreplikacije [[kristalografski defekt|kristalnih nepravilnosti]]. Budući da te nepravilnosti mogu uticati na vjerovatnoću pucanja kristala i stvaranja novih kristala, za kristale s takvim nepravilnostima moglo bi se čak reći da prolaze kroz evolucijski razvoj. ===Primjene=== Dugoročni cilj nekih inženjerskih nauka je stvaranje [[mehanički replikator|mehaničkog replikatora]] – materijalnog uređaja sposobnog za samoreplikaciju. Uobičajeni razlog za to je postizanje niske cijene po jedinici proizvoda uz zadržavanje upotrebne vrijednosti proizvedene robe. Mnogi stručnjaci tvrde da bi se, u krajnjem slučaju, cijena samoreplicirajućih predmeta trebala približiti cijeni po jedinici mase drveta ili drugih bioloških materijala, jer samoreplikacija eliminiše troškove [[radna snaga|radne snage]], [[kapital (ekonomija)|kapitala]] i [[distribucija (poslovanje)|distribucije]] prisutne kod konvencionalne [[fabrika|industrijske proizvodnje]]. Potpuno novi vještački replikator predstavlja realan cilj za blisku budućnost. Nedavna studija [[NASA|NASA-e]] procijenila je složenost [[mehanički replikator|mehaničkog replikatora]] kao približno jednaku složenosti [[Intel]]-ovog procesora [[Pentium (brend)|Pentium]] 4.<ref>{{cite web|url=https://www.niac.usra.edu/files/studies/final_report/883Toth-Fejel.pdf |title=Modeling Kinematic Cellular Automata Final Report |date=30. april 2004. |access-date=22. oktobar 2013.]]</ref> To znači da je tehnologija ostvariva uz angažman relativno malog inženjerskog tima, u razumnom komercijalnom vremenskom okviru i uz prihvatljive troškove. S obzirom na trenutno veliko interesovanje za biotehnologiju i značajna ulaganja u toj oblasti, nastojanja da se iskoristi sposobnost replikacije postojećih ćelija dolaze u pravo vrijeme i lako mogu dovesti do važnih saznanja i napretka. Jedan oblik samoreplikacije od praktičnog je značaja u izradi kompajlera, gdje se javlja sličan problem "bootstrappinga" (pokretanja iz sopstvenih resursa) kao i kod prirodne samoreplikacije. Kompajler ([[fenotip]]) može se primijeniti na vlastiti izvorni kod ([[genotip]]), čime se stvara sam taj kompajler. Tokom razvoja kompajlera, za kreiranje njegove naredne generacije koristi se izmijenjeni (mutirani) izvorni kod. Ovaj proces razlikuje se od prirodne samoreplikacije po tome što ga usmjerava inženjer, a ne sam subjekat.<ref>{{cite web|url=https://www.niac.usra.edu/files/studies/final_report/883Toth-Fejel.pdf |title=Modeling Kinematic Cellular Automata Final Report |date=April 30, 2004 |access-date=2013-10-22]]</ref> Drugim riječima, ta tehnologija je ostvariva uz relativno malu inženjersku grupu, u razumnom komercijalnom vremenskom okviru i uz prihvatljive troškove. S obzirom na trenutno veliko interesovanje za biotehnologiju i značajna ulaganja u toj oblasti, pokušaji iskorištavanja sposobnosti replikacije postojećih ćelija dolaze u pravo vrijeme i lako bi mogli dovesti do važnih saznanja i napretka. Jedna varijanta samoreplikacije od praktičnog je značaja u izradi [[kompajler|kompajlera]], gdje se javlja sličan problem [[samofinansiranje|pokretanja (samofinansiranja)]] kao i kod prirodne samoreplikacije. Kompajler ([[fenotip]]) može se primijeniti na vlastiti [[izvorni kod]] ([[genotip]]), čime se stvara sam taj kompajler. Tokom razvoja kompajlera, za kreiranje njegove naredne generacije koristi se izmijenjeni ([[mutacija|mutirani]]) izvorni kod. Ovaj proces se razlikuje od prirodne samoreplikacije po tome što ga usmjerava inženjer, a ne sam subjekt procesa. ==Mehanička samoreplikacija== {{Glavni|Samoreplicirajuća mašina]] Jedna od aktivnosti u oblasti robotike jeste samoreplikacija mašina. Budući da svi roboti (barem u savremeno doba) dijele znatan broj zajedničkih karakteristika, samoreplicirajući robot (ili eventualno roj robota) morao bi obavljati sljedeće radnje: *Nabaviti građevinske materijale *Proizvesti nove dijelove, uključujući i one najmanje, kao i mehanizam za obradu informacija *Osigurati stalan izvor energije *Programirati nove jedinice *Ispraviti eventualne greške kod novonastalih jedinica Na [[nanotehnologija|nano]] nivou, [[sastavljač (nanotehnologija)|sastavljači]] bi se mogli dizajnirati tako da se samorepliciraju koristeći vlastitu energiju. To je, zauzvrat, dovelo do pojave scenarija „[[siva sluz]]” (eng. ''grey goo'') kao oblika [[Armagedon|Armagedona]], što je prikazano u naučnofantastičnim romanima [[Bloom (roman)|Bloom]] i [[Prey (roman)|Prey]]. I[[Foresight Institute]] objavio je smjernice za istraživače koji se bave mehaničkom samoreplikacijom.<ref>{{cite web|url=https://foresight.org/guidelines/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190606014506/https://foresight.org/guidelines/ |date=6. 6. 2019 }} |title=Molecular Nanotechnology Guidelines |publisher=Foresight.org |access-date=2013-10-22]]</ref> Smjernice preporučuju da istraživači koriste nekoliko specifičnih tehnika kako bi spriječili gubitak kontrole nad mehaničkim replikatorima, kao što je upotreba [[arhitektura emitovanja|arhitekture emitovanja]] (emitovanje architekture). {{Crossreference|Za detaljan članak o mehaničkoj reprodukciji u kontekstu industrijskog doba, pogledajte [[masovna proizvodnja]].]] ==Oblasti== Istraživanja su provedena u sljedećim oblastima: * [[Biologija]]: proučavanje prirodne replikacije i replikatora, na nivou organizama i ćelija, kao i njihovih interakcija, uključujući poddiscipline kao što su [[dinamika populacije]], [[kvorumski osjećaj]] (komunikacija putem signalnih molekula) i putevi [[autofagija]]. Ova saznanja mogu poslužiti kao važan vodič za izbjegavanje problema pri projektovanju mašina sposobnih za samoreplikaciju. * [[Hemija]]: istraživanja samoreplikacije obično se fokusiraju na to kako određeni skup molekula može zajednički djelovati na međusobnu replikaciju unutar tog skupa.<ref>{{cite book |author=Moulin, Giuseppone |title=Constitutional Dynamic Chemistry |volume=322 |pages=87–105 |year=2011|publisher=Springer|doi=10.1007/128_2011_198|pmid=21728135 |series=Topics in Current Chemistry |isbn=978-3-642-28343-7 |chapter=Dynamic Combinatorial Self-Replicating Systems ]]</ref> (često dio oblasti [[sistemska hemija]]). *[[Biohemija]]: pokušani su jednostavni sistemi samoreplikacije [[ribosom]]a ''[[in vitro]]'';<ref>{{Cite journal|last1=Li|first1=Jun|last2=Haas|first2=Wilhelm|last3=Jackson|first3=Kirsten|last4=Kuru|first4=Erkin|last5=Jewett|first5=Michael C.|last6=Fan|first6=Z. Hugh|last7=Gygi|first7=Steven|last8=Church|first8=George M.|date=2017-07-21|title=Cogenerating Synthetic Parts toward a Self-Replicating System|url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acssynbio.6b00342|journal=ACS Synthetic Biology|language=en|volume=6|issue=7|pages=1327–1336|doi=10.1021/acssynbio.6b00342|pmid=28330337 |osti=1348832|issn=2161-5063]]</ref> međutim, zaključno sa januarom 2021. godine, u laboratorijskim uslovima nije postignuta neograničena [[ribosom]]ska samoreplikacija ''[[in vitro]]'' * [[Nanotehnologija]], ili preciznije [[molekularna nanotehnologija]], bavi se izradom [[sastavljač (nanotehnologija)|sastavljača]] na [[nanotehnologija|nano]]-skali. Bez samoreplikacije, troškovi kapitala i sklapanja [[molekularna mašina|molekularnih mašina]] postaju previsoki. Mnogi pristupi nanotehnologiji zasnovani na principu "odozdo prema gore" koriste prednosti biohemijskog ili hemijskog samosastavljanja. * Svemirski resursi: [[NASA]] je finansirala niz studija dizajna s ciljem razvoja mehanizama za samoreplikaciju radi eksploatacije svemirskih resursa. Većina ovih dizajna uključuje kompjuterski kontrolisane mašine koje same sebe kopiraju. * [[Memetika]]: Pojam "mem" (meme) uveo je [[Richard Dawkins]] u svojoj knjizi ''Sebični gen'' (The Selfish Gene) iz 1976. godine, gdje je predložio kognitivni ekvivalent genu – jedinicu ponašanja koja se putem posmatranja prenosi iz uma jednog domaćina u um drugog. Memi se mogu širiti isključivo putem ponašanja životinja, te su stoga analogni informacionim [[virus]]ima i često se opisuju kao [[virus|virusni]]. * [[Kompjuterska sigurnost]]: Mnoge sigurnosne probleme u računarstvu uzrokuju kompjuterski programi koji se sami repliciraju i zaraze računare – [[kompjuterski crv|kompjuterski crvi]] i [[kompjuterski virus|kompjuterski virusi]]. * [[Paralelno računarstvo]]: Učitavanje novog programa na svaki čvor velikog [[kompjuterski klaster|kompjuterskog klastera]] ili sistema [[distribuirano računarstvo|distribuiranog računarstva]] zahtijeva mnogo vremena. Korištenje [[mobilni agent|mobilnih agenata]] za samoreplikaciju koda sa čvora na čvor može sistemskom administratoru uštedjeti mnogo vremena. Mobilni agenti imaju potencijal da dovedu do pada kompjuterskog klastera ako su loše implementirani. ==U industriji== ===Istraživanje svemira i proizvodnja=== Cilj samoreplikacije kod svemirskih sistema jeste iskorištavanje velikih količina materije uz malu početnu masu pri lansiranju. Naprimjer, [[autotrof]] nasamoreplicirajuća mašina mogla bi prekriti mjesec ili planetu solarnim ćelijama i slati energiju na Zemlju putem mikrotalasa. Jednom kada se postave, iste mašine koje su same sebe izgradile mogle bi proizvoditi i sirovine ili gotove proizvode, uključujući transportne sisteme za njihovu otpremu. [[Von Neumannova sonda|Drugi model]] samoreplicirajuće mašine replicirao bi se kroz galaksiju i svemir, šaljući informacije nazad. Općenito govoreći, budući da su ovi sistemi autotrofni, oni predstavljaju najsloženije i najkompleksnije poznate replikatore. Također se smatraju najopasnijim jer im za reprodukciju nije potreban nikakav doprinos ljudi. Klasična teorijska studija o replikatorima u svemiru je NASA-ina studija iz 1980. godine o autotrofnim mehaničkim replikatorima, čiji je urednik bio Klasična teorijska studija o replikatorima u svemiru je NASA-ina studija iz 1980. godine o autotrofnim mehaničkim replikatorima, čiji je urednik bio [[Robert Freitas]].<ref>Wikisource:Advanced Automation for Space Missions</ref> Značajan dio studije dizajna bavio se jednostavnim, fleksibilnim hemijskim sistemom za preradu lunarnog regolita, kao i razlikama između omjera elemenata potrebnih replikatoru i omjera dostupnih u regolitu. Ograničavajući element bio je [[hlor]], neophodan za preradu regolita radi dobijanja [[aluminij]]a. Hlor je veoma rijedak u lunarnom regolitu, a znatno brža stopa reprodukcije mogla bi se osigurati uvozom skromnih količina. Referentni dizajn predviđao je mala električna kolica na šinama, kojima upravlja [[računar]]. Svaka kolica mogla su biti opremljena jednostavnim hvatačem ili malom buldožerskom kašikom, čineći tako osnovni robot. [[Energija]] bi se osiguravala putem "nadstrešnice" od solarnih ćelija postavljenih na stubove. Ostala mehanizacija mogla bi raditi ispod te nadstrešnice. "Robot za livenje" koristio bi robotsku ruku s nekoliko alata za oblikovanje kako bi pravio kalupe od gipsa. Gipsani kalupi se lahko izrađuju i omogućavaju proizvodnju preciznih dijelova kvalitetne površinske obrade. Robot bi zatim livao većinu dijelova od neprovodljive rastopljene stijene ([[bazalt]]a) ili prečišćenih metala. Materijali bi se topili u električnoj peći. Predviđena je i spekulativna, složenija "fabrika čipova" za proizvodnju računarskih i elektronskih sistema, mada su dizajneri napomenuli da bi praktičnije rješenje moglo biti dopremanje čipova sa Zemlje, poput "vitamina". ===Molekularna proizvodnja=== {{Glavni|Molekularna nanotehnologija]] [[Nanotehnologija|Nanotehnolozi]] posebno smatraju da njihov rad vjerovatno neće dostići zrelost sve dok ljudi ne dizajniraju [[sastavljač (nanotehnologija)|sastavljač]] nanometarskih dimenzija koji se sam replicira.[https://www.MolecularAssembler.com/KSRM/4.11.3.htm] Ovi sistemi znatno su jednostavniji od autotrofnih sistema jer im se osiguravaju pročišćene sirovine i [[energija]]. Oni ne moraju sami proizvoditi te materijale. Ta razlika leži u korijenu dijela rasprave o tome da li je [[molekularna proizvodnja]] moguća ili ne. Mnogi stručnjaci koji smatraju da je to nemoguće pozivaju se na izvore koji se odnose na složene [[autotrof]]ne sisteme sposobne za samoreplikaciju. S druge strane, mnogi stručnjaci koji smatraju da je to moguće pozivaju se na izvore o mnogo jednostavnijim sistemima za samosastavljanje, čije je postojanje već dokazano. U međuvremenu, 2003. godine eksperimentalno je demonstriran autonomni robot napravljen od [[Lego]] kockica, sposoban da prati unaprijed zadatu putanju i sastavi svoju tačnu kopiju, počevši od četiri komponente osigurane izvana.[https://www.MolecularAssembler.com/KSRM/3.23.4.htm] Samo iskorištavanje sposobnosti replikacije postojećih ćelija nije dovoljno zbog ograničenja u procesu [[biosinteza proteina|biosinteze proteina]] (vidi također unos za [[RNK]]). Ono što je potrebno jeste racionalni [[dizajn]] potpuno novog replikatora sa mnogo širim spektrom mogućnosti sinteze. Naučnici sa Univerziteta u New Yorku su 2011. godine razvili vještačke strukture sposobne za samoreplikaciju – proces koji ima potencijal dovesti do stvaranja novih vrsta materijala. Demonstrirali su da je moguće replicirati ne samo molekule poput ćelijske [[DNK]] ili [[RNK]], već i zasebne strukture koje bi, u principu, mogle poprimiti različite oblike, imati različite funkcionalne karakteristike i biti povezane s različitim vrstama hemijskih spojeva.<ref>{{cite journal | doi = 10.1038/nature10500 | last1 = Wang | first1 = Tong | last2 = Sha | first2 = Ruojie | last3 = Dreyfus | first3 = Rémi | last4 = Leunissen | first4 = Mirjam E. | last5 = Maass | first5 = Corinna | last6 = Pine | first6 = David J. | last7 = Chaikin | first7 = Paul M. | last8 = Seeman | first8 = Nadrian C. | year = 2011 | title = Self-replication of information-bearing nanoscale patterns | journal = Nature | volume = 478 | issue = 7368 | pages = 225–228 | pmid=21993758 | pmc=3192504| bibcode = 2011Natur.478..225W ]]</ref><ref>{{cite web | url = https://www.sciencedaily.com/releases/2011/10/111012132651.htm | title = Self-replication process holds promise for production of new materials. | date = 17 October 2011 | website = Science Daily | access-date=17 October 2011]]</ref> {{Crossreference|Za raspravu o drugim hemijskim osnovama za hipotetske samoreplicirajuće sisteme, pogledajte [[alternativna biohemija]].]] ==Također pogledjte== * [[Abiogeneza]] * [[Vještački život]] * [[Astro-pile]] (Astrochicken) * [[Autokatalitski skup]] * [[Autopoeza]] * [[Složeni sistem]] * [[Replikacija DNK]] * [[Memetika]] * [[Život]] * [[Robot]] * [[RepRap]] (samoreplicirajući 3D štampač) * [[Samoreplicirajuća mašina]] ** [[Samoreplicirajuća svemirska letjelica]] * [[Svemirska proizvodnja]] * [[Von Neumannov univerzalni konstruktor]] * [[Virus]] * [[Von Neumannova mašina (višeznačna odrednica)]] * [[Samokonfigurabilnost]] ==Reference== {{refspisak}} ;Bilješke {{refbegin}} * von Neumann, J., 1966, ''The Theory of Self-reproducing Automata'', A. Burks, ed., Univ. of Illinois Press, Urbana, IL. * [[s:Advanced Automation for Space Missions|Advanced Automation for Space Missions]], a 1980 NASA study edited by [[Robert Freitas]] * [https://www.MolecularAssembler.com/KSRM.htm Kinematic Self-Replicating Machines] first comprehensive survey of entire field in 2004 by Robert Freitas and Ralph Merkle * [https://web.archive.org/web/20040920220139/http://www.niac.usra.edu/files/studies/final_report/pdf/883Toth-Fejel.pdf NASA Institute for Advance Concepts study by General Dynamics]- concluded that complexity of the development was equal to that of a Pentium 4, and promoted a design based on cellular automata. * ''[[Gödel, Escher, Bach]]'' by [[Douglas Hofstadter]] (detailed discussion and many examples) * Kenyon, R., ''Self-replicating tilings'', in: Symbolic Dynamics and Applications (P. Walters, ed.) Contemporary Math. vol. 135 (1992), 239–264. [[refend]] ==Vanjski linkovi== Samoreplicirajuće organske strukture |state=collapsed]] [[Kategorija:Samoreplikacija| ]] 8haj9ldkpmgjdu92urk322k9tlowpqo Wikipedia:Igralište/CYP2A7 4 538693 3935960 3935621 2026-10-16T17:25:53Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[CYP2A7]] na [[Wikipedia:Igralište/CYP2A7]] bez ostavljanja preusmjerenja 3935621 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''CYP2A7''' ('''cy'''tohrom '''P'''450, porodica '''2''', potporodica '''A''', polipeptid '''7''') je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CYP2A7''' sa [[hromosom 19|hromosoma 19]].<ref name="pmid7668294">{{cite journal | vauthors = Fernandez-Salguero P, Hoffman SM, Cholerton S, Mohrenweiser H, Raunio H, Rautio A, Pelkonen O, Huang JD, Evans WE, Idle JR | title = A Genetic Polymorphism in Coumarin 7-Hydroxylation: Sequence of the Human CYP2A Gnes and Identification of Variant CYP2A6 Alleles | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 57 | issue = 3 | pages = 651–60 |date=September 1995 | pmid = 7668294 | pmc = 1801261 }}</ref><ref name="pmid15128046">{{cite journal | vauthors = Nelson DR, Zeldin DC, Hoffman SM, Maltais LJ, Wain HM, Nebert DW | title = Comparison of cytochrome P450 (CYP) genes from the mouse and human genomes, including nomenclature recommendations for genes, pseudogenes and alternative-splice variants | journal = Pharmacogenetics | volume = 14 | issue = 1 | pages = 1–18 |date=January 2004 | pmid = 15128046 | doi = 10.1097/00008571-200401000-00001}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} <table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MLASGLLLVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LLACLTVMVL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MSVWQQRKSR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GKLPPGPTPL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PFIGNYLQLN {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} TEHICDSIMK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FSECYGPVFT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IHLGPRRVVV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LCGHDAVREA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LVDQAEEFSG {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} RGEQATFDWV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FKGYGVAFSN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GERAKQLLRF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AIATLRDFGV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GKRGIEERIQ {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} EESGFLIEAI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RSTHGANIDP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TFFLSRTVSN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VISSIVFGDR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FDYEDKEFLS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LLSMMLGIFQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FTSTSTGQLY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EMFSSVMKHL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PGPQQQAFKL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LQGLEDFIAK {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KVEHNQRTLD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PNSPQDFIDS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FLIHMQEEEK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NPNTEFYLKN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LMMSTLNLFI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} AGTETVSTTL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RYGFLLLMKH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PEVEAKVHEE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IDRVIGKNRQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PKFEDRTKMP {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} YMEAVIHEIQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RFGDVIPMSL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ARRVKKDTKF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RDFFLPKGTE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VFPMLGSVLR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DPSFFSNPQD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FNPQHFLDDK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GQFKKSDAFV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PFSIGKRNCF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GEGLARMELF {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LFFTTVMQNF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RLKSSQSPKD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IDVSPKHVVF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ATIPRNYTMS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FLPR {{!)}} </table> ==Funkcija== Ovaj gen kodira člana natporodice [[enzim]]a [[citohrom P450]]. Proteini citohroma P450 su [[monooksigenaza|monooksigenaze]] koje kataliziraju mnoge reakcije uključene u [[metabolizam]] lijekova i sintezu [[holesterol]]a, [[steroidi|steroida]] i drugih [[lipidi|lipida]]. Ovaj protein se lokalizira u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]; njegov supstrat još nije određen. Ovaj gen, koji proizvodi dvije transkriptne varijante, dio je velikog klastera gena citohroma P450 iz potporodicaa CYP2A, CYP2B i CYP2F na hromosomu 19q.<ref name="entrez">{{NCBI RefSeq| title = Entrez Gene: CYP2A7 | url =https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=1549 }}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{UCSC gene info|CYP2A7}} == Dodatni izvori == {{refbegin | 2}} * {{cite journal |vauthors=Smith BD, Sanders JL, Porubsky PR |title=Structure of the human lung cytochrome P450 2A13 |journal=J. Biol. Chem. |volume=282 |issue= 23 |pages= 17306–13 |year= 2007 |pmid= 17428784 |doi= 10.1074/jbc.M702361200 |display-authors=etal|doi-access=free }} * {{cite journal |vauthors=Wang HH, Liao YW, Chiang HL |title=Novel DNA sequence variations of cytochrome P450 genes in the Han Chinese population |journal=Pharmacogenomics |volume=10 |issue= 3 |pages= 359–74 |year= 2009 |pmid= 19290787 |doi= 10.2217/14622416.10.3.359 |display-authors=etal}} * {{cite journal |vauthors=Fernandez-Salguero P, Gonzalez FJ |title=The CYP2A gene subfamily: species differences, regulation, catalytic activities and role in chemical carcinogenesis |journal=Pharmacogenetics |volume=5 |issue= Special Issue |pages= S123–8 |year= 1995 |pmid= 7581481 |doi= 10.1097/00008571-199512001-00013}} * {{cite journal |vauthors=Cauffiez C, Lo-Guidice JM, Quaranta S |title=Genetic polymorphism of the human cytochrome CYP2A13 in a French population: implication in lung cancer susceptibility |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2004-04-30_317_2/page/662 |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=317 |issue= 2 |pages= 662–9 |year= 2004 |pmid= 15063809 |doi= 10.1016/j.bbrc.2004.03.092 |display-authors=etal |bibcode=2004BBRC..317..662C }} * {{cite journal |vauthors=Timofeeva MN, Kropp S, Sauter W |title=CYP450 polymorphisms as risk factors for early-onset lung cancer: gender-specific differences |journal=Carcinogenesis |volume=30 |issue= 7 |pages= 1161–9 |year= 2009 |pmid= 19414505 |doi= 10.1093/carcin/bgp102 |display-authors=etal|doi-access=free }} * {{cite journal |vauthors=Smith G, Stubbins MJ, Harries LW, Wolf CR |title=Molecular genetics of the human cytochrome P450 monooxygenase superfamily |journal=Xenobiotica |volume=28 |issue= 12 |pages= 1129–65 |year= 1998 |pmid= 9890157 |doi= 10.1080/004982598238868 }} * {{cite journal |vauthors=Saito A, Kawamoto M, Kamatani N |title=Association study between single-nucleotide polymorphisms in 199 drug-related genes and commonly measured quantitative traits of 752 healthy Japanese subjects |journal=J. Hum. Genet. |volume=54 |issue= 6 |pages= 317–23 |year= 2009 |pmid= 19343046 |doi= 10.1038/jhg.2009.31 |doi-access= free }} * {{cite journal |vauthors=He XY, Shen J, Ding X |title=Identification of critical amino acid residues of human CYP2A13 for the metabolic activation of 4-(methylnitrosamino)-1-(3-pyridyl)-1-butanone, a tobacco-specific carcinogen |journal=Drug Metab. Dispos. |volume=32 |issue= 12 |pages= 1516–21 |year= 2004 |pmid= 15333516 |doi= 10.1124/dmd.104.001370 |s2cid=26225467 |display-authors=etal}} * {{cite journal |vauthors=Nelson DR, Zeldin DC, Hoffman SM |title=Comparison of cytochrome P450 (CYP) genes from the mouse and human genomes, including nomenclature recommendations for genes, pseudogenes and alternative-splice variants |journal=Pharmacogenetics |volume=14 |issue= 1 |pages= 1–18 |year= 2004 |pmid= 15128046 |doi=10.1097/00008571-200401000-00001 |display-authors=etal}} * {{cite journal |vauthors=He XY, Shen J, Hu WY |title=Identification of Val117 and Arg372 as critical amino acid residues for the activity difference between human CYP2A6 and CYP2A13 in coumarin 7-hydroxylation |url=https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_2004-07-15_427_2/page/143 |journal=Arch. Biochem. Biophys. |volume=427 |issue= 2 |pages= 143–53 |year= 2004 |pmid= 15196988 |doi= 10.1016/j.abb.2004.03.016 |display-authors=etal}} * {{cite journal |vauthors=Herr D, Bettendorf H, Denschlag D |title=Cytochrome P2A13 and P1A1 gene polymorphisms are associated with the occurrence of uterine leiomyoma |journal=Arch. Gynecol. Obstet. |volume=274 |issue= 6 |pages= 367–71 |year= 2006 |pmid= 16835796 |doi= 10.1007/s00404-006-0201-8 |s2cid=28342598 |display-authors=etal}} * {{cite journal |vauthors=Song DK, Xing DL, Zhang LR |title=Association of NAT2, GSTM1, GSTT1, CYP2A6, and CYP2A13 gene polymorphisms with susceptibility and clinicopathologic characteristics of bladder cancer in Central China |journal=Cancer Detect. Prev. |volume=32 |issue= 5–6 |pages= 416–23 |year= 2009 |pmid= 19303722 |doi= 10.1016/j.cdp.2009.02.003 |display-authors=etal}} * {{cite journal |vauthors=Fujieda M, Yamazaki H, Kiyotani K |title=Eighteen novel polymorphisms of the CYP2A13 gene in Japanese |journal=Drug Metab. Pharmacokinet. |volume=18 |issue= 1 |pages= 86–90 |year= 2003 |pmid= 15618722 |doi=10.2133/dmpk.18.86 |display-authors=etal|doi-access=free }} * {{cite journal |vauthors=Wang H, Tan W, Hao B |title=Substantial reduction in risk of lung adenocarcinoma associated with genetic polymorphism in CYP2A13, the most active cytochrome P450 for the metabolic activation of tobacco-specific carcinogen NNK |url=https://archive.org/details/sim_cancer-research_2003-11-15_63_22/page/8057 |journal=Cancer Res. |volume=63 |issue= 22 |pages= 8057–61 |year= 2003 |pmid= 14633739 |display-authors=etal}} * {{cite journal |vauthors=Cheng XY, Chen GL, Zhang WX |title=Arg257Cys polymorphism of CYP2A13 in a Chinese population |journal=Clin. Chim. Acta |volume=343 |issue= 1–2 |pages= 213–6 |year= 2004 |pmid= 15115698 |doi= 10.1016/j.cccn.2004.01.017 |display-authors=etal}} * {{cite journal |vauthors=D'Agostino J, Zhang X, Wu H |title=Characterization of CYP2A13*2, a variant cytochrome P450 allele previously found to be associated with decreased incidence of lung adenocarcinoma in smokers |journal=Drug Metab. Dispos. |volume=36 |issue= 11 |pages= 2316–23 |year= 2008 |pmid= 18669584 |doi= 10.1124/dmd.108.022822 |pmc=2597635 |display-authors=etal}} * {{cite journal |vauthors=Cauffiez C, Pottier N, Tournel G |title=CYP2A13 genetic polymorphism in French Caucasian, Gabonese and Tunisian populations |journal=Xenobiotica |volume=35 |issue= 7 |pages= 661–9 |year= 2005 |pmid= 16316926 |doi= 10.1080/00498250500202171 |s2cid=39901230 |display-authors=etal}} * {{cite journal |vauthors=Mohelnikova-Duchonova B, Vrana D, Holcatova I |title=CYP2A13, ADH1B, and ADH1C gene polymorphisms and pancreatic cancer risk |journal=Pancreas |volume=39 |issue= 2 |pages= 144–8 |year= 2010 |pmid= 19812523 |doi= 10.1097/MPA.0b013e3181bab6c2 |s2cid=25113289 |display-authors=etal}} * {{cite journal |vauthors=Jiang JH, Jia WH, Chen HK |title=Genetic polymorphisms of CYP2A13 and its relationship to nasopharyngeal carcinoma in the Cantonese population |journal=J Transl Med |volume=2 |issue= 1 |article-number= 24 |year= 2004 |pmid= 15222883 |doi= 10.1186/1479-5876-2-24 |pmc=455696 |display-authors=etal |doi-access=free }} * {{cite journal |vauthors=Young RP, Hopkins RJ, Hay BA |title=A gene-based risk score for lung cancer susceptibility in smokers and ex-smokers |journal=Postgrad Med J |volume=85 |issue= 1008 |pages= 515–24 |year= 2009 |pmid= 19789190 |doi= 10.1136/pgmj.2008.077107 |display-authors=etal|doi-access=free }} {{refend}} {{NLM content}} {{Citohrom P450}} [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Citohrom P450|2]] 0pidijzic797yun5jmg19extglqjuid Wikipedia:Igralište/DPP6 4 538694 3935959 3935727 2026-10-16T17:25:26Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[DPP6]] na [[Wikipedia:Igralište/DPP6]] bez ostavljanja preusmjerenja 3935727 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Dipeptidil-aminopeptidazoliki rotein 6''' jeste [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''DPP6''' sa [[hromosom 7|hromosoma 7]].<ref name="pmid1729689">{{cite journal | vauthors = Wada K, Yokotani N, Hunter C, Doi K, Wenthold RJ, Shimasaki S | title = Differential expression of two distinct forms of mRNA encoding members of a dipeptidyl aminopeptidase family | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 89 | issue = 1 | pages = 197–201 |date=Feb 1992 | pmid = 1729689 | pmc = 48203 | doi =10.1073/pnas.89.1.197 | doi-access = free }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: DPP6 dipeptidyl-peptidase 6| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=1804}}</ref> ==Aminoliselinska sekvenca== {{Legenda aminokiselina}} <table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MASLYQRFTG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KINTSRSFPA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PPEASHLLGG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QGPEEDGGAG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AKPLGPRAQA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} AAPRERGGGG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GGAGGRPRFQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YQARSDGDEE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DELVGSNPPQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RNWKGIAIAL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LVILVICSLI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VTSVILLTPA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EDNSLSQKKK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VTVEDLFSED {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FKIHDPEAKW {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ISDTEFIYRE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QKGTVRLWNV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ETNTSTVLIE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GKKIESLRAI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RYEISPDREY {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} ALFSYNVEPI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YQHSYTGYYV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LSKIPHGDPQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SLDPPEVSNA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KLQYAGWGPK {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} GQQLIFIFEN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NIYYCAHVGK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QAIRVVSTGK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EGVIYNGLSD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} WLYEEEILKT {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} HIAHWWSPDG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TRLAYAAIND {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SRVPIMELPT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YTGSIYPTVK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PYHYPKAGSE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} NPSISLHVIG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LNGPTHDLEM {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MPPDDPRMRE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YYITMVKWAT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} STKVAVTWLN {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} RAQNVSILTL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CDATTGVCTK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KHEDESEAWL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HRQNEEPVFS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KDGRKFFFIR {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} AIPQGGRGKF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} YHITVSSSQP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NSSNDNIQSI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TSGDWDVTKI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LAYDEKGNKI {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} YFLSTEDLPR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RRQLYSANTV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GNFNRQCLSC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DLVENCTYFS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ASFSHSMDFF {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LLKCEGPGVP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MVTVHNTTDK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KKMFDLETNE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HVKKAINDRQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MPKVEYRDIE {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} IDDYNLPMQI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LKPATFTDTT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HYPLLLVVDG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TPGSQSVAEK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} FEVSWETVMV {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SSHGAVVVKC {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DGRGSGFQGT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KLLHEVRRRL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GLLEEKDQME {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AVRTMLKEQY {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} IDRTRVAVFG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KDYGGYLSTY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ILPAKGENQG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QTFTCGSALS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PITDFKLYAS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} AFSERYLGLH {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GLDNRAYEMT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVAHRVSALE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EQQFLIIHPT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ADEKIHFQHT {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} AELITQLIRG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KANYSLQIYP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DESHYFTSSS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LKQHLYRSII {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NFFVECFRIQ {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} DKLLTVTAKE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} DEEED {{!)}} </table> ==Funkcija== Ovaj gen kodira membranski protein tipa II s jednim prolazom koji je član porodice S9B u klanu SC [[serin]]skih [[proteaza]]. Ovaj protein nema detektabilnu proteaznu aktivnost, najvjerovatnije zbog odsustva konzerviranog serinskog ostatka koji je normalno prisutan u katalitskom domenu serinskih proteaza. Međutim, on se veže za specifične [[Naponom usmjereni kalijski kanal| naponski-kontrolirane kalijeve kanale]] i mijenja njihovu ekspresiju i biofizička svojstva. Karakterizirane su [[alternativna prerada|alternativne transkripcijske varijante splajsovanja]], koje kodiraju različite [[izoforme]].<ref name="entrez"/> ==Reference== {{refspisak}} ==Dodatni izvori== {{refbegin | 2}} *{{cite journal | vauthors=Adams MD, Kerlavage AR, Fleischmann RD |title=Initial assessment of human gene diversity and expression patterns based upon 83 million nucleotides of cDNA sequence. |journal=Nature |volume=377 |issue= 6547 Suppl |pages= 3–174 |year= 1995 |pmid= 7566098 |url=http://www.columbia.edu/itc/biology/pollack/w4065/client_edit/readings/nature377_3.pdf |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Yokotani N, Doi K, Wenthold RJ, Wada K |title=Non-conservation of a catalytic residue in a dipeptidyl aminopeptidase IV-related protein encoded by a gene on human chromosome 7. |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=2 |issue= 7 |pages= 1037–9 |year= 1993 |pmid= 8103397 |doi=10.1093/hmg/2.7.1037 |url=https://zenodo.org/record/1234321 }} *{{cite journal | vauthors=Bonaldo MF, Lennon G, Soares MB |title=Normalization and subtraction: two approaches to facilitate gene discovery. |journal=Genome Res. |volume=6 |issue= 9 |pages= 791–806 |year= 1997 |pmid= 8889548 |doi=10.1101/gr.6.9.791 |doi-access=free }} *{{cite journal |title=Toward a complete human genome sequence. |journal=Genome Res. |volume=8 |issue= 11 |pages= 1097–108 |year= 1999 |pmid= 9847074 |doi= 10.1101/gr.8.11.1097|last1=Sanger Centre |first1=The |last2=Washington University Genome Sequencing Cente |first2=The |doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Kin Y, Misumi Y, Ikehara Y |title=Biosynthesis and characterization of the brain-specific membrane protein DPPX, a dipeptidyl peptidase IV-related protein. |journal=J. Biochem. |volume=129 |issue= 2 |pages= 289–95 |year= 2001 |pmid= 11173531 |doi= 10.1093/oxfordjournals.jbchem.a002856|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |bibcode=2002PNAS...9916899M |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Nadal MS, Ozaita A, Amarillo Y |title=The CD26-related dipeptidyl aminopeptidase-like protein DPPX is a critical component of neuronal A-type K+ channels. |journal=Neuron |volume=37 |issue= 3 |pages= 449–61 |year= 2003 |pmid= 12575952 |doi=10.1016/S0896-6273(02)01185-6 |s2cid=11494299 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Hillier LW, Fulton RS, Fulton LA |title=The DNA sequence of human chromosome 7. | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-07-10_424_6945/page/157 |journal=Nature |volume=424 |issue= 6945 |pages= 157–64 |year= 2003 |pmid= 12853948 |doi= 10.1038/nature01782 |bibcode=2003Natur.424..157H |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Schmitt-Ulms G, Hansen K, Liu J |title=Time-controlled transcardiac perfusion cross-linking for the study of protein interactions in complex tissues. |journal=Nat. Biotechnol. |volume=22 |issue= 6 |pages= 724–31 |year= 2005 |pmid= 15146195 |doi= 10.1038/nbt969 |s2cid=36630738 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Strop P, Bankovich AJ, Hansen KC |title=Structure of a human A-type potassium channel interacting protein DPPX, a member of the dipeptidyl aminopeptidase family. | url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2004-10-29_343_4/page/1055 |journal=J. Mol. Biol. |volume=343 |issue= 4 |pages= 1055–65 |year= 2004 |pmid= 15476821 |doi= 10.1016/j.jmb.2004.09.003 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Zagha E, Ozaita A, Chang SY |title=DPP10 modulates Kv4-mediated A-type potassium channels. | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2005-05-13_280_19/page/18853 |journal=J. Biol. Chem. |volume=280 |issue= 19 |pages= 18853–61 |year= 2005 |pmid= 15671030 |doi= 10.1074/jbc.M410613200 |display-authors=etal|doi-access=free }} *{{cite journal | vauthors=Radicke S, Cotella D, Graf EM |title=Expression and function of dipeptidyl-aminopeptidase-like protein 6 as a putative beta-subunit of human cardiac transient outward current encoded by Kv4.3. | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-physiology_2005-06-15_565_3/page/751 |journal=J. Physiol. |volume=565 |issue= Pt 3 |pages= 751–6 |year= 2005 |pmid= 15890703 |doi= 10.1113/jphysiol.2005.087312 | pmc=1464568 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Ren X, Hayashi Y, Yoshimura N, Takimoto K |title=Transmembrane interaction mediates complex formation between peptidase homologues and Kv4 channels. |journal=Mol. Cell. Neurosci. |volume=29 |issue= 2 |pages= 320–32 |year= 2005 |pmid= 15911355 |doi= 10.1016/j.mcn.2005.02.003 |s2cid=34065803 }} *{{cite journal | vauthors=Jerng HH, Kunjilwar K, Pfaffinger PJ |title=Multiprotein assembly of Kv4.2, KChIP3 and DPP10 produces ternary channel complexes with ISA-like properties. |journal=J. Physiol. |volume=568 |issue= Pt 3 |pages= 767–88 |year= 2006 |pmid= 16123112 |doi= 10.1113/jphysiol.2005.087858 | pmc=1464192 }} *{{cite journal | vauthors=Kimura K, Wakamatsu A, Suzuki Y |title=Diversification of transcriptional modulation: large-scale identification and characterization of putative alternative promoters of human genes. |journal=Genome Res. |volume=16 |issue= 1 |pages= 55–65 |year= 2006 |pmid= 16344560 |doi= 10.1101/gr.4039406 | pmc=1356129 |display-authors=etal}} *{{cite journal | vauthors=Nadal MS, Amarillo Y, Vega-Saenz de Miera E, Rudy B |title=Differential characterization of three alternative spliced isoforms of DPPX. |journal=Brain Res. |volume=1094 |issue= 1 |pages= 1–12 |year= 2006 |pmid= 16764835 |doi= 10.1016/j.brainres.2006.03.106 |s2cid=33513405 }} {{refend}} ==Vanjski linkovi== {{PDB Gallery|geneid=1804}} [[Kategorija:Ljudski geni]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 7]] jjjzgvns7yxwshr1iyr9ifhhz2k5fux Wikipedia:Igralište/PHF21A 4 538695 3935958 3935698 2026-10-16T17:25:08Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[PHF21A]] na [[Wikipedia:Igralište/PHF21A]] bez ostavljanja preusmjerenja 3935698 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Prstni PHD protein 21A''' je [[protein]] koji ie kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''PHF21A'''.<ref name="pmid11214970">{{cite journal | vauthors = Nagase T, Kikuno R, Hattori A, Kondo Y, Okumura K, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XIX. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Res. | volume = 7 | issue = 6 | pages = 347–55 | year = 2000 | pmid = 11214970 | doi = 10.1093/dnares/7.6.347 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid12032298">{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Bochar DA, Chenoweth J, Lane WS, Mandel G, Shiekhattar R | title = A core-BRAF35 complex containing histone deacetylase mediates repression of neuronal-specific genes | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 99 | issue = 11 | pages = 7420–5 | date = May 2002 | pmid = 12032298 | pmc = 124246 | doi = 10.1073/pnas.112008599 | bibcode = 2002PNAS...99.7420H | doi-access = free }}</ref><ref name="entrez"/> ==Aminokiselinski sastav== {{Legenda aminokiselina}} <table> {{(!}} style="font-family:monospace;" {{!-}} style="text-align:right;" {{!!}} 10 {{!!}} {{!!}} 20 {{!!}} {{!!}} 30 {{!!}} {{!!}} 40 {{!!}} {{!!}} 50 {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} MELQTLQEAL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KVEIQVHQKL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VAQMKQDPQN {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ADLKKQLHEL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QAKITALSEK {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} QKRVVEQLRK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} NLIVKQEQPD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KFQIQPLPQS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ENKLQTAQQQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PLQQLQQQQQ {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} YHHHHAQQSA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AASPNLTASQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KTVTTASMIT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TKTLPLVLKA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ATATMPASVV {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} GQRPTIAMVT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AINSQKAVLS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TDVQNTPVNL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QTSSKVTGPG {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AEAVQIVAKN {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} TVTLVQATPP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QPIKVPQFIP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PPRLTPRPNF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LPQVRPKPVA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QNNIPIAPAP {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PPMLAAPQLI {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QRPVMLTKFT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PTTLPTSQNS {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} IHPVRVVNGQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TATIAKTFPM {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} AQLTSIVIAT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PGTRLAGPQT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VQLSKPSLEK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} QTVKSHTETD {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EKQTESRTIT {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PPAAPKPKRE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ENPQKLAFMV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SLGLVTHDHL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EEIQSKRQER {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KRRTTANPVY {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SGAVFEPERK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KSAVTYLNST {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MHPGTRKRGR {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} PPKYNAVLGF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GALTPTSPQS {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} SHPDSPENEK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TETTFTFPAP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} VQPVSLPSPT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} STDGDIHEDF {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} CSVCRKSGQL {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} LMCDTCSRVY {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} HLDCLDPPLK {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} TIPKGMWICP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} RCQDQMLKKE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EAIPWPGTLA {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} IVHSYIAYKA {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} AKEEEKQKLL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} KWSSDLKQER {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} EQLEQKVKQL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SNSISKCMEM {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} KNTILARQKE {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} MHSSLEKVKQ {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} LIRLIHGIDL {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} SKPVDSEATV {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} GAISNGPDCT {{!-}} style="background-color: #eee;" {{!}} PPANAATSTP {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} APSPSSQSCT {{!}} style="background-color: #f9f9f9;" {{!}} {{!}} ANCNQGEETK {{!)}} </table> == Funkcija == BHC80 je komponenta kompleksa BRAF35 (MIM 605535)/[[histon-deacetilaza]] (HDAC; vidi MIM 601241) (BHC), koji posreduje u represiji gena specifičnih za [[neuron]]e putem [[cis-regulatorni element|cis-regulatornog elementa poznatog]] kao represorski element-1 (RE1) ili [[neuron]]ski restriktivni utišavač (NRS) (Hakimi i sar., 2002).[izvor: OMIM]<ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: PHF21A PHD finger protein 21A| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=51317}}</ref> == Interakcije == Pokazano je da PHF21A [[interakcija protein-protein|interraguje]] sa: * [[HDAC1]],<ref name = pmid12032298/><ref name = pmid15325272/> * [[HMG20B]],<ref name="pmid12032298"/><ref name = pmid15325272>{{cite journal | vauthors = Iwase S, Januma A, Miyamoto K, Shono N, Honda A, Yanagisawa J, Baba T | title = Characterization of BHC80 in BRAF-HDAC complex, involved in neuron-specific gene repression | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2004-09-17_322_2/page/601 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 322 | issue = 2 | pages = 601–8 | date = Sep 2004 | pmid = 15325272 | doi = 10.1016/j.bbrc.2004.07.163 | bibcode = 2004BBRC..322..601I }}</ref> * [[Histon-deacetilaza 2]],<ref name = pmid12032298/><ref name = pmid15325272/><ref name = pmid12493763>{{cite journal | vauthors = Hakimi MA, Dong Y, Lane WS, Speicher DW, Shiekhattar R | title = A candidate X-linked mental retardation gene is a component of a new family of histone deacetylase-containing complexes | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 9 | pages = 7234–9 | date = Feb 2003 | pmid = 12493763 | doi = 10.1074/jbc.M208992200 | doi-access = free }}</ref> i * [[RCOR1]].<ref name = pmid12032298/><ref name = pmid15325272/> == Reference == {{refspisak}} == Dodatni izvori == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Shi YJ, Matson C, Lan F, Iwase S, Baba T, Shi Y | title = Regulation of LSD1 histone demethylase activity by its associated factors | journal = Mol. Cell | volume = 19 | issue = 6 | pages = 857–64 | year = 2005 | pmid = 16140033 | doi = 10.1016/j.molcel.2005.08.027 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Rual JF, Venkatesan K, Hao T, Hirozane-Kishikawa T, Dricot A, Li N, Berriz GF, Gibbons FD, Dreze M, Ayivi-Guedehoussou N, Klitgord N, Simon C, Boxem M, Milstein S, Rosenberg J, Goldberg DS, Zhang LV, Wong SL, Franklin G, Li S, Albala JS, Lim J, Fraughton C, Llamosas E, Cevik S, Bex C, Lamesch P, Sikorski RS, Vandenhaute J, Zoghbi HY, Smolyar A, Bosak S, Sequerra R, Doucette-Stamm L, Cusick ME, Hill DE, Roth FP, Vidal M | title = Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1173 | journal = [[Nature]] | volume = 437 | issue = 7062 | pages = 1173–8 | year = 2005 | pmid = 16189514 | doi = 10.1038/nature04209 | bibcode = 2005Natur.437.1173R | s2cid = 4427026 }} * {{cite journal | vauthors = Hailesellasse Sene K, Porter CJ, Palidwor G, Perez-Iratxeta C, Muro EM, Campbell PA, Rudnicki MA, Andrade-Navarro MA | title = Gene function in early mouse embryonic stem cell differentiation | journal = BMC Genomics | volume = 8 | year = 2007 | pmid = 17394647 | pmc = 1851713 | doi = 10.1186/1471-2164-8-85 | doi-access = free }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * {{MeshName|PHF21A+protein,+human}} {{NLM content}} {{Transkripcijski faktori|g3}} [[Kategorija:Transkripcijski faktori]] [[Kategorija:Ljudski geni]] gk22khhtua1lg1oybfoeuhiw7wj3zzh Wikipedia:Igralište/Glutation S-transferaza 4 538697 3935879 3935275 2026-10-16T13:56:57Z InternetArchiveBot 118070 Adding 9 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20261015sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 3935879 wikitext text/x-wiki {{infokutija protein | Name = Glutation ''S''-transferaza | Symbol = GST | EC_number = 2.5.1.18 | CAS_number = 50812-37-8 | GO_code = 0004364 | image = GST-wiki.jpg | caption = Kristalografska struktura glutation-S-transferaze iz vrste ''Anopheles cracens''.<ref name="pmid15717864">{{PDB|1R5A}}; {{cite journal | vauthors = Udomsinprasert R, Pongjaroenkit S, Wongsantichon J, Oakley AJ, Prapanthadara LA, Wilce MC, Ketterman AJ | title = Identification, characterization and structure of a new Delta class glutathione transferase isoenzyme | journal = The Biochemical Journal | volume = 388 | issue = Pt 3 | pages = 763–71 | date = June 2005 | pmid = 15717864 | pmc = 1183455 | doi = 10.1042/BJ20042015 }}</ref> }} Glutation-''S''-transferaze (GST), ranije poznate kao ligandini, porodica su [[eukariot]]skih i [[prokariot]]skih metaboličkih [[izozim]]a druge faze (reakcije faze II), najpoznatijih po svojoj sposobnosti da kataliziraju konjugaciju reducirane forme [[glutation]]a (GSH) sa ksenobiotskim supstratima u svrhu detoksikacije. Porodica GST sastoji se od tri natporofice: [[citosol]]nih, [[mitohondrija|mitohondrijskih]] i [[mikrosom]]nih – poznatih i kao [[MAPEH porodica|MAPEH]] – [[protein]]i.<ref name="pmid15717864" /><ref name="pmid11695986">{{cite journal | vauthors = Sheehan D, Meade G, Foley VM, Dowd CA | title = Structure, function and evolution of glutathione transferases: implications for classification of non-mammalian members of an ancient enzyme superfamily | journal = The Biochemical Journal | volume = 360 | issue = Pt 1 | pages = 1–16 | date = November 2001 | pmid = 11695986 | pmc = 1222196 | doi = 10.1042/0264-6021:3600001 }}</ref><ref name="pmid19016852">{{cite journal | vauthors = Allocati N, Federici L, Masulli M, Di Ilio C | title = Glutathione transferases in bacteria | journal = The FEBS Journal | volume = 276 | issue = 1 | pages = 58–75 | date = January 2009 | pmid = 19016852 | doi = 10.1111/j.1742-4658.2008.06743.x | doi-access = free }}</ref> Članovi natporodice GST izuzetno su raznoliki u pogledu sekvence aminokiselina, a veliki dio sekvenci pohranjenih u javnim bazama podataka ima nepoznatu funkciju.<ref name="pmid19842715"/> [[Inicijativa za funkciju enzima]] (EFI) koristi GST-ove kao modelnu natporodicu za identifikaciju novih funkcija GST-ova. GST-ovi mogu činiti do 10% citosolnih proteina u nekim organima sisara.<ref name="pmid2646197">{{cite journal | vauthors = Boyer TD | title = The glutathione ''S''-transferases: an update | journal = Hepatology | volume = 9 | issue = 3 | pages = 486–96 | date = March 1989 | pmid = 2646197 | doi = 10.1002/hep.1840090324 | s2cid = 85179401 }}</ref><ref name="pmid21028940">{{cite journal | vauthors = Mukanganyama S, Bezabih M, Robert M, Ngadjui BT, Kapche GF, Ngandeu F, Abegaz B | title = The evaluation of novel natural products as inhibitors of human glutathione transferase P1-1 | journal = Journal of Enzyme Inhibition and Medicinal Chemistry | volume = 26 | issue = 4 | pages = 460–7 | date = August 2011 | pmid = 21028940 | doi = 10.3109/14756366.2010.526769 | s2cid = 41391243 | doi-access = free }}</ref> GST-ovi kataliziraju konjugaciju GSH – putem sulfhidrilne grupe – s elektrofilnim centrima na širokom spektru [[supstrat (biohemija)|supstrata]], kako bi se ti spojevi učinili [[rastvor]]ljivijim u vodi.<ref name="pmid2880477">{{cite book | vauthors = Douglas KT | chapter = Mechanism of action of glutathione-dependent enzymes | volume = 59 | pages = [https://archive.org/details/advancesinenzymo0000unse_u9m0/page/103 103–67] | year = 1987 | pmid = 2880477 | doi = 10.1002/9780470123058.ch3 | title = Advances in Enzymology and Related Areas of Molecular Biology | isbn = 978-0-470-12305-8 | chapter-url = https://archive.org/details/advancesinenzymo0000unse_u9m0/page/103 }}</ref><ref name="pmid21428697" /> Ova aktivnost detoksicira endogene spojeve, kao što su peroksidirani lipidi, te omogućava razgradnju ksenobiotika. GST-ovi također mogu vezati toksine i djelovati kao transportni proteini, što je dovelo do prvobitnog naziva za ove enzime: ''ligandin''.<ref name = "Leaver_1998">{{Cite journal | title = A piscine glutathione ''S''-transferase which efficiently conjugates the end-products of lipid peroxidation | year = 1998 | journal = Marine Environmental Research | pages = 71–74 | volume = 46 | issue = 1–5 | doi = 10.1016/S0141-1136(97)00071-8 |vauthors=Leaver MJ, George SG | bibcode = 1998MarER..46...71L }}</ref><ref name="pmid4944188">{{cite journal | vauthors = Litwack G, Ketterer B, Arias IM | title = Ligandin: a hepatic protein which binds steroids, bilirubin, carcinogens and a number of exogenous organic anions | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1971-12-24_234_5330/page/466 | journal = Nature | volume = 234 | issue = 5330 | pages = 466–7 | date = December 1971 | pmid = 4944188 | doi = 10.1038/234466a0 | bibcode = 1971Natur.234..466L | s2cid = 4216672 }}</ref> == Klasifikacija == {{Infokutija protein | Symbol = GST_C | Name =''C''-terminalni domen glutation ''S''-transferaze | image = PDB_2gst_EBI.jpg | width = | caption = Struktura mjesta vezivanja ksenobiotskog supstrata kod glutation-S-transferaze mu 1 pacova vezane za GSH-adukt fenantren-9,10-oksida.<ref name="pmid8110735">{{PDB|2GST}}; {{cite journal | vauthors = Ji X, Johnson WW, Sesay MA, Dickert L, Prasad SM, Ammon HL, Armstrong RN, Gilliland GL | title = Structure and function of the xenobiotic substrate binding site of a glutathione ''S''-transferase as revealed by X-ray crystallographic analysis of product complexes with the diastereomers of 9-(''S''-glutathionyl)-10-hydroxy-9,10-dihydrophenanthrene | journal = Biochemistry | volume = 33 | issue = 5 | pages = 1043–52 | date = February 1994 | pmid = 8110735 | doi = 10.1021/bi00171a002 }}</ref> | Pfam = PF00043 | Pfam_clan = |Image= PDB_1xwg_EBI.jpg | InterPro = IPR004046 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 2gst | CDD = cd00299 | TCDB = | OPM family = 178 | OPM protein = 5i9k | CAZy = | PDB = }} Sekvenca i struktura proteina predstavljaju važne dodatne kriterije za klasifikaciju triju [[proteinska natporodica|natporidicija]] GST-a (citosolnih, mitohondrijskih i MAPEG): dok klase natporidicije citosolnih GST-a pokazuju više od 40% [[homologija sekvence|homologije sekvenci]], klase iz drugih grupa mogu imati manje od 25%. [[Citosol]]ni GST-i se na osnovu strukture dijele na 13 klasa: alfa, beta, delta, epsilon, zeta, theta, mu, nu, pi, sigma, tau, phi i omega. Mitohondrijski GST-i pripadaju klasi kappa. Natporodica MAPEG mikrosomnih GST-a sastoji se od podgrupa označenih kao I–IV, između kojih sekvence [[aminokiselina]] dijele manje od 20% identičnosti. Ljudski citosolni GST-i pripadaju klasama alfa, zeta, theta, mu, pi, sigma i omega, dok je poznato postojanje šest izozima koji pripadaju klasama I, II i IV natporodice MAPEG.<ref name="pmid21428697" /><ref name="pmid10416260">{{cite journal | vauthors = Eaton DL, Bammler TK | title = Concise review of the glutathione ''S''-transferases and their significance to toxicology | journal = Toxicological Sciences | volume = 49 | issue = 2 | pages = 156–64 | date = June 1999 | pmid = 10416260 | doi = 10.1093/toxsci/49.2.156 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid20981235">{{cite journal | vauthors = Josephy PD | title = Genetic variations in human glutathione transferase enzymes: significance for pharmacology and toxicology | journal = Human Genomics and Proteomics | volume = 2010 | date = June 2010 | pmid = 20981235 | pmc = 2958679 | doi = 10.4061/2010/876940 | doi-access = free }}</ref> ===Nomenklatura=== Standardizovana nomenklatura za GST, prvi put predložena 1992. godine, identifikuje vrstu kojoj pripada dotični izozim, pomoću početnog slova u malom formatu (npr. „h” za čovjeka/ljudsku vrstu), koje prethodi skraćenici GST. Klasa [[izozim]]a zatim se označava velikim slovom (npr. „A” za alfa), nakon čega slijedi arapski broj koji predstavlja potporodicu (ili podjedinicu) te klase. Budući da i mitohondrijski i citosolni GST-ovi postoje u obliku dimera, te da se heterodimeri formiraju samo između članova iste klase, druga komponenta [[proteinska porodica|potporodice]] u dimerskom [[enzim]]u označava se crticom, iza koje slijedi dodatni arapski broj.<ref name="pmid10416260"/><ref name="pmid20981235" /> Therefore, if a human glutathione ''S''-transferase is a homodimer in the pi-class subfamily 1, its name will be written as "hGSTP1-1." Rana nomenklatura za GST-ove označavala ih je kao Y-proteine, što se odnosilo na njihovo razdvajanje u Y-frakciji (za razliku od frakcija „X” i „Z”) primjenom Sephadex G75 hromatografije.<ref>{{cite journal | vauthors = Levi AJ, Gatmaitan Z, Arias IM | title = Two hepatic cytoplasmic protein fractions, Y and Z, and their possible role in the hepatic uptake of bilirubin, sulfobromophthalein, and other anions | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 48 | issue = 11 | pages = 2156–67 | date = November 1969 | pmid = 4980931 | pmc = 297469 | doi = 10.1172/JCI106182 }}</ref> Kako su identificirane GST podjedinice, označavane su kao Ya, Yp, itd., a ako je bilo potrebno, i brojem koji identificira izoformu monomera (npr. Yb1). Litwack ''et al'' predložili su termin ''ligandin'' kako bi obuhvatio proteine ranije poznate kao Y proteini. U kliničkoj hemiji i toksikologiji, termini alfa GST, mu GST i pi GST se najčešće koriste. == Struktura == [[Image:GGT structure.png|right|280px]] {{Infokutija protein | Symbol = GST_N | Name = | Glutathione ''S''-transferase, ''N''-terminal domain | Pfam = PF02798 | Pfam_clan = CL0172 | InterPro = IPR004045 | SMART = | PROSITE = PS50404 | MEROPS = | SCOP = 1g7o | CDD = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | PDB = }} Mjesto vezivanja glutationa, ili „G-mjesto”, nalazi se u domenu sličnom tioredoksinu, kako kod citosolnih, tako i kod mitohondrijskih GST-ova. Regija koja pokazuje najveći stepen varijabilnosti između različitih klasa jeste ona koja se odnosi na [[sekundarna struktura proteina|heliks α2]], pri čemu jedan od tri različita ostatka aminokiselina stupa u interakciju s ostatkom [[glicin]]a u molekuli [[glutation]]a. Na osnovu interakcije s glutationom okarakterisane su dvije podgrupe [[citosol]]nih GST-ova: grupa Y-GST, koja za aktivaciju glutationa koristi ostatak [[tirozin]]a, te grupa S/C-GST, koja umjesto toga koristi ostatke [[serin]]a ili [[cistein]]a.<ref name="pmid21428697"/><ref name="pmid19842715">{{cite journal | vauthors = Atkinson HJ, Babbitt PC | title = Glutathione transferases are structural and functional outliers in the thioredoxin fold | journal = Biochemistry | volume = 48 | issue = 46 | pages = 11108–16 | date = November 2009 | pmid = 19842715 | pmc = 2778357 | doi = 10.1021/bi901180v }}</ref> [[svinja|Svinjski]] enzim pGTSP1-1 iz klase Pi bio je prvi GST čija je struktura određena i predstavlja tipičan primjer ostalih članova citosolne natporodice GST-a, koji sadrže domen sličan tioredoksinu na [[N-kraj|''N''-kraju]], kao i domen na [[C-kraj|''C''-kraju]] sastavljen od [[alfa-heliks]]a.<ref name="pmid21428697">{{cite journal | vauthors = Oakley A | title = Glutathione transferases: a structural perspective | journal = Drug Metabolism Reviews | volume = 43 | issue = 2 | pages = 138–51 | date = May 2011 | pmid = 21428697 | doi = 10.3109/03602532.2011.558093 | s2cid = 16400885 | url = https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=8609&context=scipapers | url-access = subscription }}</ref><ref name="pmid23152139">{{cite journal | vauthors = Park AK, Moon JH, Jang EH, Park H, Ahn IY, Lee KS, Chi YM | title = The structure of a shellfish specific GST class glutathione ''S''-transferase from antarctic bivalve Laternula elliptica reveals novel active site architecture | journal = Proteins | volume = 81 | issue = 3 | pages = 531–7 | date = March 2013 | pmid = 23152139 | doi = 10.1002/prot.24208 | s2cid = 45431154 }}</ref> Citosolni GST-ovi [[sisar]]a su [[proteinski dimer|dimerni]], pri čemu obje podjedinice pripadaju istoj klasi GST-ova, iako nisu nužno identične. [[Monomer][i imaju masu od približno 25 kDa.<ref name="pmid10416260"/><ref name="pmid11018744">{{cite journal | vauthors = Landi S | title = Mammalian class theta GST and differential susceptibility to carcinogens: a review | journal = Mutation Research | volume = 463 | issue = 3 | pages = 247–83 | date = October 2000 | pmid = 11018744 | doi = 10.1016/s1383-5742(00)00050-8 | bibcode = 2000MRRMR.463..247L }}</ref> They are active over a wide variety of substrates with considerable overlap.<ref name="pmid21929724">{{cite journal | vauthors = Raza H | title = Dual localization of glutathione ''S''-transferase in the cytosol and mitochondria: implications in oxidative stress, toxicity and disease | journal = The FEBS Journal | volume = 278 | issue = 22 | pages = 4243–51 | date = November 2011 | pmid = 21929724 | pmc = 3204177 | doi = 10.1111/j.1742-4658.2011.08358.x }}</ref> Sljedeća tabela navodi sve GST enzime svake klase za koje je poznato da postoje kod vrste ''Homo sapiens'', prema podacima iz baze podataka [[UniProt|KB/Swiss-Prot]]. {| class="wikitable" border="1" |- ! Klasa GST-a ! Članovi klase GST-a kod vrste ''Homo sapiens'' (22) |- | Alfa | [[Glutation S-transferaza A1|GSTA1]], [[GSTA2]], [[GSTA3]], [[GSTA4]], [[GSTA5]] |- |- | Delta | |- | Kapa | [[GSTK1]] |- | Mu | [[Glutation S-transferaza Mu 1|GSTM1]], [[GSTM1L (RNAi)]], [[GSTM2]], [[GSTM3]], [[GSTM4]], [[GSTM5]] |- | Omega | [[GSTO1]], [[GSTO2]] |- | Pi | [[GSTP1]] |- | Theta | [[GSTT1]], [[GSTT2]], [[GSTT4]] |- | Zeta | [[GSTZ1]] (poznata i kao MAAI – maleilacetoacetat izomeraza) |- | Mikrosomska | [[MGST1]], [[MGST2]], [[MGST3]] |} == Evolucija == Izloženost prirodnim toksinima iz okruženja doprinijela je pripremi vrste ''[[Drosophila]]'' za izloženost [[DDT]]-u,{{wbr}}<ref group="Low et al 2007" name="Drosophila-parallel" />{{wbr}}<ref group="Low et al 2007" name="4-pre-DDT-samples" />{{wbr}}<ref group="Low et al 2007" name="too-widespread-to-be-DDT" /> oblikovanjem evolucije GST-a kod ''Drosophila''{{wbr}}<ref group="Low et al 2007" name="4-pre-DDT-samples"/>{{wbr}}<ref group="Low et al 2007" name="too-widespread-to-be-DDT" /> – [[enzim]]a koji metaboliše oba spoja.{{wbr}}<ref group="Low et al 2007" name="Drosophila-parallel" />{{wbr}}<ref name="Tang-Tu-1994" /> == Funkcija == Aktivnost GST-a zavisi od stalnog snabdijevanja GSH-om, koji proizvode sintetski enzimi [[gama-glutamilcistein-sintetaza]] i [[glutation-sintetaza]], kao i od djelovanja specifičnih transportera koji uklanjaju konjugate GSH-a iz ćelije. Primarna uloga GST-a je detoksikacija ksenobiotika kataliziranjem [[nukleofilna supstitucija|nukleofilnog napada]] GSH-a na elektrofilne atome [[ugljik]]a, [[sumpor]]a ili [[dušik]]a u navedenim nepolarnim supstratima (ksenobioticima), čime se sprečava njihova interakcija s ključnim ćelijskim proteinima i [[nukleinske kiseline|nukleinskim kiselinama]].<ref name="pmid20981235" /><ref name="pmid15822171">{{cite journal | vauthors = Hayes JD, Flanagan JU, Jowsey IR | title = Glutathione transferases | journal = Annual Review of Pharmacology and Toxicology | volume = 45 | pages = 51–88 | year = 2005 | pmid = 15822171 | doi = 10.1146/annurev.pharmtox.45.120403.095857 }}</ref> Konkretno, funkcija GST-a u ovoj ulozi je dvostruka: vezivanje supstrata za hidrofobno „H”-mjesto enzima i GSH za susjedno, hidrofilno G-mjesto, koji zajedno čine [[aktivno mjesto]] enzima; te naknadna aktivacija [[tiol]]-grupe GSH-a, čime se omogućava nukleofilni napad na supstrat.<ref name="pmid10416260"/> Molekula glutationa vezuje se u procjepu između ''N'' – i [[C-kraj|''C''-terminalnih]] domena – pretpostavlja se da su katalitski važni ostaci smješteni u ''N''-terminalnom domenu.<ref name="pmid9680481">{{cite journal | vauthors = Nishida M, Harada S, Noguchi S, Satow Y, Inoue H, Takahashi K | title = Three-dimensional structure of ''Escherichia coli'' glutathione ''S''-transferase complexed with glutathione sulfonate: catalytic roles of Cys10 and His106 | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1998-08-07_281_1/page/135 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 281 | issue = 1 | pages = 135–47 | date = August 1998 | pmid = 9680481 | doi = 10.1006/jmbi.1998.1927 }}</ref> Obje podjedinice GST dimera, bilo da je riječ o hetero– ili homodimernoj strukturi, sadrže jedno mjesto vezivanja koje nije namijenjeno supstratu, kao i [[mjesto vezivanja]] za GSH. Međutim, kod heterodimernih GST kompleksa – poput onih koje formiraju [[citosol]]ne klase mu i alfa – u procjepu između dvije podjedinice nalazi se dodatno mjesto visokog afiniteta za vezivanje ksenobiotika (koji nisu supstrati), što bi moglo objasniti sposobnost ovih enzima da formiraju heterodimere.<ref name="pmid15822171"/><ref name="pmid11031273">{{cite journal | vauthors = Vargo MA, Colman RF | title = Affinity labeling of rat glutathione ''S''-transferase isozyme 1-1 by 17β-iodoacetoxy-estradiol-3-sulfate | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-01-19_276_3/page/2031 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 3 | pages = 2031–6 | date = January 2001 | pmid = 11031273 | doi = 10.1074/jbc.M008212200 | doi-access = free }}</ref> Spojevi na koje na ovaj način djeluju GST-ovi obuhvataju širok spektar [[toksin]]a iz okoliša ili drugih [[egzogen]]ih toksina, uključujući hemoterapeutike i druge lijekove, [[pesticid]]e, [[herbicid]]e, kancerogene tvari i epokside različitog porijekla; štaviše, GST-ovi su odgovorni za konjugaciju β<sub>1</sub>-8,9-epoksida – reaktivnog intermedijara nastalog iz [[aflatoksin B1|aflatoksina B<sub>1</sub>]] – što predstavlja ključni mehanizam zaštite glodara od ovog toksina. Reakcije detoksikacije čine prva četiri koraka sinteze [[merkapturna kiselina|merkapturne kiseline]],<ref name="pmid15822171"/> pri čemu konjugacija sa GSH povećava rastvorljivost supstrata i omogućava njihovo izbacivanje iz ćelije posredstvom transportera kao što je protein 1 povezan sa rezistencijom na više lijekova (MRP1) ([[ABCC1|MRP1]]).<ref name="pmid21428697" /> After export, the [[Adduct|conjugation products]] are converted into mercapturic acids and excreted via the [[urine]] or [[bile]].<ref name="pmid20981235" /> Većina izoenzima sisara pokazuje afinitet prema supstratu [[1-hlor-2,4-dinitrobenzen]]u, a spektrofotometrijske metode koje koriste ovaj [[supstrat (biohemija)|supstrat]] uobičajeno se primjenjuju za određivanje aktivnosti GST-a.<ref name="pmid4139704">{{cite journal | vauthors = Habig WH, Pabst MJ, Fleischner G, Gatmaitan Z, Arias IM, Jakoby WB | title = The identity of glutathione ''S''-transferase B with ligandin, a major binding protein of liver | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1974-10_71_10/page/3879 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 71 | issue = 10 | pages = 3879–82 | date = October 1974 | pmid = 4139704 | pmc = 434288 | doi = 10.1073/pnas.71.10.3879 | bibcode = 1974PNAS...71.3879H | doi-access = free }}</ref> Međutim, neki [[endogen]]i spojevi, npr. [[bilirubin]], mogu inhibirati aktivnost GST-ova. Kod sisara, izoforme GST-a imaju ćelijski specifičnu distribuciju (na primjer, α-GST u [[hepatocit]]ima i π-GST u bilijarnom traktu ljudske jetre).<ref name = "Beckett_1987">{{Cite journal | title = Glutathione ''S''-transferase measurements and liver disease in man | year = 1987 | journal = Journal of Clinical Biochemistry and Nutrition | pages = 1–24 | volume = 2 |vauthors=Beckett GJ, Hayes JD | doi = 10.3164/jcbn.2.1 | doi-access = free }}</ref> GST-ovi imaju ulogu u procesu bioaktivacije prolijeka [[klopidogrel]]a.<ref>Alkattan A, Alsalameen E. Polymorphisms of genes related to phase-I metabolic enzymes affecting the clinical efficacy and safety of clopidogrel treatment. Expert Opin Drug Metab Toxicol. 2021 Apr 30. doi: 10.1080/17425255.2021.1925249. Epub ahead of print. PMID 33931001.</ref> == Uloga u ćelijskoj signalizaciji == [[File:MAPK-pathway-mammalian.png|thumb| Pojednostavljeni pregled MAPK puteva kod sisara, organizovan u tri glavna signalna modula (ERK1/2, JNK/p38 i ERK5).]] Iako su najpoznatiji po svojoj sposobnosti konjugacije ksenobiotika sa GSH i time detoksikacije ćelijskog okruženja, GST-ovi su također sposobni vezivati [[ligand]]e koji nisu supstrati, što ima značajne implikacije na [[ćelijska signalizacija|ćelijsku signalizaciju]]. Pokazalo se da nekoliko GST izozima iz različitih klasa inhibira funkciju kinaze uključene u MAPK put – koji reguliše proliferaciju i programiranu ćelijsku smrt– čime se sprečava da ta [[kinaza]] obavlja svoju ulogu u posredovanju signalne kaskade.<ref name="pmid20596078">{{cite journal | vauthors = Laborde E | title = Glutathione transferases as mediators of signaling pathways involved in cell proliferation and cell death | journal = Cell Death and Differentiation | volume = 17 | issue = 9 | pages = 1373–80 | date = September 2010 | pmid = 20596078 | doi = 10.1038/cdd.2010.80 | doi-access = free }}</ref> Citosolni GSTP1-1, dobro okarakterisani izozim iz porodice GST sisara, prvenstveno se eksprimira u tkivima srca, pluća i mozga; zapravo, to je najzastupljeniji GST koji se eksprimira izvan jetre.<ref name="pmid20596078"/><ref name="pmid10064598">{{cite journal | vauthors = Adler V, Yin Z, Fuchs SY, Benezra M, Rosario L, Tew KD, Pincus MR, Sardana M, Henderson CJ, Wolf CR, Davis RJ, Ronai Z | title = Regulation of JNK signaling by GSTp | journal = The EMBO Journal | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1321–34 | date = March 1999 | pmid = 10064598 | pmc = 1171222 | doi = 10.1093/emboj/18.5.1321 }}</ref> Na osnovu prekomjerne ekspresije u većini ljudskih tumorskih ćelijskih linija i prisutnosti u tumorima rezistentnim na hemoterapiju, smatra se da GSTP1-1 igra ulogu u razvoju raka i njegovoj potencijalnoj [[rezistencija na lijekove|rezistenciji na liječenje]]. Dodatni dokaz za to proizlazi iz saznanja da GSTP može selektivno inhibirati fosforilaciju proteina [[c-Jun]] posredovanu JNK kinazama, čime se sprječava [[apoptoza]].<ref name="pmid20596078"/> U uslovima niskog ćelijskog stresa, putem direktnih [[interakcija protein-protein]] između GSTP-a i [[C-terminal]]a JNK-a formira se kompleks koji efikasno sprečava djelovanje JNK-a, a time i aktivaciju JNK signalnog puta. Ćelijski [[oksidativni stres]] dovodi do disocijacije kompleksa, oligomerizacije GSTP-a i aktivacije JNK signalnog puta, što rezultira [[apoptoza|apoptozom]].<ref name="pmid14576844">{{cite journal | vauthors = Townsend DM, Tew KD | title = The role of glutathione-''S''-transferase in anti-cancer drug resistance | journal = Oncogene | volume = 22 | issue = 47 | pages = 7369–75 | date = October 2003 | pmid = 14576844 | pmc = 6361125 | doi = 10.1038/sj.onc.1206940 }}</ref> Veza između inhibicije pro-apoptotskog JNK puta od strane GSTP-a i prekomjerne ekspresije izozima u tumorskim ćelijama otpornim na lijekove može sama po sebi objasniti sposobnost tumorskih ćelija da izbjegnu apoptozu posredovanu lijekovima koji nisu supstrati GSTP-a.<ref name="pmid20596078"/> Poput GSTP-a, [[Glutation S-transferaza Mu 1|GSTM1]] učestvuje u regulaciji apoptotičkih puteva putem direktnih interakcija protein-protein, iako djeluje na [[ASK1]], koji se nalazi uzvodno od JNK. Mehanizam i ishod slični su onima kod GSTP i JNK, utoliko što GSTM1 sekvestrira ASK1 formiranjem kompleksa i sprečava njegovu indukciju pro-apoptotičkih [[P38 mitogen-aktivirana proteinska kinaza|p38]] i JNK dijelove MAPK signalne kaskade. Poput GSTP-a, GSTM1 stupa u interakciju sa svojim partnerom u odsustvu oksidativnog stresa, iako je ASK1 također uključen u odgovor na toplotni šok, koji se također sprečava tokom sekvestracije ASK1. Činjenica da su visoki nivoi GST-a povezani s rezistencijom na apoptozu izazvanu nizom supstanci, uključujući hemoterapeutike, ide u prilog njegovoj pretpostavljenoj ulozi u inhibiciji MAPK signalizacije.<ref name="pmid14576844"/> ===Implikacije na razvoj raka=== Postoji sve više dokaza koji potvrđuju ulogu GST-a, a posebno GSTP-a, u razvoju raka i rezistenciji na [[hemoterapija|hemoterapiju]]. Veza između GSTP-a i raka najuočljivija je kroz prekomjernu ekspresiju GSTP-a kod mnogih vrsta raka, ali je također potkrijepljena činjenicom da je transformisani [[fenotip]] tumorskih ćelija povezan s aberantno regulisanim signalnim putevima kinaza i ćelijskom zavisnošću od prekomjerno eksprimiranih proteina. Činjenica da većina lijekova protiv raka predstavlja loše supstrate za GSTP ukazuje na to da uloga povišenog nivoa GSTP-a u mnogim linijama tumorskih ćelija nije detoksikacija tih spojeva, već da mora imati drugu svrhu; ovu hipotezu dodatno potvrđuje i često zabilježena prekomjerna ekspresija GSTP-a u linijama tumorskih ćelija koje nisu rezistentne na lijekove.<ref name="pmid21558000">{{cite journal | vauthors = Tew KD, Manevich Y, Grek C, Xiong Y, Uys J, Townsend DM | title = The role of glutathione ''S''-transferase P in signaling pathways and ''S''-glutathionylation in cancer | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 51 | issue = 2 | pages = 299–313 | date = July 2011 | pmid = 21558000 | pmc = 3125017 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2011.04.013 }}</ref> ==Klinički značaj== Pored uloge u razvoju raka i rezistenciji na hemoterapijske lijekove, GST-ovi su povezani s različitim oboljenjima zbog svoje interakcije sa GSH-om. Iako postoje oskudni dokazi o uticaju polimorfizama GST-ova klasa alfa, mu, pi i teta na podložnost različitim vrstama raka, brojne studije ukazuju na povezanost takvih [[genotip]]skih varijacija s [[astma|astmom]], [[ateroskleroza|aterosklerozom]], [[alergija]]ma i drugim upalnim bolestima.<ref name="pmid15822171"/> Budući da je [[diabetes mellitus|dijabetes]] bolest povezana s oksidativnim oštećenjem, a metabolizam GSH-a kod dijabetičara je poremećen, GST-ovi bi mogli predstavljati potencijalnu metu za farmakološko liječenje dijabetesa. Pored toga, poznato je da primjena [[insulin]]a dovodi do povećane [[ekspresije gena]] za GST putem signalnog puta PI3K/AKT/mTOR i smanjenja unutarćelijskog [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]], dok [[glukagon]] smanjuje ekspresiju tih gena.<ref name="pmid18158646">{{cite journal | vauthors = Franco R, Schoneveld OJ, Pappa A, Panayiotidis MI | title = The central role of glutathione in the pathophysiology of human diseases | journal = Archives of Physiology and Biochemistry | volume = 113 | issue = 4–5 | pages = 234–58 | year = 2007 | pmid = 18158646 | doi = 10.1080/13813450701661198 | s2cid = 35240599 }}</ref> Konkretno, geni GST klase omega (GSTO) povezani su s neurološkim oboljenjima kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[amiotrofna lateralna skleroza]]; ponovo se smatra da je uzročnik oksidativni stres, pri čemu smanjena [[ekspresija gena]] GSTO dovodi do ranije pojave ovih bolesti.<ref name="pmid21495794">{{cite journal | vauthors = Board PG | title = The omega-class glutathione transferases: structure, function, and genetics | journal = Drug Metabolism Reviews | volume = 43 | issue = 2 | pages = 226–35 | date = May 2011 | pmid = 21495794 | doi = 10.3109/03602532.2011.561353 | s2cid = 27736207 }}</ref> === Oslobađanje GST-a kao pokazatelj oštećenja organa === Visoke unutarćelijske koncentracije GST-a, uz njihovu ćelijski specifičnu distribuciju, omogućavaju im da služe kao biomarkeri za lokalizaciju i praćenje oštećenja određenih tipova ćelija. Naprimjer, [[hepatocit]]i sadrže visoke nivoe alfa-GST-a, a utvrđeno je da je nivo alfa-GST-a u serumu pokazatelj oštećenja hepatocita kod transplantacije jetre, toksičnosti i virusnih infekcija.<ref name="pmid3965363">{{cite journal | vauthors = Beckett GJ, Chapman BJ, Dyson EH, Hayes JD | title = Plasma glutathione ''S''-transferase measurements after paracetamol overdose: evidence for early hepatocellular damage | url = https://archive.org/details/sim_gut_gut_1985-01_26_1/page/26 | journal = Gut | volume = 26 | issue = 1 | pages = 26–31 | date = January 1985 | pmid = 3965363 | pmc = 1432412 | doi = 10.1136/gut.26.1.26 }}</ref><ref name="pmid9392310">{{cite journal | vauthors = Hughes VF, Trull AK, Gimson A, Friend PJ, Jamieson N, Duncan A, Wight DG, Prevost AT, Alexander GJ | title = Randomized trial to evaluate the clinical benefits of serum alpha-glutathione ''S''-transferase concentration monitoring after liver transplantation | journal = Transplantation | volume = 64 | issue = 10 | pages = 1446–52 | date = November 1997 | pmid = 9392310 | doi = 10.1097/00007890-199711270-00013 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid9551675">{{cite journal | vauthors = Loguercio C, Caporaso N, Tuccillo C, Morisco F, Del Vecchio Blanco G, Del Vecchio Blanco C | title = Alpha-glutathione transferases in HCV-related chronic hepatitis: a new predictive index of response to interferon therapy? | journal = Journal of Hepatology | volume = 28 | issue = 3 | pages = 390–5 | date = March 1998 | pmid = 9551675 | doi = 10.1016/s0168-8278(98)80311-5 }}</ref> Slično tome, kod ljudi ćelije proksimalnih tubula bubrega sadrže visoke koncentracije alfa GST-a, dok ćelije distalnih tubula sadrže pi GST.<ref name="pmid2738168">{{cite journal | vauthors = Harrison DJ, Kharbanda R, Cunningham DS, McLellan LI, Hayes JD | title = Distribution of glutathione ''S''-transferase isoenzymes in human kidney: basis for possible markers of renal injury | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-pathology_1989-06_42_6/page/624 | journal = Journal of Clinical Pathology | volume = 42 | issue = 6 | pages = 624–8 | date = June 1989 | pmid = 2738168 | pmc = 1141991 | doi = 10.1136/jcp.42.6.624 }}</ref> Ova specifična distribucija omogućava da se mjerenje GST-a u urinu koristi za kvantifikaciju i lokalizaciju oštećenja bubrežnih tubula kod transplantacije bubrega, nefrotoksičnosti i ishemijskog oštećenja.<ref name="pmid7936021">{{cite journal | vauthors = Sundberg AG, Appelkvist EL, Bäckman L, Dallner G | title = Urinary pi-class glutathione transferase as an indicator of tubular damage in the human kidney | journal = Nephron | volume = 67 | issue = 3 | pages = 308–16 | year = 1994 | pmid = 7936021 | doi = 10.1159/000187985 }}</ref> U pretkliničkim studijama na [[glodari]]ma pokazalo se da su alfa-GST u urinu i serumu osjetljivi i specifični pokazatelji nekroze proksimalnih bubrežnih tubula, odnosno hepatocita.<ref>{{cite journal | vauthors = Harpur E, Ennulat D, Hoffman D, Betton G, Gautier JC, Riefke B, Bounous D, Schuster K, Beushausen S, Guffroy M, Shaw M, Lock E, Pettit S | title = Biological qualification of biomarkers of chemical-induced renal toxicity in two strains of male rat | journal = Toxicological Sciences | volume = 122 | issue = 2 | pages = 235–52 | date = August 2011 | pmid = 21593213 | doi = 10.1093/toxsci/kfr112 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bailey WJ, Holder D, Patel H, Devlin P, Gonzalez RJ, Hamilton V, Muniappa N, Hamlin DM, Thomas CE, Sistare FD, Glaab WE | title = A performance evaluation of three drug-induced liver injury biomarkers in the rat: alpha-glutathione ''S''-transferase, arginase 1, and 4-hydroxyphenyl-pyruvate dioxygenase | journal = Toxicological Sciences | volume = 130 | issue = 2 | pages = 229–44 | date = December 2012 | pmid = 22872058 | doi = 10.1093/toxsci/kfs243 | url = https://academic.oup.com/toxsci/article-pdf/130/2/229/16685764/kfs243.pdf | doi-access = free }}</ref> ==GST-oznake i GST test== GST se može dodati proteinu od interesa kako bi se on prečistio iz rastvora u procesu poznatom kao "pull-down" test. To se postiže umetanjem DNK sekvence koja kodira GST pored sekvence koja kodira protein od interesa. Na taj način, nakon transkripcije i translacije, GST protein i protein od interesa eksprimiraju se zajedno kao fuzijski protein. Budući da GST protein ima jak afinitet vezivanja za GSH, smjesi proteina mogu se dodati kuglice obložene tim spojem; kao rezultat toga, protein od interesa vezan za GST prianja uz kuglice, čime se taj protein izdvaja od ostalih proteina u rastvoru. Kuglice se zatim sakupljaju i ispiraju slobodnim GSH-om kako bi se protein od interesa odvojio od njih, što rezultira prečišćenim proteinom. Ova tehnika se može koristiti za utvrđivanje direktnih interakcija između proteina. Nedostatak ovog testa je to što je protein od interesa vezan za GST, čime se mijenja njegovo prirodno stanje.<ref name="pmid11665618">{{cite book | vauthors = Benard V, Bokoch GM | title = G Protein Pathways - Part C, Effector Mechanisms | chapter = Assay of Cdc42, Rac, and Rho GTPase activation by affinity methods | series = Methods in Enzymology | volume = 345 | pages = 349–59 | year = 2002 | pmid = 11665618 | doi = 10.1016/s0076-6879(02)45028-8 | isbn = 978-0-12-182246-0 }}</ref><ref name="pmid14596823">{{cite journal | vauthors = Ren L, Chang E, Makky K, Haas AL, Kaboord B, Walid Qoronfleh M | title = Glutathione ''S''-transferase pull-down assays using dehydrated immobilized glutathione resin | url = https://archive.org/details/analytical-biochemistry_2003-11-15_322_2/page/164 | journal = Analytical Biochemistry | volume = 322 | issue = 2 | pages = 164–9 | date = November 2003 | pmid = 14596823 | doi = 10.1016/j.ab.2003.07.023 }}</ref> GST-oznaka koristi se često za razdvajanje i prečišćavanje proteina koji sadrže GST-fuzijski protein. Oznaka je veličine 220 [[aminokiselina]] (približno 26 kDa),<ref name="pmid21640828">{{cite journal | vauthors = Long F, Cho W, Ishii Y | title = Expression and purification of <sup>15</sup>N- and <sup>13</sup>C-isotope labeled 40-residue human Alzheimer's β-amyloid peptide for NMR-based structural analysis | journal = Protein Expression and Purification | volume = 79 | issue = 1 | pages = 16–24 | date = September 2011 | pmid = 21640828 | pmc = 3134129 | doi = 10.1016/j.pep.2011.05.012 }}</ref> koji je, u poređenju sa oznakama kao što su [[Myc-oznaka]] ili [[FLAG-oznaka]], prilično velik. Može se spojiti ili sa [[N-terminal|''N''-terminusom]] ili sa [[C-terminal|''C''-terminusom]] proteina. Pored toga što funkcioniše kao oznaka za prečišćavanje, GST djeluje kao [[šaperon]] za pričvršćeni protein, promovišući njegovo pravilno savijanje, kao i sprečavajući njegovo agregiranje u inkluzijskim tijelima kada se eksprimira u bakterijama. GST oznaka može se lahko ukloniti nakon prečišćavanja dodavanjem proteaze ako je između GST-oznake i proteina od interesa umetnuto odgovarajuće mjesto za cijepanje proteaze (koje je obično uključeno u mnoge komercijalno dostupne izvore GST-označenih [[plazmid]]a).<ref name="pmid11665618"/><ref name="pmid22462611">{{cite journal | vauthors = Tinta T, Christiansen LS, Konrad A, Liberles DA, Turk V, Munch-Petersen B, Piškur J, Clausen AR | title = Deoxyribonucleoside kinases in two aquatic bacteria with high specificity for thymidine and deoxyadenosine | journal = FEMS Microbiology Letters | volume = 331 | issue = 2 | pages = 120–7 | date = June 2012 | pmid = 22462611 | doi = 10.1111/j.1574-6968.2012.02565.x | doi-access = }}</ref> == Također pogledajte== * [[Afinitetna hromatografija]] * [[Bakterijska glutation-transferaza]] * [[Glutation S-transferaza Mu 1|Glutation ''S''-transferaza Mu 1]] * [[C-terminalni domen glutation S-transferaze]] * [[GSTP1]] * [[Maltoza vezujući protein]] * [[Proteinska oznaka]] == Reference == {{Refspisak|35em|refs= <ref name="Tang-Tu-1994">{{cite journal | last1=Tang | first1=A H | last2=Tu | first2=C P | title=Biochemical characterization of ''Drosophila'' glutathione ''S''-transferases D1 and D21 | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-11-11_269_45/page/27876 | journal=[[Journal of Biological Chemistry]] | volume=269 | issue=45 | date=1994-11-11 | issn=0021-9258 | pmid=7961718 | pages=27876–27884 | doi=10.1016/S0021-9258(18)46868-8 | doi-access=free }}</ref> }} ===Low et al 2007=== *{{cite journal | last1=Low | first1=Wai Yee | last2=Ng | first2=Hooi Ling | last3=Morton | first3=Craig J. | last4=Parker | first4=Michael W. | last5=Batterham | first5=Philip | last6=Robin | first6=Charles | title=Molecular Evolution of Glutathione ''S''-Transferases in the Genus ''Drosophila'' | url=https://archive.org/details/sim_genetics_2007-11_177_3/page/1363 | journal=Genetics | publisher=Genetics Society of America/Oxford University Press (OUP) | volume=177 | issue=3 | year=2007 | issn=0016-6731 | doi=10.1534/genetics.107.075838 | pages=1363–1375| pmid=18039872 | pmc=2147980 | doi-access=free }} {{Reflist|group="Low et al 2007"|refs= <ref name="Drosophila-parallel">"We propose that the parallel evolution observed at this site is an adaptive response to an environmental toxin and that sequencing of historical alleles suggests that this toxin was not a synthetic insecticide."</ref> <ref name="4-pre-DDT-samples">"The lines from Kazakhstan, Sweden, Ukraine, and 1 of the United States lines were collected before 1940 and hence represent pre-DDT lines."</ref> <ref name="too-widespread-to-be-DDT">"From the sequence data all D. melanogaster have lysine at residue 171 of GSTD1 and all D. simulans lines have a glycine. This shows that K171 in D. melanogaster is likely to be fixed in worldwide populations. Among these alleles, 4 were obtained from lines collected before the use of DDT and so it is unlikely that the G171K change occurred in response to DDT selection. Furthermore, the four pre-DDT alleles have the same amino acid sequence as the GstD1 allele found to have DDTase activity, suggesting that the DDTase activity predates DDT."</ref> }} == Vanjski linkovi == * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20070427110026/http://www.drugmetabolism.co.uk/gst.aspx Overview of Glutathione ''S''-Transferases]}} * {{MeshName|Glutathione+S-Transferase}} * {{EC broj|2.5.1.18}} *[https://www.estheticaredubai.ae/en/cosmetic-injectables/glutathione-vit-c/ Glutathione Vs Vitamic C] *[http://www.cshprotocols.org/cgi/content/full/2007/8/pdb.prot4738 Preparation of GST Fusion Proteins] *[https://www.webmd.com/vitamins-and-supplements/glutathione-uses-risks How Does Glutathione Work] *[http://www.gelifesciences.com/handbooks GST Gene Fusion System Handbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205061748/http://www.gelifesciences.com/handbooks |date=2008-12-05 }} {{Alkil- i aril-transferaze}} [[Kategorija:Transferaze]] [[Kategorija:Enzimi]] mtak7aiq0ciln2s88ca49q7xwkb9nkc 3935966 3935879 2026-10-16T17:28:12Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Glutation S-transferaza]] na [[Wikipedia:Igralište/Glutation S-transferaza]] bez ostavljanja preusmjerenja 3935879 wikitext text/x-wiki {{infokutija protein | Name = Glutation ''S''-transferaza | Symbol = GST | EC_number = 2.5.1.18 | CAS_number = 50812-37-8 | GO_code = 0004364 | image = GST-wiki.jpg | caption = Kristalografska struktura glutation-S-transferaze iz vrste ''Anopheles cracens''.<ref name="pmid15717864">{{PDB|1R5A}}; {{cite journal | vauthors = Udomsinprasert R, Pongjaroenkit S, Wongsantichon J, Oakley AJ, Prapanthadara LA, Wilce MC, Ketterman AJ | title = Identification, characterization and structure of a new Delta class glutathione transferase isoenzyme | journal = The Biochemical Journal | volume = 388 | issue = Pt 3 | pages = 763–71 | date = June 2005 | pmid = 15717864 | pmc = 1183455 | doi = 10.1042/BJ20042015 }}</ref> }} Glutation-''S''-transferaze (GST), ranije poznate kao ligandini, porodica su [[eukariot]]skih i [[prokariot]]skih metaboličkih [[izozim]]a druge faze (reakcije faze II), najpoznatijih po svojoj sposobnosti da kataliziraju konjugaciju reducirane forme [[glutation]]a (GSH) sa ksenobiotskim supstratima u svrhu detoksikacije. Porodica GST sastoji se od tri natporofice: [[citosol]]nih, [[mitohondrija|mitohondrijskih]] i [[mikrosom]]nih – poznatih i kao [[MAPEH porodica|MAPEH]] – [[protein]]i.<ref name="pmid15717864" /><ref name="pmid11695986">{{cite journal | vauthors = Sheehan D, Meade G, Foley VM, Dowd CA | title = Structure, function and evolution of glutathione transferases: implications for classification of non-mammalian members of an ancient enzyme superfamily | journal = The Biochemical Journal | volume = 360 | issue = Pt 1 | pages = 1–16 | date = November 2001 | pmid = 11695986 | pmc = 1222196 | doi = 10.1042/0264-6021:3600001 }}</ref><ref name="pmid19016852">{{cite journal | vauthors = Allocati N, Federici L, Masulli M, Di Ilio C | title = Glutathione transferases in bacteria | journal = The FEBS Journal | volume = 276 | issue = 1 | pages = 58–75 | date = January 2009 | pmid = 19016852 | doi = 10.1111/j.1742-4658.2008.06743.x | doi-access = free }}</ref> Članovi natporodice GST izuzetno su raznoliki u pogledu sekvence aminokiselina, a veliki dio sekvenci pohranjenih u javnim bazama podataka ima nepoznatu funkciju.<ref name="pmid19842715"/> [[Inicijativa za funkciju enzima]] (EFI) koristi GST-ove kao modelnu natporodicu za identifikaciju novih funkcija GST-ova. GST-ovi mogu činiti do 10% citosolnih proteina u nekim organima sisara.<ref name="pmid2646197">{{cite journal | vauthors = Boyer TD | title = The glutathione ''S''-transferases: an update | journal = Hepatology | volume = 9 | issue = 3 | pages = 486–96 | date = March 1989 | pmid = 2646197 | doi = 10.1002/hep.1840090324 | s2cid = 85179401 }}</ref><ref name="pmid21028940">{{cite journal | vauthors = Mukanganyama S, Bezabih M, Robert M, Ngadjui BT, Kapche GF, Ngandeu F, Abegaz B | title = The evaluation of novel natural products as inhibitors of human glutathione transferase P1-1 | journal = Journal of Enzyme Inhibition and Medicinal Chemistry | volume = 26 | issue = 4 | pages = 460–7 | date = August 2011 | pmid = 21028940 | doi = 10.3109/14756366.2010.526769 | s2cid = 41391243 | doi-access = free }}</ref> GST-ovi kataliziraju konjugaciju GSH – putem sulfhidrilne grupe – s elektrofilnim centrima na širokom spektru [[supstrat (biohemija)|supstrata]], kako bi se ti spojevi učinili [[rastvor]]ljivijim u vodi.<ref name="pmid2880477">{{cite book | vauthors = Douglas KT | chapter = Mechanism of action of glutathione-dependent enzymes | volume = 59 | pages = [https://archive.org/details/advancesinenzymo0000unse_u9m0/page/103 103–67] | year = 1987 | pmid = 2880477 | doi = 10.1002/9780470123058.ch3 | title = Advances in Enzymology and Related Areas of Molecular Biology | isbn = 978-0-470-12305-8 | chapter-url = https://archive.org/details/advancesinenzymo0000unse_u9m0/page/103 }}</ref><ref name="pmid21428697" /> Ova aktivnost detoksicira endogene spojeve, kao što su peroksidirani lipidi, te omogućava razgradnju ksenobiotika. GST-ovi također mogu vezati toksine i djelovati kao transportni proteini, što je dovelo do prvobitnog naziva za ove enzime: ''ligandin''.<ref name = "Leaver_1998">{{Cite journal | title = A piscine glutathione ''S''-transferase which efficiently conjugates the end-products of lipid peroxidation | year = 1998 | journal = Marine Environmental Research | pages = 71–74 | volume = 46 | issue = 1–5 | doi = 10.1016/S0141-1136(97)00071-8 |vauthors=Leaver MJ, George SG | bibcode = 1998MarER..46...71L }}</ref><ref name="pmid4944188">{{cite journal | vauthors = Litwack G, Ketterer B, Arias IM | title = Ligandin: a hepatic protein which binds steroids, bilirubin, carcinogens and a number of exogenous organic anions | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1971-12-24_234_5330/page/466 | journal = Nature | volume = 234 | issue = 5330 | pages = 466–7 | date = December 1971 | pmid = 4944188 | doi = 10.1038/234466a0 | bibcode = 1971Natur.234..466L | s2cid = 4216672 }}</ref> == Klasifikacija == {{Infokutija protein | Symbol = GST_C | Name =''C''-terminalni domen glutation ''S''-transferaze | image = PDB_2gst_EBI.jpg | width = | caption = Struktura mjesta vezivanja ksenobiotskog supstrata kod glutation-S-transferaze mu 1 pacova vezane za GSH-adukt fenantren-9,10-oksida.<ref name="pmid8110735">{{PDB|2GST}}; {{cite journal | vauthors = Ji X, Johnson WW, Sesay MA, Dickert L, Prasad SM, Ammon HL, Armstrong RN, Gilliland GL | title = Structure and function of the xenobiotic substrate binding site of a glutathione ''S''-transferase as revealed by X-ray crystallographic analysis of product complexes with the diastereomers of 9-(''S''-glutathionyl)-10-hydroxy-9,10-dihydrophenanthrene | journal = Biochemistry | volume = 33 | issue = 5 | pages = 1043–52 | date = February 1994 | pmid = 8110735 | doi = 10.1021/bi00171a002 }}</ref> | Pfam = PF00043 | Pfam_clan = |Image= PDB_1xwg_EBI.jpg | InterPro = IPR004046 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 2gst | CDD = cd00299 | TCDB = | OPM family = 178 | OPM protein = 5i9k | CAZy = | PDB = }} Sekvenca i struktura proteina predstavljaju važne dodatne kriterije za klasifikaciju triju [[proteinska natporodica|natporidicija]] GST-a (citosolnih, mitohondrijskih i MAPEG): dok klase natporidicije citosolnih GST-a pokazuju više od 40% [[homologija sekvence|homologije sekvenci]], klase iz drugih grupa mogu imati manje od 25%. [[Citosol]]ni GST-i se na osnovu strukture dijele na 13 klasa: alfa, beta, delta, epsilon, zeta, theta, mu, nu, pi, sigma, tau, phi i omega. Mitohondrijski GST-i pripadaju klasi kappa. Natporodica MAPEG mikrosomnih GST-a sastoji se od podgrupa označenih kao I–IV, između kojih sekvence [[aminokiselina]] dijele manje od 20% identičnosti. Ljudski citosolni GST-i pripadaju klasama alfa, zeta, theta, mu, pi, sigma i omega, dok je poznato postojanje šest izozima koji pripadaju klasama I, II i IV natporodice MAPEG.<ref name="pmid21428697" /><ref name="pmid10416260">{{cite journal | vauthors = Eaton DL, Bammler TK | title = Concise review of the glutathione ''S''-transferases and their significance to toxicology | journal = Toxicological Sciences | volume = 49 | issue = 2 | pages = 156–64 | date = June 1999 | pmid = 10416260 | doi = 10.1093/toxsci/49.2.156 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid20981235">{{cite journal | vauthors = Josephy PD | title = Genetic variations in human glutathione transferase enzymes: significance for pharmacology and toxicology | journal = Human Genomics and Proteomics | volume = 2010 | date = June 2010 | pmid = 20981235 | pmc = 2958679 | doi = 10.4061/2010/876940 | doi-access = free }}</ref> ===Nomenklatura=== Standardizovana nomenklatura za GST, prvi put predložena 1992. godine, identifikuje vrstu kojoj pripada dotični izozim, pomoću početnog slova u malom formatu (npr. „h” za čovjeka/ljudsku vrstu), koje prethodi skraćenici GST. Klasa [[izozim]]a zatim se označava velikim slovom (npr. „A” za alfa), nakon čega slijedi arapski broj koji predstavlja potporodicu (ili podjedinicu) te klase. Budući da i mitohondrijski i citosolni GST-ovi postoje u obliku dimera, te da se heterodimeri formiraju samo između članova iste klase, druga komponenta [[proteinska porodica|potporodice]] u dimerskom [[enzim]]u označava se crticom, iza koje slijedi dodatni arapski broj.<ref name="pmid10416260"/><ref name="pmid20981235" /> Therefore, if a human glutathione ''S''-transferase is a homodimer in the pi-class subfamily 1, its name will be written as "hGSTP1-1." Rana nomenklatura za GST-ove označavala ih je kao Y-proteine, što se odnosilo na njihovo razdvajanje u Y-frakciji (za razliku od frakcija „X” i „Z”) primjenom Sephadex G75 hromatografije.<ref>{{cite journal | vauthors = Levi AJ, Gatmaitan Z, Arias IM | title = Two hepatic cytoplasmic protein fractions, Y and Z, and their possible role in the hepatic uptake of bilirubin, sulfobromophthalein, and other anions | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 48 | issue = 11 | pages = 2156–67 | date = November 1969 | pmid = 4980931 | pmc = 297469 | doi = 10.1172/JCI106182 }}</ref> Kako su identificirane GST podjedinice, označavane su kao Ya, Yp, itd., a ako je bilo potrebno, i brojem koji identificira izoformu monomera (npr. Yb1). Litwack ''et al'' predložili su termin ''ligandin'' kako bi obuhvatio proteine ranije poznate kao Y proteini. U kliničkoj hemiji i toksikologiji, termini alfa GST, mu GST i pi GST se najčešće koriste. == Struktura == [[Image:GGT structure.png|right|280px]] {{Infokutija protein | Symbol = GST_N | Name = | Glutathione ''S''-transferase, ''N''-terminal domain | Pfam = PF02798 | Pfam_clan = CL0172 | InterPro = IPR004045 | SMART = | PROSITE = PS50404 | MEROPS = | SCOP = 1g7o | CDD = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | PDB = }} Mjesto vezivanja glutationa, ili „G-mjesto”, nalazi se u domenu sličnom tioredoksinu, kako kod citosolnih, tako i kod mitohondrijskih GST-ova. Regija koja pokazuje najveći stepen varijabilnosti između različitih klasa jeste ona koja se odnosi na [[sekundarna struktura proteina|heliks α2]], pri čemu jedan od tri različita ostatka aminokiselina stupa u interakciju s ostatkom [[glicin]]a u molekuli [[glutation]]a. Na osnovu interakcije s glutationom okarakterisane su dvije podgrupe [[citosol]]nih GST-ova: grupa Y-GST, koja za aktivaciju glutationa koristi ostatak [[tirozin]]a, te grupa S/C-GST, koja umjesto toga koristi ostatke [[serin]]a ili [[cistein]]a.<ref name="pmid21428697"/><ref name="pmid19842715">{{cite journal | vauthors = Atkinson HJ, Babbitt PC | title = Glutathione transferases are structural and functional outliers in the thioredoxin fold | journal = Biochemistry | volume = 48 | issue = 46 | pages = 11108–16 | date = November 2009 | pmid = 19842715 | pmc = 2778357 | doi = 10.1021/bi901180v }}</ref> [[svinja|Svinjski]] enzim pGTSP1-1 iz klase Pi bio je prvi GST čija je struktura određena i predstavlja tipičan primjer ostalih članova citosolne natporodice GST-a, koji sadrže domen sličan tioredoksinu na [[N-kraj|''N''-kraju]], kao i domen na [[C-kraj|''C''-kraju]] sastavljen od [[alfa-heliks]]a.<ref name="pmid21428697">{{cite journal | vauthors = Oakley A | title = Glutathione transferases: a structural perspective | journal = Drug Metabolism Reviews | volume = 43 | issue = 2 | pages = 138–51 | date = May 2011 | pmid = 21428697 | doi = 10.3109/03602532.2011.558093 | s2cid = 16400885 | url = https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=8609&context=scipapers | url-access = subscription }}</ref><ref name="pmid23152139">{{cite journal | vauthors = Park AK, Moon JH, Jang EH, Park H, Ahn IY, Lee KS, Chi YM | title = The structure of a shellfish specific GST class glutathione ''S''-transferase from antarctic bivalve Laternula elliptica reveals novel active site architecture | journal = Proteins | volume = 81 | issue = 3 | pages = 531–7 | date = March 2013 | pmid = 23152139 | doi = 10.1002/prot.24208 | s2cid = 45431154 }}</ref> Citosolni GST-ovi [[sisar]]a su [[proteinski dimer|dimerni]], pri čemu obje podjedinice pripadaju istoj klasi GST-ova, iako nisu nužno identične. [[Monomer][i imaju masu od približno 25 kDa.<ref name="pmid10416260"/><ref name="pmid11018744">{{cite journal | vauthors = Landi S | title = Mammalian class theta GST and differential susceptibility to carcinogens: a review | journal = Mutation Research | volume = 463 | issue = 3 | pages = 247–83 | date = October 2000 | pmid = 11018744 | doi = 10.1016/s1383-5742(00)00050-8 | bibcode = 2000MRRMR.463..247L }}</ref> They are active over a wide variety of substrates with considerable overlap.<ref name="pmid21929724">{{cite journal | vauthors = Raza H | title = Dual localization of glutathione ''S''-transferase in the cytosol and mitochondria: implications in oxidative stress, toxicity and disease | journal = The FEBS Journal | volume = 278 | issue = 22 | pages = 4243–51 | date = November 2011 | pmid = 21929724 | pmc = 3204177 | doi = 10.1111/j.1742-4658.2011.08358.x }}</ref> Sljedeća tabela navodi sve GST enzime svake klase za koje je poznato da postoje kod vrste ''Homo sapiens'', prema podacima iz baze podataka [[UniProt|KB/Swiss-Prot]]. {| class="wikitable" border="1" |- ! Klasa GST-a ! Članovi klase GST-a kod vrste ''Homo sapiens'' (22) |- | Alfa | [[Glutation S-transferaza A1|GSTA1]], [[GSTA2]], [[GSTA3]], [[GSTA4]], [[GSTA5]] |- |- | Delta | |- | Kapa | [[GSTK1]] |- | Mu | [[Glutation S-transferaza Mu 1|GSTM1]], [[GSTM1L (RNAi)]], [[GSTM2]], [[GSTM3]], [[GSTM4]], [[GSTM5]] |- | Omega | [[GSTO1]], [[GSTO2]] |- | Pi | [[GSTP1]] |- | Theta | [[GSTT1]], [[GSTT2]], [[GSTT4]] |- | Zeta | [[GSTZ1]] (poznata i kao MAAI – maleilacetoacetat izomeraza) |- | Mikrosomska | [[MGST1]], [[MGST2]], [[MGST3]] |} == Evolucija == Izloženost prirodnim toksinima iz okruženja doprinijela je pripremi vrste ''[[Drosophila]]'' za izloženost [[DDT]]-u,{{wbr}}<ref group="Low et al 2007" name="Drosophila-parallel" />{{wbr}}<ref group="Low et al 2007" name="4-pre-DDT-samples" />{{wbr}}<ref group="Low et al 2007" name="too-widespread-to-be-DDT" /> oblikovanjem evolucije GST-a kod ''Drosophila''{{wbr}}<ref group="Low et al 2007" name="4-pre-DDT-samples"/>{{wbr}}<ref group="Low et al 2007" name="too-widespread-to-be-DDT" /> – [[enzim]]a koji metaboliše oba spoja.{{wbr}}<ref group="Low et al 2007" name="Drosophila-parallel" />{{wbr}}<ref name="Tang-Tu-1994" /> == Funkcija == Aktivnost GST-a zavisi od stalnog snabdijevanja GSH-om, koji proizvode sintetski enzimi [[gama-glutamilcistein-sintetaza]] i [[glutation-sintetaza]], kao i od djelovanja specifičnih transportera koji uklanjaju konjugate GSH-a iz ćelije. Primarna uloga GST-a je detoksikacija ksenobiotika kataliziranjem [[nukleofilna supstitucija|nukleofilnog napada]] GSH-a na elektrofilne atome [[ugljik]]a, [[sumpor]]a ili [[dušik]]a u navedenim nepolarnim supstratima (ksenobioticima), čime se sprečava njihova interakcija s ključnim ćelijskim proteinima i [[nukleinske kiseline|nukleinskim kiselinama]].<ref name="pmid20981235" /><ref name="pmid15822171">{{cite journal | vauthors = Hayes JD, Flanagan JU, Jowsey IR | title = Glutathione transferases | journal = Annual Review of Pharmacology and Toxicology | volume = 45 | pages = 51–88 | year = 2005 | pmid = 15822171 | doi = 10.1146/annurev.pharmtox.45.120403.095857 }}</ref> Konkretno, funkcija GST-a u ovoj ulozi je dvostruka: vezivanje supstrata za hidrofobno „H”-mjesto enzima i GSH za susjedno, hidrofilno G-mjesto, koji zajedno čine [[aktivno mjesto]] enzima; te naknadna aktivacija [[tiol]]-grupe GSH-a, čime se omogućava nukleofilni napad na supstrat.<ref name="pmid10416260"/> Molekula glutationa vezuje se u procjepu između ''N'' – i [[C-kraj|''C''-terminalnih]] domena – pretpostavlja se da su katalitski važni ostaci smješteni u ''N''-terminalnom domenu.<ref name="pmid9680481">{{cite journal | vauthors = Nishida M, Harada S, Noguchi S, Satow Y, Inoue H, Takahashi K | title = Three-dimensional structure of ''Escherichia coli'' glutathione ''S''-transferase complexed with glutathione sulfonate: catalytic roles of Cys10 and His106 | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1998-08-07_281_1/page/135 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 281 | issue = 1 | pages = 135–47 | date = August 1998 | pmid = 9680481 | doi = 10.1006/jmbi.1998.1927 }}</ref> Obje podjedinice GST dimera, bilo da je riječ o hetero– ili homodimernoj strukturi, sadrže jedno mjesto vezivanja koje nije namijenjeno supstratu, kao i [[mjesto vezivanja]] za GSH. Međutim, kod heterodimernih GST kompleksa – poput onih koje formiraju [[citosol]]ne klase mu i alfa – u procjepu između dvije podjedinice nalazi se dodatno mjesto visokog afiniteta za vezivanje ksenobiotika (koji nisu supstrati), što bi moglo objasniti sposobnost ovih enzima da formiraju heterodimere.<ref name="pmid15822171"/><ref name="pmid11031273">{{cite journal | vauthors = Vargo MA, Colman RF | title = Affinity labeling of rat glutathione ''S''-transferase isozyme 1-1 by 17β-iodoacetoxy-estradiol-3-sulfate | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-01-19_276_3/page/2031 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 3 | pages = 2031–6 | date = January 2001 | pmid = 11031273 | doi = 10.1074/jbc.M008212200 | doi-access = free }}</ref> Spojevi na koje na ovaj način djeluju GST-ovi obuhvataju širok spektar [[toksin]]a iz okoliša ili drugih [[egzogen]]ih toksina, uključujući hemoterapeutike i druge lijekove, [[pesticid]]e, [[herbicid]]e, kancerogene tvari i epokside različitog porijekla; štaviše, GST-ovi su odgovorni za konjugaciju β<sub>1</sub>-8,9-epoksida – reaktivnog intermedijara nastalog iz [[aflatoksin B1|aflatoksina B<sub>1</sub>]] – što predstavlja ključni mehanizam zaštite glodara od ovog toksina. Reakcije detoksikacije čine prva četiri koraka sinteze [[merkapturna kiselina|merkapturne kiseline]],<ref name="pmid15822171"/> pri čemu konjugacija sa GSH povećava rastvorljivost supstrata i omogućava njihovo izbacivanje iz ćelije posredstvom transportera kao što je protein 1 povezan sa rezistencijom na više lijekova (MRP1) ([[ABCC1|MRP1]]).<ref name="pmid21428697" /> After export, the [[Adduct|conjugation products]] are converted into mercapturic acids and excreted via the [[urine]] or [[bile]].<ref name="pmid20981235" /> Većina izoenzima sisara pokazuje afinitet prema supstratu [[1-hlor-2,4-dinitrobenzen]]u, a spektrofotometrijske metode koje koriste ovaj [[supstrat (biohemija)|supstrat]] uobičajeno se primjenjuju za određivanje aktivnosti GST-a.<ref name="pmid4139704">{{cite journal | vauthors = Habig WH, Pabst MJ, Fleischner G, Gatmaitan Z, Arias IM, Jakoby WB | title = The identity of glutathione ''S''-transferase B with ligandin, a major binding protein of liver | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1974-10_71_10/page/3879 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 71 | issue = 10 | pages = 3879–82 | date = October 1974 | pmid = 4139704 | pmc = 434288 | doi = 10.1073/pnas.71.10.3879 | bibcode = 1974PNAS...71.3879H | doi-access = free }}</ref> Međutim, neki [[endogen]]i spojevi, npr. [[bilirubin]], mogu inhibirati aktivnost GST-ova. Kod sisara, izoforme GST-a imaju ćelijski specifičnu distribuciju (na primjer, α-GST u [[hepatocit]]ima i π-GST u bilijarnom traktu ljudske jetre).<ref name = "Beckett_1987">{{Cite journal | title = Glutathione ''S''-transferase measurements and liver disease in man | year = 1987 | journal = Journal of Clinical Biochemistry and Nutrition | pages = 1–24 | volume = 2 |vauthors=Beckett GJ, Hayes JD | doi = 10.3164/jcbn.2.1 | doi-access = free }}</ref> GST-ovi imaju ulogu u procesu bioaktivacije prolijeka [[klopidogrel]]a.<ref>Alkattan A, Alsalameen E. Polymorphisms of genes related to phase-I metabolic enzymes affecting the clinical efficacy and safety of clopidogrel treatment. Expert Opin Drug Metab Toxicol. 2021 Apr 30. doi: 10.1080/17425255.2021.1925249. Epub ahead of print. PMID 33931001.</ref> == Uloga u ćelijskoj signalizaciji == [[File:MAPK-pathway-mammalian.png|thumb| Pojednostavljeni pregled MAPK puteva kod sisara, organizovan u tri glavna signalna modula (ERK1/2, JNK/p38 i ERK5).]] Iako su najpoznatiji po svojoj sposobnosti konjugacije ksenobiotika sa GSH i time detoksikacije ćelijskog okruženja, GST-ovi su također sposobni vezivati [[ligand]]e koji nisu supstrati, što ima značajne implikacije na [[ćelijska signalizacija|ćelijsku signalizaciju]]. Pokazalo se da nekoliko GST izozima iz različitih klasa inhibira funkciju kinaze uključene u MAPK put – koji reguliše proliferaciju i programiranu ćelijsku smrt– čime se sprečava da ta [[kinaza]] obavlja svoju ulogu u posredovanju signalne kaskade.<ref name="pmid20596078">{{cite journal | vauthors = Laborde E | title = Glutathione transferases as mediators of signaling pathways involved in cell proliferation and cell death | journal = Cell Death and Differentiation | volume = 17 | issue = 9 | pages = 1373–80 | date = September 2010 | pmid = 20596078 | doi = 10.1038/cdd.2010.80 | doi-access = free }}</ref> Citosolni GSTP1-1, dobro okarakterisani izozim iz porodice GST sisara, prvenstveno se eksprimira u tkivima srca, pluća i mozga; zapravo, to je najzastupljeniji GST koji se eksprimira izvan jetre.<ref name="pmid20596078"/><ref name="pmid10064598">{{cite journal | vauthors = Adler V, Yin Z, Fuchs SY, Benezra M, Rosario L, Tew KD, Pincus MR, Sardana M, Henderson CJ, Wolf CR, Davis RJ, Ronai Z | title = Regulation of JNK signaling by GSTp | journal = The EMBO Journal | volume = 18 | issue = 5 | pages = 1321–34 | date = March 1999 | pmid = 10064598 | pmc = 1171222 | doi = 10.1093/emboj/18.5.1321 }}</ref> Na osnovu prekomjerne ekspresije u većini ljudskih tumorskih ćelijskih linija i prisutnosti u tumorima rezistentnim na hemoterapiju, smatra se da GSTP1-1 igra ulogu u razvoju raka i njegovoj potencijalnoj [[rezistencija na lijekove|rezistenciji na liječenje]]. Dodatni dokaz za to proizlazi iz saznanja da GSTP može selektivno inhibirati fosforilaciju proteina [[c-Jun]] posredovanu JNK kinazama, čime se sprječava [[apoptoza]].<ref name="pmid20596078"/> U uslovima niskog ćelijskog stresa, putem direktnih [[interakcija protein-protein]] između GSTP-a i [[C-terminal]]a JNK-a formira se kompleks koji efikasno sprečava djelovanje JNK-a, a time i aktivaciju JNK signalnog puta. Ćelijski [[oksidativni stres]] dovodi do disocijacije kompleksa, oligomerizacije GSTP-a i aktivacije JNK signalnog puta, što rezultira [[apoptoza|apoptozom]].<ref name="pmid14576844">{{cite journal | vauthors = Townsend DM, Tew KD | title = The role of glutathione-''S''-transferase in anti-cancer drug resistance | journal = Oncogene | volume = 22 | issue = 47 | pages = 7369–75 | date = October 2003 | pmid = 14576844 | pmc = 6361125 | doi = 10.1038/sj.onc.1206940 }}</ref> Veza između inhibicije pro-apoptotskog JNK puta od strane GSTP-a i prekomjerne ekspresije izozima u tumorskim ćelijama otpornim na lijekove može sama po sebi objasniti sposobnost tumorskih ćelija da izbjegnu apoptozu posredovanu lijekovima koji nisu supstrati GSTP-a.<ref name="pmid20596078"/> Poput GSTP-a, [[Glutation S-transferaza Mu 1|GSTM1]] učestvuje u regulaciji apoptotičkih puteva putem direktnih interakcija protein-protein, iako djeluje na [[ASK1]], koji se nalazi uzvodno od JNK. Mehanizam i ishod slični su onima kod GSTP i JNK, utoliko što GSTM1 sekvestrira ASK1 formiranjem kompleksa i sprečava njegovu indukciju pro-apoptotičkih [[P38 mitogen-aktivirana proteinska kinaza|p38]] i JNK dijelove MAPK signalne kaskade. Poput GSTP-a, GSTM1 stupa u interakciju sa svojim partnerom u odsustvu oksidativnog stresa, iako je ASK1 također uključen u odgovor na toplotni šok, koji se također sprečava tokom sekvestracije ASK1. Činjenica da su visoki nivoi GST-a povezani s rezistencijom na apoptozu izazvanu nizom supstanci, uključujući hemoterapeutike, ide u prilog njegovoj pretpostavljenoj ulozi u inhibiciji MAPK signalizacije.<ref name="pmid14576844"/> ===Implikacije na razvoj raka=== Postoji sve više dokaza koji potvrđuju ulogu GST-a, a posebno GSTP-a, u razvoju raka i rezistenciji na [[hemoterapija|hemoterapiju]]. Veza između GSTP-a i raka najuočljivija je kroz prekomjernu ekspresiju GSTP-a kod mnogih vrsta raka, ali je također potkrijepljena činjenicom da je transformisani [[fenotip]] tumorskih ćelija povezan s aberantno regulisanim signalnim putevima kinaza i ćelijskom zavisnošću od prekomjerno eksprimiranih proteina. Činjenica da većina lijekova protiv raka predstavlja loše supstrate za GSTP ukazuje na to da uloga povišenog nivoa GSTP-a u mnogim linijama tumorskih ćelija nije detoksikacija tih spojeva, već da mora imati drugu svrhu; ovu hipotezu dodatno potvrđuje i često zabilježena prekomjerna ekspresija GSTP-a u linijama tumorskih ćelija koje nisu rezistentne na lijekove.<ref name="pmid21558000">{{cite journal | vauthors = Tew KD, Manevich Y, Grek C, Xiong Y, Uys J, Townsend DM | title = The role of glutathione ''S''-transferase P in signaling pathways and ''S''-glutathionylation in cancer | journal = Free Radical Biology & Medicine | volume = 51 | issue = 2 | pages = 299–313 | date = July 2011 | pmid = 21558000 | pmc = 3125017 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2011.04.013 }}</ref> ==Klinički značaj== Pored uloge u razvoju raka i rezistenciji na hemoterapijske lijekove, GST-ovi su povezani s različitim oboljenjima zbog svoje interakcije sa GSH-om. Iako postoje oskudni dokazi o uticaju polimorfizama GST-ova klasa alfa, mu, pi i teta na podložnost različitim vrstama raka, brojne studije ukazuju na povezanost takvih [[genotip]]skih varijacija s [[astma|astmom]], [[ateroskleroza|aterosklerozom]], [[alergija]]ma i drugim upalnim bolestima.<ref name="pmid15822171"/> Budući da je [[diabetes mellitus|dijabetes]] bolest povezana s oksidativnim oštećenjem, a metabolizam GSH-a kod dijabetičara je poremećen, GST-ovi bi mogli predstavljati potencijalnu metu za farmakološko liječenje dijabetesa. Pored toga, poznato je da primjena [[insulin]]a dovodi do povećane [[ekspresije gena]] za GST putem signalnog puta PI3K/AKT/mTOR i smanjenja unutarćelijskog [[oksidativni stres|oksidativnog stresa]], dok [[glukagon]] smanjuje ekspresiju tih gena.<ref name="pmid18158646">{{cite journal | vauthors = Franco R, Schoneveld OJ, Pappa A, Panayiotidis MI | title = The central role of glutathione in the pathophysiology of human diseases | journal = Archives of Physiology and Biochemistry | volume = 113 | issue = 4–5 | pages = 234–58 | year = 2007 | pmid = 18158646 | doi = 10.1080/13813450701661198 | s2cid = 35240599 }}</ref> Konkretno, geni GST klase omega (GSTO) povezani su s neurološkim oboljenjima kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[amiotrofna lateralna skleroza]]; ponovo se smatra da je uzročnik oksidativni stres, pri čemu smanjena [[ekspresija gena]] GSTO dovodi do ranije pojave ovih bolesti.<ref name="pmid21495794">{{cite journal | vauthors = Board PG | title = The omega-class glutathione transferases: structure, function, and genetics | journal = Drug Metabolism Reviews | volume = 43 | issue = 2 | pages = 226–35 | date = May 2011 | pmid = 21495794 | doi = 10.3109/03602532.2011.561353 | s2cid = 27736207 }}</ref> === Oslobađanje GST-a kao pokazatelj oštećenja organa === Visoke unutarćelijske koncentracije GST-a, uz njihovu ćelijski specifičnu distribuciju, omogućavaju im da služe kao biomarkeri za lokalizaciju i praćenje oštećenja određenih tipova ćelija. Naprimjer, [[hepatocit]]i sadrže visoke nivoe alfa-GST-a, a utvrđeno je da je nivo alfa-GST-a u serumu pokazatelj oštećenja hepatocita kod transplantacije jetre, toksičnosti i virusnih infekcija.<ref name="pmid3965363">{{cite journal | vauthors = Beckett GJ, Chapman BJ, Dyson EH, Hayes JD | title = Plasma glutathione ''S''-transferase measurements after paracetamol overdose: evidence for early hepatocellular damage | url = https://archive.org/details/sim_gut_gut_1985-01_26_1/page/26 | journal = Gut | volume = 26 | issue = 1 | pages = 26–31 | date = January 1985 | pmid = 3965363 | pmc = 1432412 | doi = 10.1136/gut.26.1.26 }}</ref><ref name="pmid9392310">{{cite journal | vauthors = Hughes VF, Trull AK, Gimson A, Friend PJ, Jamieson N, Duncan A, Wight DG, Prevost AT, Alexander GJ | title = Randomized trial to evaluate the clinical benefits of serum alpha-glutathione ''S''-transferase concentration monitoring after liver transplantation | journal = Transplantation | volume = 64 | issue = 10 | pages = 1446–52 | date = November 1997 | pmid = 9392310 | doi = 10.1097/00007890-199711270-00013 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid9551675">{{cite journal | vauthors = Loguercio C, Caporaso N, Tuccillo C, Morisco F, Del Vecchio Blanco G, Del Vecchio Blanco C | title = Alpha-glutathione transferases in HCV-related chronic hepatitis: a new predictive index of response to interferon therapy? | journal = Journal of Hepatology | volume = 28 | issue = 3 | pages = 390–5 | date = March 1998 | pmid = 9551675 | doi = 10.1016/s0168-8278(98)80311-5 }}</ref> Slično tome, kod ljudi ćelije proksimalnih tubula bubrega sadrže visoke koncentracije alfa GST-a, dok ćelije distalnih tubula sadrže pi GST.<ref name="pmid2738168">{{cite journal | vauthors = Harrison DJ, Kharbanda R, Cunningham DS, McLellan LI, Hayes JD | title = Distribution of glutathione ''S''-transferase isoenzymes in human kidney: basis for possible markers of renal injury | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-pathology_1989-06_42_6/page/624 | journal = Journal of Clinical Pathology | volume = 42 | issue = 6 | pages = 624–8 | date = June 1989 | pmid = 2738168 | pmc = 1141991 | doi = 10.1136/jcp.42.6.624 }}</ref> Ova specifična distribucija omogućava da se mjerenje GST-a u urinu koristi za kvantifikaciju i lokalizaciju oštećenja bubrežnih tubula kod transplantacije bubrega, nefrotoksičnosti i ishemijskog oštećenja.<ref name="pmid7936021">{{cite journal | vauthors = Sundberg AG, Appelkvist EL, Bäckman L, Dallner G | title = Urinary pi-class glutathione transferase as an indicator of tubular damage in the human kidney | journal = Nephron | volume = 67 | issue = 3 | pages = 308–16 | year = 1994 | pmid = 7936021 | doi = 10.1159/000187985 }}</ref> U pretkliničkim studijama na [[glodari]]ma pokazalo se da su alfa-GST u urinu i serumu osjetljivi i specifični pokazatelji nekroze proksimalnih bubrežnih tubula, odnosno hepatocita.<ref>{{cite journal | vauthors = Harpur E, Ennulat D, Hoffman D, Betton G, Gautier JC, Riefke B, Bounous D, Schuster K, Beushausen S, Guffroy M, Shaw M, Lock E, Pettit S | title = Biological qualification of biomarkers of chemical-induced renal toxicity in two strains of male rat | journal = Toxicological Sciences | volume = 122 | issue = 2 | pages = 235–52 | date = August 2011 | pmid = 21593213 | doi = 10.1093/toxsci/kfr112 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bailey WJ, Holder D, Patel H, Devlin P, Gonzalez RJ, Hamilton V, Muniappa N, Hamlin DM, Thomas CE, Sistare FD, Glaab WE | title = A performance evaluation of three drug-induced liver injury biomarkers in the rat: alpha-glutathione ''S''-transferase, arginase 1, and 4-hydroxyphenyl-pyruvate dioxygenase | journal = Toxicological Sciences | volume = 130 | issue = 2 | pages = 229–44 | date = December 2012 | pmid = 22872058 | doi = 10.1093/toxsci/kfs243 | url = https://academic.oup.com/toxsci/article-pdf/130/2/229/16685764/kfs243.pdf | doi-access = free }}</ref> ==GST-oznake i GST test== GST se može dodati proteinu od interesa kako bi se on prečistio iz rastvora u procesu poznatom kao "pull-down" test. To se postiže umetanjem DNK sekvence koja kodira GST pored sekvence koja kodira protein od interesa. Na taj način, nakon transkripcije i translacije, GST protein i protein od interesa eksprimiraju se zajedno kao fuzijski protein. Budući da GST protein ima jak afinitet vezivanja za GSH, smjesi proteina mogu se dodati kuglice obložene tim spojem; kao rezultat toga, protein od interesa vezan za GST prianja uz kuglice, čime se taj protein izdvaja od ostalih proteina u rastvoru. Kuglice se zatim sakupljaju i ispiraju slobodnim GSH-om kako bi se protein od interesa odvojio od njih, što rezultira prečišćenim proteinom. Ova tehnika se može koristiti za utvrđivanje direktnih interakcija između proteina. Nedostatak ovog testa je to što je protein od interesa vezan za GST, čime se mijenja njegovo prirodno stanje.<ref name="pmid11665618">{{cite book | vauthors = Benard V, Bokoch GM | title = G Protein Pathways - Part C, Effector Mechanisms | chapter = Assay of Cdc42, Rac, and Rho GTPase activation by affinity methods | series = Methods in Enzymology | volume = 345 | pages = 349–59 | year = 2002 | pmid = 11665618 | doi = 10.1016/s0076-6879(02)45028-8 | isbn = 978-0-12-182246-0 }}</ref><ref name="pmid14596823">{{cite journal | vauthors = Ren L, Chang E, Makky K, Haas AL, Kaboord B, Walid Qoronfleh M | title = Glutathione ''S''-transferase pull-down assays using dehydrated immobilized glutathione resin | url = https://archive.org/details/analytical-biochemistry_2003-11-15_322_2/page/164 | journal = Analytical Biochemistry | volume = 322 | issue = 2 | pages = 164–9 | date = November 2003 | pmid = 14596823 | doi = 10.1016/j.ab.2003.07.023 }}</ref> GST-oznaka koristi se često za razdvajanje i prečišćavanje proteina koji sadrže GST-fuzijski protein. Oznaka je veličine 220 [[aminokiselina]] (približno 26 kDa),<ref name="pmid21640828">{{cite journal | vauthors = Long F, Cho W, Ishii Y | title = Expression and purification of <sup>15</sup>N- and <sup>13</sup>C-isotope labeled 40-residue human Alzheimer's β-amyloid peptide for NMR-based structural analysis | journal = Protein Expression and Purification | volume = 79 | issue = 1 | pages = 16–24 | date = September 2011 | pmid = 21640828 | pmc = 3134129 | doi = 10.1016/j.pep.2011.05.012 }}</ref> koji je, u poređenju sa oznakama kao što su [[Myc-oznaka]] ili [[FLAG-oznaka]], prilično velik. Može se spojiti ili sa [[N-terminal|''N''-terminusom]] ili sa [[C-terminal|''C''-terminusom]] proteina. Pored toga što funkcioniše kao oznaka za prečišćavanje, GST djeluje kao [[šaperon]] za pričvršćeni protein, promovišući njegovo pravilno savijanje, kao i sprečavajući njegovo agregiranje u inkluzijskim tijelima kada se eksprimira u bakterijama. GST oznaka može se lahko ukloniti nakon prečišćavanja dodavanjem proteaze ako je između GST-oznake i proteina od interesa umetnuto odgovarajuće mjesto za cijepanje proteaze (koje je obično uključeno u mnoge komercijalno dostupne izvore GST-označenih [[plazmid]]a).<ref name="pmid11665618"/><ref name="pmid22462611">{{cite journal | vauthors = Tinta T, Christiansen LS, Konrad A, Liberles DA, Turk V, Munch-Petersen B, Piškur J, Clausen AR | title = Deoxyribonucleoside kinases in two aquatic bacteria with high specificity for thymidine and deoxyadenosine | journal = FEMS Microbiology Letters | volume = 331 | issue = 2 | pages = 120–7 | date = June 2012 | pmid = 22462611 | doi = 10.1111/j.1574-6968.2012.02565.x | doi-access = }}</ref> == Također pogledajte== * [[Afinitetna hromatografija]] * [[Bakterijska glutation-transferaza]] * [[Glutation S-transferaza Mu 1|Glutation ''S''-transferaza Mu 1]] * [[C-terminalni domen glutation S-transferaze]] * [[GSTP1]] * [[Maltoza vezujući protein]] * [[Proteinska oznaka]] == Reference == {{Refspisak|35em|refs= <ref name="Tang-Tu-1994">{{cite journal | last1=Tang | first1=A H | last2=Tu | first2=C P | title=Biochemical characterization of ''Drosophila'' glutathione ''S''-transferases D1 and D21 | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1994-11-11_269_45/page/27876 | journal=[[Journal of Biological Chemistry]] | volume=269 | issue=45 | date=1994-11-11 | issn=0021-9258 | pmid=7961718 | pages=27876–27884 | doi=10.1016/S0021-9258(18)46868-8 | doi-access=free }}</ref> }} ===Low et al 2007=== *{{cite journal | last1=Low | first1=Wai Yee | last2=Ng | first2=Hooi Ling | last3=Morton | first3=Craig J. | last4=Parker | first4=Michael W. | last5=Batterham | first5=Philip | last6=Robin | first6=Charles | title=Molecular Evolution of Glutathione ''S''-Transferases in the Genus ''Drosophila'' | url=https://archive.org/details/sim_genetics_2007-11_177_3/page/1363 | journal=Genetics | publisher=Genetics Society of America/Oxford University Press (OUP) | volume=177 | issue=3 | year=2007 | issn=0016-6731 | doi=10.1534/genetics.107.075838 | pages=1363–1375| pmid=18039872 | pmc=2147980 | doi-access=free }} {{Reflist|group="Low et al 2007"|refs= <ref name="Drosophila-parallel">"We propose that the parallel evolution observed at this site is an adaptive response to an environmental toxin and that sequencing of historical alleles suggests that this toxin was not a synthetic insecticide."</ref> <ref name="4-pre-DDT-samples">"The lines from Kazakhstan, Sweden, Ukraine, and 1 of the United States lines were collected before 1940 and hence represent pre-DDT lines."</ref> <ref name="too-widespread-to-be-DDT">"From the sequence data all D. melanogaster have lysine at residue 171 of GSTD1 and all D. simulans lines have a glycine. This shows that K171 in D. melanogaster is likely to be fixed in worldwide populations. Among these alleles, 4 were obtained from lines collected before the use of DDT and so it is unlikely that the G171K change occurred in response to DDT selection. Furthermore, the four pre-DDT alleles have the same amino acid sequence as the GstD1 allele found to have DDTase activity, suggesting that the DDTase activity predates DDT."</ref> }} == Vanjski linkovi == * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20070427110026/http://www.drugmetabolism.co.uk/gst.aspx Overview of Glutathione ''S''-Transferases]}} * {{MeshName|Glutathione+S-Transferase}} * {{EC broj|2.5.1.18}} *[https://www.estheticaredubai.ae/en/cosmetic-injectables/glutathione-vit-c/ Glutathione Vs Vitamic C] *[http://www.cshprotocols.org/cgi/content/full/2007/8/pdb.prot4738 Preparation of GST Fusion Proteins] *[https://www.webmd.com/vitamins-and-supplements/glutathione-uses-risks How Does Glutathione Work] *[http://www.gelifesciences.com/handbooks GST Gene Fusion System Handbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205061748/http://www.gelifesciences.com/handbooks |date=2008-12-05 }} {{Alkil- i aril-transferaze}} [[Kategorija:Transferaze]] [[Kategorija:Enzimi]] mtak7aiq0ciln2s88ca49q7xwkb9nkc Wikipedia:Igralište/Okazaki fragment 4 538700 3935965 3935662 2026-10-16T17:27:47Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Okazaki fragment]] na [[Wikipedia:Igralište/Okazaki fragment]] bez ostavljanja preusmjerenja 3935662 wikitext text/x-wiki [[File:Asymmetry in the synthesis of leading and lagging strands.svg|thumb|Asimetrija u sintezi vodećeg i zaostajućeg lanca]] '''Okazaki fragmenti''' kratke su sekvence [[nukleotid]]a [[DNK]] (dužine približno 150 do 200 [[bazni par|baznih parova]] kod [[eukariot]]a) koji se sintetišu diskontinuirano, a kasnije ih enzim [[DNK-ligaza]] međusobno povezuje, kako bi se formirao [[zaostajući lanac]] tokom [[replikacija DNK| replikacije DNK]].<ref>{{cite journal | vauthors = Balakrishnan L, Bambara RA | title = Okazaki fragment metabolism | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 5 | issue = 2 | date = February 2013 | pmid = 23378587 | pmc = 3552508 | doi = 10.1101/cshperspect.a010173 }}</ref> Otkrio ih je bračni par [[Reiji Okazaki|Reiji]] i [[Tsuneko Okazaki]], 1960-ih godina, uz pomoć nekih od njihovih kolega. Tokom replikacije DNK, enzim [[DNK-helikaza]] odmotava [[dvostruka spirala|dvostruku spiralu]] i razdvaja komplementarne lance, čime se formira struktura poznata kao [[replikacijska viljuška]] DNK. Prateći ovu viljušku, počinju djelovati [[DNK-primaza]] i [[DNK-polimeraza]], kako bi sintetizirale novi komplementarni lanac. Budući da ovi enzimi mogu djelovati isključivo u smjeru od 5' ka 3', dva odmotana lanca koja služe kao kalup repliciraju se na različite načine.<ref name = "Okazaki_2017">{{cite journal | vauthors = Okazaki T | title = Days weaving the lagging strand synthesis of DNA - A personal recollection of the discovery of Okazaki fragments and studies on discontinuous replication mechanism | journal = Proceedings of the Japan Academy. Series B, Physical and Biological Sciences | volume = 93 | issue = 5 | pages = 322–338 | date = 2017-05-11 | pmid = 28496054 | pmc = 5489436 | doi = 10.2183/pjab.93.020 | bibcode = 2017PJAB...93..322O }}</ref> Jedan lanac, takozvani [[vodeći lanac]], podliježe procesu kontinuirane replikacije jer njegov matrični lanac ima orijentaciju od 3' ka 5', što omogućava polimerazi koja ga izgrađuje da prati replikacijsku viljušku bez prekida. S druge strane, zaostajući lanac se ne može sintetizirati kontinuirano jer njegov matrični lanac ima orijentaciju od 5' ka 3', što znači da polimeraza mora djelovati u smjeru suprotnom od kretanja replikacijske viljuške. To dovodi do povremenih prekida u procesu stvaranja zaostajućeg lanca. Primaza i polimeraza kreću se u smjeru suprotnom od kretanja viljuške, pa se [[enzim]]i moraju više puta zaustavljati i ponovo pokretati dok [[DNK-helikaza]] razdvaja lance. Nakon što se fragmenti formiraju, DNK-ligaza ih povezuje u jedinstven, kontinuiran lanac.<ref>{{cite book | vauthors = Cooper GM | chapter = DNA Replication | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9940/| title = The Cell: A Molecular Approach | edition = 2nd | location = Sunderland (MA) | publisher = Sinauer Associates | date = 2000 }}</ref> Cijeli proces replikacije se smatra "poludiskontinuiranim" jer se jedan od novih lanaca formira kontinuirano, a drugi ne.<ref>{{cite journal | vauthors = MacNeill SA | title = DNA replication: partners in the Okazaki two-step | journal = Current Biology | volume = 11 | issue = 20 | pages = R842–R844 | date = October 2001 | pmid = 11676941 | doi = 10.1016/s0960-9822(01)00500-0 | bibcode = 2001CBio...11.R842M | s2cid = 15853820 | doi-access = free }}</ref><ref name = "Okazaki_2017" /> Tokom 1960-ih godina, Reiji i Tsuneko Okazaki su sproveli eksperimente koji su se bavili replikacijom DNK kod bakterije ''[[Escherichia coli]]''. Prije toga, preovladavalo je mišljenje da je replikacija kontinuiran proces za oba lanca, ali su otkrića vezana za ''E. coli'' dovela do novog modela replikacije. Naučnici su utvrdili postojanje diskontinuiranog procesa replikacije, primjenom metode pulsnog obilježavanja DNK i uočavanjem promjena koje su ukazivale na replikaciju koja se ne odvija neprekidno duž cijele dužine lanca. ==Eksperimenti== [[File:Okazaki fragment EN.svg|thumb|Nastanak Okazaki fragmenata]] Rad Kiwako Sakabe, [[Reiji Okazaki Reijija Okazakija| i [[Tsuneko Okazaki]] pružio je eksperimentalne dokaze koji podržavaju hipotezu da je replikacija DNK diskontinuiran proces. Prethodno se smatralo da je replikacija kontinuirana u oba smjera: od 3' ka 5' i od 5' ka 3'. Oznake 3' i 5' odnose se na specifično numerisane atome ugljika u prstenu dezoksiriboze unutar [[nukleinske kiseline| nukleinskih kiselina]], te ukazuju na orijentaciju, odnosno [[usmjerenot (genetika)|smjer]] lanca. Godine 1967. Tsuneko Okazaki i Toru Ogawa iznijeli su pretpostavku da ne postoji mehanizam koji bi ukazivao na kontinuiranu replikaciju u smjeru od 3' ka 5', već samo u smjeru od 5' ka 3', uz učešće DNK-polimeraze, enzima za replikaciju. Tim je postavio hipotezu da bi se, u slučaju diskontinuirane replikacije, kratki lanci DNK – sintetizirani na mjestu replikacije – mogli vezati za stariji lanac u smjeru od 5' ka 3'.<ref name="pmid6250445">{{cite journal | vauthors = Ogawa T, Okazaki T | title = Discontinuous DNA replication | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1980_49_annual/page/421 | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 49 | pages = 421–457 | year = 1980 | pmid = 6250445 | doi = 10.1146/annurev.bi.49.070180.002225 }}</ref> Kako bi eksperimentalno utvrdio metod replikacije DNK, tim je izvršio „pulsno obilježavanje” (''pulse-labelling'') novorepliciranih dijelova hromosoma bakterije ''[[Escherichia coli]'', a zatim denaturisao i izolovao DNK. Veliki broj kratkih radioaktivnih fragmenata ukazivao je na to da je proces replikacije vjerovatno diskontinuiran. Ovu hipotezu dodatno je potvrdilo otkriće polinukleotidne ligaze, enzima koji međusobno povezuje kratke lance DNK.<ref name="pmid4967086">{{cite journal | vauthors = Okazaki R, Okazaki T, Sakabe K, Sugimoto K, Sugino A | title = Mechanism of DNA chain growth. I. Possible discontinuity and unusual secondary structure of newly synthesized chains | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 59 | issue = 2 | pages = 598–605 | date = February 1968 | pmid = 4967086 | pmc = 224714 | doi = 10.1073/pnas.59.2.598 | doi-access = free | bibcode = 1968PNAS...59..598O }}</ref> U 1968, [[Reiji Okazaki|Reiji]] i [[Tsuneko Okazaki]] prikupili su dodatne dokaze o nastajućim lancima DNK. Postavili su hipotezu da, ako je diskontinuirana replikacija – koja uključuje kratke lance DNK povezane polinukleotid-ligazom – mehanizam sinteze DNK, onda bi se „novosintetizirani kratki lanci DNK akumulirali u ćeliji u uslovima u kojima je funkcija ligaze privremeno narušena”. Bakterije ''E. coli'' inficirane su [[bakteriofag]]om T4 koji proizvodi polinukleotid-ligazu osjetljivu na temperaturu. Pri izlaganju visokim temperaturama, u ćelijama inficiranim fagom T4 akumulirala se velika količina kratkih, novosintetiziranih lanaca DNK, baš kao što je hipoteza i predviđala. Ovaj eksperiment pružio je dodatnu potvrdu hipoteze bračnog para Okazaki o diskontinuiranoj replikaciji i povezivanju pomoću polinukleotid-ligaze. Također je opovrgao pretpostavku da kratki lanci nastaju tokom procesa ekstrakcije.<ref name="pmid4299945">{{cite journal | vauthors = Sugimoto K, Okazaki T, Okazaki R | title = Mechanism of DNA chain growth, II. Accumulation of newly synthesized short chains in E. coli infected with ligase-defective T4 phages | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 60 | issue = 4 | pages = 1356–1362 | date = August 1968 | pmid = 4299945 | pmc = 224926 | doi = 10.1073/pnas.60.4.1356 | doi-access = free | bibcode = 1968PNAS...60.1356S }}</ref> Eksperimenti bračnog para Okazaki pružili su opsežne informacije o procesu replikacije DNK i postojanju kratkih, novoizgrađenih lanaca DNK koji su kasnije postali poznati kao Okazaki fragmenti. == Putevi == Predložena su dva puta za obradu Okazaki fragmenata: put kratkog izdanka (engl. ''short flap'') i put dugog izdanka (engl ''long flap''). === Put kratkog izdanka === Kod eukariota, u procesu koji uključuje put kratkog izdanka, na zaostajućem lancu DNK se u kratkim intervalima postavljaju početni segmenti (prajmeri). Samo u ovom putu učestvuje nukleaza [[FEN1]]. Polimeraza δ (Pol δ) često nailazi na nizvodno postavljeni Okazaki fragment i potiskuje inicijatorski RNK/DNK [[prajmer]], formirajući izdanak na 5'-kraju. FEN1 5'-3' [[endonukleaza]] prepoznaje taj potisnuti 5'-izdanak i vrši njegovo odsijecanje, čime se stvara [[supstrat (biohemija)|supstrat]] za ligaciju. Ovim postupkom se uklanja prajmer koji je sintetizirala polimeraza α (Pol α). Istraživanja ukazuju na model "praćenja" (engl. ''tracking''), prema kojem se nukleaza kreće od 5'-izdanka prema njegovoj osnovi kako bi izvršila odsijecanje.<ref>{{cite journal |last1=Tsutakawa |first1=Susan |title=Phosphate steering by Flap Endonuclease 1 promotes 5′-flap specificity and incision to prevent genome instability |journal=Nature Communications |date=27 June 2017 |volume=8 |issue=1 |page=15 |article-number=15855 |doi=10.1038/ncomms15855 |doi-access=free|pmid=28653660 |pmc=5490271 }}</ref> Pol δ ne posjeduje nukleaznu aktivnost za cijepanje istisnutog segmenta (tzv. "flapa"). FEN1 cijepa kratke segmente odmah nakon njihovog nastanka. Proces cijepanja biva inhibiran ako je 5'-kraj DNK segmenta blokiran komplementarnim primerom ili streptavidinom konjugiranim s biotinom. DNK ligaza zatvara prekid (nukleotidnu prazninu) koji je nastao djelovanjem FEN1, čime se formira funkcionalan, kontinuiran dvolančani molekul DNK. PCNA stimuliše enzimske funkcije proteina FEN1 i DNK-ligaze. Ova interakcija ključna je za pravilnu ligaciju zaostajućeg lanca DNK. Sekvencno istiskivanje lanca (posredstvom Pol δ) i njegovo cijepanje (posredstvom FEN1) omogućavaju uklanjanje cjelokupne inicijatorske RNK prije same ligacije. Za uklanjanje inicijatorskog prajmera potrebno je više ciklusa istiskivanja i reakcija cijepanja. Nastali segment se obrađuje i sazrijeva putem puta za obradu kratkih segmenata. ===Put obrade dugih segmenata=== U nekim slučajevima, FEN1 ostaje vezan samo kratko vrijeme i odvaja se od replikacijskog kompleksa. To dovodi do kašnjenja u cijepanju, uslijed čega segmenti koje istiskuje Pol δ postaju dugi. Kada segmenti dostignu dovoljnu dužinu, za njih se stabilno može vezati protein RPA. Kada takvi segmenti (vezani za RPA) postanu podložni cijepanju, za njihovu obradu je potrebna druga [[nukleaza]]; identifikovana je alternativna nukleaza, DNA2. Pokazalo se da DNA2 sarađuje s FEN1 u obradi dugih segmenata. DNA2 može odvojiti RPA od dugog segmenta, koristeći mehanizam sličan onom kod FEN1: vezuje se za segment i uvlači njegov 5'-kraj. Nukleaza cijepa segment čineći ga prekratkim za vezivanje RPA; tako skraćen segment postaje dostupan za djelovanje FEN1 i naknadnu ligaciju. Ovaj proces je poznat kao put obrade dugih segmenata. DNA2 može djelovati kao zamjena za FEN1 u pogledu nukleazne aktivnosti, ali taj proces nije efikasan. ===Alternativni put=== Do nedavno su bila poznata samo dva puta obrade Okazaki fragmenata. Međutim, nedavna istraživanja utvrdila su postojanje novog puta za fragmentaciju po Okazakiju i replikaciju DNK. Ovaj alternativni put uključuje enzime Pol δ i Pif1, koji obavljaju isti proces uklanjanja preklapajućih krajeva (tzv. ''flap'' struktura) kao i Pol δ i FEN1.<ref name="pmid20959454">{{cite journal | vauthors = Pike JE, Henry RA, Burgers PM, Campbell JL, Bambara RA | title = An alternative pathway for Okazaki fragment processing: resolution of fold-back flaps by Pif1 helicase | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 285 | issue = 53 | pages = 41712–41723 | date = December 2010 | pmid = 20959454 | pmc = 3009898 | doi = 10.1074/jbc.M110.146894 | doi-access = free }}</ref> ==Enzimi uključeni u stvaranje fragmenata== [[File:RNA primer.png|280px|thumb|Prajmer]] === Primaza === {{Glavni|Primaza}} [[Primaza]] dodaje [[RNK-prajmer]]e na zaostali lanac, što omogućava sintezu Okazaki fragmenata od 5' do 3'. Međutim, primaza stvara RNK-prajmere mnogo manjom brzinom od one kojom [[DNK-polimeraza]] sintetizira DNK na vodećem lancu. DNK-polimeraza na zaostalom lancu također se mora kontinuirano reciklirati kako bi konstruirala Okazaki fragmente nakon RNK-prajmera. Zbog toga je brzina sinteze zaostalih fragmenata mnogo niža od brzine vodećeg lanca. Da bi se riješio ovaj problem, primaza djeluje kao privremeni signal zaustavljanja, nakratko zaustavljajući napredovanje [[replikacijska viljuška|replikacijske viljuške]] tokom replikacije DNK. Ovaj molekularni proces sprječava da vodeći lanac prestigne zaostali lanac.<ref name="pmid16452983">{{cite journal | vauthors = Lee JB, Hite RK, Hamdan SM, Xie XS, Richardson CC, van Oijen AM | title = DNA primase acts as a molecular brake in DNA replication | journal = Nature | volume = 439 | issue = 7076 | pages = 621–624 | date = February 2006 | pmid = 16452983 | doi = 10.1038/nature04317 | s2cid = 3099842 | bibcode = 2006Natur.439..621L | url = https://pure.rug.nl/ws/files/14490287/2006NatureLee.pdf }}</ref> ===DNK-polimeraza δ=== Tokom ove faze, nova DNK nastaje djelovanjem enzima koji sintetišu DNK u smjeru od 5' ka 3'. DNK-polimeraza je neophodna, kako za vodeći lanac, koji se formira kao kontinuirani lanac, tako i za zaostajući lanac, koji se tokom sinteze DNK gradi iz manjih fragmenata. Ovaj proces obuhvata produžavanje novosintetiziranog fragmenta te uklanjanje RNK i DNK segmenata. Sinteza se odvija u tri faze uz učešće dvije različite polimeraze: DNK-polimeraze α-primaze i DNK-polimeraze δ. Proces započinje tako što polimeraza α-primaza, posredstvom kompleksa za postavljanje klizajuće stezaljke (tzv. ''clamp loader''), postavlja klizajuću stezaljku na DNK. Nakon toga, DNK-polimeraza δ prelazi u svoj [[ holoenzim]]ski oblik i započinje sintezu. Proces sinteze nastavlja se sve dok se ne dosegne 5'-kraj prethodnog Okazakijevog fragmenta. Kada se to postigne, slijedi obrada Okazakijevih fragmenata kako bi se novosintetizirani fragment povezao sa zaostajućim lancem. Posljednja funkcija DNK-polimeraze δ jeste dopuna aktivnosti FEN1/RAD27 5'-flap endonukleaze. [[Alel]] ''rad27-p'' je letalan u većini kombinacija, ali je bio održiv u prisustvu ''rad27-p'' polimeraze i ''exo1''. I ''rad27-p'' [[polimeraza]] i ''exo1'' pokazuju snažan sinergistički efekat na povećanje učestalosti duplikacijskih mutacija gena ''CAN1''. Jedini razlog zbog kojeg je ova mutacija održiva jeste prisustvo gena za popravku prekida dvostrukog lanca DNK: ''RAD50'', ''RAD51'' i ''RAD52''. Protein RAD27/FEN1 stvara prekide (nizove) između susjednih Okazakijevih fragmenata, minimizirajući pritom obim istiskivanja lanca na zaostajućem lancu. ===DNK-ligaza I=== {{Glavni|DNK-ligaza|LIG1}} Tokom sinteze zaostajućeg lanca, [[DNK-ligaza I]] povezuje Okazakijeve fragmente nakon što DNK-polimeraza δ zamijeni [[Prajmer (genetika)|RNK-primere]] DNK-nukleotidima. Okazakijevi fragmenti koji nisu ligirani mogu uzrokovati prekide dvostrukog lanca, što dovodi do cijepanja DNK.<ref>{{cite journal | vauthors = Soza S, Leva V, Vago R, Ferrari G, Mazzini G, Biamonti G, Montecucco A | title = DNA ligase I deficiency leads to replication-dependent DNA damage and impacts cell morphology without blocking cell cycle progression | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 29 | issue = 8 | pages = 2032–2041 | date = April 2009 | pmid = 19223467 | pmc = 2663296 | doi = 10.1128/MCB.01730-08 }}</ref> Budući da se toleriše samo mali broj prekida obje niti DNK, te da se samo mali broj njih može popraviti, dovoljan broj neuspjelih ligacija mogao bi biti smrtonosan za ćeliju. Dalja istraživanja ukazuju na dodatnu ulogu jedarnog [[antigen]]a [[ćelijska ođproliferacija| proliferirajućih ćelija]] (PCNA) u funkciji DNK-ligaze I koja se odnosi na spajanje Okazaki-fragmenata. Kada je mjesto vezivanja za PCNA na DNK-ligazi I neaktivno, sposobnost DNK-ligaze I da poveže Okazaki-fragmente je znatno narušena. Stoga se predlaže sljedeći mehanizam: nakon što kompleks PCNA–DNK-polimeraza δ sintetizira Okazaki-fragmente, [[DNK-polimeraza]] δ se oslobađa. Zatim se DNK-ligaza I vezuje za PCNA, koji je pričvršćen na prekide na zaostajućoj niti, te katalizira stvaranje fosfodiesterskih veza.<ref name="pmid12424237">{{cite journal | vauthors = Jin YH, Ayyagari R, Resnick MA, Gordenin DA, Burgers PM | title = Okazaki fragment maturation in yeast. II. Cooperation between the polymerase and 3'-5'-exonuclease activities of Pol delta in the creation of a ligatable nick | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 3 | pages = 1626–1633 | date = January 2003 | pmid = 12424237 | doi = 10.1074/jbc.M209803200 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid9371766">{{cite journal | vauthors = Levin DS, Bai W, Yao N, O'Donnell M, Tomkinson AE | title = An interaction between DNA ligase I and proliferating cell nuclear antigen: implications for Okazaki fragment synthesis and joining | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-11-25_94_24/page/n146 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 24 | pages = 12863–12868 | date = November 1997 | pmid = 9371766 | pmc = 24229 | doi = 10.1073/pnas.94.24.12863 | doi-access = free | bibcode = 1997PNAS...9412863L }}</ref><ref name="pmid10959839">{{cite journal | vauthors = Levin DS, McKenna AE, Motycka TA, Matsumoto Y, Tomkinson AE | title = Interaction between PCNA and DNA ligase I is critical for joining of Okazaki fragments and long-patch base-excision repair | journal = Current Biology | volume = 10 | issue = 15 | pages = 919–922 | year = 2000 | pmid = 10959839 | doi = 10.1016/S0960-9822(00)00619-9 | bibcode = 2000CBio...10..919L | s2cid = 14089939 | doi-access = free }}</ref> ===Flap endonukleaza 1=== {{Glavni|Flap strukturno specifična endonukleaza 1}} Flap endonukleaza 1 ([[FEN1]]) je odgovorna za obradu Okazaki fragmenata. Ona radi sa DNK-polimerazom kako bi uklonila RNK-prajmer Okazaki fragmenta i može ukloniti 5' [[ribonukleotid]] i 5' režnjeve kada DNK-polimeraza pomjeri lance tokom sinteze zaostalih lanaca. Uklanjanje ovih režnjeva uključuje proces koji se naziva translacija zarezivanja i stvara zarez za ligaciju. Dakle, funkcija FEN1 je neophodna za sazrijevanje Okazaki fragmenta u formiranju dugog kontinuiranog lanca DNK. Slično tome, tokom [[popravka DNK|popravke DNK]] baze, oštećeni nukleotid se pomjera u režanj i potom ga uklanja FEN1.<ref name="pmid11309502">{{cite journal | vauthors = Jin YH, Obert R, Burgers PM, Kunkel TA, Resnick MA, Gordenin DA | title = The 3'→5' exonuclease of DNA polymerase delta can substitute for the 5' flap endonuclease Rad27/Fen1 in processing Okazaki fragments and preventing genome instability | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 98 | issue = 9 | pages = 5122–5127 | date = April 2001 | pmid = 11309502 | pmc = 33174 | doi = 10.1073/pnas.091095198 | bibcode = 2001PNAS...98.5122J | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid15189154">{{cite journal | vauthors = Liu Y, Kao HI, Bambara RA | title = Flap endonuclease 1: a central component of DNA metabolism | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_2004_73/page/589 | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 73 | pages = 589–615 | year = 2004 | pmid = 15189154 | doi = 10.1146/annurev.biochem.73.012803.092453 }}</ref> ===Dnk2-endonukleaza=== Dna2-[[endonukleaza]] nema specifičnu strukturu i njena svojstva nisu dobro okarakterisana, ali bi se mogla nazvati jednolančanom DNK sa slobodnim krajevima (ssDNK). Dnk2 endonukleaza neophodna je za cijepanje dugih DNK režnjeva koji napuštaju FEN1 tokom Okazaki procesa. Dnk2 endonukleaza odgovorna je za uklanjanje inicijatorskog RNK segmenta na Okazaki fragmentima. Također, Dnk2 endonukleaza ima ključnu ulogu u međuproduktima koji nastaju tokom različitih [[metabolizam]]a DNK i funkcionalna je u održavanju [[telomera]].<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Bae SH, Kim DW, Kim J, Kim JH, Kim DH, Kim HD, Kang HY, Seo YS | display-authors = 6 | title = Coupling of DNA helicase and endonuclease activities of yeast Dna2 facilitates Okazaki fragment processing | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 29 | pages = 26632–26641 | date = July 2002 | pmid = 12004053 | doi = 10.1074/jbc.M111026200 | doi-access = free }}</ref><ref name=":1">{{cite journal | vauthors = Bae SH, Seo YS | title = Characterization of the enzymatic properties of the yeast dna2 Helicase/endonuclease suggests a new model for Okazaki fragment processing | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-12-01_275_48/page/38022 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 48 | pages = 38022–38031 | date = December 2000 | pmid = 10984490 | doi = 10.1074/jbc.M006513200 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Kang YH, Lee CH, Seo YS | title = Dna2 on the road to Okazaki fragment processing and genome stability in eukaryotes | journal = Critical Reviews in Biochemistry and Molecular Biology | volume = 45 | issue = 2 | pages = 71–96 | date = April 2010 | pmid = 20131965 | doi = 10.3109/10409230903578593 | s2cid = 23897130 }}</ref><ref name=":2">{{cite journal | vauthors = Stewart JA, Campbell JL, Bambara RA | title = Significance of the dissociation of Dna2 by flap endonuclease 1 to Okazaki fragment processing in Saccharomyces cerevisiae | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 284 | issue = 13 | pages = 8283–8291 | date = March 2009 | pmid = 19179330 | pmc = 2659186 | doi = 10.1074/jbc.M809189200 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Duxin JP, Moore HR, Sidorova J, Karanja K, Honaker Y, Dao B, Piwnica-Worms H, Campbell JL, Monnat RJ, Stewart SA | display-authors = 6 | title = Okazaki fragment processing-independent role for human Dna2 enzyme during DNA replication | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 287 | issue = 26 | pages = 21980–21991 | date = June 2012 | pmid = 22570476 | pmc = 3381158 | doi = 10.1074/jbc.M112.359018 | doi-access = free }}</ref> Dnk2 endonukleaza postaje aktivna kada se terminalni RNK segment veže za 5'-kraj, jer se ona kreće u smjeru od 5' ka 3'-kraju. U prisustvu RPA proteina koji se vezuje za jednolančanu DNK, 5'-izdanci DNK postaju predugi, a mjesta prekida više ne odgovaraju kao supstrat za FEN1. To onemogućava FEN1 da ukloni 5'-izdanke. Stoga je uloga Dnk2 skraćivanje 3'-kraja ovih fragmenata, čime se omogućava FEN1-u da odsiječe izdanke i čini proces sazrijevanja Okazaki fragmenata efikasnijim. Tokom procesa formiranja Okazaki fragmenata, Dnk2 helikaza i endonukleaza djeluju nerazdvojno. Aktivnost Dnk2 endonukleaze ne zavisi od strukture račve sa 5'-repom. Poznato je da neproduktivno vezivanje stvara prepreke za cijepanje i kretanje enzima FEN1. Poznato je da [[ATP]] smanjuje aktivnost, ali podstiče oslobađanje oznake sa 3'-kraja. Istraživanja ukazuju na to da su Dnk2 endonukleaza i FEN1, prema novom modelu, djelimično odgovorni za proces sazrijevanja Okazaki fragmenata.<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref name="pmid12424238">{{cite journal | vauthors = Ayyagari R, Gomes XV, Gordenin DA, Burgers PM | title = Okazaki fragment maturation in yeast. I. Distribution of functions between FEN1 AND DNA2 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-01-17_278_3/page/1618 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 3 | pages = 1618–1625 | date = January 2003 | pmid = 12424238 | doi = 10.1074/jbc.M209801200 | doi-access = free }}</ref> ==Biološka funkcija== Novosintetizirani dijelovi DNK, poznati kao Okazaki fragmenti, povezuju se pomoću enzima DNK-ligaze, čime se formira novi lanac DNK. Tokom sinteze DNK nastaju dva lanca. Vodeći lanac sintetizira se kontinuirano i produžava tokom ovog procesa, otkrivajući tako matricu koja služi za sintezu zaostajućeg lanca (Okazaki fragmenata). Tokom procesa replikacije DNK, RNK-prajmeri uklanjaju se sa zaostajućeg lanca kako bi se omogućilo povezivanje Okazaki fragmenata. Budući da je ovaj proces veoma čest, sazrijevanje Okazaki fragmenata dešava se oko milion puta tokom jednog ciklusa replikacije DNK. Da bi došlo do sazrijevanja Okazaki fragmenata, RNK-prajmeri moraju formirati segmente na fragmentima koji će se međusobno povezati (ligirati). Ovi segmenti služe kao gradivni elementi za sintezu DNK na zaostajućem lancu. Na lancu-matrici, polimeraza vrši sintezu u smjeru suprotnom od kretanja replikacijske viljuške. Kada matrica postane diskontinuirana, dolazi do formiranja Okazaki fragmenta. Greške u procesu sazrijevanja Okazaki fragmenata mogu potencijalno dovesti do pucanja lanaca DNK i uzrokovati različite oblike [[hromoso]]skih abnormalnosti. Ove hromosomske mutacije mogu uticati na izgled, broj setova ili broj pojedinačnih hromosoma. S obzirom na to da je broj hromosoma fiksan za svaku vrstu, ove promjene mogu uticati i na samu DNK te uzrokovati defekte u [[genski fond|genskom fondu]] te vrste. ==Razlike između prokariota i eukariota== Okazaki fragmenti su prisutni i kod [[prokariot]]a i kod [[eukariot]]a. <ref>{{Cite web | vauthors = Murray S, Mehrtens B | url=https://www.life.illinois.edu/mcb/150/private/faq/index.php?action=artikel&cat=8&id=1227&artlang=en | archive-url = https://web.archive.org/web/20140803051239/https://www.life.illinois.edu/mcb/150/private/faq/index.php?action=artikel&cat=8&id=1227&artlang=en | archive-date = 3 August 2014 | work = MCB 150 Frequently Asked Questions | title = Are Okazaki fragments unique to eukaryotes? Or is it universal, so it's present in bacterial DNA replication as well? | publisher = School of Molecular and Cellular Biology, University of Illinois at Urbana-Champaign }}</ref> Molekule DNK kod eukariota razlikuju se od kružnih molekula prokariota po tome što su veće i obično imaju višestruka porijekla replikacije. To znači da je svaki eukariotski hromosom sastavljen od mnogo replikirajućih jedinica DNK s višestrukim porijeklom replikacije. Poređenja radi, prokariotska DNK ima samo jedno porijeklo replikacije. Kod eukariota, ove replikirajuće viljuške, koje su brojne duž cijele DNK, formiraju "mjehuriće" u DNK tokom replikacije. [[Replikacijska viljuška]] formira se na specifičnoj tački koja se naziva [[autonomno replicirajuće sekvence]] (ARS). Eukarioti imaju kompleks utovarivača clamp i stezaljku od šest jedinica koja se naziva jedarni antigen proliferirajuće ćelije.<ref>{{cite web | url = http://molecular-plant-biotechnology.info/index.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20110822091947/http://molecular-plant-biotechnology.info/index.htm | archive-date = 22 August 2011 | title = Eukaryotic DNA Replication. | work = Molecular-Plant-Biotechnology. | publisher = multilab.biz | date = 29 March 2011 }}</ref> Efikasno kretanje replikacijske viljuške također ključno zavisi od brzog postavljanja kliznih prstenova na mjesta s novim početnim sekvencama na zaostajućem lancu DNK, što obavljaju kompleksi za njihovo postavljanje zavisni od [[ATP]]-a. To omogućava da stvaranje Okazaki fragmenata u dijelovima prati kontinuiranu sintezu DNK na vodećem lancu. Ovi kompleksi za postavljanje prstenova karakteristični su za sve eukariote i predstavljaju jedan od faktora koji određuju razlike u sintezi Okazaki fragmenata između prokariota i eukariota.<ref name="pmid12612604">{{cite journal | vauthors = Matsunaga F, Norais C, Forterre P, Myllykallio H | title = Identification of short 'eukaryotic' Okazaki fragments synthesized from a prokaryotic replication origin | journal = EMBO Reports | volume = 4 | issue = 2 | pages = 154–158 | date = February 2003 | pmid = 12612604 | pmc = 1315830 | doi = 10.1038/sj.embor.embor732 }}</ref> Dužina Okazaki fragmenata također se razlikuje kod prokariota i eukariota. Okazaki fragmenti kod prokariota znatno su duži od onih kod eukariota. Eukarioti obično imaju Okazaki fragmente dužine od 100 do 200 nukleotida, dok fragmenti kod prokariota, poput ''[[E. coli]]'' mogu biti dugi i do 2.000 [[nukleotid]]a. Razlog za ovu razliku nije poznat. Svaki eukariotski hromosom sastoji se od brojnih jedinica za replikaciju DNK sa više ishodišta replikacije. Poređenja radi, prokariotski [[hromosom]] bakterije ''E. coli'' ima samo jedno ishodište replikacije. Replikacija kod prokariota odvija se u citoplazmi; proces započinje formiranjem segmenata dugih oko 100 do 200 ili više nukleotida. Eukariotske molekule DNK imaju znatno veći broj replikona – oko 50.000 ili više – međutim, replikacija se ne odvija istovremeno na svim replikonima. Kod eukariota se replikacija DNK odvija u jedru. U jednoj molekuli DNK koja se replicira postoji mnoštvo mjesta replikacije, a proces pokreće proteinski kompleks sastavljen od više podjedinica. Ova replikacija je spora; ponekad se dodaje oko 100 nukleotida u sekundi. Iz ovoga zaključujemo da su prokariotske ćelije jednostavnije građe: nemaju jedro ni organele, a sadrže vrlo malo DNK, organizirane u obliku jednog hromosoma. Eukariotske ćelije posjeduju jedro i brojne organele, te veću količinu DNK raspoređenu u linearne hromosome. Također uočavamo razliku u veličini između prokariotskih i eukariotskih ćelija. Prosječna eukariotska ćelija sadrži oko 25 puta više DNK nego prokariotska ćelija. Replikacija se u prokariotskim ćelijama odvija mnogo brže nego u eukariotskim; bakterijama je ponekad potrebno samo 40 minuta, dok životinjskim ćelijama može trebati i do 400 sati. Eukarioti također imaju poseban mehanizam za replikaciju telomera na krajevima svojih hromosoma. Prokarioti imaju kružne hromosome, pa kod njih ne postoji potreba za sintezom krajeva. Proces replikacije kod prokariota je kratak i odvija se kontinuirano; S druge strane, eukariotske ćelije vrše replikaciju DNK samo tokom S-faze [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. Sličnosti se ogledaju u koracima replikacije DNK. I kod prokariota i kod eukariota, replikacija se odvija odmotavanjem DNK pomoću enzima koji se naziva [[DNK-helikaza]]. Novi lanci nastaju djelovanjem enzima zvanih DNK-polimeraze. Oba procesa slijede sličan obrazac, poznat kao semikonzervativna replikacija, pri čemu se pojedinačni lanci DNK sintetiziraju u različitim smjerovima, formirajući vodeći i zaostajući lanac. Zaostajući lanci se sintetiziraju stvaranjem Okazaki-fragmenata koji se ubrzo međusobno spajaju. Kod oba tipa organizama, sinteza novih lanaca DNK započinje uključivanjem kratkih segmenata RNK. ==Primjena u tehnologiji== ===Medicinski koncepti povezani s Okazaki-fragmentima=== [[File:Dna-split.png|thumb|left|Blaga mutacija u uparenim nukleotidima može dovesti do hromosomskih aberacija i neželjenog genetičkog preuređenja]] Iako ćelije prolaze kroz više faza kako bi osigurale odsustvo mutacija u genetičkom slijedu, određene delecije i druge genetičke promjene tokom sazrijevanja Okazaki fragmenata ponekad ostaju neprimijećene. Budući da Okazaki fragmenti predstavljaju niz nukleotida za zaostajući lanac, svaka promjena – uključujući delecije, insercije ili duplikacije u odnosu na izvorni lanac – može uzrokovati mutaciju ako se ne otkrije i ne ispravi. Do mutacija može doći i uslijed problema s proteinima koji učestvuju u replikaciji DNK. Naprimjer, mutacija povezana s primazom utiče na uklanjanje RNK-prajmera i može učiniti lanac DNK krhkijim i podložnijim pucanju. Druga mutacija se odnosi na polimerazu α, što narušava korekciju slijeda Okazaki fragmenta i ugradnju proteina u genetički materijal. Obje promjene mogu dovesti do hromosomskih aberacija, neželjenog genetičkog preuređenja i različitih oblika karcinoma kasnije u životu.<ref name="pmid21278448">{{cite journal | vauthors = Zheng L, Shen B | title = Okazaki fragment maturation: nucleases take centre stage | journal = Journal of Molecular Cell Biology | volume = 3 | issue = 1 | pages = 23–30 | date = February 2011 | pmid = 21278448 | pmc = 3030970 | doi = 10.1093/jmcb/mjq048 }}</ref> Kako bi ispitali efekte proteinskih mutacija na žive organizme, istraživači su genetički modifikovali laboratorijske miševe tako da budu [[homozigot]]ni za još jednu mutaciju proteina povezanog s replikacijom DNK – endonukleaze 1 specifične za strukturu preklopa, odnosno FEN1. Rezultati su varirali ovisno o specifičnim promjenama gena. Kod homozigotnih [[nokaut gen|"nokaut" mutanata]] došlo je do "izostanka proliferacije ćelija" i "rane embrionalne smrtnosti" (27). Miševi s mutacijama F343A i F344A (poznatim i kao FFAA) uginuli su odmah nakon rođenja uslijed komplikacija pri porođaju, uključujući pancitopeniju i plućnu hipoplaziju. Razlog tome je što FFAA mutacija onemogućava interakciju proteina FEN1 sa PCNA (jedarni antigen proliferirajućih ćelija), čime se sprečava obavljanje njegove funkcije tokom sazrijevanja Okazaki fragmenata. Smatra se da je interakcija s ovim proteinom ključna molekularna komponenta biološke funkcije FEN1. FFAA mutacija uzrokuje defekte u uklanjanju RNK-prajmera i [[popravka DNK|popravci dugih segmenata DNK]], što dovodi do brojnih prekida u lancu DNK. Detaljnijim posmatranjem uočeno je da ćelije homozigotne za FFAA mutacije FEN1 pokazuju samo djelimične defekte u procesu sazrijevanja; to znači da bi miševi heterozigotni za ovu mutaciju mogli preživjeti do odrasle dobi, uprkos prisustvu brojnih malih prekida (urezivanja) u njihovim genomima. Ipak, ti prekidi neizbježno onemogućavaju buduću replikaciju DNK jer dovode do urušavanja replikacijske viljuške i uzrokuju prekide oba lanca u samom DNK nizu. Vremenom, ovi prekidi mogu dovesti i do pucanja cijelih hromozoma, što može uzrokovati ozbiljne mutacije i nastanak karcinoma. Slični rezultati dobijeni su i primjenom drugih mutacija na izmijenjenim verzijama polimeraze α.<ref name="pmid21278448"/> == Reference == {{refspisak}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Inman RB, Schnös M | title = Structure of branch points in replicating DNA: presence of single-stranded connections in lambda DNA branch points | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1971-03-14_56_2/page/319 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 56 | issue = 2 | pages = 319–325 | date = March 1971 | pmid = 4927949 | doi = 10.1016/0022-2836(71)90467-0 }} * {{cite journal | vauthors = Thömmes P, Hübscher U | title = Eukaryotic DNA replication. Enzymes and proteins acting at the fork | journal = European Journal of Biochemistry | volume = 194 | issue = 3 | pages = 699–712 | date = December 1990 | pmid = 2269294 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1990.tb19460.x | doi-access = free }} {{refend}} == Vanjski linkovi == *{{MeshName|Okazaki+fragments}} *[https://web.archive.org/web/20081217062822/http://www.mhhe.com/biosci/genbio/raven6b/graphics/raven06b/howscientiststhink/10-lab.pdf McGraw Hill Higher Education article discussing DNA synthesis] {{Replikacija DNK}} {{DEFAULTSORT:Okazaki Fragment}} [[Kategorija:Replikacija DNK]] [[Kategorija:Molekularna biologija]] qjilktdetjxeuj55hwazs0ylifqrcm0 Wynn Roberts (biatlonac) 0 538704 3935877 3935319 2026-10-16T13:54:28Z AnToni 2325 3935877 wikitext text/x-wiki {{About|američkom biatloncu Wynnu Robertsu|druge osobe s istim imenom|Wynn Roberts (višeznačnica)}} {{Infokutija biatlonac | ime = Wynn Roberts | slika = National_Guard_Bureau_Biathlon_Championships_140303-Z-KE462-634.jpg | opis_slike = | puno_ime = Wynn Andrew Roberts | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1988|03|01}} | mjesto_rođenja = [[Fergus Falls (Minnesota)|Fergus Falls]], [[Minnesota]] | država_rođenja = [[SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 185 | težina = 8 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Mt Itasca Winter Sports Center, Minnesota State University | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2016. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI_NS = | medalje_OI_NS = | zlato_OI_NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''0''' | medalje_SP = | zlato_SP = | nastup_SP_NS = | medalje_SP_NS = | zlato_SP_NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 15. 10. 2026. }} '''Wynn Roberts''' rođen 1. marta 1988. u [[Fergus Falls (Minnesota)|Fergus Falls]]u, u [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|američkoj saveznoj državi]] [[Minnesota]], nekadašnji je [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac.<ref>[https://web.archive.org/web/20200417192057/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ro/wynn-roberts-1.html Wynn Roberts]. sports-reference.com</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2010}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|85]] | | | | | |} Roberts je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|ZOI 2010]], ali nije osvajao medalje. Jedini rezultat ostvario je u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je osvojio 85-o mjesto s 10:26.7&nbsp;min i osam promašaja bio sporiji od [[Norveška na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|norveškog]] biatlonca [[Emil Hegle Svendsen|Emila Heglea Svendsena]], koji je utrku završio s tri promašaja. === Svjetsko prvenstvo === Roberts nije nastupao na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Robertsa u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09]], 11. marta 2009. u [[Whistler (Britanska Kolumbija)|Whistler]]]u u utrci na 20&nbsp;km, kada je osvojio 89-o mjesto. Najbolji mu je rezultat 77-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|sezoni 2009/10.]] u [[Antholz]]u 20. januara 2010. u utrci na 20&nbsp;km. U štafeti nije nastupao. == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2016. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|546}} {{commonscat|Wynn Roberts}} {{DEFAULTSORT:Roberts, Wynn}} [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Biografije, Fergus Falls (Minnesota)]] [[Kategorija:Američki biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.]] [[Kategorija:Američki olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 9dhxnoxsprs91pfarzco28f7jx0hiwo Paternò 0 538723 3935878 2026-10-16T13:55:57Z Conso22 181020 Nova stranica: '''Paternò''' ({{IPA-it|paterˈnɔ}}) jest italijanska općina od oko 45.000 stanovnika u [[Catania (okrug)|Metropolitanskom gradu Cataniji]], u regiji [[Sicilija]]. Glavni je centar sjeverozapadnog ili Simeto-etnejskog područja. Smješten je u istočnom dijelu ostrva, tačnije na jugozapadnoj strani uz vulkan [[Etna]], a udaljen je 18,4 km od [[Catania|Catanije]] i 183,7 km od [[Palermo|Palerma]]. Nalazi se na mjestu gdje se do [[2. vijek p. n. e.|2. vijeka p. n. e.]] na... 3935878 wikitext text/x-wiki '''Paternò''' ({{IPA-it|paterˈnɔ}}) jest italijanska općina od oko 45.000 stanovnika u [[Catania (okrug)|Metropolitanskom gradu Cataniji]], u regiji [[Sicilija]]. Glavni je centar sjeverozapadnog ili Simeto-etnejskog područja. Smješten je u istočnom dijelu ostrva, tačnije na jugozapadnoj strani uz vulkan [[Etna]], a udaljen je 18,4 km od [[Catania|Catanije]] i 183,7 km od [[Palermo|Palerma]]. Nalazi se na mjestu gdje se do [[2. vijek p. n. e.|2. vijeka p. n. e.]] nalazilo drevno sikulsko selo ''[[Hybla Gereatis]]''. Godine [[1072.]] Normani su osnovali današnji grad, koji je postao feudalna država grofovskog ranga s normanskim grofom [[Ruđer I, grof Sicilije|Ruđerom I od Sicilije]]. U [[Kraljevina Aragon|aragonsko doba]] bio je dio [[Kraljevska komora|Kraljevske komore]] (osim u periodu kada je ponovo bio grofovija porodice [[Alagona]] od 1365. do 1396), da bi potom postao feudalni posjed porodice Moncada, s kojima je 1565. uzdignut na rang [[Kneževina Paternò|kneževine]]. Moncade su vladale gradom sve do 1812. godine i ukidanja [[feudalizam|feudalizma]] u [[Kraljevina Sicilija|Kraljevini Siciliji]]. == Geografija == === Teritorija === Paternò je urbani centar srednje do male veličine smješten u unutrašnjosti Etne, u krajnjem zapadnom dijelu teritorije Metropolitanskog grada Catanije, na granici s okrugom [[Enna (okrug)|Enna]]. Njegova teritorija zauzima površinu od 144,68 km², po čemu je osma općina u svojoj provinciji. Graniči na sjeveru s općinama [[Biancavilla]], [[Santa Maria di Licodia]] i [[Ragalna]], na zapadu s općinom [[Centuripe]], na istoku s općinom [[Belpasso]], a na jugu s općinama [[Castel di Iudica]] i [[Ramacca]]. Grad se nalazi na jugozapadnim padinama Etne. Teren je pretežno brežuljkast i ravan, a geomorfološki se dijeli na dva jasno definisana područja: zemljište vulkanskog porijekla u istočnim dijelovima i aluvijalno zemljište na jugu duž doline rijeke [[Simeto]] i [[Katanijska ravnica|Katanijske ravnice]]. Prosječna nadmorska visina iznosi 225 m n. v. Veliki dio teritorije Paternò nalazi se u slivu rijeke Simeto. Područje karakteriziraju i brojni izvori vode, gdje se propusni slojevi lave susreću s nepropusnim glinenim slojevima; najvažniji izvori su Monafria, Maimonide i Currone. U sjeverozapadnom dijelu općinske teritorije nalaze se ''[[Salinelle di Paternò]]'', značajan lokalitet od prirodnog interesa. === Klima === Klima je mediteranska. Zimski period je blag, dok je ljetni izuzetno topao i sparan. Snježne padavine su veoma rijetke. == Porijeklo imena == Brojni historičari i lingvisti iznijeli su različite hipoteze o porijeklu toponima Paternò. Prema jednoj pretpostavci, ime ima grčko-bizantijsko porijeklo i povezano je sa susjednim mjestom Adernò (danas [[Adrano]]), izvedeno iz izraza ''ep-Adernòn'' ("prema Adernò"). Druga hipoteza navodi latinsko porijeklo od ''Paetram Aitnaion'' ("Stijena stanovnika Etne"). Arapski geograf Al-Muqaddasi krajem 10. vijeka spominje grad pod imenom ''Batarnū''. Preovlađuje mišljenje da etimologija potiče od latinsko-bizantijskog izraza ''paternum praedium'' ("naslijeđeno očevo imanje"). == Historija == === Stari vijek === Naseljavanje na području današnjeg Paternò datira još iz prahistorijskog doba. Prvobitno sikanijsko selo kasnije su zauzeli [[Sikuli]] oko 4. milenija p. n. e. Naselje je dobilo ime ''Hybla'', a radi razlikovanja od drugih istoimenih gradova nazvano je ''[[Hybla Gereatis]]''. Gradovi u ovoj regiji pali su pod grčku vlast oko 460. p. n. e., a kasnije, 243. p. n. e., pod vlast [[Rimsko Carstvo|Rimske Republike]]. === Srednji vijek === Nakon pada [[Zapadno Rimsko Carstvo|Zapadnog Rimskog Carstva]] 476. godine i perioda bizantijske vladavine, Paternò 901. godine ulazi u sastav [[Sicilijanski emirat|Sicilijanskog emirata]] pod imenom ''Batarnū''. Godine 1061. Normani predvođeni grofom [[Ruđer I, grof Sicilije|Ruđerom I]] oslobađaju područje od islamske vlasti. Normanska osnivanja označila su početak velikog ekonomskog i kulturnog procvata. Godine 1072. sagrađen je normanski zamak (kula/dongione). Paternò je postao feud i uzdignut na rang grofovije. Tokom vijekova gradom su vladale razne dinastije ([[Hohenstaufen|Švabe]], [[Anžujci]], [[Kraljevina Aragon|Aragonci]]). Početkom 15. vijeka grad je bio dio [[Kraljevska komora|Kraljevske komore]], a krajem vijeka prelazi u posjed plemićke porodice [[Moncada (porodica)|Moncada]]. === Novi vijek i savremeno doba === Pod vlastima porodice Moncada, Paternò je 1565. godine uzdignut na rang kneževine (''Principato di Paternò''). Grad je doživio veliki privredni i urbanistički razvoj. Nakon velikog zemljotresa 1693. godine, stanovništvo se postupno počelo seliti s historijskog brda u ravnicu, gdje se razvio današnji historijski centar. Ukidanjem feudalizma 1812. godine, Kneževina Paternò prestaje postojati. U 19. i 20. vijeku grad se dalje razvija kao značajan poljoprivredni i trgovački centar. == Sportski objekti == Glavni sportski objekat u gradu jest općinski stadion [[Stadio Falcone-Borsellino]], otvoren 2001. godine, gdje svoje domaće utakmice igra fudbalski klub Paternò Calcio. Kapacitet stadiona je oko 4.000 gledalaca. U istoj zoni nalaze se i drugi sportski objekti: * Velodrom ''Salinelle'' * Gradska sportska dvorana (''Palazzetto dello Sport''), otvorena 1979. godine * Općinski bazen (''Piscina Giovanni Paolo II''), otvoren 2009. godine * Pet teniskih terena * Teren za bejzbol i softbol u južnom dijelu grada. == Literatura == * V. M. Amico, ''Dizionario Topografico Della Sicilia del 1757'', vol. 2, Palermo, Di Marzo, 1859. * G. Savasta, ''Memorie storiche della città di Paternò'', Catania, Tipografia Francesco Galati, 1905. * S. Correnti, ''Paternò'', Catania, CENT, 1973. * S. Di Matteo, ''Paternò: nove secoli di storia e di arte'', Palermo, GE Edizioni, 1976. * S. Di Matteo, ''Paternò. La storia e la civiltà artistica'', Palermo, Arbor Edizioni, 2009, ISBN 88-86325-38-X. == Također pogledajte == * [[Etna]] * [[Catania (okrug)|Metropolitanski grad Catania]] * [[Sicilija]] == Vanjski linkovi == * [https://www.comune.paterno.ct.it Službeni sajt općine Paternò] [[Kategorija:Općine u Metropolitanskom gradu Cataniji]] [[Kategorija:Gradovi na Siciliji]] kvjq3g5673viq3uwjemuazxsez3bg7p Wikipedia:Igralište/Mikroglija 4 538724 3935883 2026-10-16T14:04:48Z Violator-bos 186909 Nova stranica: {{Infokutija anatomija | Name = Mikroglija | Latin = | Image = Mikroglej 1.jpg | Caption = Mikroglija u stanju mirovanja iz kore velikog mozga pacova prije traumatske povrede mozga (bojenje lektinom uz upotrebu HRP-a – peroksidaze hrena) | Image2 = Makrofagi 2.jpg | Caption2 = Mikroglija/makrofag – aktivirani oblik iz kore velikog mozga pacova nakon traumatske povrede mozga (bojenje [[lektin]]om uz upotrebu HRP-a) | Precursor... 3935883 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Mikroglija | Latin = | Image = Mikroglej 1.jpg | Caption = Mikroglija u stanju mirovanja iz kore velikog mozga pacova prije traumatske povrede mozga (bojenje lektinom uz upotrebu HRP-a – peroksidaze hrena) | Image2 = Makrofagi 2.jpg | Caption2 = Mikroglija/makrofag – aktivirani oblik iz kore velikog mozga pacova nakon traumatske povrede mozga (bojenje [[lektin]]om uz upotrebu HRP-a) | Precursor = Primitivni makrofag porijeklom iz [[mezoderm]]a (tačnije, [[hematopoeza|hematopoetskih]] [[progenitorna ćelija|progenitora]] žumanjčane vreće | System = [[CNS]] | Nerve = }} Mikroglija su vrsta [[glija]]-ćelija, smještenih širom [[mozak|mozga]] i [[kičmena moždina| kičmene moždine]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS).<ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Lim S, Hoeffel G, Low D, Huber T | title = Origin and differentiation of microglia | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | page = 45 | year = 2013 | pmid = 23616747 | pmc = 3627983 | doi = 10.3389/fncel.2013.00045 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija čini oko 5–10% ćelija u mozgu.<ref name="Lana">{{cite journal |vauthors=Lana D, Magni G, Landucci E, Wenk GL, Pellegrini-Giampietro DE, Giovannini MG |title=Phenomic Microglia Diversity as a Druggable Target in the Hippocampus in Neurodegenerative Diseases |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=18 |date=September 2023 |article-number=13668 |pmid=37761971 |pmc=10531074 |doi=10.3390/ijms241813668 |doi-access=free |url=}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dos Santos SE, Medeiros M, Porfirio J, Tavares W, Pessôa L, Grinberg L, Leite RE, Ferretti-Rebustini RE, Suemoto CK, Filho WJ, Noctor SC, Sherwood CC, Kaas JH, Manger PR, Herculano-Houzel S | display-authors = 6 | title = Similar Microglial Cell Densities across Brain Structures and Mammalian Species: Implications for Brain Tissue Function | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 40 | issue = 24 | pages = 4622–43 | date = June 2020 | pmid = 32253358 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2339-19.2020 | pmc = 7294795 }}</ref> Kao rezidentne ćelije [[makrofag]]i, one djeluju kao prvi i glavni oblik aktivne [[imunost|imunske odbrane]] u CNS-u.<ref name= "Filiano 2015">{{cite journal | vauthors = Filiano AJ, Gadani SP, Kipnis J | title = Interactions of innate and adaptive immunity in brain development and function | journal = Brain Research | volume = 1617 | pages = 18–27 | date = August 2015 | pmid = 25110235 | pmc = 4320678 | doi = 10.1016/j.brainres.2014.07.050 }}</ref> Mikroglija potiče iz žumančane vreće pod strogo regulisanim molekularnim uslovima.<ref name="Dermitzakis_2023">{{cite journal | vauthors = Dermitzakis I, Manthou ME, Meditskou S, Tremblay MÈ, Petratos S, Zoupi L, Boziki M, Kesidou E, Simeonidou C, Theotokis P | display-authors = 6 | title = Origin and Emergence of Microglia in the CNS-An Interesting (Hi)story of an Eccentric Cell | journal = Current Issues in Molecular Biology | volume = 45 | issue = 3 | pages = 2609–28 | date = March 2023 | pmid = 36975541 | pmc = 10047736 | doi = 10.3390/cimb45030171 | doi-access = free }}</ref> Ove ćelije (i druga neuroglija, uključujući [[astrocit]]e) raspoređene su u velikim regijama koje se ne preklapaju širom CNS-a.<ref name="Kreutzberg 1995">{{cite journal | vauthors = Kreutzberg GW | title = Microglia, the first line of defence in brain pathologies | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 45 | issue = 3A | pages = 357–60 | date = March 1995 | pmid = 7763326 }}</ref><ref name="Bushong 2002">{{cite journal | vauthors = Bushong EA, Martone ME, Jones YZ, Ellisman MH | title = Protoplasmic astrocytes in CA1 stratum radiatum occupy separate anatomical domains | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 22 | issue = 1 | pages = 183–92 | date = January 2002 | pmid = 11756501 | pmc = 6757596 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.22-01-00183.2002 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija ključna je za cjelokupno održavanje mozga – ove ćelije neprestano pretražuju [[centralni nervni sistem]] u potrazi za naslagama (plakovima), oštećenim ili nepotrebnim [[neuron]]ima i [[sinapsa]]ma, te uzročnicima [[infekcija]].<ref name= "Gehrmann 1995">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J, Matsumoto Y, Kreutzberg GW | title = Microglia: intrinsic immuneffector cell of the brain | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 20 | issue = 3 | pages = 269–87 | date = March 1995 | pmid = 7550361 | doi = 10.1016/0165-0173(94)00015-H | s2cid = 22708728 }}</ref> Budući da ovi procesi moraju biti efikasni kako bi se spriječilo potencijalno fatalno oštećenje, mikroglija je izuzetno osjetljiva čak i na male patološke promjene u CNS-u.<ref name= "Dissing-Olesen 2007">{{cite journal | vauthors = Dissing-Olesen L, Ladeby R, Nielsen HH, Toft-Hansen H, Dalmau I, Finsen B | title = Axonal lesion-induced microglial proliferation and microglial cluster formation in the mouse | journal = Neuroscience | volume = 149 | issue = 1 | pages = 112–22 | date = October 2007 | pmid = 17870248 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.06.037 | s2cid = 36995129 }}</ref> Ova osjetljivost se dijelom postiže prisustvom jedinstvenih kanala za kalij koji reaguju čak i na male promjene koncentracije vanćelijskog kalija.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Nedavni dokazi pokazuju da mikroglija također igra ključnu ulogu u održavanju normalnih moždanih funkcija u zdravim uslovima.<ref>Kierdorf and Prinz, ''J Clin Invest.'' 2017;127(9): 3201–09. {{doi|10.1172/JCI90602}}.</ref> Mikroglija također kontinuirano nadzire neuronske funkcije putem direktnih somatskih kontakata ostvarenih preko svojih mikroglijalnih nastavaka te, po potrebi, ispoljava neuroprotektivne učinke.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de">{{cite journal | vauthors = Cserép C, Pósfai B, Lénárt N, Fekete R, László ZI, Lele Z, Orsolits B, Molnár G, Heindl S, Schwarcz AD, Ujvári K, Környei Z, Tóth K, Szabadits E, Sperlágh B, Baranyi M, Csiba L, Hortobágyi T, Maglóczky Z, Martinecz B, Szabó G, Erdélyi F, Szipőcs R, Tamkun MM, Gesierich B, Duering M, Katona I, Liesz A, Tamás G, Dénes Á | display-authors = 6 | title = Microglia monitor and protect neuronal function through specialized somatic purinergic junctions | journal = Science | volume = 367 | issue = 6477 | pages = 528–37 | date = January 2020 | pmid = 31831638 | doi = 10.1126/science.aax6752 | s2cid = 209343260 | bibcode = 2020Sci...367..528C | url = https://epub.ub.uni-muenchen.de/76442/ }}</ref><ref name="Nimmerjahn">{{cite journal |vauthors=Nimmerjahn A |title=Monitoring neuronal health |journal=[[Science]] |volume=367 |issue=6477 |pages=510–511 |date=January 2020 |pmid=32001643 |pmc=9291239 |doi=10.1126/science.aba4472 |bibcode=2020Sci...367..510N |url=}}</ref> Patogeni faktori iz [[krvotok]] aobično nemaju direktan pristup [[mozak|mozgu]] i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini ]]– koji čine [[centralni nervni sistem]] (CNS) – zahvaljujući nizu [[endotel|endotelnih ćelija]] poznatih kao [[krvno-moždana barijera]] (KMB). KMB sprečava većinu infekcija da dopru do osjetljivog nervnog tkiva. U slučaju da infektivni agensi direktno dospiju u mozak ili pređu krvno-moždanu barijeru, mikroglijalne ćelije moraju brzo reagovati kako bi smanjile [[upala|upalu]] i uništile infektivne agense prije nego što oštete osjetljivo nervno tkivo. Zbog nedostatka [[antitijelo|antitijela]] iz ostatka tijela (malo antitijela je dovoljno malih da prođu kroz krvno-moždanu barijeru), mikroglija mora biti sposobna prepoznati strana tijela, fagocitirati ih i djelovati kao [[antigen prezentirajuće ćelije|ćelije koje prezentiraju antigen]], aktivirajući pritom [[T-ćelija|T-ćelije]]. == Historija == Mogućnost posmatranja i karakterizacije različitih nervnih ćelija, uključujući mikrogliju, pojavila se 1880. godine kada je razvijena Nisslova metoda bojenja. [[Franz Nissl]] i William Ford Robertson prvi su opisali mikroglijne ćelije tokom svojih histoloških eksperimenata. Tehnike bojenja ćelija iz 1880-ih godina pokazale su da je mikroglija srodna [[makrofag]]ima. Aktivaciju mikroglije i stvaranje razgranatih klastera mikroglijnih ćelija prvi je zabilježio Victor Babeș dok je 1897. godine proučavao slučaj [[bjesnilo|bjesnila]]. Babeș je primijetio da se te ćelije javljaju kod različitih virusnih infekcija mozga, ali nije znao šta predstavljaju klasteri mikroglije koje je uočio.<ref name="Babes 1892">{{cite journal | vauthors = Babeș VM |year=1892 |title=Certains caractères des lesions histologiques de la rage |trans-title=Certain characteristics of the histological lesions of rabies |journal=Annales de l'Institut Pasteur |language=fr |volume=6 |pages=209–23}}</ref> Španski naučnik [[Santiago Ramón y Cajal]] definisao „treći element” (tip ćelije) pored [[neuron]]a i [[astrocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Sierra A, de Castro F, Del Río-Hortega J, Rafael Iglesias-Rozas J, Garrosa M, Kettenmann H | title = The 'Big-Bang' for modern glial biology: Translation and comments on Pío del Río-Hortega 1919 series of papers on microglia | journal = Glia | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1801–40 | date = November 2016 | pmid = 27634048 | doi = 10.1002/glia.23046 | s2cid = 3712733 | publication-date = 2016-09-16 }}</ref> [[Pío del Río Hortega]], student [[Santiago Ramón y Cajal| Santiaga Ramóna y Cajala]], prvi put nazvao je te ćelije „mikroglijom” oko 1920. Kasnije je, 1927. godine, opisao reakciju mikroglije na oštećenja mozga, a 1932. zabilježio prisustvo „fontana mikroglije” u [[corpus calosum|korpus kalozumu]] i drugim područjima bijele mase u perineonatusnom periodu. Nakon dugogodišnjeg istraživanja, Rio-Hortega je stekao reputaciju „oca mikroglije”.<ref name="Rio-Hortega 1892">{{cite journal | vauthors = del Río Hortega P, Penfield W |year=1892 |title=Cerebral Cicatrix: the Reaction of Neuroglia and Microglia to Brain Wounds |journal=Bulletin of the Johns Hopkins Hospital |volume=41 |pages=278–303}}</ref><ref name="Rio-Hortega 1937">{{cite journal |vauthors=del Rio-Hortega F |year=1937 |title=Microglia |journal=Cytology and Cellular Pathology of the Nervous System |pages=481–534}}</ref> Dugo vremena nije bilo značajnijeg napretka u poznavanju mikroglije. Zatim su 1988. godine Hickey i Kimura pokazali da perivaskularne mikroglijne ćelije potiču iz [[koštana srž|koštane srži]] i da eksprimiraju visoke nivoe proteina [[MHC]] klase II, koji se koriste za prezentaciju antigena. Time je potvrđena pretpostavka Pija Del Rio-Ortege da mikroglijne ćelije funkcionišu slično makrofagima, vršeći fagocitozu i prezentaciju [[antigen]]a. Krajem 20. stoljeća, grupa za eksperimentalnu psihologiju sa Univerziteta u Oxfordu klasifikovala je mikroglijne ćelije u tri tipa, na osnovu njihove morfologije, lokacije u tkivu i trajanja fagocitne aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lawson, Perry, Dri, Gordon |year=1990 |title=Heterogeneity in the distribution and morphology of microglia in the normal adult mouse brain |journal=Neuroscience |volume=39 |issue=1 |pages=151–170|doi=10.1016/0306-4522(90)90229-W |pmid=2089275 }}</ref> Danas mnogi istraživači širom svijeta, koristeći različite softvere, pokušavaju utvrditi vezu između morfologije mikroglijnih ćelija i nivoa ekspresije imunskih medijatora od strane tih ćelija.<ref>{{Cite journal |last=Fernandez-Arjona M.D.M., Grondona J.M., Fernandez-Llebrez P., Lopez-Avalos M.D. |year=2019 |title=Microglial morphometric parameters correlate with the expression level of IL-1beta, and allow identifying different activated morphotypes |journal=Front Cell Neurosci |volume=13 |article-number=472|doi=10.3389/fncel.2019.00472 |doi-access=free |pmid=31708746 |pmc=6824358 }}</ref> ==Oblici== [[File:Microglia and neurons.jpg|thumb| Pacovska mikroglija uzgajana u kulturi tkiva (zelena boja), zajedno s izdancima nervnih vlakana prikazanim crvenom bojom.]] [[File:Microglial cells (red) in rat cerebellar molecular layer.jpg|thumb| Mikroglija u molekularnom sloju malog mozga pacova prikazana je crvenom bojom, obojena antitijelima na IBA1/AIF1. Nastavci Bergmannovih glija ćelija prikazani su zelenom bojom, a DNK plavom.<ref name= "Gehrmann 1995"/>]] Ćelije mikroglije izuzetno su [[meuroplastičnost|plastične]] i prolaze kroz različite strukturne promjene zavisno od lokacije i potreba sistema. Ovakav stepen plastičnosti neophodan je za obavljanje širokog spektra funkcija koje mikroglija vrši. Sposobnost transformacije razlikuje mikrogliju od makrofaga, koji se moraju redovno zamjenjivati, te im omogućava odbranu centralnog nervnog sistema (CNS) u veoma kratkom roku, bez izazivanja imunskih poremećaja.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Mikroglija poprima specifičan oblik, odnosno fenotip, kao odgovor na lokalne uslove i hemijske signale koje detektuje.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Također je utvrđeno da signalizacija posredovana [[adenozin-trifosfat]]om (ATP), povezana s povredom tkiva, ima ključnu ulogu u [[fenotip]]skoj transformaciji mikroglije.<ref name="berkicserep">{{cite journal | doi= 10.1038/s41467-024-49773-1 | doi-access= free| title=Microglia contribute to neuronal synchrony despite endogenous ATP-related phenotypic transformation in acute mouse brain slices | date=2024 | last1=Peter | first1=Berki | last2=Csaba | first2=Cserep | last3=Zsuzsanna | first3=Környei | journal=Nature Communications | volume= 15 | issue=1 | page= 5402 | pmid= 38926390 | pmc=11208608 | bibcode= 2024NatCo..15.5402B }}</ref> ===Razgranati oblik=== Ovaj oblik mikroglijalnih ćelija obično se nalazi na specifičnim lokacijama širom mozga i kičmene moždine u odsustvu stranih materija ili ćelija koje odumiru. Ovaj „mirujući” oblik mikroglije sastoji se od dugih, razgranatih nastavaka i malog ćelijskog tijela. Za razliku od ameboidnih oblika mikroglije, [[ćelijsko tijelo]] razgranatog oblika ostaje na mjestu, dok se njegovi nastavci neprestano kreću i nadziru okolno područje. Nastavci su veoma osjetljivi na male promjene fiziološkog stanja i zahtijevaju vrlo specifične uslove kulture za posmatranje ''[[in vitro]]''.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Za razliku od aktivirane]] ili [[#Amoeboidne|ameboidne]] mikroglije, razgranata mikroglija ne vrši [[fagocitoza|fagocitozu]] ćelija i luči manje imunomolekula (uključujući proteine [[MHC-klasa I|MHC klase I]]/[[MHC -klasa II|II]]). Mikroglija u ovom stanju sposobna je da traga za imunskim prijetnjama i identifikuje ih, istovremeno održavajući [[homeostaza|homeostazu]] u CNS-u.<ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Davis 1994">{{cite journal | vauthors = Davis EJ, Foster TD, Thomas WE | title = Cellular forms and functions of brain microglia | journal = Brain Research Bulletin | volume = 34 | issue = 1 | pages = 73–78 | year = 1994 | pmid = 8193937 | doi = 10.1016/0361-9230(94)90189-9 | s2cid = 22596219 }}</ref> Iako se ovo smatra stanjem mirovanja, mikroglija je u tom obliku i dalje izuzetno aktivna u hemijskom nadzoru okruženja. Razgranata mikroglija se u svakom trenutku može transformisati u aktivirani oblik kao odgovor na povredu ili prijetnju.<ref name="Verkhratsky 2013">{{cite book | vauthors = Verkhratsky A, Butt A | title=Glial physiology and pathophysiology|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-118-40205-4}}</ref> ===Aktivirani=== Aktivirana mikroglija može se obojiti pomoću markera [[AIF-1]], čija se ekspresija povećava tokom aktivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Lan X, Han X, Li Q, Yang QW, Wang J | title = Modulators of microglial activation and polarization after intracerebral haemorrhage | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 13 | issue = 7 | pages = 420–33 | date = July 2017 | pmid = 28524175 | pmc = 5575938 | doi = 10.1038/nrneurol.2017.69 }}</ref> ====Nefagocitno stanje==== Ovo stanje zapravo je dio postepenog odgovora tokom kojeg mikroglija prelazi iz svog razgranatog oblika u potpuno aktivni fagocitni oblik. Mikroglija može se aktivirati djelovanjem različitih faktora, uključujući: proupalne [[citokin]]e, faktore ćelijske nekroze, lipopolisaharid i promjene u nivou vanćelijskog kalija (što ukazuje na pucanje ćelija). Nakon aktivacije, ćelije prolaze kroz nekoliko ključnih morfoloških promjena, uključujući zadebljanje i povlačenje ogranaka, preuzimanje proteina MHC klase I/II, ekspresiju imunomolekula, te lučenje citotoksičnih faktora, molekula za regrutaciju i proupalnih [[signalna molekula|signalnih molekula]] (što dovodi do kaskade proupalnih signala). Aktivisana mikroglija u nefagocitnom stanju obično poprima izgled „žbuna”, „štapića” ili malih ameboidnih oblika, zavisno od toga u kojoj se fazi transformacije – od razgranatog do potpuno fagocitnog oblika – nalazi. Pored toga, mikroglija prolazi i kroz brzu [[ćelijska proliferecija|proliferaciju]], kako bi se povećao njen broj. Sa strogo morfološkog aspekta, varijacije u obliku mikroglije duž ovog kontinuuma povezane su s promjenama morfološke složenosti i mogu se kvantificirati metodama fraktalne analize; pokazalo se da su te metode osjetljive čak i na suptilne, vizuelno neprimjetne promjene povezane s različitim morfološkim oblicima u različitim patološkim stanjima.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Jelinek 2005">{{cite journal |vauthors=Jelinek HF, Karperien A, Bossomaier T, Buchan A |title=Differentiating grades of microglia activation with fractal analysis |journal=Complexity International |volume=12 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |year=1975 |issue=18 |pages=1713–17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217005916/http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |archive-date=2008-12-17 }}</ref> ====Fagocitni==== Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije predstavljaju oblik mikroglije s maksimalnim [[imunski odgovor|imunskim odgovorom]]. Ove ćelije obično poprimaju veliki, ameboidni oblik, iako su zabilježena određena odstupanja. Pored funkcija prezentacije antigena, citotoksičnog djelovanja i signalizacije posredovane upalom – svojstvenih aktiviranim nefagocitnim mikroglijalnim ćelijama – one su također sposobne fagocitirati strane materije i izlagati nastale imunomolekule radi aktivacije [[T-ćelija]]. Fagocitne mikroglijne ćelije kreću se prema mjestu povrede, obuhvataju i razgrađuju štetni materijal te luče proupalne faktore koji podstiču proliferaciju drugih ćelija i njihovo uključivanje u isti proces. Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije također stupaju u interakciju s astrocitima i nervnim ćelijama, kako bi se što brže suprotstavile infekciji ili upali, uz minimalno oštećenje zdravih moždanih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ===Ameboidni=== Ovaj oblik omogućava mikrogliji slobodno kretanje kroz [[nervno tkivo]], čime ona može obavljati svoju ulogu ćelije čistača. Ameboidne mikroglijne ćelije sposobne su [[fagocitoza|fagocitirati]] ćelijski otpad, ali ne obavljaju iste funkcije prezentacije antigena i posredovanja u upali kao aktivirane mikroglijne ćelije. Ameboidne mikroglijne ćelije posebno su zastupljene tokom razvoja i preoblikovanja neuronskih veza u mozgu, kada postoji velika količina vanćelijskog otpada nastalog apoptozom koji treba ukloniti. Ovaj oblik mikroglijnih ćelija prisutan je nakon rođenja, uglavnom unutar perineonatusnih područja [[bijela masa|bijele mase]] u korpus kalozumu (žuljevitom tijelu) i [[mali mozak|malom mozgu]], koja su ranije opisivana kao "izvor mikroglije".<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Christensen 2006">{{cite journal | vauthors = Christensen RN, Ha BK, Sun F, Bresnahan JC, Beattie MS | title = Kainate induces rapid redistribution of the actin cytoskeleton in ameboid microglia | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 84 | issue = 1 | pages = 170–81 | date = July 2006 | pmid = 16625662 | doi = 10.1002/jnr.20865 | s2cid = 34491558 }}</ref><ref name="Hagemeyer">{{cite journal |vauthors=Hagemeyer N, Hanft KM, Akriditou MA, Unger N, Park ES, Stanley ER, Staszewski O, Dimou L, Prinz M |title=Microglia contribute to normal myelinogenesis and to oligodendrocyte progenitor maintenance during adulthood |journal=Acta Neuropathol |volume=134 |issue=3 |pages=441–458 |date=September 2017 |pmid=28685323 |pmc=5951721 |doi=10.1007/s00401-017-1747-1 |url=}}</ref> ===Perivaskularni=== Za razliku od drugih tipova mikroglije spomenutih gore, "perivaskularna" mikroglija (PVM) odnosi se na lokaciju ćelije, a ne na njen oblik/funkciju. Međutim, perivaskularna mikroglija često se miješa s perivaskularnim makrofagima,<ref name=frontier>{{cite journal|journal=Front. Neurosci. |date=4 December 2019 |volume=13|doi=10.3389/fnins.2019.01291|title=Vessel-Associated Immune Cells in Cerebrovascular Diseases: From Perivascular Macrophages to Vessel-Associated Microglia|author=Takashi Koizumi|author2=Danielle Kerkhofs |author3=Toshiki Mizuno|author4=Harry WM Steinbusch|author5=Sebastien Foulquier |doi-access=free |pmid=31866808 |pmc=6904330 }}</ref> koji se nalaze unutar zidova bazne lamine; stoga treba obratiti pažnju kako bi se utvrdilo na koji od ova dva tipa ćelija autori publikacija misle. Za razliku od normalne mikroglije, PVM-ove redovno zamjenjuju prekursorske ćelije porijeklom iz koštane srži, a oni eksprimiraju antigene MHC klase II bez obzira na svoje okruženje.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ===Jukstavaskularni=== "Perivaskularna mikroglija" i "jukstavaskularna mikroglija" različiti su nazivi za isti tip ćelije. Do zabune je došlo zbog pogrešne upotrebe termina "perivaskularna mikroglija" za označavanje perivaskularnih makrofaga,<ref name=frontier/> koji predstavljaju drugačiji tip ćelije. Jukstavaskularna mikroglija (odnosno perivaskularna mikroglija) ostvaruje direktan kontakt sa zidom bazne lamine krvnih sudova, ali se ne nalazi unutar samih zidova. Na toj poziciji mogu stupati u interakciju, kako sa [[endotel]]nim ćelijama, tako i sa [[pericit]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Morris GP, Foster CG, Courtney JM, Collins JM, Cashion JM, Brown LS, Howells DW, DeLuca GC, Canty AJ, King AE, Ziebell JM, Sutherland BA | display-authors = 6 | title = Microglia directly associate with pericytes in the central nervous system | journal = Glia | volume = 71 | issue = 8 | pages = 1847–69 | date = August 2023 | pmid = 36994950 | doi = 10.1002/glia.24371 | doi-access = free | pmc = 10952742 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Microglia contact cerebral vasculature through gaps between astrocyte endfeet |journal=Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism |date=2024 |doi=10.1177/0271678X241280775 |pmid=39253821|doi-access=free |last1=Morris |first1=Gary P. |last2=Foster |first2=Catherine G. |last3=Sutherland |first3=Brad A. |last4=Grubb |first4=Søren |volume=44 |issue=12 |pages=1472–1486 |pmc=11751324 }}</ref> Poput perivaskularnih ćelija, one eksprimiraju proteine [[MHC]] klase II čak i pri niskim nivoima aktivnosti upalnih [[citokin]]a. Za razliku od perivaskularnih ćelija, a slično ostalim mikroglijnim ćelijama, jukstavaskularna mikroglija ne pokazuje brzu izmjenu niti redovnu zamjenu mijeloidnim prekursorskim ćelijama.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ==Funkcije== [[File:Purinergic signalling Microglia.jpg|thumb| Aktivacija mikroglije putem [[purinergička signalizacija|purinergičke signalizacije]]]] Mikroglijne ćelije obavljaju niz različitih zadataka unutar [[CNS]]-a, koji su uglavnom povezani s [[imunski odgovor|imunskim odgovorom[]] i održavanjem [[homeostaza|homeostaze]]. U nastavku su navedene neke od glavnih poznatih funkcija koje obavljaju ove ćelije. ===Čišćenje=== Pored toga što su veoma osjetljive na male promjene u svom okruženju, svaka mikroglijna ćelija također redovno fizički nadzire svoje područje djelovanja. Ova aktivnost odvija se u ameboidnom i mirujućem stanju putem veoma pokretnih nastavaka mikroglije.<ref name="Nimmerjahn"/> Dok se kreće kroz određeno područje, ako mikroglijna ćelija naiđe na strani materijal, oštećene ćelije, [[apoptoza|apoptotske]] ćelije, neurofibrilarna klupka, fragmente [[DNK]] ili [[senilno plak|plakove]], ona se aktivira i fagocitira taj materijal ili ćeliju. Na taj način mikroglijalne ćelije djeluju i kao "čistači", uklanjajući nasumične ostatke ćelija.<ref name= "Aloisi 2001"/> Tokom preneonatusnog razvoja mozga, mikroglijne ćelije imaju ulogu u regulaciji broja [[prekursorska neuronska ćelija|prekursorskih neuronsjih ćelija]]<ref>{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Christopher |last2=Martinez-Cerdeno |first2=Veronica |last3=Noctor |first3=Stephen |title=Microglia regulate the number of neural precursor cells in the developing cerebral cortex |journal=J Neurosci |date=2013 |volume=33 |issue=10 |pages=4216–33 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3441-12.2013 |pmid=23467340 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23467340|pmc=3711552 }}</ref> i uklanjanju apoptotskih neurona. Također postoje dokazi da mikroglija može precizno oblikovati sinapsne veze gutanjem i eliminacijom sinapsi.<ref>{{cite journal | vauthors = Chung WS, Welsh CA, [[Ben Barres|Barres BA]], [[Beth Stevens|Stevens B]] | title = Do glia drive synaptic and cognitive impairment in disease? | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 11 | pages = 1539–45 | date = November 2015 | pmid = 26505565 | pmc = 4739631 | doi = 10.1038/nn.4142 }}</ref> Nakon razvoja, većina mrtvih ili apoptotskih ćelija nalazi se u moždanoj kori i subkortikalnoj bijeloj tvari. To može objasniti zašto se većina ameboidnih mikroglijnih ćelija nalazi unutar "fontana mikroglije" u [[korteks|moždanoj kori]].<ref name= "Ferrer 1990">{{cite journal | vauthors = Ferrer I, Bernet E, Soriano E, del Rio T, Fonseca M | title = Naturally occurring cell death in the cerebral cortex of the rat and removal of dead cells by transitory phagocytes | journal = Neuroscience | volume = 39 | issue = 2 | pages = 451–58 | year = 1990 | pmid = 2087266 | doi = 10.1016/0306-4522(90)90281-8 | s2cid = 23457378 }}</ref> ===Fagocitoza=== Glavna uloga mikroglije, [[fagocitoza]], podrazumijeva obuhvatanje i gutanje različitih materijala. Materijali koji se fagocituju uglavnom se sastoje od ćelijskih ostataka, [[lipid]]a i [[apoptoza|apoptotskih]] ćelija u stanju bez upale, te invazivnih [[virus]]a, [[bakterija]] ili drugih stranih materija u stanju upale. Kada se ćelija mikroglije „napuni”, ona prestaje s [[fagocit]] nomaktivnošću i transformiše se u relativno nereaktivnu [[kontejner ćelija| kontejner ćeliju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Galloway DA, Phillips AE, Owen DR, Moore CS | title = Phagocytosis in the Brain: Homeostasis and Disease | language = English | journal = Frontiers in Immunology | volume = 10 | date = 2019 | pmid = 31040847 | pmc = 6477030 | doi = 10.3389/fimmu.2019.00790 | doi-access = free }}</ref> ===Vanćelijska signalizacija=== Značajan dio uloge mikroglijnih ćelija u mozgu odnosi se na održavanje [[homeostaza|homeostaze]] u nezaraženim regijama i podsticanje [[upala|upale]] u zaraženom ili oštećenom tkivu. Mikroglija to postiže putem izuzetno složenog niza vanćelijskih signalnih molekula koji im omogućavaju komunikaciju s drugim mikroglijnim ćelijama, [[astrocit]]ima, [[neuron]]ima, [[T-ćelija|T-ćelijama]] i [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnim progenitorskim ćelijama]]. Kao što je ranije spomenuto, [[citokin]] IFN-γ može se koristiti za aktivaciju mikroglijnih ćelija. Pored toga, nakon aktivacije pomoću IFN-γ, mikroglija također otpušta dodatni IFN-γ u vanćelijski prostor. To aktivira još više mikroglijnih ćelija i pokreće kaskadu aktivacije posredovanu [[citokin]]ima, čime se brzo aktiviraju sve obližnje mikroglijne ćelije. TNF-α, koji proizvodi mikroglija, uzrokuje [[apoptoza|apoptozu]] nervnog tkiva i pojačava upalu. [[Interleukin 8|IL-8]] podstiče rast i diferencijaciju [[B-ćelija]], omogućavajući im da pomognu mikrogliji u borbi protiv infekcije. Drugi citokin, [[Interleukin 1|IL-1]], inhibira citokine [[Interleukin 10|IL-10]] i [[TGF-β]], koji smanjuju intenzitet [[prezentacija antigena|prezentacije antigena]] i proupalne signalizacije. Dodatne [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] i T-ćelije regrutuju se na mjesto povrede putem mikroglijne proizvodnje [[hemotaksija|hemotaksijskih]] molekula kao što su [[CCL22|MDC]], IL-8 i [[CCL19|MIP-3β]]. Konačno, PGE<sub>2</sub> i drugi [[prostanoid]]i sprečavaju [[hronična upala|hroničnu upalu]], inhibicijom proupalnog odgovora mikroglije i smanjenjem odgovora [[T-pomoćna ćelija|Th1]] (T-pomoćnih ćelija).<ref name= "Aloisi 2001"/> ====Prezentacija antigena==== Kao što je ranije spomenuto, rezidentne, neaktivirane mikroglijne ćelije slabi su [[antigen-prezentirajuća ćelija|prezentatori antigena]] zbog nedostatka MHC proteina klase I i II. Nakon aktivacije, one brzo eksprimiraju MHC proteine klase I i II te postaju efikasni prezentatori antigena. U određenim slučajevima, mikroglija može se aktivirati pomoću IFN-γ radi prezentacije antigena, ali ne funkcioniše tako efikasno kao kada bi preuzela proteine [[MHC]] klase I ili II. Tokom upale, T-ćelije prelaze [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]], zahvaljujući specijalizovanim površinskim markerima, a zatim se direktno vezuju za mikrogliju kako bi preuzele [[antigen]]e. Nakon što im se antigeni prezentuju, T-ćelije obavljaju različite funkcije, uključujući regrutaciju ćelija uključenih u [[upalni odgovor]], stvaranje imunske memorije, lučenje citotoksičnih supstanci i direktne napade na plazma-membrane stranih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ====Citotoksičnost==== Pored sposobnosti uništavanja infektivnih organizama putem kontakta između ćelija posredstvom [[fagocitoza|fagocitoze]], mikroglija također može oslobađati različite [[citotoksičnost|citotoksične]] tvari.<ref>{{cite journal | vauthors = Wolf A, Herb M, Schramm M, Langmann T | title = The TSPO-NOX1 axis controls phagocyte-triggered pathological angiogenesis in the eye | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 2709 | date = June 2020 | pmid = 32483169 | pmc = 7264151 | doi = 10.1038/s41467-020-16400-8 | bibcode = 2020NatCo..11.2709W | doi-access = free }}</ref> Mikroglija u kulturi luči velike količine [[vodik-peroksid]]a i [[dušik-oksid]]a u procesu poznatom kao „respiratorni prasak”. Oba ova hemijska spoja mogu direktno oštetiti ćelije i dovesti do smrti neurona. Proteaze koje luči mikroglija razgrađuju specifične proteine, uzrokujući direktno oštećenje ćelija, dok [[citokin]]i poput IL-1 podstiču demijelinizaciju [[neuron]]skih [[akson]]a. Konačno, mikroglija može oštetiti neurone putem procesa posredovanih NMDA receptorima, lučenjem [[glutamat]]a, [[aspartat]]a i kvinolinske kiseline. Ovo citotoksično lučenje ima za cilj uništavanje inficiranih neurona, virusa i bakterija, ali može uzrokovati i znatna kolateralna oštećenja nervnog tkiva. Posljedično, hronični [[upalni odgovor]] može dovesti do opsežnog oštećenja nervnog tkiva dok mikroglija razara moždano tkivo u pokušaju da uništi infekciju.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Edaravon, supstanca koja vezuje slobodne radikale, sprečava oksidativnu neurotoksičnost izazvanu aktiviranom mikroglijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Banno M, Mizuno T, Kato H, Zhang G, Kawanokuchi J, Wang J, Kuno R, Jin S, Takeuchi H, Suzumura A | display-authors = 6 | title = The radical scavenger edaravone prevents oxidative neurotoxicity induced by peroxynitrite and activated microglia | journal = Neuropharmacology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 283–90 | date = February 2005 | pmid = 15695167 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2004.10.002 | s2cid = 25545853 }}</ref> ====Sinapsno uklanjanje==== U [[fenomen]]u koji su Blinzinger i Kreutzberg prvi put uočili kod [[lezija]] kičmene moždine 1968. godine, mikroglija nakon upale uklanja ogranke s nervnih vlakana u blizini oštećenog tkiva. To doprinosi ponovnom rastu i reorganizaciji oštećenih [[neuronska mreža|neuronskih mreža]].<ref name= "Gehrmann 1995"/> Također je utvrđeno da mikroglija učestvuje u procesu sinapsnog obrezivanja tokom razvoja mozga.<ref name="Soteros_2021">{{cite journal | vauthors = Soteros BM, Sia GM | title = Complement and microglia dependent synapse elimination in brain development | journal = WIREs Mechanisms of Disease | volume = 14| issue = 3| article-number = e1545 | date = November 2021 | pmid = 34738335 | doi = 10.1002/wsbm.1545 | pmc = 9066608 }}</ref> ====Podsticanje procesa popravke==== Nakon upale, mikroglija prolazi kroz nekoliko faza kako bi podstakla ponovni rast nervnog tkiva. Ti procesi uključuju uklanjanje sinapsi (sinapsno "ogoljavanje"), lučenje protivupalnih citokina, privlačenje neurona i [[astrocit]]a na oštećeno područje, te stvaranje tzv. Gitterovih ćelija. Bez ćelija mikroglije, procesi ponovnog rasta i reorganizacije mreža (''remapping'') odvijali bi se znatno sporije u samom [[CNS]]-u, dok bi u mnogim vaskularnim sistemima koji okružuju [[mozak]] i [[oči]] bili gotovo nemogući.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Ritter 2006">{{cite journal | vauthors = Ritter MR, Banin E, Moreno SK, Aguilar E, Dorrell MI, Friedlander M | title = Myeloid progenitors differentiate into microglia and promote vascular repair in a model of ischemic retinopathy | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 12 | pages = 3266–76 | date = December 2006 | pmid = 17111048 | pmc = 1636693 | doi = 10.1172/JCI29683 }}</ref> Nedavna istraživanja potvrdila su da izdanci mikroglije neprestano prate funkcije neurona putem specijalizovanih somatskih spojeva i detektuju „stanje” nervnih ćelija. Putem ovog mehanizma međućelijske komunikacije, mikroglija može ostvariti snažne neuroprotektivne efekte, značajno doprinoseći procesu oporavka nakon povrede mozga.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de"/> Također utvrđeno je da mikroglija doprinosi pravilnom razvoju mozga ostvarivanjem kontakta sa nezrelim neuronima u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Cserép C, Schwarcz AD, Pósfai B, László ZI, Kellermayer A, Környei Z, Kisfali M, Nyerges M, Lele Z, Katona I | display-authors = 6 | title = Microglial control of neuronal development via somatic purinergic junctions | journal = Cell Reports | volume = 40 | issue = 12 | article-number= 111369 | date = September 2022 | pmid = 36130488 | pmc = 9513806 | doi = 10.1016/j.celrep.2022.111369 | s2cid = 252416407 }}</ref> == Razvoj == [[File:Microgliogenesis at a glance.png|thumb|268x268px| Porijeklo i nastanak mikroglije u CNS-u]] Dugo se smatralo da se ćelije mikroglije diferenciraju u [[koštana srž|koštanoj srži]] iz [[hematopoetske matične ćelije|hematopoetskih matičnih ćelija]], [[progenitorna ćelija|progenitora]] svih krvnih ćelija. Međutim, novija istraživanja pokazuju da mikroglija potiče iz žumančane vreće tokom izuzetno ograničenog embrionalnog perioda i naseljava moždani parenhim vođena precizno orkestriranim molekularnim procesom.<ref name="Dermitzakis_2023"/> Progenitornim ćelijama iz žumančane vreće potrebna je aktivacija [[receptor faktora stimulacije kolonija 1]] (CSF1R) radi migracije u mozak i diferencijacije u mikrogliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanley ER, Chitu V | title = CSF-1 receptor signaling in myeloid cells | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 6 | article-number = a021857 | date = June 2014 | pmid = 24890514 | pmc = 4031967 | doi = 10.1101/cshperspect.a021857 }}</ref> Pored toga, najveći doprinos repopulaciji mikroglije zasniva se na njenoj lokalnoj samoobnovi, kako u stanju mirovanja tako i u bolesti, dok cirkulišući [[monocit]]i također mogu doprinijeti u manjoj mjeri, naročito u slučaju bolesti.<ref name="Dermitzakis_2023" /><ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Prinz M | title = Origin of microglia: current concepts and past controversies | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 8 | article-number = a020537 | date = July 2015 | pmid = 26134003 | pmc = 4526747 | doi = 10.1101/cshperspect.a020537 }}</ref> Monociti se u perifernim sistemima također mogu diferencirati u mijeloidne dendritske ćelije i makrofage. Poput makrofaga u ostatku tijela, mikroglija koristi fagocitne i citotoksične mehanizme za uništavanje stranih materija. I mikroglija i makrofagi doprinose [[imunski odgovor|imunskom odgovoru]], djelujući kao [[antigene prezentirajuće ćelije]], te podstiču upalu i homeostatske mehanizme u tijelu lučenjem citokina i drugih signalnih molekula.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu H, Wang Z, Yu J, Yang X, He F, Liu Z, Che F, Chen X, Ren H, Hong M, Wang J | display-authors = 6 | title = Role and mechanisms of cytokines in the secondary brain injury after intracerebral hemorrhage | journal = Progress in Neurobiology | volume = 178 | article-number= 101610 | date = July 2019 | pmid = 30923023 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2019.03.003 | s2cid = 85495400 }}</ref> U svom stanju smanjene aktivnosti, mikroglija ne eksprimira proteine MHC klase I i MHC klase II, citokine IFN-γ, antigene CD45, kao ni mnoge druge površinske receptore neophodne za obavljanje funkcija prezentacije antigena, fagocitoze i [[citotoksičnost]]i, po kojima se inače prepoznaju normalni makrofagi. Mikroglija se od makrofaga razlikuje i po tome što je pod znatno strožom prostornom i vremenskom regulacijom, čime se osigurava precizan [[imunski odgovor]].<ref name= "Aloisi 2001">{{cite journal | vauthors = Aloisi F | title = Immune function of microglia | journal = Glia | volume = 36 | issue = 2 | pages = 165–79 | date = November 2001 | pmid = 11596125 | doi = 10.1002/glia.1106 | s2cid = 25410282 }}</ref> Još jedna razlika između mikroglije i drugih ćelija koje nastaju diferencijacijom [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnih progenitorskih ćelija]] jeste brzina njihove obnove. Makrofagi i [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] neprestano se troše i zamjenjuju mijeloidnim progenitorskim ćelijama koje se diferenciraju u potrebni tip ćelije. Zbog postojanja [[krvno-moždana barijera|krvno-moždane barijere]], za organizam bi bilo prilično teško da neprestano vrši zamjenu mikroglije. Stoga, umjesto stalne zamjene putem mijeloidnih progenitorskih ćelija, mikroglija održava svoje stanje mirovanja, a nakon aktivacije se ubrzano razmnožava, kako bi održala svoju brojnost. Ipak, studije na koštanim himerama pokazale su da u slučajevima teških [[infekcija]] dolazi do slabljenja krvno-moždane barijere, te se mikroglija zamjenjuje hematogenim ćelijama porijeklom iz koštane srži, konkretno mijeloidnim progenitorskim ćelijama i makrofagima. Nakon što se infekcija povuče, ponovo se uspostavlja razdvojenost između perifernog i centralnog sistema, te su tokom perioda oporavka i regeneracije prisutne isključivo ćelije mikroglije.<ref name= "Gehrmann 1996">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J | title = Microglia: a sensor to threats in the nervous system? | journal = Research in Virology | volume = 147 | issue = 2–3 | pages = 79–88 | year = 1996 | pmid = 8901425 | doi = 10.1016/0923-2516(96)80220-2 }}</ref> ===Starenje=== Mikroglija prolazi kroz nagli porast [[mitoza|mitotske]] aktivnosti tokom povrede; nakon te proliferacije slijedi [[apoptoza]], kako bi se broj ćelija vratio na početni nivo.<ref name="Streita">{{cite journal | vauthors = Streit WJ | title = Microglial senescence: does the brain's immune system have an expiration date? | journal = Trends in Neurosciences | volume = 29 | issue = 9 | pages = 506–10 | date = September 2006 | pmid = 16859761 | doi = 10.1016/j.tins.2006.07.001 | s2cid = 8874596 }}</ref> Aktivacija mikroglije opterećuje [[anabolizam|anaboličke]] i [[katabolizam|kataboličke]] mehanizme ćelija, uzrokujući da aktivirane ćelije mikroglije odumiru brže od onih koje nisu aktivirane.<ref name="Streita"/> Kako bi se nadoknadio gubitak mikroglije tokom vremena, ove ćelije prolaze kroz mitozu, a progenitorske ćelije porijeklom iz koštane srži migriraju u mozak, putem moždanih ovojnica i krvnih sudova.<ref name="Streita"/> Nagomilavanje manjih oštećenja [[neuron]]a, do kojeg dolazi tokom normalnog procesa [[starenje|starenja]], može transformisati mikrogliju u uvećane i aktivirane ćelije.<ref name="Mrak">{{cite journal | vauthors = Mrak RE, Griffin WS | title = Glia and their cytokines in progression of neurodegeneration | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–54 | date = March 2005 | pmid = 15639313 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.05.010 | s2cid = 33152515 }}</ref> Ovi hronični, sa [[starenje]]m povezani porasti aktivacije mikroglije i ekspresije IL-1 mogu doprinijeti povećanom riziku od [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] tokom starenja, tako što pogoduju stvaranju neuritskih plakova kod pacijenata s predispozicijom za to.<ref name="Mrak"/> Oštećenje DNK može doprinijeti aktivaciji mikroglije povezanoj sa starenjem. Još jedan faktor može biti nakupljanje [[napredni krajnji proizvodi glikacije|naprednih krajnjih proizvoda glikacije]], koji se akumuliraju tokom starenja.<ref name="Mrak"/> Ovi proteini veoma su otporni na proteolitske procese i podstiču [[unakrsno povezivanje]] proteina.<ref name="Mrak"/> Istraživanja su otkrila distrofijsku (poremećenog razvoja) ljudsku mikrogliju. "Ove ćelije karakterišu abnormalnosti u strukturi citoplazme, kao što su ogranci koji su izgubili grananje, atrofijski, fragmentisani ili neuobičajeno vijugavi izdanci, koji često nose sferoidna ili lukovičasta zadebljanja."<ref name="Streita"/> Učestalost pojave distrofijske mikroglije raste sa starenjem.<ref name="Streita"/> Degeneracija i odumiranje mikroglije zabilježeni su u istraživanjima [[prenosiva spongiformna encefalopatija|prionskih bolesti]], [[shizofrenija|shizofrenije]] i Alzheimerove bolesti, što ukazuje na to da bi propadanje mikroglije moglo biti uključeno u neurodegenerativne bolesti.<ref name="Streita" /> Komplikaciju ove teorije predstavlja činjenica da je u ljudskom mozgu teško razlikovati "aktiviranu" od "distrofijske" mikroglije.<ref name="Streita"/> Kod miševa pokazano je da blokada CD22 vraća homeostatsku fagocitozu mikroglije u mozgu koji stari.<ref name="J.V. Pluvinage et al.">{{cite journal | vauthors = Pluvinage JV, Haney MS, Smith BA, Sun J, Iram T, Bonanno L, Li L, Lee DP, Morgens DW, Yang AC, Shuken SR, Gate D, Scott M, Khatri P, Luo J, Bertozzi CR, Bassik MC, Wyss-Coray T | display-authors = 6 | title = CD22 blockade restores homeostatic microglial phagocytosis in ageing brains | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 187–92 | date = April 2019 | pmid = 30944478 | pmc = 6574119 | doi = 10.1038/s41586-019-1088-4 | bibcode = 2019Natur.568..187P }}</ref> [[File:Microglial cells.tif|alt=|center|thumb|280px| slika mikroglije]] ==Klinički značaj== {{glavni|Uloga mikroglije u bolestima}} [[File:Step-by-step guide for analyzing microglia phenotypes.png|thumb| Vodič korak po korak za analizu fenotipova mikroglije]] Mikroglija predstavlja primarne imunske ćelije [[CNS|centralnog nervnog sistema]], slične perifernim makrofagima. One reaguju na [[patogen]]e i povrede promjenom morfologije i migracijom na mjesto infekcije ili povrede, gdje uništavaju patogene i uklanjaju oštećene ćelije. Kao dio svog odgovora, luče [[citokin]]e, [[hemokin]]e, [[prostaglandin]]e i [[ROS|reaktivne vrste kisika]], koji pomažu u usmjeravanju imunskog odgovora. Pored toga, imaju ključnu ulogu u okončanju upalnog odgovora putem proizvodnje antiupalnih citokina. Mikroglija je također opsežno proučavana zbog svoje štetne uloge kod neurodegenerativnih bolesti, kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[multipla skleroza]], kao i kod [[kardiovaskularna bolest|srčanih oboljenja]], [[glaukom]]a te virusnih i bakterijskih [[infekcija]]. Sve je više dokaza da [[imunska disregulacija]] doprinosi patofiziologiji [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja (OKP)]], [[Touretteov sindrom|Touretteovog sindroma]] i [[PANDAS|pedijatrijskih autoimunskih neuropsihijatrijskih poremećaja povezanih sa streptokoknim infekcijama (PANDAS)]].<ref>{{cite journal | vauthors = Frick L, Pittenger C | title = Microglial Dysregulation in OCD, Tourette Syndrome, and PANDAS | journal = Journal of Immunology Research | volume = 2016 | article-number= 8606057 | date = 2016 | pmid = 28053994 | pmc = 5174185 | doi = 10.1155/2016/8606057 | doi-access = free }}</ref> Budući da mikroglija brzo reaguje čak i na suptilne promjene u homeostazi centralnog nervnog sistema, ona se može posmatrati kao senzor za neurološke disfunkcije ili poremećaje.<ref name="Schwabenland_2021">{{cite journal | vauthors = Schwabenland M, Brück W, Priller J, Stadelmann C, Lassmann H, Prinz M | title = Analyzing microglial phenotypes across neuropathologies: a practical guide | journal = Acta Neuropathologica | volume = 142 | issue = 6 | pages = 923–36 | date = December 2021 | pmid = 34623511 | pmc = 8498770 | doi = 10.1007/s00401-021-02370-8 | publication-date = October 2021 }}</ref> U slučaju moždanih patologija, fenotip mikroglije je zasigurno izmijenjen.<ref name="Schwabenland_2021"/> Stoga, analiza mikroglije može poslužiti kao osjetljiv alat za dijagnosticiranje i karakterizaciju poremećaja centralnog nervnog sistema u bilo kojem uzorku tkiva.<ref name="Schwabenland_2021"/> Posebno treba procijeniti gustoću ćelija mikroglije, oblik ćelija, obrazac rasporeda, različite fenotipove mikroglije i interakcije s drugim tipovima ćelija.<ref name="Schwabenland_2021"/> == Genetika sensoma == Sensom mikroglije je relativno nov biološki koncept koji, čini se, igra značajnu ulogu u [[neuron|neurorazvoju]] i [[neurodegeneracija|neurodegeneraciji]]. Sensom se odnosi na jedinstvenu grupu proteinskih [[primarni transkript|transkripata]] koji se koriste za detekciju [[ligand|liganada]] i [[mikroorganizam|mikroba]]. Drugim riječima, sensom predstavlja gene potrebne za sintezu proteina koji služe za prepoznavanje molekula unutar organizma. Sensom se može analizirati pomoću različitih metoda, uključujući [[qPCR|lančana polimerazma reakcija u realnom vremenu]], [[RNK-seq]], [[DNK-mikromreža|analizu mikromrežama]] i direktno sekvenciranje [[RNK]]. Geni uključeni u sensom kodiraju receptore i [[transmembranski protein|transmembranske proteine]] na [[ćelijska membrana|plazmatskoj membrani]], koji su u mikrogliji više eksprimirani nego u neuronima. Ne uključuje sekretovane proteine niti transmembranske proteine specifične za organele vezane za membrane, kao što su [[ćelijsko jedro]], [[mitohondrije]] i [[endoplazmatski retikulum]].<ref name="Hickman_2013">{{cite journal |vauthors=Hickman SE, Kingery ND, Ohsumi TK, Borowsky ML, Wang LC, Means TK, El Khoury J |date=December 2013 |title=The microglial sensome revealed by direct RNA sequencing |journal=Nature Neuroscience |volume=16 |issue=12 |pages=1896–905 |doi=10.1038/nn.3554 |pmc=3840123 |pmid=24162652}}</ref> Većina identifikovanih gena sensoma kodira receptore za prepoznavanje obrazaca, mada je spektar uključenih gena veoma raznolik. Mikroglija dijeli sličan sensom sa drugim makrofagima, ali sadrži 22 jedinstvena gena, od kojih se 16 koristi za interakciju sa endogenim ligandima. Ove razlike čine jedinstven mikroglijalni biomarker koji obuhvata više od 40 gena, uključujući [[P2ry12]] i [[HEXB]]. Čini se da DAP12 ([[TYROBP]]) ima važnu ulogu u interakciji proteina sensoma, djelujući kao signalni adaptor i regulatorni protein.<ref name="Hickman_2013" /> Regulacija gena unutar sensoma mora biti podložna promjenama kako bi se omogućio odgovor na potencijalne prijetnje. Kako bi se suočila s tim opasnostima, mikroglija može preuzeti ulogu neuroprotekcije ili ispoljiti neurotoksičnost.<ref>Block, ML, Zecca, L & Hong, JS. "Microglia-mediated neurotoxicity: uncovering the molecular mechanisms". ''Nat. Rev. Neurosci.'' 8, 57–69 (2007).</ref> Iz ovih razloga pretpostavlja se da bi sensom mogao imati ulogu u neurodegeneraciji. Geni sensoma čija se ekspresija povećava starenjem uglavnom su uključeni u prepoznavanje infektivnih mikrobnih liganada, dok su oni kod kojih dolazi do smanjenja ekspresije uglavnom uključeni u prepoznavanje endogenih liganada.<ref name="Hickman_2013"/> Ova analiza ukazuje na regulaciju specifičnu za glijalne ćelije koja pogoduje neuroprotekciji tokom prirodne neurodegeneracije. To je u suprotnosti sa pomakom ka neurotoksičnosti koji se zapaža kod neurodegenerativnih bolesti. Sensom također može imati ulogu u neurorazvoju. [[Infekcija]] mozga u ranom životnom dobu dovodi do nastanka mikroglije koja je preosjetljiva na kasnije imunske podražaje. Pri izloženosti infekciji dolazi do povećanja ekspresije gena sensoma uključenih u [[neuroinflamacija|neuroinflamaciju]] i smanjenja ekspresije gena uključenih u [[neuroplastičnost]].<ref name="pmid26872419">{{cite journal |vauthors=Ji P, Schachtschneider KM, Schook LB, Walker FR, Johnson RW |date=May 2016 |title=Peripheral viral infection induced microglial sensome genes and enhanced microglial cell activity in the hippocampus of neonatal piglets |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=54 |pages=243–51 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.010 |pmc=4828316 |pmid=26872419}}</ref> Međutim, sposobnost senzoma da mijenja neurorazvoj mogla bi poslužiti u borbi protiv bolesti. Delecija gena [[CX3CL1]] – gena senzoma koji se snažno eksprimira – kod životinjskih modela [[Rettov sindrom|Rettovog sindroma]] rezultirala je boljim zdravljem i dužim životnim vijekom.<ref name="pmid26883520">{{cite journal |vauthors=Horiuchi M, Smith L, Maezawa I, Jin LW |date=February 2017 |title=CX<sub>3</sub>CR1 ablation ameliorates motor and respiratory dysfunctions and improves survival of a Rett syndrome mouse model |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=60 |pages=106–16 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.014 |pmc=5531048 |pmid=26883520}}</ref> Smanjena ekspresija Cx<sub>3</sub>cr1 kod ljudi bez Rettovog sindroma povezana je sa simptomima sličnim [[shizofrenija|shizofreniji]].<ref name="pmid26285829">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergon A, Belzeaux R, Comte M, Pelletier F, Hervé M, Gardiner EJ, Beveridge NJ, Liu B, Carr V, Scott RJ, Kelly B, Cairns MJ, Kumarasinghe N, Schall U, Blin O, Boucraut J, Tooney PA, Fakra E, Ibrahim EC |date=October 2015 |title=CX3CR1 is dysregulated in blood and brain from schizophrenia patients |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01575079/file/soumis_Schizophrenia_Research_050815_pour_HAL.pdf |journal=Schizophrenia Research |volume=168 |issue=1–2 |pages=434–43 |doi=10.1016/j.schres.2015.08.010 |pmid=26285829 |hdl=1959.4/unsworks_49794 |s2cid=205073822}}</ref> Ovo ukazuje na to da senzom ne samo da igra ulogu u različitim razvojnim poremećajima, već zahtijeva i strogu regulaciju kako bi se održalo stanje bez bolesti. == Također pogledajte== *[[Neuroimunski sistem]] *[[Spisak tipova ljudskih ćelija izvedenih iz klicinih listova]] *[[Spisak različitih tipova ćelija u tijelu odraslog čovjeka]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Rock RB, Gekker G, Hu S, Sheng WS, Cheeran M, Lokensgard JR, Peterson PK | title = Role of microglia in central nervous system infections | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 17 | issue = 4 | pages = 942–64, table of contents | date = October 2004 | pmid = 15489356 | pmc = 523558 | doi = 10.1128/CMR.17.4.942-964.2004 }} * {{cite journal | vauthors = Han X, Li Q, Lan X, El-Mufti L, Ren H, Wang J | title = Microglial Depletion with Clodronate Liposomes Increases Proinflammatory Cytokine Levels, Induces Astrocyte Activation, and Damages Blood Vessel Integrity | journal = Molecular Neurobiology | volume = 56 | issue = 9 | pages = 6184–96 | date = September 2019 | pmid = 30734229 | pmc = 6684378 | doi = 10.1007/s12035-019-1502-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Microglia}} * [https://www.microglia.info/webinars Microglia information, videos & resources] at microglia.info * [https://www.microglia.net Microglia home page] at microglia.net * [https://www.scq.ubc.ca/?p=674 "Creeping into your Head – A Brief Introduction to Microglia"]&nbsp;– A Review from the ''Science Creative Quarterly'' * {{cite web |url=https://hms.harvard.edu/news/immune-scavengers-target-alzheimers-plaques-4-6-07 |title=Immune Scavengers Target Alzheimer's Plaques |date=April 6, 2007 }} * The [[v:Topic:Neuroscience|Department of Neuroscience]] at [[v:|Wikiversity]] * [https://www.neuinfo.org/mynif/search.php?q=Microglial%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 NIF Search – Microglial Cell] via the [[Neuroscience Information Framework]] {{Mijeloidne krvne ćelije i plazma}} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} [[Kategorija:Makrofagi]] [[Kategorija:Glija ćelije]] [[Kategorija:Ćelije]] ttkugx2pnht9e2bp5gy8pk64x1srbn1 3935892 3935883 2026-10-16T14:12:50Z Violator-bos 186909 /* Razvoj */ 3935892 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Mikroglija | Latin = | Image = Mikroglej 1.jpg | Caption = Mikroglija u stanju mirovanja iz kore velikog mozga pacova prije traumatske povrede mozga (bojenje lektinom uz upotrebu HRP-a – peroksidaze hrena) | Image2 = Makrofagi 2.jpg | Caption2 = Mikroglija/makrofag – aktivirani oblik iz kore velikog mozga pacova nakon traumatske povrede mozga (bojenje [[lektin]]om uz upotrebu HRP-a) | Precursor = Primitivni makrofag porijeklom iz [[mezoderm]]a (tačnije, [[hematopoeza|hematopoetskih]] [[progenitorna ćelija|progenitora]] žumanjčane vreće | System = [[CNS]] | Nerve = }} Mikroglija su vrsta [[glija]]-ćelija, smještenih širom [[mozak|mozga]] i [[kičmena moždina| kičmene moždine]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS).<ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Lim S, Hoeffel G, Low D, Huber T | title = Origin and differentiation of microglia | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | page = 45 | year = 2013 | pmid = 23616747 | pmc = 3627983 | doi = 10.3389/fncel.2013.00045 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija čini oko 5–10% ćelija u mozgu.<ref name="Lana">{{cite journal |vauthors=Lana D, Magni G, Landucci E, Wenk GL, Pellegrini-Giampietro DE, Giovannini MG |title=Phenomic Microglia Diversity as a Druggable Target in the Hippocampus in Neurodegenerative Diseases |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=18 |date=September 2023 |article-number=13668 |pmid=37761971 |pmc=10531074 |doi=10.3390/ijms241813668 |doi-access=free |url=}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dos Santos SE, Medeiros M, Porfirio J, Tavares W, Pessôa L, Grinberg L, Leite RE, Ferretti-Rebustini RE, Suemoto CK, Filho WJ, Noctor SC, Sherwood CC, Kaas JH, Manger PR, Herculano-Houzel S | display-authors = 6 | title = Similar Microglial Cell Densities across Brain Structures and Mammalian Species: Implications for Brain Tissue Function | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 40 | issue = 24 | pages = 4622–43 | date = June 2020 | pmid = 32253358 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2339-19.2020 | pmc = 7294795 }}</ref> Kao rezidentne ćelije [[makrofag]]i, one djeluju kao prvi i glavni oblik aktivne [[imunost|imunske odbrane]] u CNS-u.<ref name= "Filiano 2015">{{cite journal | vauthors = Filiano AJ, Gadani SP, Kipnis J | title = Interactions of innate and adaptive immunity in brain development and function | journal = Brain Research | volume = 1617 | pages = 18–27 | date = August 2015 | pmid = 25110235 | pmc = 4320678 | doi = 10.1016/j.brainres.2014.07.050 }}</ref> Mikroglija potiče iz žumančane vreće pod strogo regulisanim molekularnim uslovima.<ref name="Dermitzakis_2023">{{cite journal | vauthors = Dermitzakis I, Manthou ME, Meditskou S, Tremblay MÈ, Petratos S, Zoupi L, Boziki M, Kesidou E, Simeonidou C, Theotokis P | display-authors = 6 | title = Origin and Emergence of Microglia in the CNS-An Interesting (Hi)story of an Eccentric Cell | journal = Current Issues in Molecular Biology | volume = 45 | issue = 3 | pages = 2609–28 | date = March 2023 | pmid = 36975541 | pmc = 10047736 | doi = 10.3390/cimb45030171 | doi-access = free }}</ref> Ove ćelije (i druga neuroglija, uključujući [[astrocit]]e) raspoređene su u velikim regijama koje se ne preklapaju širom CNS-a.<ref name="Kreutzberg 1995">{{cite journal | vauthors = Kreutzberg GW | title = Microglia, the first line of defence in brain pathologies | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 45 | issue = 3A | pages = 357–60 | date = March 1995 | pmid = 7763326 }}</ref><ref name="Bushong 2002">{{cite journal | vauthors = Bushong EA, Martone ME, Jones YZ, Ellisman MH | title = Protoplasmic astrocytes in CA1 stratum radiatum occupy separate anatomical domains | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 22 | issue = 1 | pages = 183–92 | date = January 2002 | pmid = 11756501 | pmc = 6757596 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.22-01-00183.2002 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija ključna je za cjelokupno održavanje mozga – ove ćelije neprestano pretražuju [[centralni nervni sistem]] u potrazi za naslagama (plakovima), oštećenim ili nepotrebnim [[neuron]]ima i [[sinapsa]]ma, te uzročnicima [[infekcija]].<ref name= "Gehrmann 1995">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J, Matsumoto Y, Kreutzberg GW | title = Microglia: intrinsic immuneffector cell of the brain | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 20 | issue = 3 | pages = 269–87 | date = March 1995 | pmid = 7550361 | doi = 10.1016/0165-0173(94)00015-H | s2cid = 22708728 }}</ref> Budući da ovi procesi moraju biti efikasni kako bi se spriječilo potencijalno fatalno oštećenje, mikroglija je izuzetno osjetljiva čak i na male patološke promjene u CNS-u.<ref name= "Dissing-Olesen 2007">{{cite journal | vauthors = Dissing-Olesen L, Ladeby R, Nielsen HH, Toft-Hansen H, Dalmau I, Finsen B | title = Axonal lesion-induced microglial proliferation and microglial cluster formation in the mouse | journal = Neuroscience | volume = 149 | issue = 1 | pages = 112–22 | date = October 2007 | pmid = 17870248 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.06.037 | s2cid = 36995129 }}</ref> Ova osjetljivost se dijelom postiže prisustvom jedinstvenih kanala za kalij koji reaguju čak i na male promjene koncentracije vanćelijskog kalija.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Nedavni dokazi pokazuju da mikroglija također igra ključnu ulogu u održavanju normalnih moždanih funkcija u zdravim uslovima.<ref>Kierdorf and Prinz, ''J Clin Invest.'' 2017;127(9): 3201–09. {{doi|10.1172/JCI90602}}.</ref> Mikroglija također kontinuirano nadzire neuronske funkcije putem direktnih somatskih kontakata ostvarenih preko svojih mikroglijalnih nastavaka te, po potrebi, ispoljava neuroprotektivne učinke.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de">{{cite journal | vauthors = Cserép C, Pósfai B, Lénárt N, Fekete R, László ZI, Lele Z, Orsolits B, Molnár G, Heindl S, Schwarcz AD, Ujvári K, Környei Z, Tóth K, Szabadits E, Sperlágh B, Baranyi M, Csiba L, Hortobágyi T, Maglóczky Z, Martinecz B, Szabó G, Erdélyi F, Szipőcs R, Tamkun MM, Gesierich B, Duering M, Katona I, Liesz A, Tamás G, Dénes Á | display-authors = 6 | title = Microglia monitor and protect neuronal function through specialized somatic purinergic junctions | journal = Science | volume = 367 | issue = 6477 | pages = 528–37 | date = January 2020 | pmid = 31831638 | doi = 10.1126/science.aax6752 | s2cid = 209343260 | bibcode = 2020Sci...367..528C | url = https://epub.ub.uni-muenchen.de/76442/ }}</ref><ref name="Nimmerjahn">{{cite journal |vauthors=Nimmerjahn A |title=Monitoring neuronal health |journal=[[Science]] |volume=367 |issue=6477 |pages=510–511 |date=January 2020 |pmid=32001643 |pmc=9291239 |doi=10.1126/science.aba4472 |bibcode=2020Sci...367..510N |url=}}</ref> Patogeni faktori iz [[krvotok]] aobično nemaju direktan pristup [[mozak|mozgu]] i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini ]]– koji čine [[centralni nervni sistem]] (CNS) – zahvaljujući nizu [[endotel|endotelnih ćelija]] poznatih kao [[krvno-moždana barijera]] (KMB). KMB sprečava većinu infekcija da dopru do osjetljivog nervnog tkiva. U slučaju da infektivni agensi direktno dospiju u mozak ili pređu krvno-moždanu barijeru, mikroglijalne ćelije moraju brzo reagovati kako bi smanjile [[upala|upalu]] i uništile infektivne agense prije nego što oštete osjetljivo nervno tkivo. Zbog nedostatka [[antitijelo|antitijela]] iz ostatka tijela (malo antitijela je dovoljno malih da prođu kroz krvno-moždanu barijeru), mikroglija mora biti sposobna prepoznati strana tijela, fagocitirati ih i djelovati kao [[antigen prezentirajuće ćelije|ćelije koje prezentiraju antigen]], aktivirajući pritom [[T-ćelija|T-ćelije]]. == Historija == Mogućnost posmatranja i karakterizacije različitih nervnih ćelija, uključujući mikrogliju, pojavila se 1880. godine kada je razvijena Nisslova metoda bojenja. [[Franz Nissl]] i William Ford Robertson prvi su opisali mikroglijne ćelije tokom svojih histoloških eksperimenata. Tehnike bojenja ćelija iz 1880-ih godina pokazale su da je mikroglija srodna [[makrofag]]ima. Aktivaciju mikroglije i stvaranje razgranatih klastera mikroglijnih ćelija prvi je zabilježio Victor Babeș dok je 1897. godine proučavao slučaj [[bjesnilo|bjesnila]]. Babeș je primijetio da se te ćelije javljaju kod različitih virusnih infekcija mozga, ali nije znao šta predstavljaju klasteri mikroglije koje je uočio.<ref name="Babes 1892">{{cite journal | vauthors = Babeș VM |year=1892 |title=Certains caractères des lesions histologiques de la rage |trans-title=Certain characteristics of the histological lesions of rabies |journal=Annales de l'Institut Pasteur |language=fr |volume=6 |pages=209–23}}</ref> Španski naučnik [[Santiago Ramón y Cajal]] definisao „treći element” (tip ćelije) pored [[neuron]]a i [[astrocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Sierra A, de Castro F, Del Río-Hortega J, Rafael Iglesias-Rozas J, Garrosa M, Kettenmann H | title = The 'Big-Bang' for modern glial biology: Translation and comments on Pío del Río-Hortega 1919 series of papers on microglia | journal = Glia | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1801–40 | date = November 2016 | pmid = 27634048 | doi = 10.1002/glia.23046 | s2cid = 3712733 | publication-date = 2016-09-16 }}</ref> [[Pío del Río Hortega]], student [[Santiago Ramón y Cajal| Santiaga Ramóna y Cajala]], prvi put nazvao je te ćelije „mikroglijom” oko 1920. Kasnije je, 1927. godine, opisao reakciju mikroglije na oštećenja mozga, a 1932. zabilježio prisustvo „fontana mikroglije” u [[corpus calosum|korpus kalozumu]] i drugim područjima bijele mase u perineonatusnom periodu. Nakon dugogodišnjeg istraživanja, Rio-Hortega je stekao reputaciju „oca mikroglije”.<ref name="Rio-Hortega 1892">{{cite journal | vauthors = del Río Hortega P, Penfield W |year=1892 |title=Cerebral Cicatrix: the Reaction of Neuroglia and Microglia to Brain Wounds |journal=Bulletin of the Johns Hopkins Hospital |volume=41 |pages=278–303}}</ref><ref name="Rio-Hortega 1937">{{cite journal |vauthors=del Rio-Hortega F |year=1937 |title=Microglia |journal=Cytology and Cellular Pathology of the Nervous System |pages=481–534}}</ref> Dugo vremena nije bilo značajnijeg napretka u poznavanju mikroglije. Zatim su 1988. godine Hickey i Kimura pokazali da perivaskularne mikroglijne ćelije potiču iz [[koštana srž|koštane srži]] i da eksprimiraju visoke nivoe proteina [[MHC]] klase II, koji se koriste za prezentaciju antigena. Time je potvrđena pretpostavka Pija Del Rio-Ortege da mikroglijne ćelije funkcionišu slično makrofagima, vršeći fagocitozu i prezentaciju [[antigen]]a. Krajem 20. stoljeća, grupa za eksperimentalnu psihologiju sa Univerziteta u Oxfordu klasifikovala je mikroglijne ćelije u tri tipa, na osnovu njihove morfologije, lokacije u tkivu i trajanja fagocitne aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lawson, Perry, Dri, Gordon |year=1990 |title=Heterogeneity in the distribution and morphology of microglia in the normal adult mouse brain |journal=Neuroscience |volume=39 |issue=1 |pages=151–170|doi=10.1016/0306-4522(90)90229-W |pmid=2089275 }}</ref> Danas mnogi istraživači širom svijeta, koristeći različite softvere, pokušavaju utvrditi vezu između morfologije mikroglijnih ćelija i nivoa ekspresije imunskih medijatora od strane tih ćelija.<ref>{{Cite journal |last=Fernandez-Arjona M.D.M., Grondona J.M., Fernandez-Llebrez P., Lopez-Avalos M.D. |year=2019 |title=Microglial morphometric parameters correlate with the expression level of IL-1beta, and allow identifying different activated morphotypes |journal=Front Cell Neurosci |volume=13 |article-number=472|doi=10.3389/fncel.2019.00472 |doi-access=free |pmid=31708746 |pmc=6824358 }}</ref> ==Oblici== [[File:Microglia and neurons.jpg|thumb| Pacovska mikroglija uzgajana u kulturi tkiva (zelena boja), zajedno s izdancima nervnih vlakana prikazanim crvenom bojom.]] [[File:Microglial cells (red) in rat cerebellar molecular layer.jpg|thumb| Mikroglija u molekularnom sloju malog mozga pacova prikazana je crvenom bojom, obojena antitijelima na IBA1/AIF1. Nastavci Bergmannovih glija ćelija prikazani su zelenom bojom, a DNK plavom.<ref name= "Gehrmann 1995"/>]] Ćelije mikroglije izuzetno su [[meuroplastičnost|plastične]] i prolaze kroz različite strukturne promjene zavisno od lokacije i potreba sistema. Ovakav stepen plastičnosti neophodan je za obavljanje širokog spektra funkcija koje mikroglija vrši. Sposobnost transformacije razlikuje mikrogliju od makrofaga, koji se moraju redovno zamjenjivati, te im omogućava odbranu centralnog nervnog sistema (CNS) u veoma kratkom roku, bez izazivanja imunskih poremećaja.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Mikroglija poprima specifičan oblik, odnosno fenotip, kao odgovor na lokalne uslove i hemijske signale koje detektuje.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Također je utvrđeno da signalizacija posredovana [[adenozin-trifosfat]]om (ATP), povezana s povredom tkiva, ima ključnu ulogu u [[fenotip]]skoj transformaciji mikroglije.<ref name="berkicserep">{{cite journal | doi= 10.1038/s41467-024-49773-1 | doi-access= free| title=Microglia contribute to neuronal synchrony despite endogenous ATP-related phenotypic transformation in acute mouse brain slices | date=2024 | last1=Peter | first1=Berki | last2=Csaba | first2=Cserep | last3=Zsuzsanna | first3=Környei | journal=Nature Communications | volume= 15 | issue=1 | page= 5402 | pmid= 38926390 | pmc=11208608 | bibcode= 2024NatCo..15.5402B }}</ref> ===Razgranati oblik=== Ovaj oblik mikroglijalnih ćelija obično se nalazi na specifičnim lokacijama širom mozga i kičmene moždine u odsustvu stranih materija ili ćelija koje odumiru. Ovaj „mirujući” oblik mikroglije sastoji se od dugih, razgranatih nastavaka i malog ćelijskog tijela. Za razliku od ameboidnih oblika mikroglije, [[ćelijsko tijelo]] razgranatog oblika ostaje na mjestu, dok se njegovi nastavci neprestano kreću i nadziru okolno područje. Nastavci su veoma osjetljivi na male promjene fiziološkog stanja i zahtijevaju vrlo specifične uslove kulture za posmatranje ''[[in vitro]]''.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Za razliku od aktivirane]] ili [[#Amoeboidne|ameboidne]] mikroglije, razgranata mikroglija ne vrši [[fagocitoza|fagocitozu]] ćelija i luči manje imunomolekula (uključujući proteine [[MHC-klasa I|MHC klase I]]/[[MHC -klasa II|II]]). Mikroglija u ovom stanju sposobna je da traga za imunskim prijetnjama i identifikuje ih, istovremeno održavajući [[homeostaza|homeostazu]] u CNS-u.<ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Davis 1994">{{cite journal | vauthors = Davis EJ, Foster TD, Thomas WE | title = Cellular forms and functions of brain microglia | journal = Brain Research Bulletin | volume = 34 | issue = 1 | pages = 73–78 | year = 1994 | pmid = 8193937 | doi = 10.1016/0361-9230(94)90189-9 | s2cid = 22596219 }}</ref> Iako se ovo smatra stanjem mirovanja, mikroglija je u tom obliku i dalje izuzetno aktivna u hemijskom nadzoru okruženja. Razgranata mikroglija se u svakom trenutku može transformisati u aktivirani oblik kao odgovor na povredu ili prijetnju.<ref name="Verkhratsky 2013">{{cite book | vauthors = Verkhratsky A, Butt A | title=Glial physiology and pathophysiology|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-118-40205-4}}</ref> ===Aktivirani=== Aktivirana mikroglija može se obojiti pomoću markera [[AIF-1]], čija se ekspresija povećava tokom aktivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Lan X, Han X, Li Q, Yang QW, Wang J | title = Modulators of microglial activation and polarization after intracerebral haemorrhage | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 13 | issue = 7 | pages = 420–33 | date = July 2017 | pmid = 28524175 | pmc = 5575938 | doi = 10.1038/nrneurol.2017.69 }}</ref> ====Nefagocitno stanje==== Ovo stanje zapravo je dio postepenog odgovora tokom kojeg mikroglija prelazi iz svog razgranatog oblika u potpuno aktivni fagocitni oblik. Mikroglija može se aktivirati djelovanjem različitih faktora, uključujući: proupalne [[citokin]]e, faktore ćelijske nekroze, lipopolisaharid i promjene u nivou vanćelijskog kalija (što ukazuje na pucanje ćelija). Nakon aktivacije, ćelije prolaze kroz nekoliko ključnih morfoloških promjena, uključujući zadebljanje i povlačenje ogranaka, preuzimanje proteina MHC klase I/II, ekspresiju imunomolekula, te lučenje citotoksičnih faktora, molekula za regrutaciju i proupalnih [[signalna molekula|signalnih molekula]] (što dovodi do kaskade proupalnih signala). Aktivisana mikroglija u nefagocitnom stanju obično poprima izgled „žbuna”, „štapića” ili malih ameboidnih oblika, zavisno od toga u kojoj se fazi transformacije – od razgranatog do potpuno fagocitnog oblika – nalazi. Pored toga, mikroglija prolazi i kroz brzu [[ćelijska proliferecija|proliferaciju]], kako bi se povećao njen broj. Sa strogo morfološkog aspekta, varijacije u obliku mikroglije duž ovog kontinuuma povezane su s promjenama morfološke složenosti i mogu se kvantificirati metodama fraktalne analize; pokazalo se da su te metode osjetljive čak i na suptilne, vizuelno neprimjetne promjene povezane s različitim morfološkim oblicima u različitim patološkim stanjima.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Jelinek 2005">{{cite journal |vauthors=Jelinek HF, Karperien A, Bossomaier T, Buchan A |title=Differentiating grades of microglia activation with fractal analysis |journal=Complexity International |volume=12 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |year=1975 |issue=18 |pages=1713–17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217005916/http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |archive-date=2008-12-17 }}</ref> ====Fagocitni==== Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije predstavljaju oblik mikroglije s maksimalnim [[imunski odgovor|imunskim odgovorom]]. Ove ćelije obično poprimaju veliki, ameboidni oblik, iako su zabilježena određena odstupanja. Pored funkcija prezentacije antigena, citotoksičnog djelovanja i signalizacije posredovane upalom – svojstvenih aktiviranim nefagocitnim mikroglijalnim ćelijama – one su također sposobne fagocitirati strane materije i izlagati nastale imunomolekule radi aktivacije [[T-ćelija]]. Fagocitne mikroglijne ćelije kreću se prema mjestu povrede, obuhvataju i razgrađuju štetni materijal te luče proupalne faktore koji podstiču proliferaciju drugih ćelija i njihovo uključivanje u isti proces. Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije također stupaju u interakciju s astrocitima i nervnim ćelijama, kako bi se što brže suprotstavile infekciji ili upali, uz minimalno oštećenje zdravih moždanih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ===Ameboidni=== Ovaj oblik omogućava mikrogliji slobodno kretanje kroz [[nervno tkivo]], čime ona može obavljati svoju ulogu ćelije čistača. Ameboidne mikroglijne ćelije sposobne su [[fagocitoza|fagocitirati]] ćelijski otpad, ali ne obavljaju iste funkcije prezentacije antigena i posredovanja u upali kao aktivirane mikroglijne ćelije. Ameboidne mikroglijne ćelije posebno su zastupljene tokom razvoja i preoblikovanja neuronskih veza u mozgu, kada postoji velika količina vanćelijskog otpada nastalog apoptozom koji treba ukloniti. Ovaj oblik mikroglijnih ćelija prisutan je nakon rođenja, uglavnom unutar perineonatusnih područja [[bijela masa|bijele mase]] u korpus kalozumu (žuljevitom tijelu) i [[mali mozak|malom mozgu]], koja su ranije opisivana kao "izvor mikroglije".<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Christensen 2006">{{cite journal | vauthors = Christensen RN, Ha BK, Sun F, Bresnahan JC, Beattie MS | title = Kainate induces rapid redistribution of the actin cytoskeleton in ameboid microglia | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 84 | issue = 1 | pages = 170–81 | date = July 2006 | pmid = 16625662 | doi = 10.1002/jnr.20865 | s2cid = 34491558 }}</ref><ref name="Hagemeyer">{{cite journal |vauthors=Hagemeyer N, Hanft KM, Akriditou MA, Unger N, Park ES, Stanley ER, Staszewski O, Dimou L, Prinz M |title=Microglia contribute to normal myelinogenesis and to oligodendrocyte progenitor maintenance during adulthood |journal=Acta Neuropathol |volume=134 |issue=3 |pages=441–458 |date=September 2017 |pmid=28685323 |pmc=5951721 |doi=10.1007/s00401-017-1747-1 |url=}}</ref> ===Perivaskularni=== Za razliku od drugih tipova mikroglije spomenutih gore, "perivaskularna" mikroglija (PVM) odnosi se na lokaciju ćelije, a ne na njen oblik/funkciju. Međutim, perivaskularna mikroglija često se miješa s perivaskularnim makrofagima,<ref name=frontier>{{cite journal|journal=Front. Neurosci. |date=4 December 2019 |volume=13|doi=10.3389/fnins.2019.01291|title=Vessel-Associated Immune Cells in Cerebrovascular Diseases: From Perivascular Macrophages to Vessel-Associated Microglia|author=Takashi Koizumi|author2=Danielle Kerkhofs |author3=Toshiki Mizuno|author4=Harry WM Steinbusch|author5=Sebastien Foulquier |doi-access=free |pmid=31866808 |pmc=6904330 }}</ref> koji se nalaze unutar zidova bazne lamine; stoga treba obratiti pažnju kako bi se utvrdilo na koji od ova dva tipa ćelija autori publikacija misle. Za razliku od normalne mikroglije, PVM-ove redovno zamjenjuju prekursorske ćelije porijeklom iz koštane srži, a oni eksprimiraju antigene MHC klase II bez obzira na svoje okruženje.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ===Jukstavaskularni=== "Perivaskularna mikroglija" i "jukstavaskularna mikroglija" različiti su nazivi za isti tip ćelije. Do zabune je došlo zbog pogrešne upotrebe termina "perivaskularna mikroglija" za označavanje perivaskularnih makrofaga,<ref name=frontier/> koji predstavljaju drugačiji tip ćelije. Jukstavaskularna mikroglija (odnosno perivaskularna mikroglija) ostvaruje direktan kontakt sa zidom bazne lamine krvnih sudova, ali se ne nalazi unutar samih zidova. Na toj poziciji mogu stupati u interakciju, kako sa [[endotel]]nim ćelijama, tako i sa [[pericit]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Morris GP, Foster CG, Courtney JM, Collins JM, Cashion JM, Brown LS, Howells DW, DeLuca GC, Canty AJ, King AE, Ziebell JM, Sutherland BA | display-authors = 6 | title = Microglia directly associate with pericytes in the central nervous system | journal = Glia | volume = 71 | issue = 8 | pages = 1847–69 | date = August 2023 | pmid = 36994950 | doi = 10.1002/glia.24371 | doi-access = free | pmc = 10952742 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Microglia contact cerebral vasculature through gaps between astrocyte endfeet |journal=Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism |date=2024 |doi=10.1177/0271678X241280775 |pmid=39253821|doi-access=free |last1=Morris |first1=Gary P. |last2=Foster |first2=Catherine G. |last3=Sutherland |first3=Brad A. |last4=Grubb |first4=Søren |volume=44 |issue=12 |pages=1472–1486 |pmc=11751324 }}</ref> Poput perivaskularnih ćelija, one eksprimiraju proteine [[MHC]] klase II čak i pri niskim nivoima aktivnosti upalnih [[citokin]]a. Za razliku od perivaskularnih ćelija, a slično ostalim mikroglijnim ćelijama, jukstavaskularna mikroglija ne pokazuje brzu izmjenu niti redovnu zamjenu mijeloidnim prekursorskim ćelijama.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ==Funkcije== [[File:Purinergic signalling Microglia.jpg|thumb| Aktivacija mikroglije putem [[purinergička signalizacija|purinergičke signalizacije]]]] Mikroglijne ćelije obavljaju niz različitih zadataka unutar [[CNS]]-a, koji su uglavnom povezani s [[imunski odgovor|imunskim odgovorom[]] i održavanjem [[homeostaza|homeostaze]]. U nastavku su navedene neke od glavnih poznatih funkcija koje obavljaju ove ćelije. ===Čišćenje=== Pored toga što su veoma osjetljive na male promjene u svom okruženju, svaka mikroglijna ćelija također redovno fizički nadzire svoje područje djelovanja. Ova aktivnost odvija se u ameboidnom i mirujućem stanju putem veoma pokretnih nastavaka mikroglije.<ref name="Nimmerjahn"/> Dok se kreće kroz određeno područje, ako mikroglijna ćelija naiđe na strani materijal, oštećene ćelije, [[apoptoza|apoptotske]] ćelije, neurofibrilarna klupka, fragmente [[DNK]] ili [[senilno plak|plakove]], ona se aktivira i fagocitira taj materijal ili ćeliju. Na taj način mikroglijalne ćelije djeluju i kao "čistači", uklanjajući nasumične ostatke ćelija.<ref name= "Aloisi 2001"/> Tokom preneonatusnog razvoja mozga, mikroglijne ćelije imaju ulogu u regulaciji broja [[prekursorska neuronska ćelija|prekursorskih neuronsjih ćelija]]<ref>{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Christopher |last2=Martinez-Cerdeno |first2=Veronica |last3=Noctor |first3=Stephen |title=Microglia regulate the number of neural precursor cells in the developing cerebral cortex |journal=J Neurosci |date=2013 |volume=33 |issue=10 |pages=4216–33 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3441-12.2013 |pmid=23467340 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23467340|pmc=3711552 }}</ref> i uklanjanju apoptotskih neurona. Također postoje dokazi da mikroglija može precizno oblikovati sinapsne veze gutanjem i eliminacijom sinapsi.<ref>{{cite journal | vauthors = Chung WS, Welsh CA, [[Ben Barres|Barres BA]], [[Beth Stevens|Stevens B]] | title = Do glia drive synaptic and cognitive impairment in disease? | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 11 | pages = 1539–45 | date = November 2015 | pmid = 26505565 | pmc = 4739631 | doi = 10.1038/nn.4142 }}</ref> Nakon razvoja, većina mrtvih ili apoptotskih ćelija nalazi se u moždanoj kori i subkortikalnoj bijeloj tvari. To može objasniti zašto se većina ameboidnih mikroglijnih ćelija nalazi unutar "fontana mikroglije" u [[korteks|moždanoj kori]].<ref name= "Ferrer 1990">{{cite journal | vauthors = Ferrer I, Bernet E, Soriano E, del Rio T, Fonseca M | title = Naturally occurring cell death in the cerebral cortex of the rat and removal of dead cells by transitory phagocytes | journal = Neuroscience | volume = 39 | issue = 2 | pages = 451–58 | year = 1990 | pmid = 2087266 | doi = 10.1016/0306-4522(90)90281-8 | s2cid = 23457378 }}</ref> ===Fagocitoza=== Glavna uloga mikroglije, [[fagocitoza]], podrazumijeva obuhvatanje i gutanje različitih materijala. Materijali koji se fagocituju uglavnom se sastoje od ćelijskih ostataka, [[lipid]]a i [[apoptoza|apoptotskih]] ćelija u stanju bez upale, te invazivnih [[virus]]a, [[bakterija]] ili drugih stranih materija u stanju upale. Kada se ćelija mikroglije „napuni”, ona prestaje s [[fagocit]] nomaktivnošću i transformiše se u relativno nereaktivnu [[kontejner ćelija| kontejner ćeliju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Galloway DA, Phillips AE, Owen DR, Moore CS | title = Phagocytosis in the Brain: Homeostasis and Disease | language = English | journal = Frontiers in Immunology | volume = 10 | date = 2019 | pmid = 31040847 | pmc = 6477030 | doi = 10.3389/fimmu.2019.00790 | doi-access = free }}</ref> ===Vanćelijska signalizacija=== Značajan dio uloge mikroglijnih ćelija u mozgu odnosi se na održavanje [[homeostaza|homeostaze]] u nezaraženim regijama i podsticanje [[upala|upale]] u zaraženom ili oštećenom tkivu. Mikroglija to postiže putem izuzetno složenog niza vanćelijskih signalnih molekula koji im omogućavaju komunikaciju s drugim mikroglijnim ćelijama, [[astrocit]]ima, [[neuron]]ima, [[T-ćelija|T-ćelijama]] i [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnim progenitorskim ćelijama]]. Kao što je ranije spomenuto, [[citokin]] IFN-γ može se koristiti za aktivaciju mikroglijnih ćelija. Pored toga, nakon aktivacije pomoću IFN-γ, mikroglija također otpušta dodatni IFN-γ u vanćelijski prostor. To aktivira još više mikroglijnih ćelija i pokreće kaskadu aktivacije posredovanu [[citokin]]ima, čime se brzo aktiviraju sve obližnje mikroglijne ćelije. TNF-α, koji proizvodi mikroglija, uzrokuje [[apoptoza|apoptozu]] nervnog tkiva i pojačava upalu. [[Interleukin 8|IL-8]] podstiče rast i diferencijaciju [[B-ćelija]], omogućavajući im da pomognu mikrogliji u borbi protiv infekcije. Drugi citokin, [[Interleukin 1|IL-1]], inhibira citokine [[Interleukin 10|IL-10]] i [[TGF-β]], koji smanjuju intenzitet [[prezentacija antigena|prezentacije antigena]] i proupalne signalizacije. Dodatne [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] i T-ćelije regrutuju se na mjesto povrede putem mikroglijne proizvodnje [[hemotaksija|hemotaksijskih]] molekula kao što su [[CCL22|MDC]], IL-8 i [[CCL19|MIP-3β]]. Konačno, PGE<sub>2</sub> i drugi [[prostanoid]]i sprečavaju [[hronična upala|hroničnu upalu]], inhibicijom proupalnog odgovora mikroglije i smanjenjem odgovora [[T-pomoćna ćelija|Th1]] (T-pomoćnih ćelija).<ref name= "Aloisi 2001"/> ====Prezentacija antigena==== Kao što je ranije spomenuto, rezidentne, neaktivirane mikroglijne ćelije slabi su [[antigen-prezentirajuća ćelija|prezentatori antigena]] zbog nedostatka MHC proteina klase I i II. Nakon aktivacije, one brzo eksprimiraju MHC proteine klase I i II te postaju efikasni prezentatori antigena. U određenim slučajevima, mikroglija može se aktivirati pomoću IFN-γ radi prezentacije antigena, ali ne funkcioniše tako efikasno kao kada bi preuzela proteine [[MHC]] klase I ili II. Tokom upale, T-ćelije prelaze [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]], zahvaljujući specijalizovanim površinskim markerima, a zatim se direktno vezuju za mikrogliju kako bi preuzele [[antigen]]e. Nakon što im se antigeni prezentuju, T-ćelije obavljaju različite funkcije, uključujući regrutaciju ćelija uključenih u [[upalni odgovor]], stvaranje imunske memorije, lučenje citotoksičnih supstanci i direktne napade na plazma-membrane stranih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ====Citotoksičnost==== Pored sposobnosti uništavanja infektivnih organizama putem kontakta između ćelija posredstvom [[fagocitoza|fagocitoze]], mikroglija također može oslobađati različite [[citotoksičnost|citotoksične]] tvari.<ref>{{cite journal | vauthors = Wolf A, Herb M, Schramm M, Langmann T | title = The TSPO-NOX1 axis controls phagocyte-triggered pathological angiogenesis in the eye | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 2709 | date = June 2020 | pmid = 32483169 | pmc = 7264151 | doi = 10.1038/s41467-020-16400-8 | bibcode = 2020NatCo..11.2709W | doi-access = free }}</ref> Mikroglija u kulturi luči velike količine [[vodik-peroksid]]a i [[dušik-oksid]]a u procesu poznatom kao „respiratorni prasak”. Oba ova hemijska spoja mogu direktno oštetiti ćelije i dovesti do smrti neurona. Proteaze koje luči mikroglija razgrađuju specifične proteine, uzrokujući direktno oštećenje ćelija, dok [[citokin]]i poput IL-1 podstiču demijelinizaciju [[neuron]]skih [[akson]]a. Konačno, mikroglija može oštetiti neurone putem procesa posredovanih NMDA receptorima, lučenjem [[glutamat]]a, [[aspartat]]a i kvinolinske kiseline. Ovo citotoksično lučenje ima za cilj uništavanje inficiranih neurona, virusa i bakterija, ali može uzrokovati i znatna kolateralna oštećenja nervnog tkiva. Posljedično, hronični [[upalni odgovor]] može dovesti do opsežnog oštećenja nervnog tkiva dok mikroglija razara moždano tkivo u pokušaju da uništi infekciju.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Edaravon, supstanca koja vezuje slobodne radikale, sprečava oksidativnu neurotoksičnost izazvanu aktiviranom mikroglijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Banno M, Mizuno T, Kato H, Zhang G, Kawanokuchi J, Wang J, Kuno R, Jin S, Takeuchi H, Suzumura A | display-authors = 6 | title = The radical scavenger edaravone prevents oxidative neurotoxicity induced by peroxynitrite and activated microglia | journal = Neuropharmacology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 283–90 | date = February 2005 | pmid = 15695167 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2004.10.002 | s2cid = 25545853 }}</ref> ====Sinapsno uklanjanje==== U [[fenomen]]u koji su Blinzinger i Kreutzberg prvi put uočili kod [[lezija]] kičmene moždine 1968. godine, mikroglija nakon upale uklanja ogranke s nervnih vlakana u blizini oštećenog tkiva. To doprinosi ponovnom rastu i reorganizaciji oštećenih [[neuronska mreža|neuronskih mreža]].<ref name= "Gehrmann 1995"/> Također je utvrđeno da mikroglija učestvuje u procesu sinapsnog obrezivanja tokom razvoja mozga.<ref name="Soteros_2021">{{cite journal | vauthors = Soteros BM, Sia GM | title = Complement and microglia dependent synapse elimination in brain development | journal = WIREs Mechanisms of Disease | volume = 14| issue = 3| article-number = e1545 | date = November 2021 | pmid = 34738335 | doi = 10.1002/wsbm.1545 | pmc = 9066608 }}</ref> ====Podsticanje procesa popravke==== Nakon upale, mikroglija prolazi kroz nekoliko faza kako bi podstakla ponovni rast nervnog tkiva. Ti procesi uključuju uklanjanje sinapsi (sinapsno "ogoljavanje"), lučenje protivupalnih citokina, privlačenje neurona i [[astrocit]]a na oštećeno područje, te stvaranje tzv. Gitterovih ćelija. Bez ćelija mikroglije, procesi ponovnog rasta i reorganizacije mreža (''remapping'') odvijali bi se znatno sporije u samom [[CNS]]-u, dok bi u mnogim vaskularnim sistemima koji okružuju [[mozak]] i [[oči]] bili gotovo nemogući.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Ritter 2006">{{cite journal | vauthors = Ritter MR, Banin E, Moreno SK, Aguilar E, Dorrell MI, Friedlander M | title = Myeloid progenitors differentiate into microglia and promote vascular repair in a model of ischemic retinopathy | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 12 | pages = 3266–76 | date = December 2006 | pmid = 17111048 | pmc = 1636693 | doi = 10.1172/JCI29683 }}</ref> Nedavna istraživanja potvrdila su da izdanci mikroglije neprestano prate funkcije neurona putem specijalizovanih somatskih spojeva i detektuju „stanje” nervnih ćelija. Putem ovog mehanizma međućelijske komunikacije, mikroglija može ostvariti snažne neuroprotektivne efekte, značajno doprinoseći procesu oporavka nakon povrede mozga.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de"/> Također utvrđeno je da mikroglija doprinosi pravilnom razvoju mozga ostvarivanjem kontakta sa nezrelim neuronima u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Cserép C, Schwarcz AD, Pósfai B, László ZI, Kellermayer A, Környei Z, Kisfali M, Nyerges M, Lele Z, Katona I | display-authors = 6 | title = Microglial control of neuronal development via somatic purinergic junctions | journal = Cell Reports | volume = 40 | issue = 12 | article-number= 111369 | date = September 2022 | pmid = 36130488 | pmc = 9513806 | doi = 10.1016/j.celrep.2022.111369 | s2cid = 252416407 }}</ref> == Razvoj == [[File:Microgliogenesis at a glance.png|thumb|268x268px| Porijeklo i nastanak mikroglije u CNS-u]] Dugo se smatralo da se ćelije mikroglije diferenciraju u [[koštana srž|koštanoj srži]] iz [[hematopoetske matične ćelije|hematopoetskih matičnih ćelija]], [[progenitorna ćelija|progenitora]] svih krvnih ćelija. Međutim, novija istraživanja pokazuju da mikroglija potiče iz žumančane vreće tokom izuzetno ograničenog embrionalnog perioda i naseljava moždani parenhim vođena precizno orkestriranim molekularnim procesom.<ref name="Dermitzakis_2023"/> Progenitornim ćelijama iz žumančane vreće potrebna je aktivacija [[receptor faktora stimulacije kolonija 1]] (CSF1R) radi migracije u mozak i diferencijacije u mikrogliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanley ER, Chitu V | title = CSF-1 receptor signaling in myeloid cells | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 6| date = June 2014 | pmid = 24890514 | pmc = 4031967 | doi = 10.1101/cshperspect.a021857 }}</ref> Pored toga, najveći doprinos repopulaciji mikroglije zasniva se na njenoj lokalnoj samoobnovi, kako u stanju mirovanja tako i u bolesti, dok cirkulišući [[monocit]]i također mogu doprinijeti u manjoj mjeri, naročito u slučaju bolesti.<ref name="Dermitzakis_2023" /><ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Prinz M | title = Origin of microglia: current concepts and past controversies | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 8 | date = July 2015 | pmid = 26134003 | pmc = 4526747 | doi = 10.1101/cshperspect.a020537 }}</ref> Monociti se u perifernim sistemima također mogu diferencirati u mijeloidne dendritske ćelije i makrofage. Poput makrofaga u ostatku tijela, mikroglija koristi fagocitne i citotoksične mehanizme za uništavanje stranih materija. I mikroglija i makrofagi doprinose [[imunski odgovor|imunskom odgovoru]], djelujući kao [[antigene prezentirajuće ćelije]], te podstiču upalu i homeostatske mehanizme u tijelu lučenjem citokina i drugih signalnih molekula.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu H, Wang Z, Yu J, Yang X, He F, Liu Z, Che F, Chen X, Ren H, Hong M, Wang J | display-authors = 6 | title = Role and mechanisms of cytokines in the secondary brain injury after intracerebral hemorrhage | journal = Progress in Neurobiology | volume = 178 | date = July 2019 | pmid = 30923023 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2019.03.003 | s2cid = 85495400 }}</ref> U svom stanju smanjene aktivnosti, mikroglija ne eksprimira proteine MHC klase I i MHC klase II, citokine IFN-γ, antigene CD45, kao ni mnoge druge površinske receptore neophodne za obavljanje funkcija prezentacije antigena, fagocitoze i [[citotoksičnost]]i, po kojima se inače prepoznaju normalni makrofagi. Mikroglija se od makrofaga razlikuje i po tome što je pod znatno strožom prostornom i vremenskom regulacijom, čime se osigurava precizan [[imunski odgovor]].<ref name= "Aloisi 2001">{{cite journal | vauthors = Aloisi F | title = Immune function of microglia | journal = Glia | volume = 36 | issue = 2 | pages = 165–79 | date = November 2001 | pmid = 11596125 | doi = 10.1002/glia.1106 | s2cid = 25410282 }}</ref> Još jedna razlika između mikroglije i drugih ćelija koje nastaju diferencijacijom [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnih progenitorskih ćelija]] jeste brzina njihove obnove. Makrofagi i [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] neprestano se troše i zamjenjuju mijeloidnim progenitorskim ćelijama koje se diferenciraju u potrebni tip ćelije. Zbog postojanja [[krvno-moždana barijera|krvno-moždane barijere]], za organizam bi bilo prilično teško da neprestano vrši zamjenu mikroglije. Stoga, umjesto stalne zamjene putem mijeloidnih progenitorskih ćelija, mikroglija održava svoje stanje mirovanja, a nakon aktivacije se ubrzano razmnožava, kako bi održala svoju brojnost. Ipak, studije na koštanim himerama pokazale su da u slučajevima teških [[infekcija]] dolazi do slabljenja krvno-moždane barijere, te se mikroglija zamjenjuje hematogenim ćelijama porijeklom iz koštane srži, konkretno mijeloidnim progenitorskim ćelijama i makrofagima. Nakon što se infekcija povuče, ponovo se uspostavlja razdvojenost između perifernog i centralnog sistema, te su tokom perioda oporavka i regeneracije prisutne isključivo ćelije mikroglije.<ref name= "Gehrmann 1996">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J | title = Microglia: a sensor to threats in the nervous system? | journal = Research in Virology | volume = 147 | issue = 2–3 | pages = 79–88 | year = 1996 | pmid = 8901425 | doi = 10.1016/0923-2516(96)80220-2 }}</ref> ===Starenje=== Mikroglija prolazi kroz nagli porast [[mitoza|mitotske]] aktivnosti tokom povrede; nakon te proliferacije slijedi [[apoptoza]], kako bi se broj ćelija vratio na početni nivo.<ref name="Streita">{{cite journal | vauthors = Streit WJ | title = Microglial senescence: does the brain's immune system have an expiration date? | journal = Trends in Neurosciences | volume = 29 | issue = 9 | pages = 506–10 | date = September 2006 | pmid = 16859761 | doi = 10.1016/j.tins.2006.07.001 | s2cid = 8874596 }}</ref> Aktivacija mikroglije opterećuje [[anabolizam|anaboličke]] i [[katabolizam|kataboličke]] mehanizme ćelija, uzrokujući da aktivirane ćelije mikroglije odumiru brže od onih koje nisu aktivirane.<ref name="Streita"/> Kako bi se nadoknadio gubitak mikroglije tokom vremena, ove ćelije prolaze kroz mitozu, a progenitorske ćelije porijeklom iz koštane srži migriraju u mozak, putem moždanih ovojnica i krvnih sudova.<ref name="Streita"/> Nagomilavanje manjih oštećenja [[neuron]]a, do kojeg dolazi tokom normalnog procesa [[starenje|starenja]], može transformisati mikrogliju u uvećane i aktivirane ćelije.<ref name="Mrak">{{cite journal | vauthors = Mrak RE, Griffin WS | title = Glia and their cytokines in progression of neurodegeneration | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–54 | date = March 2005 | pmid = 15639313 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.05.010 | s2cid = 33152515 }}</ref> Ovi hronični, sa [[starenje]]m povezani porasti aktivacije mikroglije i ekspresije IL-1 mogu doprinijeti povećanom riziku od [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] tokom starenja, tako što pogoduju stvaranju neuritskih plakova kod pacijenata s predispozicijom za to.<ref name="Mrak"/> Oštećenje DNK može doprinijeti aktivaciji mikroglije povezanoj sa starenjem. Još jedan faktor može biti nakupljanje [[napredni krajnji proizvodi glikacije|naprednih krajnjih proizvoda glikacije]], koji se akumuliraju tokom starenja.<ref name="Mrak"/> Ovi proteini veoma su otporni na proteolitske procese i podstiču [[unakrsno povezivanje]] proteina.<ref name="Mrak"/> Istraživanja su otkrila distrofijsku (poremećenog razvoja) ljudsku mikrogliju. "Ove ćelije karakterišu abnormalnosti u strukturi citoplazme, kao što su ogranci koji su izgubili grananje, atrofijski, fragmentisani ili neuobičajeno vijugavi izdanci, koji često nose sferoidna ili lukovičasta zadebljanja."<ref name="Streita"/> Učestalost pojave distrofijske mikroglije raste sa starenjem.<ref name="Streita"/> Degeneracija i odumiranje mikroglije zabilježeni su u istraživanjima [[prenosiva spongiformna encefalopatija|prionskih bolesti]], [[shizofrenija|shizofrenije]] i Alzheimerove bolesti, što ukazuje na to da bi propadanje mikroglije moglo biti uključeno u neurodegenerativne bolesti.<ref name="Streita" /> Komplikaciju ove teorije predstavlja činjenica da je u ljudskom mozgu teško razlikovati "aktiviranu" od "distrofijske" mikroglije.<ref name="Streita"/> Kod miševa pokazano je da blokada CD22 vraća homeostatsku fagocitozu mikroglije u mozgu koji stari.<ref name="J.V. Pluvinage et al.">{{cite journal | vauthors = Pluvinage JV, Haney MS, Smith BA, Sun J, Iram T, Bonanno L, Li L, Lee DP, Morgens DW, Yang AC, Shuken SR, Gate D, Scott M, Khatri P, Luo J, Bertozzi CR, Bassik MC, Wyss-Coray T | display-authors = 6 | title = CD22 blockade restores homeostatic microglial phagocytosis in ageing brains | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 187–92 | date = April 2019 | pmid = 30944478 | pmc = 6574119 | doi = 10.1038/s41586-019-1088-4 | bibcode = 2019Natur.568..187P }}</ref> [[File:Microglial cells.tif|alt=|center|thumb|300px| Slika mikroglije]] ==Klinički značaj== {{glavni|Uloga mikroglije u bolestima}} [[File:Step-by-step guide for analyzing microglia phenotypes.png|thumb| Vodič korak po korak za analizu fenotipova mikroglije]] Mikroglija predstavlja primarne imunske ćelije [[CNS|centralnog nervnog sistema]], slične perifernim makrofagima. One reaguju na [[patogen]]e i povrede promjenom morfologije i migracijom na mjesto infekcije ili povrede, gdje uništavaju patogene i uklanjaju oštećene ćelije. Kao dio svog odgovora, luče [[citokin]]e, [[hemokin]]e, [[prostaglandin]]e i [[ROS|reaktivne vrste kisika]], koji pomažu u usmjeravanju imunskog odgovora. Pored toga, imaju ključnu ulogu u okončanju upalnog odgovora putem proizvodnje antiupalnih citokina. Mikroglija je također opsežno proučavana zbog svoje štetne uloge kod neurodegenerativnih bolesti, kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[multipla skleroza]], kao i kod [[kardiovaskularna bolest|srčanih oboljenja]], [[glaukom]]a te virusnih i bakterijskih [[infekcija]]. Sve je više dokaza da [[imunska disregulacija]] doprinosi patofiziologiji [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja (OKP)]], [[Touretteov sindrom|Touretteovog sindroma]] i [[PANDAS|pedijatrijskih autoimunskih neuropsihijatrijskih poremećaja povezanih sa streptokoknim infekcijama (PANDAS)]].<ref>{{cite journal | vauthors = Frick L, Pittenger C | title = Microglial Dysregulation in OCD, Tourette Syndrome, and PANDAS | journal = Journal of Immunology Research | volume = 2016 | article-number= 8606057 | date = 2016 | pmid = 28053994 | pmc = 5174185 | doi = 10.1155/2016/8606057 | doi-access = free }}</ref> Budući da mikroglija brzo reaguje čak i na suptilne promjene u homeostazi centralnog nervnog sistema, ona se može posmatrati kao senzor za neurološke disfunkcije ili poremećaje.<ref name="Schwabenland_2021">{{cite journal | vauthors = Schwabenland M, Brück W, Priller J, Stadelmann C, Lassmann H, Prinz M | title = Analyzing microglial phenotypes across neuropathologies: a practical guide | journal = Acta Neuropathologica | volume = 142 | issue = 6 | pages = 923–36 | date = December 2021 | pmid = 34623511 | pmc = 8498770 | doi = 10.1007/s00401-021-02370-8 | publication-date = October 2021 }}</ref> U slučaju moždanih patologija, fenotip mikroglije je zasigurno izmijenjen.<ref name="Schwabenland_2021"/> Stoga, analiza mikroglije može poslužiti kao osjetljiv alat za dijagnosticiranje i karakterizaciju poremećaja centralnog nervnog sistema u bilo kojem uzorku tkiva.<ref name="Schwabenland_2021"/> Posebno treba procijeniti gustoću ćelija mikroglije, oblik ćelija, obrazac rasporeda, različite fenotipove mikroglije i interakcije s drugim tipovima ćelija.<ref name="Schwabenland_2021"/> == Genetika sensoma == Sensom mikroglije je relativno nov biološki koncept koji, čini se, igra značajnu ulogu u [[neuron|neurorazvoju]] i [[neurodegeneracija|neurodegeneraciji]]. Sensom se odnosi na jedinstvenu grupu proteinskih [[primarni transkript|transkripata]] koji se koriste za detekciju [[ligand|liganada]] i [[mikroorganizam|mikroba]]. Drugim riječima, sensom predstavlja gene potrebne za sintezu proteina koji služe za prepoznavanje molekula unutar organizma. Sensom se može analizirati pomoću različitih metoda, uključujući [[qPCR|lančana polimerazma reakcija u realnom vremenu]], [[RNK-seq]], [[DNK-mikromreža|analizu mikromrežama]] i direktno sekvenciranje [[RNK]]. Geni uključeni u sensom kodiraju receptore i [[transmembranski protein|transmembranske proteine]] na [[ćelijska membrana|plazmatskoj membrani]], koji su u mikrogliji više eksprimirani nego u neuronima. Ne uključuje sekretovane proteine niti transmembranske proteine specifične za organele vezane za membrane, kao što su [[ćelijsko jedro]], [[mitohondrije]] i [[endoplazmatski retikulum]].<ref name="Hickman_2013">{{cite journal |vauthors=Hickman SE, Kingery ND, Ohsumi TK, Borowsky ML, Wang LC, Means TK, El Khoury J |date=December 2013 |title=The microglial sensome revealed by direct RNA sequencing |journal=Nature Neuroscience |volume=16 |issue=12 |pages=1896–905 |doi=10.1038/nn.3554 |pmc=3840123 |pmid=24162652}}</ref> Većina identifikovanih gena sensoma kodira receptore za prepoznavanje obrazaca, mada je spektar uključenih gena veoma raznolik. Mikroglija dijeli sličan sensom sa drugim makrofagima, ali sadrži 22 jedinstvena gena, od kojih se 16 koristi za interakciju sa endogenim ligandima. Ove razlike čine jedinstven mikroglijalni biomarker koji obuhvata više od 40 gena, uključujući [[P2ry12]] i [[HEXB]]. Čini se da DAP12 ([[TYROBP]]) ima važnu ulogu u interakciji proteina sensoma, djelujući kao signalni adaptor i regulatorni protein.<ref name="Hickman_2013" /> Regulacija gena unutar sensoma mora biti podložna promjenama kako bi se omogućio odgovor na potencijalne prijetnje. Kako bi se suočila s tim opasnostima, mikroglija može preuzeti ulogu neuroprotekcije ili ispoljiti neurotoksičnost.<ref>Block, ML, Zecca, L & Hong, JS. "Microglia-mediated neurotoxicity: uncovering the molecular mechanisms". ''Nat. Rev. Neurosci.'' 8, 57–69 (2007).</ref> Iz ovih razloga pretpostavlja se da bi sensom mogao imati ulogu u neurodegeneraciji. Geni sensoma čija se ekspresija povećava starenjem uglavnom su uključeni u prepoznavanje infektivnih mikrobnih liganada, dok su oni kod kojih dolazi do smanjenja ekspresije uglavnom uključeni u prepoznavanje endogenih liganada.<ref name="Hickman_2013"/> Ova analiza ukazuje na regulaciju specifičnu za glijalne ćelije koja pogoduje neuroprotekciji tokom prirodne neurodegeneracije. To je u suprotnosti sa pomakom ka neurotoksičnosti koji se zapaža kod neurodegenerativnih bolesti. Sensom također može imati ulogu u neurorazvoju. [[Infekcija]] mozga u ranom životnom dobu dovodi do nastanka mikroglije koja je preosjetljiva na kasnije imunske podražaje. Pri izloženosti infekciji dolazi do povećanja ekspresije gena sensoma uključenih u [[neuroinflamacija|neuroinflamaciju]] i smanjenja ekspresije gena uključenih u [[neuroplastičnost]].<ref name="pmid26872419">{{cite journal |vauthors=Ji P, Schachtschneider KM, Schook LB, Walker FR, Johnson RW |date=May 2016 |title=Peripheral viral infection induced microglial sensome genes and enhanced microglial cell activity in the hippocampus of neonatal piglets |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=54 |pages=243–51 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.010 |pmc=4828316 |pmid=26872419}}</ref> Međutim, sposobnost senzoma da mijenja neurorazvoj mogla bi poslužiti u borbi protiv bolesti. Delecija gena [[CX3CL1]] – gena senzoma koji se snažno eksprimira – kod životinjskih modela [[Rettov sindrom|Rettovog sindroma]] rezultirala je boljim zdravljem i dužim životnim vijekom.<ref name="pmid26883520">{{cite journal |vauthors=Horiuchi M, Smith L, Maezawa I, Jin LW |date=February 2017 |title=CX<sub>3</sub>CR1 ablation ameliorates motor and respiratory dysfunctions and improves survival of a Rett syndrome mouse model |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=60 |pages=106–16 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.014 |pmc=5531048 |pmid=26883520}}</ref> Smanjena ekspresija Cx<sub>3</sub>cr1 kod ljudi bez Rettovog sindroma povezana je sa simptomima sličnim [[shizofrenija|shizofreniji]].<ref name="pmid26285829">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergon A, Belzeaux R, Comte M, Pelletier F, Hervé M, Gardiner EJ, Beveridge NJ, Liu B, Carr V, Scott RJ, Kelly B, Cairns MJ, Kumarasinghe N, Schall U, Blin O, Boucraut J, Tooney PA, Fakra E, Ibrahim EC |date=October 2015 |title=CX3CR1 is dysregulated in blood and brain from schizophrenia patients |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01575079/file/soumis_Schizophrenia_Research_050815_pour_HAL.pdf |journal=Schizophrenia Research |volume=168 |issue=1–2 |pages=434–43 |doi=10.1016/j.schres.2015.08.010 |pmid=26285829 |hdl=1959.4/unsworks_49794 |s2cid=205073822}}</ref> Ovo ukazuje na to da senzom ne samo da igra ulogu u različitim razvojnim poremećajima, već zahtijeva i strogu regulaciju kako bi se održalo stanje bez bolesti. == Također pogledajte== *[[Neuroimunski sistem]] *[[Spisak tipova ljudskih ćelija izvedenih iz klicinih listova]] *[[Spisak različitih tipova ćelija u tijelu odraslog čovjeka]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Rock RB, Gekker G, Hu S, Sheng WS, Cheeran M, Lokensgard JR, Peterson PK | title = Role of microglia in central nervous system infections | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 17 | issue = 4 | pages = 942–64, table of contents | date = October 2004 | pmid = 15489356 | pmc = 523558 | doi = 10.1128/CMR.17.4.942-964.2004 }} * {{cite journal | vauthors = Han X, Li Q, Lan X, El-Mufti L, Ren H, Wang J | title = Microglial Depletion with Clodronate Liposomes Increases Proinflammatory Cytokine Levels, Induces Astrocyte Activation, and Damages Blood Vessel Integrity | journal = Molecular Neurobiology | volume = 56 | issue = 9 | pages = 6184–96 | date = September 2019 | pmid = 30734229 | pmc = 6684378 | doi = 10.1007/s12035-019-1502-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Microglia}} * [https://www.microglia.info/webinars Microglia information, videos & resources] at microglia.info * [https://www.microglia.net Microglia home page] at microglia.net * [https://www.scq.ubc.ca/?p=674 "Creeping into your Head – A Brief Introduction to Microglia"]&nbsp;– A Review from the ''Science Creative Quarterly'' * {{cite web |url=https://hms.harvard.edu/news/immune-scavengers-target-alzheimers-plaques-4-6-07 |title=Immune Scavengers Target Alzheimer's Plaques |date=April 6, 2007 }} * The [[v:Topic:Neuroscience|Department of Neuroscience]] at [[v:|Wikiversity]] * [https://www.neuinfo.org/mynif/search.php?q=Microglial%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 NIF Search – Microglial Cell] via the [[Neuroscience Information Framework]] {{Mijeloidne krvne ćelije i plazma}} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} [[Kategorija:Makrofagi]] [[Kategorija:Glija ćelije]] [[Kategorija:Ćelije]] 6exzm6l8mgxs61afekn5lqeyvvxjnlf 3935893 3935892 2026-10-16T14:14:33Z Violator-bos 186909 /* Sinapsno uklanjanje */ 3935893 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Mikroglija | Latin = | Image = Mikroglej 1.jpg | Caption = Mikroglija u stanju mirovanja iz kore velikog mozga pacova prije traumatske povrede mozga (bojenje lektinom uz upotrebu HRP-a – peroksidaze hrena) | Image2 = Makrofagi 2.jpg | Caption2 = Mikroglija/makrofag – aktivirani oblik iz kore velikog mozga pacova nakon traumatske povrede mozga (bojenje [[lektin]]om uz upotrebu HRP-a) | Precursor = Primitivni makrofag porijeklom iz [[mezoderm]]a (tačnije, [[hematopoeza|hematopoetskih]] [[progenitorna ćelija|progenitora]] žumanjčane vreće | System = [[CNS]] | Nerve = }} Mikroglija su vrsta [[glija]]-ćelija, smještenih širom [[mozak|mozga]] i [[kičmena moždina| kičmene moždine]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS).<ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Lim S, Hoeffel G, Low D, Huber T | title = Origin and differentiation of microglia | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | page = 45 | year = 2013 | pmid = 23616747 | pmc = 3627983 | doi = 10.3389/fncel.2013.00045 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija čini oko 5–10% ćelija u mozgu.<ref name="Lana">{{cite journal |vauthors=Lana D, Magni G, Landucci E, Wenk GL, Pellegrini-Giampietro DE, Giovannini MG |title=Phenomic Microglia Diversity as a Druggable Target in the Hippocampus in Neurodegenerative Diseases |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=18 |date=September 2023 |article-number=13668 |pmid=37761971 |pmc=10531074 |doi=10.3390/ijms241813668 |doi-access=free |url=}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dos Santos SE, Medeiros M, Porfirio J, Tavares W, Pessôa L, Grinberg L, Leite RE, Ferretti-Rebustini RE, Suemoto CK, Filho WJ, Noctor SC, Sherwood CC, Kaas JH, Manger PR, Herculano-Houzel S | display-authors = 6 | title = Similar Microglial Cell Densities across Brain Structures and Mammalian Species: Implications for Brain Tissue Function | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 40 | issue = 24 | pages = 4622–43 | date = June 2020 | pmid = 32253358 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2339-19.2020 | pmc = 7294795 }}</ref> Kao rezidentne ćelije [[makrofag]]i, one djeluju kao prvi i glavni oblik aktivne [[imunost|imunske odbrane]] u CNS-u.<ref name= "Filiano 2015">{{cite journal | vauthors = Filiano AJ, Gadani SP, Kipnis J | title = Interactions of innate and adaptive immunity in brain development and function | journal = Brain Research | volume = 1617 | pages = 18–27 | date = August 2015 | pmid = 25110235 | pmc = 4320678 | doi = 10.1016/j.brainres.2014.07.050 }}</ref> Mikroglija potiče iz žumančane vreće pod strogo regulisanim molekularnim uslovima.<ref name="Dermitzakis_2023">{{cite journal | vauthors = Dermitzakis I, Manthou ME, Meditskou S, Tremblay MÈ, Petratos S, Zoupi L, Boziki M, Kesidou E, Simeonidou C, Theotokis P | display-authors = 6 | title = Origin and Emergence of Microglia in the CNS-An Interesting (Hi)story of an Eccentric Cell | journal = Current Issues in Molecular Biology | volume = 45 | issue = 3 | pages = 2609–28 | date = March 2023 | pmid = 36975541 | pmc = 10047736 | doi = 10.3390/cimb45030171 | doi-access = free }}</ref> Ove ćelije (i druga neuroglija, uključujući [[astrocit]]e) raspoređene su u velikim regijama koje se ne preklapaju širom CNS-a.<ref name="Kreutzberg 1995">{{cite journal | vauthors = Kreutzberg GW | title = Microglia, the first line of defence in brain pathologies | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 45 | issue = 3A | pages = 357–60 | date = March 1995 | pmid = 7763326 }}</ref><ref name="Bushong 2002">{{cite journal | vauthors = Bushong EA, Martone ME, Jones YZ, Ellisman MH | title = Protoplasmic astrocytes in CA1 stratum radiatum occupy separate anatomical domains | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 22 | issue = 1 | pages = 183–92 | date = January 2002 | pmid = 11756501 | pmc = 6757596 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.22-01-00183.2002 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija ključna je za cjelokupno održavanje mozga – ove ćelije neprestano pretražuju [[centralni nervni sistem]] u potrazi za naslagama (plakovima), oštećenim ili nepotrebnim [[neuron]]ima i [[sinapsa]]ma, te uzročnicima [[infekcija]].<ref name= "Gehrmann 1995">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J, Matsumoto Y, Kreutzberg GW | title = Microglia: intrinsic immuneffector cell of the brain | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 20 | issue = 3 | pages = 269–87 | date = March 1995 | pmid = 7550361 | doi = 10.1016/0165-0173(94)00015-H | s2cid = 22708728 }}</ref> Budući da ovi procesi moraju biti efikasni kako bi se spriječilo potencijalno fatalno oštećenje, mikroglija je izuzetno osjetljiva čak i na male patološke promjene u CNS-u.<ref name= "Dissing-Olesen 2007">{{cite journal | vauthors = Dissing-Olesen L, Ladeby R, Nielsen HH, Toft-Hansen H, Dalmau I, Finsen B | title = Axonal lesion-induced microglial proliferation and microglial cluster formation in the mouse | journal = Neuroscience | volume = 149 | issue = 1 | pages = 112–22 | date = October 2007 | pmid = 17870248 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.06.037 | s2cid = 36995129 }}</ref> Ova osjetljivost se dijelom postiže prisustvom jedinstvenih kanala za kalij koji reaguju čak i na male promjene koncentracije vanćelijskog kalija.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Nedavni dokazi pokazuju da mikroglija također igra ključnu ulogu u održavanju normalnih moždanih funkcija u zdravim uslovima.<ref>Kierdorf and Prinz, ''J Clin Invest.'' 2017;127(9): 3201–09. {{doi|10.1172/JCI90602}}.</ref> Mikroglija također kontinuirano nadzire neuronske funkcije putem direktnih somatskih kontakata ostvarenih preko svojih mikroglijalnih nastavaka te, po potrebi, ispoljava neuroprotektivne učinke.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de">{{cite journal | vauthors = Cserép C, Pósfai B, Lénárt N, Fekete R, László ZI, Lele Z, Orsolits B, Molnár G, Heindl S, Schwarcz AD, Ujvári K, Környei Z, Tóth K, Szabadits E, Sperlágh B, Baranyi M, Csiba L, Hortobágyi T, Maglóczky Z, Martinecz B, Szabó G, Erdélyi F, Szipőcs R, Tamkun MM, Gesierich B, Duering M, Katona I, Liesz A, Tamás G, Dénes Á | display-authors = 6 | title = Microglia monitor and protect neuronal function through specialized somatic purinergic junctions | journal = Science | volume = 367 | issue = 6477 | pages = 528–37 | date = January 2020 | pmid = 31831638 | doi = 10.1126/science.aax6752 | s2cid = 209343260 | bibcode = 2020Sci...367..528C | url = https://epub.ub.uni-muenchen.de/76442/ }}</ref><ref name="Nimmerjahn">{{cite journal |vauthors=Nimmerjahn A |title=Monitoring neuronal health |journal=[[Science]] |volume=367 |issue=6477 |pages=510–511 |date=January 2020 |pmid=32001643 |pmc=9291239 |doi=10.1126/science.aba4472 |bibcode=2020Sci...367..510N |url=}}</ref> Patogeni faktori iz [[krvotok]] aobično nemaju direktan pristup [[mozak|mozgu]] i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini ]]– koji čine [[centralni nervni sistem]] (CNS) – zahvaljujući nizu [[endotel|endotelnih ćelija]] poznatih kao [[krvno-moždana barijera]] (KMB). KMB sprečava većinu infekcija da dopru do osjetljivog nervnog tkiva. U slučaju da infektivni agensi direktno dospiju u mozak ili pređu krvno-moždanu barijeru, mikroglijalne ćelije moraju brzo reagovati kako bi smanjile [[upala|upalu]] i uništile infektivne agense prije nego što oštete osjetljivo nervno tkivo. Zbog nedostatka [[antitijelo|antitijela]] iz ostatka tijela (malo antitijela je dovoljno malih da prođu kroz krvno-moždanu barijeru), mikroglija mora biti sposobna prepoznati strana tijela, fagocitirati ih i djelovati kao [[antigen prezentirajuće ćelije|ćelije koje prezentiraju antigen]], aktivirajući pritom [[T-ćelija|T-ćelije]]. == Historija == Mogućnost posmatranja i karakterizacije različitih nervnih ćelija, uključujući mikrogliju, pojavila se 1880. godine kada je razvijena Nisslova metoda bojenja. [[Franz Nissl]] i William Ford Robertson prvi su opisali mikroglijne ćelije tokom svojih histoloških eksperimenata. Tehnike bojenja ćelija iz 1880-ih godina pokazale su da je mikroglija srodna [[makrofag]]ima. Aktivaciju mikroglije i stvaranje razgranatih klastera mikroglijnih ćelija prvi je zabilježio Victor Babeș dok je 1897. godine proučavao slučaj [[bjesnilo|bjesnila]]. Babeș je primijetio da se te ćelije javljaju kod različitih virusnih infekcija mozga, ali nije znao šta predstavljaju klasteri mikroglije koje je uočio.<ref name="Babes 1892">{{cite journal | vauthors = Babeș VM |year=1892 |title=Certains caractères des lesions histologiques de la rage |trans-title=Certain characteristics of the histological lesions of rabies |journal=Annales de l'Institut Pasteur |language=fr |volume=6 |pages=209–23}}</ref> Španski naučnik [[Santiago Ramón y Cajal]] definisao „treći element” (tip ćelije) pored [[neuron]]a i [[astrocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Sierra A, de Castro F, Del Río-Hortega J, Rafael Iglesias-Rozas J, Garrosa M, Kettenmann H | title = The 'Big-Bang' for modern glial biology: Translation and comments on Pío del Río-Hortega 1919 series of papers on microglia | journal = Glia | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1801–40 | date = November 2016 | pmid = 27634048 | doi = 10.1002/glia.23046 | s2cid = 3712733 | publication-date = 2016-09-16 }}</ref> [[Pío del Río Hortega]], student [[Santiago Ramón y Cajal| Santiaga Ramóna y Cajala]], prvi put nazvao je te ćelije „mikroglijom” oko 1920. Kasnije je, 1927. godine, opisao reakciju mikroglije na oštećenja mozga, a 1932. zabilježio prisustvo „fontana mikroglije” u [[corpus calosum|korpus kalozumu]] i drugim područjima bijele mase u perineonatusnom periodu. Nakon dugogodišnjeg istraživanja, Rio-Hortega je stekao reputaciju „oca mikroglije”.<ref name="Rio-Hortega 1892">{{cite journal | vauthors = del Río Hortega P, Penfield W |year=1892 |title=Cerebral Cicatrix: the Reaction of Neuroglia and Microglia to Brain Wounds |journal=Bulletin of the Johns Hopkins Hospital |volume=41 |pages=278–303}}</ref><ref name="Rio-Hortega 1937">{{cite journal |vauthors=del Rio-Hortega F |year=1937 |title=Microglia |journal=Cytology and Cellular Pathology of the Nervous System |pages=481–534}}</ref> Dugo vremena nije bilo značajnijeg napretka u poznavanju mikroglije. Zatim su 1988. godine Hickey i Kimura pokazali da perivaskularne mikroglijne ćelije potiču iz [[koštana srž|koštane srži]] i da eksprimiraju visoke nivoe proteina [[MHC]] klase II, koji se koriste za prezentaciju antigena. Time je potvrđena pretpostavka Pija Del Rio-Ortege da mikroglijne ćelije funkcionišu slično makrofagima, vršeći fagocitozu i prezentaciju [[antigen]]a. Krajem 20. stoljeća, grupa za eksperimentalnu psihologiju sa Univerziteta u Oxfordu klasifikovala je mikroglijne ćelije u tri tipa, na osnovu njihove morfologije, lokacije u tkivu i trajanja fagocitne aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lawson, Perry, Dri, Gordon |year=1990 |title=Heterogeneity in the distribution and morphology of microglia in the normal adult mouse brain |journal=Neuroscience |volume=39 |issue=1 |pages=151–170|doi=10.1016/0306-4522(90)90229-W |pmid=2089275 }}</ref> Danas mnogi istraživači širom svijeta, koristeći različite softvere, pokušavaju utvrditi vezu između morfologije mikroglijnih ćelija i nivoa ekspresije imunskih medijatora od strane tih ćelija.<ref>{{Cite journal |last=Fernandez-Arjona M.D.M., Grondona J.M., Fernandez-Llebrez P., Lopez-Avalos M.D. |year=2019 |title=Microglial morphometric parameters correlate with the expression level of IL-1beta, and allow identifying different activated morphotypes |journal=Front Cell Neurosci |volume=13 |article-number=472|doi=10.3389/fncel.2019.00472 |doi-access=free |pmid=31708746 |pmc=6824358 }}</ref> ==Oblici== [[File:Microglia and neurons.jpg|thumb| Pacovska mikroglija uzgajana u kulturi tkiva (zelena boja), zajedno s izdancima nervnih vlakana prikazanim crvenom bojom.]] [[File:Microglial cells (red) in rat cerebellar molecular layer.jpg|thumb| Mikroglija u molekularnom sloju malog mozga pacova prikazana je crvenom bojom, obojena antitijelima na IBA1/AIF1. Nastavci Bergmannovih glija ćelija prikazani su zelenom bojom, a DNK plavom.<ref name= "Gehrmann 1995"/>]] Ćelije mikroglije izuzetno su [[meuroplastičnost|plastične]] i prolaze kroz različite strukturne promjene zavisno od lokacije i potreba sistema. Ovakav stepen plastičnosti neophodan je za obavljanje širokog spektra funkcija koje mikroglija vrši. Sposobnost transformacije razlikuje mikrogliju od makrofaga, koji se moraju redovno zamjenjivati, te im omogućava odbranu centralnog nervnog sistema (CNS) u veoma kratkom roku, bez izazivanja imunskih poremećaja.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Mikroglija poprima specifičan oblik, odnosno fenotip, kao odgovor na lokalne uslove i hemijske signale koje detektuje.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Također je utvrđeno da signalizacija posredovana [[adenozin-trifosfat]]om (ATP), povezana s povredom tkiva, ima ključnu ulogu u [[fenotip]]skoj transformaciji mikroglije.<ref name="berkicserep">{{cite journal | doi= 10.1038/s41467-024-49773-1 | doi-access= free| title=Microglia contribute to neuronal synchrony despite endogenous ATP-related phenotypic transformation in acute mouse brain slices | date=2024 | last1=Peter | first1=Berki | last2=Csaba | first2=Cserep | last3=Zsuzsanna | first3=Környei | journal=Nature Communications | volume= 15 | issue=1 | page= 5402 | pmid= 38926390 | pmc=11208608 | bibcode= 2024NatCo..15.5402B }}</ref> ===Razgranati oblik=== Ovaj oblik mikroglijalnih ćelija obično se nalazi na specifičnim lokacijama širom mozga i kičmene moždine u odsustvu stranih materija ili ćelija koje odumiru. Ovaj „mirujući” oblik mikroglije sastoji se od dugih, razgranatih nastavaka i malog ćelijskog tijela. Za razliku od ameboidnih oblika mikroglije, [[ćelijsko tijelo]] razgranatog oblika ostaje na mjestu, dok se njegovi nastavci neprestano kreću i nadziru okolno područje. Nastavci su veoma osjetljivi na male promjene fiziološkog stanja i zahtijevaju vrlo specifične uslove kulture za posmatranje ''[[in vitro]]''.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Za razliku od aktivirane]] ili [[#Amoeboidne|ameboidne]] mikroglije, razgranata mikroglija ne vrši [[fagocitoza|fagocitozu]] ćelija i luči manje imunomolekula (uključujući proteine [[MHC-klasa I|MHC klase I]]/[[MHC -klasa II|II]]). Mikroglija u ovom stanju sposobna je da traga za imunskim prijetnjama i identifikuje ih, istovremeno održavajući [[homeostaza|homeostazu]] u CNS-u.<ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Davis 1994">{{cite journal | vauthors = Davis EJ, Foster TD, Thomas WE | title = Cellular forms and functions of brain microglia | journal = Brain Research Bulletin | volume = 34 | issue = 1 | pages = 73–78 | year = 1994 | pmid = 8193937 | doi = 10.1016/0361-9230(94)90189-9 | s2cid = 22596219 }}</ref> Iako se ovo smatra stanjem mirovanja, mikroglija je u tom obliku i dalje izuzetno aktivna u hemijskom nadzoru okruženja. Razgranata mikroglija se u svakom trenutku može transformisati u aktivirani oblik kao odgovor na povredu ili prijetnju.<ref name="Verkhratsky 2013">{{cite book | vauthors = Verkhratsky A, Butt A | title=Glial physiology and pathophysiology|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-118-40205-4}}</ref> ===Aktivirani=== Aktivirana mikroglija može se obojiti pomoću markera [[AIF-1]], čija se ekspresija povećava tokom aktivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Lan X, Han X, Li Q, Yang QW, Wang J | title = Modulators of microglial activation and polarization after intracerebral haemorrhage | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 13 | issue = 7 | pages = 420–33 | date = July 2017 | pmid = 28524175 | pmc = 5575938 | doi = 10.1038/nrneurol.2017.69 }}</ref> ====Nefagocitno stanje==== Ovo stanje zapravo je dio postepenog odgovora tokom kojeg mikroglija prelazi iz svog razgranatog oblika u potpuno aktivni fagocitni oblik. Mikroglija može se aktivirati djelovanjem različitih faktora, uključujući: proupalne [[citokin]]e, faktore ćelijske nekroze, lipopolisaharid i promjene u nivou vanćelijskog kalija (što ukazuje na pucanje ćelija). Nakon aktivacije, ćelije prolaze kroz nekoliko ključnih morfoloških promjena, uključujući zadebljanje i povlačenje ogranaka, preuzimanje proteina MHC klase I/II, ekspresiju imunomolekula, te lučenje citotoksičnih faktora, molekula za regrutaciju i proupalnih [[signalna molekula|signalnih molekula]] (što dovodi do kaskade proupalnih signala). Aktivisana mikroglija u nefagocitnom stanju obično poprima izgled „žbuna”, „štapića” ili malih ameboidnih oblika, zavisno od toga u kojoj se fazi transformacije – od razgranatog do potpuno fagocitnog oblika – nalazi. Pored toga, mikroglija prolazi i kroz brzu [[ćelijska proliferecija|proliferaciju]], kako bi se povećao njen broj. Sa strogo morfološkog aspekta, varijacije u obliku mikroglije duž ovog kontinuuma povezane su s promjenama morfološke složenosti i mogu se kvantificirati metodama fraktalne analize; pokazalo se da su te metode osjetljive čak i na suptilne, vizuelno neprimjetne promjene povezane s različitim morfološkim oblicima u različitim patološkim stanjima.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Jelinek 2005">{{cite journal |vauthors=Jelinek HF, Karperien A, Bossomaier T, Buchan A |title=Differentiating grades of microglia activation with fractal analysis |journal=Complexity International |volume=12 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |year=1975 |issue=18 |pages=1713–17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217005916/http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |archive-date=2008-12-17 }}</ref> ====Fagocitni==== Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije predstavljaju oblik mikroglije s maksimalnim [[imunski odgovor|imunskim odgovorom]]. Ove ćelije obično poprimaju veliki, ameboidni oblik, iako su zabilježena određena odstupanja. Pored funkcija prezentacije antigena, citotoksičnog djelovanja i signalizacije posredovane upalom – svojstvenih aktiviranim nefagocitnim mikroglijalnim ćelijama – one su također sposobne fagocitirati strane materije i izlagati nastale imunomolekule radi aktivacije [[T-ćelija]]. Fagocitne mikroglijne ćelije kreću se prema mjestu povrede, obuhvataju i razgrađuju štetni materijal te luče proupalne faktore koji podstiču proliferaciju drugih ćelija i njihovo uključivanje u isti proces. Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije također stupaju u interakciju s astrocitima i nervnim ćelijama, kako bi se što brže suprotstavile infekciji ili upali, uz minimalno oštećenje zdravih moždanih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ===Ameboidni=== Ovaj oblik omogućava mikrogliji slobodno kretanje kroz [[nervno tkivo]], čime ona može obavljati svoju ulogu ćelije čistača. Ameboidne mikroglijne ćelije sposobne su [[fagocitoza|fagocitirati]] ćelijski otpad, ali ne obavljaju iste funkcije prezentacije antigena i posredovanja u upali kao aktivirane mikroglijne ćelije. Ameboidne mikroglijne ćelije posebno su zastupljene tokom razvoja i preoblikovanja neuronskih veza u mozgu, kada postoji velika količina vanćelijskog otpada nastalog apoptozom koji treba ukloniti. Ovaj oblik mikroglijnih ćelija prisutan je nakon rođenja, uglavnom unutar perineonatusnih područja [[bijela masa|bijele mase]] u korpus kalozumu (žuljevitom tijelu) i [[mali mozak|malom mozgu]], koja su ranije opisivana kao "izvor mikroglije".<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Christensen 2006">{{cite journal | vauthors = Christensen RN, Ha BK, Sun F, Bresnahan JC, Beattie MS | title = Kainate induces rapid redistribution of the actin cytoskeleton in ameboid microglia | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 84 | issue = 1 | pages = 170–81 | date = July 2006 | pmid = 16625662 | doi = 10.1002/jnr.20865 | s2cid = 34491558 }}</ref><ref name="Hagemeyer">{{cite journal |vauthors=Hagemeyer N, Hanft KM, Akriditou MA, Unger N, Park ES, Stanley ER, Staszewski O, Dimou L, Prinz M |title=Microglia contribute to normal myelinogenesis and to oligodendrocyte progenitor maintenance during adulthood |journal=Acta Neuropathol |volume=134 |issue=3 |pages=441–458 |date=September 2017 |pmid=28685323 |pmc=5951721 |doi=10.1007/s00401-017-1747-1 |url=}}</ref> ===Perivaskularni=== Za razliku od drugih tipova mikroglije spomenutih gore, "perivaskularna" mikroglija (PVM) odnosi se na lokaciju ćelije, a ne na njen oblik/funkciju. Međutim, perivaskularna mikroglija često se miješa s perivaskularnim makrofagima,<ref name=frontier>{{cite journal|journal=Front. Neurosci. |date=4 December 2019 |volume=13|doi=10.3389/fnins.2019.01291|title=Vessel-Associated Immune Cells in Cerebrovascular Diseases: From Perivascular Macrophages to Vessel-Associated Microglia|author=Takashi Koizumi|author2=Danielle Kerkhofs |author3=Toshiki Mizuno|author4=Harry WM Steinbusch|author5=Sebastien Foulquier |doi-access=free |pmid=31866808 |pmc=6904330 }}</ref> koji se nalaze unutar zidova bazne lamine; stoga treba obratiti pažnju kako bi se utvrdilo na koji od ova dva tipa ćelija autori publikacija misle. Za razliku od normalne mikroglije, PVM-ove redovno zamjenjuju prekursorske ćelije porijeklom iz koštane srži, a oni eksprimiraju antigene MHC klase II bez obzira na svoje okruženje.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ===Jukstavaskularni=== "Perivaskularna mikroglija" i "jukstavaskularna mikroglija" različiti su nazivi za isti tip ćelije. Do zabune je došlo zbog pogrešne upotrebe termina "perivaskularna mikroglija" za označavanje perivaskularnih makrofaga,<ref name=frontier/> koji predstavljaju drugačiji tip ćelije. Jukstavaskularna mikroglija (odnosno perivaskularna mikroglija) ostvaruje direktan kontakt sa zidom bazne lamine krvnih sudova, ali se ne nalazi unutar samih zidova. Na toj poziciji mogu stupati u interakciju, kako sa [[endotel]]nim ćelijama, tako i sa [[pericit]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Morris GP, Foster CG, Courtney JM, Collins JM, Cashion JM, Brown LS, Howells DW, DeLuca GC, Canty AJ, King AE, Ziebell JM, Sutherland BA | display-authors = 6 | title = Microglia directly associate with pericytes in the central nervous system | journal = Glia | volume = 71 | issue = 8 | pages = 1847–69 | date = August 2023 | pmid = 36994950 | doi = 10.1002/glia.24371 | doi-access = free | pmc = 10952742 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Microglia contact cerebral vasculature through gaps between astrocyte endfeet |journal=Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism |date=2024 |doi=10.1177/0271678X241280775 |pmid=39253821|doi-access=free |last1=Morris |first1=Gary P. |last2=Foster |first2=Catherine G. |last3=Sutherland |first3=Brad A. |last4=Grubb |first4=Søren |volume=44 |issue=12 |pages=1472–1486 |pmc=11751324 }}</ref> Poput perivaskularnih ćelija, one eksprimiraju proteine [[MHC]] klase II čak i pri niskim nivoima aktivnosti upalnih [[citokin]]a. Za razliku od perivaskularnih ćelija, a slično ostalim mikroglijnim ćelijama, jukstavaskularna mikroglija ne pokazuje brzu izmjenu niti redovnu zamjenu mijeloidnim prekursorskim ćelijama.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ==Funkcije== [[File:Purinergic signalling Microglia.jpg|thumb| Aktivacija mikroglije putem [[purinergička signalizacija|purinergičke signalizacije]]]] Mikroglijne ćelije obavljaju niz različitih zadataka unutar [[CNS]]-a, koji su uglavnom povezani s [[imunski odgovor|imunskim odgovorom[]] i održavanjem [[homeostaza|homeostaze]]. U nastavku su navedene neke od glavnih poznatih funkcija koje obavljaju ove ćelije. ===Čišćenje=== Pored toga što su veoma osjetljive na male promjene u svom okruženju, svaka mikroglijna ćelija također redovno fizički nadzire svoje područje djelovanja. Ova aktivnost odvija se u ameboidnom i mirujućem stanju putem veoma pokretnih nastavaka mikroglije.<ref name="Nimmerjahn"/> Dok se kreće kroz određeno područje, ako mikroglijna ćelija naiđe na strani materijal, oštećene ćelije, [[apoptoza|apoptotske]] ćelije, neurofibrilarna klupka, fragmente [[DNK]] ili [[senilno plak|plakove]], ona se aktivira i fagocitira taj materijal ili ćeliju. Na taj način mikroglijalne ćelije djeluju i kao "čistači", uklanjajući nasumične ostatke ćelija.<ref name= "Aloisi 2001"/> Tokom preneonatusnog razvoja mozga, mikroglijne ćelije imaju ulogu u regulaciji broja [[prekursorska neuronska ćelija|prekursorskih neuronsjih ćelija]]<ref>{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Christopher |last2=Martinez-Cerdeno |first2=Veronica |last3=Noctor |first3=Stephen |title=Microglia regulate the number of neural precursor cells in the developing cerebral cortex |journal=J Neurosci |date=2013 |volume=33 |issue=10 |pages=4216–33 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3441-12.2013 |pmid=23467340 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23467340|pmc=3711552 }}</ref> i uklanjanju apoptotskih neurona. Također postoje dokazi da mikroglija može precizno oblikovati sinapsne veze gutanjem i eliminacijom sinapsi.<ref>{{cite journal | vauthors = Chung WS, Welsh CA, [[Ben Barres|Barres BA]], [[Beth Stevens|Stevens B]] | title = Do glia drive synaptic and cognitive impairment in disease? | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 11 | pages = 1539–45 | date = November 2015 | pmid = 26505565 | pmc = 4739631 | doi = 10.1038/nn.4142 }}</ref> Nakon razvoja, većina mrtvih ili apoptotskih ćelija nalazi se u moždanoj kori i subkortikalnoj bijeloj tvari. To može objasniti zašto se većina ameboidnih mikroglijnih ćelija nalazi unutar "fontana mikroglije" u [[korteks|moždanoj kori]].<ref name= "Ferrer 1990">{{cite journal | vauthors = Ferrer I, Bernet E, Soriano E, del Rio T, Fonseca M | title = Naturally occurring cell death in the cerebral cortex of the rat and removal of dead cells by transitory phagocytes | journal = Neuroscience | volume = 39 | issue = 2 | pages = 451–58 | year = 1990 | pmid = 2087266 | doi = 10.1016/0306-4522(90)90281-8 | s2cid = 23457378 }}</ref> ===Fagocitoza=== Glavna uloga mikroglije, [[fagocitoza]], podrazumijeva obuhvatanje i gutanje različitih materijala. Materijali koji se fagocituju uglavnom se sastoje od ćelijskih ostataka, [[lipid]]a i [[apoptoza|apoptotskih]] ćelija u stanju bez upale, te invazivnih [[virus]]a, [[bakterija]] ili drugih stranih materija u stanju upale. Kada se ćelija mikroglije „napuni”, ona prestaje s [[fagocit]] nomaktivnošću i transformiše se u relativno nereaktivnu [[kontejner ćelija| kontejner ćeliju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Galloway DA, Phillips AE, Owen DR, Moore CS | title = Phagocytosis in the Brain: Homeostasis and Disease | language = English | journal = Frontiers in Immunology | volume = 10 | date = 2019 | pmid = 31040847 | pmc = 6477030 | doi = 10.3389/fimmu.2019.00790 | doi-access = free }}</ref> ===Vanćelijska signalizacija=== Značajan dio uloge mikroglijnih ćelija u mozgu odnosi se na održavanje [[homeostaza|homeostaze]] u nezaraženim regijama i podsticanje [[upala|upale]] u zaraženom ili oštećenom tkivu. Mikroglija to postiže putem izuzetno složenog niza vanćelijskih signalnih molekula koji im omogućavaju komunikaciju s drugim mikroglijnim ćelijama, [[astrocit]]ima, [[neuron]]ima, [[T-ćelija|T-ćelijama]] i [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnim progenitorskim ćelijama]]. Kao što je ranije spomenuto, [[citokin]] IFN-γ može se koristiti za aktivaciju mikroglijnih ćelija. Pored toga, nakon aktivacije pomoću IFN-γ, mikroglija također otpušta dodatni IFN-γ u vanćelijski prostor. To aktivira još više mikroglijnih ćelija i pokreće kaskadu aktivacije posredovanu [[citokin]]ima, čime se brzo aktiviraju sve obližnje mikroglijne ćelije. TNF-α, koji proizvodi mikroglija, uzrokuje [[apoptoza|apoptozu]] nervnog tkiva i pojačava upalu. [[Interleukin 8|IL-8]] podstiče rast i diferencijaciju [[B-ćelija]], omogućavajući im da pomognu mikrogliji u borbi protiv infekcije. Drugi citokin, [[Interleukin 1|IL-1]], inhibira citokine [[Interleukin 10|IL-10]] i [[TGF-β]], koji smanjuju intenzitet [[prezentacija antigena|prezentacije antigena]] i proupalne signalizacije. Dodatne [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] i T-ćelije regrutuju se na mjesto povrede putem mikroglijne proizvodnje [[hemotaksija|hemotaksijskih]] molekula kao što su [[CCL22|MDC]], IL-8 i [[CCL19|MIP-3β]]. Konačno, PGE<sub>2</sub> i drugi [[prostanoid]]i sprečavaju [[hronična upala|hroničnu upalu]], inhibicijom proupalnog odgovora mikroglije i smanjenjem odgovora [[T-pomoćna ćelija|Th1]] (T-pomoćnih ćelija).<ref name= "Aloisi 2001"/> ====Prezentacija antigena==== Kao što je ranije spomenuto, rezidentne, neaktivirane mikroglijne ćelije slabi su [[antigen-prezentirajuća ćelija|prezentatori antigena]] zbog nedostatka MHC proteina klase I i II. Nakon aktivacije, one brzo eksprimiraju MHC proteine klase I i II te postaju efikasni prezentatori antigena. U određenim slučajevima, mikroglija može se aktivirati pomoću IFN-γ radi prezentacije antigena, ali ne funkcioniše tako efikasno kao kada bi preuzela proteine [[MHC]] klase I ili II. Tokom upale, T-ćelije prelaze [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]], zahvaljujući specijalizovanim površinskim markerima, a zatim se direktno vezuju za mikrogliju kako bi preuzele [[antigen]]e. Nakon što im se antigeni prezentuju, T-ćelije obavljaju različite funkcije, uključujući regrutaciju ćelija uključenih u [[upalni odgovor]], stvaranje imunske memorije, lučenje citotoksičnih supstanci i direktne napade na plazma-membrane stranih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ====Citotoksičnost==== Pored sposobnosti uništavanja infektivnih organizama putem kontakta između ćelija posredstvom [[fagocitoza|fagocitoze]], mikroglija također može oslobađati različite [[citotoksičnost|citotoksične]] tvari.<ref>{{cite journal | vauthors = Wolf A, Herb M, Schramm M, Langmann T | title = The TSPO-NOX1 axis controls phagocyte-triggered pathological angiogenesis in the eye | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 2709 | date = June 2020 | pmid = 32483169 | pmc = 7264151 | doi = 10.1038/s41467-020-16400-8 | bibcode = 2020NatCo..11.2709W | doi-access = free }}</ref> Mikroglija u kulturi luči velike količine [[vodik-peroksid]]a i [[dušik-oksid]]a u procesu poznatom kao „respiratorni prasak”. Oba ova hemijska spoja mogu direktno oštetiti ćelije i dovesti do smrti neurona. Proteaze koje luči mikroglija razgrađuju specifične proteine, uzrokujući direktno oštećenje ćelija, dok [[citokin]]i poput IL-1 podstiču demijelinizaciju [[neuron]]skih [[akson]]a. Konačno, mikroglija može oštetiti neurone putem procesa posredovanih NMDA receptorima, lučenjem [[glutamat]]a, [[aspartat]]a i kvinolinske kiseline. Ovo citotoksično lučenje ima za cilj uništavanje inficiranih neurona, virusa i bakterija, ali može uzrokovati i znatna kolateralna oštećenja nervnog tkiva. Posljedično, hronični [[upalni odgovor]] može dovesti do opsežnog oštećenja nervnog tkiva dok mikroglija razara moždano tkivo u pokušaju da uništi infekciju.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Edaravon, supstanca koja vezuje slobodne radikale, sprečava oksidativnu neurotoksičnost izazvanu aktiviranom mikroglijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Banno M, Mizuno T, Kato H, Zhang G, Kawanokuchi J, Wang J, Kuno R, Jin S, Takeuchi H, Suzumura A | display-authors = 6 | title = The radical scavenger edaravone prevents oxidative neurotoxicity induced by peroxynitrite and activated microglia | journal = Neuropharmacology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 283–90 | date = February 2005 | pmid = 15695167 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2004.10.002 | s2cid = 25545853 }}</ref> ====Sinapsno uklanjanje==== U [[fenomen]]u koji su Blinzinger i Kreutzberg prvi put uočili kod [[lezija]] kičmene moždine 1968. godine, mikroglija nakon upale uklanja ogranke s nervnih vlakana u blizini oštećenog tkiva. To doprinosi ponovnom rastu i reorganizaciji oštećenih [[neuronska mreža|neuronskih mreža]].<ref name= "Gehrmann 1995"/> Također je utvrđeno da mikroglija učestvuje u procesu sinapsnog obrezivanja tokom razvoja mozga.<ref name="Soteros_2021">{{cite journal | vauthors = Soteros BM, Sia GM | title = Complement and microglia dependent synapse elimination in brain development | journal = WIREs Mechanisms of Disease | volume = 14| issue = 3| date = November 2021 | pmid = 34738335 | doi = 10.1002/wsbm.1545 | pmc = 9066608 }}</ref> ====Podsticanje procesa popravke==== Nakon upale, mikroglija prolazi kroz nekoliko faza kako bi podstakla ponovni rast nervnog tkiva. Ti procesi uključuju uklanjanje sinapsi (sinapsno "ogoljavanje"), lučenje protivupalnih citokina, privlačenje neurona i [[astrocit]]a na oštećeno područje, te stvaranje tzv. Gitterovih ćelija. Bez ćelija mikroglije, procesi ponovnog rasta i reorganizacije mreža (''remapping'') odvijali bi se znatno sporije u samom [[CNS]]-u, dok bi u mnogim vaskularnim sistemima koji okružuju [[mozak]] i [[oči]] bili gotovo nemogući.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Ritter 2006">{{cite journal | vauthors = Ritter MR, Banin E, Moreno SK, Aguilar E, Dorrell MI, Friedlander M | title = Myeloid progenitors differentiate into microglia and promote vascular repair in a model of ischemic retinopathy | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 12 | pages = 3266–76 | date = December 2006 | pmid = 17111048 | pmc = 1636693 | doi = 10.1172/JCI29683 }}</ref> Nedavna istraživanja potvrdila su da izdanci mikroglije neprestano prate funkcije neurona putem specijalizovanih somatskih spojeva i detektuju „stanje” nervnih ćelija. Putem ovog mehanizma međućelijske komunikacije, mikroglija može ostvariti snažne neuroprotektivne efekte, značajno doprinoseći procesu oporavka nakon povrede mozga.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de"/> Također utvrđeno je da mikroglija doprinosi pravilnom razvoju mozga ostvarivanjem kontakta sa nezrelim neuronima u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Cserép C, Schwarcz AD, Pósfai B, László ZI, Kellermayer A, Környei Z, Kisfali M, Nyerges M, Lele Z, Katona I | display-authors = 6 | title = Microglial control of neuronal development via somatic purinergic junctions | journal = Cell Reports | volume = 40 | issue = 12 | article-number= 111369 | date = September 2022 | pmid = 36130488 | pmc = 9513806 | doi = 10.1016/j.celrep.2022.111369 | s2cid = 252416407 }}</ref> == Razvoj == [[File:Microgliogenesis at a glance.png|thumb|268x268px| Porijeklo i nastanak mikroglije u CNS-u]] Dugo se smatralo da se ćelije mikroglije diferenciraju u [[koštana srž|koštanoj srži]] iz [[hematopoetske matične ćelije|hematopoetskih matičnih ćelija]], [[progenitorna ćelija|progenitora]] svih krvnih ćelija. Međutim, novija istraživanja pokazuju da mikroglija potiče iz žumančane vreće tokom izuzetno ograničenog embrionalnog perioda i naseljava moždani parenhim vođena precizno orkestriranim molekularnim procesom.<ref name="Dermitzakis_2023"/> Progenitornim ćelijama iz žumančane vreće potrebna je aktivacija [[receptor faktora stimulacije kolonija 1]] (CSF1R) radi migracije u mozak i diferencijacije u mikrogliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanley ER, Chitu V | title = CSF-1 receptor signaling in myeloid cells | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 6| date = June 2014 | pmid = 24890514 | pmc = 4031967 | doi = 10.1101/cshperspect.a021857 }}</ref> Pored toga, najveći doprinos repopulaciji mikroglije zasniva se na njenoj lokalnoj samoobnovi, kako u stanju mirovanja tako i u bolesti, dok cirkulišući [[monocit]]i također mogu doprinijeti u manjoj mjeri, naročito u slučaju bolesti.<ref name="Dermitzakis_2023" /><ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Prinz M | title = Origin of microglia: current concepts and past controversies | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 8 | date = July 2015 | pmid = 26134003 | pmc = 4526747 | doi = 10.1101/cshperspect.a020537 }}</ref> Monociti se u perifernim sistemima također mogu diferencirati u mijeloidne dendritske ćelije i makrofage. Poput makrofaga u ostatku tijela, mikroglija koristi fagocitne i citotoksične mehanizme za uništavanje stranih materija. I mikroglija i makrofagi doprinose [[imunski odgovor|imunskom odgovoru]], djelujući kao [[antigene prezentirajuće ćelije]], te podstiču upalu i homeostatske mehanizme u tijelu lučenjem citokina i drugih signalnih molekula.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu H, Wang Z, Yu J, Yang X, He F, Liu Z, Che F, Chen X, Ren H, Hong M, Wang J | display-authors = 6 | title = Role and mechanisms of cytokines in the secondary brain injury after intracerebral hemorrhage | journal = Progress in Neurobiology | volume = 178 | date = July 2019 | pmid = 30923023 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2019.03.003 | s2cid = 85495400 }}</ref> U svom stanju smanjene aktivnosti, mikroglija ne eksprimira proteine MHC klase I i MHC klase II, citokine IFN-γ, antigene CD45, kao ni mnoge druge površinske receptore neophodne za obavljanje funkcija prezentacije antigena, fagocitoze i [[citotoksičnost]]i, po kojima se inače prepoznaju normalni makrofagi. Mikroglija se od makrofaga razlikuje i po tome što je pod znatno strožom prostornom i vremenskom regulacijom, čime se osigurava precizan [[imunski odgovor]].<ref name= "Aloisi 2001">{{cite journal | vauthors = Aloisi F | title = Immune function of microglia | journal = Glia | volume = 36 | issue = 2 | pages = 165–79 | date = November 2001 | pmid = 11596125 | doi = 10.1002/glia.1106 | s2cid = 25410282 }}</ref> Još jedna razlika između mikroglije i drugih ćelija koje nastaju diferencijacijom [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnih progenitorskih ćelija]] jeste brzina njihove obnove. Makrofagi i [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] neprestano se troše i zamjenjuju mijeloidnim progenitorskim ćelijama koje se diferenciraju u potrebni tip ćelije. Zbog postojanja [[krvno-moždana barijera|krvno-moždane barijere]], za organizam bi bilo prilično teško da neprestano vrši zamjenu mikroglije. Stoga, umjesto stalne zamjene putem mijeloidnih progenitorskih ćelija, mikroglija održava svoje stanje mirovanja, a nakon aktivacije se ubrzano razmnožava, kako bi održala svoju brojnost. Ipak, studije na koštanim himerama pokazale su da u slučajevima teških [[infekcija]] dolazi do slabljenja krvno-moždane barijere, te se mikroglija zamjenjuje hematogenim ćelijama porijeklom iz koštane srži, konkretno mijeloidnim progenitorskim ćelijama i makrofagima. Nakon što se infekcija povuče, ponovo se uspostavlja razdvojenost između perifernog i centralnog sistema, te su tokom perioda oporavka i regeneracije prisutne isključivo ćelije mikroglije.<ref name= "Gehrmann 1996">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J | title = Microglia: a sensor to threats in the nervous system? | journal = Research in Virology | volume = 147 | issue = 2–3 | pages = 79–88 | year = 1996 | pmid = 8901425 | doi = 10.1016/0923-2516(96)80220-2 }}</ref> ===Starenje=== Mikroglija prolazi kroz nagli porast [[mitoza|mitotske]] aktivnosti tokom povrede; nakon te proliferacije slijedi [[apoptoza]], kako bi se broj ćelija vratio na početni nivo.<ref name="Streita">{{cite journal | vauthors = Streit WJ | title = Microglial senescence: does the brain's immune system have an expiration date? | journal = Trends in Neurosciences | volume = 29 | issue = 9 | pages = 506–10 | date = September 2006 | pmid = 16859761 | doi = 10.1016/j.tins.2006.07.001 | s2cid = 8874596 }}</ref> Aktivacija mikroglije opterećuje [[anabolizam|anaboličke]] i [[katabolizam|kataboličke]] mehanizme ćelija, uzrokujući da aktivirane ćelije mikroglije odumiru brže od onih koje nisu aktivirane.<ref name="Streita"/> Kako bi se nadoknadio gubitak mikroglije tokom vremena, ove ćelije prolaze kroz mitozu, a progenitorske ćelije porijeklom iz koštane srži migriraju u mozak, putem moždanih ovojnica i krvnih sudova.<ref name="Streita"/> Nagomilavanje manjih oštećenja [[neuron]]a, do kojeg dolazi tokom normalnog procesa [[starenje|starenja]], može transformisati mikrogliju u uvećane i aktivirane ćelije.<ref name="Mrak">{{cite journal | vauthors = Mrak RE, Griffin WS | title = Glia and their cytokines in progression of neurodegeneration | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–54 | date = March 2005 | pmid = 15639313 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.05.010 | s2cid = 33152515 }}</ref> Ovi hronični, sa [[starenje]]m povezani porasti aktivacije mikroglije i ekspresije IL-1 mogu doprinijeti povećanom riziku od [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] tokom starenja, tako što pogoduju stvaranju neuritskih plakova kod pacijenata s predispozicijom za to.<ref name="Mrak"/> Oštećenje DNK može doprinijeti aktivaciji mikroglije povezanoj sa starenjem. Još jedan faktor može biti nakupljanje [[napredni krajnji proizvodi glikacije|naprednih krajnjih proizvoda glikacije]], koji se akumuliraju tokom starenja.<ref name="Mrak"/> Ovi proteini veoma su otporni na proteolitske procese i podstiču [[unakrsno povezivanje]] proteina.<ref name="Mrak"/> Istraživanja su otkrila distrofijsku (poremećenog razvoja) ljudsku mikrogliju. "Ove ćelije karakterišu abnormalnosti u strukturi citoplazme, kao što su ogranci koji su izgubili grananje, atrofijski, fragmentisani ili neuobičajeno vijugavi izdanci, koji često nose sferoidna ili lukovičasta zadebljanja."<ref name="Streita"/> Učestalost pojave distrofijske mikroglije raste sa starenjem.<ref name="Streita"/> Degeneracija i odumiranje mikroglije zabilježeni su u istraživanjima [[prenosiva spongiformna encefalopatija|prionskih bolesti]], [[shizofrenija|shizofrenije]] i Alzheimerove bolesti, što ukazuje na to da bi propadanje mikroglije moglo biti uključeno u neurodegenerativne bolesti.<ref name="Streita" /> Komplikaciju ove teorije predstavlja činjenica da je u ljudskom mozgu teško razlikovati "aktiviranu" od "distrofijske" mikroglije.<ref name="Streita"/> Kod miševa pokazano je da blokada CD22 vraća homeostatsku fagocitozu mikroglije u mozgu koji stari.<ref name="J.V. Pluvinage et al.">{{cite journal | vauthors = Pluvinage JV, Haney MS, Smith BA, Sun J, Iram T, Bonanno L, Li L, Lee DP, Morgens DW, Yang AC, Shuken SR, Gate D, Scott M, Khatri P, Luo J, Bertozzi CR, Bassik MC, Wyss-Coray T | display-authors = 6 | title = CD22 blockade restores homeostatic microglial phagocytosis in ageing brains | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 187–92 | date = April 2019 | pmid = 30944478 | pmc = 6574119 | doi = 10.1038/s41586-019-1088-4 | bibcode = 2019Natur.568..187P }}</ref> [[File:Microglial cells.tif|alt=|center|thumb|300px| Slika mikroglije]] ==Klinički značaj== {{glavni|Uloga mikroglije u bolestima}} [[File:Step-by-step guide for analyzing microglia phenotypes.png|thumb| Vodič korak po korak za analizu fenotipova mikroglije]] Mikroglija predstavlja primarne imunske ćelije [[CNS|centralnog nervnog sistema]], slične perifernim makrofagima. One reaguju na [[patogen]]e i povrede promjenom morfologije i migracijom na mjesto infekcije ili povrede, gdje uništavaju patogene i uklanjaju oštećene ćelije. Kao dio svog odgovora, luče [[citokin]]e, [[hemokin]]e, [[prostaglandin]]e i [[ROS|reaktivne vrste kisika]], koji pomažu u usmjeravanju imunskog odgovora. Pored toga, imaju ključnu ulogu u okončanju upalnog odgovora putem proizvodnje antiupalnih citokina. Mikroglija je također opsežno proučavana zbog svoje štetne uloge kod neurodegenerativnih bolesti, kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[multipla skleroza]], kao i kod [[kardiovaskularna bolest|srčanih oboljenja]], [[glaukom]]a te virusnih i bakterijskih [[infekcija]]. Sve je više dokaza da [[imunska disregulacija]] doprinosi patofiziologiji [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja (OKP)]], [[Touretteov sindrom|Touretteovog sindroma]] i [[PANDAS|pedijatrijskih autoimunskih neuropsihijatrijskih poremećaja povezanih sa streptokoknim infekcijama (PANDAS)]].<ref>{{cite journal | vauthors = Frick L, Pittenger C | title = Microglial Dysregulation in OCD, Tourette Syndrome, and PANDAS | journal = Journal of Immunology Research | volume = 2016 | article-number= 8606057 | date = 2016 | pmid = 28053994 | pmc = 5174185 | doi = 10.1155/2016/8606057 | doi-access = free }}</ref> Budući da mikroglija brzo reaguje čak i na suptilne promjene u homeostazi centralnog nervnog sistema, ona se može posmatrati kao senzor za neurološke disfunkcije ili poremećaje.<ref name="Schwabenland_2021">{{cite journal | vauthors = Schwabenland M, Brück W, Priller J, Stadelmann C, Lassmann H, Prinz M | title = Analyzing microglial phenotypes across neuropathologies: a practical guide | journal = Acta Neuropathologica | volume = 142 | issue = 6 | pages = 923–36 | date = December 2021 | pmid = 34623511 | pmc = 8498770 | doi = 10.1007/s00401-021-02370-8 | publication-date = October 2021 }}</ref> U slučaju moždanih patologija, fenotip mikroglije je zasigurno izmijenjen.<ref name="Schwabenland_2021"/> Stoga, analiza mikroglije može poslužiti kao osjetljiv alat za dijagnosticiranje i karakterizaciju poremećaja centralnog nervnog sistema u bilo kojem uzorku tkiva.<ref name="Schwabenland_2021"/> Posebno treba procijeniti gustoću ćelija mikroglije, oblik ćelija, obrazac rasporeda, različite fenotipove mikroglije i interakcije s drugim tipovima ćelija.<ref name="Schwabenland_2021"/> == Genetika sensoma == Sensom mikroglije je relativno nov biološki koncept koji, čini se, igra značajnu ulogu u [[neuron|neurorazvoju]] i [[neurodegeneracija|neurodegeneraciji]]. Sensom se odnosi na jedinstvenu grupu proteinskih [[primarni transkript|transkripata]] koji se koriste za detekciju [[ligand|liganada]] i [[mikroorganizam|mikroba]]. Drugim riječima, sensom predstavlja gene potrebne za sintezu proteina koji služe za prepoznavanje molekula unutar organizma. Sensom se može analizirati pomoću različitih metoda, uključujući [[qPCR|lančana polimerazma reakcija u realnom vremenu]], [[RNK-seq]], [[DNK-mikromreža|analizu mikromrežama]] i direktno sekvenciranje [[RNK]]. Geni uključeni u sensom kodiraju receptore i [[transmembranski protein|transmembranske proteine]] na [[ćelijska membrana|plazmatskoj membrani]], koji su u mikrogliji više eksprimirani nego u neuronima. Ne uključuje sekretovane proteine niti transmembranske proteine specifične za organele vezane za membrane, kao što su [[ćelijsko jedro]], [[mitohondrije]] i [[endoplazmatski retikulum]].<ref name="Hickman_2013">{{cite journal |vauthors=Hickman SE, Kingery ND, Ohsumi TK, Borowsky ML, Wang LC, Means TK, El Khoury J |date=December 2013 |title=The microglial sensome revealed by direct RNA sequencing |journal=Nature Neuroscience |volume=16 |issue=12 |pages=1896–905 |doi=10.1038/nn.3554 |pmc=3840123 |pmid=24162652}}</ref> Većina identifikovanih gena sensoma kodira receptore za prepoznavanje obrazaca, mada je spektar uključenih gena veoma raznolik. Mikroglija dijeli sličan sensom sa drugim makrofagima, ali sadrži 22 jedinstvena gena, od kojih se 16 koristi za interakciju sa endogenim ligandima. Ove razlike čine jedinstven mikroglijalni biomarker koji obuhvata više od 40 gena, uključujući [[P2ry12]] i [[HEXB]]. Čini se da DAP12 ([[TYROBP]]) ima važnu ulogu u interakciji proteina sensoma, djelujući kao signalni adaptor i regulatorni protein.<ref name="Hickman_2013" /> Regulacija gena unutar sensoma mora biti podložna promjenama kako bi se omogućio odgovor na potencijalne prijetnje. Kako bi se suočila s tim opasnostima, mikroglija može preuzeti ulogu neuroprotekcije ili ispoljiti neurotoksičnost.<ref>Block, ML, Zecca, L & Hong, JS. "Microglia-mediated neurotoxicity: uncovering the molecular mechanisms". ''Nat. Rev. Neurosci.'' 8, 57–69 (2007).</ref> Iz ovih razloga pretpostavlja se da bi sensom mogao imati ulogu u neurodegeneraciji. Geni sensoma čija se ekspresija povećava starenjem uglavnom su uključeni u prepoznavanje infektivnih mikrobnih liganada, dok su oni kod kojih dolazi do smanjenja ekspresije uglavnom uključeni u prepoznavanje endogenih liganada.<ref name="Hickman_2013"/> Ova analiza ukazuje na regulaciju specifičnu za glijalne ćelije koja pogoduje neuroprotekciji tokom prirodne neurodegeneracije. To je u suprotnosti sa pomakom ka neurotoksičnosti koji se zapaža kod neurodegenerativnih bolesti. Sensom također može imati ulogu u neurorazvoju. [[Infekcija]] mozga u ranom životnom dobu dovodi do nastanka mikroglije koja je preosjetljiva na kasnije imunske podražaje. Pri izloženosti infekciji dolazi do povećanja ekspresije gena sensoma uključenih u [[neuroinflamacija|neuroinflamaciju]] i smanjenja ekspresije gena uključenih u [[neuroplastičnost]].<ref name="pmid26872419">{{cite journal |vauthors=Ji P, Schachtschneider KM, Schook LB, Walker FR, Johnson RW |date=May 2016 |title=Peripheral viral infection induced microglial sensome genes and enhanced microglial cell activity in the hippocampus of neonatal piglets |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=54 |pages=243–51 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.010 |pmc=4828316 |pmid=26872419}}</ref> Međutim, sposobnost senzoma da mijenja neurorazvoj mogla bi poslužiti u borbi protiv bolesti. Delecija gena [[CX3CL1]] – gena senzoma koji se snažno eksprimira – kod životinjskih modela [[Rettov sindrom|Rettovog sindroma]] rezultirala je boljim zdravljem i dužim životnim vijekom.<ref name="pmid26883520">{{cite journal |vauthors=Horiuchi M, Smith L, Maezawa I, Jin LW |date=February 2017 |title=CX<sub>3</sub>CR1 ablation ameliorates motor and respiratory dysfunctions and improves survival of a Rett syndrome mouse model |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=60 |pages=106–16 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.014 |pmc=5531048 |pmid=26883520}}</ref> Smanjena ekspresija Cx<sub>3</sub>cr1 kod ljudi bez Rettovog sindroma povezana je sa simptomima sličnim [[shizofrenija|shizofreniji]].<ref name="pmid26285829">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergon A, Belzeaux R, Comte M, Pelletier F, Hervé M, Gardiner EJ, Beveridge NJ, Liu B, Carr V, Scott RJ, Kelly B, Cairns MJ, Kumarasinghe N, Schall U, Blin O, Boucraut J, Tooney PA, Fakra E, Ibrahim EC |date=October 2015 |title=CX3CR1 is dysregulated in blood and brain from schizophrenia patients |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01575079/file/soumis_Schizophrenia_Research_050815_pour_HAL.pdf |journal=Schizophrenia Research |volume=168 |issue=1–2 |pages=434–43 |doi=10.1016/j.schres.2015.08.010 |pmid=26285829 |hdl=1959.4/unsworks_49794 |s2cid=205073822}}</ref> Ovo ukazuje na to da senzom ne samo da igra ulogu u različitim razvojnim poremećajima, već zahtijeva i strogu regulaciju kako bi se održalo stanje bez bolesti. == Također pogledajte== *[[Neuroimunski sistem]] *[[Spisak tipova ljudskih ćelija izvedenih iz klicinih listova]] *[[Spisak različitih tipova ćelija u tijelu odraslog čovjeka]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Rock RB, Gekker G, Hu S, Sheng WS, Cheeran M, Lokensgard JR, Peterson PK | title = Role of microglia in central nervous system infections | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 17 | issue = 4 | pages = 942–64, table of contents | date = October 2004 | pmid = 15489356 | pmc = 523558 | doi = 10.1128/CMR.17.4.942-964.2004 }} * {{cite journal | vauthors = Han X, Li Q, Lan X, El-Mufti L, Ren H, Wang J | title = Microglial Depletion with Clodronate Liposomes Increases Proinflammatory Cytokine Levels, Induces Astrocyte Activation, and Damages Blood Vessel Integrity | journal = Molecular Neurobiology | volume = 56 | issue = 9 | pages = 6184–96 | date = September 2019 | pmid = 30734229 | pmc = 6684378 | doi = 10.1007/s12035-019-1502-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Microglia}} * [https://www.microglia.info/webinars Microglia information, videos & resources] at microglia.info * [https://www.microglia.net Microglia home page] at microglia.net * [https://www.scq.ubc.ca/?p=674 "Creeping into your Head – A Brief Introduction to Microglia"]&nbsp;– A Review from the ''Science Creative Quarterly'' * {{cite web |url=https://hms.harvard.edu/news/immune-scavengers-target-alzheimers-plaques-4-6-07 |title=Immune Scavengers Target Alzheimer's Plaques |date=April 6, 2007 }} * The [[v:Topic:Neuroscience|Department of Neuroscience]] at [[v:|Wikiversity]] * [https://www.neuinfo.org/mynif/search.php?q=Microglial%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 NIF Search – Microglial Cell] via the [[Neuroscience Information Framework]] {{Mijeloidne krvne ćelije i plazma}} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} [[Kategorija:Makrofagi]] [[Kategorija:Glija ćelije]] [[Kategorija:Ćelije]] 1kkq4bbyxczui0uhyj7ghtohp1p1voj 3935894 3935893 2026-10-16T14:16:02Z Violator-bos 186909 /* Podsticanje procesa popravke */ 3935894 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Mikroglija | Latin = | Image = Mikroglej 1.jpg | Caption = Mikroglija u stanju mirovanja iz kore velikog mozga pacova prije traumatske povrede mozga (bojenje lektinom uz upotrebu HRP-a – peroksidaze hrena) | Image2 = Makrofagi 2.jpg | Caption2 = Mikroglija/makrofag – aktivirani oblik iz kore velikog mozga pacova nakon traumatske povrede mozga (bojenje [[lektin]]om uz upotrebu HRP-a) | Precursor = Primitivni makrofag porijeklom iz [[mezoderm]]a (tačnije, [[hematopoeza|hematopoetskih]] [[progenitorna ćelija|progenitora]] žumanjčane vreće | System = [[CNS]] | Nerve = }} Mikroglija su vrsta [[glija]]-ćelija, smještenih širom [[mozak|mozga]] i [[kičmena moždina| kičmene moždine]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS).<ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Lim S, Hoeffel G, Low D, Huber T | title = Origin and differentiation of microglia | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | page = 45 | year = 2013 | pmid = 23616747 | pmc = 3627983 | doi = 10.3389/fncel.2013.00045 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija čini oko 5–10% ćelija u mozgu.<ref name="Lana">{{cite journal |vauthors=Lana D, Magni G, Landucci E, Wenk GL, Pellegrini-Giampietro DE, Giovannini MG |title=Phenomic Microglia Diversity as a Druggable Target in the Hippocampus in Neurodegenerative Diseases |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=18 |date=September 2023 |article-number=13668 |pmid=37761971 |pmc=10531074 |doi=10.3390/ijms241813668 |doi-access=free |url=}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dos Santos SE, Medeiros M, Porfirio J, Tavares W, Pessôa L, Grinberg L, Leite RE, Ferretti-Rebustini RE, Suemoto CK, Filho WJ, Noctor SC, Sherwood CC, Kaas JH, Manger PR, Herculano-Houzel S | display-authors = 6 | title = Similar Microglial Cell Densities across Brain Structures and Mammalian Species: Implications for Brain Tissue Function | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 40 | issue = 24 | pages = 4622–43 | date = June 2020 | pmid = 32253358 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2339-19.2020 | pmc = 7294795 }}</ref> Kao rezidentne ćelije [[makrofag]]i, one djeluju kao prvi i glavni oblik aktivne [[imunost|imunske odbrane]] u CNS-u.<ref name= "Filiano 2015">{{cite journal | vauthors = Filiano AJ, Gadani SP, Kipnis J | title = Interactions of innate and adaptive immunity in brain development and function | journal = Brain Research | volume = 1617 | pages = 18–27 | date = August 2015 | pmid = 25110235 | pmc = 4320678 | doi = 10.1016/j.brainres.2014.07.050 }}</ref> Mikroglija potiče iz žumančane vreće pod strogo regulisanim molekularnim uslovima.<ref name="Dermitzakis_2023">{{cite journal | vauthors = Dermitzakis I, Manthou ME, Meditskou S, Tremblay MÈ, Petratos S, Zoupi L, Boziki M, Kesidou E, Simeonidou C, Theotokis P | display-authors = 6 | title = Origin and Emergence of Microglia in the CNS-An Interesting (Hi)story of an Eccentric Cell | journal = Current Issues in Molecular Biology | volume = 45 | issue = 3 | pages = 2609–28 | date = March 2023 | pmid = 36975541 | pmc = 10047736 | doi = 10.3390/cimb45030171 | doi-access = free }}</ref> Ove ćelije (i druga neuroglija, uključujući [[astrocit]]e) raspoređene su u velikim regijama koje se ne preklapaju širom CNS-a.<ref name="Kreutzberg 1995">{{cite journal | vauthors = Kreutzberg GW | title = Microglia, the first line of defence in brain pathologies | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 45 | issue = 3A | pages = 357–60 | date = March 1995 | pmid = 7763326 }}</ref><ref name="Bushong 2002">{{cite journal | vauthors = Bushong EA, Martone ME, Jones YZ, Ellisman MH | title = Protoplasmic astrocytes in CA1 stratum radiatum occupy separate anatomical domains | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 22 | issue = 1 | pages = 183–92 | date = January 2002 | pmid = 11756501 | pmc = 6757596 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.22-01-00183.2002 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija ključna je za cjelokupno održavanje mozga – ove ćelije neprestano pretražuju [[centralni nervni sistem]] u potrazi za naslagama (plakovima), oštećenim ili nepotrebnim [[neuron]]ima i [[sinapsa]]ma, te uzročnicima [[infekcija]].<ref name= "Gehrmann 1995">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J, Matsumoto Y, Kreutzberg GW | title = Microglia: intrinsic immuneffector cell of the brain | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 20 | issue = 3 | pages = 269–87 | date = March 1995 | pmid = 7550361 | doi = 10.1016/0165-0173(94)00015-H | s2cid = 22708728 }}</ref> Budući da ovi procesi moraju biti efikasni kako bi se spriječilo potencijalno fatalno oštećenje, mikroglija je izuzetno osjetljiva čak i na male patološke promjene u CNS-u.<ref name= "Dissing-Olesen 2007">{{cite journal | vauthors = Dissing-Olesen L, Ladeby R, Nielsen HH, Toft-Hansen H, Dalmau I, Finsen B | title = Axonal lesion-induced microglial proliferation and microglial cluster formation in the mouse | journal = Neuroscience | volume = 149 | issue = 1 | pages = 112–22 | date = October 2007 | pmid = 17870248 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.06.037 | s2cid = 36995129 }}</ref> Ova osjetljivost se dijelom postiže prisustvom jedinstvenih kanala za kalij koji reaguju čak i na male promjene koncentracije vanćelijskog kalija.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Nedavni dokazi pokazuju da mikroglija također igra ključnu ulogu u održavanju normalnih moždanih funkcija u zdravim uslovima.<ref>Kierdorf and Prinz, ''J Clin Invest.'' 2017;127(9): 3201–09. {{doi|10.1172/JCI90602}}.</ref> Mikroglija također kontinuirano nadzire neuronske funkcije putem direktnih somatskih kontakata ostvarenih preko svojih mikroglijalnih nastavaka te, po potrebi, ispoljava neuroprotektivne učinke.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de">{{cite journal | vauthors = Cserép C, Pósfai B, Lénárt N, Fekete R, László ZI, Lele Z, Orsolits B, Molnár G, Heindl S, Schwarcz AD, Ujvári K, Környei Z, Tóth K, Szabadits E, Sperlágh B, Baranyi M, Csiba L, Hortobágyi T, Maglóczky Z, Martinecz B, Szabó G, Erdélyi F, Szipőcs R, Tamkun MM, Gesierich B, Duering M, Katona I, Liesz A, Tamás G, Dénes Á | display-authors = 6 | title = Microglia monitor and protect neuronal function through specialized somatic purinergic junctions | journal = Science | volume = 367 | issue = 6477 | pages = 528–37 | date = January 2020 | pmid = 31831638 | doi = 10.1126/science.aax6752 | s2cid = 209343260 | bibcode = 2020Sci...367..528C | url = https://epub.ub.uni-muenchen.de/76442/ }}</ref><ref name="Nimmerjahn">{{cite journal |vauthors=Nimmerjahn A |title=Monitoring neuronal health |journal=[[Science]] |volume=367 |issue=6477 |pages=510–511 |date=January 2020 |pmid=32001643 |pmc=9291239 |doi=10.1126/science.aba4472 |bibcode=2020Sci...367..510N |url=}}</ref> Patogeni faktori iz [[krvotok]] aobično nemaju direktan pristup [[mozak|mozgu]] i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini ]]– koji čine [[centralni nervni sistem]] (CNS) – zahvaljujući nizu [[endotel|endotelnih ćelija]] poznatih kao [[krvno-moždana barijera]] (KMB). KMB sprečava većinu infekcija da dopru do osjetljivog nervnog tkiva. U slučaju da infektivni agensi direktno dospiju u mozak ili pređu krvno-moždanu barijeru, mikroglijalne ćelije moraju brzo reagovati kako bi smanjile [[upala|upalu]] i uništile infektivne agense prije nego što oštete osjetljivo nervno tkivo. Zbog nedostatka [[antitijelo|antitijela]] iz ostatka tijela (malo antitijela je dovoljno malih da prođu kroz krvno-moždanu barijeru), mikroglija mora biti sposobna prepoznati strana tijela, fagocitirati ih i djelovati kao [[antigen prezentirajuće ćelije|ćelije koje prezentiraju antigen]], aktivirajući pritom [[T-ćelija|T-ćelije]]. == Historija == Mogućnost posmatranja i karakterizacije različitih nervnih ćelija, uključujući mikrogliju, pojavila se 1880. godine kada je razvijena Nisslova metoda bojenja. [[Franz Nissl]] i William Ford Robertson prvi su opisali mikroglijne ćelije tokom svojih histoloških eksperimenata. Tehnike bojenja ćelija iz 1880-ih godina pokazale su da je mikroglija srodna [[makrofag]]ima. Aktivaciju mikroglije i stvaranje razgranatih klastera mikroglijnih ćelija prvi je zabilježio Victor Babeș dok je 1897. godine proučavao slučaj [[bjesnilo|bjesnila]]. Babeș je primijetio da se te ćelije javljaju kod različitih virusnih infekcija mozga, ali nije znao šta predstavljaju klasteri mikroglije koje je uočio.<ref name="Babes 1892">{{cite journal | vauthors = Babeș VM |year=1892 |title=Certains caractères des lesions histologiques de la rage |trans-title=Certain characteristics of the histological lesions of rabies |journal=Annales de l'Institut Pasteur |language=fr |volume=6 |pages=209–23}}</ref> Španski naučnik [[Santiago Ramón y Cajal]] definisao „treći element” (tip ćelije) pored [[neuron]]a i [[astrocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Sierra A, de Castro F, Del Río-Hortega J, Rafael Iglesias-Rozas J, Garrosa M, Kettenmann H | title = The 'Big-Bang' for modern glial biology: Translation and comments on Pío del Río-Hortega 1919 series of papers on microglia | journal = Glia | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1801–40 | date = November 2016 | pmid = 27634048 | doi = 10.1002/glia.23046 | s2cid = 3712733 | publication-date = 2016-09-16 }}</ref> [[Pío del Río Hortega]], student [[Santiago Ramón y Cajal| Santiaga Ramóna y Cajala]], prvi put nazvao je te ćelije „mikroglijom” oko 1920. Kasnije je, 1927. godine, opisao reakciju mikroglije na oštećenja mozga, a 1932. zabilježio prisustvo „fontana mikroglije” u [[corpus calosum|korpus kalozumu]] i drugim područjima bijele mase u perineonatusnom periodu. Nakon dugogodišnjeg istraživanja, Rio-Hortega je stekao reputaciju „oca mikroglije”.<ref name="Rio-Hortega 1892">{{cite journal | vauthors = del Río Hortega P, Penfield W |year=1892 |title=Cerebral Cicatrix: the Reaction of Neuroglia and Microglia to Brain Wounds |journal=Bulletin of the Johns Hopkins Hospital |volume=41 |pages=278–303}}</ref><ref name="Rio-Hortega 1937">{{cite journal |vauthors=del Rio-Hortega F |year=1937 |title=Microglia |journal=Cytology and Cellular Pathology of the Nervous System |pages=481–534}}</ref> Dugo vremena nije bilo značajnijeg napretka u poznavanju mikroglije. Zatim su 1988. godine Hickey i Kimura pokazali da perivaskularne mikroglijne ćelije potiču iz [[koštana srž|koštane srži]] i da eksprimiraju visoke nivoe proteina [[MHC]] klase II, koji se koriste za prezentaciju antigena. Time je potvrđena pretpostavka Pija Del Rio-Ortege da mikroglijne ćelije funkcionišu slično makrofagima, vršeći fagocitozu i prezentaciju [[antigen]]a. Krajem 20. stoljeća, grupa za eksperimentalnu psihologiju sa Univerziteta u Oxfordu klasifikovala je mikroglijne ćelije u tri tipa, na osnovu njihove morfologije, lokacije u tkivu i trajanja fagocitne aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lawson, Perry, Dri, Gordon |year=1990 |title=Heterogeneity in the distribution and morphology of microglia in the normal adult mouse brain |journal=Neuroscience |volume=39 |issue=1 |pages=151–170|doi=10.1016/0306-4522(90)90229-W |pmid=2089275 }}</ref> Danas mnogi istraživači širom svijeta, koristeći različite softvere, pokušavaju utvrditi vezu između morfologije mikroglijnih ćelija i nivoa ekspresije imunskih medijatora od strane tih ćelija.<ref>{{Cite journal |last=Fernandez-Arjona M.D.M., Grondona J.M., Fernandez-Llebrez P., Lopez-Avalos M.D. |year=2019 |title=Microglial morphometric parameters correlate with the expression level of IL-1beta, and allow identifying different activated morphotypes |journal=Front Cell Neurosci |volume=13 |article-number=472|doi=10.3389/fncel.2019.00472 |doi-access=free |pmid=31708746 |pmc=6824358 }}</ref> ==Oblici== [[File:Microglia and neurons.jpg|thumb| Pacovska mikroglija uzgajana u kulturi tkiva (zelena boja), zajedno s izdancima nervnih vlakana prikazanim crvenom bojom.]] [[File:Microglial cells (red) in rat cerebellar molecular layer.jpg|thumb| Mikroglija u molekularnom sloju malog mozga pacova prikazana je crvenom bojom, obojena antitijelima na IBA1/AIF1. Nastavci Bergmannovih glija ćelija prikazani su zelenom bojom, a DNK plavom.<ref name= "Gehrmann 1995"/>]] Ćelije mikroglije izuzetno su [[meuroplastičnost|plastične]] i prolaze kroz različite strukturne promjene zavisno od lokacije i potreba sistema. Ovakav stepen plastičnosti neophodan je za obavljanje širokog spektra funkcija koje mikroglija vrši. Sposobnost transformacije razlikuje mikrogliju od makrofaga, koji se moraju redovno zamjenjivati, te im omogućava odbranu centralnog nervnog sistema (CNS) u veoma kratkom roku, bez izazivanja imunskih poremećaja.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Mikroglija poprima specifičan oblik, odnosno fenotip, kao odgovor na lokalne uslove i hemijske signale koje detektuje.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Također je utvrđeno da signalizacija posredovana [[adenozin-trifosfat]]om (ATP), povezana s povredom tkiva, ima ključnu ulogu u [[fenotip]]skoj transformaciji mikroglije.<ref name="berkicserep">{{cite journal | doi= 10.1038/s41467-024-49773-1 | doi-access= free| title=Microglia contribute to neuronal synchrony despite endogenous ATP-related phenotypic transformation in acute mouse brain slices | date=2024 | last1=Peter | first1=Berki | last2=Csaba | first2=Cserep | last3=Zsuzsanna | first3=Környei | journal=Nature Communications | volume= 15 | issue=1 | page= 5402 | pmid= 38926390 | pmc=11208608 | bibcode= 2024NatCo..15.5402B }}</ref> ===Razgranati oblik=== Ovaj oblik mikroglijalnih ćelija obično se nalazi na specifičnim lokacijama širom mozga i kičmene moždine u odsustvu stranih materija ili ćelija koje odumiru. Ovaj „mirujući” oblik mikroglije sastoji se od dugih, razgranatih nastavaka i malog ćelijskog tijela. Za razliku od ameboidnih oblika mikroglije, [[ćelijsko tijelo]] razgranatog oblika ostaje na mjestu, dok se njegovi nastavci neprestano kreću i nadziru okolno područje. Nastavci su veoma osjetljivi na male promjene fiziološkog stanja i zahtijevaju vrlo specifične uslove kulture za posmatranje ''[[in vitro]]''.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Za razliku od aktivirane]] ili [[#Amoeboidne|ameboidne]] mikroglije, razgranata mikroglija ne vrši [[fagocitoza|fagocitozu]] ćelija i luči manje imunomolekula (uključujući proteine [[MHC-klasa I|MHC klase I]]/[[MHC -klasa II|II]]). Mikroglija u ovom stanju sposobna je da traga za imunskim prijetnjama i identifikuje ih, istovremeno održavajući [[homeostaza|homeostazu]] u CNS-u.<ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Davis 1994">{{cite journal | vauthors = Davis EJ, Foster TD, Thomas WE | title = Cellular forms and functions of brain microglia | journal = Brain Research Bulletin | volume = 34 | issue = 1 | pages = 73–78 | year = 1994 | pmid = 8193937 | doi = 10.1016/0361-9230(94)90189-9 | s2cid = 22596219 }}</ref> Iako se ovo smatra stanjem mirovanja, mikroglija je u tom obliku i dalje izuzetno aktivna u hemijskom nadzoru okruženja. Razgranata mikroglija se u svakom trenutku može transformisati u aktivirani oblik kao odgovor na povredu ili prijetnju.<ref name="Verkhratsky 2013">{{cite book | vauthors = Verkhratsky A, Butt A | title=Glial physiology and pathophysiology|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-118-40205-4}}</ref> ===Aktivirani=== Aktivirana mikroglija može se obojiti pomoću markera [[AIF-1]], čija se ekspresija povećava tokom aktivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Lan X, Han X, Li Q, Yang QW, Wang J | title = Modulators of microglial activation and polarization after intracerebral haemorrhage | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 13 | issue = 7 | pages = 420–33 | date = July 2017 | pmid = 28524175 | pmc = 5575938 | doi = 10.1038/nrneurol.2017.69 }}</ref> ====Nefagocitno stanje==== Ovo stanje zapravo je dio postepenog odgovora tokom kojeg mikroglija prelazi iz svog razgranatog oblika u potpuno aktivni fagocitni oblik. Mikroglija može se aktivirati djelovanjem različitih faktora, uključujući: proupalne [[citokin]]e, faktore ćelijske nekroze, lipopolisaharid i promjene u nivou vanćelijskog kalija (što ukazuje na pucanje ćelija). Nakon aktivacije, ćelije prolaze kroz nekoliko ključnih morfoloških promjena, uključujući zadebljanje i povlačenje ogranaka, preuzimanje proteina MHC klase I/II, ekspresiju imunomolekula, te lučenje citotoksičnih faktora, molekula za regrutaciju i proupalnih [[signalna molekula|signalnih molekula]] (što dovodi do kaskade proupalnih signala). Aktivisana mikroglija u nefagocitnom stanju obično poprima izgled „žbuna”, „štapića” ili malih ameboidnih oblika, zavisno od toga u kojoj se fazi transformacije – od razgranatog do potpuno fagocitnog oblika – nalazi. Pored toga, mikroglija prolazi i kroz brzu [[ćelijska proliferecija|proliferaciju]], kako bi se povećao njen broj. Sa strogo morfološkog aspekta, varijacije u obliku mikroglije duž ovog kontinuuma povezane su s promjenama morfološke složenosti i mogu se kvantificirati metodama fraktalne analize; pokazalo se da su te metode osjetljive čak i na suptilne, vizuelno neprimjetne promjene povezane s različitim morfološkim oblicima u različitim patološkim stanjima.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Jelinek 2005">{{cite journal |vauthors=Jelinek HF, Karperien A, Bossomaier T, Buchan A |title=Differentiating grades of microglia activation with fractal analysis |journal=Complexity International |volume=12 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |year=1975 |issue=18 |pages=1713–17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217005916/http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |archive-date=2008-12-17 }}</ref> ====Fagocitni==== Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije predstavljaju oblik mikroglije s maksimalnim [[imunski odgovor|imunskim odgovorom]]. Ove ćelije obično poprimaju veliki, ameboidni oblik, iako su zabilježena određena odstupanja. Pored funkcija prezentacije antigena, citotoksičnog djelovanja i signalizacije posredovane upalom – svojstvenih aktiviranim nefagocitnim mikroglijalnim ćelijama – one su također sposobne fagocitirati strane materije i izlagati nastale imunomolekule radi aktivacije [[T-ćelija]]. Fagocitne mikroglijne ćelije kreću se prema mjestu povrede, obuhvataju i razgrađuju štetni materijal te luče proupalne faktore koji podstiču proliferaciju drugih ćelija i njihovo uključivanje u isti proces. Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije također stupaju u interakciju s astrocitima i nervnim ćelijama, kako bi se što brže suprotstavile infekciji ili upali, uz minimalno oštećenje zdravih moždanih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ===Ameboidni=== Ovaj oblik omogućava mikrogliji slobodno kretanje kroz [[nervno tkivo]], čime ona može obavljati svoju ulogu ćelije čistača. Ameboidne mikroglijne ćelije sposobne su [[fagocitoza|fagocitirati]] ćelijski otpad, ali ne obavljaju iste funkcije prezentacije antigena i posredovanja u upali kao aktivirane mikroglijne ćelije. Ameboidne mikroglijne ćelije posebno su zastupljene tokom razvoja i preoblikovanja neuronskih veza u mozgu, kada postoji velika količina vanćelijskog otpada nastalog apoptozom koji treba ukloniti. Ovaj oblik mikroglijnih ćelija prisutan je nakon rođenja, uglavnom unutar perineonatusnih područja [[bijela masa|bijele mase]] u korpus kalozumu (žuljevitom tijelu) i [[mali mozak|malom mozgu]], koja su ranije opisivana kao "izvor mikroglije".<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Christensen 2006">{{cite journal | vauthors = Christensen RN, Ha BK, Sun F, Bresnahan JC, Beattie MS | title = Kainate induces rapid redistribution of the actin cytoskeleton in ameboid microglia | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 84 | issue = 1 | pages = 170–81 | date = July 2006 | pmid = 16625662 | doi = 10.1002/jnr.20865 | s2cid = 34491558 }}</ref><ref name="Hagemeyer">{{cite journal |vauthors=Hagemeyer N, Hanft KM, Akriditou MA, Unger N, Park ES, Stanley ER, Staszewski O, Dimou L, Prinz M |title=Microglia contribute to normal myelinogenesis and to oligodendrocyte progenitor maintenance during adulthood |journal=Acta Neuropathol |volume=134 |issue=3 |pages=441–458 |date=September 2017 |pmid=28685323 |pmc=5951721 |doi=10.1007/s00401-017-1747-1 |url=}}</ref> ===Perivaskularni=== Za razliku od drugih tipova mikroglije spomenutih gore, "perivaskularna" mikroglija (PVM) odnosi se na lokaciju ćelije, a ne na njen oblik/funkciju. Međutim, perivaskularna mikroglija često se miješa s perivaskularnim makrofagima,<ref name=frontier>{{cite journal|journal=Front. Neurosci. |date=4 December 2019 |volume=13|doi=10.3389/fnins.2019.01291|title=Vessel-Associated Immune Cells in Cerebrovascular Diseases: From Perivascular Macrophages to Vessel-Associated Microglia|author=Takashi Koizumi|author2=Danielle Kerkhofs |author3=Toshiki Mizuno|author4=Harry WM Steinbusch|author5=Sebastien Foulquier |doi-access=free |pmid=31866808 |pmc=6904330 }}</ref> koji se nalaze unutar zidova bazne lamine; stoga treba obratiti pažnju kako bi se utvrdilo na koji od ova dva tipa ćelija autori publikacija misle. Za razliku od normalne mikroglije, PVM-ove redovno zamjenjuju prekursorske ćelije porijeklom iz koštane srži, a oni eksprimiraju antigene MHC klase II bez obzira na svoje okruženje.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ===Jukstavaskularni=== "Perivaskularna mikroglija" i "jukstavaskularna mikroglija" različiti su nazivi za isti tip ćelije. Do zabune je došlo zbog pogrešne upotrebe termina "perivaskularna mikroglija" za označavanje perivaskularnih makrofaga,<ref name=frontier/> koji predstavljaju drugačiji tip ćelije. Jukstavaskularna mikroglija (odnosno perivaskularna mikroglija) ostvaruje direktan kontakt sa zidom bazne lamine krvnih sudova, ali se ne nalazi unutar samih zidova. Na toj poziciji mogu stupati u interakciju, kako sa [[endotel]]nim ćelijama, tako i sa [[pericit]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Morris GP, Foster CG, Courtney JM, Collins JM, Cashion JM, Brown LS, Howells DW, DeLuca GC, Canty AJ, King AE, Ziebell JM, Sutherland BA | display-authors = 6 | title = Microglia directly associate with pericytes in the central nervous system | journal = Glia | volume = 71 | issue = 8 | pages = 1847–69 | date = August 2023 | pmid = 36994950 | doi = 10.1002/glia.24371 | doi-access = free | pmc = 10952742 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Microglia contact cerebral vasculature through gaps between astrocyte endfeet |journal=Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism |date=2024 |doi=10.1177/0271678X241280775 |pmid=39253821|doi-access=free |last1=Morris |first1=Gary P. |last2=Foster |first2=Catherine G. |last3=Sutherland |first3=Brad A. |last4=Grubb |first4=Søren |volume=44 |issue=12 |pages=1472–1486 |pmc=11751324 }}</ref> Poput perivaskularnih ćelija, one eksprimiraju proteine [[MHC]] klase II čak i pri niskim nivoima aktivnosti upalnih [[citokin]]a. Za razliku od perivaskularnih ćelija, a slično ostalim mikroglijnim ćelijama, jukstavaskularna mikroglija ne pokazuje brzu izmjenu niti redovnu zamjenu mijeloidnim prekursorskim ćelijama.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ==Funkcije== [[File:Purinergic signalling Microglia.jpg|thumb| Aktivacija mikroglije putem [[purinergička signalizacija|purinergičke signalizacije]]]] Mikroglijne ćelije obavljaju niz različitih zadataka unutar [[CNS]]-a, koji su uglavnom povezani s [[imunski odgovor|imunskim odgovorom[]] i održavanjem [[homeostaza|homeostaze]]. U nastavku su navedene neke od glavnih poznatih funkcija koje obavljaju ove ćelije. ===Čišćenje=== Pored toga što su veoma osjetljive na male promjene u svom okruženju, svaka mikroglijna ćelija također redovno fizički nadzire svoje područje djelovanja. Ova aktivnost odvija se u ameboidnom i mirujućem stanju putem veoma pokretnih nastavaka mikroglije.<ref name="Nimmerjahn"/> Dok se kreće kroz određeno područje, ako mikroglijna ćelija naiđe na strani materijal, oštećene ćelije, [[apoptoza|apoptotske]] ćelije, neurofibrilarna klupka, fragmente [[DNK]] ili [[senilno plak|plakove]], ona se aktivira i fagocitira taj materijal ili ćeliju. Na taj način mikroglijalne ćelije djeluju i kao "čistači", uklanjajući nasumične ostatke ćelija.<ref name= "Aloisi 2001"/> Tokom preneonatusnog razvoja mozga, mikroglijne ćelije imaju ulogu u regulaciji broja [[prekursorska neuronska ćelija|prekursorskih neuronsjih ćelija]]<ref>{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Christopher |last2=Martinez-Cerdeno |first2=Veronica |last3=Noctor |first3=Stephen |title=Microglia regulate the number of neural precursor cells in the developing cerebral cortex |journal=J Neurosci |date=2013 |volume=33 |issue=10 |pages=4216–33 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3441-12.2013 |pmid=23467340 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23467340|pmc=3711552 }}</ref> i uklanjanju apoptotskih neurona. Također postoje dokazi da mikroglija može precizno oblikovati sinapsne veze gutanjem i eliminacijom sinapsi.<ref>{{cite journal | vauthors = Chung WS, Welsh CA, [[Ben Barres|Barres BA]], [[Beth Stevens|Stevens B]] | title = Do glia drive synaptic and cognitive impairment in disease? | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 11 | pages = 1539–45 | date = November 2015 | pmid = 26505565 | pmc = 4739631 | doi = 10.1038/nn.4142 }}</ref> Nakon razvoja, većina mrtvih ili apoptotskih ćelija nalazi se u moždanoj kori i subkortikalnoj bijeloj tvari. To može objasniti zašto se većina ameboidnih mikroglijnih ćelija nalazi unutar "fontana mikroglije" u [[korteks|moždanoj kori]].<ref name= "Ferrer 1990">{{cite journal | vauthors = Ferrer I, Bernet E, Soriano E, del Rio T, Fonseca M | title = Naturally occurring cell death in the cerebral cortex of the rat and removal of dead cells by transitory phagocytes | journal = Neuroscience | volume = 39 | issue = 2 | pages = 451–58 | year = 1990 | pmid = 2087266 | doi = 10.1016/0306-4522(90)90281-8 | s2cid = 23457378 }}</ref> ===Fagocitoza=== Glavna uloga mikroglije, [[fagocitoza]], podrazumijeva obuhvatanje i gutanje različitih materijala. Materijali koji se fagocituju uglavnom se sastoje od ćelijskih ostataka, [[lipid]]a i [[apoptoza|apoptotskih]] ćelija u stanju bez upale, te invazivnih [[virus]]a, [[bakterija]] ili drugih stranih materija u stanju upale. Kada se ćelija mikroglije „napuni”, ona prestaje s [[fagocit]] nomaktivnošću i transformiše se u relativno nereaktivnu [[kontejner ćelija| kontejner ćeliju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Galloway DA, Phillips AE, Owen DR, Moore CS | title = Phagocytosis in the Brain: Homeostasis and Disease | language = English | journal = Frontiers in Immunology | volume = 10 | date = 2019 | pmid = 31040847 | pmc = 6477030 | doi = 10.3389/fimmu.2019.00790 | doi-access = free }}</ref> ===Vanćelijska signalizacija=== Značajan dio uloge mikroglijnih ćelija u mozgu odnosi se na održavanje [[homeostaza|homeostaze]] u nezaraženim regijama i podsticanje [[upala|upale]] u zaraženom ili oštećenom tkivu. Mikroglija to postiže putem izuzetno složenog niza vanćelijskih signalnih molekula koji im omogućavaju komunikaciju s drugim mikroglijnim ćelijama, [[astrocit]]ima, [[neuron]]ima, [[T-ćelija|T-ćelijama]] i [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnim progenitorskim ćelijama]]. Kao što je ranije spomenuto, [[citokin]] IFN-γ može se koristiti za aktivaciju mikroglijnih ćelija. Pored toga, nakon aktivacije pomoću IFN-γ, mikroglija također otpušta dodatni IFN-γ u vanćelijski prostor. To aktivira još više mikroglijnih ćelija i pokreće kaskadu aktivacije posredovanu [[citokin]]ima, čime se brzo aktiviraju sve obližnje mikroglijne ćelije. TNF-α, koji proizvodi mikroglija, uzrokuje [[apoptoza|apoptozu]] nervnog tkiva i pojačava upalu. [[Interleukin 8|IL-8]] podstiče rast i diferencijaciju [[B-ćelija]], omogućavajući im da pomognu mikrogliji u borbi protiv infekcije. Drugi citokin, [[Interleukin 1|IL-1]], inhibira citokine [[Interleukin 10|IL-10]] i [[TGF-β]], koji smanjuju intenzitet [[prezentacija antigena|prezentacije antigena]] i proupalne signalizacije. Dodatne [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] i T-ćelije regrutuju se na mjesto povrede putem mikroglijne proizvodnje [[hemotaksija|hemotaksijskih]] molekula kao što su [[CCL22|MDC]], IL-8 i [[CCL19|MIP-3β]]. Konačno, PGE<sub>2</sub> i drugi [[prostanoid]]i sprečavaju [[hronična upala|hroničnu upalu]], inhibicijom proupalnog odgovora mikroglije i smanjenjem odgovora [[T-pomoćna ćelija|Th1]] (T-pomoćnih ćelija).<ref name= "Aloisi 2001"/> ====Prezentacija antigena==== Kao što je ranije spomenuto, rezidentne, neaktivirane mikroglijne ćelije slabi su [[antigen-prezentirajuća ćelija|prezentatori antigena]] zbog nedostatka MHC proteina klase I i II. Nakon aktivacije, one brzo eksprimiraju MHC proteine klase I i II te postaju efikasni prezentatori antigena. U određenim slučajevima, mikroglija može se aktivirati pomoću IFN-γ radi prezentacije antigena, ali ne funkcioniše tako efikasno kao kada bi preuzela proteine [[MHC]] klase I ili II. Tokom upale, T-ćelije prelaze [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]], zahvaljujući specijalizovanim površinskim markerima, a zatim se direktno vezuju za mikrogliju kako bi preuzele [[antigen]]e. Nakon što im se antigeni prezentuju, T-ćelije obavljaju različite funkcije, uključujući regrutaciju ćelija uključenih u [[upalni odgovor]], stvaranje imunske memorije, lučenje citotoksičnih supstanci i direktne napade na plazma-membrane stranih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ====Citotoksičnost==== Pored sposobnosti uništavanja infektivnih organizama putem kontakta između ćelija posredstvom [[fagocitoza|fagocitoze]], mikroglija također može oslobađati različite [[citotoksičnost|citotoksične]] tvari.<ref>{{cite journal | vauthors = Wolf A, Herb M, Schramm M, Langmann T | title = The TSPO-NOX1 axis controls phagocyte-triggered pathological angiogenesis in the eye | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 2709 | date = June 2020 | pmid = 32483169 | pmc = 7264151 | doi = 10.1038/s41467-020-16400-8 | bibcode = 2020NatCo..11.2709W | doi-access = free }}</ref> Mikroglija u kulturi luči velike količine [[vodik-peroksid]]a i [[dušik-oksid]]a u procesu poznatom kao „respiratorni prasak”. Oba ova hemijska spoja mogu direktno oštetiti ćelije i dovesti do smrti neurona. Proteaze koje luči mikroglija razgrađuju specifične proteine, uzrokujući direktno oštećenje ćelija, dok [[citokin]]i poput IL-1 podstiču demijelinizaciju [[neuron]]skih [[akson]]a. Konačno, mikroglija može oštetiti neurone putem procesa posredovanih NMDA receptorima, lučenjem [[glutamat]]a, [[aspartat]]a i kvinolinske kiseline. Ovo citotoksično lučenje ima za cilj uništavanje inficiranih neurona, virusa i bakterija, ali može uzrokovati i znatna kolateralna oštećenja nervnog tkiva. Posljedično, hronični [[upalni odgovor]] može dovesti do opsežnog oštećenja nervnog tkiva dok mikroglija razara moždano tkivo u pokušaju da uništi infekciju.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Edaravon, supstanca koja vezuje slobodne radikale, sprečava oksidativnu neurotoksičnost izazvanu aktiviranom mikroglijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Banno M, Mizuno T, Kato H, Zhang G, Kawanokuchi J, Wang J, Kuno R, Jin S, Takeuchi H, Suzumura A | display-authors = 6 | title = The radical scavenger edaravone prevents oxidative neurotoxicity induced by peroxynitrite and activated microglia | journal = Neuropharmacology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 283–90 | date = February 2005 | pmid = 15695167 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2004.10.002 | s2cid = 25545853 }}</ref> ====Sinapsno uklanjanje==== U [[fenomen]]u koji su Blinzinger i Kreutzberg prvi put uočili kod [[lezija]] kičmene moždine 1968. godine, mikroglija nakon upale uklanja ogranke s nervnih vlakana u blizini oštećenog tkiva. To doprinosi ponovnom rastu i reorganizaciji oštećenih [[neuronska mreža|neuronskih mreža]].<ref name= "Gehrmann 1995"/> Također je utvrđeno da mikroglija učestvuje u procesu sinapsnog obrezivanja tokom razvoja mozga.<ref name="Soteros_2021">{{cite journal | vauthors = Soteros BM, Sia GM | title = Complement and microglia dependent synapse elimination in brain development | journal = WIREs Mechanisms of Disease | volume = 14| issue = 3| date = November 2021 | pmid = 34738335 | doi = 10.1002/wsbm.1545 | pmc = 9066608 }}</ref> ====Podsticanje procesa popravke==== Nakon upale, mikroglija prolazi kroz nekoliko faza kako bi podstakla ponovni rast nervnog tkiva. Ti procesi uključuju uklanjanje sinapsi (sinapsno "ogoljavanje"), lučenje protivupalnih citokina, privlačenje neurona i [[astrocit]]a na oštećeno područje, te stvaranje tzv. Gitterovih ćelija. Bez ćelija mikroglije, procesi ponovnog rasta i reorganizacije mreža (''remapping'') odvijali bi se znatno sporije u samom [[CNS]]-u, dok bi u mnogim vaskularnim sistemima koji okružuju [[mozak]] i [[oči]] bili gotovo nemogući.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Ritter 2006">{{cite journal | vauthors = Ritter MR, Banin E, Moreno SK, Aguilar E, Dorrell MI, Friedlander M | title = Myeloid progenitors differentiate into microglia and promote vascular repair in a model of ischemic retinopathy | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 12 | pages = 3266–76 | date = December 2006 | pmid = 17111048 | pmc = 1636693 | doi = 10.1172/JCI29683 }}</ref> Nedavna istraživanja potvrdila su da izdanci mikroglije neprestano prate funkcije neurona putem specijalizovanih somatskih spojeva i detektuju „stanje” nervnih ćelija. Putem ovog mehanizma međućelijske komunikacije, mikroglija može ostvariti snažne neuroprotektivne efekte, značajno doprinoseći procesu oporavka nakon povrede mozga.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de"/> Također utvrđeno je da mikroglija doprinosi pravilnom razvoju mozga ostvarivanjem kontakta sa nezrelim neuronima u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Cserép C, Schwarcz AD, Pósfai B, László ZI, Kellermayer A, Környei Z, Kisfali M, Nyerges M, Lele Z, Katona I | display-authors = 6 | title = Microglial control of neuronal development via somatic purinergic junctions | journal = Cell Reports | volume = 40 | issue = 12 | date = September 2022 | pmid = 36130488 | pmc = 9513806 | doi = 10.1016/j.celrep.2022.111369 | s2cid = 252416407 }}</ref> == Razvoj == [[File:Microgliogenesis at a glance.png|thumb|268x268px| Porijeklo i nastanak mikroglije u CNS-u]] Dugo se smatralo da se ćelije mikroglije diferenciraju u [[koštana srž|koštanoj srži]] iz [[hematopoetske matične ćelije|hematopoetskih matičnih ćelija]], [[progenitorna ćelija|progenitora]] svih krvnih ćelija. Međutim, novija istraživanja pokazuju da mikroglija potiče iz žumančane vreće tokom izuzetno ograničenog embrionalnog perioda i naseljava moždani parenhim vođena precizno orkestriranim molekularnim procesom.<ref name="Dermitzakis_2023"/> Progenitornim ćelijama iz žumančane vreće potrebna je aktivacija [[receptor faktora stimulacije kolonija 1]] (CSF1R) radi migracije u mozak i diferencijacije u mikrogliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanley ER, Chitu V | title = CSF-1 receptor signaling in myeloid cells | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 6| date = June 2014 | pmid = 24890514 | pmc = 4031967 | doi = 10.1101/cshperspect.a021857 }}</ref> Pored toga, najveći doprinos repopulaciji mikroglije zasniva se na njenoj lokalnoj samoobnovi, kako u stanju mirovanja tako i u bolesti, dok cirkulišući [[monocit]]i također mogu doprinijeti u manjoj mjeri, naročito u slučaju bolesti.<ref name="Dermitzakis_2023" /><ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Prinz M | title = Origin of microglia: current concepts and past controversies | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 8 | date = July 2015 | pmid = 26134003 | pmc = 4526747 | doi = 10.1101/cshperspect.a020537 }}</ref> Monociti se u perifernim sistemima također mogu diferencirati u mijeloidne dendritske ćelije i makrofage. Poput makrofaga u ostatku tijela, mikroglija koristi fagocitne i citotoksične mehanizme za uništavanje stranih materija. I mikroglija i makrofagi doprinose [[imunski odgovor|imunskom odgovoru]], djelujući kao [[antigene prezentirajuće ćelije]], te podstiču upalu i homeostatske mehanizme u tijelu lučenjem citokina i drugih signalnih molekula.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu H, Wang Z, Yu J, Yang X, He F, Liu Z, Che F, Chen X, Ren H, Hong M, Wang J | display-authors = 6 | title = Role and mechanisms of cytokines in the secondary brain injury after intracerebral hemorrhage | journal = Progress in Neurobiology | volume = 178 | date = July 2019 | pmid = 30923023 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2019.03.003 | s2cid = 85495400 }}</ref> U svom stanju smanjene aktivnosti, mikroglija ne eksprimira proteine MHC klase I i MHC klase II, citokine IFN-γ, antigene CD45, kao ni mnoge druge površinske receptore neophodne za obavljanje funkcija prezentacije antigena, fagocitoze i [[citotoksičnost]]i, po kojima se inače prepoznaju normalni makrofagi. Mikroglija se od makrofaga razlikuje i po tome što je pod znatno strožom prostornom i vremenskom regulacijom, čime se osigurava precizan [[imunski odgovor]].<ref name= "Aloisi 2001">{{cite journal | vauthors = Aloisi F | title = Immune function of microglia | journal = Glia | volume = 36 | issue = 2 | pages = 165–79 | date = November 2001 | pmid = 11596125 | doi = 10.1002/glia.1106 | s2cid = 25410282 }}</ref> Još jedna razlika između mikroglije i drugih ćelija koje nastaju diferencijacijom [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnih progenitorskih ćelija]] jeste brzina njihove obnove. Makrofagi i [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] neprestano se troše i zamjenjuju mijeloidnim progenitorskim ćelijama koje se diferenciraju u potrebni tip ćelije. Zbog postojanja [[krvno-moždana barijera|krvno-moždane barijere]], za organizam bi bilo prilično teško da neprestano vrši zamjenu mikroglije. Stoga, umjesto stalne zamjene putem mijeloidnih progenitorskih ćelija, mikroglija održava svoje stanje mirovanja, a nakon aktivacije se ubrzano razmnožava, kako bi održala svoju brojnost. Ipak, studije na koštanim himerama pokazale su da u slučajevima teških [[infekcija]] dolazi do slabljenja krvno-moždane barijere, te se mikroglija zamjenjuje hematogenim ćelijama porijeklom iz koštane srži, konkretno mijeloidnim progenitorskim ćelijama i makrofagima. Nakon što se infekcija povuče, ponovo se uspostavlja razdvojenost između perifernog i centralnog sistema, te su tokom perioda oporavka i regeneracije prisutne isključivo ćelije mikroglije.<ref name= "Gehrmann 1996">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J | title = Microglia: a sensor to threats in the nervous system? | journal = Research in Virology | volume = 147 | issue = 2–3 | pages = 79–88 | year = 1996 | pmid = 8901425 | doi = 10.1016/0923-2516(96)80220-2 }}</ref> ===Starenje=== Mikroglija prolazi kroz nagli porast [[mitoza|mitotske]] aktivnosti tokom povrede; nakon te proliferacije slijedi [[apoptoza]], kako bi se broj ćelija vratio na početni nivo.<ref name="Streita">{{cite journal | vauthors = Streit WJ | title = Microglial senescence: does the brain's immune system have an expiration date? | journal = Trends in Neurosciences | volume = 29 | issue = 9 | pages = 506–10 | date = September 2006 | pmid = 16859761 | doi = 10.1016/j.tins.2006.07.001 | s2cid = 8874596 }}</ref> Aktivacija mikroglije opterećuje [[anabolizam|anaboličke]] i [[katabolizam|kataboličke]] mehanizme ćelija, uzrokujući da aktivirane ćelije mikroglije odumiru brže od onih koje nisu aktivirane.<ref name="Streita"/> Kako bi se nadoknadio gubitak mikroglije tokom vremena, ove ćelije prolaze kroz mitozu, a progenitorske ćelije porijeklom iz koštane srži migriraju u mozak, putem moždanih ovojnica i krvnih sudova.<ref name="Streita"/> Nagomilavanje manjih oštećenja [[neuron]]a, do kojeg dolazi tokom normalnog procesa [[starenje|starenja]], može transformisati mikrogliju u uvećane i aktivirane ćelije.<ref name="Mrak">{{cite journal | vauthors = Mrak RE, Griffin WS | title = Glia and their cytokines in progression of neurodegeneration | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–54 | date = March 2005 | pmid = 15639313 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.05.010 | s2cid = 33152515 }}</ref> Ovi hronični, sa [[starenje]]m povezani porasti aktivacije mikroglije i ekspresije IL-1 mogu doprinijeti povećanom riziku od [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] tokom starenja, tako što pogoduju stvaranju neuritskih plakova kod pacijenata s predispozicijom za to.<ref name="Mrak"/> Oštećenje DNK može doprinijeti aktivaciji mikroglije povezanoj sa starenjem. Još jedan faktor može biti nakupljanje [[napredni krajnji proizvodi glikacije|naprednih krajnjih proizvoda glikacije]], koji se akumuliraju tokom starenja.<ref name="Mrak"/> Ovi proteini veoma su otporni na proteolitske procese i podstiču [[unakrsno povezivanje]] proteina.<ref name="Mrak"/> Istraživanja su otkrila distrofijsku (poremećenog razvoja) ljudsku mikrogliju. "Ove ćelije karakterišu abnormalnosti u strukturi citoplazme, kao što su ogranci koji su izgubili grananje, atrofijski, fragmentisani ili neuobičajeno vijugavi izdanci, koji često nose sferoidna ili lukovičasta zadebljanja."<ref name="Streita"/> Učestalost pojave distrofijske mikroglije raste sa starenjem.<ref name="Streita"/> Degeneracija i odumiranje mikroglije zabilježeni su u istraživanjima [[prenosiva spongiformna encefalopatija|prionskih bolesti]], [[shizofrenija|shizofrenije]] i Alzheimerove bolesti, što ukazuje na to da bi propadanje mikroglije moglo biti uključeno u neurodegenerativne bolesti.<ref name="Streita" /> Komplikaciju ove teorije predstavlja činjenica da je u ljudskom mozgu teško razlikovati "aktiviranu" od "distrofijske" mikroglije.<ref name="Streita"/> Kod miševa pokazano je da blokada CD22 vraća homeostatsku fagocitozu mikroglije u mozgu koji stari.<ref name="J.V. Pluvinage et al.">{{cite journal | vauthors = Pluvinage JV, Haney MS, Smith BA, Sun J, Iram T, Bonanno L, Li L, Lee DP, Morgens DW, Yang AC, Shuken SR, Gate D, Scott M, Khatri P, Luo J, Bertozzi CR, Bassik MC, Wyss-Coray T | display-authors = 6 | title = CD22 blockade restores homeostatic microglial phagocytosis in ageing brains | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 187–92 | date = April 2019 | pmid = 30944478 | pmc = 6574119 | doi = 10.1038/s41586-019-1088-4 | bibcode = 2019Natur.568..187P }}</ref> [[File:Microglial cells.tif|alt=|center|thumb|300px| Slika mikroglije]] ==Klinički značaj== {{glavni|Uloga mikroglije u bolestima}} [[File:Step-by-step guide for analyzing microglia phenotypes.png|thumb| Vodič korak po korak za analizu fenotipova mikroglije]] Mikroglija predstavlja primarne imunske ćelije [[CNS|centralnog nervnog sistema]], slične perifernim makrofagima. One reaguju na [[patogen]]e i povrede promjenom morfologije i migracijom na mjesto infekcije ili povrede, gdje uništavaju patogene i uklanjaju oštećene ćelije. Kao dio svog odgovora, luče [[citokin]]e, [[hemokin]]e, [[prostaglandin]]e i [[ROS|reaktivne vrste kisika]], koji pomažu u usmjeravanju imunskog odgovora. Pored toga, imaju ključnu ulogu u okončanju upalnog odgovora putem proizvodnje antiupalnih citokina. Mikroglija je također opsežno proučavana zbog svoje štetne uloge kod neurodegenerativnih bolesti, kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[multipla skleroza]], kao i kod [[kardiovaskularna bolest|srčanih oboljenja]], [[glaukom]]a te virusnih i bakterijskih [[infekcija]]. Sve je više dokaza da [[imunska disregulacija]] doprinosi patofiziologiji [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja (OKP)]], [[Touretteov sindrom|Touretteovog sindroma]] i [[PANDAS|pedijatrijskih autoimunskih neuropsihijatrijskih poremećaja povezanih sa streptokoknim infekcijama (PANDAS)]].<ref>{{cite journal | vauthors = Frick L, Pittenger C | title = Microglial Dysregulation in OCD, Tourette Syndrome, and PANDAS | journal = Journal of Immunology Research | volume = 2016 | article-number= 8606057 | date = 2016 | pmid = 28053994 | pmc = 5174185 | doi = 10.1155/2016/8606057 | doi-access = free }}</ref> Budući da mikroglija brzo reaguje čak i na suptilne promjene u homeostazi centralnog nervnog sistema, ona se može posmatrati kao senzor za neurološke disfunkcije ili poremećaje.<ref name="Schwabenland_2021">{{cite journal | vauthors = Schwabenland M, Brück W, Priller J, Stadelmann C, Lassmann H, Prinz M | title = Analyzing microglial phenotypes across neuropathologies: a practical guide | journal = Acta Neuropathologica | volume = 142 | issue = 6 | pages = 923–36 | date = December 2021 | pmid = 34623511 | pmc = 8498770 | doi = 10.1007/s00401-021-02370-8 | publication-date = October 2021 }}</ref> U slučaju moždanih patologija, fenotip mikroglije je zasigurno izmijenjen.<ref name="Schwabenland_2021"/> Stoga, analiza mikroglije može poslužiti kao osjetljiv alat za dijagnosticiranje i karakterizaciju poremećaja centralnog nervnog sistema u bilo kojem uzorku tkiva.<ref name="Schwabenland_2021"/> Posebno treba procijeniti gustoću ćelija mikroglije, oblik ćelija, obrazac rasporeda, različite fenotipove mikroglije i interakcije s drugim tipovima ćelija.<ref name="Schwabenland_2021"/> == Genetika sensoma == Sensom mikroglije je relativno nov biološki koncept koji, čini se, igra značajnu ulogu u [[neuron|neurorazvoju]] i [[neurodegeneracija|neurodegeneraciji]]. Sensom se odnosi na jedinstvenu grupu proteinskih [[primarni transkript|transkripata]] koji se koriste za detekciju [[ligand|liganada]] i [[mikroorganizam|mikroba]]. Drugim riječima, sensom predstavlja gene potrebne za sintezu proteina koji služe za prepoznavanje molekula unutar organizma. Sensom se može analizirati pomoću različitih metoda, uključujući [[qPCR|lančana polimerazma reakcija u realnom vremenu]], [[RNK-seq]], [[DNK-mikromreža|analizu mikromrežama]] i direktno sekvenciranje [[RNK]]. Geni uključeni u sensom kodiraju receptore i [[transmembranski protein|transmembranske proteine]] na [[ćelijska membrana|plazmatskoj membrani]], koji su u mikrogliji više eksprimirani nego u neuronima. Ne uključuje sekretovane proteine niti transmembranske proteine specifične za organele vezane za membrane, kao što su [[ćelijsko jedro]], [[mitohondrije]] i [[endoplazmatski retikulum]].<ref name="Hickman_2013">{{cite journal |vauthors=Hickman SE, Kingery ND, Ohsumi TK, Borowsky ML, Wang LC, Means TK, El Khoury J |date=December 2013 |title=The microglial sensome revealed by direct RNA sequencing |journal=Nature Neuroscience |volume=16 |issue=12 |pages=1896–905 |doi=10.1038/nn.3554 |pmc=3840123 |pmid=24162652}}</ref> Većina identifikovanih gena sensoma kodira receptore za prepoznavanje obrazaca, mada je spektar uključenih gena veoma raznolik. Mikroglija dijeli sličan sensom sa drugim makrofagima, ali sadrži 22 jedinstvena gena, od kojih se 16 koristi za interakciju sa endogenim ligandima. Ove razlike čine jedinstven mikroglijalni biomarker koji obuhvata više od 40 gena, uključujući [[P2ry12]] i [[HEXB]]. Čini se da DAP12 ([[TYROBP]]) ima važnu ulogu u interakciji proteina sensoma, djelujući kao signalni adaptor i regulatorni protein.<ref name="Hickman_2013" /> Regulacija gena unutar sensoma mora biti podložna promjenama kako bi se omogućio odgovor na potencijalne prijetnje. Kako bi se suočila s tim opasnostima, mikroglija može preuzeti ulogu neuroprotekcije ili ispoljiti neurotoksičnost.<ref>Block, ML, Zecca, L & Hong, JS. "Microglia-mediated neurotoxicity: uncovering the molecular mechanisms". ''Nat. Rev. Neurosci.'' 8, 57–69 (2007).</ref> Iz ovih razloga pretpostavlja se da bi sensom mogao imati ulogu u neurodegeneraciji. Geni sensoma čija se ekspresija povećava starenjem uglavnom su uključeni u prepoznavanje infektivnih mikrobnih liganada, dok su oni kod kojih dolazi do smanjenja ekspresije uglavnom uključeni u prepoznavanje endogenih liganada.<ref name="Hickman_2013"/> Ova analiza ukazuje na regulaciju specifičnu za glijalne ćelije koja pogoduje neuroprotekciji tokom prirodne neurodegeneracije. To je u suprotnosti sa pomakom ka neurotoksičnosti koji se zapaža kod neurodegenerativnih bolesti. Sensom također može imati ulogu u neurorazvoju. [[Infekcija]] mozga u ranom životnom dobu dovodi do nastanka mikroglije koja je preosjetljiva na kasnije imunske podražaje. Pri izloženosti infekciji dolazi do povećanja ekspresije gena sensoma uključenih u [[neuroinflamacija|neuroinflamaciju]] i smanjenja ekspresije gena uključenih u [[neuroplastičnost]].<ref name="pmid26872419">{{cite journal |vauthors=Ji P, Schachtschneider KM, Schook LB, Walker FR, Johnson RW |date=May 2016 |title=Peripheral viral infection induced microglial sensome genes and enhanced microglial cell activity in the hippocampus of neonatal piglets |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=54 |pages=243–51 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.010 |pmc=4828316 |pmid=26872419}}</ref> Međutim, sposobnost senzoma da mijenja neurorazvoj mogla bi poslužiti u borbi protiv bolesti. Delecija gena [[CX3CL1]] – gena senzoma koji se snažno eksprimira – kod životinjskih modela [[Rettov sindrom|Rettovog sindroma]] rezultirala je boljim zdravljem i dužim životnim vijekom.<ref name="pmid26883520">{{cite journal |vauthors=Horiuchi M, Smith L, Maezawa I, Jin LW |date=February 2017 |title=CX<sub>3</sub>CR1 ablation ameliorates motor and respiratory dysfunctions and improves survival of a Rett syndrome mouse model |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=60 |pages=106–16 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.014 |pmc=5531048 |pmid=26883520}}</ref> Smanjena ekspresija Cx<sub>3</sub>cr1 kod ljudi bez Rettovog sindroma povezana je sa simptomima sličnim [[shizofrenija|shizofreniji]].<ref name="pmid26285829">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergon A, Belzeaux R, Comte M, Pelletier F, Hervé M, Gardiner EJ, Beveridge NJ, Liu B, Carr V, Scott RJ, Kelly B, Cairns MJ, Kumarasinghe N, Schall U, Blin O, Boucraut J, Tooney PA, Fakra E, Ibrahim EC |date=October 2015 |title=CX3CR1 is dysregulated in blood and brain from schizophrenia patients |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01575079/file/soumis_Schizophrenia_Research_050815_pour_HAL.pdf |journal=Schizophrenia Research |volume=168 |issue=1–2 |pages=434–43 |doi=10.1016/j.schres.2015.08.010 |pmid=26285829 |hdl=1959.4/unsworks_49794 |s2cid=205073822}}</ref> Ovo ukazuje na to da senzom ne samo da igra ulogu u različitim razvojnim poremećajima, već zahtijeva i strogu regulaciju kako bi se održalo stanje bez bolesti. == Također pogledajte== *[[Neuroimunski sistem]] *[[Spisak tipova ljudskih ćelija izvedenih iz klicinih listova]] *[[Spisak različitih tipova ćelija u tijelu odraslog čovjeka]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Rock RB, Gekker G, Hu S, Sheng WS, Cheeran M, Lokensgard JR, Peterson PK | title = Role of microglia in central nervous system infections | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 17 | issue = 4 | pages = 942–64, table of contents | date = October 2004 | pmid = 15489356 | pmc = 523558 | doi = 10.1128/CMR.17.4.942-964.2004 }} * {{cite journal | vauthors = Han X, Li Q, Lan X, El-Mufti L, Ren H, Wang J | title = Microglial Depletion with Clodronate Liposomes Increases Proinflammatory Cytokine Levels, Induces Astrocyte Activation, and Damages Blood Vessel Integrity | journal = Molecular Neurobiology | volume = 56 | issue = 9 | pages = 6184–96 | date = September 2019 | pmid = 30734229 | pmc = 6684378 | doi = 10.1007/s12035-019-1502-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Microglia}} * [https://www.microglia.info/webinars Microglia information, videos & resources] at microglia.info * [https://www.microglia.net Microglia home page] at microglia.net * [https://www.scq.ubc.ca/?p=674 "Creeping into your Head – A Brief Introduction to Microglia"]&nbsp;– A Review from the ''Science Creative Quarterly'' * {{cite web |url=https://hms.harvard.edu/news/immune-scavengers-target-alzheimers-plaques-4-6-07 |title=Immune Scavengers Target Alzheimer's Plaques |date=April 6, 2007 }} * The [[v:Topic:Neuroscience|Department of Neuroscience]] at [[v:|Wikiversity]] * [https://www.neuinfo.org/mynif/search.php?q=Microglial%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 NIF Search – Microglial Cell] via the [[Neuroscience Information Framework]] {{Mijeloidne krvne ćelije i plazma}} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} [[Kategorija:Makrofagi]] [[Kategorija:Glija ćelije]] [[Kategorija:Ćelije]] og85lp5v8pohe01ok71xx3g9upetzw7 3935896 3935894 2026-10-16T14:18:05Z Violator-bos 186909 /* Historija */ 3935896 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Mikroglija | Latin = | Image = Mikroglej 1.jpg | Caption = Mikroglija u stanju mirovanja iz kore velikog mozga pacova prije traumatske povrede mozga (bojenje lektinom uz upotrebu HRP-a – peroksidaze hrena) | Image2 = Makrofagi 2.jpg | Caption2 = Mikroglija/makrofag – aktivirani oblik iz kore velikog mozga pacova nakon traumatske povrede mozga (bojenje [[lektin]]om uz upotrebu HRP-a) | Precursor = Primitivni makrofag porijeklom iz [[mezoderm]]a (tačnije, [[hematopoeza|hematopoetskih]] [[progenitorna ćelija|progenitora]] žumanjčane vreće | System = [[CNS]] | Nerve = }} Mikroglija su vrsta [[glija]]-ćelija, smještenih širom [[mozak|mozga]] i [[kičmena moždina| kičmene moždine]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS).<ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Lim S, Hoeffel G, Low D, Huber T | title = Origin and differentiation of microglia | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | page = 45 | year = 2013 | pmid = 23616747 | pmc = 3627983 | doi = 10.3389/fncel.2013.00045 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija čini oko 5–10% ćelija u mozgu.<ref name="Lana">{{cite journal |vauthors=Lana D, Magni G, Landucci E, Wenk GL, Pellegrini-Giampietro DE, Giovannini MG |title=Phenomic Microglia Diversity as a Druggable Target in the Hippocampus in Neurodegenerative Diseases |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=18 |date=September 2023 |article-number=13668 |pmid=37761971 |pmc=10531074 |doi=10.3390/ijms241813668 |doi-access=free |url=}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dos Santos SE, Medeiros M, Porfirio J, Tavares W, Pessôa L, Grinberg L, Leite RE, Ferretti-Rebustini RE, Suemoto CK, Filho WJ, Noctor SC, Sherwood CC, Kaas JH, Manger PR, Herculano-Houzel S | display-authors = 6 | title = Similar Microglial Cell Densities across Brain Structures and Mammalian Species: Implications for Brain Tissue Function | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 40 | issue = 24 | pages = 4622–43 | date = June 2020 | pmid = 32253358 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2339-19.2020 | pmc = 7294795 }}</ref> Kao rezidentne ćelije [[makrofag]]i, one djeluju kao prvi i glavni oblik aktivne [[imunost|imunske odbrane]] u CNS-u.<ref name= "Filiano 2015">{{cite journal | vauthors = Filiano AJ, Gadani SP, Kipnis J | title = Interactions of innate and adaptive immunity in brain development and function | journal = Brain Research | volume = 1617 | pages = 18–27 | date = August 2015 | pmid = 25110235 | pmc = 4320678 | doi = 10.1016/j.brainres.2014.07.050 }}</ref> Mikroglija potiče iz žumančane vreće pod strogo regulisanim molekularnim uslovima.<ref name="Dermitzakis_2023">{{cite journal | vauthors = Dermitzakis I, Manthou ME, Meditskou S, Tremblay MÈ, Petratos S, Zoupi L, Boziki M, Kesidou E, Simeonidou C, Theotokis P | display-authors = 6 | title = Origin and Emergence of Microglia in the CNS-An Interesting (Hi)story of an Eccentric Cell | journal = Current Issues in Molecular Biology | volume = 45 | issue = 3 | pages = 2609–28 | date = March 2023 | pmid = 36975541 | pmc = 10047736 | doi = 10.3390/cimb45030171 | doi-access = free }}</ref> Ove ćelije (i druga neuroglija, uključujući [[astrocit]]e) raspoređene su u velikim regijama koje se ne preklapaju širom CNS-a.<ref name="Kreutzberg 1995">{{cite journal | vauthors = Kreutzberg GW | title = Microglia, the first line of defence in brain pathologies | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 45 | issue = 3A | pages = 357–60 | date = March 1995 | pmid = 7763326 }}</ref><ref name="Bushong 2002">{{cite journal | vauthors = Bushong EA, Martone ME, Jones YZ, Ellisman MH | title = Protoplasmic astrocytes in CA1 stratum radiatum occupy separate anatomical domains | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 22 | issue = 1 | pages = 183–92 | date = January 2002 | pmid = 11756501 | pmc = 6757596 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.22-01-00183.2002 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija ključna je za cjelokupno održavanje mozga – ove ćelije neprestano pretražuju [[centralni nervni sistem]] u potrazi za naslagama (plakovima), oštećenim ili nepotrebnim [[neuron]]ima i [[sinapsa]]ma, te uzročnicima [[infekcija]].<ref name= "Gehrmann 1995">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J, Matsumoto Y, Kreutzberg GW | title = Microglia: intrinsic immuneffector cell of the brain | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 20 | issue = 3 | pages = 269–87 | date = March 1995 | pmid = 7550361 | doi = 10.1016/0165-0173(94)00015-H | s2cid = 22708728 }}</ref> Budući da ovi procesi moraju biti efikasni kako bi se spriječilo potencijalno fatalno oštećenje, mikroglija je izuzetno osjetljiva čak i na male patološke promjene u CNS-u.<ref name= "Dissing-Olesen 2007">{{cite journal | vauthors = Dissing-Olesen L, Ladeby R, Nielsen HH, Toft-Hansen H, Dalmau I, Finsen B | title = Axonal lesion-induced microglial proliferation and microglial cluster formation in the mouse | journal = Neuroscience | volume = 149 | issue = 1 | pages = 112–22 | date = October 2007 | pmid = 17870248 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.06.037 | s2cid = 36995129 }}</ref> Ova osjetljivost se dijelom postiže prisustvom jedinstvenih kanala za kalij koji reaguju čak i na male promjene koncentracije vanćelijskog kalija.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Nedavni dokazi pokazuju da mikroglija također igra ključnu ulogu u održavanju normalnih moždanih funkcija u zdravim uslovima.<ref>Kierdorf and Prinz, ''J Clin Invest.'' 2017;127(9): 3201–09. {{doi|10.1172/JCI90602}}.</ref> Mikroglija također kontinuirano nadzire neuronske funkcije putem direktnih somatskih kontakata ostvarenih preko svojih mikroglijalnih nastavaka te, po potrebi, ispoljava neuroprotektivne učinke.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de">{{cite journal | vauthors = Cserép C, Pósfai B, Lénárt N, Fekete R, László ZI, Lele Z, Orsolits B, Molnár G, Heindl S, Schwarcz AD, Ujvári K, Környei Z, Tóth K, Szabadits E, Sperlágh B, Baranyi M, Csiba L, Hortobágyi T, Maglóczky Z, Martinecz B, Szabó G, Erdélyi F, Szipőcs R, Tamkun MM, Gesierich B, Duering M, Katona I, Liesz A, Tamás G, Dénes Á | display-authors = 6 | title = Microglia monitor and protect neuronal function through specialized somatic purinergic junctions | journal = Science | volume = 367 | issue = 6477 | pages = 528–37 | date = January 2020 | pmid = 31831638 | doi = 10.1126/science.aax6752 | s2cid = 209343260 | bibcode = 2020Sci...367..528C | url = https://epub.ub.uni-muenchen.de/76442/ }}</ref><ref name="Nimmerjahn">{{cite journal |vauthors=Nimmerjahn A |title=Monitoring neuronal health |journal=[[Science]] |volume=367 |issue=6477 |pages=510–511 |date=January 2020 |pmid=32001643 |pmc=9291239 |doi=10.1126/science.aba4472 |bibcode=2020Sci...367..510N |url=}}</ref> Patogeni faktori iz [[krvotok]] aobično nemaju direktan pristup [[mozak|mozgu]] i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini ]]– koji čine [[centralni nervni sistem]] (CNS) – zahvaljujući nizu [[endotel|endotelnih ćelija]] poznatih kao [[krvno-moždana barijera]] (KMB). KMB sprečava većinu infekcija da dopru do osjetljivog nervnog tkiva. U slučaju da infektivni agensi direktno dospiju u mozak ili pređu krvno-moždanu barijeru, mikroglijalne ćelije moraju brzo reagovati kako bi smanjile [[upala|upalu]] i uništile infektivne agense prije nego što oštete osjetljivo nervno tkivo. Zbog nedostatka [[antitijelo|antitijela]] iz ostatka tijela (malo antitijela je dovoljno malih da prođu kroz krvno-moždanu barijeru), mikroglija mora biti sposobna prepoznati strana tijela, fagocitirati ih i djelovati kao [[antigen prezentirajuće ćelije|ćelije koje prezentiraju antigen]], aktivirajući pritom [[T-ćelija|T-ćelije]]. == Historija == Mogućnost posmatranja i karakterizacije različitih nervnih ćelija, uključujući mikrogliju, pojavila se 1880. godine kada je razvijena Nisslova metoda bojenja. [[Franz Nissl]] i William Ford Robertson prvi su opisali mikroglijne ćelije tokom svojih histoloških eksperimenata. Tehnike bojenja ćelija iz 1880-ih godina pokazale su da je mikroglija srodna [[makrofag]]ima. Aktivaciju mikroglije i stvaranje razgranatih klastera mikroglijnih ćelija prvi je zabilježio Victor Babeș dok je 1897. godine proučavao slučaj [[bjesnilo|bjesnila]]. Babeș je primijetio da se te ćelije javljaju kod različitih virusnih infekcija mozga, ali nije znao šta predstavljaju klasteri mikroglije koje je uočio.<ref name="Babes 1892">{{cite journal | vauthors = Babeș VM |year=1892 |title=Certains caractères des lesions histologiques de la rage |trans-title=Certain characteristics of the histological lesions of rabies |journal=Annales de l'Institut Pasteur |language=fr |volume=6 |pages=209–23}}</ref> Španski naučnik [[Santiago Ramón y Cajal]] definisao „treći element” (tip ćelije) pored [[neuron]]a i [[astrocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Sierra A, de Castro F, Del Río-Hortega J, Rafael Iglesias-Rozas J, Garrosa M, Kettenmann H | title = The 'Big-Bang' for modern glial biology: Translation and comments on Pío del Río-Hortega 1919 series of papers on microglia | journal = Glia | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1801–40 | date = November 2016 | pmid = 27634048 | doi = 10.1002/glia.23046 | s2cid = 3712733 | publication-date = 2016-09-16 }}</ref> [[Pío del Río Hortega]], student [[Santiago Ramón y Cajal| Santiaga Ramóna y Cajala]], prvi put nazvao je te ćelije „mikroglijom” oko 1920. Kasnije je, 1927. godine, opisao reakciju mikroglije na oštećenja mozga, a 1932. zabilježio prisustvo „fontana mikroglije” u [[corpus calosum|korpus kalozumu]] i drugim područjima bijele mase u perineonatusnom periodu. Nakon dugogodišnjeg istraživanja, Rio-Hortega je stekao reputaciju „oca mikroglije”.<ref name="Rio-Hortega 1892">{{cite journal | vauthors = del Río Hortega P, Penfield W |year=1892 |title=Cerebral Cicatrix: the Reaction of Neuroglia and Microglia to Brain Wounds |journal=Bulletin of the Johns Hopkins Hospital |volume=41 |pages=278–303}}</ref><ref name="Rio-Hortega 1937">{{cite journal |vauthors=del Rio-Hortega F |year=1937 |title=Microglia |journal=Cytology and Cellular Pathology of the Nervous System |pages=481–534}}</ref> Dugo vremena nije bilo značajnijeg napretka u poznavanju mikroglije. Zatim su 1988. godine Hickey i Kimura pokazali da perivaskularne mikroglijne ćelije potiču iz [[koštana srž|koštane srži]] i da eksprimiraju visoke nivoe proteina [[MHC]] klase II, koji se koriste za prezentaciju antigena. Time je potvrđena pretpostavka Pija Del Rio-Ortege da mikroglijne ćelije funkcionišu slično makrofagima, vršeći fagocitozu i prezentaciju [[antigen]]a. Krajem 20. stoljeća, grupa za eksperimentalnu psihologiju sa Univerziteta u Oxfordu klasifikovala je mikroglijne ćelije u tri tipa, na osnovu njihove morfologije, lokacije u tkivu i trajanja fagocitne aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lawson, Perry, Dri, Gordon |year=1990 |title=Heterogeneity in the distribution and morphology of microglia in the normal adult mouse brain |journal=Neuroscience |volume=39 |issue=1 |pages=151–170|doi=10.1016/0306-4522(90)90229-W |pmid=2089275 }}</ref> Danas mnogi istraživači širom svijeta, koristeći različite softvere, pokušavaju utvrditi vezu između morfologije mikroglijnih ćelija i nivoa ekspresije imunskih medijatora od strane tih ćelija.<ref>{{Cite journal |last=Fernandez-Arjona M.D.M., Grondona J.M., Fernandez-Llebrez P., Lopez-Avalos M.D. |year=2019 |title=Microglial morphometric parameters correlate with the expression level of IL-1beta, and allow identifying different activated morphotypes |journal=Front Cell Neurosci |volume=13|doi=10.3389/fncel.2019.00472 |doi-access=free |pmid=31708746 |pmc=6824358 }}</ref> ==Oblici== [[File:Microglia and neurons.jpg|thumb| Pacovska mikroglija uzgajana u kulturi tkiva (zelena boja), zajedno s izdancima nervnih vlakana prikazanim crvenom bojom.]] [[File:Microglial cells (red) in rat cerebellar molecular layer.jpg|thumb| Mikroglija u molekularnom sloju malog mozga pacova prikazana je crvenom bojom, obojena antitijelima na IBA1/AIF1. Nastavci Bergmannovih glija ćelija prikazani su zelenom bojom, a DNK plavom.<ref name= "Gehrmann 1995"/>]] Ćelije mikroglije izuzetno su [[meuroplastičnost|plastične]] i prolaze kroz različite strukturne promjene zavisno od lokacije i potreba sistema. Ovakav stepen plastičnosti neophodan je za obavljanje širokog spektra funkcija koje mikroglija vrši. Sposobnost transformacije razlikuje mikrogliju od makrofaga, koji se moraju redovno zamjenjivati, te im omogućava odbranu centralnog nervnog sistema (CNS) u veoma kratkom roku, bez izazivanja imunskih poremećaja.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Mikroglija poprima specifičan oblik, odnosno fenotip, kao odgovor na lokalne uslove i hemijske signale koje detektuje.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Također je utvrđeno da signalizacija posredovana [[adenozin-trifosfat]]om (ATP), povezana s povredom tkiva, ima ključnu ulogu u [[fenotip]]skoj transformaciji mikroglije.<ref name="berkicserep">{{cite journal | doi= 10.1038/s41467-024-49773-1 | doi-access= free| title=Microglia contribute to neuronal synchrony despite endogenous ATP-related phenotypic transformation in acute mouse brain slices | date=2024 | last1=Peter | first1=Berki | last2=Csaba | first2=Cserep | last3=Zsuzsanna | first3=Környei | journal=Nature Communications | volume= 15 | issue=1 | page= 5402 | pmid= 38926390 | pmc=11208608 | bibcode= 2024NatCo..15.5402B }}</ref> ===Razgranati oblik=== Ovaj oblik mikroglijalnih ćelija obično se nalazi na specifičnim lokacijama širom mozga i kičmene moždine u odsustvu stranih materija ili ćelija koje odumiru. Ovaj „mirujući” oblik mikroglije sastoji se od dugih, razgranatih nastavaka i malog ćelijskog tijela. Za razliku od ameboidnih oblika mikroglije, [[ćelijsko tijelo]] razgranatog oblika ostaje na mjestu, dok se njegovi nastavci neprestano kreću i nadziru okolno područje. Nastavci su veoma osjetljivi na male promjene fiziološkog stanja i zahtijevaju vrlo specifične uslove kulture za posmatranje ''[[in vitro]]''.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Za razliku od aktivirane]] ili [[#Amoeboidne|ameboidne]] mikroglije, razgranata mikroglija ne vrši [[fagocitoza|fagocitozu]] ćelija i luči manje imunomolekula (uključujući proteine [[MHC-klasa I|MHC klase I]]/[[MHC -klasa II|II]]). Mikroglija u ovom stanju sposobna je da traga za imunskim prijetnjama i identifikuje ih, istovremeno održavajući [[homeostaza|homeostazu]] u CNS-u.<ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Davis 1994">{{cite journal | vauthors = Davis EJ, Foster TD, Thomas WE | title = Cellular forms and functions of brain microglia | journal = Brain Research Bulletin | volume = 34 | issue = 1 | pages = 73–78 | year = 1994 | pmid = 8193937 | doi = 10.1016/0361-9230(94)90189-9 | s2cid = 22596219 }}</ref> Iako se ovo smatra stanjem mirovanja, mikroglija je u tom obliku i dalje izuzetno aktivna u hemijskom nadzoru okruženja. Razgranata mikroglija se u svakom trenutku može transformisati u aktivirani oblik kao odgovor na povredu ili prijetnju.<ref name="Verkhratsky 2013">{{cite book | vauthors = Verkhratsky A, Butt A | title=Glial physiology and pathophysiology|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-118-40205-4}}</ref> ===Aktivirani=== Aktivirana mikroglija može se obojiti pomoću markera [[AIF-1]], čija se ekspresija povećava tokom aktivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Lan X, Han X, Li Q, Yang QW, Wang J | title = Modulators of microglial activation and polarization after intracerebral haemorrhage | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 13 | issue = 7 | pages = 420–33 | date = July 2017 | pmid = 28524175 | pmc = 5575938 | doi = 10.1038/nrneurol.2017.69 }}</ref> ====Nefagocitno stanje==== Ovo stanje zapravo je dio postepenog odgovora tokom kojeg mikroglija prelazi iz svog razgranatog oblika u potpuno aktivni fagocitni oblik. Mikroglija može se aktivirati djelovanjem različitih faktora, uključujući: proupalne [[citokin]]e, faktore ćelijske nekroze, lipopolisaharid i promjene u nivou vanćelijskog kalija (što ukazuje na pucanje ćelija). Nakon aktivacije, ćelije prolaze kroz nekoliko ključnih morfoloških promjena, uključujući zadebljanje i povlačenje ogranaka, preuzimanje proteina MHC klase I/II, ekspresiju imunomolekula, te lučenje citotoksičnih faktora, molekula za regrutaciju i proupalnih [[signalna molekula|signalnih molekula]] (što dovodi do kaskade proupalnih signala). Aktivisana mikroglija u nefagocitnom stanju obično poprima izgled „žbuna”, „štapića” ili malih ameboidnih oblika, zavisno od toga u kojoj se fazi transformacije – od razgranatog do potpuno fagocitnog oblika – nalazi. Pored toga, mikroglija prolazi i kroz brzu [[ćelijska proliferecija|proliferaciju]], kako bi se povećao njen broj. Sa strogo morfološkog aspekta, varijacije u obliku mikroglije duž ovog kontinuuma povezane su s promjenama morfološke složenosti i mogu se kvantificirati metodama fraktalne analize; pokazalo se da su te metode osjetljive čak i na suptilne, vizuelno neprimjetne promjene povezane s različitim morfološkim oblicima u različitim patološkim stanjima.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Jelinek 2005">{{cite journal |vauthors=Jelinek HF, Karperien A, Bossomaier T, Buchan A |title=Differentiating grades of microglia activation with fractal analysis |journal=Complexity International |volume=12 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |year=1975 |issue=18 |pages=1713–17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217005916/http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |archive-date=2008-12-17 }}</ref> ====Fagocitni==== Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije predstavljaju oblik mikroglije s maksimalnim [[imunski odgovor|imunskim odgovorom]]. Ove ćelije obično poprimaju veliki, ameboidni oblik, iako su zabilježena određena odstupanja. Pored funkcija prezentacije antigena, citotoksičnog djelovanja i signalizacije posredovane upalom – svojstvenih aktiviranim nefagocitnim mikroglijalnim ćelijama – one su također sposobne fagocitirati strane materije i izlagati nastale imunomolekule radi aktivacije [[T-ćelija]]. Fagocitne mikroglijne ćelije kreću se prema mjestu povrede, obuhvataju i razgrađuju štetni materijal te luče proupalne faktore koji podstiču proliferaciju drugih ćelija i njihovo uključivanje u isti proces. Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije također stupaju u interakciju s astrocitima i nervnim ćelijama, kako bi se što brže suprotstavile infekciji ili upali, uz minimalno oštećenje zdravih moždanih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ===Ameboidni=== Ovaj oblik omogućava mikrogliji slobodno kretanje kroz [[nervno tkivo]], čime ona može obavljati svoju ulogu ćelije čistača. Ameboidne mikroglijne ćelije sposobne su [[fagocitoza|fagocitirati]] ćelijski otpad, ali ne obavljaju iste funkcije prezentacije antigena i posredovanja u upali kao aktivirane mikroglijne ćelije. Ameboidne mikroglijne ćelije posebno su zastupljene tokom razvoja i preoblikovanja neuronskih veza u mozgu, kada postoji velika količina vanćelijskog otpada nastalog apoptozom koji treba ukloniti. Ovaj oblik mikroglijnih ćelija prisutan je nakon rođenja, uglavnom unutar perineonatusnih područja [[bijela masa|bijele mase]] u korpus kalozumu (žuljevitom tijelu) i [[mali mozak|malom mozgu]], koja su ranije opisivana kao "izvor mikroglije".<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Christensen 2006">{{cite journal | vauthors = Christensen RN, Ha BK, Sun F, Bresnahan JC, Beattie MS | title = Kainate induces rapid redistribution of the actin cytoskeleton in ameboid microglia | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 84 | issue = 1 | pages = 170–81 | date = July 2006 | pmid = 16625662 | doi = 10.1002/jnr.20865 | s2cid = 34491558 }}</ref><ref name="Hagemeyer">{{cite journal |vauthors=Hagemeyer N, Hanft KM, Akriditou MA, Unger N, Park ES, Stanley ER, Staszewski O, Dimou L, Prinz M |title=Microglia contribute to normal myelinogenesis and to oligodendrocyte progenitor maintenance during adulthood |journal=Acta Neuropathol |volume=134 |issue=3 |pages=441–458 |date=September 2017 |pmid=28685323 |pmc=5951721 |doi=10.1007/s00401-017-1747-1 |url=}}</ref> ===Perivaskularni=== Za razliku od drugih tipova mikroglije spomenutih gore, "perivaskularna" mikroglija (PVM) odnosi se na lokaciju ćelije, a ne na njen oblik/funkciju. Međutim, perivaskularna mikroglija često se miješa s perivaskularnim makrofagima,<ref name=frontier>{{cite journal|journal=Front. Neurosci. |date=4 December 2019 |volume=13|doi=10.3389/fnins.2019.01291|title=Vessel-Associated Immune Cells in Cerebrovascular Diseases: From Perivascular Macrophages to Vessel-Associated Microglia|author=Takashi Koizumi|author2=Danielle Kerkhofs |author3=Toshiki Mizuno|author4=Harry WM Steinbusch|author5=Sebastien Foulquier |doi-access=free |pmid=31866808 |pmc=6904330 }}</ref> koji se nalaze unutar zidova bazne lamine; stoga treba obratiti pažnju kako bi se utvrdilo na koji od ova dva tipa ćelija autori publikacija misle. Za razliku od normalne mikroglije, PVM-ove redovno zamjenjuju prekursorske ćelije porijeklom iz koštane srži, a oni eksprimiraju antigene MHC klase II bez obzira na svoje okruženje.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ===Jukstavaskularni=== "Perivaskularna mikroglija" i "jukstavaskularna mikroglija" različiti su nazivi za isti tip ćelije. Do zabune je došlo zbog pogrešne upotrebe termina "perivaskularna mikroglija" za označavanje perivaskularnih makrofaga,<ref name=frontier/> koji predstavljaju drugačiji tip ćelije. Jukstavaskularna mikroglija (odnosno perivaskularna mikroglija) ostvaruje direktan kontakt sa zidom bazne lamine krvnih sudova, ali se ne nalazi unutar samih zidova. Na toj poziciji mogu stupati u interakciju, kako sa [[endotel]]nim ćelijama, tako i sa [[pericit]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Morris GP, Foster CG, Courtney JM, Collins JM, Cashion JM, Brown LS, Howells DW, DeLuca GC, Canty AJ, King AE, Ziebell JM, Sutherland BA | display-authors = 6 | title = Microglia directly associate with pericytes in the central nervous system | journal = Glia | volume = 71 | issue = 8 | pages = 1847–69 | date = August 2023 | pmid = 36994950 | doi = 10.1002/glia.24371 | doi-access = free | pmc = 10952742 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Microglia contact cerebral vasculature through gaps between astrocyte endfeet |journal=Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism |date=2024 |doi=10.1177/0271678X241280775 |pmid=39253821|doi-access=free |last1=Morris |first1=Gary P. |last2=Foster |first2=Catherine G. |last3=Sutherland |first3=Brad A. |last4=Grubb |first4=Søren |volume=44 |issue=12 |pages=1472–1486 |pmc=11751324 }}</ref> Poput perivaskularnih ćelija, one eksprimiraju proteine [[MHC]] klase II čak i pri niskim nivoima aktivnosti upalnih [[citokin]]a. Za razliku od perivaskularnih ćelija, a slično ostalim mikroglijnim ćelijama, jukstavaskularna mikroglija ne pokazuje brzu izmjenu niti redovnu zamjenu mijeloidnim prekursorskim ćelijama.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ==Funkcije== [[File:Purinergic signalling Microglia.jpg|thumb| Aktivacija mikroglije putem [[purinergička signalizacija|purinergičke signalizacije]]]] Mikroglijne ćelije obavljaju niz različitih zadataka unutar [[CNS]]-a, koji su uglavnom povezani s [[imunski odgovor|imunskim odgovorom[]] i održavanjem [[homeostaza|homeostaze]]. U nastavku su navedene neke od glavnih poznatih funkcija koje obavljaju ove ćelije. ===Čišćenje=== Pored toga što su veoma osjetljive na male promjene u svom okruženju, svaka mikroglijna ćelija također redovno fizički nadzire svoje područje djelovanja. Ova aktivnost odvija se u ameboidnom i mirujućem stanju putem veoma pokretnih nastavaka mikroglije.<ref name="Nimmerjahn"/> Dok se kreće kroz određeno područje, ako mikroglijna ćelija naiđe na strani materijal, oštećene ćelije, [[apoptoza|apoptotske]] ćelije, neurofibrilarna klupka, fragmente [[DNK]] ili [[senilno plak|plakove]], ona se aktivira i fagocitira taj materijal ili ćeliju. Na taj način mikroglijalne ćelije djeluju i kao "čistači", uklanjajući nasumične ostatke ćelija.<ref name= "Aloisi 2001"/> Tokom preneonatusnog razvoja mozga, mikroglijne ćelije imaju ulogu u regulaciji broja [[prekursorska neuronska ćelija|prekursorskih neuronsjih ćelija]]<ref>{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Christopher |last2=Martinez-Cerdeno |first2=Veronica |last3=Noctor |first3=Stephen |title=Microglia regulate the number of neural precursor cells in the developing cerebral cortex |journal=J Neurosci |date=2013 |volume=33 |issue=10 |pages=4216–33 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3441-12.2013 |pmid=23467340 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23467340|pmc=3711552 }}</ref> i uklanjanju apoptotskih neurona. Također postoje dokazi da mikroglija može precizno oblikovati sinapsne veze gutanjem i eliminacijom sinapsi.<ref>{{cite journal | vauthors = Chung WS, Welsh CA, [[Ben Barres|Barres BA]], [[Beth Stevens|Stevens B]] | title = Do glia drive synaptic and cognitive impairment in disease? | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 11 | pages = 1539–45 | date = November 2015 | pmid = 26505565 | pmc = 4739631 | doi = 10.1038/nn.4142 }}</ref> Nakon razvoja, većina mrtvih ili apoptotskih ćelija nalazi se u moždanoj kori i subkortikalnoj bijeloj tvari. To može objasniti zašto se većina ameboidnih mikroglijnih ćelija nalazi unutar "fontana mikroglije" u [[korteks|moždanoj kori]].<ref name= "Ferrer 1990">{{cite journal | vauthors = Ferrer I, Bernet E, Soriano E, del Rio T, Fonseca M | title = Naturally occurring cell death in the cerebral cortex of the rat and removal of dead cells by transitory phagocytes | journal = Neuroscience | volume = 39 | issue = 2 | pages = 451–58 | year = 1990 | pmid = 2087266 | doi = 10.1016/0306-4522(90)90281-8 | s2cid = 23457378 }}</ref> ===Fagocitoza=== Glavna uloga mikroglije, [[fagocitoza]], podrazumijeva obuhvatanje i gutanje različitih materijala. Materijali koji se fagocituju uglavnom se sastoje od ćelijskih ostataka, [[lipid]]a i [[apoptoza|apoptotskih]] ćelija u stanju bez upale, te invazivnih [[virus]]a, [[bakterija]] ili drugih stranih materija u stanju upale. Kada se ćelija mikroglije „napuni”, ona prestaje s [[fagocit]] nomaktivnošću i transformiše se u relativno nereaktivnu [[kontejner ćelija| kontejner ćeliju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Galloway DA, Phillips AE, Owen DR, Moore CS | title = Phagocytosis in the Brain: Homeostasis and Disease | language = English | journal = Frontiers in Immunology | volume = 10 | date = 2019 | pmid = 31040847 | pmc = 6477030 | doi = 10.3389/fimmu.2019.00790 | doi-access = free }}</ref> ===Vanćelijska signalizacija=== Značajan dio uloge mikroglijnih ćelija u mozgu odnosi se na održavanje [[homeostaza|homeostaze]] u nezaraženim regijama i podsticanje [[upala|upale]] u zaraženom ili oštećenom tkivu. Mikroglija to postiže putem izuzetno složenog niza vanćelijskih signalnih molekula koji im omogućavaju komunikaciju s drugim mikroglijnim ćelijama, [[astrocit]]ima, [[neuron]]ima, [[T-ćelija|T-ćelijama]] i [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnim progenitorskim ćelijama]]. Kao što je ranije spomenuto, [[citokin]] IFN-γ može se koristiti za aktivaciju mikroglijnih ćelija. Pored toga, nakon aktivacije pomoću IFN-γ, mikroglija također otpušta dodatni IFN-γ u vanćelijski prostor. To aktivira još više mikroglijnih ćelija i pokreće kaskadu aktivacije posredovanu [[citokin]]ima, čime se brzo aktiviraju sve obližnje mikroglijne ćelije. TNF-α, koji proizvodi mikroglija, uzrokuje [[apoptoza|apoptozu]] nervnog tkiva i pojačava upalu. [[Interleukin 8|IL-8]] podstiče rast i diferencijaciju [[B-ćelija]], omogućavajući im da pomognu mikrogliji u borbi protiv infekcije. Drugi citokin, [[Interleukin 1|IL-1]], inhibira citokine [[Interleukin 10|IL-10]] i [[TGF-β]], koji smanjuju intenzitet [[prezentacija antigena|prezentacije antigena]] i proupalne signalizacije. Dodatne [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] i T-ćelije regrutuju se na mjesto povrede putem mikroglijne proizvodnje [[hemotaksija|hemotaksijskih]] molekula kao što su [[CCL22|MDC]], IL-8 i [[CCL19|MIP-3β]]. Konačno, PGE<sub>2</sub> i drugi [[prostanoid]]i sprečavaju [[hronična upala|hroničnu upalu]], inhibicijom proupalnog odgovora mikroglije i smanjenjem odgovora [[T-pomoćna ćelija|Th1]] (T-pomoćnih ćelija).<ref name= "Aloisi 2001"/> ====Prezentacija antigena==== Kao što je ranije spomenuto, rezidentne, neaktivirane mikroglijne ćelije slabi su [[antigen-prezentirajuća ćelija|prezentatori antigena]] zbog nedostatka MHC proteina klase I i II. Nakon aktivacije, one brzo eksprimiraju MHC proteine klase I i II te postaju efikasni prezentatori antigena. U određenim slučajevima, mikroglija može se aktivirati pomoću IFN-γ radi prezentacije antigena, ali ne funkcioniše tako efikasno kao kada bi preuzela proteine [[MHC]] klase I ili II. Tokom upale, T-ćelije prelaze [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]], zahvaljujući specijalizovanim površinskim markerima, a zatim se direktno vezuju za mikrogliju kako bi preuzele [[antigen]]e. Nakon što im se antigeni prezentuju, T-ćelije obavljaju različite funkcije, uključujući regrutaciju ćelija uključenih u [[upalni odgovor]], stvaranje imunske memorije, lučenje citotoksičnih supstanci i direktne napade na plazma-membrane stranih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ====Citotoksičnost==== Pored sposobnosti uništavanja infektivnih organizama putem kontakta između ćelija posredstvom [[fagocitoza|fagocitoze]], mikroglija također može oslobađati različite [[citotoksičnost|citotoksične]] tvari.<ref>{{cite journal | vauthors = Wolf A, Herb M, Schramm M, Langmann T | title = The TSPO-NOX1 axis controls phagocyte-triggered pathological angiogenesis in the eye | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 2709 | date = June 2020 | pmid = 32483169 | pmc = 7264151 | doi = 10.1038/s41467-020-16400-8 | bibcode = 2020NatCo..11.2709W | doi-access = free }}</ref> Mikroglija u kulturi luči velike količine [[vodik-peroksid]]a i [[dušik-oksid]]a u procesu poznatom kao „respiratorni prasak”. Oba ova hemijska spoja mogu direktno oštetiti ćelije i dovesti do smrti neurona. Proteaze koje luči mikroglija razgrađuju specifične proteine, uzrokujući direktno oštećenje ćelija, dok [[citokin]]i poput IL-1 podstiču demijelinizaciju [[neuron]]skih [[akson]]a. Konačno, mikroglija može oštetiti neurone putem procesa posredovanih NMDA receptorima, lučenjem [[glutamat]]a, [[aspartat]]a i kvinolinske kiseline. Ovo citotoksično lučenje ima za cilj uništavanje inficiranih neurona, virusa i bakterija, ali može uzrokovati i znatna kolateralna oštećenja nervnog tkiva. Posljedično, hronični [[upalni odgovor]] može dovesti do opsežnog oštećenja nervnog tkiva dok mikroglija razara moždano tkivo u pokušaju da uništi infekciju.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Edaravon, supstanca koja vezuje slobodne radikale, sprečava oksidativnu neurotoksičnost izazvanu aktiviranom mikroglijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Banno M, Mizuno T, Kato H, Zhang G, Kawanokuchi J, Wang J, Kuno R, Jin S, Takeuchi H, Suzumura A | display-authors = 6 | title = The radical scavenger edaravone prevents oxidative neurotoxicity induced by peroxynitrite and activated microglia | journal = Neuropharmacology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 283–90 | date = February 2005 | pmid = 15695167 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2004.10.002 | s2cid = 25545853 }}</ref> ====Sinapsno uklanjanje==== U [[fenomen]]u koji su Blinzinger i Kreutzberg prvi put uočili kod [[lezija]] kičmene moždine 1968. godine, mikroglija nakon upale uklanja ogranke s nervnih vlakana u blizini oštećenog tkiva. To doprinosi ponovnom rastu i reorganizaciji oštećenih [[neuronska mreža|neuronskih mreža]].<ref name= "Gehrmann 1995"/> Također je utvrđeno da mikroglija učestvuje u procesu sinapsnog obrezivanja tokom razvoja mozga.<ref name="Soteros_2021">{{cite journal | vauthors = Soteros BM, Sia GM | title = Complement and microglia dependent synapse elimination in brain development | journal = WIREs Mechanisms of Disease | volume = 14| issue = 3| date = November 2021 | pmid = 34738335 | doi = 10.1002/wsbm.1545 | pmc = 9066608 }}</ref> ====Podsticanje procesa popravke==== Nakon upale, mikroglija prolazi kroz nekoliko faza kako bi podstakla ponovni rast nervnog tkiva. Ti procesi uključuju uklanjanje sinapsi (sinapsno "ogoljavanje"), lučenje protivupalnih citokina, privlačenje neurona i [[astrocit]]a na oštećeno područje, te stvaranje tzv. Gitterovih ćelija. Bez ćelija mikroglije, procesi ponovnog rasta i reorganizacije mreža (''remapping'') odvijali bi se znatno sporije u samom [[CNS]]-u, dok bi u mnogim vaskularnim sistemima koji okružuju [[mozak]] i [[oči]] bili gotovo nemogući.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Ritter 2006">{{cite journal | vauthors = Ritter MR, Banin E, Moreno SK, Aguilar E, Dorrell MI, Friedlander M | title = Myeloid progenitors differentiate into microglia and promote vascular repair in a model of ischemic retinopathy | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 12 | pages = 3266–76 | date = December 2006 | pmid = 17111048 | pmc = 1636693 | doi = 10.1172/JCI29683 }}</ref> Nedavna istraživanja potvrdila su da izdanci mikroglije neprestano prate funkcije neurona putem specijalizovanih somatskih spojeva i detektuju „stanje” nervnih ćelija. Putem ovog mehanizma međućelijske komunikacije, mikroglija može ostvariti snažne neuroprotektivne efekte, značajno doprinoseći procesu oporavka nakon povrede mozga.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de"/> Također utvrđeno je da mikroglija doprinosi pravilnom razvoju mozga ostvarivanjem kontakta sa nezrelim neuronima u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Cserép C, Schwarcz AD, Pósfai B, László ZI, Kellermayer A, Környei Z, Kisfali M, Nyerges M, Lele Z, Katona I | display-authors = 6 | title = Microglial control of neuronal development via somatic purinergic junctions | journal = Cell Reports | volume = 40 | issue = 12 | date = September 2022 | pmid = 36130488 | pmc = 9513806 | doi = 10.1016/j.celrep.2022.111369 | s2cid = 252416407 }}</ref> == Razvoj == [[File:Microgliogenesis at a glance.png|thumb|268x268px| Porijeklo i nastanak mikroglije u CNS-u]] Dugo se smatralo da se ćelije mikroglije diferenciraju u [[koštana srž|koštanoj srži]] iz [[hematopoetske matične ćelije|hematopoetskih matičnih ćelija]], [[progenitorna ćelija|progenitora]] svih krvnih ćelija. Međutim, novija istraživanja pokazuju da mikroglija potiče iz žumančane vreće tokom izuzetno ograničenog embrionalnog perioda i naseljava moždani parenhim vođena precizno orkestriranim molekularnim procesom.<ref name="Dermitzakis_2023"/> Progenitornim ćelijama iz žumančane vreće potrebna je aktivacija [[receptor faktora stimulacije kolonija 1]] (CSF1R) radi migracije u mozak i diferencijacije u mikrogliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanley ER, Chitu V | title = CSF-1 receptor signaling in myeloid cells | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 6| date = June 2014 | pmid = 24890514 | pmc = 4031967 | doi = 10.1101/cshperspect.a021857 }}</ref> Pored toga, najveći doprinos repopulaciji mikroglije zasniva se na njenoj lokalnoj samoobnovi, kako u stanju mirovanja tako i u bolesti, dok cirkulišući [[monocit]]i također mogu doprinijeti u manjoj mjeri, naročito u slučaju bolesti.<ref name="Dermitzakis_2023" /><ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Prinz M | title = Origin of microglia: current concepts and past controversies | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 8 | date = July 2015 | pmid = 26134003 | pmc = 4526747 | doi = 10.1101/cshperspect.a020537 }}</ref> Monociti se u perifernim sistemima također mogu diferencirati u mijeloidne dendritske ćelije i makrofage. Poput makrofaga u ostatku tijela, mikroglija koristi fagocitne i citotoksične mehanizme za uništavanje stranih materija. I mikroglija i makrofagi doprinose [[imunski odgovor|imunskom odgovoru]], djelujući kao [[antigene prezentirajuće ćelije]], te podstiču upalu i homeostatske mehanizme u tijelu lučenjem citokina i drugih signalnih molekula.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu H, Wang Z, Yu J, Yang X, He F, Liu Z, Che F, Chen X, Ren H, Hong M, Wang J | display-authors = 6 | title = Role and mechanisms of cytokines in the secondary brain injury after intracerebral hemorrhage | journal = Progress in Neurobiology | volume = 178 | date = July 2019 | pmid = 30923023 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2019.03.003 | s2cid = 85495400 }}</ref> U svom stanju smanjene aktivnosti, mikroglija ne eksprimira proteine MHC klase I i MHC klase II, citokine IFN-γ, antigene CD45, kao ni mnoge druge površinske receptore neophodne za obavljanje funkcija prezentacije antigena, fagocitoze i [[citotoksičnost]]i, po kojima se inače prepoznaju normalni makrofagi. Mikroglija se od makrofaga razlikuje i po tome što je pod znatno strožom prostornom i vremenskom regulacijom, čime se osigurava precizan [[imunski odgovor]].<ref name= "Aloisi 2001">{{cite journal | vauthors = Aloisi F | title = Immune function of microglia | journal = Glia | volume = 36 | issue = 2 | pages = 165–79 | date = November 2001 | pmid = 11596125 | doi = 10.1002/glia.1106 | s2cid = 25410282 }}</ref> Još jedna razlika između mikroglije i drugih ćelija koje nastaju diferencijacijom [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnih progenitorskih ćelija]] jeste brzina njihove obnove. Makrofagi i [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] neprestano se troše i zamjenjuju mijeloidnim progenitorskim ćelijama koje se diferenciraju u potrebni tip ćelije. Zbog postojanja [[krvno-moždana barijera|krvno-moždane barijere]], za organizam bi bilo prilično teško da neprestano vrši zamjenu mikroglije. Stoga, umjesto stalne zamjene putem mijeloidnih progenitorskih ćelija, mikroglija održava svoje stanje mirovanja, a nakon aktivacije se ubrzano razmnožava, kako bi održala svoju brojnost. Ipak, studije na koštanim himerama pokazale su da u slučajevima teških [[infekcija]] dolazi do slabljenja krvno-moždane barijere, te se mikroglija zamjenjuje hematogenim ćelijama porijeklom iz koštane srži, konkretno mijeloidnim progenitorskim ćelijama i makrofagima. Nakon što se infekcija povuče, ponovo se uspostavlja razdvojenost između perifernog i centralnog sistema, te su tokom perioda oporavka i regeneracije prisutne isključivo ćelije mikroglije.<ref name= "Gehrmann 1996">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J | title = Microglia: a sensor to threats in the nervous system? | journal = Research in Virology | volume = 147 | issue = 2–3 | pages = 79–88 | year = 1996 | pmid = 8901425 | doi = 10.1016/0923-2516(96)80220-2 }}</ref> ===Starenje=== Mikroglija prolazi kroz nagli porast [[mitoza|mitotske]] aktivnosti tokom povrede; nakon te proliferacije slijedi [[apoptoza]], kako bi se broj ćelija vratio na početni nivo.<ref name="Streita">{{cite journal | vauthors = Streit WJ | title = Microglial senescence: does the brain's immune system have an expiration date? | journal = Trends in Neurosciences | volume = 29 | issue = 9 | pages = 506–10 | date = September 2006 | pmid = 16859761 | doi = 10.1016/j.tins.2006.07.001 | s2cid = 8874596 }}</ref> Aktivacija mikroglije opterećuje [[anabolizam|anaboličke]] i [[katabolizam|kataboličke]] mehanizme ćelija, uzrokujući da aktivirane ćelije mikroglije odumiru brže od onih koje nisu aktivirane.<ref name="Streita"/> Kako bi se nadoknadio gubitak mikroglije tokom vremena, ove ćelije prolaze kroz mitozu, a progenitorske ćelije porijeklom iz koštane srži migriraju u mozak, putem moždanih ovojnica i krvnih sudova.<ref name="Streita"/> Nagomilavanje manjih oštećenja [[neuron]]a, do kojeg dolazi tokom normalnog procesa [[starenje|starenja]], može transformisati mikrogliju u uvećane i aktivirane ćelije.<ref name="Mrak">{{cite journal | vauthors = Mrak RE, Griffin WS | title = Glia and their cytokines in progression of neurodegeneration | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–54 | date = March 2005 | pmid = 15639313 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.05.010 | s2cid = 33152515 }}</ref> Ovi hronični, sa [[starenje]]m povezani porasti aktivacije mikroglije i ekspresije IL-1 mogu doprinijeti povećanom riziku od [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] tokom starenja, tako što pogoduju stvaranju neuritskih plakova kod pacijenata s predispozicijom za to.<ref name="Mrak"/> Oštećenje DNK može doprinijeti aktivaciji mikroglije povezanoj sa starenjem. Još jedan faktor može biti nakupljanje [[napredni krajnji proizvodi glikacije|naprednih krajnjih proizvoda glikacije]], koji se akumuliraju tokom starenja.<ref name="Mrak"/> Ovi proteini veoma su otporni na proteolitske procese i podstiču [[unakrsno povezivanje]] proteina.<ref name="Mrak"/> Istraživanja su otkrila distrofijsku (poremećenog razvoja) ljudsku mikrogliju. "Ove ćelije karakterišu abnormalnosti u strukturi citoplazme, kao što su ogranci koji su izgubili grananje, atrofijski, fragmentisani ili neuobičajeno vijugavi izdanci, koji često nose sferoidna ili lukovičasta zadebljanja."<ref name="Streita"/> Učestalost pojave distrofijske mikroglije raste sa starenjem.<ref name="Streita"/> Degeneracija i odumiranje mikroglije zabilježeni su u istraživanjima [[prenosiva spongiformna encefalopatija|prionskih bolesti]], [[shizofrenija|shizofrenije]] i Alzheimerove bolesti, što ukazuje na to da bi propadanje mikroglije moglo biti uključeno u neurodegenerativne bolesti.<ref name="Streita" /> Komplikaciju ove teorije predstavlja činjenica da je u ljudskom mozgu teško razlikovati "aktiviranu" od "distrofijske" mikroglije.<ref name="Streita"/> Kod miševa pokazano je da blokada CD22 vraća homeostatsku fagocitozu mikroglije u mozgu koji stari.<ref name="J.V. Pluvinage et al.">{{cite journal | vauthors = Pluvinage JV, Haney MS, Smith BA, Sun J, Iram T, Bonanno L, Li L, Lee DP, Morgens DW, Yang AC, Shuken SR, Gate D, Scott M, Khatri P, Luo J, Bertozzi CR, Bassik MC, Wyss-Coray T | display-authors = 6 | title = CD22 blockade restores homeostatic microglial phagocytosis in ageing brains | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 187–92 | date = April 2019 | pmid = 30944478 | pmc = 6574119 | doi = 10.1038/s41586-019-1088-4 | bibcode = 2019Natur.568..187P }}</ref> [[File:Microglial cells.tif|alt=|center|thumb|300px| Slika mikroglije]] ==Klinički značaj== {{glavni|Uloga mikroglije u bolestima}} [[File:Step-by-step guide for analyzing microglia phenotypes.png|thumb| Vodič korak po korak za analizu fenotipova mikroglije]] Mikroglija predstavlja primarne imunske ćelije [[CNS|centralnog nervnog sistema]], slične perifernim makrofagima. One reaguju na [[patogen]]e i povrede promjenom morfologije i migracijom na mjesto infekcije ili povrede, gdje uništavaju patogene i uklanjaju oštećene ćelije. Kao dio svog odgovora, luče [[citokin]]e, [[hemokin]]e, [[prostaglandin]]e i [[ROS|reaktivne vrste kisika]], koji pomažu u usmjeravanju imunskog odgovora. Pored toga, imaju ključnu ulogu u okončanju upalnog odgovora putem proizvodnje antiupalnih citokina. Mikroglija je također opsežno proučavana zbog svoje štetne uloge kod neurodegenerativnih bolesti, kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[multipla skleroza]], kao i kod [[kardiovaskularna bolest|srčanih oboljenja]], [[glaukom]]a te virusnih i bakterijskih [[infekcija]]. Sve je više dokaza da [[imunska disregulacija]] doprinosi patofiziologiji [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja (OKP)]], [[Touretteov sindrom|Touretteovog sindroma]] i [[PANDAS|pedijatrijskih autoimunskih neuropsihijatrijskih poremećaja povezanih sa streptokoknim infekcijama (PANDAS)]].<ref>{{cite journal | vauthors = Frick L, Pittenger C | title = Microglial Dysregulation in OCD, Tourette Syndrome, and PANDAS | journal = Journal of Immunology Research | volume = 2016 | article-number= 8606057 | date = 2016 | pmid = 28053994 | pmc = 5174185 | doi = 10.1155/2016/8606057 | doi-access = free }}</ref> Budući da mikroglija brzo reaguje čak i na suptilne promjene u homeostazi centralnog nervnog sistema, ona se može posmatrati kao senzor za neurološke disfunkcije ili poremećaje.<ref name="Schwabenland_2021">{{cite journal | vauthors = Schwabenland M, Brück W, Priller J, Stadelmann C, Lassmann H, Prinz M | title = Analyzing microglial phenotypes across neuropathologies: a practical guide | journal = Acta Neuropathologica | volume = 142 | issue = 6 | pages = 923–36 | date = December 2021 | pmid = 34623511 | pmc = 8498770 | doi = 10.1007/s00401-021-02370-8 | publication-date = October 2021 }}</ref> U slučaju moždanih patologija, fenotip mikroglije je zasigurno izmijenjen.<ref name="Schwabenland_2021"/> Stoga, analiza mikroglije može poslužiti kao osjetljiv alat za dijagnosticiranje i karakterizaciju poremećaja centralnog nervnog sistema u bilo kojem uzorku tkiva.<ref name="Schwabenland_2021"/> Posebno treba procijeniti gustoću ćelija mikroglije, oblik ćelija, obrazac rasporeda, različite fenotipove mikroglije i interakcije s drugim tipovima ćelija.<ref name="Schwabenland_2021"/> == Genetika sensoma == Sensom mikroglije je relativno nov biološki koncept koji, čini se, igra značajnu ulogu u [[neuron|neurorazvoju]] i [[neurodegeneracija|neurodegeneraciji]]. Sensom se odnosi na jedinstvenu grupu proteinskih [[primarni transkript|transkripata]] koji se koriste za detekciju [[ligand|liganada]] i [[mikroorganizam|mikroba]]. Drugim riječima, sensom predstavlja gene potrebne za sintezu proteina koji služe za prepoznavanje molekula unutar organizma. Sensom se može analizirati pomoću različitih metoda, uključujući [[qPCR|lančana polimerazma reakcija u realnom vremenu]], [[RNK-seq]], [[DNK-mikromreža|analizu mikromrežama]] i direktno sekvenciranje [[RNK]]. Geni uključeni u sensom kodiraju receptore i [[transmembranski protein|transmembranske proteine]] na [[ćelijska membrana|plazmatskoj membrani]], koji su u mikrogliji više eksprimirani nego u neuronima. Ne uključuje sekretovane proteine niti transmembranske proteine specifične za organele vezane za membrane, kao što su [[ćelijsko jedro]], [[mitohondrije]] i [[endoplazmatski retikulum]].<ref name="Hickman_2013">{{cite journal |vauthors=Hickman SE, Kingery ND, Ohsumi TK, Borowsky ML, Wang LC, Means TK, El Khoury J |date=December 2013 |title=The microglial sensome revealed by direct RNA sequencing |journal=Nature Neuroscience |volume=16 |issue=12 |pages=1896–905 |doi=10.1038/nn.3554 |pmc=3840123 |pmid=24162652}}</ref> Većina identifikovanih gena sensoma kodira receptore za prepoznavanje obrazaca, mada je spektar uključenih gena veoma raznolik. Mikroglija dijeli sličan sensom sa drugim makrofagima, ali sadrži 22 jedinstvena gena, od kojih se 16 koristi za interakciju sa endogenim ligandima. Ove razlike čine jedinstven mikroglijalni biomarker koji obuhvata više od 40 gena, uključujući [[P2ry12]] i [[HEXB]]. Čini se da DAP12 ([[TYROBP]]) ima važnu ulogu u interakciji proteina sensoma, djelujući kao signalni adaptor i regulatorni protein.<ref name="Hickman_2013" /> Regulacija gena unutar sensoma mora biti podložna promjenama kako bi se omogućio odgovor na potencijalne prijetnje. Kako bi se suočila s tim opasnostima, mikroglija može preuzeti ulogu neuroprotekcije ili ispoljiti neurotoksičnost.<ref>Block, ML, Zecca, L & Hong, JS. "Microglia-mediated neurotoxicity: uncovering the molecular mechanisms". ''Nat. Rev. Neurosci.'' 8, 57–69 (2007).</ref> Iz ovih razloga pretpostavlja se da bi sensom mogao imati ulogu u neurodegeneraciji. Geni sensoma čija se ekspresija povećava starenjem uglavnom su uključeni u prepoznavanje infektivnih mikrobnih liganada, dok su oni kod kojih dolazi do smanjenja ekspresije uglavnom uključeni u prepoznavanje endogenih liganada.<ref name="Hickman_2013"/> Ova analiza ukazuje na regulaciju specifičnu za glijalne ćelije koja pogoduje neuroprotekciji tokom prirodne neurodegeneracije. To je u suprotnosti sa pomakom ka neurotoksičnosti koji se zapaža kod neurodegenerativnih bolesti. Sensom također može imati ulogu u neurorazvoju. [[Infekcija]] mozga u ranom životnom dobu dovodi do nastanka mikroglije koja je preosjetljiva na kasnije imunske podražaje. Pri izloženosti infekciji dolazi do povećanja ekspresije gena sensoma uključenih u [[neuroinflamacija|neuroinflamaciju]] i smanjenja ekspresije gena uključenih u [[neuroplastičnost]].<ref name="pmid26872419">{{cite journal |vauthors=Ji P, Schachtschneider KM, Schook LB, Walker FR, Johnson RW |date=May 2016 |title=Peripheral viral infection induced microglial sensome genes and enhanced microglial cell activity in the hippocampus of neonatal piglets |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=54 |pages=243–51 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.010 |pmc=4828316 |pmid=26872419}}</ref> Međutim, sposobnost senzoma da mijenja neurorazvoj mogla bi poslužiti u borbi protiv bolesti. Delecija gena [[CX3CL1]] – gena senzoma koji se snažno eksprimira – kod životinjskih modela [[Rettov sindrom|Rettovog sindroma]] rezultirala je boljim zdravljem i dužim životnim vijekom.<ref name="pmid26883520">{{cite journal |vauthors=Horiuchi M, Smith L, Maezawa I, Jin LW |date=February 2017 |title=CX<sub>3</sub>CR1 ablation ameliorates motor and respiratory dysfunctions and improves survival of a Rett syndrome mouse model |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=60 |pages=106–16 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.014 |pmc=5531048 |pmid=26883520}}</ref> Smanjena ekspresija Cx<sub>3</sub>cr1 kod ljudi bez Rettovog sindroma povezana je sa simptomima sličnim [[shizofrenija|shizofreniji]].<ref name="pmid26285829">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergon A, Belzeaux R, Comte M, Pelletier F, Hervé M, Gardiner EJ, Beveridge NJ, Liu B, Carr V, Scott RJ, Kelly B, Cairns MJ, Kumarasinghe N, Schall U, Blin O, Boucraut J, Tooney PA, Fakra E, Ibrahim EC |date=October 2015 |title=CX3CR1 is dysregulated in blood and brain from schizophrenia patients |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01575079/file/soumis_Schizophrenia_Research_050815_pour_HAL.pdf |journal=Schizophrenia Research |volume=168 |issue=1–2 |pages=434–43 |doi=10.1016/j.schres.2015.08.010 |pmid=26285829 |hdl=1959.4/unsworks_49794 |s2cid=205073822}}</ref> Ovo ukazuje na to da senzom ne samo da igra ulogu u različitim razvojnim poremećajima, već zahtijeva i strogu regulaciju kako bi se održalo stanje bez bolesti. == Također pogledajte== *[[Neuroimunski sistem]] *[[Spisak tipova ljudskih ćelija izvedenih iz klicinih listova]] *[[Spisak različitih tipova ćelija u tijelu odraslog čovjeka]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Rock RB, Gekker G, Hu S, Sheng WS, Cheeran M, Lokensgard JR, Peterson PK | title = Role of microglia in central nervous system infections | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 17 | issue = 4 | pages = 942–64, table of contents | date = October 2004 | pmid = 15489356 | pmc = 523558 | doi = 10.1128/CMR.17.4.942-964.2004 }} * {{cite journal | vauthors = Han X, Li Q, Lan X, El-Mufti L, Ren H, Wang J | title = Microglial Depletion with Clodronate Liposomes Increases Proinflammatory Cytokine Levels, Induces Astrocyte Activation, and Damages Blood Vessel Integrity | journal = Molecular Neurobiology | volume = 56 | issue = 9 | pages = 6184–96 | date = September 2019 | pmid = 30734229 | pmc = 6684378 | doi = 10.1007/s12035-019-1502-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Microglia}} * [https://www.microglia.info/webinars Microglia information, videos & resources] at microglia.info * [https://www.microglia.net Microglia home page] at microglia.net * [https://www.scq.ubc.ca/?p=674 "Creeping into your Head – A Brief Introduction to Microglia"]&nbsp;– A Review from the ''Science Creative Quarterly'' * {{cite web |url=https://hms.harvard.edu/news/immune-scavengers-target-alzheimers-plaques-4-6-07 |title=Immune Scavengers Target Alzheimer's Plaques |date=April 6, 2007 }} * The [[v:Topic:Neuroscience|Department of Neuroscience]] at [[v:|Wikiversity]] * [https://www.neuinfo.org/mynif/search.php?q=Microglial%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 NIF Search – Microglial Cell] via the [[Neuroscience Information Framework]] {{Mijeloidne krvne ćelije i plazma}} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} [[Kategorija:Makrofagi]] [[Kategorija:Glija ćelije]] [[Kategorija:Ćelije]] i3esrbdfh9cljzpohw4oj7n9t7i94fo 3935910 3935896 2026-10-16T14:38:12Z Violator-bos 186909 3935910 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Mikroglija | Latin = | Image = Mikroglej 1.jpg | Caption = Mikroglija u stanju mirovanja iz kore velikog mozga pacova prije traumatske povrede mozga (bojenje lektinom uz upotrebu HRP-a – peroksidaze hrena) | Image2 = Makrofagi 2.jpg | Caption2 = Mikroglija/makrofag – aktivirani oblik iz kore velikog mozga pacova nakon traumatske povrede mozga (bojenje [[lektin]]om uz upotrebu HRP-a) | Precursor = Primitivni makrofag porijeklom iz [[mezoderm]]a (tačnije, [[hematopoeza|hematopoetskih]] [[progenitorna ćelija|progenitora]] žumanjčane vreće | System = [[CNS]] | Nerve = }} Mikroglija su vrsta [[glija]]-ćelija, smještenih širom [[mozak|mozga]] i [[kičmena moždina| kičmene moždine]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS).<ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Lim S, Hoeffel G, Low D, Huber T | title = Origin and differentiation of microglia | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | page = 45 | year = 2013 | pmid = 23616747 | pmc = 3627983 | doi = 10.3389/fncel.2013.00045 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija čini oko 5–10% ćelija u mozgu.<ref name="Lana">{{cite journal |vauthors=Lana D, Magni G, Landucci E, Wenk GL, Pellegrini-Giampietro DE, Giovannini MG |title=Phenomic Microglia Diversity as a Druggable Target in the Hippocampus in Neurodegenerative Diseases |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=18 |date=September 2023 |pmid=37761971 |pmc=10531074 |doi=10.3390/ijms241813668 |doi-access=free |url=}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dos Santos SE, Medeiros M, Porfirio J, Tavares W, Pessôa L, Grinberg L, Leite RE, Ferretti-Rebustini RE, Suemoto CK, Filho WJ, Noctor SC, Sherwood CC, Kaas JH, Manger PR, Herculano-Houzel S | display-authors = 6 | title = Similar Microglial Cell Densities across Brain Structures and Mammalian Species: Implications for Brain Tissue Function | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 40 | issue = 24 | pages = 4622–43 | date = June 2020 | pmid = 32253358 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2339-19.2020 | pmc = 7294795 }}</ref> Kao rezidentne ćelije [[makrofag]]i, one djeluju kao prvi i glavni oblik aktivne [[imunost|imunske odbrane]] u CNS-u.<ref name= "Filiano 2015">{{cite journal | vauthors = Filiano AJ, Gadani SP, Kipnis J | title = Interactions of innate and adaptive immunity in brain development and function | journal = Brain Research | volume = 1617 | pages = 18–27 | date = August 2015 | pmid = 25110235 | pmc = 4320678 | doi = 10.1016/j.brainres.2014.07.050 }}</ref> Mikroglija potiče iz žumančane vreće pod strogo regulisanim molekularnim uslovima.<ref name="Dermitzakis_2023">{{cite journal | vauthors = Dermitzakis I, Manthou ME, Meditskou S, Tremblay MÈ, Petratos S, Zoupi L, Boziki M, Kesidou E, Simeonidou C, Theotokis P | display-authors = 6 | title = Origin and Emergence of Microglia in the CNS-An Interesting (Hi)story of an Eccentric Cell | journal = Current Issues in Molecular Biology | volume = 45 | issue = 3 | pages = 2609–28 | date = March 2023 | pmid = 36975541 | pmc = 10047736 | doi = 10.3390/cimb45030171 | doi-access = free }}</ref> Ove ćelije (i druga neuroglija, uključujući [[astrocit]]e) raspoređene su u velikim regijama koje se ne preklapaju širom CNS-a.<ref name="Kreutzberg 1995">{{cite journal | vauthors = Kreutzberg GW | title = Microglia, the first line of defence in brain pathologies | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 45 | issue = 3A | pages = 357–60 | date = March 1995 | pmid = 7763326 }}</ref><ref name="Bushong 2002">{{cite journal | vauthors = Bushong EA, Martone ME, Jones YZ, Ellisman MH | title = Protoplasmic astrocytes in CA1 stratum radiatum occupy separate anatomical domains | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 22 | issue = 1 | pages = 183–92 | date = January 2002 | pmid = 11756501 | pmc = 6757596 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.22-01-00183.2002 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija ključna je za cjelokupno održavanje mozga – ove ćelije neprestano pretražuju [[centralni nervni sistem]] u potrazi za naslagama (plakovima), oštećenim ili nepotrebnim [[neuron]]ima i [[sinapsa]]ma, te uzročnicima [[infekcija]].<ref name= "Gehrmann 1995">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J, Matsumoto Y, Kreutzberg GW | title = Microglia: intrinsic immuneffector cell of the brain | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 20 | issue = 3 | pages = 269–87 | date = March 1995 | pmid = 7550361 | doi = 10.1016/0165-0173(94)00015-H | s2cid = 22708728 }}</ref> Budući da ovi procesi moraju biti efikasni kako bi se spriječilo potencijalno fatalno oštećenje, mikroglija je izuzetno osjetljiva čak i na male patološke promjene u CNS-u.<ref name= "Dissing-Olesen 2007">{{cite journal | vauthors = Dissing-Olesen L, Ladeby R, Nielsen HH, Toft-Hansen H, Dalmau I, Finsen B | title = Axonal lesion-induced microglial proliferation and microglial cluster formation in the mouse | journal = Neuroscience | volume = 149 | issue = 1 | pages = 112–22 | date = October 2007 | pmid = 17870248 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.06.037 | s2cid = 36995129 }}</ref> Ova osjetljivost se dijelom postiže prisustvom jedinstvenih kanala za kalij koji reaguju čak i na male promjene koncentracije vanćelijskog kalija.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Nedavni dokazi pokazuju da mikroglija također igra ključnu ulogu u održavanju normalnih moždanih funkcija u zdravim uslovima.<ref>Kierdorf and Prinz, ''J Clin Invest.'' 2017;127(9): 3201–09. {{doi|10.1172/JCI90602}}.</ref> Mikroglija također kontinuirano nadzire neuronske funkcije putem direktnih somatskih kontakata ostvarenih preko svojih mikroglijalnih nastavaka te, po potrebi, ispoljava neuroprotektivne učinke.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de">{{cite journal | vauthors = Cserép C, Pósfai B, Lénárt N, Fekete R, László ZI, Lele Z, Orsolits B, Molnár G, Heindl S, Schwarcz AD, Ujvári K, Környei Z, Tóth K, Szabadits E, Sperlágh B, Baranyi M, Csiba L, Hortobágyi T, Maglóczky Z, Martinecz B, Szabó G, Erdélyi F, Szipőcs R, Tamkun MM, Gesierich B, Duering M, Katona I, Liesz A, Tamás G, Dénes Á | display-authors = 6 | title = Microglia monitor and protect neuronal function through specialized somatic purinergic junctions | journal = Science | volume = 367 | issue = 6477 | pages = 528–37 | date = January 2020 | pmid = 31831638 | doi = 10.1126/science.aax6752 | s2cid = 209343260 | bibcode = 2020Sci...367..528C | url = https://epub.ub.uni-muenchen.de/76442/ }}</ref><ref name="Nimmerjahn">{{cite journal |vauthors=Nimmerjahn A |title=Monitoring neuronal health |journal=[[Science]] |volume=367 |issue=6477 |pages=510–511 |date=January 2020 |pmid=32001643 |pmc=9291239 |doi=10.1126/science.aba4472 |bibcode=2020Sci...367..510N |url=}}</ref> Patogeni faktori iz [[krvotok]] aobično nemaju direktan pristup [[mozak|mozgu]] i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini ]]– koji čine [[centralni nervni sistem]] (CNS) – zahvaljujući nizu [[endotel|endotelnih ćelija]] poznatih kao [[krvno-moždana barijera]] (KMB). KMB sprečava većinu infekcija da dopru do osjetljivog nervnog tkiva. U slučaju da infektivni agensi direktno dospiju u mozak ili pređu krvno-moždanu barijeru, mikroglijalne ćelije moraju brzo reagovati kako bi smanjile [[upala|upalu]] i uništile infektivne agense prije nego što oštete osjetljivo nervno tkivo. Zbog nedostatka [[antitijelo|antitijela]] iz ostatka tijela (malo antitijela je dovoljno malih da prođu kroz krvno-moždanu barijeru), mikroglija mora biti sposobna prepoznati strana tijela, fagocitirati ih i djelovati kao [[antigen prezentirajuće ćelije|ćelije koje prezentiraju antigen]], aktivirajući pritom [[T-ćelija|T-ćelije]]. == Historija == Mogućnost posmatranja i karakterizacije različitih nervnih ćelija, uključujući mikrogliju, pojavila se 1880. godine kada je razvijena Nisslova metoda bojenja. [[Franz Nissl]] i William Ford Robertson prvi su opisali mikroglijne ćelije tokom svojih histoloških eksperimenata. Tehnike bojenja ćelija iz 1880-ih godina pokazale su da je mikroglija srodna [[makrofag]]ima. Aktivaciju mikroglije i stvaranje razgranatih klastera mikroglijnih ćelija prvi je zabilježio Victor Babeș dok je 1897. godine proučavao slučaj [[bjesnilo|bjesnila]]. Babeș je primijetio da se te ćelije javljaju kod različitih virusnih infekcija mozga, ali nije znao šta predstavljaju klasteri mikroglije koje je uočio.<ref name="Babes 1892">{{cite journal | vauthors = Babeș VM |year=1892 |title=Certains caractères des lesions histologiques de la rage |trans-title=Certain characteristics of the histological lesions of rabies |journal=Annales de l'Institut Pasteur |language=fr |volume=6 |pages=209–23}}</ref> Španski naučnik [[Santiago Ramón y Cajal]] definisao „treći element” (tip ćelije) pored [[neuron]]a i [[astrocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Sierra A, de Castro F, Del Río-Hortega J, Rafael Iglesias-Rozas J, Garrosa M, Kettenmann H | title = The 'Big-Bang' for modern glial biology: Translation and comments on Pío del Río-Hortega 1919 series of papers on microglia | journal = Glia | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1801–40 | date = November 2016 | pmid = 27634048 | doi = 10.1002/glia.23046 | s2cid = 3712733 | publication-date = 2016-09-16 }}</ref> [[Pío del Río Hortega]], student [[Santiago Ramón y Cajal| Santiaga Ramóna y Cajala]], prvi put nazvao je te ćelije „mikroglijom” oko 1920. Kasnije je, 1927. godine, opisao reakciju mikroglije na oštećenja mozga, a 1932. zabilježio prisustvo „fontana mikroglije” u [[corpus calosum|korpus kalozumu]] i drugim područjima bijele mase u perineonatusnom periodu. Nakon dugogodišnjeg istraživanja, Rio-Hortega je stekao reputaciju „oca mikroglije”.<ref name="Rio-Hortega 1892">{{cite journal | vauthors = del Río Hortega P, Penfield W |year=1892 |title=Cerebral Cicatrix: the Reaction of Neuroglia and Microglia to Brain Wounds |journal=Bulletin of the Johns Hopkins Hospital |volume=41 |pages=278–303}}</ref><ref name="Rio-Hortega 1937">{{cite journal |vauthors=del Rio-Hortega F |year=1937 |title=Microglia |journal=Cytology and Cellular Pathology of the Nervous System |pages=481–534}}</ref> Dugo vremena nije bilo značajnijeg napretka u poznavanju mikroglije. Zatim su 1988. godine Hickey i Kimura pokazali da perivaskularne mikroglijne ćelije potiču iz [[koštana srž|koštane srži]] i da eksprimiraju visoke nivoe proteina [[MHC]] klase II, koji se koriste za prezentaciju antigena. Time je potvrđena pretpostavka Pija Del Rio-Ortege da mikroglijne ćelije funkcionišu slično makrofagima, vršeći fagocitozu i prezentaciju [[antigen]]a. Krajem 20. stoljeća, grupa za eksperimentalnu psihologiju sa Univerziteta u Oxfordu klasifikovala je mikroglijne ćelije u tri tipa, na osnovu njihove morfologije, lokacije u tkivu i trajanja fagocitne aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lawson, Perry, Dri, Gordon |year=1990 |title=Heterogeneity in the distribution and morphology of microglia in the normal adult mouse brain |journal=Neuroscience |volume=39 |issue=1 |pages=151–170|doi=10.1016/0306-4522(90)90229-W |pmid=2089275 }}</ref> Danas mnogi istraživači širom svijeta, koristeći različite softvere, pokušavaju utvrditi vezu između morfologije mikroglijnih ćelija i nivoa ekspresije imunskih medijatora od strane tih ćelija.<ref>{{Cite journal |last=Fernandez-Arjona M.D.M., Grondona J.M., Fernandez-Llebrez P., Lopez-Avalos M.D. |year=2019 |title=Microglial morphometric parameters correlate with the expression level of IL-1beta, and allow identifying different activated morphotypes |journal=Front Cell Neurosci |volume=13|doi=10.3389/fncel.2019.00472 |doi-access=free |pmid=31708746 |pmc=6824358 }}</ref> ==Oblici== [[File:Microglia and neurons.jpg|thumb| Pacovska mikroglija uzgajana u kulturi tkiva (zelena boja), zajedno s izdancima nervnih vlakana prikazanim crvenom bojom.]] [[File:Microglial cells (red) in rat cerebellar molecular layer.jpg|thumb| Mikroglija u molekularnom sloju malog mozga pacova prikazana je crvenom bojom, obojena antitijelima na IBA1/AIF1. Nastavci Bergmannovih glija ćelija prikazani su zelenom bojom, a DNK plavom.<ref name= "Gehrmann 1995"/>]] Ćelije mikroglije izuzetno su [[meuroplastičnost|plastične]] i prolaze kroz različite strukturne promjene zavisno od lokacije i potreba sistema. Ovakav stepen plastičnosti neophodan je za obavljanje širokog spektra funkcija koje mikroglija vrši. Sposobnost transformacije razlikuje mikrogliju od makrofaga, koji se moraju redovno zamjenjivati, te im omogućava odbranu centralnog nervnog sistema (CNS) u veoma kratkom roku, bez izazivanja imunskih poremećaja.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Mikroglija poprima specifičan oblik, odnosno fenotip, kao odgovor na lokalne uslove i hemijske signale koje detektuje.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Također je utvrđeno da signalizacija posredovana [[adenozin-trifosfat]]om (ATP), povezana s povredom tkiva, ima ključnu ulogu u [[fenotip]]skoj transformaciji mikroglije.<ref name="berkicserep">{{cite journal | doi= 10.1038/s41467-024-49773-1 | doi-access= free| title=Microglia contribute to neuronal synchrony despite endogenous ATP-related phenotypic transformation in acute mouse brain slices | date=2024 | last1=Peter | first1=Berki | last2=Csaba | first2=Cserep | last3=Zsuzsanna | first3=Környei | journal=Nature Communications | volume= 15 | issue=1 | page= 5402 | pmid= 38926390 | pmc=11208608 | bibcode= 2024NatCo..15.5402B }}</ref> ===Razgranati oblik=== Ovaj oblik mikroglijalnih ćelija obično se nalazi na specifičnim lokacijama širom mozga i kičmene moždine u odsustvu stranih materija ili ćelija koje odumiru. Ovaj „mirujući” oblik mikroglije sastoji se od dugih, razgranatih nastavaka i malog ćelijskog tijela. Za razliku od ameboidnih oblika mikroglije, [[ćelijsko tijelo]] razgranatog oblika ostaje na mjestu, dok se njegovi nastavci neprestano kreću i nadziru okolno područje. Nastavci su veoma osjetljivi na male promjene fiziološkog stanja i zahtijevaju vrlo specifične uslove kulture za posmatranje ''[[in vitro]]''.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Za razliku od aktivirane]] ili [[#Amoeboidne|ameboidne]] mikroglije, razgranata mikroglija ne vrši [[fagocitoza|fagocitozu]] ćelija i luči manje imunomolekula (uključujući proteine [[MHC-klasa I|MHC klase I]]/[[MHC -klasa II|II]]). Mikroglija u ovom stanju sposobna je da traga za imunskim prijetnjama i identifikuje ih, istovremeno održavajući [[homeostaza|homeostazu]] u CNS-u.<ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Davis 1994">{{cite journal | vauthors = Davis EJ, Foster TD, Thomas WE | title = Cellular forms and functions of brain microglia | journal = Brain Research Bulletin | volume = 34 | issue = 1 | pages = 73–78 | year = 1994 | pmid = 8193937 | doi = 10.1016/0361-9230(94)90189-9 | s2cid = 22596219 }}</ref> Iako se ovo smatra stanjem mirovanja, mikroglija je u tom obliku i dalje izuzetno aktivna u hemijskom nadzoru okruženja. Razgranata mikroglija se u svakom trenutku može transformisati u aktivirani oblik kao odgovor na povredu ili prijetnju.<ref name="Verkhratsky 2013">{{cite book | vauthors = Verkhratsky A, Butt A | title=Glial physiology and pathophysiology|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-118-40205-4}}</ref> ===Aktivirani=== Aktivirana mikroglija može se obojiti pomoću markera [[AIF-1]], čija se ekspresija povećava tokom aktivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Lan X, Han X, Li Q, Yang QW, Wang J | title = Modulators of microglial activation and polarization after intracerebral haemorrhage | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 13 | issue = 7 | pages = 420–33 | date = July 2017 | pmid = 28524175 | pmc = 5575938 | doi = 10.1038/nrneurol.2017.69 }}</ref> ====Nefagocitno stanje==== Ovo stanje zapravo je dio postepenog odgovora tokom kojeg mikroglija prelazi iz svog razgranatog oblika u potpuno aktivni fagocitni oblik. Mikroglija može se aktivirati djelovanjem različitih faktora, uključujući: proupalne [[citokin]]e, faktore ćelijske nekroze, lipopolisaharid i promjene u nivou vanćelijskog kalija (što ukazuje na pucanje ćelija). Nakon aktivacije, ćelije prolaze kroz nekoliko ključnih morfoloških promjena, uključujući zadebljanje i povlačenje ogranaka, preuzimanje proteina MHC klase I/II, ekspresiju imunomolekula, te lučenje citotoksičnih faktora, molekula za regrutaciju i proupalnih [[signalna molekula|signalnih molekula]] (što dovodi do kaskade proupalnih signala). Aktivisana mikroglija u nefagocitnom stanju obično poprima izgled „žbuna”, „štapića” ili malih ameboidnih oblika, zavisno od toga u kojoj se fazi transformacije – od razgranatog do potpuno fagocitnog oblika – nalazi. Pored toga, mikroglija prolazi i kroz brzu [[ćelijska proliferecija|proliferaciju]], kako bi se povećao njen broj. Sa strogo morfološkog aspekta, varijacije u obliku mikroglije duž ovog kontinuuma povezane su s promjenama morfološke složenosti i mogu se kvantificirati metodama fraktalne analize; pokazalo se da su te metode osjetljive čak i na suptilne, vizuelno neprimjetne promjene povezane s različitim morfološkim oblicima u različitim patološkim stanjima.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Jelinek 2005">{{cite journal |vauthors=Jelinek HF, Karperien A, Bossomaier T, Buchan A |title=Differentiating grades of microglia activation with fractal analysis |journal=Complexity International |volume=12 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |year=1975 |issue=18 |pages=1713–17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217005916/http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |archive-date=2008-12-17 }}</ref> ====Fagocitni==== Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije predstavljaju oblik mikroglije s maksimalnim [[imunski odgovor|imunskim odgovorom]]. Ove ćelije obično poprimaju veliki, ameboidni oblik, iako su zabilježena određena odstupanja. Pored funkcija prezentacije antigena, citotoksičnog djelovanja i signalizacije posredovane upalom – svojstvenih aktiviranim nefagocitnim mikroglijalnim ćelijama – one su također sposobne fagocitirati strane materije i izlagati nastale imunomolekule radi aktivacije [[T-ćelija]]. Fagocitne mikroglijne ćelije kreću se prema mjestu povrede, obuhvataju i razgrađuju štetni materijal te luče proupalne faktore koji podstiču proliferaciju drugih ćelija i njihovo uključivanje u isti proces. Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije također stupaju u interakciju s astrocitima i nervnim ćelijama, kako bi se što brže suprotstavile infekciji ili upali, uz minimalno oštećenje zdravih moždanih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ===Ameboidni=== Ovaj oblik omogućava mikrogliji slobodno kretanje kroz [[nervno tkivo]], čime ona može obavljati svoju ulogu ćelije čistača. Ameboidne mikroglijne ćelije sposobne su [[fagocitoza|fagocitirati]] ćelijski otpad, ali ne obavljaju iste funkcije prezentacije antigena i posredovanja u upali kao aktivirane mikroglijne ćelije. Ameboidne mikroglijne ćelije posebno su zastupljene tokom razvoja i preoblikovanja neuronskih veza u mozgu, kada postoji velika količina vanćelijskog otpada nastalog apoptozom koji treba ukloniti. Ovaj oblik mikroglijnih ćelija prisutan je nakon rođenja, uglavnom unutar perineonatusnih područja [[bijela masa|bijele mase]] u korpus kalozumu (žuljevitom tijelu) i [[mali mozak|malom mozgu]], koja su ranije opisivana kao "izvor mikroglije".<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Christensen 2006">{{cite journal | vauthors = Christensen RN, Ha BK, Sun F, Bresnahan JC, Beattie MS | title = Kainate induces rapid redistribution of the actin cytoskeleton in ameboid microglia | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 84 | issue = 1 | pages = 170–81 | date = July 2006 | pmid = 16625662 | doi = 10.1002/jnr.20865 | s2cid = 34491558 }}</ref><ref name="Hagemeyer">{{cite journal |vauthors=Hagemeyer N, Hanft KM, Akriditou MA, Unger N, Park ES, Stanley ER, Staszewski O, Dimou L, Prinz M |title=Microglia contribute to normal myelinogenesis and to oligodendrocyte progenitor maintenance during adulthood |journal=Acta Neuropathol |volume=134 |issue=3 |pages=441–458 |date=September 2017 |pmid=28685323 |pmc=5951721 |doi=10.1007/s00401-017-1747-1 |url=}}</ref> ===Perivaskularni=== Za razliku od drugih tipova mikroglije spomenutih gore, "perivaskularna" mikroglija (PVM) odnosi se na lokaciju ćelije, a ne na njen oblik/funkciju. Međutim, perivaskularna mikroglija često se miješa s perivaskularnim makrofagima,<ref name=frontier>{{cite journal|journal=Front. Neurosci. |date=4 December 2019 |volume=13|doi=10.3389/fnins.2019.01291|title=Vessel-Associated Immune Cells in Cerebrovascular Diseases: From Perivascular Macrophages to Vessel-Associated Microglia|author=Takashi Koizumi|author2=Danielle Kerkhofs |author3=Toshiki Mizuno|author4=Harry WM Steinbusch|author5=Sebastien Foulquier |doi-access=free |pmid=31866808 |pmc=6904330 }}</ref> koji se nalaze unutar zidova bazne lamine; stoga treba obratiti pažnju kako bi se utvrdilo na koji od ova dva tipa ćelija autori publikacija misle. Za razliku od normalne mikroglije, PVM-ove redovno zamjenjuju prekursorske ćelije porijeklom iz koštane srži, a oni eksprimiraju antigene MHC klase II bez obzira na svoje okruženje.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ===Jukstavaskularni=== "Perivaskularna mikroglija" i "jukstavaskularna mikroglija" različiti su nazivi za isti tip ćelije. Do zabune je došlo zbog pogrešne upotrebe termina "perivaskularna mikroglija" za označavanje perivaskularnih makrofaga,<ref name=frontier/> koji predstavljaju drugačiji tip ćelije. Jukstavaskularna mikroglija (odnosno perivaskularna mikroglija) ostvaruje direktan kontakt sa zidom bazne lamine krvnih sudova, ali se ne nalazi unutar samih zidova. Na toj poziciji mogu stupati u interakciju, kako sa [[endotel]]nim ćelijama, tako i sa [[pericit]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Morris GP, Foster CG, Courtney JM, Collins JM, Cashion JM, Brown LS, Howells DW, DeLuca GC, Canty AJ, King AE, Ziebell JM, Sutherland BA | display-authors = 6 | title = Microglia directly associate with pericytes in the central nervous system | journal = Glia | volume = 71 | issue = 8 | pages = 1847–69 | date = August 2023 | pmid = 36994950 | doi = 10.1002/glia.24371 | doi-access = free | pmc = 10952742 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Microglia contact cerebral vasculature through gaps between astrocyte endfeet |journal=Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism |date=2024 |doi=10.1177/0271678X241280775 |pmid=39253821|doi-access=free |last1=Morris |first1=Gary P. |last2=Foster |first2=Catherine G. |last3=Sutherland |first3=Brad A. |last4=Grubb |first4=Søren |volume=44 |issue=12 |pages=1472–1486 |pmc=11751324 }}</ref> Poput perivaskularnih ćelija, one eksprimiraju proteine [[MHC]] klase II čak i pri niskim nivoima aktivnosti upalnih [[citokin]]a. Za razliku od perivaskularnih ćelija, a slično ostalim mikroglijnim ćelijama, jukstavaskularna mikroglija ne pokazuje brzu izmjenu niti redovnu zamjenu mijeloidnim prekursorskim ćelijama.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ==Funkcije== [[File:Purinergic signalling Microglia.jpg|thumb| Aktivacija mikroglije putem [[purinergička signalizacija|purinergičke signalizacije]]]] Mikroglijne ćelije obavljaju niz različitih zadataka unutar [[CNS]]-a, koji su uglavnom povezani s [[imunski odgovor|imunskim odgovorom[]] i održavanjem [[homeostaza|homeostaze]]. U nastavku su navedene neke od glavnih poznatih funkcija koje obavljaju ove ćelije. ===Čišćenje=== Pored toga što su veoma osjetljive na male promjene u svom okruženju, svaka mikroglijna ćelija također redovno fizički nadzire svoje područje djelovanja. Ova aktivnost odvija se u ameboidnom i mirujućem stanju putem veoma pokretnih nastavaka mikroglije.<ref name="Nimmerjahn"/> Dok se kreće kroz određeno područje, ako mikroglijna ćelija naiđe na strani materijal, oštećene ćelije, [[apoptoza|apoptotske]] ćelije, neurofibrilarna klupka, fragmente [[DNK]] ili [[senilno plak|plakove]], ona se aktivira i fagocitira taj materijal ili ćeliju. Na taj način mikroglijalne ćelije djeluju i kao "čistači", uklanjajući nasumične ostatke ćelija.<ref name= "Aloisi 2001"/> Tokom preneonatusnog razvoja mozga, mikroglijne ćelije imaju ulogu u regulaciji broja [[prekursorska neuronska ćelija|prekursorskih neuronsjih ćelija]]<ref>{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Christopher |last2=Martinez-Cerdeno |first2=Veronica |last3=Noctor |first3=Stephen |title=Microglia regulate the number of neural precursor cells in the developing cerebral cortex |journal=J Neurosci |date=2013 |volume=33 |issue=10 |pages=4216–33 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3441-12.2013 |pmid=23467340 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23467340|pmc=3711552 }}</ref> i uklanjanju apoptotskih neurona. Također postoje dokazi da mikroglija može precizno oblikovati sinapsne veze gutanjem i eliminacijom sinapsi.<ref>{{cite journal | vauthors = Chung WS, Welsh CA, [[Ben Barres|Barres BA]], [[Beth Stevens|Stevens B]] | title = Do glia drive synaptic and cognitive impairment in disease? | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 11 | pages = 1539–45 | date = November 2015 | pmid = 26505565 | pmc = 4739631 | doi = 10.1038/nn.4142 }}</ref> Nakon razvoja, većina mrtvih ili apoptotskih ćelija nalazi se u moždanoj kori i subkortikalnoj bijeloj tvari. To može objasniti zašto se većina ameboidnih mikroglijnih ćelija nalazi unutar "fontana mikroglije" u [[korteks|moždanoj kori]].<ref name= "Ferrer 1990">{{cite journal | vauthors = Ferrer I, Bernet E, Soriano E, del Rio T, Fonseca M | title = Naturally occurring cell death in the cerebral cortex of the rat and removal of dead cells by transitory phagocytes | journal = Neuroscience | volume = 39 | issue = 2 | pages = 451–58 | year = 1990 | pmid = 2087266 | doi = 10.1016/0306-4522(90)90281-8 | s2cid = 23457378 }}</ref> ===Fagocitoza=== Glavna uloga mikroglije, [[fagocitoza]], podrazumijeva obuhvatanje i gutanje različitih materijala. Materijali koji se fagocituju uglavnom se sastoje od ćelijskih ostataka, [[lipid]]a i [[apoptoza|apoptotskih]] ćelija u stanju bez upale, te invazivnih [[virus]]a, [[bakterija]] ili drugih stranih materija u stanju upale. Kada se ćelija mikroglije „napuni”, ona prestaje s [[fagocit]] nomaktivnošću i transformiše se u relativno nereaktivnu [[kontejner ćelija| kontejner ćeliju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Galloway DA, Phillips AE, Owen DR, Moore CS | title = Phagocytosis in the Brain: Homeostasis and Disease | language = English | journal = Frontiers in Immunology | volume = 10 | date = 2019 | pmid = 31040847 | pmc = 6477030 | doi = 10.3389/fimmu.2019.00790 | doi-access = free }}</ref> ===Vanćelijska signalizacija=== Značajan dio uloge mikroglijnih ćelija u mozgu odnosi se na održavanje [[homeostaza|homeostaze]] u nezaraženim regijama i podsticanje [[upala|upale]] u zaraženom ili oštećenom tkivu. Mikroglija to postiže putem izuzetno složenog niza vanćelijskih signalnih molekula koji im omogućavaju komunikaciju s drugim mikroglijnim ćelijama, [[astrocit]]ima, [[neuron]]ima, [[T-ćelija|T-ćelijama]] i [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnim progenitorskim ćelijama]]. Kao što je ranije spomenuto, [[citokin]] IFN-γ može se koristiti za aktivaciju mikroglijnih ćelija. Pored toga, nakon aktivacije pomoću IFN-γ, mikroglija također otpušta dodatni IFN-γ u vanćelijski prostor. To aktivira još više mikroglijnih ćelija i pokreće kaskadu aktivacije posredovanu [[citokin]]ima, čime se brzo aktiviraju sve obližnje mikroglijne ćelije. TNF-α, koji proizvodi mikroglija, uzrokuje [[apoptoza|apoptozu]] nervnog tkiva i pojačava upalu. [[Interleukin 8|IL-8]] podstiče rast i diferencijaciju [[B-ćelija]], omogućavajući im da pomognu mikrogliji u borbi protiv infekcije. Drugi citokin, [[Interleukin 1|IL-1]], inhibira citokine [[Interleukin 10|IL-10]] i [[TGF-β]], koji smanjuju intenzitet [[prezentacija antigena|prezentacije antigena]] i proupalne signalizacije. Dodatne [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] i T-ćelije regrutuju se na mjesto povrede putem mikroglijne proizvodnje [[hemotaksija|hemotaksijskih]] molekula kao što su [[CCL22|MDC]], IL-8 i [[CCL19|MIP-3β]]. Konačno, PGE<sub>2</sub> i drugi [[prostanoid]]i sprečavaju [[hronična upala|hroničnu upalu]], inhibicijom proupalnog odgovora mikroglije i smanjenjem odgovora [[T-pomoćna ćelija|Th1]] (T-pomoćnih ćelija).<ref name= "Aloisi 2001"/> ====Prezentacija antigena==== Kao što je ranije spomenuto, rezidentne, neaktivirane mikroglijne ćelije slabi su [[antigen-prezentirajuća ćelija|prezentatori antigena]] zbog nedostatka MHC proteina klase I i II. Nakon aktivacije, one brzo eksprimiraju MHC proteine klase I i II te postaju efikasni prezentatori antigena. U određenim slučajevima, mikroglija može se aktivirati pomoću IFN-γ radi prezentacije antigena, ali ne funkcioniše tako efikasno kao kada bi preuzela proteine [[MHC]] klase I ili II. Tokom upale, T-ćelije prelaze [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]], zahvaljujući specijalizovanim površinskim markerima, a zatim se direktno vezuju za mikrogliju kako bi preuzele [[antigen]]e. Nakon što im se antigeni prezentuju, T-ćelije obavljaju različite funkcije, uključujući regrutaciju ćelija uključenih u [[upalni odgovor]], stvaranje imunske memorije, lučenje citotoksičnih supstanci i direktne napade na plazma-membrane stranih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ====Citotoksičnost==== Pored sposobnosti uništavanja infektivnih organizama putem kontakta između ćelija posredstvom [[fagocitoza|fagocitoze]], mikroglija također može oslobađati različite [[citotoksičnost|citotoksične]] tvari.<ref>{{cite journal | vauthors = Wolf A, Herb M, Schramm M, Langmann T | title = The TSPO-NOX1 axis controls phagocyte-triggered pathological angiogenesis in the eye | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | date = June 2020 | pmid = 32483169 | pmc = 7264151 | doi = 10.1038/s41467-020-16400-8 | bibcode = 2020NatCo..11.2709W | doi-access = free }}</ref> Mikroglija u kulturi luči velike količine [[vodik-peroksid]]a i [[dušik-oksid]]a u procesu poznatom kao „respiratorni prasak”. Oba ova hemijska spoja mogu direktno oštetiti ćelije i dovesti do smrti neurona. Proteaze koje luči mikroglija razgrađuju specifične proteine, uzrokujući direktno oštećenje ćelija, dok [[citokin]]i poput IL-1 podstiču demijelinizaciju [[neuron]]skih [[akson]]a. Konačno, mikroglija može oštetiti neurone putem procesa posredovanih NMDA receptorima, lučenjem [[glutamat]]a, [[aspartat]]a i kvinolinske kiseline. Ovo citotoksično lučenje ima za cilj uništavanje inficiranih neurona, virusa i bakterija, ali može uzrokovati i znatna kolateralna oštećenja nervnog tkiva. Posljedično, hronični [[upalni odgovor]] može dovesti do opsežnog oštećenja nervnog tkiva dok mikroglija razara moždano tkivo u pokušaju da uništi infekciju.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Edaravon, supstanca koja vezuje slobodne radikale, sprečava oksidativnu neurotoksičnost izazvanu aktiviranom mikroglijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Banno M, Mizuno T, Kato H, Zhang G, Kawanokuchi J, Wang J, Kuno R, Jin S, Takeuchi H, Suzumura A | display-authors = 6 | title = The radical scavenger edaravone prevents oxidative neurotoxicity induced by peroxynitrite and activated microglia | journal = Neuropharmacology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 283–90 | date = February 2005 | pmid = 15695167 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2004.10.002 | s2cid = 25545853 }}</ref> ====Sinapsno uklanjanje==== U [[fenomen]]u koji su Blinzinger i Kreutzberg prvi put uočili kod [[lezija]] kičmene moždine 1968. godine, mikroglija nakon upale uklanja ogranke s nervnih vlakana u blizini oštećenog tkiva. To doprinosi ponovnom rastu i reorganizaciji oštećenih [[neuronska mreža|neuronskih mreža]].<ref name= "Gehrmann 1995"/> Također je utvrđeno da mikroglija učestvuje u procesu sinapsnog obrezivanja tokom razvoja mozga.<ref name="Soteros_2021">{{cite journal | vauthors = Soteros BM, Sia GM | title = Complement and microglia dependent synapse elimination in brain development | journal = WIREs Mechanisms of Disease | volume = 14| issue = 3| date = November 2021 | pmid = 34738335 | doi = 10.1002/wsbm.1545 | pmc = 9066608 }}</ref> ====Podsticanje procesa popravke==== Nakon upale, mikroglija prolazi kroz nekoliko faza kako bi podstakla ponovni rast nervnog tkiva. Ti procesi uključuju uklanjanje sinapsi (sinapsno "ogoljavanje"), lučenje protivupalnih citokina, privlačenje neurona i [[astrocit]]a na oštećeno područje, te stvaranje tzv. Gitterovih ćelija. Bez ćelija mikroglije, procesi ponovnog rasta i reorganizacije mreža (''remapping'') odvijali bi se znatno sporije u samom [[CNS]]-u, dok bi u mnogim vaskularnim sistemima koji okružuju [[mozak]] i [[oči]] bili gotovo nemogući.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Ritter 2006">{{cite journal | vauthors = Ritter MR, Banin E, Moreno SK, Aguilar E, Dorrell MI, Friedlander M | title = Myeloid progenitors differentiate into microglia and promote vascular repair in a model of ischemic retinopathy | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 12 | pages = 3266–76 | date = December 2006 | pmid = 17111048 | pmc = 1636693 | doi = 10.1172/JCI29683 }}</ref> Nedavna istraživanja potvrdila su da izdanci mikroglije neprestano prate funkcije neurona putem specijalizovanih somatskih spojeva i detektuju „stanje” nervnih ćelija. Putem ovog mehanizma međućelijske komunikacije, mikroglija može ostvariti snažne neuroprotektivne efekte, značajno doprinoseći procesu oporavka nakon povrede mozga.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de"/> Također utvrđeno je da mikroglija doprinosi pravilnom razvoju mozga ostvarivanjem kontakta sa nezrelim neuronima u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Cserép C, Schwarcz AD, Pósfai B, László ZI, Kellermayer A, Környei Z, Kisfali M, Nyerges M, Lele Z, Katona I | display-authors = 6 | title = Microglial control of neuronal development via somatic purinergic junctions | journal = Cell Reports | volume = 40 | issue = 12 | date = September 2022 | pmid = 36130488 | pmc = 9513806 | doi = 10.1016/j.celrep.2022.111369 | s2cid = 252416407 }}</ref> == Razvoj == [[File:Microgliogenesis at a glance.png|thumb|268x268px| Porijeklo i nastanak mikroglije u CNS-u]] Dugo se smatralo da se ćelije mikroglije diferenciraju u [[koštana srž|koštanoj srži]] iz [[hematopoetske matične ćelije|hematopoetskih matičnih ćelija]], [[progenitorna ćelija|progenitora]] svih krvnih ćelija. Međutim, novija istraživanja pokazuju da mikroglija potiče iz žumančane vreće tokom izuzetno ograničenog embrionalnog perioda i naseljava moždani parenhim vođena precizno orkestriranim molekularnim procesom.<ref name="Dermitzakis_2023"/> Progenitornim ćelijama iz žumančane vreće potrebna je aktivacija [[receptor faktora stimulacije kolonija 1]] (CSF1R) radi migracije u mozak i diferencijacije u mikrogliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanley ER, Chitu V | title = CSF-1 receptor signaling in myeloid cells | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 6| date = June 2014 | pmid = 24890514 | pmc = 4031967 | doi = 10.1101/cshperspect.a021857 }}</ref> Pored toga, najveći doprinos repopulaciji mikroglije zasniva se na njenoj lokalnoj samoobnovi, kako u stanju mirovanja tako i u bolesti, dok cirkulišući [[monocit]]i također mogu doprinijeti u manjoj mjeri, naročito u slučaju bolesti.<ref name="Dermitzakis_2023" /><ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Prinz M | title = Origin of microglia: current concepts and past controversies | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 8 | date = July 2015 | pmid = 26134003 | pmc = 4526747 | doi = 10.1101/cshperspect.a020537 }}</ref> [[Monocit]]i se u perifernim sistemima također mogu diferencirati u mijeloidne dendritske ćelije i makrofage. Poput makrofaga u ostatku tijela, mikroglija koristi fagocitne i citotoksične mehanizme za uništavanje stranih materija. I mikroglija i makrofagi doprinose [[imunski odgovor|imunskom odgovoru]], djelujući kao [[antigene prezentirajuće ćelije]], te podstiču upalu i homeostatske mehanizme u tijelu lučenjem citokina i drugih signalnih molekula.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu H, Wang Z, Yu J, Yang X, He F, Liu Z, Che F, Chen X, Ren H, Hong M, Wang J | display-authors = 6 | title = Role and mechanisms of cytokines in the secondary brain injury after intracerebral hemorrhage | journal = Progress in Neurobiology | volume = 178 | date = July 2019 | pmid = 30923023 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2019.03.003 | s2cid = 85495400 }}</ref> U svom stanju smanjene aktivnosti, mikroglija ne eksprimira proteine MHC klase I i MHC klase II, citokine IFN-γ, antigene CD45, kao ni mnoge druge površinske receptore neophodne za obavljanje funkcija prezentacije antigena, fagocitoze i [[citotoksičnost]]i, po kojima se inače prepoznaju normalni makrofagi. Mikroglija se od makrofaga razlikuje i po tome što je pod znatno strožom prostornom i vremenskom regulacijom, čime se osigurava precizan [[imunski odgovor]].<ref name= "Aloisi 2001">{{cite journal | vauthors = Aloisi F | title = Immune function of microglia | journal = Glia | volume = 36 | issue = 2 | pages = 165–79 | date = November 2001 | pmid = 11596125 | doi = 10.1002/glia.1106 | s2cid = 25410282 }}</ref> Još jedna razlika između mikroglije i drugih ćelija koje nastaju diferencijacijom [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnih progenitorskih ćelija]] jeste brzina njihove obnove. Makrofagi i [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] neprestano se troše i zamjenjuju mijeloidnim progenitorskim ćelijama koje se diferenciraju u potrebni tip ćelije. Zbog postojanja [[krvno-moždana barijera|krvno-moždane barijere]], za organizam bi bilo prilično teško da neprestano vrši zamjenu mikroglije. Stoga, umjesto stalne zamjene putem mijeloidnih progenitorskih ćelija, mikroglija održava svoje stanje mirovanja, a nakon aktivacije se ubrzano razmnožava, kako bi održala svoju brojnost. Ipak, studije na koštanim himerama pokazale su da u slučajevima teških [[infekcija]] dolazi do slabljenja krvno-moždane barijere, te se mikroglija zamjenjuje hematogenim ćelijama porijeklom iz koštane srži, konkretno mijeloidnim progenitorskim ćelijama i makrofagima. Nakon što se infekcija povuče, ponovo se uspostavlja razdvojenost između perifernog i centralnog sistema, te su tokom perioda oporavka i regeneracije prisutne isključivo ćelije mikroglije.<ref name= "Gehrmann 1996">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J | title = Microglia: a sensor to threats in the nervous system? | journal = Research in Virology | volume = 147 | issue = 2–3 | pages = 79–88 | year = 1996 | pmid = 8901425 | doi = 10.1016/0923-2516(96)80220-2 }}</ref> ===Starenje=== Mikroglija prolazi kroz nagli porast [[mitoza|mitotske]] aktivnosti tokom povrede; nakon te proliferacije slijedi [[apoptoza]], kako bi se broj ćelija vratio na početni nivo.<ref name="Streita">{{cite journal | vauthors = Streit WJ | title = Microglial senescence: does the brain's immune system have an expiration date? | journal = Trends in Neurosciences | volume = 29 | issue = 9 | pages = 506–10 | date = September 2006 | pmid = 16859761 | doi = 10.1016/j.tins.2006.07.001 | s2cid = 8874596 }}</ref> Aktivacija mikroglije opterećuje [[anabolizam|anaboličke]] i [[katabolizam|kataboličke]] mehanizme ćelija, uzrokujući da aktivirane ćelije mikroglije odumiru brže od onih koje nisu aktivirane.<ref name="Streita"/> Kako bi se nadoknadio gubitak mikroglije tokom vremena, ove ćelije prolaze kroz mitozu, a progenitorske ćelije porijeklom iz koštane srži migriraju u mozak, putem moždanih ovojnica i krvnih sudova.<ref name="Streita"/> Nagomilavanje manjih oštećenja [[neuron]]a, do kojeg dolazi tokom normalnog procesa [[starenje|starenja]], može transformisati mikrogliju u uvećane i aktivirane ćelije.<ref name="Mrak">{{cite journal | vauthors = Mrak RE, Griffin WS | title = Glia and their cytokines in progression of neurodegeneration | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–54 | date = March 2005 | pmid = 15639313 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.05.010 | s2cid = 33152515 }}</ref> Ovi hronični, sa [[starenje]]m povezani porasti aktivacije mikroglije i ekspresije IL-1 mogu doprinijeti povećanom riziku od [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] tokom starenja, tako što pogoduju stvaranju neuritskih plakova kod pacijenata s predispozicijom za to.<ref name="Mrak"/> Oštećenje DNK može doprinijeti aktivaciji mikroglije povezanoj sa starenjem. Još jedan faktor može biti nakupljanje [[napredni krajnji proizvodi glikacije|naprednih krajnjih proizvoda glikacije]], koji se akumuliraju tokom starenja.<ref name="Mrak"/> Ovi proteini veoma su otporni na proteolitske procese i podstiču [[unakrsno povezivanje]] proteina.<ref name="Mrak"/> Istraživanja su otkrila distrofijsku (poremećenog razvoja) ljudsku mikrogliju. "Ove ćelije karakterišu abnormalnosti u strukturi citoplazme, kao što su ogranci koji su izgubili grananje, atrofijski, fragmentisani ili neuobičajeno vijugavi izdanci, koji često nose sferoidna ili lukovičasta zadebljanja."<ref name="Streita"/> Učestalost pojave distrofijske mikroglije raste sa starenjem.<ref name="Streita"/> Degeneracija i odumiranje mikroglije zabilježeni su u istraživanjima [[prenosiva spongiformna encefalopatija|prionskih bolesti]], [[shizofrenija|shizofrenije]] i Alzheimerove bolesti, što ukazuje na to da bi propadanje mikroglije moglo biti uključeno u neurodegenerativne bolesti.<ref name="Streita" /> Komplikaciju ove teorije predstavlja činjenica da je u ljudskom mozgu teško razlikovati "aktiviranu" od "distrofijske" mikroglije.<ref name="Streita"/> Kod miševa pokazano je da blokada CD22 vraća homeostatsku fagocitozu mikroglije u mozgu koji stari.<ref name="J.V. Pluvinage et al.">{{cite journal | vauthors = Pluvinage JV, Haney MS, Smith BA, Sun J, Iram T, Bonanno L, Li L, Lee DP, Morgens DW, Yang AC, Shuken SR, Gate D, Scott M, Khatri P, Luo J, Bertozzi CR, Bassik MC, Wyss-Coray T | display-authors = 6 | title = CD22 blockade restores homeostatic microglial phagocytosis in ageing brains | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 187–92 | date = April 2019 | pmid = 30944478 | pmc = 6574119 | doi = 10.1038/s41586-019-1088-4 | bibcode = 2019Natur.568..187P }}</ref> [[File:Microglial cells.tif|alt=|center|thumb|300px| Slika mikroglije]] ==Klinički značaj== {{glavni|Uloga mikroglije u bolestima}} [[File:Step-by-step guide for analyzing microglia phenotypes.png|thumb| Vodič korak po korak za analizu fenotipova mikroglije]] Mikroglija predstavlja primarne imunske ćelije [[CNS|centralnog nervnog sistema]], slične perifernim makrofagima. One reaguju na [[patogen]]e i povrede promjenom morfologije i migracijom na mjesto infekcije ili povrede, gdje uništavaju patogene i uklanjaju oštećene ćelije. Kao dio svog odgovora, luče [[citokin]]e, [[hemokin]]e, [[prostaglandin]]e i [[ROS|reaktivne vrste kisika]], koji pomažu u usmjeravanju imunskog odgovora. Pored toga, imaju ključnu ulogu u okončanju upalnog odgovora putem proizvodnje antiupalnih citokina. Mikroglija je također opsežno proučavana zbog svoje štetne uloge kod neurodegenerativnih bolesti, kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[multipla skleroza]], kao i kod [[kardiovaskularna bolest|srčanih oboljenja]], [[glaukom]]a te virusnih i bakterijskih [[infekcija]]. Sve je više dokaza da [[imunska disregulacija]] doprinosi patofiziologiji [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja (OKP)]], [[Touretteov sindrom|Touretteovog sindroma]] i [[PANDAS|pedijatrijskih autoimunskih neuropsihijatrijskih poremećaja povezanih sa streptokoknim infekcijama (PANDAS)]].<ref>{{cite journal | vauthors = Frick L, Pittenger C | title = Microglial Dysregulation in OCD, Tourette Syndrome, and PANDAS | journal = Journal of Immunology Research | volume = 2016 | date = 2016 | pmid = 28053994 | pmc = 5174185 | doi = 10.1155/2016/8606057 | doi-access = free }}</ref> Budući da mikroglija brzo reaguje čak i na suptilne promjene u homeostazi centralnog nervnog sistema, ona se može posmatrati kao senzor za neurološke disfunkcije ili poremećaje.<ref name="Schwabenland_2021">{{cite journal | vauthors = Schwabenland M, Brück W, Priller J, Stadelmann C, Lassmann H, Prinz M | title = Analyzing microglial phenotypes across neuropathologies: a practical guide | journal = Acta Neuropathologica | volume = 142 | issue = 6 | pages = 923–36 | date = December 2021 | pmid = 34623511 | pmc = 8498770 | doi = 10.1007/s00401-021-02370-8 | publication-date = October 2021 }}</ref> U slučaju moždanih patologija, fenotip mikroglije je zasigurno izmijenjen.<ref name="Schwabenland_2021"/> Stoga, analiza mikroglije može poslužiti kao osjetljiv alat za dijagnosticiranje i karakterizaciju poremećaja centralnog nervnog sistema u bilo kojem uzorku tkiva.<ref name="Schwabenland_2021"/> Posebno treba procijeniti gustoću ćelija mikroglije, oblik ćelija, obrazac rasporeda, različite fenotipove mikroglije i interakcije s drugim tipovima ćelija.<ref name="Schwabenland_2021"/> == Genetika sensoma == Sensom mikroglije je relativno nov biološki koncept koji, čini se, igra značajnu ulogu u [[neuron|neurorazvoju]] i [[neurodegeneracija|neurodegeneraciji]]. Sensom se odnosi na jedinstvenu grupu proteinskih [[primarni transkript|transkripata]] koji se koriste za detekciju [[ligand|liganada]] i [[mikroorganizam|mikroba]]. Drugim riječima, sensom predstavlja gene potrebne za sintezu proteina koji služe za prepoznavanje molekula unutar organizma. Sensom se može analizirati pomoću različitih metoda, uključujući [[qPCR|lančana polimerazma reakcija u realnom vremenu]], [[RNK-seq]], [[DNK-mikromreža|analizu mikromrežama]] i direktno sekvenciranje [[RNK]]. Geni uključeni u sensom kodiraju receptore i [[transmembranski protein|transmembranske proteine]] na [[ćelijska membrana|plazmatskoj membrani]], koji su u mikrogliji više eksprimirani nego u neuronima. Ne uključuje sekretovane proteine niti transmembranske proteine specifične za organele vezane za membrane, kao što su [[ćelijsko jedro]], [[mitohondrije]] i [[endoplazmatski retikulum]].<ref name="Hickman_2013">{{cite journal |vauthors=Hickman SE, Kingery ND, Ohsumi TK, Borowsky ML, Wang LC, Means TK, El Khoury J |date=December 2013 |title=The microglial sensome revealed by direct RNA sequencing |journal=Nature Neuroscience |volume=16 |issue=12 |pages=1896–905 |doi=10.1038/nn.3554 |pmc=3840123 |pmid=24162652}}</ref> Većina identifikovanih gena sensoma kodira receptore za prepoznavanje obrazaca, mada je spektar uključenih gena veoma raznolik. Mikroglija dijeli sličan sensom sa drugim makrofagima, ali sadrži 22 jedinstvena gena, od kojih se 16 koristi za interakciju sa endogenim ligandima. Ove razlike čine jedinstven mikroglijalni biomarker koji obuhvata više od 40 gena, uključujući [[P2ry12]] i [[HEXB]]. Čini se da DAP12 ([[TYROBP]]) ima važnu ulogu u interakciji proteina sensoma, djelujući kao signalni adaptor i regulatorni protein.<ref name="Hickman_2013"/> Regulacija gena unutar sensoma mora biti podložna promjenama kako bi se omogućio odgovor na potencijalne prijetnje. Kako bi se suočila s tim opasnostima, mikroglija može preuzeti ulogu neuroprotekcije ili ispoljiti neurotoksičnost.<ref>Block, ML, Zecca, L & Hong, JS. "Microglia-mediated neurotoxicity: uncovering the molecular mechanisms". ''Nat. Rev. Neurosci.'' 8, 57–69 (2007).</ref> Iz ovih razloga pretpostavlja se da bi sensom mogao imati ulogu u neurodegeneraciji. Geni sensoma čija se ekspresija povećava starenjem uglavnom su uključeni u prepoznavanje infektivnih mikrobnih liganada, dok su oni kod kojih dolazi do smanjenja ekspresije uglavnom uključeni u prepoznavanje endogenih liganada.<ref name="Hickman_2013"/> Ova analiza ukazuje na regulaciju specifičnu za glijalne ćelije koja pogoduje neuroprotekciji tokom prirodne neurodegeneracije. To je u suprotnosti sa pomakom ka neurotoksičnosti koji se zapaža kod neurodegenerativnih bolesti. Sensom također može imati ulogu u neurorazvoju. [[Infekcija]] mozga u ranom životnom dobu dovodi do nastanka mikroglije koja je preosjetljiva na kasnije imunske podražaje. Pri izloženosti infekciji dolazi do povećanja ekspresije gena sensoma uključenih u [[neuroinflamacija|neuroinflamaciju]] i smanjenja ekspresije gena uključenih u [[neuroplastičnost]].<ref name="pmid26872419">{{cite journal |vauthors=Ji P, Schachtschneider KM, Schook LB, Walker FR, Johnson RW |date=May 2016 |title=Peripheral viral infection induced microglial sensome genes and enhanced microglial cell activity in the hippocampus of neonatal piglets |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=54 |pages=243–51 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.010 |pmc=4828316 |pmid=26872419}}</ref> Međutim, sposobnost senzoma da mijenja neurorazvoj mogla bi poslužiti u borbi protiv bolesti. Delecija gena [[CX3CL1]] – gena senzoma koji se snažno eksprimira – kod životinjskih modela [[Rettov sindrom|Rettovog sindroma]] rezultirala je boljim zdravljem i dužim životnim vijekom.<ref name="pmid26883520">{{cite journal |vauthors=Horiuchi M, Smith L, Maezawa I, Jin LW |date=February 2017 |title=CX<sub>3</sub>CR1 ablation ameliorates motor and respiratory dysfunctions and improves survival of a Rett syndrome mouse model |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=60 |pages=106–16 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.014 |pmc=5531048 |pmid=26883520}}</ref> Smanjena ekspresija Cx<sub>3</sub>cr1 kod ljudi bez Rettovog sindroma povezana je sa simptomima sličnim [[shizofrenija|shizofreniji]].<ref name="pmid26285829">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergon A, Belzeaux R, Comte M, Pelletier F, Hervé M, Gardiner EJ, Beveridge NJ, Liu B, Carr V, Scott RJ, Kelly B, Cairns MJ, Kumarasinghe N, Schall U, Blin O, Boucraut J, Tooney PA, Fakra E, Ibrahim EC |date=October 2015 |title=CX3CR1 is dysregulated in blood and brain from schizophrenia patients |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01575079/file/soumis_Schizophrenia_Research_050815_pour_HAL.pdf |journal=Schizophrenia Research |volume=168 |issue=1–2 |pages=434–43 |doi=10.1016/j.schres.2015.08.010 |pmid=26285829 |hdl=1959.4/unsworks_49794 |s2cid=205073822}}</ref> Ovo ukazuje na to da senzom ne samo da igra ulogu u različitim razvojnim poremećajima, već zahtijeva i strogu regulaciju kako bi se održalo stanje bez bolesti. == Također pogledajte== *[[Neuroimunski sistem]] *[[Spisak tipova ljudskih ćelija izvedenih iz klicinih listova]] *[[Spisak različitih tipova ćelija u tijelu odraslog čovjeka]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Rock RB, Gekker G, Hu S, Sheng WS, Cheeran M, Lokensgard JR, Peterson PK | title = Role of microglia in central nervous system infections | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 17 | issue = 4 | pages = 942–64, table of contents | date = October 2004 | pmid = 15489356 | pmc = 523558 | doi = 10.1128/CMR.17.4.942-964.2004 }} * {{cite journal | vauthors = Han X, Li Q, Lan X, El-Mufti L, Ren H, Wang J | title = Microglial Depletion with Clodronate Liposomes Increases Proinflammatory Cytokine Levels, Induces Astrocyte Activation, and Damages Blood Vessel Integrity | journal = Molecular Neurobiology | volume = 56 | issue = 9 | pages = 6184–96 | date = September 2019 | pmid = 30734229 | pmc = 6684378 | doi = 10.1007/s12035-019-1502-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Microglia}} * [https://www.microglia.info/webinars Microglia information, videos & resources] at microglia.info * [https://www.microglia.net Microglia home page] at microglia.net * [https://www.scq.ubc.ca/?p=674 "Creeping into your Head – A Brief Introduction to Microglia"]&nbsp;– A Review from the ''Science Creative Quarterly'' * {{cite web |url=https://hms.harvard.edu/news/immune-scavengers-target-alzheimers-plaques-4-6-07 |title=Immune Scavengers Target Alzheimer's Plaques |date=April 6, 2007 }} * The [[v:Topic:Neuroscience|Department of Neuroscience]] at [[v:|Wikiversity]] * [https://www.neuinfo.org/mynif/search.php?q=Microglial%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 NIF Search – Microglial Cell] via the [[Neuroscience Information Framework]] {{Mijeloidne krvne ćelije i plazma}} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} [[Kategorija:Makrofagi]] [[Kategorija:Glija ćelije]] [[Kategorija:Ćelije]] 0odoknjed9chzdwquvczjf90zg2fxti 3935912 3935910 2026-10-16T14:41:05Z Violator-bos 186909 /* Čišćenje */ 3935912 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Mikroglija | Latin = | Image = Mikroglej 1.jpg | Caption = Mikroglija u stanju mirovanja iz kore velikog mozga pacova prije traumatske povrede mozga (bojenje lektinom uz upotrebu HRP-a – peroksidaze hrena) | Image2 = Makrofagi 2.jpg | Caption2 = Mikroglija/makrofag – aktivirani oblik iz kore velikog mozga pacova nakon traumatske povrede mozga (bojenje [[lektin]]om uz upotrebu HRP-a) | Precursor = Primitivni makrofag porijeklom iz [[mezoderm]]a (tačnije, [[hematopoeza|hematopoetskih]] [[progenitorna ćelija|progenitora]] žumanjčane vreće | System = [[CNS]] | Nerve = }} Mikroglija su vrsta [[glija]]-ćelija, smještenih širom [[mozak|mozga]] i [[kičmena moždina| kičmene moždine]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS).<ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Lim S, Hoeffel G, Low D, Huber T | title = Origin and differentiation of microglia | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | page = 45 | year = 2013 | pmid = 23616747 | pmc = 3627983 | doi = 10.3389/fncel.2013.00045 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija čini oko 5–10% ćelija u mozgu.<ref name="Lana">{{cite journal |vauthors=Lana D, Magni G, Landucci E, Wenk GL, Pellegrini-Giampietro DE, Giovannini MG |title=Phenomic Microglia Diversity as a Druggable Target in the Hippocampus in Neurodegenerative Diseases |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=18 |date=September 2023 |pmid=37761971 |pmc=10531074 |doi=10.3390/ijms241813668 |doi-access=free |url=}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dos Santos SE, Medeiros M, Porfirio J, Tavares W, Pessôa L, Grinberg L, Leite RE, Ferretti-Rebustini RE, Suemoto CK, Filho WJ, Noctor SC, Sherwood CC, Kaas JH, Manger PR, Herculano-Houzel S | display-authors = 6 | title = Similar Microglial Cell Densities across Brain Structures and Mammalian Species: Implications for Brain Tissue Function | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 40 | issue = 24 | pages = 4622–43 | date = June 2020 | pmid = 32253358 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2339-19.2020 | pmc = 7294795 }}</ref> Kao rezidentne ćelije [[makrofag]]i, one djeluju kao prvi i glavni oblik aktivne [[imunost|imunske odbrane]] u CNS-u.<ref name= "Filiano 2015">{{cite journal | vauthors = Filiano AJ, Gadani SP, Kipnis J | title = Interactions of innate and adaptive immunity in brain development and function | journal = Brain Research | volume = 1617 | pages = 18–27 | date = August 2015 | pmid = 25110235 | pmc = 4320678 | doi = 10.1016/j.brainres.2014.07.050 }}</ref> Mikroglija potiče iz žumančane vreće pod strogo regulisanim molekularnim uslovima.<ref name="Dermitzakis_2023">{{cite journal | vauthors = Dermitzakis I, Manthou ME, Meditskou S, Tremblay MÈ, Petratos S, Zoupi L, Boziki M, Kesidou E, Simeonidou C, Theotokis P | display-authors = 6 | title = Origin and Emergence of Microglia in the CNS-An Interesting (Hi)story of an Eccentric Cell | journal = Current Issues in Molecular Biology | volume = 45 | issue = 3 | pages = 2609–28 | date = March 2023 | pmid = 36975541 | pmc = 10047736 | doi = 10.3390/cimb45030171 | doi-access = free }}</ref> Ove ćelije (i druga neuroglija, uključujući [[astrocit]]e) raspoređene su u velikim regijama koje se ne preklapaju širom CNS-a.<ref name="Kreutzberg 1995">{{cite journal | vauthors = Kreutzberg GW | title = Microglia, the first line of defence in brain pathologies | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 45 | issue = 3A | pages = 357–60 | date = March 1995 | pmid = 7763326 }}</ref><ref name="Bushong 2002">{{cite journal | vauthors = Bushong EA, Martone ME, Jones YZ, Ellisman MH | title = Protoplasmic astrocytes in CA1 stratum radiatum occupy separate anatomical domains | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 22 | issue = 1 | pages = 183–92 | date = January 2002 | pmid = 11756501 | pmc = 6757596 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.22-01-00183.2002 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija ključna je za cjelokupno održavanje mozga – ove ćelije neprestano pretražuju [[centralni nervni sistem]] u potrazi za naslagama (plakovima), oštećenim ili nepotrebnim [[neuron]]ima i [[sinapsa]]ma, te uzročnicima [[infekcija]].<ref name= "Gehrmann 1995">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J, Matsumoto Y, Kreutzberg GW | title = Microglia: intrinsic immuneffector cell of the brain | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 20 | issue = 3 | pages = 269–87 | date = March 1995 | pmid = 7550361 | doi = 10.1016/0165-0173(94)00015-H | s2cid = 22708728 }}</ref> Budući da ovi procesi moraju biti efikasni kako bi se spriječilo potencijalno fatalno oštećenje, mikroglija je izuzetno osjetljiva čak i na male patološke promjene u CNS-u.<ref name= "Dissing-Olesen 2007">{{cite journal | vauthors = Dissing-Olesen L, Ladeby R, Nielsen HH, Toft-Hansen H, Dalmau I, Finsen B | title = Axonal lesion-induced microglial proliferation and microglial cluster formation in the mouse | journal = Neuroscience | volume = 149 | issue = 1 | pages = 112–22 | date = October 2007 | pmid = 17870248 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.06.037 | s2cid = 36995129 }}</ref> Ova osjetljivost se dijelom postiže prisustvom jedinstvenih kanala za kalij koji reaguju čak i na male promjene koncentracije vanćelijskog kalija.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Nedavni dokazi pokazuju da mikroglija također igra ključnu ulogu u održavanju normalnih moždanih funkcija u zdravim uslovima.<ref>Kierdorf and Prinz, ''J Clin Invest.'' 2017;127(9): 3201–09. {{doi|10.1172/JCI90602}}.</ref> Mikroglija također kontinuirano nadzire neuronske funkcije putem direktnih somatskih kontakata ostvarenih preko svojih mikroglijalnih nastavaka te, po potrebi, ispoljava neuroprotektivne učinke.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de">{{cite journal | vauthors = Cserép C, Pósfai B, Lénárt N, Fekete R, László ZI, Lele Z, Orsolits B, Molnár G, Heindl S, Schwarcz AD, Ujvári K, Környei Z, Tóth K, Szabadits E, Sperlágh B, Baranyi M, Csiba L, Hortobágyi T, Maglóczky Z, Martinecz B, Szabó G, Erdélyi F, Szipőcs R, Tamkun MM, Gesierich B, Duering M, Katona I, Liesz A, Tamás G, Dénes Á | display-authors = 6 | title = Microglia monitor and protect neuronal function through specialized somatic purinergic junctions | journal = Science | volume = 367 | issue = 6477 | pages = 528–37 | date = January 2020 | pmid = 31831638 | doi = 10.1126/science.aax6752 | s2cid = 209343260 | bibcode = 2020Sci...367..528C | url = https://epub.ub.uni-muenchen.de/76442/ }}</ref><ref name="Nimmerjahn">{{cite journal |vauthors=Nimmerjahn A |title=Monitoring neuronal health |journal=[[Science]] |volume=367 |issue=6477 |pages=510–511 |date=January 2020 |pmid=32001643 |pmc=9291239 |doi=10.1126/science.aba4472 |bibcode=2020Sci...367..510N |url=}}</ref> Patogeni faktori iz [[krvotok]] aobično nemaju direktan pristup [[mozak|mozgu]] i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini ]]– koji čine [[centralni nervni sistem]] (CNS) – zahvaljujući nizu [[endotel|endotelnih ćelija]] poznatih kao [[krvno-moždana barijera]] (KMB). KMB sprečava većinu infekcija da dopru do osjetljivog nervnog tkiva. U slučaju da infektivni agensi direktno dospiju u mozak ili pređu krvno-moždanu barijeru, mikroglijalne ćelije moraju brzo reagovati kako bi smanjile [[upala|upalu]] i uništile infektivne agense prije nego što oštete osjetljivo nervno tkivo. Zbog nedostatka [[antitijelo|antitijela]] iz ostatka tijela (malo antitijela je dovoljno malih da prođu kroz krvno-moždanu barijeru), mikroglija mora biti sposobna prepoznati strana tijela, fagocitirati ih i djelovati kao [[antigen prezentirajuće ćelije|ćelije koje prezentiraju antigen]], aktivirajući pritom [[T-ćelija|T-ćelije]]. == Historija == Mogućnost posmatranja i karakterizacije različitih nervnih ćelija, uključujući mikrogliju, pojavila se 1880. godine kada je razvijena Nisslova metoda bojenja. [[Franz Nissl]] i William Ford Robertson prvi su opisali mikroglijne ćelije tokom svojih histoloških eksperimenata. Tehnike bojenja ćelija iz 1880-ih godina pokazale su da je mikroglija srodna [[makrofag]]ima. Aktivaciju mikroglije i stvaranje razgranatih klastera mikroglijnih ćelija prvi je zabilježio Victor Babeș dok je 1897. godine proučavao slučaj [[bjesnilo|bjesnila]]. Babeș je primijetio da se te ćelije javljaju kod različitih virusnih infekcija mozga, ali nije znao šta predstavljaju klasteri mikroglije koje je uočio.<ref name="Babes 1892">{{cite journal | vauthors = Babeș VM |year=1892 |title=Certains caractères des lesions histologiques de la rage |trans-title=Certain characteristics of the histological lesions of rabies |journal=Annales de l'Institut Pasteur |language=fr |volume=6 |pages=209–23}}</ref> Španski naučnik [[Santiago Ramón y Cajal]] definisao „treći element” (tip ćelije) pored [[neuron]]a i [[astrocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Sierra A, de Castro F, Del Río-Hortega J, Rafael Iglesias-Rozas J, Garrosa M, Kettenmann H | title = The 'Big-Bang' for modern glial biology: Translation and comments on Pío del Río-Hortega 1919 series of papers on microglia | journal = Glia | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1801–40 | date = November 2016 | pmid = 27634048 | doi = 10.1002/glia.23046 | s2cid = 3712733 | publication-date = 2016-09-16 }}</ref> [[Pío del Río Hortega]], student [[Santiago Ramón y Cajal| Santiaga Ramóna y Cajala]], prvi put nazvao je te ćelije „mikroglijom” oko 1920. Kasnije je, 1927. godine, opisao reakciju mikroglije na oštećenja mozga, a 1932. zabilježio prisustvo „fontana mikroglije” u [[corpus calosum|korpus kalozumu]] i drugim područjima bijele mase u perineonatusnom periodu. Nakon dugogodišnjeg istraživanja, Rio-Hortega je stekao reputaciju „oca mikroglije”.<ref name="Rio-Hortega 1892">{{cite journal | vauthors = del Río Hortega P, Penfield W |year=1892 |title=Cerebral Cicatrix: the Reaction of Neuroglia and Microglia to Brain Wounds |journal=Bulletin of the Johns Hopkins Hospital |volume=41 |pages=278–303}}</ref><ref name="Rio-Hortega 1937">{{cite journal |vauthors=del Rio-Hortega F |year=1937 |title=Microglia |journal=Cytology and Cellular Pathology of the Nervous System |pages=481–534}}</ref> Dugo vremena nije bilo značajnijeg napretka u poznavanju mikroglije. Zatim su 1988. godine Hickey i Kimura pokazali da perivaskularne mikroglijne ćelije potiču iz [[koštana srž|koštane srži]] i da eksprimiraju visoke nivoe proteina [[MHC]] klase II, koji se koriste za prezentaciju antigena. Time je potvrđena pretpostavka Pija Del Rio-Ortege da mikroglijne ćelije funkcionišu slično makrofagima, vršeći fagocitozu i prezentaciju [[antigen]]a. Krajem 20. stoljeća, grupa za eksperimentalnu psihologiju sa Univerziteta u Oxfordu klasifikovala je mikroglijne ćelije u tri tipa, na osnovu njihove morfologije, lokacije u tkivu i trajanja fagocitne aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lawson, Perry, Dri, Gordon |year=1990 |title=Heterogeneity in the distribution and morphology of microglia in the normal adult mouse brain |journal=Neuroscience |volume=39 |issue=1 |pages=151–170|doi=10.1016/0306-4522(90)90229-W |pmid=2089275 }}</ref> Danas mnogi istraživači širom svijeta, koristeći različite softvere, pokušavaju utvrditi vezu između morfologije mikroglijnih ćelija i nivoa ekspresije imunskih medijatora od strane tih ćelija.<ref>{{Cite journal |last=Fernandez-Arjona M.D.M., Grondona J.M., Fernandez-Llebrez P., Lopez-Avalos M.D. |year=2019 |title=Microglial morphometric parameters correlate with the expression level of IL-1beta, and allow identifying different activated morphotypes |journal=Front Cell Neurosci |volume=13|doi=10.3389/fncel.2019.00472 |doi-access=free |pmid=31708746 |pmc=6824358 }}</ref> ==Oblici== [[File:Microglia and neurons.jpg|thumb| Pacovska mikroglija uzgajana u kulturi tkiva (zelena boja), zajedno s izdancima nervnih vlakana prikazanim crvenom bojom.]] [[File:Microglial cells (red) in rat cerebellar molecular layer.jpg|thumb| Mikroglija u molekularnom sloju malog mozga pacova prikazana je crvenom bojom, obojena antitijelima na IBA1/AIF1. Nastavci Bergmannovih glija ćelija prikazani su zelenom bojom, a DNK plavom.<ref name= "Gehrmann 1995"/>]] Ćelije mikroglije izuzetno su [[meuroplastičnost|plastične]] i prolaze kroz različite strukturne promjene zavisno od lokacije i potreba sistema. Ovakav stepen plastičnosti neophodan je za obavljanje širokog spektra funkcija koje mikroglija vrši. Sposobnost transformacije razlikuje mikrogliju od makrofaga, koji se moraju redovno zamjenjivati, te im omogućava odbranu centralnog nervnog sistema (CNS) u veoma kratkom roku, bez izazivanja imunskih poremećaja.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Mikroglija poprima specifičan oblik, odnosno fenotip, kao odgovor na lokalne uslove i hemijske signale koje detektuje.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Također je utvrđeno da signalizacija posredovana [[adenozin-trifosfat]]om (ATP), povezana s povredom tkiva, ima ključnu ulogu u [[fenotip]]skoj transformaciji mikroglije.<ref name="berkicserep">{{cite journal | doi= 10.1038/s41467-024-49773-1 | doi-access= free| title=Microglia contribute to neuronal synchrony despite endogenous ATP-related phenotypic transformation in acute mouse brain slices | date=2024 | last1=Peter | first1=Berki | last2=Csaba | first2=Cserep | last3=Zsuzsanna | first3=Környei | journal=Nature Communications | volume= 15 | issue=1 | page= 5402 | pmid= 38926390 | pmc=11208608 | bibcode= 2024NatCo..15.5402B }}</ref> ===Razgranati oblik=== Ovaj oblik mikroglijalnih ćelija obično se nalazi na specifičnim lokacijama širom mozga i kičmene moždine u odsustvu stranih materija ili ćelija koje odumiru. Ovaj „mirujući” oblik mikroglije sastoji se od dugih, razgranatih nastavaka i malog ćelijskog tijela. Za razliku od ameboidnih oblika mikroglije, [[ćelijsko tijelo]] razgranatog oblika ostaje na mjestu, dok se njegovi nastavci neprestano kreću i nadziru okolno područje. Nastavci su veoma osjetljivi na male promjene fiziološkog stanja i zahtijevaju vrlo specifične uslove kulture za posmatranje ''[[in vitro]]''.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Za razliku od aktivirane]] ili [[#Amoeboidne|ameboidne]] mikroglije, razgranata mikroglija ne vrši [[fagocitoza|fagocitozu]] ćelija i luči manje imunomolekula (uključujući proteine [[MHC-klasa I|MHC klase I]]/[[MHC -klasa II|II]]). Mikroglija u ovom stanju sposobna je da traga za imunskim prijetnjama i identifikuje ih, istovremeno održavajući [[homeostaza|homeostazu]] u CNS-u.<ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Davis 1994">{{cite journal | vauthors = Davis EJ, Foster TD, Thomas WE | title = Cellular forms and functions of brain microglia | journal = Brain Research Bulletin | volume = 34 | issue = 1 | pages = 73–78 | year = 1994 | pmid = 8193937 | doi = 10.1016/0361-9230(94)90189-9 | s2cid = 22596219 }}</ref> Iako se ovo smatra stanjem mirovanja, mikroglija je u tom obliku i dalje izuzetno aktivna u hemijskom nadzoru okruženja. Razgranata mikroglija se u svakom trenutku može transformisati u aktivirani oblik kao odgovor na povredu ili prijetnju.<ref name="Verkhratsky 2013">{{cite book | vauthors = Verkhratsky A, Butt A | title=Glial physiology and pathophysiology|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-118-40205-4}}</ref> ===Aktivirani=== Aktivirana mikroglija može se obojiti pomoću markera [[AIF-1]], čija se ekspresija povećava tokom aktivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Lan X, Han X, Li Q, Yang QW, Wang J | title = Modulators of microglial activation and polarization after intracerebral haemorrhage | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 13 | issue = 7 | pages = 420–33 | date = July 2017 | pmid = 28524175 | pmc = 5575938 | doi = 10.1038/nrneurol.2017.69 }}</ref> ====Nefagocitno stanje==== Ovo stanje zapravo je dio postepenog odgovora tokom kojeg mikroglija prelazi iz svog razgranatog oblika u potpuno aktivni fagocitni oblik. Mikroglija može se aktivirati djelovanjem različitih faktora, uključujući: proupalne [[citokin]]e, faktore ćelijske nekroze, lipopolisaharid i promjene u nivou vanćelijskog kalija (što ukazuje na pucanje ćelija). Nakon aktivacije, ćelije prolaze kroz nekoliko ključnih morfoloških promjena, uključujući zadebljanje i povlačenje ogranaka, preuzimanje proteina MHC klase I/II, ekspresiju imunomolekula, te lučenje citotoksičnih faktora, molekula za regrutaciju i proupalnih [[signalna molekula|signalnih molekula]] (što dovodi do kaskade proupalnih signala). Aktivisana mikroglija u nefagocitnom stanju obično poprima izgled „žbuna”, „štapića” ili malih ameboidnih oblika, zavisno od toga u kojoj se fazi transformacije – od razgranatog do potpuno fagocitnog oblika – nalazi. Pored toga, mikroglija prolazi i kroz brzu [[ćelijska proliferecija|proliferaciju]], kako bi se povećao njen broj. Sa strogo morfološkog aspekta, varijacije u obliku mikroglije duž ovog kontinuuma povezane su s promjenama morfološke složenosti i mogu se kvantificirati metodama fraktalne analize; pokazalo se da su te metode osjetljive čak i na suptilne, vizuelno neprimjetne promjene povezane s različitim morfološkim oblicima u različitim patološkim stanjima.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Jelinek 2005">{{cite journal |vauthors=Jelinek HF, Karperien A, Bossomaier T, Buchan A |title=Differentiating grades of microglia activation with fractal analysis |journal=Complexity International |volume=12 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |year=1975 |issue=18 |pages=1713–17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217005916/http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |archive-date=2008-12-17 }}</ref> ====Fagocitni==== Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije predstavljaju oblik mikroglije s maksimalnim [[imunski odgovor|imunskim odgovorom]]. Ove ćelije obično poprimaju veliki, ameboidni oblik, iako su zabilježena određena odstupanja. Pored funkcija prezentacije antigena, citotoksičnog djelovanja i signalizacije posredovane upalom – svojstvenih aktiviranim nefagocitnim mikroglijalnim ćelijama – one su također sposobne fagocitirati strane materije i izlagati nastale imunomolekule radi aktivacije [[T-ćelija]]. Fagocitne mikroglijne ćelije kreću se prema mjestu povrede, obuhvataju i razgrađuju štetni materijal te luče proupalne faktore koji podstiču proliferaciju drugih ćelija i njihovo uključivanje u isti proces. Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije također stupaju u interakciju s astrocitima i nervnim ćelijama, kako bi se što brže suprotstavile infekciji ili upali, uz minimalno oštećenje zdravih moždanih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ===Ameboidni=== Ovaj oblik omogućava mikrogliji slobodno kretanje kroz [[nervno tkivo]], čime ona može obavljati svoju ulogu ćelije čistača. Ameboidne mikroglijne ćelije sposobne su [[fagocitoza|fagocitirati]] ćelijski otpad, ali ne obavljaju iste funkcije prezentacije antigena i posredovanja u upali kao aktivirane mikroglijne ćelije. Ameboidne mikroglijne ćelije posebno su zastupljene tokom razvoja i preoblikovanja neuronskih veza u mozgu, kada postoji velika količina vanćelijskog otpada nastalog apoptozom koji treba ukloniti. Ovaj oblik mikroglijnih ćelija prisutan je nakon rođenja, uglavnom unutar perineonatusnih područja [[bijela masa|bijele mase]] u korpus kalozumu (žuljevitom tijelu) i [[mali mozak|malom mozgu]], koja su ranije opisivana kao "izvor mikroglije".<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Christensen 2006">{{cite journal | vauthors = Christensen RN, Ha BK, Sun F, Bresnahan JC, Beattie MS | title = Kainate induces rapid redistribution of the actin cytoskeleton in ameboid microglia | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 84 | issue = 1 | pages = 170–81 | date = July 2006 | pmid = 16625662 | doi = 10.1002/jnr.20865 | s2cid = 34491558 }}</ref><ref name="Hagemeyer">{{cite journal |vauthors=Hagemeyer N, Hanft KM, Akriditou MA, Unger N, Park ES, Stanley ER, Staszewski O, Dimou L, Prinz M |title=Microglia contribute to normal myelinogenesis and to oligodendrocyte progenitor maintenance during adulthood |journal=Acta Neuropathol |volume=134 |issue=3 |pages=441–458 |date=September 2017 |pmid=28685323 |pmc=5951721 |doi=10.1007/s00401-017-1747-1 |url=}}</ref> ===Perivaskularni=== Za razliku od drugih tipova mikroglije spomenutih gore, "perivaskularna" mikroglija (PVM) odnosi se na lokaciju ćelije, a ne na njen oblik/funkciju. Međutim, perivaskularna mikroglija često se miješa s perivaskularnim makrofagima,<ref name=frontier>{{cite journal|journal=Front. Neurosci. |date=4 December 2019 |volume=13|doi=10.3389/fnins.2019.01291|title=Vessel-Associated Immune Cells in Cerebrovascular Diseases: From Perivascular Macrophages to Vessel-Associated Microglia|author=Takashi Koizumi|author2=Danielle Kerkhofs |author3=Toshiki Mizuno|author4=Harry WM Steinbusch|author5=Sebastien Foulquier |doi-access=free |pmid=31866808 |pmc=6904330 }}</ref> koji se nalaze unutar zidova bazne lamine; stoga treba obratiti pažnju kako bi se utvrdilo na koji od ova dva tipa ćelija autori publikacija misle. Za razliku od normalne mikroglije, PVM-ove redovno zamjenjuju prekursorske ćelije porijeklom iz koštane srži, a oni eksprimiraju antigene MHC klase II bez obzira na svoje okruženje.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ===Jukstavaskularni=== "Perivaskularna mikroglija" i "jukstavaskularna mikroglija" različiti su nazivi za isti tip ćelije. Do zabune je došlo zbog pogrešne upotrebe termina "perivaskularna mikroglija" za označavanje perivaskularnih makrofaga,<ref name=frontier/> koji predstavljaju drugačiji tip ćelije. Jukstavaskularna mikroglija (odnosno perivaskularna mikroglija) ostvaruje direktan kontakt sa zidom bazne lamine krvnih sudova, ali se ne nalazi unutar samih zidova. Na toj poziciji mogu stupati u interakciju, kako sa [[endotel]]nim ćelijama, tako i sa [[pericit]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Morris GP, Foster CG, Courtney JM, Collins JM, Cashion JM, Brown LS, Howells DW, DeLuca GC, Canty AJ, King AE, Ziebell JM, Sutherland BA | display-authors = 6 | title = Microglia directly associate with pericytes in the central nervous system | journal = Glia | volume = 71 | issue = 8 | pages = 1847–69 | date = August 2023 | pmid = 36994950 | doi = 10.1002/glia.24371 | doi-access = free | pmc = 10952742 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Microglia contact cerebral vasculature through gaps between astrocyte endfeet |journal=Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism |date=2024 |doi=10.1177/0271678X241280775 |pmid=39253821|doi-access=free |last1=Morris |first1=Gary P. |last2=Foster |first2=Catherine G. |last3=Sutherland |first3=Brad A. |last4=Grubb |first4=Søren |volume=44 |issue=12 |pages=1472–1486 |pmc=11751324 }}</ref> Poput perivaskularnih ćelija, one eksprimiraju proteine [[MHC]] klase II čak i pri niskim nivoima aktivnosti upalnih [[citokin]]a. Za razliku od perivaskularnih ćelija, a slično ostalim mikroglijnim ćelijama, jukstavaskularna mikroglija ne pokazuje brzu izmjenu niti redovnu zamjenu mijeloidnim prekursorskim ćelijama.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ==Funkcije== [[File:Purinergic signalling Microglia.jpg|thumb| Aktivacija mikroglije putem [[purinergička signalizacija|purinergičke signalizacije]]]] Mikroglijne ćelije obavljaju niz različitih zadataka unutar [[CNS]]-a, koji su uglavnom povezani s [[imunski odgovor|imunskim odgovorom[]] i održavanjem [[homeostaza|homeostaze]]. U nastavku su navedene neke od glavnih poznatih funkcija koje obavljaju ove ćelije. ===Čišćenje=== Pored toga što su veoma osjetljive na male promjene u svom okruženju, svaka mikroglijna ćelija također redovno fizički nadzire svoje područje djelovanja. Ova aktivnost odvija se u ameboidnom i mirujućem stanju putem veoma pokretnih nastavaka mikroglije.<ref name="Nimmerjahn"/> Dok se kreće kroz određeno područje, ako mikroglijna ćelija naiđe na strani materijal, oštećene ćelije, [[apoptoza|apoptotske]] ćelije, neurofibrilarna klupka, fragmente [[DNK]] ili [[senilno plak|plakove]], ona se aktivira i fagocitira taj materijal ili ćeliju. Na taj način mikroglijalne ćelije djeluju i kao "čistači", uklanjajući nasumične ostatke ćelija.<ref name= "Aloisi 2001"/> Tokom preneonatusnog razvoja mozga, mikroglijne ćelije imaju ulogu u regulaciji broja [[prekursorska neuronska ćelija|prekursorskih neuronsjih ćelija]]<ref>{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Christopher |last2=Martinez-Cerdeno |first2=Veronica |last3=Noctor |first3=Stephen |title=Microglia regulate the number of neural precursor cells in the developing cerebral cortex |journal=J Neurosci |date=2013 |volume=33 |issue=10 |pages=4216–33 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3441-12.2013 |pmid=23467340 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23467340|pmc=3711552 }}</ref> i uklanjanju apoptotskih neurona. Također postoje dokazi da mikroglija može precizno oblikovati sinapsne veze gutanjem i eliminacijom sinapsi.<ref>{{cite journal | vauthors = Chung WS, Welsh CA, Barres BA, Stevens B | title = Do glia drive synaptic and cognitive impairment in disease? | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 11 | pages = 1539–45 | date = November 2015 | pmid = 26505565 | pmc = 4739631 | doi = 10.1038/nn.4142 }}</ref> Nakon razvoja, većina mrtvih ili apoptotskih ćelija nalazi se u moždanoj kori i subkortikalnoj bijeloj tvari. To može objasniti zašto se većina ameboidnih mikroglijnih ćelija nalazi unutar "fontana mikroglije" u [[korteks|moždanoj kori]].<ref name= "Ferrer 1990">{{cite journal | vauthors = Ferrer I, Bernet E, Soriano E, del Rio T, Fonseca M | title = Naturally occurring cell death in the cerebral cortex of the rat and removal of dead cells by transitory phagocytes | journal = Neuroscience | volume = 39 | issue = 2 | pages = 451–58 | year = 1990 | pmid = 2087266 | doi = 10.1016/0306-4522(90)90281-8 | s2cid = 23457378 }}</ref> ===Fagocitoza=== Glavna uloga mikroglije, [[fagocitoza]], podrazumijeva obuhvatanje i gutanje različitih materijala. Materijali koji se fagocituju uglavnom se sastoje od ćelijskih ostataka, [[lipid]]a i [[apoptoza|apoptotskih]] ćelija u stanju bez upale, te invazivnih [[virus]]a, [[bakterija]] ili drugih stranih materija u stanju upale. Kada se ćelija mikroglije „napuni”, ona prestaje s [[fagocit]] nomaktivnošću i transformiše se u relativno nereaktivnu [[kontejner ćelija| kontejner ćeliju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Galloway DA, Phillips AE, Owen DR, Moore CS | title = Phagocytosis in the Brain: Homeostasis and Disease | language = English | journal = Frontiers in Immunology | volume = 10 | date = 2019 | pmid = 31040847 | pmc = 6477030 | doi = 10.3389/fimmu.2019.00790 | doi-access = free }}</ref> ===Vanćelijska signalizacija=== Značajan dio uloge mikroglijnih ćelija u mozgu odnosi se na održavanje [[homeostaza|homeostaze]] u nezaraženim regijama i podsticanje [[upala|upale]] u zaraženom ili oštećenom tkivu. Mikroglija to postiže putem izuzetno složenog niza vanćelijskih signalnih molekula koji im omogućavaju komunikaciju s drugim mikroglijnim ćelijama, [[astrocit]]ima, [[neuron]]ima, [[T-ćelija|T-ćelijama]] i [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnim progenitorskim ćelijama]]. Kao što je ranije spomenuto, [[citokin]] IFN-γ može se koristiti za aktivaciju mikroglijnih ćelija. Pored toga, nakon aktivacije pomoću IFN-γ, mikroglija također otpušta dodatni IFN-γ u vanćelijski prostor. To aktivira još više mikroglijnih ćelija i pokreće kaskadu aktivacije posredovanu [[citokin]]ima, čime se brzo aktiviraju sve obližnje mikroglijne ćelije. TNF-α, koji proizvodi mikroglija, uzrokuje [[apoptoza|apoptozu]] nervnog tkiva i pojačava upalu. [[Interleukin 8|IL-8]] podstiče rast i diferencijaciju [[B-ćelija]], omogućavajući im da pomognu mikrogliji u borbi protiv infekcije. Drugi citokin, [[Interleukin 1|IL-1]], inhibira citokine [[Interleukin 10|IL-10]] i [[TGF-β]], koji smanjuju intenzitet [[prezentacija antigena|prezentacije antigena]] i proupalne signalizacije. Dodatne [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] i T-ćelije regrutuju se na mjesto povrede putem mikroglijne proizvodnje [[hemotaksija|hemotaksijskih]] molekula kao što su [[CCL22|MDC]], IL-8 i [[CCL19|MIP-3β]]. Konačno, PGE<sub>2</sub> i drugi [[prostanoid]]i sprečavaju [[hronična upala|hroničnu upalu]], inhibicijom proupalnog odgovora mikroglije i smanjenjem odgovora [[T-pomoćna ćelija|Th1]] (T-pomoćnih ćelija).<ref name= "Aloisi 2001"/> ====Prezentacija antigena==== Kao što je ranije spomenuto, rezidentne, neaktivirane mikroglijne ćelije slabi su [[antigen-prezentirajuća ćelija|prezentatori antigena]] zbog nedostatka MHC proteina klase I i II. Nakon aktivacije, one brzo eksprimiraju MHC proteine klase I i II te postaju efikasni prezentatori antigena. U određenim slučajevima, mikroglija može se aktivirati pomoću IFN-γ radi prezentacije antigena, ali ne funkcioniše tako efikasno kao kada bi preuzela proteine [[MHC]] klase I ili II. Tokom upale, T-ćelije prelaze [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]], zahvaljujući specijalizovanim površinskim markerima, a zatim se direktno vezuju za mikrogliju kako bi preuzele [[antigen]]e. Nakon što im se antigeni prezentuju, T-ćelije obavljaju različite funkcije, uključujući regrutaciju ćelija uključenih u [[upalni odgovor]], stvaranje imunske memorije, lučenje citotoksičnih supstanci i direktne napade na plazma-membrane stranih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ====Citotoksičnost==== Pored sposobnosti uništavanja infektivnih organizama putem kontakta između ćelija posredstvom [[fagocitoza|fagocitoze]], mikroglija također može oslobađati različite [[citotoksičnost|citotoksične]] tvari.<ref>{{cite journal | vauthors = Wolf A, Herb M, Schramm M, Langmann T | title = The TSPO-NOX1 axis controls phagocyte-triggered pathological angiogenesis in the eye | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | date = June 2020 | pmid = 32483169 | pmc = 7264151 | doi = 10.1038/s41467-020-16400-8 | bibcode = 2020NatCo..11.2709W | doi-access = free }}</ref> Mikroglija u kulturi luči velike količine [[vodik-peroksid]]a i [[dušik-oksid]]a u procesu poznatom kao „respiratorni prasak”. Oba ova hemijska spoja mogu direktno oštetiti ćelije i dovesti do smrti neurona. Proteaze koje luči mikroglija razgrađuju specifične proteine, uzrokujući direktno oštećenje ćelija, dok [[citokin]]i poput IL-1 podstiču demijelinizaciju [[neuron]]skih [[akson]]a. Konačno, mikroglija može oštetiti neurone putem procesa posredovanih NMDA receptorima, lučenjem [[glutamat]]a, [[aspartat]]a i kvinolinske kiseline. Ovo citotoksično lučenje ima za cilj uništavanje inficiranih neurona, virusa i bakterija, ali može uzrokovati i znatna kolateralna oštećenja nervnog tkiva. Posljedično, hronični [[upalni odgovor]] može dovesti do opsežnog oštećenja nervnog tkiva dok mikroglija razara moždano tkivo u pokušaju da uništi infekciju.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Edaravon, supstanca koja vezuje slobodne radikale, sprečava oksidativnu neurotoksičnost izazvanu aktiviranom mikroglijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Banno M, Mizuno T, Kato H, Zhang G, Kawanokuchi J, Wang J, Kuno R, Jin S, Takeuchi H, Suzumura A | display-authors = 6 | title = The radical scavenger edaravone prevents oxidative neurotoxicity induced by peroxynitrite and activated microglia | journal = Neuropharmacology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 283–90 | date = February 2005 | pmid = 15695167 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2004.10.002 | s2cid = 25545853 }}</ref> ====Sinapsno uklanjanje==== U [[fenomen]]u koji su Blinzinger i Kreutzberg prvi put uočili kod [[lezija]] kičmene moždine 1968. godine, mikroglija nakon upale uklanja ogranke s nervnih vlakana u blizini oštećenog tkiva. To doprinosi ponovnom rastu i reorganizaciji oštećenih [[neuronska mreža|neuronskih mreža]].<ref name= "Gehrmann 1995"/> Također je utvrđeno da mikroglija učestvuje u procesu sinapsnog obrezivanja tokom razvoja mozga.<ref name="Soteros_2021">{{cite journal | vauthors = Soteros BM, Sia GM | title = Complement and microglia dependent synapse elimination in brain development | journal = WIREs Mechanisms of Disease | volume = 14| issue = 3| date = November 2021 | pmid = 34738335 | doi = 10.1002/wsbm.1545 | pmc = 9066608 }}</ref> ====Podsticanje procesa popravke==== Nakon upale, mikroglija prolazi kroz nekoliko faza kako bi podstakla ponovni rast nervnog tkiva. Ti procesi uključuju uklanjanje sinapsi (sinapsno "ogoljavanje"), lučenje protivupalnih citokina, privlačenje neurona i [[astrocit]]a na oštećeno područje, te stvaranje tzv. Gitterovih ćelija. Bez ćelija mikroglije, procesi ponovnog rasta i reorganizacije mreža (''remapping'') odvijali bi se znatno sporije u samom [[CNS]]-u, dok bi u mnogim vaskularnim sistemima koji okružuju [[mozak]] i [[oči]] bili gotovo nemogući.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Ritter 2006">{{cite journal | vauthors = Ritter MR, Banin E, Moreno SK, Aguilar E, Dorrell MI, Friedlander M | title = Myeloid progenitors differentiate into microglia and promote vascular repair in a model of ischemic retinopathy | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 12 | pages = 3266–76 | date = December 2006 | pmid = 17111048 | pmc = 1636693 | doi = 10.1172/JCI29683 }}</ref> Nedavna istraživanja potvrdila su da izdanci mikroglije neprestano prate funkcije neurona putem specijalizovanih somatskih spojeva i detektuju „stanje” nervnih ćelija. Putem ovog mehanizma međućelijske komunikacije, mikroglija može ostvariti snažne neuroprotektivne efekte, značajno doprinoseći procesu oporavka nakon povrede mozga.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de"/> Također utvrđeno je da mikroglija doprinosi pravilnom razvoju mozga ostvarivanjem kontakta sa nezrelim neuronima u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Cserép C, Schwarcz AD, Pósfai B, László ZI, Kellermayer A, Környei Z, Kisfali M, Nyerges M, Lele Z, Katona I | display-authors = 6 | title = Microglial control of neuronal development via somatic purinergic junctions | journal = Cell Reports | volume = 40 | issue = 12 | date = September 2022 | pmid = 36130488 | pmc = 9513806 | doi = 10.1016/j.celrep.2022.111369 | s2cid = 252416407 }}</ref> == Razvoj == [[File:Microgliogenesis at a glance.png|thumb|268x268px| Porijeklo i nastanak mikroglije u CNS-u]] Dugo se smatralo da se ćelije mikroglije diferenciraju u [[koštana srž|koštanoj srži]] iz [[hematopoetske matične ćelije|hematopoetskih matičnih ćelija]], [[progenitorna ćelija|progenitora]] svih krvnih ćelija. Međutim, novija istraživanja pokazuju da mikroglija potiče iz žumančane vreće tokom izuzetno ograničenog embrionalnog perioda i naseljava moždani parenhim vođena precizno orkestriranim molekularnim procesom.<ref name="Dermitzakis_2023"/> Progenitornim ćelijama iz žumančane vreće potrebna je aktivacija [[receptor faktora stimulacije kolonija 1]] (CSF1R) radi migracije u mozak i diferencijacije u mikrogliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanley ER, Chitu V | title = CSF-1 receptor signaling in myeloid cells | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 6| date = June 2014 | pmid = 24890514 | pmc = 4031967 | doi = 10.1101/cshperspect.a021857 }}</ref> Pored toga, najveći doprinos repopulaciji mikroglije zasniva se na njenoj lokalnoj samoobnovi, kako u stanju mirovanja tako i u bolesti, dok cirkulišući [[monocit]]i također mogu doprinijeti u manjoj mjeri, naročito u slučaju bolesti.<ref name="Dermitzakis_2023" /><ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Prinz M | title = Origin of microglia: current concepts and past controversies | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 8 | date = July 2015 | pmid = 26134003 | pmc = 4526747 | doi = 10.1101/cshperspect.a020537 }}</ref> [[Monocit]]i se u perifernim sistemima također mogu diferencirati u mijeloidne dendritske ćelije i makrofage. Poput makrofaga u ostatku tijela, mikroglija koristi fagocitne i citotoksične mehanizme za uništavanje stranih materija. I mikroglija i makrofagi doprinose [[imunski odgovor|imunskom odgovoru]], djelujući kao [[antigene prezentirajuće ćelije]], te podstiču upalu i homeostatske mehanizme u tijelu lučenjem citokina i drugih signalnih molekula.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu H, Wang Z, Yu J, Yang X, He F, Liu Z, Che F, Chen X, Ren H, Hong M, Wang J | display-authors = 6 | title = Role and mechanisms of cytokines in the secondary brain injury after intracerebral hemorrhage | journal = Progress in Neurobiology | volume = 178 | date = July 2019 | pmid = 30923023 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2019.03.003 | s2cid = 85495400 }}</ref> U svom stanju smanjene aktivnosti, mikroglija ne eksprimira proteine MHC klase I i MHC klase II, citokine IFN-γ, antigene CD45, kao ni mnoge druge površinske receptore neophodne za obavljanje funkcija prezentacije antigena, fagocitoze i [[citotoksičnost]]i, po kojima se inače prepoznaju normalni makrofagi. Mikroglija se od makrofaga razlikuje i po tome što je pod znatno strožom prostornom i vremenskom regulacijom, čime se osigurava precizan [[imunski odgovor]].<ref name= "Aloisi 2001">{{cite journal | vauthors = Aloisi F | title = Immune function of microglia | journal = Glia | volume = 36 | issue = 2 | pages = 165–79 | date = November 2001 | pmid = 11596125 | doi = 10.1002/glia.1106 | s2cid = 25410282 }}</ref> Još jedna razlika između mikroglije i drugih ćelija koje nastaju diferencijacijom [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnih progenitorskih ćelija]] jeste brzina njihove obnove. Makrofagi i [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] neprestano se troše i zamjenjuju mijeloidnim progenitorskim ćelijama koje se diferenciraju u potrebni tip ćelije. Zbog postojanja [[krvno-moždana barijera|krvno-moždane barijere]], za organizam bi bilo prilično teško da neprestano vrši zamjenu mikroglije. Stoga, umjesto stalne zamjene putem mijeloidnih progenitorskih ćelija, mikroglija održava svoje stanje mirovanja, a nakon aktivacije se ubrzano razmnožava, kako bi održala svoju brojnost. Ipak, studije na koštanim himerama pokazale su da u slučajevima teških [[infekcija]] dolazi do slabljenja krvno-moždane barijere, te se mikroglija zamjenjuje hematogenim ćelijama porijeklom iz koštane srži, konkretno mijeloidnim progenitorskim ćelijama i makrofagima. Nakon što se infekcija povuče, ponovo se uspostavlja razdvojenost između perifernog i centralnog sistema, te su tokom perioda oporavka i regeneracije prisutne isključivo ćelije mikroglije.<ref name= "Gehrmann 1996">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J | title = Microglia: a sensor to threats in the nervous system? | journal = Research in Virology | volume = 147 | issue = 2–3 | pages = 79–88 | year = 1996 | pmid = 8901425 | doi = 10.1016/0923-2516(96)80220-2 }}</ref> ===Starenje=== Mikroglija prolazi kroz nagli porast [[mitoza|mitotske]] aktivnosti tokom povrede; nakon te proliferacije slijedi [[apoptoza]], kako bi se broj ćelija vratio na početni nivo.<ref name="Streita">{{cite journal | vauthors = Streit WJ | title = Microglial senescence: does the brain's immune system have an expiration date? | journal = Trends in Neurosciences | volume = 29 | issue = 9 | pages = 506–10 | date = September 2006 | pmid = 16859761 | doi = 10.1016/j.tins.2006.07.001 | s2cid = 8874596 }}</ref> Aktivacija mikroglije opterećuje [[anabolizam|anaboličke]] i [[katabolizam|kataboličke]] mehanizme ćelija, uzrokujući da aktivirane ćelije mikroglije odumiru brže od onih koje nisu aktivirane.<ref name="Streita"/> Kako bi se nadoknadio gubitak mikroglije tokom vremena, ove ćelije prolaze kroz mitozu, a progenitorske ćelije porijeklom iz koštane srži migriraju u mozak, putem moždanih ovojnica i krvnih sudova.<ref name="Streita"/> Nagomilavanje manjih oštećenja [[neuron]]a, do kojeg dolazi tokom normalnog procesa [[starenje|starenja]], može transformisati mikrogliju u uvećane i aktivirane ćelije.<ref name="Mrak">{{cite journal | vauthors = Mrak RE, Griffin WS | title = Glia and their cytokines in progression of neurodegeneration | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–54 | date = March 2005 | pmid = 15639313 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.05.010 | s2cid = 33152515 }}</ref> Ovi hronični, sa [[starenje]]m povezani porasti aktivacije mikroglije i ekspresije IL-1 mogu doprinijeti povećanom riziku od [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] tokom starenja, tako što pogoduju stvaranju neuritskih plakova kod pacijenata s predispozicijom za to.<ref name="Mrak"/> Oštećenje DNK može doprinijeti aktivaciji mikroglije povezanoj sa starenjem. Još jedan faktor može biti nakupljanje [[napredni krajnji proizvodi glikacije|naprednih krajnjih proizvoda glikacije]], koji se akumuliraju tokom starenja.<ref name="Mrak"/> Ovi proteini veoma su otporni na proteolitske procese i podstiču [[unakrsno povezivanje]] proteina.<ref name="Mrak"/> Istraživanja su otkrila distrofijsku (poremećenog razvoja) ljudsku mikrogliju. "Ove ćelije karakterišu abnormalnosti u strukturi citoplazme, kao što su ogranci koji su izgubili grananje, atrofijski, fragmentisani ili neuobičajeno vijugavi izdanci, koji često nose sferoidna ili lukovičasta zadebljanja."<ref name="Streita"/> Učestalost pojave distrofijske mikroglije raste sa starenjem.<ref name="Streita"/> Degeneracija i odumiranje mikroglije zabilježeni su u istraživanjima [[prenosiva spongiformna encefalopatija|prionskih bolesti]], [[shizofrenija|shizofrenije]] i Alzheimerove bolesti, što ukazuje na to da bi propadanje mikroglije moglo biti uključeno u neurodegenerativne bolesti.<ref name="Streita" /> Komplikaciju ove teorije predstavlja činjenica da je u ljudskom mozgu teško razlikovati "aktiviranu" od "distrofijske" mikroglije.<ref name="Streita"/> Kod miševa pokazano je da blokada CD22 vraća homeostatsku fagocitozu mikroglije u mozgu koji stari.<ref name="J.V. Pluvinage et al.">{{cite journal | vauthors = Pluvinage JV, Haney MS, Smith BA, Sun J, Iram T, Bonanno L, Li L, Lee DP, Morgens DW, Yang AC, Shuken SR, Gate D, Scott M, Khatri P, Luo J, Bertozzi CR, Bassik MC, Wyss-Coray T | display-authors = 6 | title = CD22 blockade restores homeostatic microglial phagocytosis in ageing brains | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 187–92 | date = April 2019 | pmid = 30944478 | pmc = 6574119 | doi = 10.1038/s41586-019-1088-4 | bibcode = 2019Natur.568..187P }}</ref> [[File:Microglial cells.tif|alt=|center|thumb|300px| Slika mikroglije]] ==Klinički značaj== {{glavni|Uloga mikroglije u bolestima}} [[File:Step-by-step guide for analyzing microglia phenotypes.png|thumb| Vodič korak po korak za analizu fenotipova mikroglije]] Mikroglija predstavlja primarne imunske ćelije [[CNS|centralnog nervnog sistema]], slične perifernim makrofagima. One reaguju na [[patogen]]e i povrede promjenom morfologije i migracijom na mjesto infekcije ili povrede, gdje uništavaju patogene i uklanjaju oštećene ćelije. Kao dio svog odgovora, luče [[citokin]]e, [[hemokin]]e, [[prostaglandin]]e i [[ROS|reaktivne vrste kisika]], koji pomažu u usmjeravanju imunskog odgovora. Pored toga, imaju ključnu ulogu u okončanju upalnog odgovora putem proizvodnje antiupalnih citokina. Mikroglija je također opsežno proučavana zbog svoje štetne uloge kod neurodegenerativnih bolesti, kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[multipla skleroza]], kao i kod [[kardiovaskularna bolest|srčanih oboljenja]], [[glaukom]]a te virusnih i bakterijskih [[infekcija]]. Sve je više dokaza da [[imunska disregulacija]] doprinosi patofiziologiji [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja (OKP)]], [[Touretteov sindrom|Touretteovog sindroma]] i [[PANDAS|pedijatrijskih autoimunskih neuropsihijatrijskih poremećaja povezanih sa streptokoknim infekcijama (PANDAS)]].<ref>{{cite journal | vauthors = Frick L, Pittenger C | title = Microglial Dysregulation in OCD, Tourette Syndrome, and PANDAS | journal = Journal of Immunology Research | volume = 2016 | date = 2016 | pmid = 28053994 | pmc = 5174185 | doi = 10.1155/2016/8606057 | doi-access = free }}</ref> Budući da mikroglija brzo reaguje čak i na suptilne promjene u homeostazi centralnog nervnog sistema, ona se može posmatrati kao senzor za neurološke disfunkcije ili poremećaje.<ref name="Schwabenland_2021">{{cite journal | vauthors = Schwabenland M, Brück W, Priller J, Stadelmann C, Lassmann H, Prinz M | title = Analyzing microglial phenotypes across neuropathologies: a practical guide | journal = Acta Neuropathologica | volume = 142 | issue = 6 | pages = 923–36 | date = December 2021 | pmid = 34623511 | pmc = 8498770 | doi = 10.1007/s00401-021-02370-8 | publication-date = October 2021 }}</ref> U slučaju moždanih patologija, fenotip mikroglije je zasigurno izmijenjen.<ref name="Schwabenland_2021"/> Stoga, analiza mikroglije može poslužiti kao osjetljiv alat za dijagnosticiranje i karakterizaciju poremećaja centralnog nervnog sistema u bilo kojem uzorku tkiva.<ref name="Schwabenland_2021"/> Posebno treba procijeniti gustoću ćelija mikroglije, oblik ćelija, obrazac rasporeda, različite fenotipove mikroglije i interakcije s drugim tipovima ćelija.<ref name="Schwabenland_2021"/> == Genetika sensoma == Sensom mikroglije je relativno nov biološki koncept koji, čini se, igra značajnu ulogu u [[neuron|neurorazvoju]] i [[neurodegeneracija|neurodegeneraciji]]. Sensom se odnosi na jedinstvenu grupu proteinskih [[primarni transkript|transkripata]] koji se koriste za detekciju [[ligand|liganada]] i [[mikroorganizam|mikroba]]. Drugim riječima, sensom predstavlja gene potrebne za sintezu proteina koji služe za prepoznavanje molekula unutar organizma. Sensom se može analizirati pomoću različitih metoda, uključujući [[qPCR|lančana polimerazma reakcija u realnom vremenu]], [[RNK-seq]], [[DNK-mikromreža|analizu mikromrežama]] i direktno sekvenciranje [[RNK]]. Geni uključeni u sensom kodiraju receptore i [[transmembranski protein|transmembranske proteine]] na [[ćelijska membrana|plazmatskoj membrani]], koji su u mikrogliji više eksprimirani nego u neuronima. Ne uključuje sekretovane proteine niti transmembranske proteine specifične za organele vezane za membrane, kao što su [[ćelijsko jedro]], [[mitohondrije]] i [[endoplazmatski retikulum]].<ref name="Hickman_2013">{{cite journal |vauthors=Hickman SE, Kingery ND, Ohsumi TK, Borowsky ML, Wang LC, Means TK, El Khoury J |date=December 2013 |title=The microglial sensome revealed by direct RNA sequencing |journal=Nature Neuroscience |volume=16 |issue=12 |pages=1896–905 |doi=10.1038/nn.3554 |pmc=3840123 |pmid=24162652}}</ref> Većina identifikovanih gena sensoma kodira receptore za prepoznavanje obrazaca, mada je spektar uključenih gena veoma raznolik. Mikroglija dijeli sličan sensom sa drugim makrofagima, ali sadrži 22 jedinstvena gena, od kojih se 16 koristi za interakciju sa endogenim ligandima. Ove razlike čine jedinstven mikroglijalni biomarker koji obuhvata više od 40 gena, uključujući [[P2ry12]] i [[HEXB]]. Čini se da DAP12 ([[TYROBP]]) ima važnu ulogu u interakciji proteina sensoma, djelujući kao signalni adaptor i regulatorni protein.<ref name="Hickman_2013"/> Regulacija gena unutar sensoma mora biti podložna promjenama kako bi se omogućio odgovor na potencijalne prijetnje. Kako bi se suočila s tim opasnostima, mikroglija može preuzeti ulogu neuroprotekcije ili ispoljiti neurotoksičnost.<ref>Block, ML, Zecca, L & Hong, JS. "Microglia-mediated neurotoxicity: uncovering the molecular mechanisms". ''Nat. Rev. Neurosci.'' 8, 57–69 (2007).</ref> Iz ovih razloga pretpostavlja se da bi sensom mogao imati ulogu u neurodegeneraciji. Geni sensoma čija se ekspresija povećava starenjem uglavnom su uključeni u prepoznavanje infektivnih mikrobnih liganada, dok su oni kod kojih dolazi do smanjenja ekspresije uglavnom uključeni u prepoznavanje endogenih liganada.<ref name="Hickman_2013"/> Ova analiza ukazuje na regulaciju specifičnu za glijalne ćelije koja pogoduje neuroprotekciji tokom prirodne neurodegeneracije. To je u suprotnosti sa pomakom ka neurotoksičnosti koji se zapaža kod neurodegenerativnih bolesti. Sensom također može imati ulogu u neurorazvoju. [[Infekcija]] mozga u ranom životnom dobu dovodi do nastanka mikroglije koja je preosjetljiva na kasnije imunske podražaje. Pri izloženosti infekciji dolazi do povećanja ekspresije gena sensoma uključenih u [[neuroinflamacija|neuroinflamaciju]] i smanjenja ekspresije gena uključenih u [[neuroplastičnost]].<ref name="pmid26872419">{{cite journal |vauthors=Ji P, Schachtschneider KM, Schook LB, Walker FR, Johnson RW |date=May 2016 |title=Peripheral viral infection induced microglial sensome genes and enhanced microglial cell activity in the hippocampus of neonatal piglets |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=54 |pages=243–51 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.010 |pmc=4828316 |pmid=26872419}}</ref> Međutim, sposobnost senzoma da mijenja neurorazvoj mogla bi poslužiti u borbi protiv bolesti. Delecija gena [[CX3CL1]] – gena senzoma koji se snažno eksprimira – kod životinjskih modela [[Rettov sindrom|Rettovog sindroma]] rezultirala je boljim zdravljem i dužim životnim vijekom.<ref name="pmid26883520">{{cite journal |vauthors=Horiuchi M, Smith L, Maezawa I, Jin LW |date=February 2017 |title=CX<sub>3</sub>CR1 ablation ameliorates motor and respiratory dysfunctions and improves survival of a Rett syndrome mouse model |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=60 |pages=106–16 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.014 |pmc=5531048 |pmid=26883520}}</ref> Smanjena ekspresija Cx<sub>3</sub>cr1 kod ljudi bez Rettovog sindroma povezana je sa simptomima sličnim [[shizofrenija|shizofreniji]].<ref name="pmid26285829">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergon A, Belzeaux R, Comte M, Pelletier F, Hervé M, Gardiner EJ, Beveridge NJ, Liu B, Carr V, Scott RJ, Kelly B, Cairns MJ, Kumarasinghe N, Schall U, Blin O, Boucraut J, Tooney PA, Fakra E, Ibrahim EC |date=October 2015 |title=CX3CR1 is dysregulated in blood and brain from schizophrenia patients |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01575079/file/soumis_Schizophrenia_Research_050815_pour_HAL.pdf |journal=Schizophrenia Research |volume=168 |issue=1–2 |pages=434–43 |doi=10.1016/j.schres.2015.08.010 |pmid=26285829 |hdl=1959.4/unsworks_49794 |s2cid=205073822}}</ref> Ovo ukazuje na to da senzom ne samo da igra ulogu u različitim razvojnim poremećajima, već zahtijeva i strogu regulaciju kako bi se održalo stanje bez bolesti. == Također pogledajte== *[[Neuroimunski sistem]] *[[Spisak tipova ljudskih ćelija izvedenih iz klicinih listova]] *[[Spisak različitih tipova ćelija u tijelu odraslog čovjeka]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Rock RB, Gekker G, Hu S, Sheng WS, Cheeran M, Lokensgard JR, Peterson PK | title = Role of microglia in central nervous system infections | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 17 | issue = 4 | pages = 942–64, table of contents | date = October 2004 | pmid = 15489356 | pmc = 523558 | doi = 10.1128/CMR.17.4.942-964.2004 }} * {{cite journal | vauthors = Han X, Li Q, Lan X, El-Mufti L, Ren H, Wang J | title = Microglial Depletion with Clodronate Liposomes Increases Proinflammatory Cytokine Levels, Induces Astrocyte Activation, and Damages Blood Vessel Integrity | journal = Molecular Neurobiology | volume = 56 | issue = 9 | pages = 6184–96 | date = September 2019 | pmid = 30734229 | pmc = 6684378 | doi = 10.1007/s12035-019-1502-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Microglia}} * [https://www.microglia.info/webinars Microglia information, videos & resources] at microglia.info * [https://www.microglia.net Microglia home page] at microglia.net * [https://www.scq.ubc.ca/?p=674 "Creeping into your Head – A Brief Introduction to Microglia"]&nbsp;– A Review from the ''Science Creative Quarterly'' * {{cite web |url=https://hms.harvard.edu/news/immune-scavengers-target-alzheimers-plaques-4-6-07 |title=Immune Scavengers Target Alzheimer's Plaques |date=April 6, 2007 }} * The [[v:Topic:Neuroscience|Department of Neuroscience]] at [[v:|Wikiversity]] * [https://www.neuinfo.org/mynif/search.php?q=Microglial%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 NIF Search – Microglial Cell] via the [[Neuroscience Information Framework]] {{Mijeloidne krvne ćelije i plazma}} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} [[Kategorija:Makrofagi]] [[Kategorija:Glija ćelije]] [[Kategorija:Ćelije]] e1j1ym0xhar958plewrvnt2fmqdt7ab 3935914 3935912 2026-10-16T14:43:16Z Violator-bos 186909 3935914 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Mikroglija | Latin = | Image = Mikroglej 1.jpg | Caption = Mikroglija u stanju mirovanja iz kore velikog mozga pacova prije traumatske povrede mozga (bojenje lektinom uz upotrebu HRP-a – peroksidaze hrena) | Image2 = Makrofagi 2.jpg | Caption2 = Mikroglija/makrofag – aktivirani oblik iz kore velikog mozga pacova nakon traumatske povrede mozga (bojenje [[lektin]]om uz upotrebu HRP-a) | Precursor = Primitivni makrofag porijeklom iz [[mezoderm]]a (tačnije, [[hematopoeza|hematopoetskih]] [[progenitorna ćelija|progenitora]] žumanjčane vreće | System = [[CNS]] | Nerve = }} '''Mikroglija''' su vrsta [[glija]]-ćelija, smještenih širom [[mozak|mozga]] i [[kičmena moždina| kičmene moždine]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS).<ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Lim S, Hoeffel G, Low D, Huber T | title = Origin and differentiation of microglia | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | page = 45 | year = 2013 | pmid = 23616747 | pmc = 3627983 | doi = 10.3389/fncel.2013.00045 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija čini oko 5–10% ćelija u mozgu.<ref name="Lana">{{cite journal |vauthors=Lana D, Magni G, Landucci E, Wenk GL, Pellegrini-Giampietro DE, Giovannini MG |title=Phenomic Microglia Diversity as a Druggable Target in the Hippocampus in Neurodegenerative Diseases |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=18 |date=September 2023 |pmid=37761971 |pmc=10531074 |doi=10.3390/ijms241813668 |doi-access=free |url=}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dos Santos SE, Medeiros M, Porfirio J, Tavares W, Pessôa L, Grinberg L, Leite RE, Ferretti-Rebustini RE, Suemoto CK, Filho WJ, Noctor SC, Sherwood CC, Kaas JH, Manger PR, Herculano-Houzel S | display-authors = 6 | title = Similar Microglial Cell Densities across Brain Structures and Mammalian Species: Implications for Brain Tissue Function | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 40 | issue = 24 | pages = 4622–43 | date = June 2020 | pmid = 32253358 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2339-19.2020 | pmc = 7294795 }}</ref> Kao rezidentne ćelije [[makrofag]]i, one djeluju kao prvi i glavni oblik aktivne [[imunost|imunske odbrane]] u CNS-u.<ref name= "Filiano 2015">{{cite journal | vauthors = Filiano AJ, Gadani SP, Kipnis J | title = Interactions of innate and adaptive immunity in brain development and function | journal = Brain Research | volume = 1617 | pages = 18–27 | date = August 2015 | pmid = 25110235 | pmc = 4320678 | doi = 10.1016/j.brainres.2014.07.050 }}</ref> Mikroglija potiče iz žumančane vreće pod strogo regulisanim molekularnim uslovima.<ref name="Dermitzakis_2023">{{cite journal | vauthors = Dermitzakis I, Manthou ME, Meditskou S, Tremblay MÈ, Petratos S, Zoupi L, Boziki M, Kesidou E, Simeonidou C, Theotokis P | display-authors = 6 | title = Origin and Emergence of Microglia in the CNS-An Interesting (Hi)story of an Eccentric Cell | journal = Current Issues in Molecular Biology | volume = 45 | issue = 3 | pages = 2609–28 | date = March 2023 | pmid = 36975541 | pmc = 10047736 | doi = 10.3390/cimb45030171 | doi-access = free }}</ref> Ove ćelije (i druga neuroglija, uključujući [[astrocit]]e) raspoređene su u velikim regijama koje se ne preklapaju širom CNS-a.<ref name="Kreutzberg 1995">{{cite journal | vauthors = Kreutzberg GW | title = Microglia, the first line of defence in brain pathologies | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 45 | issue = 3A | pages = 357–60 | date = March 1995 | pmid = 7763326 }}</ref><ref name="Bushong 2002">{{cite journal | vauthors = Bushong EA, Martone ME, Jones YZ, Ellisman MH | title = Protoplasmic astrocytes in CA1 stratum radiatum occupy separate anatomical domains | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 22 | issue = 1 | pages = 183–92 | date = January 2002 | pmid = 11756501 | pmc = 6757596 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.22-01-00183.2002 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija ključna je za cjelokupno održavanje mozga – ove ćelije neprestano pretražuju [[centralni nervni sistem]] u potrazi za naslagama (plakovima), oštećenim ili nepotrebnim [[neuron]]ima i [[sinapsa]]ma, te uzročnicima [[infekcija]].<ref name= "Gehrmann 1995">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J, Matsumoto Y, Kreutzberg GW | title = Microglia: intrinsic immuneffector cell of the brain | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 20 | issue = 3 | pages = 269–87 | date = March 1995 | pmid = 7550361 | doi = 10.1016/0165-0173(94)00015-H | s2cid = 22708728 }}</ref> Budući da ovi procesi moraju biti efikasni kako bi se spriječilo potencijalno fatalno oštećenje, mikroglija je izuzetno osjetljiva čak i na male patološke promjene u CNS-u.<ref name= "Dissing-Olesen 2007">{{cite journal | vauthors = Dissing-Olesen L, Ladeby R, Nielsen HH, Toft-Hansen H, Dalmau I, Finsen B | title = Axonal lesion-induced microglial proliferation and microglial cluster formation in the mouse | journal = Neuroscience | volume = 149 | issue = 1 | pages = 112–22 | date = October 2007 | pmid = 17870248 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.06.037 | s2cid = 36995129 }}</ref> Ova osjetljivost se dijelom postiže prisustvom jedinstvenih kanala za kalij koji reaguju čak i na male promjene koncentracije vanćelijskog kalija.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Nedavni dokazi pokazuju da mikroglija također igra ključnu ulogu u održavanju normalnih moždanih funkcija u zdravim uslovima.<ref>Kierdorf and Prinz, ''J Clin Invest.'' 2017;127(9): 3201–09. {{doi|10.1172/JCI90602}}.</ref> Mikroglija također kontinuirano nadzire neuronske funkcije putem direktnih somatskih kontakata ostvarenih preko svojih mikroglijalnih nastavaka te, po potrebi, ispoljava neuroprotektivne učinke.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de">{{cite journal | vauthors = Cserép C, Pósfai B, Lénárt N, Fekete R, László ZI, Lele Z, Orsolits B, Molnár G, Heindl S, Schwarcz AD, Ujvári K, Környei Z, Tóth K, Szabadits E, Sperlágh B, Baranyi M, Csiba L, Hortobágyi T, Maglóczky Z, Martinecz B, Szabó G, Erdélyi F, Szipőcs R, Tamkun MM, Gesierich B, Duering M, Katona I, Liesz A, Tamás G, Dénes Á | display-authors = 6 | title = Microglia monitor and protect neuronal function through specialized somatic purinergic junctions | journal = Science | volume = 367 | issue = 6477 | pages = 528–37 | date = January 2020 | pmid = 31831638 | doi = 10.1126/science.aax6752 | s2cid = 209343260 | bibcode = 2020Sci...367..528C | url = https://epub.ub.uni-muenchen.de/76442/ }}</ref><ref name="Nimmerjahn">{{cite journal |vauthors=Nimmerjahn A |title=Monitoring neuronal health |journal=[[Science]] |volume=367 |issue=6477 |pages=510–511 |date=January 2020 |pmid=32001643 |pmc=9291239 |doi=10.1126/science.aba4472 |bibcode=2020Sci...367..510N |url=}}</ref> Patogeni faktori iz [[krvotok]] aobično nemaju direktan pristup [[mozak|mozgu]] i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini ]]– koji čine [[centralni nervni sistem]] (CNS) – zahvaljujući nizu [[endotel|endotelnih ćelija]] poznatih kao [[krvno-moždana barijera]] (KMB). KMB sprečava većinu infekcija da dopru do osjetljivog nervnog tkiva. U slučaju da infektivni agensi direktno dospiju u mozak ili pređu krvno-moždanu barijeru, mikroglijalne ćelije moraju brzo reagovati kako bi smanjile [[upala|upalu]] i uništile infektivne agense prije nego što oštete osjetljivo nervno tkivo. Zbog nedostatka [[antitijelo|antitijela]] iz ostatka tijela (malo antitijela je dovoljno malih da prođu kroz krvno-moždanu barijeru), mikroglija mora biti sposobna prepoznati strana tijela, fagocitirati ih i djelovati kao [[antigen prezentirajuće ćelije|ćelije koje prezentiraju antigen]], aktivirajući pritom [[T-ćelija|T-ćelije]]. == Historija == Mogućnost posmatranja i karakterizacije različitih nervnih ćelija, uključujući mikrogliju, pojavila se 1880. godine kada je razvijena Nisslova metoda bojenja. [[Franz Nissl]] i William Ford Robertson prvi su opisali mikroglijne ćelije tokom svojih histoloških eksperimenata. Tehnike bojenja ćelija iz 1880-ih godina pokazale su da je mikroglija srodna [[makrofag]]ima. Aktivaciju mikroglije i stvaranje razgranatih klastera mikroglijnih ćelija prvi je zabilježio Victor Babeș dok je 1897. godine proučavao slučaj [[bjesnilo|bjesnila]]. Babeș je primijetio da se te ćelije javljaju kod različitih virusnih infekcija mozga, ali nije znao šta predstavljaju klasteri mikroglije koje je uočio.<ref name="Babes 1892">{{cite journal | vauthors = Babeș VM |year=1892 |title=Certains caractères des lesions histologiques de la rage |trans-title=Certain characteristics of the histological lesions of rabies |journal=Annales de l'Institut Pasteur |language=fr |volume=6 |pages=209–23}}</ref> Španski naučnik [[Santiago Ramón y Cajal]] definisao „treći element” (tip ćelije) pored [[neuron]]a i [[astrocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Sierra A, de Castro F, Del Río-Hortega J, Rafael Iglesias-Rozas J, Garrosa M, Kettenmann H | title = The 'Big-Bang' for modern glial biology: Translation and comments on Pío del Río-Hortega 1919 series of papers on microglia | journal = Glia | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1801–40 | date = November 2016 | pmid = 27634048 | doi = 10.1002/glia.23046 | s2cid = 3712733 | publication-date = 2016-09-16 }}</ref> [[Pío del Río Hortega]], student [[Santiago Ramón y Cajal| Santiaga Ramóna y Cajala]], prvi put nazvao je te ćelije „mikroglijom” oko 1920. Kasnije je, 1927. godine, opisao reakciju mikroglije na oštećenja mozga, a 1932. zabilježio prisustvo „fontana mikroglije” u [[corpus calosum|korpus kalozumu]] i drugim područjima bijele mase u perineonatusnom periodu. Nakon dugogodišnjeg istraživanja, Rio-Hortega je stekao reputaciju „oca mikroglije”.<ref name="Rio-Hortega 1892">{{cite journal | vauthors = del Río Hortega P, Penfield W |year=1892 |title=Cerebral Cicatrix: the Reaction of Neuroglia and Microglia to Brain Wounds |journal=Bulletin of the Johns Hopkins Hospital |volume=41 |pages=278–303}}</ref><ref name="Rio-Hortega 1937">{{cite journal |vauthors=del Rio-Hortega F |year=1937 |title=Microglia |journal=Cytology and Cellular Pathology of the Nervous System |pages=481–534}}</ref> Dugo vremena nije bilo značajnijeg napretka u poznavanju mikroglije. Zatim su 1988. godine Hickey i Kimura pokazali da perivaskularne mikroglijne ćelije potiču iz [[koštana srž|koštane srži]] i da eksprimiraju visoke nivoe proteina [[MHC]] klase II, koji se koriste za prezentaciju antigena. Time je potvrđena pretpostavka Pija Del Rio-Ortege da mikroglijne ćelije funkcionišu slično makrofagima, vršeći fagocitozu i prezentaciju [[antigen]]a. Krajem 20. stoljeća, grupa za eksperimentalnu psihologiju sa Univerziteta u Oxfordu klasifikovala je mikroglijne ćelije u tri tipa, na osnovu njihove morfologije, lokacije u tkivu i trajanja fagocitne aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lawson, Perry, Dri, Gordon |year=1990 |title=Heterogeneity in the distribution and morphology of microglia in the normal adult mouse brain |journal=Neuroscience |volume=39 |issue=1 |pages=151–170|doi=10.1016/0306-4522(90)90229-W |pmid=2089275 }}</ref> Danas mnogi istraživači širom svijeta, koristeći različite softvere, pokušavaju utvrditi vezu između morfologije mikroglijnih ćelija i nivoa ekspresije imunskih medijatora od strane tih ćelija.<ref>{{Cite journal |last=Fernandez-Arjona M.D.M., Grondona J.M., Fernandez-Llebrez P., Lopez-Avalos M.D. |year=2019 |title=Microglial morphometric parameters correlate with the expression level of IL-1beta, and allow identifying different activated morphotypes |journal=Front Cell Neurosci |volume=13|doi=10.3389/fncel.2019.00472 |doi-access=free |pmid=31708746 |pmc=6824358 }}</ref> ==Oblici== [[File:Microglia and neurons.jpg|thumb| Pacovska mikroglija uzgajana u kulturi tkiva (zelena boja), zajedno s izdancima nervnih vlakana prikazanim crvenom bojom.]] [[File:Microglial cells (red) in rat cerebellar molecular layer.jpg|thumb| Mikroglija u molekularnom sloju malog mozga pacova prikazana je crvenom bojom, obojena antitijelima na IBA1/AIF1. Nastavci Bergmannovih glija ćelija prikazani su zelenom bojom, a DNK plavom.<ref name= "Gehrmann 1995"/>]] Ćelije mikroglije izuzetno su [[meuroplastičnost|plastične]] i prolaze kroz različite strukturne promjene zavisno od lokacije i potreba sistema. Ovakav stepen plastičnosti neophodan je za obavljanje širokog spektra funkcija koje mikroglija vrši. Sposobnost transformacije razlikuje mikrogliju od makrofaga, koji se moraju redovno zamjenjivati, te im omogućava odbranu centralnog nervnog sistema (CNS) u veoma kratkom roku, bez izazivanja imunskih poremećaja.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Mikroglija poprima specifičan oblik, odnosno fenotip, kao odgovor na lokalne uslove i hemijske signale koje detektuje.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Također je utvrđeno da signalizacija posredovana [[adenozin-trifosfat]]om (ATP), povezana s povredom tkiva, ima ključnu ulogu u [[fenotip]]skoj transformaciji mikroglije.<ref name="berkicserep">{{cite journal | doi= 10.1038/s41467-024-49773-1 | doi-access= free| title=Microglia contribute to neuronal synchrony despite endogenous ATP-related phenotypic transformation in acute mouse brain slices | date=2024 | last1=Peter | first1=Berki | last2=Csaba | first2=Cserep | last3=Zsuzsanna | first3=Környei | journal=Nature Communications | volume= 15 | issue=1 | page= 5402 | pmid= 38926390 | pmc=11208608 | bibcode= 2024NatCo..15.5402B }}</ref> ===Razgranati oblik=== Ovaj oblik mikroglijalnih ćelija obično se nalazi na specifičnim lokacijama širom mozga i kičmene moždine u odsustvu stranih materija ili ćelija koje odumiru. Ovaj „mirujući” oblik mikroglije sastoji se od dugih, razgranatih nastavaka i malog ćelijskog tijela. Za razliku od ameboidnih oblika mikroglije, [[ćelijsko tijelo]] razgranatog oblika ostaje na mjestu, dok se njegovi nastavci neprestano kreću i nadziru okolno područje. Nastavci su veoma osjetljivi na male promjene fiziološkog stanja i zahtijevaju vrlo specifične uslove kulture za posmatranje ''[[in vitro]]''.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Za razliku od aktivirane]] ili [[#Amoeboidne|ameboidne]] mikroglije, razgranata mikroglija ne vrši [[fagocitoza|fagocitozu]] ćelija i luči manje imunomolekula (uključujući proteine [[MHC-klasa I|MHC klase I]]/[[MHC -klasa II|II]]). Mikroglija u ovom stanju sposobna je da traga za imunskim prijetnjama i identifikuje ih, istovremeno održavajući [[homeostaza|homeostazu]] u CNS-u.<ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Davis 1994">{{cite journal | vauthors = Davis EJ, Foster TD, Thomas WE | title = Cellular forms and functions of brain microglia | journal = Brain Research Bulletin | volume = 34 | issue = 1 | pages = 73–78 | year = 1994 | pmid = 8193937 | doi = 10.1016/0361-9230(94)90189-9 | s2cid = 22596219 }}</ref> Iako se ovo smatra stanjem mirovanja, mikroglija je u tom obliku i dalje izuzetno aktivna u hemijskom nadzoru okruženja. Razgranata mikroglija se u svakom trenutku može transformisati u aktivirani oblik kao odgovor na povredu ili prijetnju.<ref name="Verkhratsky 2013">{{cite book | vauthors = Verkhratsky A, Butt A | title=Glial physiology and pathophysiology|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-118-40205-4}}</ref> ===Aktivirani=== Aktivirana mikroglija može se obojiti pomoću markera [[AIF-1]], čija se ekspresija povećava tokom aktivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Lan X, Han X, Li Q, Yang QW, Wang J | title = Modulators of microglial activation and polarization after intracerebral haemorrhage | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 13 | issue = 7 | pages = 420–33 | date = July 2017 | pmid = 28524175 | pmc = 5575938 | doi = 10.1038/nrneurol.2017.69 }}</ref> ====Nefagocitno stanje==== Ovo stanje zapravo je dio postepenog odgovora tokom kojeg mikroglija prelazi iz svog razgranatog oblika u potpuno aktivni fagocitni oblik. Mikroglija može se aktivirati djelovanjem različitih faktora, uključujući: proupalne [[citokin]]e, faktore ćelijske nekroze, lipopolisaharid i promjene u nivou vanćelijskog kalija (što ukazuje na pucanje ćelija). Nakon aktivacije, ćelije prolaze kroz nekoliko ključnih morfoloških promjena, uključujući zadebljanje i povlačenje ogranaka, preuzimanje proteina MHC klase I/II, ekspresiju imunomolekula, te lučenje citotoksičnih faktora, molekula za regrutaciju i proupalnih [[signalna molekula|signalnih molekula]] (što dovodi do kaskade proupalnih signala). Aktivisana mikroglija u nefagocitnom stanju obično poprima izgled „žbuna”, „štapića” ili malih ameboidnih oblika, zavisno od toga u kojoj se fazi transformacije – od razgranatog do potpuno fagocitnog oblika – nalazi. Pored toga, mikroglija prolazi i kroz brzu [[ćelijska proliferecija|proliferaciju]], kako bi se povećao njen broj. Sa strogo morfološkog aspekta, varijacije u obliku mikroglije duž ovog kontinuuma povezane su s promjenama morfološke složenosti i mogu se kvantificirati metodama fraktalne analize; pokazalo se da su te metode osjetljive čak i na suptilne, vizuelno neprimjetne promjene povezane s različitim morfološkim oblicima u različitim patološkim stanjima.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Jelinek 2005">{{cite journal |vauthors=Jelinek HF, Karperien A, Bossomaier T, Buchan A |title=Differentiating grades of microglia activation with fractal analysis |journal=Complexity International |volume=12 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |year=1975 |issue=18 |pages=1713–17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217005916/http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |archive-date=2008-12-17 }}</ref> ====Fagocitni==== Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije predstavljaju oblik mikroglije s maksimalnim [[imunski odgovor|imunskim odgovorom]]. Ove ćelije obično poprimaju veliki, ameboidni oblik, iako su zabilježena određena odstupanja. Pored funkcija prezentacije antigena, citotoksičnog djelovanja i signalizacije posredovane upalom – svojstvenih aktiviranim nefagocitnim mikroglijalnim ćelijama – one su također sposobne fagocitirati strane materije i izlagati nastale imunomolekule radi aktivacije [[T-ćelija]]. Fagocitne mikroglijne ćelije kreću se prema mjestu povrede, obuhvataju i razgrađuju štetni materijal te luče proupalne faktore koji podstiču proliferaciju drugih ćelija i njihovo uključivanje u isti proces. Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije također stupaju u interakciju s astrocitima i nervnim ćelijama, kako bi se što brže suprotstavile infekciji ili upali, uz minimalno oštećenje zdravih moždanih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ===Ameboidni=== Ovaj oblik omogućava mikrogliji slobodno kretanje kroz [[nervno tkivo]], čime ona može obavljati svoju ulogu ćelije čistača. Ameboidne mikroglijne ćelije sposobne su [[fagocitoza|fagocitirati]] ćelijski otpad, ali ne obavljaju iste funkcije prezentacije antigena i posredovanja u upali kao aktivirane mikroglijne ćelije. Ameboidne mikroglijne ćelije posebno su zastupljene tokom razvoja i preoblikovanja neuronskih veza u mozgu, kada postoji velika količina vanćelijskog otpada nastalog apoptozom koji treba ukloniti. Ovaj oblik mikroglijnih ćelija prisutan je nakon rođenja, uglavnom unutar perineonatusnih područja [[bijela masa|bijele mase]] u korpus kalozumu (žuljevitom tijelu) i [[mali mozak|malom mozgu]], koja su ranije opisivana kao "izvor mikroglije".<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Christensen 2006">{{cite journal | vauthors = Christensen RN, Ha BK, Sun F, Bresnahan JC, Beattie MS | title = Kainate induces rapid redistribution of the actin cytoskeleton in ameboid microglia | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 84 | issue = 1 | pages = 170–81 | date = July 2006 | pmid = 16625662 | doi = 10.1002/jnr.20865 | s2cid = 34491558 }}</ref><ref name="Hagemeyer">{{cite journal |vauthors=Hagemeyer N, Hanft KM, Akriditou MA, Unger N, Park ES, Stanley ER, Staszewski O, Dimou L, Prinz M |title=Microglia contribute to normal myelinogenesis and to oligodendrocyte progenitor maintenance during adulthood |journal=Acta Neuropathol |volume=134 |issue=3 |pages=441–458 |date=September 2017 |pmid=28685323 |pmc=5951721 |doi=10.1007/s00401-017-1747-1 |url=}}</ref> ===Perivaskularni=== Za razliku od drugih tipova mikroglije spomenutih gore, "perivaskularna" mikroglija (PVM) odnosi se na lokaciju ćelije, a ne na njen oblik/funkciju. Međutim, perivaskularna mikroglija često se miješa s perivaskularnim makrofagima,<ref name=frontier>{{cite journal|journal=Front. Neurosci. |date=4 December 2019 |volume=13|doi=10.3389/fnins.2019.01291|title=Vessel-Associated Immune Cells in Cerebrovascular Diseases: From Perivascular Macrophages to Vessel-Associated Microglia|author=Takashi Koizumi|author2=Danielle Kerkhofs |author3=Toshiki Mizuno|author4=Harry WM Steinbusch|author5=Sebastien Foulquier |doi-access=free |pmid=31866808 |pmc=6904330 }}</ref> koji se nalaze unutar zidova bazne lamine; stoga treba obratiti pažnju kako bi se utvrdilo na koji od ova dva tipa ćelija autori publikacija misle. Za razliku od normalne mikroglije, PVM-ove redovno zamjenjuju prekursorske ćelije porijeklom iz koštane srži, a oni eksprimiraju antigene MHC klase II bez obzira na svoje okruženje.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ===Jukstavaskularni=== "Perivaskularna mikroglija" i "jukstavaskularna mikroglija" različiti su nazivi za isti tip ćelije. Do zabune je došlo zbog pogrešne upotrebe termina "perivaskularna mikroglija" za označavanje perivaskularnih makrofaga,<ref name=frontier/> koji predstavljaju drugačiji tip ćelije. Jukstavaskularna mikroglija (odnosno perivaskularna mikroglija) ostvaruje direktan kontakt sa zidom bazne lamine krvnih sudova, ali se ne nalazi unutar samih zidova. Na toj poziciji mogu stupati u interakciju, kako sa [[endotel]]nim ćelijama, tako i sa [[pericit]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Morris GP, Foster CG, Courtney JM, Collins JM, Cashion JM, Brown LS, Howells DW, DeLuca GC, Canty AJ, King AE, Ziebell JM, Sutherland BA | display-authors = 6 | title = Microglia directly associate with pericytes in the central nervous system | journal = Glia | volume = 71 | issue = 8 | pages = 1847–69 | date = August 2023 | pmid = 36994950 | doi = 10.1002/glia.24371 | doi-access = free | pmc = 10952742 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Microglia contact cerebral vasculature through gaps between astrocyte endfeet |journal=Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism |date=2024 |doi=10.1177/0271678X241280775 |pmid=39253821|doi-access=free |last1=Morris |first1=Gary P. |last2=Foster |first2=Catherine G. |last3=Sutherland |first3=Brad A. |last4=Grubb |first4=Søren |volume=44 |issue=12 |pages=1472–1486 |pmc=11751324 }}</ref> Poput perivaskularnih ćelija, one eksprimiraju proteine [[MHC]] klase II čak i pri niskim nivoima aktivnosti upalnih [[citokin]]a. Za razliku od perivaskularnih ćelija, a slično ostalim mikroglijnim ćelijama, jukstavaskularna mikroglija ne pokazuje brzu izmjenu niti redovnu zamjenu mijeloidnim prekursorskim ćelijama.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ==Funkcije== [[File:Purinergic signalling Microglia.jpg|thumb| Aktivacija mikroglije putem [[purinergička signalizacija|purinergičke signalizacije]]]] Mikroglijne ćelije obavljaju niz različitih zadataka unutar [[CNS]]-a, koji su uglavnom povezani s [[imunski odgovor|imunskim odgovorom[]] i održavanjem [[homeostaza|homeostaze]]. U nastavku su navedene neke od glavnih poznatih funkcija koje obavljaju ove ćelije. ===Čišćenje=== Pored toga što su veoma osjetljive na male promjene u svom okruženju, svaka mikroglijna ćelija također redovno fizički nadzire svoje područje djelovanja. Ova aktivnost odvija se u ameboidnom i mirujućem stanju putem veoma pokretnih nastavaka mikroglije.<ref name="Nimmerjahn"/> Dok se kreće kroz određeno područje, ako mikroglijna ćelija naiđe na strani materijal, oštećene ćelije, [[apoptoza|apoptotske]] ćelije, neurofibrilarna klupka, fragmente [[DNK]] ili [[senilno plak|plakove]], ona se aktivira i fagocitira taj materijal ili ćeliju. Na taj način mikroglijalne ćelije djeluju i kao "čistači", uklanjajući nasumične ostatke ćelija.<ref name= "Aloisi 2001"/> Tokom preneonatusnog razvoja mozga, mikroglijne ćelije imaju ulogu u regulaciji broja [[prekursorska neuronska ćelija|prekursorskih neuronsjih ćelija]]<ref>{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Christopher |last2=Martinez-Cerdeno |first2=Veronica |last3=Noctor |first3=Stephen |title=Microglia regulate the number of neural precursor cells in the developing cerebral cortex |journal=J Neurosci |date=2013 |volume=33 |issue=10 |pages=4216–33 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3441-12.2013 |pmid=23467340 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23467340|pmc=3711552 }}</ref> i uklanjanju apoptotskih neurona. Također postoje dokazi da mikroglija može precizno oblikovati sinapsne veze gutanjem i eliminacijom sinapsi.<ref>{{cite journal | vauthors = Chung WS, Welsh CA, Barres BA, Stevens B | title = Do glia drive synaptic and cognitive impairment in disease? | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 11 | pages = 1539–45 | date = November 2015 | pmid = 26505565 | pmc = 4739631 | doi = 10.1038/nn.4142 }}</ref> Nakon razvoja, većina mrtvih ili apoptotskih ćelija nalazi se u moždanoj kori i subkortikalnoj bijeloj tvari. To može objasniti zašto se većina ameboidnih mikroglijnih ćelija nalazi unutar "fontana mikroglije" u [[korteks|moždanoj kori]].<ref name= "Ferrer 1990">{{cite journal | vauthors = Ferrer I, Bernet E, Soriano E, del Rio T, Fonseca M | title = Naturally occurring cell death in the cerebral cortex of the rat and removal of dead cells by transitory phagocytes | journal = Neuroscience | volume = 39 | issue = 2 | pages = 451–58 | year = 1990 | pmid = 2087266 | doi = 10.1016/0306-4522(90)90281-8 | s2cid = 23457378 }}</ref> ===Fagocitoza=== Glavna uloga mikroglije, [[fagocitoza]], podrazumijeva obuhvatanje i gutanje različitih materijala. Materijali koji se fagocituju uglavnom se sastoje od ćelijskih ostataka, [[lipid]]a i [[apoptoza|apoptotskih]] ćelija u stanju bez upale, te invazivnih [[virus]]a, [[bakterija]] ili drugih stranih materija u stanju upale. Kada se ćelija mikroglije „napuni”, ona prestaje s [[fagocit]] nomaktivnošću i transformiše se u relativno nereaktivnu [[kontejner ćelija| kontejner ćeliju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Galloway DA, Phillips AE, Owen DR, Moore CS | title = Phagocytosis in the Brain: Homeostasis and Disease | language = English | journal = Frontiers in Immunology | volume = 10 | date = 2019 | pmid = 31040847 | pmc = 6477030 | doi = 10.3389/fimmu.2019.00790 | doi-access = free }}</ref> ===Vanćelijska signalizacija=== Značajan dio uloge mikroglijnih ćelija u mozgu odnosi se na održavanje [[homeostaza|homeostaze]] u nezaraženim regijama i podsticanje [[upala|upale]] u zaraženom ili oštećenom tkivu. Mikroglija to postiže putem izuzetno složenog niza vanćelijskih signalnih molekula koji im omogućavaju komunikaciju s drugim mikroglijnim ćelijama, [[astrocit]]ima, [[neuron]]ima, [[T-ćelija|T-ćelijama]] i [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnim progenitorskim ćelijama]]. Kao što je ranije spomenuto, [[citokin]] IFN-γ može se koristiti za aktivaciju mikroglijnih ćelija. Pored toga, nakon aktivacije pomoću IFN-γ, mikroglija također otpušta dodatni IFN-γ u vanćelijski prostor. To aktivira još više mikroglijnih ćelija i pokreće kaskadu aktivacije posredovanu [[citokin]]ima, čime se brzo aktiviraju sve obližnje mikroglijne ćelije. TNF-α, koji proizvodi mikroglija, uzrokuje [[apoptoza|apoptozu]] nervnog tkiva i pojačava upalu. [[Interleukin 8|IL-8]] podstiče rast i diferencijaciju [[B-ćelija]], omogućavajući im da pomognu mikrogliji u borbi protiv infekcije. Drugi citokin, [[Interleukin 1|IL-1]], inhibira citokine [[Interleukin 10|IL-10]] i [[TGF-β]], koji smanjuju intenzitet [[prezentacija antigena|prezentacije antigena]] i proupalne signalizacije. Dodatne [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] i T-ćelije regrutuju se na mjesto povrede putem mikroglijne proizvodnje [[hemotaksija|hemotaksijskih]] molekula kao što su [[CCL22|MDC]], IL-8 i [[CCL19|MIP-3β]]. Konačno, PGE<sub>2</sub> i drugi [[prostanoid]]i sprečavaju [[hronična upala|hroničnu upalu]], inhibicijom proupalnog odgovora mikroglije i smanjenjem odgovora [[T-pomoćna ćelija|Th1]] (T-pomoćnih ćelija).<ref name= "Aloisi 2001"/> ====Prezentacija antigena==== Kao što je ranije spomenuto, rezidentne, neaktivirane mikroglijne ćelije slabi su [[antigen-prezentirajuća ćelija|prezentatori antigena]] zbog nedostatka MHC proteina klase I i II. Nakon aktivacije, one brzo eksprimiraju MHC proteine klase I i II te postaju efikasni prezentatori antigena. U određenim slučajevima, mikroglija može se aktivirati pomoću IFN-γ radi prezentacije antigena, ali ne funkcioniše tako efikasno kao kada bi preuzela proteine [[MHC]] klase I ili II. Tokom upale, T-ćelije prelaze [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]], zahvaljujući specijalizovanim površinskim markerima, a zatim se direktno vezuju za mikrogliju kako bi preuzele [[antigen]]e. Nakon što im se antigeni prezentuju, T-ćelije obavljaju različite funkcije, uključujući regrutaciju ćelija uključenih u [[upalni odgovor]], stvaranje imunske memorije, lučenje citotoksičnih supstanci i direktne napade na plazma-membrane stranih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ====Citotoksičnost==== Pored sposobnosti uništavanja infektivnih organizama putem kontakta između ćelija posredstvom [[fagocitoza|fagocitoze]], mikroglija također može oslobađati različite [[citotoksičnost|citotoksične]] tvari.<ref>{{cite journal | vauthors = Wolf A, Herb M, Schramm M, Langmann T | title = The TSPO-NOX1 axis controls phagocyte-triggered pathological angiogenesis in the eye | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | date = June 2020 | pmid = 32483169 | pmc = 7264151 | doi = 10.1038/s41467-020-16400-8 | bibcode = 2020NatCo..11.2709W | doi-access = free }}</ref> Mikroglija u kulturi luči velike količine [[vodik-peroksid]]a i [[dušik-oksid]]a u procesu poznatom kao „respiratorni prasak”. Oba ova hemijska spoja mogu direktno oštetiti ćelije i dovesti do smrti neurona. Proteaze koje luči mikroglija razgrađuju specifične proteine, uzrokujući direktno oštećenje ćelija, dok [[citokin]]i poput IL-1 podstiču demijelinizaciju [[neuron]]skih [[akson]]a. Konačno, mikroglija može oštetiti neurone putem procesa posredovanih NMDA receptorima, lučenjem [[glutamat]]a, [[aspartat]]a i kvinolinske kiseline. Ovo citotoksično lučenje ima za cilj uništavanje inficiranih neurona, virusa i bakterija, ali može uzrokovati i znatna kolateralna oštećenja nervnog tkiva. Posljedično, hronični [[upalni odgovor]] može dovesti do opsežnog oštećenja nervnog tkiva dok mikroglija razara moždano tkivo u pokušaju da uništi infekciju.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Edaravon, supstanca koja vezuje slobodne radikale, sprečava oksidativnu neurotoksičnost izazvanu aktiviranom mikroglijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Banno M, Mizuno T, Kato H, Zhang G, Kawanokuchi J, Wang J, Kuno R, Jin S, Takeuchi H, Suzumura A | display-authors = 6 | title = The radical scavenger edaravone prevents oxidative neurotoxicity induced by peroxynitrite and activated microglia | journal = Neuropharmacology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 283–90 | date = February 2005 | pmid = 15695167 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2004.10.002 | s2cid = 25545853 }}</ref> ====Sinapsno uklanjanje==== U [[fenomen]]u koji su Blinzinger i Kreutzberg prvi put uočili kod [[lezija]] kičmene moždine 1968. godine, mikroglija nakon upale uklanja ogranke s nervnih vlakana u blizini oštećenog tkiva. To doprinosi ponovnom rastu i reorganizaciji oštećenih [[neuronska mreža|neuronskih mreža]].<ref name= "Gehrmann 1995"/> Također je utvrđeno da mikroglija učestvuje u procesu sinapsnog obrezivanja tokom razvoja mozga.<ref name="Soteros_2021">{{cite journal | vauthors = Soteros BM, Sia GM | title = Complement and microglia dependent synapse elimination in brain development | journal = WIREs Mechanisms of Disease | volume = 14| issue = 3| date = November 2021 | pmid = 34738335 | doi = 10.1002/wsbm.1545 | pmc = 9066608 }}</ref> ====Podsticanje procesa popravke==== Nakon upale, mikroglija prolazi kroz nekoliko faza kako bi podstakla ponovni rast nervnog tkiva. Ti procesi uključuju uklanjanje sinapsi (sinapsno "ogoljavanje"), lučenje protivupalnih citokina, privlačenje neurona i [[astrocit]]a na oštećeno područje, te stvaranje tzv. Gitterovih ćelija. Bez ćelija mikroglije, procesi ponovnog rasta i reorganizacije mreža (''remapping'') odvijali bi se znatno sporije u samom [[CNS]]-u, dok bi u mnogim vaskularnim sistemima koji okružuju [[mozak]] i [[oči]] bili gotovo nemogući.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Ritter 2006">{{cite journal | vauthors = Ritter MR, Banin E, Moreno SK, Aguilar E, Dorrell MI, Friedlander M | title = Myeloid progenitors differentiate into microglia and promote vascular repair in a model of ischemic retinopathy | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 12 | pages = 3266–76 | date = December 2006 | pmid = 17111048 | pmc = 1636693 | doi = 10.1172/JCI29683 }}</ref> Nedavna istraživanja potvrdila su da izdanci mikroglije neprestano prate funkcije neurona putem specijalizovanih somatskih spojeva i detektuju „stanje” nervnih ćelija. Putem ovog mehanizma međućelijske komunikacije, mikroglija može ostvariti snažne neuroprotektivne efekte, značajno doprinoseći procesu oporavka nakon povrede mozga.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de"/> Također utvrđeno je da mikroglija doprinosi pravilnom razvoju mozga ostvarivanjem kontakta sa nezrelim neuronima u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Cserép C, Schwarcz AD, Pósfai B, László ZI, Kellermayer A, Környei Z, Kisfali M, Nyerges M, Lele Z, Katona I | display-authors = 6 | title = Microglial control of neuronal development via somatic purinergic junctions | journal = Cell Reports | volume = 40 | issue = 12 | date = September 2022 | pmid = 36130488 | pmc = 9513806 | doi = 10.1016/j.celrep.2022.111369 | s2cid = 252416407 }}</ref> == Razvoj == [[File:Microgliogenesis at a glance.png|thumb|268x268px| Porijeklo i nastanak mikroglije u CNS-u]] Dugo se smatralo da se ćelije mikroglije diferenciraju u [[koštana srž|koštanoj srži]] iz [[hematopoetske matične ćelije|hematopoetskih matičnih ćelija]], [[progenitorna ćelija|progenitora]] svih krvnih ćelija. Međutim, novija istraživanja pokazuju da mikroglija potiče iz žumančane vreće tokom izuzetno ograničenog embrionalnog perioda i naseljava moždani parenhim vođena precizno orkestriranim molekularnim procesom.<ref name="Dermitzakis_2023"/> Progenitornim ćelijama iz žumančane vreće potrebna je aktivacija [[receptor faktora stimulacije kolonija 1]] (CSF1R) radi migracije u mozak i diferencijacije u mikrogliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanley ER, Chitu V | title = CSF-1 receptor signaling in myeloid cells | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 6| date = June 2014 | pmid = 24890514 | pmc = 4031967 | doi = 10.1101/cshperspect.a021857 }}</ref> Pored toga, najveći doprinos repopulaciji mikroglije zasniva se na njenoj lokalnoj samoobnovi, kako u stanju mirovanja tako i u bolesti, dok cirkulišući [[monocit]]i također mogu doprinijeti u manjoj mjeri, naročito u slučaju bolesti.<ref name="Dermitzakis_2023" /><ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Prinz M | title = Origin of microglia: current concepts and past controversies | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 8 | date = July 2015 | pmid = 26134003 | pmc = 4526747 | doi = 10.1101/cshperspect.a020537 }}</ref> [[Monocit]]i se u perifernim sistemima također mogu diferencirati u mijeloidne dendritske ćelije i makrofage. Poput makrofaga u ostatku tijela, mikroglija koristi fagocitne i citotoksične mehanizme za uništavanje stranih materija. I mikroglija i makrofagi doprinose [[imunski odgovor|imunskom odgovoru]], djelujući kao [[antigene prezentirajuće ćelije]], te podstiču upalu i homeostatske mehanizme u tijelu lučenjem citokina i drugih signalnih molekula.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu H, Wang Z, Yu J, Yang X, He F, Liu Z, Che F, Chen X, Ren H, Hong M, Wang J | display-authors = 6 | title = Role and mechanisms of cytokines in the secondary brain injury after intracerebral hemorrhage | journal = Progress in Neurobiology | volume = 178 | date = July 2019 | pmid = 30923023 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2019.03.003 | s2cid = 85495400 }}</ref> U svom stanju smanjene aktivnosti, mikroglija ne eksprimira proteine MHC klase I i MHC klase II, citokine IFN-γ, antigene CD45, kao ni mnoge druge površinske receptore neophodne za obavljanje funkcija prezentacije antigena, fagocitoze i [[citotoksičnost]]i, po kojima se inače prepoznaju normalni makrofagi. Mikroglija se od makrofaga razlikuje i po tome što je pod znatno strožom prostornom i vremenskom regulacijom, čime se osigurava precizan [[imunski odgovor]].<ref name= "Aloisi 2001">{{cite journal | vauthors = Aloisi F | title = Immune function of microglia | journal = Glia | volume = 36 | issue = 2 | pages = 165–79 | date = November 2001 | pmid = 11596125 | doi = 10.1002/glia.1106 | s2cid = 25410282 }}</ref> Još jedna razlika između mikroglije i drugih ćelija koje nastaju diferencijacijom [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnih progenitorskih ćelija]] jeste brzina njihove obnove. Makrofagi i [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] neprestano se troše i zamjenjuju mijeloidnim progenitorskim ćelijama koje se diferenciraju u potrebni tip ćelije. Zbog postojanja [[krvno-moždana barijera|krvno-moždane barijere]], za organizam bi bilo prilično teško da neprestano vrši zamjenu mikroglije. Stoga, umjesto stalne zamjene putem mijeloidnih progenitorskih ćelija, mikroglija održava svoje stanje mirovanja, a nakon aktivacije se ubrzano razmnožava, kako bi održala svoju brojnost. Ipak, studije na koštanim himerama pokazale su da u slučajevima teških [[infekcija]] dolazi do slabljenja krvno-moždane barijere, te se mikroglija zamjenjuje hematogenim ćelijama porijeklom iz koštane srži, konkretno mijeloidnim progenitorskim ćelijama i makrofagima. Nakon što se infekcija povuče, ponovo se uspostavlja razdvojenost između perifernog i centralnog sistema, te su tokom perioda oporavka i regeneracije prisutne isključivo ćelije mikroglije.<ref name= "Gehrmann 1996">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J | title = Microglia: a sensor to threats in the nervous system? | journal = Research in Virology | volume = 147 | issue = 2–3 | pages = 79–88 | year = 1996 | pmid = 8901425 | doi = 10.1016/0923-2516(96)80220-2 }}</ref> ===Starenje=== Mikroglija prolazi kroz nagli porast [[mitoza|mitotske]] aktivnosti tokom povrede; nakon te proliferacije slijedi [[apoptoza]], kako bi se broj ćelija vratio na početni nivo.<ref name="Streita">{{cite journal | vauthors = Streit WJ | title = Microglial senescence: does the brain's immune system have an expiration date? | journal = Trends in Neurosciences | volume = 29 | issue = 9 | pages = 506–10 | date = September 2006 | pmid = 16859761 | doi = 10.1016/j.tins.2006.07.001 | s2cid = 8874596 }}</ref> Aktivacija mikroglije opterećuje [[anabolizam|anaboličke]] i [[katabolizam|kataboličke]] mehanizme ćelija, uzrokujući da aktivirane ćelije mikroglije odumiru brže od onih koje nisu aktivirane.<ref name="Streita"/> Kako bi se nadoknadio gubitak mikroglije tokom vremena, ove ćelije prolaze kroz mitozu, a progenitorske ćelije porijeklom iz koštane srži migriraju u mozak, putem moždanih ovojnica i krvnih sudova.<ref name="Streita"/> Nagomilavanje manjih oštećenja [[neuron]]a, do kojeg dolazi tokom normalnog procesa [[starenje|starenja]], može transformisati mikrogliju u uvećane i aktivirane ćelije.<ref name="Mrak">{{cite journal | vauthors = Mrak RE, Griffin WS | title = Glia and their cytokines in progression of neurodegeneration | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–54 | date = March 2005 | pmid = 15639313 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.05.010 | s2cid = 33152515 }}</ref> Ovi hronični, sa [[starenje]]m povezani porasti aktivacije mikroglije i ekspresije IL-1 mogu doprinijeti povećanom riziku od [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] tokom starenja, tako što pogoduju stvaranju neuritskih plakova kod pacijenata s predispozicijom za to.<ref name="Mrak"/> Oštećenje DNK može doprinijeti aktivaciji mikroglije povezanoj sa starenjem. Još jedan faktor može biti nakupljanje [[napredni krajnji proizvodi glikacije|naprednih krajnjih proizvoda glikacije]], koji se akumuliraju tokom starenja.<ref name="Mrak"/> Ovi proteini veoma su otporni na proteolitske procese i podstiču [[unakrsno povezivanje]] proteina.<ref name="Mrak"/> Istraživanja su otkrila distrofijsku (poremećenog razvoja) ljudsku mikrogliju. "Ove ćelije karakterišu abnormalnosti u strukturi citoplazme, kao što su ogranci koji su izgubili grananje, atrofijski, fragmentisani ili neuobičajeno vijugavi izdanci, koji često nose sferoidna ili lukovičasta zadebljanja."<ref name="Streita"/> Učestalost pojave distrofijske mikroglije raste sa starenjem.<ref name="Streita"/> Degeneracija i odumiranje mikroglije zabilježeni su u istraživanjima [[prenosiva spongiformna encefalopatija|prionskih bolesti]], [[shizofrenija|shizofrenije]] i Alzheimerove bolesti, što ukazuje na to da bi propadanje mikroglije moglo biti uključeno u neurodegenerativne bolesti.<ref name="Streita" /> Komplikaciju ove teorije predstavlja činjenica da je u ljudskom mozgu teško razlikovati "aktiviranu" od "distrofijske" mikroglije.<ref name="Streita"/> Kod miševa pokazano je da blokada CD22 vraća homeostatsku fagocitozu mikroglije u mozgu koji stari.<ref name="J.V. Pluvinage et al.">{{cite journal | vauthors = Pluvinage JV, Haney MS, Smith BA, Sun J, Iram T, Bonanno L, Li L, Lee DP, Morgens DW, Yang AC, Shuken SR, Gate D, Scott M, Khatri P, Luo J, Bertozzi CR, Bassik MC, Wyss-Coray T | display-authors = 6 | title = CD22 blockade restores homeostatic microglial phagocytosis in ageing brains | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 187–92 | date = April 2019 | pmid = 30944478 | pmc = 6574119 | doi = 10.1038/s41586-019-1088-4 | bibcode = 2019Natur.568..187P }}</ref> [[File:Microglial cells.tif|alt=|center|thumb|300px| Slika mikroglije]] ==Klinički značaj== {{glavni|Uloga mikroglije u bolestima}} [[File:Step-by-step guide for analyzing microglia phenotypes.png|thumb| Vodič korak po korak za analizu fenotipova mikroglije]] Mikroglija predstavlja primarne imunske ćelije [[CNS|centralnog nervnog sistema]], slične perifernim makrofagima. One reaguju na [[patogen]]e i povrede promjenom morfologije i migracijom na mjesto infekcije ili povrede, gdje uništavaju patogene i uklanjaju oštećene ćelije. Kao dio svog odgovora, luče [[citokin]]e, [[hemokin]]e, [[prostaglandin]]e i [[ROS|reaktivne vrste kisika]], koji pomažu u usmjeravanju imunskog odgovora. Pored toga, imaju ključnu ulogu u okončanju upalnog odgovora putem proizvodnje antiupalnih citokina. Mikroglija je također opsežno proučavana zbog svoje štetne uloge kod neurodegenerativnih bolesti, kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[multipla skleroza]], kao i kod [[kardiovaskularna bolest|srčanih oboljenja]], [[glaukom]]a te virusnih i bakterijskih [[infekcija]]. Sve je više dokaza da [[imunska disregulacija]] doprinosi patofiziologiji [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja (OKP)]], [[Touretteov sindrom|Touretteovog sindroma]] i [[PANDAS|pedijatrijskih autoimunskih neuropsihijatrijskih poremećaja povezanih sa streptokoknim infekcijama (PANDAS)]].<ref>{{cite journal | vauthors = Frick L, Pittenger C | title = Microglial Dysregulation in OCD, Tourette Syndrome, and PANDAS | journal = Journal of Immunology Research | volume = 2016 | date = 2016 | pmid = 28053994 | pmc = 5174185 | doi = 10.1155/2016/8606057 | doi-access = free }}</ref> Budući da mikroglija brzo reaguje čak i na suptilne promjene u homeostazi centralnog nervnog sistema, ona se može posmatrati kao senzor za neurološke disfunkcije ili poremećaje.<ref name="Schwabenland_2021">{{cite journal | vauthors = Schwabenland M, Brück W, Priller J, Stadelmann C, Lassmann H, Prinz M | title = Analyzing microglial phenotypes across neuropathologies: a practical guide | journal = Acta Neuropathologica | volume = 142 | issue = 6 | pages = 923–36 | date = December 2021 | pmid = 34623511 | pmc = 8498770 | doi = 10.1007/s00401-021-02370-8 | publication-date = October 2021 }}</ref> U slučaju moždanih patologija, fenotip mikroglije je zasigurno izmijenjen.<ref name="Schwabenland_2021"/> Stoga, analiza mikroglije može poslužiti kao osjetljiv alat za dijagnosticiranje i karakterizaciju poremećaja centralnog nervnog sistema u bilo kojem uzorku tkiva.<ref name="Schwabenland_2021"/> Posebno treba procijeniti gustoću ćelija mikroglije, oblik ćelija, obrazac rasporeda, različite fenotipove mikroglije i interakcije s drugim tipovima ćelija.<ref name="Schwabenland_2021"/> == Genetika sensoma == Sensom mikroglije je relativno nov biološki koncept koji, čini se, igra značajnu ulogu u [[neuron|neurorazvoju]] i [[neurodegeneracija|neurodegeneraciji]]. Sensom se odnosi na jedinstvenu grupu proteinskih [[primarni transkript|transkripata]] koji se koriste za detekciju [[ligand|liganada]] i [[mikroorganizam|mikroba]]. Drugim riječima, sensom predstavlja gene potrebne za sintezu proteina koji služe za prepoznavanje molekula unutar organizma. Sensom se može analizirati pomoću različitih metoda, uključujući [[qPCR|lančana polimerazma reakcija u realnom vremenu]], [[RNK-seq]], [[DNK-mikromreža|analizu mikromrežama]] i direktno sekvenciranje [[RNK]]. Geni uključeni u sensom kodiraju receptore i [[transmembranski protein|transmembranske proteine]] na [[ćelijska membrana|plazmatskoj membrani]], koji su u mikrogliji više eksprimirani nego u neuronima. Ne uključuje sekretovane proteine niti transmembranske proteine specifične za organele vezane za membrane, kao što su [[ćelijsko jedro]], [[mitohondrije]] i [[endoplazmatski retikulum]].<ref name="Hickman_2013">{{cite journal |vauthors=Hickman SE, Kingery ND, Ohsumi TK, Borowsky ML, Wang LC, Means TK, El Khoury J |date=December 2013 |title=The microglial sensome revealed by direct RNA sequencing |journal=Nature Neuroscience |volume=16 |issue=12 |pages=1896–905 |doi=10.1038/nn.3554 |pmc=3840123 |pmid=24162652}}</ref> Većina identifikovanih gena sensoma kodira receptore za prepoznavanje obrazaca, mada je spektar uključenih gena veoma raznolik. Mikroglija dijeli sličan sensom sa drugim makrofagima, ali sadrži 22 jedinstvena gena, od kojih se 16 koristi za interakciju sa endogenim ligandima. Ove razlike čine jedinstven mikroglijalni biomarker koji obuhvata više od 40 gena, uključujući [[P2ry12]] i [[HEXB]]. Čini se da DAP12 ([[TYROBP]]) ima važnu ulogu u interakciji proteina sensoma, djelujući kao signalni adaptor i regulatorni protein.<ref name="Hickman_2013"/> Regulacija gena unutar sensoma mora biti podložna promjenama kako bi se omogućio odgovor na potencijalne prijetnje. Kako bi se suočila s tim opasnostima, mikroglija može preuzeti ulogu neuroprotekcije ili ispoljiti neurotoksičnost.<ref>Block, ML, Zecca, L & Hong, JS. "Microglia-mediated neurotoxicity: uncovering the molecular mechanisms". ''Nat. Rev. Neurosci.'' 8, 57–69 (2007).</ref> Iz ovih razloga pretpostavlja se da bi sensom mogao imati ulogu u neurodegeneraciji. Geni sensoma čija se ekspresija povećava starenjem uglavnom su uključeni u prepoznavanje infektivnih mikrobnih liganada, dok su oni kod kojih dolazi do smanjenja ekspresije uglavnom uključeni u prepoznavanje endogenih liganada.<ref name="Hickman_2013"/> Ova analiza ukazuje na regulaciju specifičnu za glijalne ćelije koja pogoduje neuroprotekciji tokom prirodne neurodegeneracije. To je u suprotnosti sa pomakom ka neurotoksičnosti koji se zapaža kod neurodegenerativnih bolesti. Sensom također može imati ulogu u neurorazvoju. [[Infekcija]] mozga u ranom životnom dobu dovodi do nastanka mikroglije koja je preosjetljiva na kasnije imunske podražaje. Pri izloženosti infekciji dolazi do povećanja ekspresije gena sensoma uključenih u [[neuroinflamacija|neuroinflamaciju]] i smanjenja ekspresije gena uključenih u [[neuroplastičnost]].<ref name="pmid26872419">{{cite journal |vauthors=Ji P, Schachtschneider KM, Schook LB, Walker FR, Johnson RW |date=May 2016 |title=Peripheral viral infection induced microglial sensome genes and enhanced microglial cell activity in the hippocampus of neonatal piglets |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=54 |pages=243–51 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.010 |pmc=4828316 |pmid=26872419}}</ref> Međutim, sposobnost senzoma da mijenja neurorazvoj mogla bi poslužiti u borbi protiv bolesti. Delecija gena [[CX3CL1]] – gena senzoma koji se snažno eksprimira – kod životinjskih modela [[Rettov sindrom|Rettovog sindroma]] rezultirala je boljim zdravljem i dužim životnim vijekom.<ref name="pmid26883520">{{cite journal |vauthors=Horiuchi M, Smith L, Maezawa I, Jin LW |date=February 2017 |title=CX<sub>3</sub>CR1 ablation ameliorates motor and respiratory dysfunctions and improves survival of a Rett syndrome mouse model |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=60 |pages=106–16 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.014 |pmc=5531048 |pmid=26883520}}</ref> Smanjena ekspresija Cx<sub>3</sub>cr1 kod ljudi bez Rettovog sindroma povezana je sa simptomima sličnim [[shizofrenija|shizofreniji]].<ref name="pmid26285829">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergon A, Belzeaux R, Comte M, Pelletier F, Hervé M, Gardiner EJ, Beveridge NJ, Liu B, Carr V, Scott RJ, Kelly B, Cairns MJ, Kumarasinghe N, Schall U, Blin O, Boucraut J, Tooney PA, Fakra E, Ibrahim EC |date=October 2015 |title=CX3CR1 is dysregulated in blood and brain from schizophrenia patients |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01575079/file/soumis_Schizophrenia_Research_050815_pour_HAL.pdf |journal=Schizophrenia Research |volume=168 |issue=1–2 |pages=434–43 |doi=10.1016/j.schres.2015.08.010 |pmid=26285829 |hdl=1959.4/unsworks_49794 |s2cid=205073822}}</ref> Ovo ukazuje na to da senzom ne samo da igra ulogu u različitim razvojnim poremećajima, već zahtijeva i strogu regulaciju kako bi se održalo stanje bez bolesti. == Također pogledajte== *[[Neuroimunski sistem]] *[[Spisak tipova ljudskih ćelija izvedenih iz klicinih listova]] *[[Spisak različitih tipova ćelija u tijelu odraslog čovjeka]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Rock RB, Gekker G, Hu S, Sheng WS, Cheeran M, Lokensgard JR, Peterson PK | title = Role of microglia in central nervous system infections | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 17 | issue = 4 | pages = 942–64, table of contents | date = October 2004 | pmid = 15489356 | pmc = 523558 | doi = 10.1128/CMR.17.4.942-964.2004 }} * {{cite journal | vauthors = Han X, Li Q, Lan X, El-Mufti L, Ren H, Wang J | title = Microglial Depletion with Clodronate Liposomes Increases Proinflammatory Cytokine Levels, Induces Astrocyte Activation, and Damages Blood Vessel Integrity | journal = Molecular Neurobiology | volume = 56 | issue = 9 | pages = 6184–96 | date = September 2019 | pmid = 30734229 | pmc = 6684378 | doi = 10.1007/s12035-019-1502-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Microglia}} * [https://www.microglia.info/webinars Microglia information, videos & resources] at microglia.info * [https://www.microglia.net Microglia home page] at microglia.net * [https://www.scq.ubc.ca/?p=674 "Creeping into your Head – A Brief Introduction to Microglia"]&nbsp;– A Review from the ''Science Creative Quarterly'' * {{cite web |url=https://hms.harvard.edu/news/immune-scavengers-target-alzheimers-plaques-4-6-07 |title=Immune Scavengers Target Alzheimer's Plaques |date=April 6, 2007 }} * The [[v:Topic:Neuroscience|Department of Neuroscience]] at [[v:|Wikiversity]] * [https://www.neuinfo.org/mynif/search.php?q=Microglial%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 NIF Search – Microglial Cell] via the [[Neuroscience Information Framework]] {{Mijeloidne krvne ćelije i plazma}} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} [[Kategorija:Makrofagi]] [[Kategorija:Glija ćelije]] [[Kategorija:Ćelije]] alav1r099zccshvsh2j5j8y31a4hgv3 3935946 3935914 2026-10-16T16:55:32Z Palapa 383 3935946 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Mikroglija | Latin = | Image = Mikroglej 1.jpg | Caption = Mikroglija u stanju mirovanja iz kore velikog mozga pacova prije traumatske povrede mozga (bojenje lektinom uz upotrebu HRP-a – peroksidaze hrena) | Image2 = Makrofagi 2.jpg | Caption2 = Mikroglija/makrofag – aktivirani oblik iz kore velikog mozga pacova nakon traumatske povrede mozga (bojenje [[lektin]]om uz upotrebu HRP-a) | Precursor = Primitivni makrofag porijeklom iz [[mezoderm]]a (tačnije, [[hematopoeza|hematopoetskih]] [[progenitorna ćelija|progenitora]] žumanjčane vreće | System = [[CNS]] | Nerve = }} Mikroglija su vrsta [[glija]]-ćelija, smještenih širom [[mozak|mozga]] i [[kičmena moždina| kičmene moždine]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS).<ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Lim S, Hoeffel G, Low D, Huber T | title = Origin and differentiation of microglia | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | page = 45 | year = 2013 | pmid = 23616747 | pmc = 3627983 | doi = 10.3389/fncel.2013.00045 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija čini oko 5–10% ćelija u mozgu.<ref name="Lana">{{cite journal |vauthors=Lana D, Magni G, Landucci E, Wenk GL, Pellegrini-Giampietro DE, Giovannini MG |title=Phenomic Microglia Diversity as a Druggable Target in the Hippocampus in Neurodegenerative Diseases |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=18 |date=September 2023 |article-number=13668 |pmid=37761971 |pmc=10531074 |doi=10.3390/ijms241813668 |doi-access=free |url=}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dos Santos SE, Medeiros M, Porfirio J, Tavares W, Pessôa L, Grinberg L, Leite RE, Ferretti-Rebustini RE, Suemoto CK, Filho WJ, Noctor SC, Sherwood CC, Kaas JH, Manger PR, Herculano-Houzel S | display-authors = 6 | title = Similar Microglial Cell Densities across Brain Structures and Mammalian Species: Implications for Brain Tissue Function | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 40 | issue = 24 | pages = 4622–43 | date = June 2020 | pmid = 32253358 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2339-19.2020 | pmc = 7294795 }}</ref> Kao rezidentne ćelije [[makrofag]]i, one djeluju kao prvi i glavni oblik aktivne [[imunost|imunske odbrane]] u CNS-u.<ref name= "Filiano 2015">{{cite journal | vauthors = Filiano AJ, Gadani SP, Kipnis J | title = Interactions of innate and adaptive immunity in brain development and function | journal = Brain Research | volume = 1617 | pages = 18–27 | date = August 2015 | pmid = 25110235 | pmc = 4320678 | doi = 10.1016/j.brainres.2014.07.050 }}</ref> Mikroglija potiče iz žumančane vreće pod strogo regulisanim molekularnim uslovima.<ref name="Dermitzakis_2023">{{cite journal | vauthors = Dermitzakis I, Manthou ME, Meditskou S, Tremblay MÈ, Petratos S, Zoupi L, Boziki M, Kesidou E, Simeonidou C, Theotokis P | display-authors = 6 | title = Origin and Emergence of Microglia in the CNS-An Interesting (Hi)story of an Eccentric Cell | journal = Current Issues in Molecular Biology | volume = 45 | issue = 3 | pages = 2609–28 | date = March 2023 | pmid = 36975541 | pmc = 10047736 | doi = 10.3390/cimb45030171 | doi-access = free }}</ref> Ove ćelije (i druga neuroglija, uključujući [[astrocit]]e) raspoređene su u velikim regijama koje se ne preklapaju širom CNS-a.<ref name="Kreutzberg 1995">{{cite journal | vauthors = Kreutzberg GW | title = Microglia, the first line of defence in brain pathologies | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 45 | issue = 3A | pages = 357–60 | date = March 1995 | pmid = 7763326 }}</ref><ref name="Bushong 2002">{{cite journal | vauthors = Bushong EA, Martone ME, Jones YZ, Ellisman MH | title = Protoplasmic astrocytes in CA1 stratum radiatum occupy separate anatomical domains | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 22 | issue = 1 | pages = 183–92 | date = January 2002 | pmid = 11756501 | pmc = 6757596 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.22-01-00183.2002 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija ključna je za cjelokupno održavanje mozga – ove ćelije neprestano pretražuju [[centralni nervni sistem]] u potrazi za naslagama (plakovima), oštećenim ili nepotrebnim [[neuron]]ima i [[sinapsa]]ma, te uzročnicima [[infekcija]].<ref name= "Gehrmann 1995">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J, Matsumoto Y, Kreutzberg GW | title = Microglia: intrinsic immuneffector cell of the brain | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 20 | issue = 3 | pages = 269–87 | date = March 1995 | pmid = 7550361 | doi = 10.1016/0165-0173(94)00015-H | s2cid = 22708728 }}</ref> Budući da ovi procesi moraju biti efikasni kako bi se spriječilo potencijalno fatalno oštećenje, mikroglija je izuzetno osjetljiva čak i na male patološke promjene u CNS-u.<ref name= "Dissing-Olesen 2007">{{cite journal | vauthors = Dissing-Olesen L, Ladeby R, Nielsen HH, Toft-Hansen H, Dalmau I, Finsen B | title = Axonal lesion-induced microglial proliferation and microglial cluster formation in the mouse | journal = Neuroscience | volume = 149 | issue = 1 | pages = 112–22 | date = October 2007 | pmid = 17870248 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.06.037 | s2cid = 36995129 }}</ref> Ova osjetljivost se dijelom postiže prisustvom jedinstvenih kanala za kalij koji reaguju čak i na male promjene koncentracije vanćelijskog kalija.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Nedavni dokazi pokazuju da mikroglija također igra ključnu ulogu u održavanju normalnih moždanih funkcija u zdravim uslovima.<ref>Kierdorf and Prinz, ''J Clin Invest.'' 2017;127(9): 3201–09. {{doi|10.1172/JCI90602}}.</ref> Mikroglija također kontinuirano nadzire neuronske funkcije putem direktnih somatskih kontakata ostvarenih preko svojih mikroglijalnih nastavaka te, po potrebi, ispoljava neuroprotektivne učinke.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de">{{cite journal | vauthors = Cserép C, Pósfai B, Lénárt N, Fekete R, László ZI, Lele Z, Orsolits B, Molnár G, Heindl S, Schwarcz AD, Ujvári K, Környei Z, Tóth K, Szabadits E, Sperlágh B, Baranyi M, Csiba L, Hortobágyi T, Maglóczky Z, Martinecz B, Szabó G, Erdélyi F, Szipőcs R, Tamkun MM, Gesierich B, Duering M, Katona I, Liesz A, Tamás G, Dénes Á | display-authors = 6 | title = Microglia monitor and protect neuronal function through specialized somatic purinergic junctions | journal = Science | volume = 367 | issue = 6477 | pages = 528–37 | date = January 2020 | pmid = 31831638 | doi = 10.1126/science.aax6752 | s2cid = 209343260 | bibcode = 2020Sci...367..528C | url = https://epub.ub.uni-muenchen.de/76442/ }}</ref><ref name="Nimmerjahn">{{cite journal |vauthors=Nimmerjahn A |title=Monitoring neuronal health |journal=[[Science]] |volume=367 |issue=6477 |pages=510–511 |date=January 2020 |pmid=32001643 |pmc=9291239 |doi=10.1126/science.aba4472 |bibcode=2020Sci...367..510N |url=}}</ref> Patogeni faktori iz [[krvotok]] aobično nemaju direktan pristup [[mozak|mozgu]] i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini ]]– koji čine [[centralni nervni sistem]] (CNS) – zahvaljujući nizu [[endotel|endotelnih ćelija]] poznatih kao [[krvno-moždana barijera]] (KMB). KMB sprečava većinu infekcija da dopru do osjetljivog nervnog tkiva. U slučaju da infektivni agensi direktno dospiju u mozak ili pređu krvno-moždanu barijeru, mikroglijalne ćelije moraju brzo reagovati kako bi smanjile [[upala|upalu]] i uništile infektivne agense prije nego što oštete osjetljivo nervno tkivo. Zbog nedostatka [[antitijelo|antitijela]] iz ostatka tijela (malo antitijela je dovoljno malih da prođu kroz krvno-moždanu barijeru), mikroglija mora biti sposobna prepoznati strana tijela, fagocitirati ih i djelovati kao [[antigen prezentirajuće ćelije|ćelije koje prezentiraju antigen]], aktivirajući pritom [[T-ćelija|T-ćelije]]. == Historija == Mogućnost posmatranja i karakterizacije različitih nervnih ćelija, uključujući mikrogliju, pojavila se 1880. godine kada je razvijena Nisslova metoda bojenja. [[Franz Nissl]] i William Ford Robertson prvi su opisali mikroglijne ćelije tokom svojih histoloških eksperimenata. Tehnike bojenja ćelija iz 1880-ih godina pokazale su da je mikroglija srodna [[makrofag]]ima. Aktivaciju mikroglije i stvaranje razgranatih klastera mikroglijnih ćelija prvi je zabilježio Victor Babeș dok je 1897. godine proučavao slučaj [[bjesnilo|bjesnila]]. Babeș je primijetio da se te ćelije javljaju kod različitih virusnih infekcija mozga, ali nije znao šta predstavljaju klasteri mikroglije koje je uočio.<ref name="Babes 1892">{{cite journal | vauthors = Babeș VM |year=1892 |title=Certains caractères des lesions histologiques de la rage |trans-title=Certain characteristics of the histological lesions of rabies |journal=Annales de l'Institut Pasteur |language=fr |volume=6 |pages=209–23}}</ref> Španski naučnik [[Santiago Ramón y Cajal]] definisao „treći element” (tip ćelije) pored [[neuron]]a i [[astrocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Sierra A, de Castro F, Del Río-Hortega J, Rafael Iglesias-Rozas J, Garrosa M, Kettenmann H | title = The 'Big-Bang' for modern glial biology: Translation and comments on Pío del Río-Hortega 1919 series of papers on microglia | journal = Glia | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1801–40 | date = November 2016 | pmid = 27634048 | doi = 10.1002/glia.23046 | s2cid = 3712733 | publication-date = 2016-09-16 }}</ref> [[Pío del Río Hortega]], student [[Santiago Ramón y Cajal| Santiaga Ramóna y Cajala]], prvi put nazvao je te ćelije „mikroglijom” oko 1920. Kasnije je, 1927. godine, opisao reakciju mikroglije na oštećenja mozga, a 1932. zabilježio prisustvo „fontana mikroglije” u [[corpus calosum|korpus kalozumu]] i drugim područjima bijele mase u perineonatusnom periodu. Nakon dugogodišnjeg istraživanja, Rio-Hortega je stekao reputaciju „oca mikroglije”.<ref name="Rio-Hortega 1892">{{cite journal | vauthors = del Río Hortega P, Penfield W |year=1892 |title=Cerebral Cicatrix: the Reaction of Neuroglia and Microglia to Brain Wounds |journal=Bulletin of the Johns Hopkins Hospital |volume=41 |pages=278–303}}</ref><ref name="Rio-Hortega 1937">{{cite journal |vauthors=del Rio-Hortega F |year=1937 |title=Microglia |journal=Cytology and Cellular Pathology of the Nervous System |pages=481–534}}</ref> Dugo vremena nije bilo značajnijeg napretka u poznavanju mikroglije. Zatim su 1988. godine Hickey i Kimura pokazali da perivaskularne mikroglijne ćelije potiču iz [[koštana srž|koštane srži]] i da eksprimiraju visoke nivoe proteina [[MHC]] klase II, koji se koriste za prezentaciju antigena. Time je potvrđena pretpostavka Pija Del Rio-Ortege da mikroglijne ćelije funkcionišu slično makrofagima, vršeći fagocitozu i prezentaciju [[antigen]]a. Krajem 20. stoljeća, grupa za eksperimentalnu psihologiju sa Univerziteta u Oxfordu klasifikovala je mikroglijne ćelije u tri tipa, na osnovu njihove morfologije, lokacije u tkivu i trajanja fagocitne aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lawson, Perry, Dri, Gordon |year=1990 |title=Heterogeneity in the distribution and morphology of microglia in the normal adult mouse brain |journal=Neuroscience |volume=39 |issue=1 |pages=151–170|doi=10.1016/0306-4522(90)90229-W |pmid=2089275 }}</ref> Danas mnogi istraživači širom svijeta, koristeći različite softvere, pokušavaju utvrditi vezu između morfologije mikroglijnih ćelija i nivoa ekspresije imunskih medijatora od strane tih ćelija.<ref>{{Cite journal |last=Fernandez-Arjona M.D.M., Grondona J.M., Fernandez-Llebrez P., Lopez-Avalos M.D. |year=2019 |title=Microglial morphometric parameters correlate with the expression level of IL-1beta, and allow identifying different activated morphotypes |journal=Front Cell Neurosci |volume=13 |article-number=472|doi=10.3389/fncel.2019.00472 |doi-access=free |pmid=31708746 |pmc=6824358 }}</ref> ==Oblici== [[File:Microglia and neurons.jpg|thumb| Pacovska mikroglija uzgajana u kulturi tkiva (zelena boja), zajedno s izdancima nervnih vlakana prikazanim crvenom bojom.]] [[File:Microglial cells (red) in rat cerebellar molecular layer.jpg|thumb| Mikroglija u molekularnom sloju malog mozga pacova prikazana je crvenom bojom, obojena antitijelima na IBA1/AIF1. Nastavci Bergmannovih glija ćelija prikazani su zelenom bojom, a DNK plavom.<ref name= "Gehrmann 1995"/>]] Ćelije mikroglije izuzetno su [[meuroplastičnost|plastične]] i prolaze kroz različite strukturne promjene zavisno od lokacije i potreba sistema. Ovakav stepen plastičnosti neophodan je za obavljanje širokog spektra funkcija koje mikroglija vrši. Sposobnost transformacije razlikuje mikrogliju od makrofaga, koji se moraju redovno zamjenjivati, te im omogućava odbranu centralnog nervnog sistema (CNS) u veoma kratkom roku, bez izazivanja imunskih poremećaja.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Mikroglija poprima specifičan oblik, odnosno fenotip, kao odgovor na lokalne uslove i hemijske signale koje detektuje.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Također je utvrđeno da signalizacija posredovana [[adenozin-trifosfat]]om (ATP), povezana s povredom tkiva, ima ključnu ulogu u [[fenotip]]skoj transformaciji mikroglije.<ref name="berkicserep">{{cite journal | doi= 10.1038/s41467-024-49773-1 | doi-access= free| title=Microglia contribute to neuronal synchrony despite endogenous ATP-related phenotypic transformation in acute mouse brain slices | date=2024 | last1=Peter | first1=Berki | last2=Csaba | first2=Cserep | last3=Zsuzsanna | first3=Környei | journal=Nature Communications | volume= 15 | issue=1 | page= 5402 | pmid= 38926390 | pmc=11208608 | bibcode= 2024NatCo..15.5402B }}</ref> ===Razgranati oblik=== Ovaj oblik mikroglijalnih ćelija obično se nalazi na specifičnim lokacijama širom mozga i kičmene moždine u odsustvu stranih materija ili ćelija koje odumiru. Ovaj „mirujući” oblik mikroglije sastoji se od dugih, razgranatih nastavaka i malog ćelijskog tijela. Za razliku od ameboidnih oblika mikroglije, [[ćelijsko tijelo]] razgranatog oblika ostaje na mjestu, dok se njegovi nastavci neprestano kreću i nadziru okolno područje. Nastavci su veoma osjetljivi na male promjene fiziološkog stanja i zahtijevaju vrlo specifične uslove kulture za posmatranje ''[[in vitro]]''.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Za razliku od aktivirane]] ili [[#Amoeboidne|ameboidne]] mikroglije, razgranata mikroglija ne vrši [[fagocitoza|fagocitozu]] ćelija i luči manje imunomolekula (uključujući proteine [[MHC-klasa I|MHC klase I]]/[[MHC -klasa II|II]]). Mikroglija u ovom stanju sposobna je da traga za imunskim prijetnjama i identifikuje ih, istovremeno održavajući [[homeostaza|homeostazu]] u CNS-u.<ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Davis 1994">{{cite journal | vauthors = Davis EJ, Foster TD, Thomas WE | title = Cellular forms and functions of brain microglia | journal = Brain Research Bulletin | volume = 34 | issue = 1 | pages = 73–78 | year = 1994 | pmid = 8193937 | doi = 10.1016/0361-9230(94)90189-9 | s2cid = 22596219 }}</ref> Iako se ovo smatra stanjem mirovanja, mikroglija je u tom obliku i dalje izuzetno aktivna u hemijskom nadzoru okruženja. Razgranata mikroglija se u svakom trenutku može transformisati u aktivirani oblik kao odgovor na povredu ili prijetnju.<ref name="Verkhratsky 2013">{{cite book | vauthors = Verkhratsky A, Butt A | title=Glial physiology and pathophysiology|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-118-40205-4}}</ref> ===Aktivirani=== Aktivirana mikroglija može se obojiti pomoću markera [[AIF-1]], čija se ekspresija povećava tokom aktivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Lan X, Han X, Li Q, Yang QW, Wang J | title = Modulators of microglial activation and polarization after intracerebral haemorrhage | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 13 | issue = 7 | pages = 420–33 | date = July 2017 | pmid = 28524175 | pmc = 5575938 | doi = 10.1038/nrneurol.2017.69 }}</ref> ====Nefagocitno stanje==== Ovo stanje zapravo je dio postepenog odgovora tokom kojeg mikroglija prelazi iz svog razgranatog oblika u potpuno aktivni fagocitni oblik. Mikroglija može se aktivirati djelovanjem različitih faktora, uključujući: proupalne [[citokin]]e, faktore ćelijske nekroze, lipopolisaharid i promjene u nivou vanćelijskog kalija (što ukazuje na pucanje ćelija). Nakon aktivacije, ćelije prolaze kroz nekoliko ključnih morfoloških promjena, uključujući zadebljanje i povlačenje ogranaka, preuzimanje proteina MHC klase I/II, ekspresiju imunomolekula, te lučenje citotoksičnih faktora, molekula za regrutaciju i proupalnih [[signalna molekula|signalnih molekula]] (što dovodi do kaskade proupalnih signala). Aktivisana mikroglija u nefagocitnom stanju obično poprima izgled „žbuna”, „štapića” ili malih ameboidnih oblika, zavisno od toga u kojoj se fazi transformacije – od razgranatog do potpuno fagocitnog oblika – nalazi. Pored toga, mikroglija prolazi i kroz brzu [[ćelijska proliferecija|proliferaciju]], kako bi se povećao njen broj. Sa strogo morfološkog aspekta, varijacije u obliku mikroglije duž ovog kontinuuma povezane su s promjenama morfološke složenosti i mogu se kvantificirati metodama fraktalne analize; pokazalo se da su te metode osjetljive čak i na suptilne, vizuelno neprimjetne promjene povezane s različitim morfološkim oblicima u različitim patološkim stanjima.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Jelinek 2005">{{cite journal |vauthors=Jelinek HF, Karperien A, Bossomaier T, Buchan A |title=Differentiating grades of microglia activation with fractal analysis |journal=Complexity International |volume=12 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |year=1975 |issue=18 |pages=1713–17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217005916/http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |archive-date=2008-12-17 }}</ref> ====Fagocitni==== Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije predstavljaju oblik mikroglije s maksimalnim [[imunski odgovor|imunskim odgovorom]]. Ove ćelije obično poprimaju veliki, ameboidni oblik, iako su zabilježena određena odstupanja. Pored funkcija prezentacije antigena, citotoksičnog djelovanja i signalizacije posredovane upalom – svojstvenih aktiviranim nefagocitnim mikroglijalnim ćelijama – one su također sposobne fagocitirati strane materije i izlagati nastale imunomolekule radi aktivacije [[T-ćelija]]. Fagocitne mikroglijne ćelije kreću se prema mjestu povrede, obuhvataju i razgrađuju štetni materijal te luče proupalne faktore koji podstiču proliferaciju drugih ćelija i njihovo uključivanje u isti proces. Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije također stupaju u interakciju s astrocitima i nervnim ćelijama, kako bi se što brže suprotstavile infekciji ili upali, uz minimalno oštećenje zdravih moždanih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ===Ameboidni=== Ovaj oblik omogućava mikrogliji slobodno kretanje kroz [[nervno tkivo]], čime ona može obavljati svoju ulogu ćelije čistača. Ameboidne mikroglijne ćelije sposobne su [[fagocitoza|fagocitirati]] ćelijski otpad, ali ne obavljaju iste funkcije prezentacije antigena i posredovanja u upali kao aktivirane mikroglijne ćelije. Ameboidne mikroglijne ćelije posebno su zastupljene tokom razvoja i preoblikovanja neuronskih veza u mozgu, kada postoji velika količina vanćelijskog otpada nastalog apoptozom koji treba ukloniti. Ovaj oblik mikroglijnih ćelija prisutan je nakon rođenja, uglavnom unutar perineonatusnih područja [[bijela masa|bijele mase]] u korpus kalozumu (žuljevitom tijelu) i [[mali mozak|malom mozgu]], koja su ranije opisivana kao "izvor mikroglije".<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Christensen 2006">{{cite journal | vauthors = Christensen RN, Ha BK, Sun F, Bresnahan JC, Beattie MS | title = Kainate induces rapid redistribution of the actin cytoskeleton in ameboid microglia | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 84 | issue = 1 | pages = 170–81 | date = July 2006 | pmid = 16625662 | doi = 10.1002/jnr.20865 | s2cid = 34491558 }}</ref><ref name="Hagemeyer">{{cite journal |vauthors=Hagemeyer N, Hanft KM, Akriditou MA, Unger N, Park ES, Stanley ER, Staszewski O, Dimou L, Prinz M |title=Microglia contribute to normal myelinogenesis and to oligodendrocyte progenitor maintenance during adulthood |journal=Acta Neuropathol |volume=134 |issue=3 |pages=441–458 |date=September 2017 |pmid=28685323 |pmc=5951721 |doi=10.1007/s00401-017-1747-1 |url=}}</ref> ===Perivaskularni=== Za razliku od drugih tipova mikroglije spomenutih gore, "perivaskularna" mikroglija (PVM) odnosi se na lokaciju ćelije, a ne na njen oblik/funkciju. Međutim, perivaskularna mikroglija često se miješa s perivaskularnim makrofagima,<ref name=frontier>{{cite journal|journal=Front. Neurosci. |date=4 December 2019 |volume=13|doi=10.3389/fnins.2019.01291|title=Vessel-Associated Immune Cells in Cerebrovascular Diseases: From Perivascular Macrophages to Vessel-Associated Microglia|author=Takashi Koizumi|author2=Danielle Kerkhofs |author3=Toshiki Mizuno|author4=Harry WM Steinbusch|author5=Sebastien Foulquier |doi-access=free |pmid=31866808 |pmc=6904330 }}</ref> koji se nalaze unutar zidova bazne lamine; stoga treba obratiti pažnju kako bi se utvrdilo na koji od ova dva tipa ćelija autori publikacija misle. Za razliku od normalne mikroglije, PVM-ove redovno zamjenjuju prekursorske ćelije porijeklom iz koštane srži, a oni eksprimiraju antigene MHC klase II bez obzira na svoje okruženje.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ===Jukstavaskularni=== "Perivaskularna mikroglija" i "jukstavaskularna mikroglija" različiti su nazivi za isti tip ćelije. Do zabune je došlo zbog pogrešne upotrebe termina "perivaskularna mikroglija" za označavanje perivaskularnih makrofaga,<ref name=frontier/> koji predstavljaju drugačiji tip ćelije. Jukstavaskularna mikroglija (odnosno perivaskularna mikroglija) ostvaruje direktan kontakt sa zidom bazne lamine krvnih sudova, ali se ne nalazi unutar samih zidova. Na toj poziciji mogu stupati u interakciju, kako sa [[endotel]]nim ćelijama, tako i sa [[pericit]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Morris GP, Foster CG, Courtney JM, Collins JM, Cashion JM, Brown LS, Howells DW, DeLuca GC, Canty AJ, King AE, Ziebell JM, Sutherland BA | display-authors = 6 | title = Microglia directly associate with pericytes in the central nervous system | journal = Glia | volume = 71 | issue = 8 | pages = 1847–69 | date = August 2023 | pmid = 36994950 | doi = 10.1002/glia.24371 | doi-access = free | pmc = 10952742 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Microglia contact cerebral vasculature through gaps between astrocyte endfeet |journal=Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism |date=2024 |doi=10.1177/0271678X241280775 |pmid=39253821|doi-access=free |last1=Morris |first1=Gary P. |last2=Foster |first2=Catherine G. |last3=Sutherland |first3=Brad A. |last4=Grubb |first4=Søren |volume=44 |issue=12 |pages=1472–1486 |pmc=11751324 }}</ref> Poput perivaskularnih ćelija, one eksprimiraju proteine [[MHC]] klase II čak i pri niskim nivoima aktivnosti upalnih [[citokin]]a. Za razliku od perivaskularnih ćelija, a slično ostalim mikroglijnim ćelijama, jukstavaskularna mikroglija ne pokazuje brzu izmjenu niti redovnu zamjenu mijeloidnim prekursorskim ćelijama.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ==Funkcije== [[File:Purinergic signalling Microglia.jpg|thumb| Aktivacija mikroglije putem [[purinergička signalizacija|purinergičke signalizacije]]]] Mikroglijne ćelije obavljaju niz različitih zadataka unutar [[CNS]]-a, koji su uglavnom povezani s [[imunski odgovor|imunskim odgovorom[]] i održavanjem [[homeostaza|homeostaze]]. U nastavku su navedene neke od glavnih poznatih funkcija koje obavljaju ove ćelije. ===Čišćenje=== Pored toga što su veoma osjetljive na male promjene u svom okruženju, svaka mikroglijna ćelija također redovno fizički nadzire svoje područje djelovanja. Ova aktivnost odvija se u ameboidnom i mirujućem stanju putem veoma pokretnih nastavaka mikroglije.<ref name="Nimmerjahn"/> Dok se kreće kroz određeno područje, ako mikroglijna ćelija naiđe na strani materijal, oštećene ćelije, [[apoptoza|apoptotske]] ćelije, neurofibrilarna klupka, fragmente [[DNK]] ili [[senilno plak|plakove]], ona se aktivira i fagocitira taj materijal ili ćeliju. Na taj način mikroglijalne ćelije djeluju i kao "čistači", uklanjajući nasumične ostatke ćelija.<ref name= "Aloisi 2001"/> Tokom preneonatusnog razvoja mozga, mikroglijne ćelije imaju ulogu u regulaciji broja [[prekursorska neuronska ćelija|prekursorskih neuronsjih ćelija]]<ref>{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Christopher |last2=Martinez-Cerdeno |first2=Veronica |last3=Noctor |first3=Stephen |title=Microglia regulate the number of neural precursor cells in the developing cerebral cortex |journal=J Neurosci |date=2013 |volume=33 |issue=10 |pages=4216–33 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3441-12.2013 |pmid=23467340 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23467340|pmc=3711552 }}</ref> i uklanjanju apoptotskih neurona. Također postoje dokazi da mikroglija može precizno oblikovati sinapsne veze gutanjem i eliminacijom sinapsi.<ref>{{cite journal | vauthors = Chung WS, Welsh CA, [[Ben Barres|Barres BA]], [[Beth Stevens|Stevens B]] | title = Do glia drive synaptic and cognitive impairment in disease? | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 11 | pages = 1539–45 | date = November 2015 | pmid = 26505565 | pmc = 4739631 | doi = 10.1038/nn.4142 }}</ref> Nakon razvoja, većina mrtvih ili apoptotskih ćelija nalazi se u moždanoj kori i subkortikalnoj bijeloj tvari. To može objasniti zašto se većina ameboidnih mikroglijnih ćelija nalazi unutar "fontana mikroglije" u [[korteks|moždanoj kori]].<ref name= "Ferrer 1990">{{cite journal | vauthors = Ferrer I, Bernet E, Soriano E, del Rio T, Fonseca M | title = Naturally occurring cell death in the cerebral cortex of the rat and removal of dead cells by transitory phagocytes | journal = Neuroscience | volume = 39 | issue = 2 | pages = 451–58 | year = 1990 | pmid = 2087266 | doi = 10.1016/0306-4522(90)90281-8 | s2cid = 23457378 }}</ref> ===Fagocitoza=== Glavna uloga mikroglije, [[fagocitoza]], podrazumijeva obuhvatanje i gutanje različitih materijala. Materijali koji se fagocituju uglavnom se sastoje od ćelijskih ostataka, [[lipid]]a i [[apoptoza|apoptotskih]] ćelija u stanju bez upale, te invazivnih [[virus]]a, [[bakterija]] ili drugih stranih materija u stanju upale. Kada se ćelija mikroglije „napuni”, ona prestaje s [[fagocit]] nomaktivnošću i transformiše se u relativno nereaktivnu [[kontejner ćelija| kontejner ćeliju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Galloway DA, Phillips AE, Owen DR, Moore CS | title = Phagocytosis in the Brain: Homeostasis and Disease | language = English | journal = Frontiers in Immunology | volume = 10 | date = 2019 | pmid = 31040847 | pmc = 6477030 | doi = 10.3389/fimmu.2019.00790 | doi-access = free }}</ref> ===Vanćelijska signalizacija=== Značajan dio uloge mikroglijnih ćelija u mozgu odnosi se na održavanje [[homeostaza|homeostaze]] u nezaraženim regijama i podsticanje [[upala|upale]] u zaraženom ili oštećenom tkivu. Mikroglija to postiže putem izuzetno složenog niza vanćelijskih signalnih molekula koji im omogućavaju komunikaciju s drugim mikroglijnim ćelijama, [[astrocit]]ima, [[neuron]]ima, [[T-ćelija|T-ćelijama]] i [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnim progenitorskim ćelijama]]. Kao što je ranije spomenuto, [[citokin]] IFN-γ može se koristiti za aktivaciju mikroglijnih ćelija. Pored toga, nakon aktivacije pomoću IFN-γ, mikroglija također otpušta dodatni IFN-γ u vanćelijski prostor. To aktivira još više mikroglijnih ćelija i pokreće kaskadu aktivacije posredovanu [[citokin]]ima, čime se brzo aktiviraju sve obližnje mikroglijne ćelije. TNF-α, koji proizvodi mikroglija, uzrokuje [[apoptoza|apoptozu]] nervnog tkiva i pojačava upalu. [[Interleukin 8|IL-8]] podstiče rast i diferencijaciju [[B-ćelija]], omogućavajući im da pomognu mikrogliji u borbi protiv infekcije. Drugi citokin, [[Interleukin 1|IL-1]], inhibira citokine [[Interleukin 10|IL-10]] i [[TGF-β]], koji smanjuju intenzitet [[prezentacija antigena|prezentacije antigena]] i proupalne signalizacije. Dodatne [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] i T-ćelije regrutuju se na mjesto povrede putem mikroglijne proizvodnje [[hemotaksija|hemotaksijskih]] molekula kao što su [[CCL22|MDC]], IL-8 i [[CCL19|MIP-3β]]. Konačno, PGE<sub>2</sub> i drugi [[prostanoid]]i sprečavaju [[hronična upala|hroničnu upalu]], inhibicijom proupalnog odgovora mikroglije i smanjenjem odgovora [[T-pomoćna ćelija|Th1]] (T-pomoćnih ćelija).<ref name= "Aloisi 2001"/> ====Prezentacija antigena==== Kao što je ranije spomenuto, rezidentne, neaktivirane mikroglijne ćelije slabi su [[antigen-prezentirajuća ćelija|prezentatori antigena]] zbog nedostatka MHC proteina klase I i II. Nakon aktivacije, one brzo eksprimiraju MHC proteine klase I i II te postaju efikasni prezentatori antigena. U određenim slučajevima, mikroglija može se aktivirati pomoću IFN-γ radi prezentacije antigena, ali ne funkcioniše tako efikasno kao kada bi preuzela proteine [[MHC]] klase I ili II. Tokom upale, T-ćelije prelaze [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]], zahvaljujući specijalizovanim površinskim markerima, a zatim se direktno vezuju za mikrogliju kako bi preuzele [[antigen]]e. Nakon što im se antigeni prezentuju, T-ćelije obavljaju različite funkcije, uključujući regrutaciju ćelija uključenih u [[upalni odgovor]], stvaranje imunske memorije, lučenje citotoksičnih supstanci i direktne napade na plazma-membrane stranih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ====Citotoksičnost==== Pored sposobnosti uništavanja infektivnih organizama putem kontakta između ćelija posredstvom [[fagocitoza|fagocitoze]], mikroglija također može oslobađati različite [[citotoksičnost|citotoksične]] tvari.<ref>{{cite journal | vauthors = Wolf A, Herb M, Schramm M, Langmann T | title = The TSPO-NOX1 axis controls phagocyte-triggered pathological angiogenesis in the eye | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 2709 | date = June 2020 | pmid = 32483169 | pmc = 7264151 | doi = 10.1038/s41467-020-16400-8 | bibcode = 2020NatCo..11.2709W | doi-access = free }}</ref> Mikroglija u kulturi luči velike količine [[vodik-peroksid]]a i [[dušik-oksid]]a u procesu poznatom kao „respiratorni prasak”. Oba ova hemijska spoja mogu direktno oštetiti ćelije i dovesti do smrti neurona. Proteaze koje luči mikroglija razgrađuju specifične proteine, uzrokujući direktno oštećenje ćelija, dok [[citokin]]i poput IL-1 podstiču demijelinizaciju [[neuron]]skih [[akson]]a. Konačno, mikroglija može oštetiti neurone putem procesa posredovanih NMDA receptorima, lučenjem [[glutamat]]a, [[aspartat]]a i kvinolinske kiseline. Ovo citotoksično lučenje ima za cilj uništavanje inficiranih neurona, virusa i bakterija, ali može uzrokovati i znatna kolateralna oštećenja nervnog tkiva. Posljedično, hronični [[upalni odgovor]] može dovesti do opsežnog oštećenja nervnog tkiva dok mikroglija razara moždano tkivo u pokušaju da uništi infekciju.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Edaravon, supstanca koja vezuje slobodne radikale, sprečava oksidativnu neurotoksičnost izazvanu aktiviranom mikroglijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Banno M, Mizuno T, Kato H, Zhang G, Kawanokuchi J, Wang J, Kuno R, Jin S, Takeuchi H, Suzumura A | display-authors = 6 | title = The radical scavenger edaravone prevents oxidative neurotoxicity induced by peroxynitrite and activated microglia | journal = Neuropharmacology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 283–90 | date = February 2005 | pmid = 15695167 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2004.10.002 | s2cid = 25545853 }}</ref> ====Sinapsno uklanjanje==== U [[fenomen]]u koji su Blinzinger i Kreutzberg prvi put uočili kod [[lezija]] kičmene moždine 1968. godine, mikroglija nakon upale uklanja ogranke s nervnih vlakana u blizini oštećenog tkiva. To doprinosi ponovnom rastu i reorganizaciji oštećenih [[neuronska mreža|neuronskih mreža]].<ref name= "Gehrmann 1995"/> Također je utvrđeno da mikroglija učestvuje u procesu sinapsnog obrezivanja tokom razvoja mozga.<ref name="Soteros_2021">{{cite journal | vauthors = Soteros BM, Sia GM | title = Complement and microglia dependent synapse elimination in brain development | journal = WIREs Mechanisms of Disease | volume = 14| issue = 3| article-number = e1545 | date = November 2021 | pmid = 34738335 | doi = 10.1002/wsbm.1545 | pmc = 9066608 }}</ref> ====Podsticanje procesa popravke==== Nakon upale, mikroglija prolazi kroz nekoliko faza kako bi podstakla ponovni rast nervnog tkiva. Ti procesi uključuju uklanjanje sinapsi (sinapsno "ogoljavanje"), lučenje protivupalnih citokina, privlačenje neurona i [[astrocit]]a na oštećeno područje, te stvaranje tzv. Gitterovih ćelija. Bez ćelija mikroglije, procesi ponovnog rasta i reorganizacije mreža (''remapping'') odvijali bi se znatno sporije u samom [[CNS]]-u, dok bi u mnogim vaskularnim sistemima koji okružuju [[mozak]] i [[oči]] bili gotovo nemogući.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Ritter 2006">{{cite journal | vauthors = Ritter MR, Banin E, Moreno SK, Aguilar E, Dorrell MI, Friedlander M | title = Myeloid progenitors differentiate into microglia and promote vascular repair in a model of ischemic retinopathy | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 12 | pages = 3266–76 | date = December 2006 | pmid = 17111048 | pmc = 1636693 | doi = 10.1172/JCI29683 }}</ref> Nedavna istraživanja potvrdila su da izdanci mikroglije neprestano prate funkcije neurona putem specijalizovanih somatskih spojeva i detektuju „stanje” nervnih ćelija. Putem ovog mehanizma međućelijske komunikacije, mikroglija može ostvariti snažne neuroprotektivne efekte, značajno doprinoseći procesu oporavka nakon povrede mozga.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de"/> Također utvrđeno je da mikroglija doprinosi pravilnom razvoju mozga ostvarivanjem kontakta sa nezrelim neuronima u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Cserép C, Schwarcz AD, Pósfai B, László ZI, Kellermayer A, Környei Z, Kisfali M, Nyerges M, Lele Z, Katona I | display-authors = 6 | title = Microglial control of neuronal development via somatic purinergic junctions | journal = Cell Reports | volume = 40 | issue = 12 | article-number= 111369 | date = September 2022 | pmid = 36130488 | pmc = 9513806 | doi = 10.1016/j.celrep.2022.111369 | s2cid = 252416407 }}</ref> == Razvoj == [[File:Microgliogenesis at a glance.png|thumb|268x268px| Porijeklo i nastanak mikroglije u CNS-u]] Dugo se smatralo da se ćelije mikroglije diferenciraju u [[koštana srž|koštanoj srži]] iz [[hematopoetske matične ćelije|hematopoetskih matičnih ćelija]], [[progenitorna ćelija|progenitora]] svih krvnih ćelija. Međutim, novija istraživanja pokazuju da mikroglija potiče iz žumančane vreće tokom izuzetno ograničenog embrionalnog perioda i naseljava moždani parenhim vođena precizno orkestriranim molekularnim procesom.<ref name="Dermitzakis_2023"/> Progenitornim ćelijama iz žumančane vreće potrebna je aktivacija [[receptor faktora stimulacije kolonija 1]] (CSF1R) radi migracije u mozak i diferencijacije u mikrogliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanley ER, Chitu V | title = CSF-1 receptor signaling in myeloid cells | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 6 | article-number = a021857 | date = June 2014 | pmid = 24890514 | pmc = 4031967 | doi = 10.1101/cshperspect.a021857 }}</ref> Pored toga, najveći doprinos repopulaciji mikroglije zasniva se na njenoj lokalnoj samoobnovi, kako u stanju mirovanja tako i u bolesti, dok cirkulišući [[monocit]]i također mogu doprinijeti u manjoj mjeri, naročito u slučaju bolesti.<ref name="Dermitzakis_2023" /><ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Prinz M | title = Origin of microglia: current concepts and past controversies | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 8 | article-number = a020537 | date = July 2015 | pmid = 26134003 | pmc = 4526747 | doi = 10.1101/cshperspect.a020537 }}</ref> Monociti se u perifernim sistemima također mogu diferencirati u mijeloidne dendritske ćelije i makrofage. Poput makrofaga u ostatku tijela, mikroglija koristi fagocitne i citotoksične mehanizme za uništavanje stranih materija. I mikroglija i makrofagi doprinose [[imunski odgovor|imunskom odgovoru]], djelujući kao [[antigene prezentirajuće ćelije]], te podstiču upalu i homeostatske mehanizme u tijelu lučenjem citokina i drugih signalnih molekula.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu H, Wang Z, Yu J, Yang X, He F, Liu Z, Che F, Chen X, Ren H, Hong M, Wang J | display-authors = 6 | title = Role and mechanisms of cytokines in the secondary brain injury after intracerebral hemorrhage | journal = Progress in Neurobiology | volume = 178 | article-number= 101610 | date = July 2019 | pmid = 30923023 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2019.03.003 | s2cid = 85495400 }}</ref> U svom stanju smanjene aktivnosti, mikroglija ne eksprimira proteine MHC klase I i MHC klase II, citokine IFN-γ, antigene CD45, kao ni mnoge druge površinske receptore neophodne za obavljanje funkcija prezentacije antigena, fagocitoze i [[citotoksičnost]]i, po kojima se inače prepoznaju normalni makrofagi. Mikroglija se od makrofaga razlikuje i po tome što je pod znatno strožom prostornom i vremenskom regulacijom, čime se osigurava precizan [[imunski odgovor]].<ref name= "Aloisi 2001">{{cite journal | vauthors = Aloisi F | title = Immune function of microglia | journal = Glia | volume = 36 | issue = 2 | pages = 165–79 | date = November 2001 | pmid = 11596125 | doi = 10.1002/glia.1106 | s2cid = 25410282 }}</ref> Još jedna razlika između mikroglije i drugih ćelija koje nastaju diferencijacijom [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnih progenitorskih ćelija]] jeste brzina njihove obnove. Makrofagi i [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] neprestano se troše i zamjenjuju mijeloidnim progenitorskim ćelijama koje se diferenciraju u potrebni tip ćelije. Zbog postojanja [[krvno-moždana barijera|krvno-moždane barijere]], za organizam bi bilo prilično teško da neprestano vrši zamjenu mikroglije. Stoga, umjesto stalne zamjene putem mijeloidnih progenitorskih ćelija, mikroglija održava svoje stanje mirovanja, a nakon aktivacije se ubrzano razmnožava, kako bi održala svoju brojnost. Ipak, studije na koštanim himerama pokazale su da u slučajevima teških [[infekcija]] dolazi do slabljenja krvno-moždane barijere, te se mikroglija zamjenjuje hematogenim ćelijama porijeklom iz koštane srži, konkretno mijeloidnim progenitorskim ćelijama i makrofagima. Nakon što se infekcija povuče, ponovo se uspostavlja razdvojenost između perifernog i centralnog sistema, te su tokom perioda oporavka i regeneracije prisutne isključivo ćelije mikroglije.<ref name= "Gehrmann 1996">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J | title = Microglia: a sensor to threats in the nervous system? | journal = Research in Virology | volume = 147 | issue = 2–3 | pages = 79–88 | year = 1996 | pmid = 8901425 | doi = 10.1016/0923-2516(96)80220-2 }}</ref> ===Starenje=== Mikroglija prolazi kroz nagli porast [[mitoza|mitotske]] aktivnosti tokom povrede; nakon te proliferacije slijedi [[apoptoza]], kako bi se broj ćelija vratio na početni nivo.<ref name="Streita">{{cite journal | vauthors = Streit WJ | title = Microglial senescence: does the brain's immune system have an expiration date? | journal = Trends in Neurosciences | volume = 29 | issue = 9 | pages = 506–10 | date = September 2006 | pmid = 16859761 | doi = 10.1016/j.tins.2006.07.001 | s2cid = 8874596 }}</ref> Aktivacija mikroglije opterećuje [[anabolizam|anaboličke]] i [[katabolizam|kataboličke]] mehanizme ćelija, uzrokujući da aktivirane ćelije mikroglije odumiru brže od onih koje nisu aktivirane.<ref name="Streita"/> Kako bi se nadoknadio gubitak mikroglije tokom vremena, ove ćelije prolaze kroz mitozu, a progenitorske ćelije porijeklom iz koštane srži migriraju u mozak, putem moždanih ovojnica i krvnih sudova.<ref name="Streita"/> Nagomilavanje manjih oštećenja [[neuron]]a, do kojeg dolazi tokom normalnog procesa [[starenje|starenja]], može transformisati mikrogliju u uvećane i aktivirane ćelije.<ref name="Mrak">{{cite journal | vauthors = Mrak RE, Griffin WS | title = Glia and their cytokines in progression of neurodegeneration | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–54 | date = March 2005 | pmid = 15639313 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.05.010 | s2cid = 33152515 }}</ref> Ovi hronični, sa [[starenje]]m povezani porasti aktivacije mikroglije i ekspresije IL-1 mogu doprinijeti povećanom riziku od [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] tokom starenja, tako što pogoduju stvaranju neuritskih plakova kod pacijenata s predispozicijom za to.<ref name="Mrak"/> Oštećenje DNK može doprinijeti aktivaciji mikroglije povezanoj sa starenjem. Još jedan faktor može biti nakupljanje [[napredni krajnji proizvodi glikacije|naprednih krajnjih proizvoda glikacije]], koji se akumuliraju tokom starenja.<ref name="Mrak"/> Ovi proteini veoma su otporni na proteolitske procese i podstiču [[unakrsno povezivanje]] proteina.<ref name="Mrak"/> Istraživanja su otkrila distrofijsku (poremećenog razvoja) ljudsku mikrogliju. "Ove ćelije karakterišu abnormalnosti u strukturi citoplazme, kao što su ogranci koji su izgubili grananje, atrofijski, fragmentisani ili neuobičajeno vijugavi izdanci, koji često nose sferoidna ili lukovičasta zadebljanja."<ref name="Streita"/> Učestalost pojave distrofijske mikroglije raste sa starenjem.<ref name="Streita"/> Degeneracija i odumiranje mikroglije zabilježeni su u istraživanjima [[prenosiva spongiformna encefalopatija|prionskih bolesti]], [[shizofrenija|shizofrenije]] i Alzheimerove bolesti, što ukazuje na to da bi propadanje mikroglije moglo biti uključeno u neurodegenerativne bolesti.<ref name="Streita" /> Komplikaciju ove teorije predstavlja činjenica da je u ljudskom mozgu teško razlikovati "aktiviranu" od "distrofijske" mikroglije.<ref name="Streita"/> Kod miševa pokazano je da blokada CD22 vraća homeostatsku fagocitozu mikroglije u mozgu koji stari.<ref name="J.V. Pluvinage et al.">{{cite journal | vauthors = Pluvinage JV, Haney MS, Smith BA, Sun J, Iram T, Bonanno L, Li L, Lee DP, Morgens DW, Yang AC, Shuken SR, Gate D, Scott M, Khatri P, Luo J, Bertozzi CR, Bassik MC, Wyss-Coray T | display-authors = 6 | title = CD22 blockade restores homeostatic microglial phagocytosis in ageing brains | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 187–92 | date = April 2019 | pmid = 30944478 | pmc = 6574119 | doi = 10.1038/s41586-019-1088-4 | bibcode = 2019Natur.568..187P }}</ref> [[File:Microglial cells.tif|alt=|center|thumb|280px| slika mikroglije]] ==Klinički značaj== {{glavni|Uloga mikroglije u bolestima}} [[File:Step-by-step guide for analyzing microglia phenotypes.png|thumb| Vodič korak po korak za analizu fenotipova mikroglije]] Mikroglija predstavlja primarne imunske ćelije [[CNS|centralnog nervnog sistema]], slične perifernim makrofagima. One reaguju na [[patogen]]e i povrede promjenom morfologije i migracijom na mjesto infekcije ili povrede, gdje uništavaju patogene i uklanjaju oštećene ćelije. Kao dio svog odgovora, luče [[citokin]]e, [[hemokin]]e, [[prostaglandin]]e i [[ROS|reaktivne vrste kisika]], koji pomažu u usmjeravanju imunskog odgovora. Pored toga, imaju ključnu ulogu u okončanju upalnog odgovora putem proizvodnje antiupalnih citokina. Mikroglija je također opsežno proučavana zbog svoje štetne uloge kod neurodegenerativnih bolesti, kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[multipla skleroza]], kao i kod [[kardiovaskularna bolest|srčanih oboljenja]], [[glaukom]]a te virusnih i bakterijskih [[infekcija]]. Sve je više dokaza da [[imunska disregulacija]] doprinosi patofiziologiji [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja (OKP)]], [[Touretteov sindrom|Touretteovog sindroma]] i [[PANDAS|pedijatrijskih autoimunskih neuropsihijatrijskih poremećaja povezanih sa streptokoknim infekcijama (PANDAS)]].<ref>{{cite journal | vauthors = Frick L, Pittenger C | title = Microglial Dysregulation in OCD, Tourette Syndrome, and PANDAS | journal = Journal of Immunology Research | volume = 2016 | article-number= 8606057 | date = 2016 | pmid = 28053994 | pmc = 5174185 | doi = 10.1155/2016/8606057 | doi-access = free }}</ref> Budući da mikroglija brzo reaguje čak i na suptilne promjene u homeostazi centralnog nervnog sistema, ona se može posmatrati kao senzor za neurološke disfunkcije ili poremećaje.<ref name="Schwabenland_2021">{{cite journal | vauthors = Schwabenland M, Brück W, Priller J, Stadelmann C, Lassmann H, Prinz M | title = Analyzing microglial phenotypes across neuropathologies: a practical guide | journal = Acta Neuropathologica | volume = 142 | issue = 6 | pages = 923–36 | date = December 2021 | pmid = 34623511 | pmc = 8498770 | doi = 10.1007/s00401-021-02370-8 | publication-date = October 2021 }}</ref> U slučaju moždanih patologija, fenotip mikroglije je zasigurno izmijenjen.<ref name="Schwabenland_2021"/> Stoga, analiza mikroglije može poslužiti kao osjetljiv alat za dijagnosticiranje i karakterizaciju poremećaja centralnog nervnog sistema u bilo kojem uzorku tkiva.<ref name="Schwabenland_2021"/> Posebno treba procijeniti gustoću ćelija mikroglije, oblik ćelija, obrazac rasporeda, različite fenotipove mikroglije i interakcije s drugim tipovima ćelija.<ref name="Schwabenland_2021"/> == Genetika sensoma == Sensom mikroglije je relativno nov biološki koncept koji, čini se, igra značajnu ulogu u [[neuron|neurorazvoju]] i [[neurodegeneracija|neurodegeneraciji]]. Sensom se odnosi na jedinstvenu grupu proteinskih [[primarni transkript|transkripata]] koji se koriste za detekciju [[ligand|liganada]] i [[mikroorganizam|mikroba]]. Drugim riječima, sensom predstavlja gene potrebne za sintezu proteina koji služe za prepoznavanje molekula unutar organizma. Sensom se može analizirati pomoću različitih metoda, uključujući [[qPCR|lančana polimerazma reakcija u realnom vremenu]], [[RNK-seq]], [[DNK-mikromreža|analizu mikromrežama]] i direktno sekvenciranje [[RNK]]. Geni uključeni u sensom kodiraju receptore i [[transmembranski protein|transmembranske proteine]] na [[ćelijska membrana|plazmatskoj membrani]], koji su u mikrogliji više eksprimirani nego u neuronima. Ne uključuje sekretovane proteine niti transmembranske proteine specifične za organele vezane za membrane, kao što su [[ćelijsko jedro]], [[mitohondrije]] i [[endoplazmatski retikulum]].<ref name="Hickman_2013">{{cite journal |vauthors=Hickman SE, Kingery ND, Ohsumi TK, Borowsky ML, Wang LC, Means TK, El Khoury J |date=December 2013 |title=The microglial sensome revealed by direct RNA sequencing |journal=Nature Neuroscience |volume=16 |issue=12 |pages=1896–905 |doi=10.1038/nn.3554 |pmc=3840123 |pmid=24162652}}</ref> Većina identifikovanih gena sensoma kodira receptore za prepoznavanje obrazaca, mada je spektar uključenih gena veoma raznolik. Mikroglija dijeli sličan sensom sa drugim makrofagima, ali sadrži 22 jedinstvena gena, od kojih se 16 koristi za interakciju sa endogenim ligandima. Ove razlike čine jedinstven mikroglijalni biomarker koji obuhvata više od 40 gena, uključujući [[P2ry12]] i [[HEXB]]. Čini se da DAP12 ([[TYROBP]]) ima važnu ulogu u interakciji proteina sensoma, djelujući kao signalni adaptor i regulatorni protein.<ref name="Hickman_2013" /> Regulacija gena unutar sensoma mora biti podložna promjenama kako bi se omogućio odgovor na potencijalne prijetnje. Kako bi se suočila s tim opasnostima, mikroglija može preuzeti ulogu neuroprotekcije ili ispoljiti neurotoksičnost.<ref>Block, ML, Zecca, L & Hong, JS. "Microglia-mediated neurotoxicity: uncovering the molecular mechanisms". ''Nat. Rev. Neurosci.'' 8, 57–69 (2007).</ref> Iz ovih razloga pretpostavlja se da bi sensom mogao imati ulogu u neurodegeneraciji. Geni sensoma čija se ekspresija povećava starenjem uglavnom su uključeni u prepoznavanje infektivnih mikrobnih liganada, dok su oni kod kojih dolazi do smanjenja ekspresije uglavnom uključeni u prepoznavanje endogenih liganada.<ref name="Hickman_2013"/> Ova analiza ukazuje na regulaciju specifičnu za glijalne ćelije koja pogoduje neuroprotekciji tokom prirodne neurodegeneracije. To je u suprotnosti sa pomakom ka neurotoksičnosti koji se zapaža kod neurodegenerativnih bolesti. Sensom također može imati ulogu u neurorazvoju. [[Infekcija]] mozga u ranom životnom dobu dovodi do nastanka mikroglije koja je preosjetljiva na kasnije imunske podražaje. Pri izloženosti infekciji dolazi do povećanja ekspresije gena sensoma uključenih u [[neuroinflamacija|neuroinflamaciju]] i smanjenja ekspresije gena uključenih u [[neuroplastičnost]].<ref name="pmid26872419">{{cite journal |vauthors=Ji P, Schachtschneider KM, Schook LB, Walker FR, Johnson RW |date=May 2016 |title=Peripheral viral infection induced microglial sensome genes and enhanced microglial cell activity in the hippocampus of neonatal piglets |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=54 |pages=243–51 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.010 |pmc=4828316 |pmid=26872419}}</ref> Međutim, sposobnost senzoma da mijenja neurorazvoj mogla bi poslužiti u borbi protiv bolesti. Delecija gena [[CX3CL1]] – gena senzoma koji se snažno eksprimira – kod životinjskih modela [[Rettov sindrom|Rettovog sindroma]] rezultirala je boljim zdravljem i dužim životnim vijekom.<ref name="pmid26883520">{{cite journal |vauthors=Horiuchi M, Smith L, Maezawa I, Jin LW |date=February 2017 |title=CX<sub>3</sub>CR1 ablation ameliorates motor and respiratory dysfunctions and improves survival of a Rett syndrome mouse model |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=60 |pages=106–16 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.014 |pmc=5531048 |pmid=26883520}}</ref> Smanjena ekspresija Cx<sub>3</sub>cr1 kod ljudi bez Rettovog sindroma povezana je sa simptomima sličnim [[shizofrenija|shizofreniji]].<ref name="pmid26285829">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergon A, Belzeaux R, Comte M, Pelletier F, Hervé M, Gardiner EJ, Beveridge NJ, Liu B, Carr V, Scott RJ, Kelly B, Cairns MJ, Kumarasinghe N, Schall U, Blin O, Boucraut J, Tooney PA, Fakra E, Ibrahim EC |date=October 2015 |title=CX3CR1 is dysregulated in blood and brain from schizophrenia patients |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01575079/file/soumis_Schizophrenia_Research_050815_pour_HAL.pdf |journal=Schizophrenia Research |volume=168 |issue=1–2 |pages=434–43 |doi=10.1016/j.schres.2015.08.010 |pmid=26285829 |hdl=1959.4/unsworks_49794 |s2cid=205073822}}</ref> Ovo ukazuje na to da senzom ne samo da igra ulogu u različitim razvojnim poremećajima, već zahtijeva i strogu regulaciju kako bi se održalo stanje bez bolesti. == Također pogledajte== *[[Neuroimunski sistem]] *[[Spisak tipova ljudskih ćelija izvedenih iz klicinih listova]] *[[Spisak različitih tipova ćelija u tijelu odraslog čovjeka]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Rock RB, Gekker G, Hu S, Sheng WS, Cheeran M, Lokensgard JR, Peterson PK | title = Role of microglia in central nervous system infections | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 17 | issue = 4 | pages = 942–64, table of contents | date = October 2004 | pmid = 15489356 | pmc = 523558 | doi = 10.1128/CMR.17.4.942-964.2004 }} * {{cite journal | vauthors = Han X, Li Q, Lan X, El-Mufti L, Ren H, Wang J | title = Microglial Depletion with Clodronate Liposomes Increases Proinflammatory Cytokine Levels, Induces Astrocyte Activation, and Damages Blood Vessel Integrity | journal = Molecular Neurobiology | volume = 56 | issue = 9 | pages = 6184–96 | date = September 2019 | pmid = 30734229 | pmc = 6684378 | doi = 10.1007/s12035-019-1502-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Microglia}} * [https://www.microglia.info/webinars Microglia information, videos & resources] at microglia.info * [https://www.microglia.net Microglia home page] at microglia.net * [https://www.scq.ubc.ca/?p=674 "Creeping into your Head – A Brief Introduction to Microglia"]&nbsp;– A Review from the ''Science Creative Quarterly'' * {{cite web |url=https://hms.harvard.edu/news/immune-scavengers-target-alzheimers-plaques-4-6-07 |title=Immune Scavengers Target Alzheimer's Plaques |date=April 6, 2007 }} * The [[v:Topic:Neuroscience|Department of Neuroscience]] at [[v:|Wikiversity]] * [https://www.neuinfo.org/mynif/search.php?q=Microglial%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 NIF Search – Microglial Cell] via the [[Neuroscience Information Framework]] {{Mijeloidne krvne ćelije i plazma}} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} [[Kategorija:Makrofagi]] [[Kategorija:Glija ćelije]] [[Kategorija:Ćelije]] ttkugx2pnht9e2bp5gy8pk64x1srbn1 3935947 3935946 2026-10-16T16:56:01Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Mikroglija]]" ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3935946 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Mikroglija | Latin = | Image = Mikroglej 1.jpg | Caption = Mikroglija u stanju mirovanja iz kore velikog mozga pacova prije traumatske povrede mozga (bojenje lektinom uz upotrebu HRP-a – peroksidaze hrena) | Image2 = Makrofagi 2.jpg | Caption2 = Mikroglija/makrofag – aktivirani oblik iz kore velikog mozga pacova nakon traumatske povrede mozga (bojenje [[lektin]]om uz upotrebu HRP-a) | Precursor = Primitivni makrofag porijeklom iz [[mezoderm]]a (tačnije, [[hematopoeza|hematopoetskih]] [[progenitorna ćelija|progenitora]] žumanjčane vreće | System = [[CNS]] | Nerve = }} Mikroglija su vrsta [[glija]]-ćelija, smještenih širom [[mozak|mozga]] i [[kičmena moždina| kičmene moždine]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS).<ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Lim S, Hoeffel G, Low D, Huber T | title = Origin and differentiation of microglia | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | page = 45 | year = 2013 | pmid = 23616747 | pmc = 3627983 | doi = 10.3389/fncel.2013.00045 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija čini oko 5–10% ćelija u mozgu.<ref name="Lana">{{cite journal |vauthors=Lana D, Magni G, Landucci E, Wenk GL, Pellegrini-Giampietro DE, Giovannini MG |title=Phenomic Microglia Diversity as a Druggable Target in the Hippocampus in Neurodegenerative Diseases |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=18 |date=September 2023 |article-number=13668 |pmid=37761971 |pmc=10531074 |doi=10.3390/ijms241813668 |doi-access=free |url=}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dos Santos SE, Medeiros M, Porfirio J, Tavares W, Pessôa L, Grinberg L, Leite RE, Ferretti-Rebustini RE, Suemoto CK, Filho WJ, Noctor SC, Sherwood CC, Kaas JH, Manger PR, Herculano-Houzel S | display-authors = 6 | title = Similar Microglial Cell Densities across Brain Structures and Mammalian Species: Implications for Brain Tissue Function | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 40 | issue = 24 | pages = 4622–43 | date = June 2020 | pmid = 32253358 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2339-19.2020 | pmc = 7294795 }}</ref> Kao rezidentne ćelije [[makrofag]]i, one djeluju kao prvi i glavni oblik aktivne [[imunost|imunske odbrane]] u CNS-u.<ref name= "Filiano 2015">{{cite journal | vauthors = Filiano AJ, Gadani SP, Kipnis J | title = Interactions of innate and adaptive immunity in brain development and function | journal = Brain Research | volume = 1617 | pages = 18–27 | date = August 2015 | pmid = 25110235 | pmc = 4320678 | doi = 10.1016/j.brainres.2014.07.050 }}</ref> Mikroglija potiče iz žumančane vreće pod strogo regulisanim molekularnim uslovima.<ref name="Dermitzakis_2023">{{cite journal | vauthors = Dermitzakis I, Manthou ME, Meditskou S, Tremblay MÈ, Petratos S, Zoupi L, Boziki M, Kesidou E, Simeonidou C, Theotokis P | display-authors = 6 | title = Origin and Emergence of Microglia in the CNS-An Interesting (Hi)story of an Eccentric Cell | journal = Current Issues in Molecular Biology | volume = 45 | issue = 3 | pages = 2609–28 | date = March 2023 | pmid = 36975541 | pmc = 10047736 | doi = 10.3390/cimb45030171 | doi-access = free }}</ref> Ove ćelije (i druga neuroglija, uključujući [[astrocit]]e) raspoređene su u velikim regijama koje se ne preklapaju širom CNS-a.<ref name="Kreutzberg 1995">{{cite journal | vauthors = Kreutzberg GW | title = Microglia, the first line of defence in brain pathologies | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 45 | issue = 3A | pages = 357–60 | date = March 1995 | pmid = 7763326 }}</ref><ref name="Bushong 2002">{{cite journal | vauthors = Bushong EA, Martone ME, Jones YZ, Ellisman MH | title = Protoplasmic astrocytes in CA1 stratum radiatum occupy separate anatomical domains | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 22 | issue = 1 | pages = 183–92 | date = January 2002 | pmid = 11756501 | pmc = 6757596 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.22-01-00183.2002 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija ključna je za cjelokupno održavanje mozga – ove ćelije neprestano pretražuju [[centralni nervni sistem]] u potrazi za naslagama (plakovima), oštećenim ili nepotrebnim [[neuron]]ima i [[sinapsa]]ma, te uzročnicima [[infekcija]].<ref name= "Gehrmann 1995">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J, Matsumoto Y, Kreutzberg GW | title = Microglia: intrinsic immuneffector cell of the brain | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 20 | issue = 3 | pages = 269–87 | date = March 1995 | pmid = 7550361 | doi = 10.1016/0165-0173(94)00015-H | s2cid = 22708728 }}</ref> Budući da ovi procesi moraju biti efikasni kako bi se spriječilo potencijalno fatalno oštećenje, mikroglija je izuzetno osjetljiva čak i na male patološke promjene u CNS-u.<ref name= "Dissing-Olesen 2007">{{cite journal | vauthors = Dissing-Olesen L, Ladeby R, Nielsen HH, Toft-Hansen H, Dalmau I, Finsen B | title = Axonal lesion-induced microglial proliferation and microglial cluster formation in the mouse | journal = Neuroscience | volume = 149 | issue = 1 | pages = 112–22 | date = October 2007 | pmid = 17870248 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.06.037 | s2cid = 36995129 }}</ref> Ova osjetljivost se dijelom postiže prisustvom jedinstvenih kanala za kalij koji reaguju čak i na male promjene koncentracije vanćelijskog kalija.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Nedavni dokazi pokazuju da mikroglija također igra ključnu ulogu u održavanju normalnih moždanih funkcija u zdravim uslovima.<ref>Kierdorf and Prinz, ''J Clin Invest.'' 2017;127(9): 3201–09. {{doi|10.1172/JCI90602}}.</ref> Mikroglija također kontinuirano nadzire neuronske funkcije putem direktnih somatskih kontakata ostvarenih preko svojih mikroglijalnih nastavaka te, po potrebi, ispoljava neuroprotektivne učinke.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de">{{cite journal | vauthors = Cserép C, Pósfai B, Lénárt N, Fekete R, László ZI, Lele Z, Orsolits B, Molnár G, Heindl S, Schwarcz AD, Ujvári K, Környei Z, Tóth K, Szabadits E, Sperlágh B, Baranyi M, Csiba L, Hortobágyi T, Maglóczky Z, Martinecz B, Szabó G, Erdélyi F, Szipőcs R, Tamkun MM, Gesierich B, Duering M, Katona I, Liesz A, Tamás G, Dénes Á | display-authors = 6 | title = Microglia monitor and protect neuronal function through specialized somatic purinergic junctions | journal = Science | volume = 367 | issue = 6477 | pages = 528–37 | date = January 2020 | pmid = 31831638 | doi = 10.1126/science.aax6752 | s2cid = 209343260 | bibcode = 2020Sci...367..528C | url = https://epub.ub.uni-muenchen.de/76442/ }}</ref><ref name="Nimmerjahn">{{cite journal |vauthors=Nimmerjahn A |title=Monitoring neuronal health |journal=[[Science]] |volume=367 |issue=6477 |pages=510–511 |date=January 2020 |pmid=32001643 |pmc=9291239 |doi=10.1126/science.aba4472 |bibcode=2020Sci...367..510N |url=}}</ref> Patogeni faktori iz [[krvotok]] aobično nemaju direktan pristup [[mozak|mozgu]] i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini ]]– koji čine [[centralni nervni sistem]] (CNS) – zahvaljujući nizu [[endotel|endotelnih ćelija]] poznatih kao [[krvno-moždana barijera]] (KMB). KMB sprečava većinu infekcija da dopru do osjetljivog nervnog tkiva. U slučaju da infektivni agensi direktno dospiju u mozak ili pređu krvno-moždanu barijeru, mikroglijalne ćelije moraju brzo reagovati kako bi smanjile [[upala|upalu]] i uništile infektivne agense prije nego što oštete osjetljivo nervno tkivo. Zbog nedostatka [[antitijelo|antitijela]] iz ostatka tijela (malo antitijela je dovoljno malih da prođu kroz krvno-moždanu barijeru), mikroglija mora biti sposobna prepoznati strana tijela, fagocitirati ih i djelovati kao [[antigen prezentirajuće ćelije|ćelije koje prezentiraju antigen]], aktivirajući pritom [[T-ćelija|T-ćelije]]. == Historija == Mogućnost posmatranja i karakterizacije različitih nervnih ćelija, uključujući mikrogliju, pojavila se 1880. godine kada je razvijena Nisslova metoda bojenja. [[Franz Nissl]] i William Ford Robertson prvi su opisali mikroglijne ćelije tokom svojih histoloških eksperimenata. Tehnike bojenja ćelija iz 1880-ih godina pokazale su da je mikroglija srodna [[makrofag]]ima. Aktivaciju mikroglije i stvaranje razgranatih klastera mikroglijnih ćelija prvi je zabilježio Victor Babeș dok je 1897. godine proučavao slučaj [[bjesnilo|bjesnila]]. Babeș je primijetio da se te ćelije javljaju kod različitih virusnih infekcija mozga, ali nije znao šta predstavljaju klasteri mikroglije koje je uočio.<ref name="Babes 1892">{{cite journal | vauthors = Babeș VM |year=1892 |title=Certains caractères des lesions histologiques de la rage |trans-title=Certain characteristics of the histological lesions of rabies |journal=Annales de l'Institut Pasteur |language=fr |volume=6 |pages=209–23}}</ref> Španski naučnik [[Santiago Ramón y Cajal]] definisao „treći element” (tip ćelije) pored [[neuron]]a i [[astrocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Sierra A, de Castro F, Del Río-Hortega J, Rafael Iglesias-Rozas J, Garrosa M, Kettenmann H | title = The 'Big-Bang' for modern glial biology: Translation and comments on Pío del Río-Hortega 1919 series of papers on microglia | journal = Glia | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1801–40 | date = November 2016 | pmid = 27634048 | doi = 10.1002/glia.23046 | s2cid = 3712733 | publication-date = 2016-09-16 }}</ref> [[Pío del Río Hortega]], student [[Santiago Ramón y Cajal| Santiaga Ramóna y Cajala]], prvi put nazvao je te ćelije „mikroglijom” oko 1920. Kasnije je, 1927. godine, opisao reakciju mikroglije na oštećenja mozga, a 1932. zabilježio prisustvo „fontana mikroglije” u [[corpus calosum|korpus kalozumu]] i drugim područjima bijele mase u perineonatusnom periodu. Nakon dugogodišnjeg istraživanja, Rio-Hortega je stekao reputaciju „oca mikroglije”.<ref name="Rio-Hortega 1892">{{cite journal | vauthors = del Río Hortega P, Penfield W |year=1892 |title=Cerebral Cicatrix: the Reaction of Neuroglia and Microglia to Brain Wounds |journal=Bulletin of the Johns Hopkins Hospital |volume=41 |pages=278–303}}</ref><ref name="Rio-Hortega 1937">{{cite journal |vauthors=del Rio-Hortega F |year=1937 |title=Microglia |journal=Cytology and Cellular Pathology of the Nervous System |pages=481–534}}</ref> Dugo vremena nije bilo značajnijeg napretka u poznavanju mikroglije. Zatim su 1988. godine Hickey i Kimura pokazali da perivaskularne mikroglijne ćelije potiču iz [[koštana srž|koštane srži]] i da eksprimiraju visoke nivoe proteina [[MHC]] klase II, koji se koriste za prezentaciju antigena. Time je potvrđena pretpostavka Pija Del Rio-Ortege da mikroglijne ćelije funkcionišu slično makrofagima, vršeći fagocitozu i prezentaciju [[antigen]]a. Krajem 20. stoljeća, grupa za eksperimentalnu psihologiju sa Univerziteta u Oxfordu klasifikovala je mikroglijne ćelije u tri tipa, na osnovu njihove morfologije, lokacije u tkivu i trajanja fagocitne aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lawson, Perry, Dri, Gordon |year=1990 |title=Heterogeneity in the distribution and morphology of microglia in the normal adult mouse brain |journal=Neuroscience |volume=39 |issue=1 |pages=151–170|doi=10.1016/0306-4522(90)90229-W |pmid=2089275 }}</ref> Danas mnogi istraživači širom svijeta, koristeći različite softvere, pokušavaju utvrditi vezu između morfologije mikroglijnih ćelija i nivoa ekspresije imunskih medijatora od strane tih ćelija.<ref>{{Cite journal |last=Fernandez-Arjona M.D.M., Grondona J.M., Fernandez-Llebrez P., Lopez-Avalos M.D. |year=2019 |title=Microglial morphometric parameters correlate with the expression level of IL-1beta, and allow identifying different activated morphotypes |journal=Front Cell Neurosci |volume=13 |article-number=472|doi=10.3389/fncel.2019.00472 |doi-access=free |pmid=31708746 |pmc=6824358 }}</ref> ==Oblici== [[File:Microglia and neurons.jpg|thumb| Pacovska mikroglija uzgajana u kulturi tkiva (zelena boja), zajedno s izdancima nervnih vlakana prikazanim crvenom bojom.]] [[File:Microglial cells (red) in rat cerebellar molecular layer.jpg|thumb| Mikroglija u molekularnom sloju malog mozga pacova prikazana je crvenom bojom, obojena antitijelima na IBA1/AIF1. Nastavci Bergmannovih glija ćelija prikazani su zelenom bojom, a DNK plavom.<ref name= "Gehrmann 1995"/>]] Ćelije mikroglije izuzetno su [[meuroplastičnost|plastične]] i prolaze kroz različite strukturne promjene zavisno od lokacije i potreba sistema. Ovakav stepen plastičnosti neophodan je za obavljanje širokog spektra funkcija koje mikroglija vrši. Sposobnost transformacije razlikuje mikrogliju od makrofaga, koji se moraju redovno zamjenjivati, te im omogućava odbranu centralnog nervnog sistema (CNS) u veoma kratkom roku, bez izazivanja imunskih poremećaja.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Mikroglija poprima specifičan oblik, odnosno fenotip, kao odgovor na lokalne uslove i hemijske signale koje detektuje.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Također je utvrđeno da signalizacija posredovana [[adenozin-trifosfat]]om (ATP), povezana s povredom tkiva, ima ključnu ulogu u [[fenotip]]skoj transformaciji mikroglije.<ref name="berkicserep">{{cite journal | doi= 10.1038/s41467-024-49773-1 | doi-access= free| title=Microglia contribute to neuronal synchrony despite endogenous ATP-related phenotypic transformation in acute mouse brain slices | date=2024 | last1=Peter | first1=Berki | last2=Csaba | first2=Cserep | last3=Zsuzsanna | first3=Környei | journal=Nature Communications | volume= 15 | issue=1 | page= 5402 | pmid= 38926390 | pmc=11208608 | bibcode= 2024NatCo..15.5402B }}</ref> ===Razgranati oblik=== Ovaj oblik mikroglijalnih ćelija obično se nalazi na specifičnim lokacijama širom mozga i kičmene moždine u odsustvu stranih materija ili ćelija koje odumiru. Ovaj „mirujući” oblik mikroglije sastoji se od dugih, razgranatih nastavaka i malog ćelijskog tijela. Za razliku od ameboidnih oblika mikroglije, [[ćelijsko tijelo]] razgranatog oblika ostaje na mjestu, dok se njegovi nastavci neprestano kreću i nadziru okolno područje. Nastavci su veoma osjetljivi na male promjene fiziološkog stanja i zahtijevaju vrlo specifične uslove kulture za posmatranje ''[[in vitro]]''.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Za razliku od aktivirane]] ili [[#Amoeboidne|ameboidne]] mikroglije, razgranata mikroglija ne vrši [[fagocitoza|fagocitozu]] ćelija i luči manje imunomolekula (uključujući proteine [[MHC-klasa I|MHC klase I]]/[[MHC -klasa II|II]]). Mikroglija u ovom stanju sposobna je da traga za imunskim prijetnjama i identifikuje ih, istovremeno održavajući [[homeostaza|homeostazu]] u CNS-u.<ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Davis 1994">{{cite journal | vauthors = Davis EJ, Foster TD, Thomas WE | title = Cellular forms and functions of brain microglia | journal = Brain Research Bulletin | volume = 34 | issue = 1 | pages = 73–78 | year = 1994 | pmid = 8193937 | doi = 10.1016/0361-9230(94)90189-9 | s2cid = 22596219 }}</ref> Iako se ovo smatra stanjem mirovanja, mikroglija je u tom obliku i dalje izuzetno aktivna u hemijskom nadzoru okruženja. Razgranata mikroglija se u svakom trenutku može transformisati u aktivirani oblik kao odgovor na povredu ili prijetnju.<ref name="Verkhratsky 2013">{{cite book | vauthors = Verkhratsky A, Butt A | title=Glial physiology and pathophysiology|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-118-40205-4}}</ref> ===Aktivirani=== Aktivirana mikroglija može se obojiti pomoću markera [[AIF-1]], čija se ekspresija povećava tokom aktivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Lan X, Han X, Li Q, Yang QW, Wang J | title = Modulators of microglial activation and polarization after intracerebral haemorrhage | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 13 | issue = 7 | pages = 420–33 | date = July 2017 | pmid = 28524175 | pmc = 5575938 | doi = 10.1038/nrneurol.2017.69 }}</ref> ====Nefagocitno stanje==== Ovo stanje zapravo je dio postepenog odgovora tokom kojeg mikroglija prelazi iz svog razgranatog oblika u potpuno aktivni fagocitni oblik. Mikroglija može se aktivirati djelovanjem različitih faktora, uključujući: proupalne [[citokin]]e, faktore ćelijske nekroze, lipopolisaharid i promjene u nivou vanćelijskog kalija (što ukazuje na pucanje ćelija). Nakon aktivacije, ćelije prolaze kroz nekoliko ključnih morfoloških promjena, uključujući zadebljanje i povlačenje ogranaka, preuzimanje proteina MHC klase I/II, ekspresiju imunomolekula, te lučenje citotoksičnih faktora, molekula za regrutaciju i proupalnih [[signalna molekula|signalnih molekula]] (što dovodi do kaskade proupalnih signala). Aktivisana mikroglija u nefagocitnom stanju obično poprima izgled „žbuna”, „štapića” ili malih ameboidnih oblika, zavisno od toga u kojoj se fazi transformacije – od razgranatog do potpuno fagocitnog oblika – nalazi. Pored toga, mikroglija prolazi i kroz brzu [[ćelijska proliferecija|proliferaciju]], kako bi se povećao njen broj. Sa strogo morfološkog aspekta, varijacije u obliku mikroglije duž ovog kontinuuma povezane su s promjenama morfološke složenosti i mogu se kvantificirati metodama fraktalne analize; pokazalo se da su te metode osjetljive čak i na suptilne, vizuelno neprimjetne promjene povezane s različitim morfološkim oblicima u različitim patološkim stanjima.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Jelinek 2005">{{cite journal |vauthors=Jelinek HF, Karperien A, Bossomaier T, Buchan A |title=Differentiating grades of microglia activation with fractal analysis |journal=Complexity International |volume=12 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |year=1975 |issue=18 |pages=1713–17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217005916/http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |archive-date=2008-12-17 }}</ref> ====Fagocitni==== Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije predstavljaju oblik mikroglije s maksimalnim [[imunski odgovor|imunskim odgovorom]]. Ove ćelije obično poprimaju veliki, ameboidni oblik, iako su zabilježena određena odstupanja. Pored funkcija prezentacije antigena, citotoksičnog djelovanja i signalizacije posredovane upalom – svojstvenih aktiviranim nefagocitnim mikroglijalnim ćelijama – one su također sposobne fagocitirati strane materije i izlagati nastale imunomolekule radi aktivacije [[T-ćelija]]. Fagocitne mikroglijne ćelije kreću se prema mjestu povrede, obuhvataju i razgrađuju štetni materijal te luče proupalne faktore koji podstiču proliferaciju drugih ćelija i njihovo uključivanje u isti proces. Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije također stupaju u interakciju s astrocitima i nervnim ćelijama, kako bi se što brže suprotstavile infekciji ili upali, uz minimalno oštećenje zdravih moždanih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ===Ameboidni=== Ovaj oblik omogućava mikrogliji slobodno kretanje kroz [[nervno tkivo]], čime ona može obavljati svoju ulogu ćelije čistača. Ameboidne mikroglijne ćelije sposobne su [[fagocitoza|fagocitirati]] ćelijski otpad, ali ne obavljaju iste funkcije prezentacije antigena i posredovanja u upali kao aktivirane mikroglijne ćelije. Ameboidne mikroglijne ćelije posebno su zastupljene tokom razvoja i preoblikovanja neuronskih veza u mozgu, kada postoji velika količina vanćelijskog otpada nastalog apoptozom koji treba ukloniti. Ovaj oblik mikroglijnih ćelija prisutan je nakon rođenja, uglavnom unutar perineonatusnih područja [[bijela masa|bijele mase]] u korpus kalozumu (žuljevitom tijelu) i [[mali mozak|malom mozgu]], koja su ranije opisivana kao "izvor mikroglije".<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Christensen 2006">{{cite journal | vauthors = Christensen RN, Ha BK, Sun F, Bresnahan JC, Beattie MS | title = Kainate induces rapid redistribution of the actin cytoskeleton in ameboid microglia | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 84 | issue = 1 | pages = 170–81 | date = July 2006 | pmid = 16625662 | doi = 10.1002/jnr.20865 | s2cid = 34491558 }}</ref><ref name="Hagemeyer">{{cite journal |vauthors=Hagemeyer N, Hanft KM, Akriditou MA, Unger N, Park ES, Stanley ER, Staszewski O, Dimou L, Prinz M |title=Microglia contribute to normal myelinogenesis and to oligodendrocyte progenitor maintenance during adulthood |journal=Acta Neuropathol |volume=134 |issue=3 |pages=441–458 |date=September 2017 |pmid=28685323 |pmc=5951721 |doi=10.1007/s00401-017-1747-1 |url=}}</ref> ===Perivaskularni=== Za razliku od drugih tipova mikroglije spomenutih gore, "perivaskularna" mikroglija (PVM) odnosi se na lokaciju ćelije, a ne na njen oblik/funkciju. Međutim, perivaskularna mikroglija često se miješa s perivaskularnim makrofagima,<ref name=frontier>{{cite journal|journal=Front. Neurosci. |date=4 December 2019 |volume=13|doi=10.3389/fnins.2019.01291|title=Vessel-Associated Immune Cells in Cerebrovascular Diseases: From Perivascular Macrophages to Vessel-Associated Microglia|author=Takashi Koizumi|author2=Danielle Kerkhofs |author3=Toshiki Mizuno|author4=Harry WM Steinbusch|author5=Sebastien Foulquier |doi-access=free |pmid=31866808 |pmc=6904330 }}</ref> koji se nalaze unutar zidova bazne lamine; stoga treba obratiti pažnju kako bi se utvrdilo na koji od ova dva tipa ćelija autori publikacija misle. Za razliku od normalne mikroglije, PVM-ove redovno zamjenjuju prekursorske ćelije porijeklom iz koštane srži, a oni eksprimiraju antigene MHC klase II bez obzira na svoje okruženje.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ===Jukstavaskularni=== "Perivaskularna mikroglija" i "jukstavaskularna mikroglija" različiti su nazivi za isti tip ćelije. Do zabune je došlo zbog pogrešne upotrebe termina "perivaskularna mikroglija" za označavanje perivaskularnih makrofaga,<ref name=frontier/> koji predstavljaju drugačiji tip ćelije. Jukstavaskularna mikroglija (odnosno perivaskularna mikroglija) ostvaruje direktan kontakt sa zidom bazne lamine krvnih sudova, ali se ne nalazi unutar samih zidova. Na toj poziciji mogu stupati u interakciju, kako sa [[endotel]]nim ćelijama, tako i sa [[pericit]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Morris GP, Foster CG, Courtney JM, Collins JM, Cashion JM, Brown LS, Howells DW, DeLuca GC, Canty AJ, King AE, Ziebell JM, Sutherland BA | display-authors = 6 | title = Microglia directly associate with pericytes in the central nervous system | journal = Glia | volume = 71 | issue = 8 | pages = 1847–69 | date = August 2023 | pmid = 36994950 | doi = 10.1002/glia.24371 | doi-access = free | pmc = 10952742 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Microglia contact cerebral vasculature through gaps between astrocyte endfeet |journal=Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism |date=2024 |doi=10.1177/0271678X241280775 |pmid=39253821|doi-access=free |last1=Morris |first1=Gary P. |last2=Foster |first2=Catherine G. |last3=Sutherland |first3=Brad A. |last4=Grubb |first4=Søren |volume=44 |issue=12 |pages=1472–1486 |pmc=11751324 }}</ref> Poput perivaskularnih ćelija, one eksprimiraju proteine [[MHC]] klase II čak i pri niskim nivoima aktivnosti upalnih [[citokin]]a. Za razliku od perivaskularnih ćelija, a slično ostalim mikroglijnim ćelijama, jukstavaskularna mikroglija ne pokazuje brzu izmjenu niti redovnu zamjenu mijeloidnim prekursorskim ćelijama.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ==Funkcije== [[File:Purinergic signalling Microglia.jpg|thumb| Aktivacija mikroglije putem [[purinergička signalizacija|purinergičke signalizacije]]]] Mikroglijne ćelije obavljaju niz različitih zadataka unutar [[CNS]]-a, koji su uglavnom povezani s [[imunski odgovor|imunskim odgovorom[]] i održavanjem [[homeostaza|homeostaze]]. U nastavku su navedene neke od glavnih poznatih funkcija koje obavljaju ove ćelije. ===Čišćenje=== Pored toga što su veoma osjetljive na male promjene u svom okruženju, svaka mikroglijna ćelija također redovno fizički nadzire svoje područje djelovanja. Ova aktivnost odvija se u ameboidnom i mirujućem stanju putem veoma pokretnih nastavaka mikroglije.<ref name="Nimmerjahn"/> Dok se kreće kroz određeno područje, ako mikroglijna ćelija naiđe na strani materijal, oštećene ćelije, [[apoptoza|apoptotske]] ćelije, neurofibrilarna klupka, fragmente [[DNK]] ili [[senilno plak|plakove]], ona se aktivira i fagocitira taj materijal ili ćeliju. Na taj način mikroglijalne ćelije djeluju i kao "čistači", uklanjajući nasumične ostatke ćelija.<ref name= "Aloisi 2001"/> Tokom preneonatusnog razvoja mozga, mikroglijne ćelije imaju ulogu u regulaciji broja [[prekursorska neuronska ćelija|prekursorskih neuronsjih ćelija]]<ref>{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Christopher |last2=Martinez-Cerdeno |first2=Veronica |last3=Noctor |first3=Stephen |title=Microglia regulate the number of neural precursor cells in the developing cerebral cortex |journal=J Neurosci |date=2013 |volume=33 |issue=10 |pages=4216–33 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3441-12.2013 |pmid=23467340 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23467340|pmc=3711552 }}</ref> i uklanjanju apoptotskih neurona. Također postoje dokazi da mikroglija može precizno oblikovati sinapsne veze gutanjem i eliminacijom sinapsi.<ref>{{cite journal | vauthors = Chung WS, Welsh CA, [[Ben Barres|Barres BA]], [[Beth Stevens|Stevens B]] | title = Do glia drive synaptic and cognitive impairment in disease? | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 11 | pages = 1539–45 | date = November 2015 | pmid = 26505565 | pmc = 4739631 | doi = 10.1038/nn.4142 }}</ref> Nakon razvoja, većina mrtvih ili apoptotskih ćelija nalazi se u moždanoj kori i subkortikalnoj bijeloj tvari. To može objasniti zašto se većina ameboidnih mikroglijnih ćelija nalazi unutar "fontana mikroglije" u [[korteks|moždanoj kori]].<ref name= "Ferrer 1990">{{cite journal | vauthors = Ferrer I, Bernet E, Soriano E, del Rio T, Fonseca M | title = Naturally occurring cell death in the cerebral cortex of the rat and removal of dead cells by transitory phagocytes | journal = Neuroscience | volume = 39 | issue = 2 | pages = 451–58 | year = 1990 | pmid = 2087266 | doi = 10.1016/0306-4522(90)90281-8 | s2cid = 23457378 }}</ref> ===Fagocitoza=== Glavna uloga mikroglije, [[fagocitoza]], podrazumijeva obuhvatanje i gutanje različitih materijala. Materijali koji se fagocituju uglavnom se sastoje od ćelijskih ostataka, [[lipid]]a i [[apoptoza|apoptotskih]] ćelija u stanju bez upale, te invazivnih [[virus]]a, [[bakterija]] ili drugih stranih materija u stanju upale. Kada se ćelija mikroglije „napuni”, ona prestaje s [[fagocit]] nomaktivnošću i transformiše se u relativno nereaktivnu [[kontejner ćelija| kontejner ćeliju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Galloway DA, Phillips AE, Owen DR, Moore CS | title = Phagocytosis in the Brain: Homeostasis and Disease | language = English | journal = Frontiers in Immunology | volume = 10 | date = 2019 | pmid = 31040847 | pmc = 6477030 | doi = 10.3389/fimmu.2019.00790 | doi-access = free }}</ref> ===Vanćelijska signalizacija=== Značajan dio uloge mikroglijnih ćelija u mozgu odnosi se na održavanje [[homeostaza|homeostaze]] u nezaraženim regijama i podsticanje [[upala|upale]] u zaraženom ili oštećenom tkivu. Mikroglija to postiže putem izuzetno složenog niza vanćelijskih signalnih molekula koji im omogućavaju komunikaciju s drugim mikroglijnim ćelijama, [[astrocit]]ima, [[neuron]]ima, [[T-ćelija|T-ćelijama]] i [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnim progenitorskim ćelijama]]. Kao što je ranije spomenuto, [[citokin]] IFN-γ može se koristiti za aktivaciju mikroglijnih ćelija. Pored toga, nakon aktivacije pomoću IFN-γ, mikroglija također otpušta dodatni IFN-γ u vanćelijski prostor. To aktivira još više mikroglijnih ćelija i pokreće kaskadu aktivacije posredovanu [[citokin]]ima, čime se brzo aktiviraju sve obližnje mikroglijne ćelije. TNF-α, koji proizvodi mikroglija, uzrokuje [[apoptoza|apoptozu]] nervnog tkiva i pojačava upalu. [[Interleukin 8|IL-8]] podstiče rast i diferencijaciju [[B-ćelija]], omogućavajući im da pomognu mikrogliji u borbi protiv infekcije. Drugi citokin, [[Interleukin 1|IL-1]], inhibira citokine [[Interleukin 10|IL-10]] i [[TGF-β]], koji smanjuju intenzitet [[prezentacija antigena|prezentacije antigena]] i proupalne signalizacije. Dodatne [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] i T-ćelije regrutuju se na mjesto povrede putem mikroglijne proizvodnje [[hemotaksija|hemotaksijskih]] molekula kao što su [[CCL22|MDC]], IL-8 i [[CCL19|MIP-3β]]. Konačno, PGE<sub>2</sub> i drugi [[prostanoid]]i sprečavaju [[hronična upala|hroničnu upalu]], inhibicijom proupalnog odgovora mikroglije i smanjenjem odgovora [[T-pomoćna ćelija|Th1]] (T-pomoćnih ćelija).<ref name= "Aloisi 2001"/> ====Prezentacija antigena==== Kao što je ranije spomenuto, rezidentne, neaktivirane mikroglijne ćelije slabi su [[antigen-prezentirajuća ćelija|prezentatori antigena]] zbog nedostatka MHC proteina klase I i II. Nakon aktivacije, one brzo eksprimiraju MHC proteine klase I i II te postaju efikasni prezentatori antigena. U određenim slučajevima, mikroglija može se aktivirati pomoću IFN-γ radi prezentacije antigena, ali ne funkcioniše tako efikasno kao kada bi preuzela proteine [[MHC]] klase I ili II. Tokom upale, T-ćelije prelaze [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]], zahvaljujući specijalizovanim površinskim markerima, a zatim se direktno vezuju za mikrogliju kako bi preuzele [[antigen]]e. Nakon što im se antigeni prezentuju, T-ćelije obavljaju različite funkcije, uključujući regrutaciju ćelija uključenih u [[upalni odgovor]], stvaranje imunske memorije, lučenje citotoksičnih supstanci i direktne napade na plazma-membrane stranih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ====Citotoksičnost==== Pored sposobnosti uništavanja infektivnih organizama putem kontakta između ćelija posredstvom [[fagocitoza|fagocitoze]], mikroglija također može oslobađati različite [[citotoksičnost|citotoksične]] tvari.<ref>{{cite journal | vauthors = Wolf A, Herb M, Schramm M, Langmann T | title = The TSPO-NOX1 axis controls phagocyte-triggered pathological angiogenesis in the eye | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 2709 | date = June 2020 | pmid = 32483169 | pmc = 7264151 | doi = 10.1038/s41467-020-16400-8 | bibcode = 2020NatCo..11.2709W | doi-access = free }}</ref> Mikroglija u kulturi luči velike količine [[vodik-peroksid]]a i [[dušik-oksid]]a u procesu poznatom kao „respiratorni prasak”. Oba ova hemijska spoja mogu direktno oštetiti ćelije i dovesti do smrti neurona. Proteaze koje luči mikroglija razgrađuju specifične proteine, uzrokujući direktno oštećenje ćelija, dok [[citokin]]i poput IL-1 podstiču demijelinizaciju [[neuron]]skih [[akson]]a. Konačno, mikroglija može oštetiti neurone putem procesa posredovanih NMDA receptorima, lučenjem [[glutamat]]a, [[aspartat]]a i kvinolinske kiseline. Ovo citotoksično lučenje ima za cilj uništavanje inficiranih neurona, virusa i bakterija, ali može uzrokovati i znatna kolateralna oštećenja nervnog tkiva. Posljedično, hronični [[upalni odgovor]] može dovesti do opsežnog oštećenja nervnog tkiva dok mikroglija razara moždano tkivo u pokušaju da uništi infekciju.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Edaravon, supstanca koja vezuje slobodne radikale, sprečava oksidativnu neurotoksičnost izazvanu aktiviranom mikroglijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Banno M, Mizuno T, Kato H, Zhang G, Kawanokuchi J, Wang J, Kuno R, Jin S, Takeuchi H, Suzumura A | display-authors = 6 | title = The radical scavenger edaravone prevents oxidative neurotoxicity induced by peroxynitrite and activated microglia | journal = Neuropharmacology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 283–90 | date = February 2005 | pmid = 15695167 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2004.10.002 | s2cid = 25545853 }}</ref> ====Sinapsno uklanjanje==== U [[fenomen]]u koji su Blinzinger i Kreutzberg prvi put uočili kod [[lezija]] kičmene moždine 1968. godine, mikroglija nakon upale uklanja ogranke s nervnih vlakana u blizini oštećenog tkiva. To doprinosi ponovnom rastu i reorganizaciji oštećenih [[neuronska mreža|neuronskih mreža]].<ref name= "Gehrmann 1995"/> Također je utvrđeno da mikroglija učestvuje u procesu sinapsnog obrezivanja tokom razvoja mozga.<ref name="Soteros_2021">{{cite journal | vauthors = Soteros BM, Sia GM | title = Complement and microglia dependent synapse elimination in brain development | journal = WIREs Mechanisms of Disease | volume = 14| issue = 3| article-number = e1545 | date = November 2021 | pmid = 34738335 | doi = 10.1002/wsbm.1545 | pmc = 9066608 }}</ref> ====Podsticanje procesa popravke==== Nakon upale, mikroglija prolazi kroz nekoliko faza kako bi podstakla ponovni rast nervnog tkiva. Ti procesi uključuju uklanjanje sinapsi (sinapsno "ogoljavanje"), lučenje protivupalnih citokina, privlačenje neurona i [[astrocit]]a na oštećeno područje, te stvaranje tzv. Gitterovih ćelija. Bez ćelija mikroglije, procesi ponovnog rasta i reorganizacije mreža (''remapping'') odvijali bi se znatno sporije u samom [[CNS]]-u, dok bi u mnogim vaskularnim sistemima koji okružuju [[mozak]] i [[oči]] bili gotovo nemogući.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Ritter 2006">{{cite journal | vauthors = Ritter MR, Banin E, Moreno SK, Aguilar E, Dorrell MI, Friedlander M | title = Myeloid progenitors differentiate into microglia and promote vascular repair in a model of ischemic retinopathy | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 12 | pages = 3266–76 | date = December 2006 | pmid = 17111048 | pmc = 1636693 | doi = 10.1172/JCI29683 }}</ref> Nedavna istraživanja potvrdila su da izdanci mikroglije neprestano prate funkcije neurona putem specijalizovanih somatskih spojeva i detektuju „stanje” nervnih ćelija. Putem ovog mehanizma međućelijske komunikacije, mikroglija može ostvariti snažne neuroprotektivne efekte, značajno doprinoseći procesu oporavka nakon povrede mozga.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de"/> Također utvrđeno je da mikroglija doprinosi pravilnom razvoju mozga ostvarivanjem kontakta sa nezrelim neuronima u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Cserép C, Schwarcz AD, Pósfai B, László ZI, Kellermayer A, Környei Z, Kisfali M, Nyerges M, Lele Z, Katona I | display-authors = 6 | title = Microglial control of neuronal development via somatic purinergic junctions | journal = Cell Reports | volume = 40 | issue = 12 | article-number= 111369 | date = September 2022 | pmid = 36130488 | pmc = 9513806 | doi = 10.1016/j.celrep.2022.111369 | s2cid = 252416407 }}</ref> == Razvoj == [[File:Microgliogenesis at a glance.png|thumb|268x268px| Porijeklo i nastanak mikroglije u CNS-u]] Dugo se smatralo da se ćelije mikroglije diferenciraju u [[koštana srž|koštanoj srži]] iz [[hematopoetske matične ćelije|hematopoetskih matičnih ćelija]], [[progenitorna ćelija|progenitora]] svih krvnih ćelija. Međutim, novija istraživanja pokazuju da mikroglija potiče iz žumančane vreće tokom izuzetno ograničenog embrionalnog perioda i naseljava moždani parenhim vođena precizno orkestriranim molekularnim procesom.<ref name="Dermitzakis_2023"/> Progenitornim ćelijama iz žumančane vreće potrebna je aktivacija [[receptor faktora stimulacije kolonija 1]] (CSF1R) radi migracije u mozak i diferencijacije u mikrogliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanley ER, Chitu V | title = CSF-1 receptor signaling in myeloid cells | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 6 | article-number = a021857 | date = June 2014 | pmid = 24890514 | pmc = 4031967 | doi = 10.1101/cshperspect.a021857 }}</ref> Pored toga, najveći doprinos repopulaciji mikroglije zasniva se na njenoj lokalnoj samoobnovi, kako u stanju mirovanja tako i u bolesti, dok cirkulišući [[monocit]]i također mogu doprinijeti u manjoj mjeri, naročito u slučaju bolesti.<ref name="Dermitzakis_2023" /><ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Prinz M | title = Origin of microglia: current concepts and past controversies | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 8 | article-number = a020537 | date = July 2015 | pmid = 26134003 | pmc = 4526747 | doi = 10.1101/cshperspect.a020537 }}</ref> Monociti se u perifernim sistemima također mogu diferencirati u mijeloidne dendritske ćelije i makrofage. Poput makrofaga u ostatku tijela, mikroglija koristi fagocitne i citotoksične mehanizme za uništavanje stranih materija. I mikroglija i makrofagi doprinose [[imunski odgovor|imunskom odgovoru]], djelujući kao [[antigene prezentirajuće ćelije]], te podstiču upalu i homeostatske mehanizme u tijelu lučenjem citokina i drugih signalnih molekula.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu H, Wang Z, Yu J, Yang X, He F, Liu Z, Che F, Chen X, Ren H, Hong M, Wang J | display-authors = 6 | title = Role and mechanisms of cytokines in the secondary brain injury after intracerebral hemorrhage | journal = Progress in Neurobiology | volume = 178 | article-number= 101610 | date = July 2019 | pmid = 30923023 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2019.03.003 | s2cid = 85495400 }}</ref> U svom stanju smanjene aktivnosti, mikroglija ne eksprimira proteine MHC klase I i MHC klase II, citokine IFN-γ, antigene CD45, kao ni mnoge druge površinske receptore neophodne za obavljanje funkcija prezentacije antigena, fagocitoze i [[citotoksičnost]]i, po kojima se inače prepoznaju normalni makrofagi. Mikroglija se od makrofaga razlikuje i po tome što je pod znatno strožom prostornom i vremenskom regulacijom, čime se osigurava precizan [[imunski odgovor]].<ref name= "Aloisi 2001">{{cite journal | vauthors = Aloisi F | title = Immune function of microglia | journal = Glia | volume = 36 | issue = 2 | pages = 165–79 | date = November 2001 | pmid = 11596125 | doi = 10.1002/glia.1106 | s2cid = 25410282 }}</ref> Još jedna razlika između mikroglije i drugih ćelija koje nastaju diferencijacijom [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnih progenitorskih ćelija]] jeste brzina njihove obnove. Makrofagi i [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] neprestano se troše i zamjenjuju mijeloidnim progenitorskim ćelijama koje se diferenciraju u potrebni tip ćelije. Zbog postojanja [[krvno-moždana barijera|krvno-moždane barijere]], za organizam bi bilo prilično teško da neprestano vrši zamjenu mikroglije. Stoga, umjesto stalne zamjene putem mijeloidnih progenitorskih ćelija, mikroglija održava svoje stanje mirovanja, a nakon aktivacije se ubrzano razmnožava, kako bi održala svoju brojnost. Ipak, studije na koštanim himerama pokazale su da u slučajevima teških [[infekcija]] dolazi do slabljenja krvno-moždane barijere, te se mikroglija zamjenjuje hematogenim ćelijama porijeklom iz koštane srži, konkretno mijeloidnim progenitorskim ćelijama i makrofagima. Nakon što se infekcija povuče, ponovo se uspostavlja razdvojenost između perifernog i centralnog sistema, te su tokom perioda oporavka i regeneracije prisutne isključivo ćelije mikroglije.<ref name= "Gehrmann 1996">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J | title = Microglia: a sensor to threats in the nervous system? | journal = Research in Virology | volume = 147 | issue = 2–3 | pages = 79–88 | year = 1996 | pmid = 8901425 | doi = 10.1016/0923-2516(96)80220-2 }}</ref> ===Starenje=== Mikroglija prolazi kroz nagli porast [[mitoza|mitotske]] aktivnosti tokom povrede; nakon te proliferacije slijedi [[apoptoza]], kako bi se broj ćelija vratio na početni nivo.<ref name="Streita">{{cite journal | vauthors = Streit WJ | title = Microglial senescence: does the brain's immune system have an expiration date? | journal = Trends in Neurosciences | volume = 29 | issue = 9 | pages = 506–10 | date = September 2006 | pmid = 16859761 | doi = 10.1016/j.tins.2006.07.001 | s2cid = 8874596 }}</ref> Aktivacija mikroglije opterećuje [[anabolizam|anaboličke]] i [[katabolizam|kataboličke]] mehanizme ćelija, uzrokujući da aktivirane ćelije mikroglije odumiru brže od onih koje nisu aktivirane.<ref name="Streita"/> Kako bi se nadoknadio gubitak mikroglije tokom vremena, ove ćelije prolaze kroz mitozu, a progenitorske ćelije porijeklom iz koštane srži migriraju u mozak, putem moždanih ovojnica i krvnih sudova.<ref name="Streita"/> Nagomilavanje manjih oštećenja [[neuron]]a, do kojeg dolazi tokom normalnog procesa [[starenje|starenja]], može transformisati mikrogliju u uvećane i aktivirane ćelije.<ref name="Mrak">{{cite journal | vauthors = Mrak RE, Griffin WS | title = Glia and their cytokines in progression of neurodegeneration | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–54 | date = March 2005 | pmid = 15639313 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.05.010 | s2cid = 33152515 }}</ref> Ovi hronični, sa [[starenje]]m povezani porasti aktivacije mikroglije i ekspresije IL-1 mogu doprinijeti povećanom riziku od [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] tokom starenja, tako što pogoduju stvaranju neuritskih plakova kod pacijenata s predispozicijom za to.<ref name="Mrak"/> Oštećenje DNK može doprinijeti aktivaciji mikroglije povezanoj sa starenjem. Još jedan faktor može biti nakupljanje [[napredni krajnji proizvodi glikacije|naprednih krajnjih proizvoda glikacije]], koji se akumuliraju tokom starenja.<ref name="Mrak"/> Ovi proteini veoma su otporni na proteolitske procese i podstiču [[unakrsno povezivanje]] proteina.<ref name="Mrak"/> Istraživanja su otkrila distrofijsku (poremećenog razvoja) ljudsku mikrogliju. "Ove ćelije karakterišu abnormalnosti u strukturi citoplazme, kao što su ogranci koji su izgubili grananje, atrofijski, fragmentisani ili neuobičajeno vijugavi izdanci, koji često nose sferoidna ili lukovičasta zadebljanja."<ref name="Streita"/> Učestalost pojave distrofijske mikroglije raste sa starenjem.<ref name="Streita"/> Degeneracija i odumiranje mikroglije zabilježeni su u istraživanjima [[prenosiva spongiformna encefalopatija|prionskih bolesti]], [[shizofrenija|shizofrenije]] i Alzheimerove bolesti, što ukazuje na to da bi propadanje mikroglije moglo biti uključeno u neurodegenerativne bolesti.<ref name="Streita" /> Komplikaciju ove teorije predstavlja činjenica da je u ljudskom mozgu teško razlikovati "aktiviranu" od "distrofijske" mikroglije.<ref name="Streita"/> Kod miševa pokazano je da blokada CD22 vraća homeostatsku fagocitozu mikroglije u mozgu koji stari.<ref name="J.V. Pluvinage et al.">{{cite journal | vauthors = Pluvinage JV, Haney MS, Smith BA, Sun J, Iram T, Bonanno L, Li L, Lee DP, Morgens DW, Yang AC, Shuken SR, Gate D, Scott M, Khatri P, Luo J, Bertozzi CR, Bassik MC, Wyss-Coray T | display-authors = 6 | title = CD22 blockade restores homeostatic microglial phagocytosis in ageing brains | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 187–92 | date = April 2019 | pmid = 30944478 | pmc = 6574119 | doi = 10.1038/s41586-019-1088-4 | bibcode = 2019Natur.568..187P }}</ref> [[File:Microglial cells.tif|alt=|center|thumb|280px| slika mikroglije]] ==Klinički značaj== {{glavni|Uloga mikroglije u bolestima}} [[File:Step-by-step guide for analyzing microglia phenotypes.png|thumb| Vodič korak po korak za analizu fenotipova mikroglije]] Mikroglija predstavlja primarne imunske ćelije [[CNS|centralnog nervnog sistema]], slične perifernim makrofagima. One reaguju na [[patogen]]e i povrede promjenom morfologije i migracijom na mjesto infekcije ili povrede, gdje uništavaju patogene i uklanjaju oštećene ćelije. Kao dio svog odgovora, luče [[citokin]]e, [[hemokin]]e, [[prostaglandin]]e i [[ROS|reaktivne vrste kisika]], koji pomažu u usmjeravanju imunskog odgovora. Pored toga, imaju ključnu ulogu u okončanju upalnog odgovora putem proizvodnje antiupalnih citokina. Mikroglija je također opsežno proučavana zbog svoje štetne uloge kod neurodegenerativnih bolesti, kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[multipla skleroza]], kao i kod [[kardiovaskularna bolest|srčanih oboljenja]], [[glaukom]]a te virusnih i bakterijskih [[infekcija]]. Sve je više dokaza da [[imunska disregulacija]] doprinosi patofiziologiji [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja (OKP)]], [[Touretteov sindrom|Touretteovog sindroma]] i [[PANDAS|pedijatrijskih autoimunskih neuropsihijatrijskih poremećaja povezanih sa streptokoknim infekcijama (PANDAS)]].<ref>{{cite journal | vauthors = Frick L, Pittenger C | title = Microglial Dysregulation in OCD, Tourette Syndrome, and PANDAS | journal = Journal of Immunology Research | volume = 2016 | article-number= 8606057 | date = 2016 | pmid = 28053994 | pmc = 5174185 | doi = 10.1155/2016/8606057 | doi-access = free }}</ref> Budući da mikroglija brzo reaguje čak i na suptilne promjene u homeostazi centralnog nervnog sistema, ona se može posmatrati kao senzor za neurološke disfunkcije ili poremećaje.<ref name="Schwabenland_2021">{{cite journal | vauthors = Schwabenland M, Brück W, Priller J, Stadelmann C, Lassmann H, Prinz M | title = Analyzing microglial phenotypes across neuropathologies: a practical guide | journal = Acta Neuropathologica | volume = 142 | issue = 6 | pages = 923–36 | date = December 2021 | pmid = 34623511 | pmc = 8498770 | doi = 10.1007/s00401-021-02370-8 | publication-date = October 2021 }}</ref> U slučaju moždanih patologija, fenotip mikroglije je zasigurno izmijenjen.<ref name="Schwabenland_2021"/> Stoga, analiza mikroglije može poslužiti kao osjetljiv alat za dijagnosticiranje i karakterizaciju poremećaja centralnog nervnog sistema u bilo kojem uzorku tkiva.<ref name="Schwabenland_2021"/> Posebno treba procijeniti gustoću ćelija mikroglije, oblik ćelija, obrazac rasporeda, različite fenotipove mikroglije i interakcije s drugim tipovima ćelija.<ref name="Schwabenland_2021"/> == Genetika sensoma == Sensom mikroglije je relativno nov biološki koncept koji, čini se, igra značajnu ulogu u [[neuron|neurorazvoju]] i [[neurodegeneracija|neurodegeneraciji]]. Sensom se odnosi na jedinstvenu grupu proteinskih [[primarni transkript|transkripata]] koji se koriste za detekciju [[ligand|liganada]] i [[mikroorganizam|mikroba]]. Drugim riječima, sensom predstavlja gene potrebne za sintezu proteina koji služe za prepoznavanje molekula unutar organizma. Sensom se može analizirati pomoću različitih metoda, uključujući [[qPCR|lančana polimerazma reakcija u realnom vremenu]], [[RNK-seq]], [[DNK-mikromreža|analizu mikromrežama]] i direktno sekvenciranje [[RNK]]. Geni uključeni u sensom kodiraju receptore i [[transmembranski protein|transmembranske proteine]] na [[ćelijska membrana|plazmatskoj membrani]], koji su u mikrogliji više eksprimirani nego u neuronima. Ne uključuje sekretovane proteine niti transmembranske proteine specifične za organele vezane za membrane, kao što su [[ćelijsko jedro]], [[mitohondrije]] i [[endoplazmatski retikulum]].<ref name="Hickman_2013">{{cite journal |vauthors=Hickman SE, Kingery ND, Ohsumi TK, Borowsky ML, Wang LC, Means TK, El Khoury J |date=December 2013 |title=The microglial sensome revealed by direct RNA sequencing |journal=Nature Neuroscience |volume=16 |issue=12 |pages=1896–905 |doi=10.1038/nn.3554 |pmc=3840123 |pmid=24162652}}</ref> Većina identifikovanih gena sensoma kodira receptore za prepoznavanje obrazaca, mada je spektar uključenih gena veoma raznolik. Mikroglija dijeli sličan sensom sa drugim makrofagima, ali sadrži 22 jedinstvena gena, od kojih se 16 koristi za interakciju sa endogenim ligandima. Ove razlike čine jedinstven mikroglijalni biomarker koji obuhvata više od 40 gena, uključujući [[P2ry12]] i [[HEXB]]. Čini se da DAP12 ([[TYROBP]]) ima važnu ulogu u interakciji proteina sensoma, djelujući kao signalni adaptor i regulatorni protein.<ref name="Hickman_2013" /> Regulacija gena unutar sensoma mora biti podložna promjenama kako bi se omogućio odgovor na potencijalne prijetnje. Kako bi se suočila s tim opasnostima, mikroglija može preuzeti ulogu neuroprotekcije ili ispoljiti neurotoksičnost.<ref>Block, ML, Zecca, L & Hong, JS. "Microglia-mediated neurotoxicity: uncovering the molecular mechanisms". ''Nat. Rev. Neurosci.'' 8, 57–69 (2007).</ref> Iz ovih razloga pretpostavlja se da bi sensom mogao imati ulogu u neurodegeneraciji. Geni sensoma čija se ekspresija povećava starenjem uglavnom su uključeni u prepoznavanje infektivnih mikrobnih liganada, dok su oni kod kojih dolazi do smanjenja ekspresije uglavnom uključeni u prepoznavanje endogenih liganada.<ref name="Hickman_2013"/> Ova analiza ukazuje na regulaciju specifičnu za glijalne ćelije koja pogoduje neuroprotekciji tokom prirodne neurodegeneracije. To je u suprotnosti sa pomakom ka neurotoksičnosti koji se zapaža kod neurodegenerativnih bolesti. Sensom također može imati ulogu u neurorazvoju. [[Infekcija]] mozga u ranom životnom dobu dovodi do nastanka mikroglije koja je preosjetljiva na kasnije imunske podražaje. Pri izloženosti infekciji dolazi do povećanja ekspresije gena sensoma uključenih u [[neuroinflamacija|neuroinflamaciju]] i smanjenja ekspresije gena uključenih u [[neuroplastičnost]].<ref name="pmid26872419">{{cite journal |vauthors=Ji P, Schachtschneider KM, Schook LB, Walker FR, Johnson RW |date=May 2016 |title=Peripheral viral infection induced microglial sensome genes and enhanced microglial cell activity in the hippocampus of neonatal piglets |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=54 |pages=243–51 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.010 |pmc=4828316 |pmid=26872419}}</ref> Međutim, sposobnost senzoma da mijenja neurorazvoj mogla bi poslužiti u borbi protiv bolesti. Delecija gena [[CX3CL1]] – gena senzoma koji se snažno eksprimira – kod životinjskih modela [[Rettov sindrom|Rettovog sindroma]] rezultirala je boljim zdravljem i dužim životnim vijekom.<ref name="pmid26883520">{{cite journal |vauthors=Horiuchi M, Smith L, Maezawa I, Jin LW |date=February 2017 |title=CX<sub>3</sub>CR1 ablation ameliorates motor and respiratory dysfunctions and improves survival of a Rett syndrome mouse model |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=60 |pages=106–16 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.014 |pmc=5531048 |pmid=26883520}}</ref> Smanjena ekspresija Cx<sub>3</sub>cr1 kod ljudi bez Rettovog sindroma povezana je sa simptomima sličnim [[shizofrenija|shizofreniji]].<ref name="pmid26285829">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergon A, Belzeaux R, Comte M, Pelletier F, Hervé M, Gardiner EJ, Beveridge NJ, Liu B, Carr V, Scott RJ, Kelly B, Cairns MJ, Kumarasinghe N, Schall U, Blin O, Boucraut J, Tooney PA, Fakra E, Ibrahim EC |date=October 2015 |title=CX3CR1 is dysregulated in blood and brain from schizophrenia patients |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01575079/file/soumis_Schizophrenia_Research_050815_pour_HAL.pdf |journal=Schizophrenia Research |volume=168 |issue=1–2 |pages=434–43 |doi=10.1016/j.schres.2015.08.010 |pmid=26285829 |hdl=1959.4/unsworks_49794 |s2cid=205073822}}</ref> Ovo ukazuje na to da senzom ne samo da igra ulogu u različitim razvojnim poremećajima, već zahtijeva i strogu regulaciju kako bi se održalo stanje bez bolesti. == Također pogledajte== *[[Neuroimunski sistem]] *[[Spisak tipova ljudskih ćelija izvedenih iz klicinih listova]] *[[Spisak različitih tipova ćelija u tijelu odraslog čovjeka]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Rock RB, Gekker G, Hu S, Sheng WS, Cheeran M, Lokensgard JR, Peterson PK | title = Role of microglia in central nervous system infections | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 17 | issue = 4 | pages = 942–64, table of contents | date = October 2004 | pmid = 15489356 | pmc = 523558 | doi = 10.1128/CMR.17.4.942-964.2004 }} * {{cite journal | vauthors = Han X, Li Q, Lan X, El-Mufti L, Ren H, Wang J | title = Microglial Depletion with Clodronate Liposomes Increases Proinflammatory Cytokine Levels, Induces Astrocyte Activation, and Damages Blood Vessel Integrity | journal = Molecular Neurobiology | volume = 56 | issue = 9 | pages = 6184–96 | date = September 2019 | pmid = 30734229 | pmc = 6684378 | doi = 10.1007/s12035-019-1502-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Microglia}} * [https://www.microglia.info/webinars Microglia information, videos & resources] at microglia.info * [https://www.microglia.net Microglia home page] at microglia.net * [https://www.scq.ubc.ca/?p=674 "Creeping into your Head – A Brief Introduction to Microglia"]&nbsp;– A Review from the ''Science Creative Quarterly'' * {{cite web |url=https://hms.harvard.edu/news/immune-scavengers-target-alzheimers-plaques-4-6-07 |title=Immune Scavengers Target Alzheimer's Plaques |date=April 6, 2007 }} * The [[v:Topic:Neuroscience|Department of Neuroscience]] at [[v:|Wikiversity]] * [https://www.neuinfo.org/mynif/search.php?q=Microglial%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 NIF Search – Microglial Cell] via the [[Neuroscience Information Framework]] {{Mijeloidne krvne ćelije i plazma}} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} [[Kategorija:Makrofagi]] [[Kategorija:Glija ćelije]] [[Kategorija:Ćelije]] ttkugx2pnht9e2bp5gy8pk64x1srbn1 3935956 3935947 2026-10-16T17:23:44Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Mikroglija]] na [[Wikipedia:Igralište/Mikroglija]] bez ostavljanja preusmjerenja 3935946 wikitext text/x-wiki {{Infokutija anatomija | Name = Mikroglija | Latin = | Image = Mikroglej 1.jpg | Caption = Mikroglija u stanju mirovanja iz kore velikog mozga pacova prije traumatske povrede mozga (bojenje lektinom uz upotrebu HRP-a – peroksidaze hrena) | Image2 = Makrofagi 2.jpg | Caption2 = Mikroglija/makrofag – aktivirani oblik iz kore velikog mozga pacova nakon traumatske povrede mozga (bojenje [[lektin]]om uz upotrebu HRP-a) | Precursor = Primitivni makrofag porijeklom iz [[mezoderm]]a (tačnije, [[hematopoeza|hematopoetskih]] [[progenitorna ćelija|progenitora]] žumanjčane vreće | System = [[CNS]] | Nerve = }} Mikroglija su vrsta [[glija]]-ćelija, smještenih širom [[mozak|mozga]] i [[kičmena moždina| kičmene moždine]] [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS).<ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Lim S, Hoeffel G, Low D, Huber T | title = Origin and differentiation of microglia | journal = Frontiers in Cellular Neuroscience | volume = 7 | page = 45 | year = 2013 | pmid = 23616747 | pmc = 3627983 | doi = 10.3389/fncel.2013.00045 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija čini oko 5–10% ćelija u mozgu.<ref name="Lana">{{cite journal |vauthors=Lana D, Magni G, Landucci E, Wenk GL, Pellegrini-Giampietro DE, Giovannini MG |title=Phenomic Microglia Diversity as a Druggable Target in the Hippocampus in Neurodegenerative Diseases |journal=Int J Mol Sci |volume=24 |issue=18 |date=September 2023 |article-number=13668 |pmid=37761971 |pmc=10531074 |doi=10.3390/ijms241813668 |doi-access=free |url=}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dos Santos SE, Medeiros M, Porfirio J, Tavares W, Pessôa L, Grinberg L, Leite RE, Ferretti-Rebustini RE, Suemoto CK, Filho WJ, Noctor SC, Sherwood CC, Kaas JH, Manger PR, Herculano-Houzel S | display-authors = 6 | title = Similar Microglial Cell Densities across Brain Structures and Mammalian Species: Implications for Brain Tissue Function | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 40 | issue = 24 | pages = 4622–43 | date = June 2020 | pmid = 32253358 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2339-19.2020 | pmc = 7294795 }}</ref> Kao rezidentne ćelije [[makrofag]]i, one djeluju kao prvi i glavni oblik aktivne [[imunost|imunske odbrane]] u CNS-u.<ref name= "Filiano 2015">{{cite journal | vauthors = Filiano AJ, Gadani SP, Kipnis J | title = Interactions of innate and adaptive immunity in brain development and function | journal = Brain Research | volume = 1617 | pages = 18–27 | date = August 2015 | pmid = 25110235 | pmc = 4320678 | doi = 10.1016/j.brainres.2014.07.050 }}</ref> Mikroglija potiče iz žumančane vreće pod strogo regulisanim molekularnim uslovima.<ref name="Dermitzakis_2023">{{cite journal | vauthors = Dermitzakis I, Manthou ME, Meditskou S, Tremblay MÈ, Petratos S, Zoupi L, Boziki M, Kesidou E, Simeonidou C, Theotokis P | display-authors = 6 | title = Origin and Emergence of Microglia in the CNS-An Interesting (Hi)story of an Eccentric Cell | journal = Current Issues in Molecular Biology | volume = 45 | issue = 3 | pages = 2609–28 | date = March 2023 | pmid = 36975541 | pmc = 10047736 | doi = 10.3390/cimb45030171 | doi-access = free }}</ref> Ove ćelije (i druga neuroglija, uključujući [[astrocit]]e) raspoređene su u velikim regijama koje se ne preklapaju širom CNS-a.<ref name="Kreutzberg 1995">{{cite journal | vauthors = Kreutzberg GW | title = Microglia, the first line of defence in brain pathologies | journal = Arzneimittel-Forschung | volume = 45 | issue = 3A | pages = 357–60 | date = March 1995 | pmid = 7763326 }}</ref><ref name="Bushong 2002">{{cite journal | vauthors = Bushong EA, Martone ME, Jones YZ, Ellisman MH | title = Protoplasmic astrocytes in CA1 stratum radiatum occupy separate anatomical domains | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 22 | issue = 1 | pages = 183–92 | date = January 2002 | pmid = 11756501 | pmc = 6757596 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.22-01-00183.2002 | doi-access = free }}</ref> Mikroglija ključna je za cjelokupno održavanje mozga – ove ćelije neprestano pretražuju [[centralni nervni sistem]] u potrazi za naslagama (plakovima), oštećenim ili nepotrebnim [[neuron]]ima i [[sinapsa]]ma, te uzročnicima [[infekcija]].<ref name= "Gehrmann 1995">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J, Matsumoto Y, Kreutzberg GW | title = Microglia: intrinsic immuneffector cell of the brain | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 20 | issue = 3 | pages = 269–87 | date = March 1995 | pmid = 7550361 | doi = 10.1016/0165-0173(94)00015-H | s2cid = 22708728 }}</ref> Budući da ovi procesi moraju biti efikasni kako bi se spriječilo potencijalno fatalno oštećenje, mikroglija je izuzetno osjetljiva čak i na male patološke promjene u CNS-u.<ref name= "Dissing-Olesen 2007">{{cite journal | vauthors = Dissing-Olesen L, Ladeby R, Nielsen HH, Toft-Hansen H, Dalmau I, Finsen B | title = Axonal lesion-induced microglial proliferation and microglial cluster formation in the mouse | journal = Neuroscience | volume = 149 | issue = 1 | pages = 112–22 | date = October 2007 | pmid = 17870248 | doi = 10.1016/j.neuroscience.2007.06.037 | s2cid = 36995129 }}</ref> Ova osjetljivost se dijelom postiže prisustvom jedinstvenih kanala za kalij koji reaguju čak i na male promjene koncentracije vanćelijskog kalija.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Nedavni dokazi pokazuju da mikroglija također igra ključnu ulogu u održavanju normalnih moždanih funkcija u zdravim uslovima.<ref>Kierdorf and Prinz, ''J Clin Invest.'' 2017;127(9): 3201–09. {{doi|10.1172/JCI90602}}.</ref> Mikroglija također kontinuirano nadzire neuronske funkcije putem direktnih somatskih kontakata ostvarenih preko svojih mikroglijalnih nastavaka te, po potrebi, ispoljava neuroprotektivne učinke.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de">{{cite journal | vauthors = Cserép C, Pósfai B, Lénárt N, Fekete R, László ZI, Lele Z, Orsolits B, Molnár G, Heindl S, Schwarcz AD, Ujvári K, Környei Z, Tóth K, Szabadits E, Sperlágh B, Baranyi M, Csiba L, Hortobágyi T, Maglóczky Z, Martinecz B, Szabó G, Erdélyi F, Szipőcs R, Tamkun MM, Gesierich B, Duering M, Katona I, Liesz A, Tamás G, Dénes Á | display-authors = 6 | title = Microglia monitor and protect neuronal function through specialized somatic purinergic junctions | journal = Science | volume = 367 | issue = 6477 | pages = 528–37 | date = January 2020 | pmid = 31831638 | doi = 10.1126/science.aax6752 | s2cid = 209343260 | bibcode = 2020Sci...367..528C | url = https://epub.ub.uni-muenchen.de/76442/ }}</ref><ref name="Nimmerjahn">{{cite journal |vauthors=Nimmerjahn A |title=Monitoring neuronal health |journal=[[Science]] |volume=367 |issue=6477 |pages=510–511 |date=January 2020 |pmid=32001643 |pmc=9291239 |doi=10.1126/science.aba4472 |bibcode=2020Sci...367..510N |url=}}</ref> Patogeni faktori iz [[krvotok]] aobično nemaju direktan pristup [[mozak|mozgu]] i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini ]]– koji čine [[centralni nervni sistem]] (CNS) – zahvaljujući nizu [[endotel|endotelnih ćelija]] poznatih kao [[krvno-moždana barijera]] (KMB). KMB sprečava većinu infekcija da dopru do osjetljivog nervnog tkiva. U slučaju da infektivni agensi direktno dospiju u mozak ili pređu krvno-moždanu barijeru, mikroglijalne ćelije moraju brzo reagovati kako bi smanjile [[upala|upalu]] i uništile infektivne agense prije nego što oštete osjetljivo nervno tkivo. Zbog nedostatka [[antitijelo|antitijela]] iz ostatka tijela (malo antitijela je dovoljno malih da prođu kroz krvno-moždanu barijeru), mikroglija mora biti sposobna prepoznati strana tijela, fagocitirati ih i djelovati kao [[antigen prezentirajuće ćelije|ćelije koje prezentiraju antigen]], aktivirajući pritom [[T-ćelija|T-ćelije]]. == Historija == Mogućnost posmatranja i karakterizacije različitih nervnih ćelija, uključujući mikrogliju, pojavila se 1880. godine kada je razvijena Nisslova metoda bojenja. [[Franz Nissl]] i William Ford Robertson prvi su opisali mikroglijne ćelije tokom svojih histoloških eksperimenata. Tehnike bojenja ćelija iz 1880-ih godina pokazale su da je mikroglija srodna [[makrofag]]ima. Aktivaciju mikroglije i stvaranje razgranatih klastera mikroglijnih ćelija prvi je zabilježio Victor Babeș dok je 1897. godine proučavao slučaj [[bjesnilo|bjesnila]]. Babeș je primijetio da se te ćelije javljaju kod različitih virusnih infekcija mozga, ali nije znao šta predstavljaju klasteri mikroglije koje je uočio.<ref name="Babes 1892">{{cite journal | vauthors = Babeș VM |year=1892 |title=Certains caractères des lesions histologiques de la rage |trans-title=Certain characteristics of the histological lesions of rabies |journal=Annales de l'Institut Pasteur |language=fr |volume=6 |pages=209–23}}</ref> Španski naučnik [[Santiago Ramón y Cajal]] definisao „treći element” (tip ćelije) pored [[neuron]]a i [[astrocit]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Sierra A, de Castro F, Del Río-Hortega J, Rafael Iglesias-Rozas J, Garrosa M, Kettenmann H | title = The 'Big-Bang' for modern glial biology: Translation and comments on Pío del Río-Hortega 1919 series of papers on microglia | journal = Glia | volume = 64 | issue = 11 | pages = 1801–40 | date = November 2016 | pmid = 27634048 | doi = 10.1002/glia.23046 | s2cid = 3712733 | publication-date = 2016-09-16 }}</ref> [[Pío del Río Hortega]], student [[Santiago Ramón y Cajal| Santiaga Ramóna y Cajala]], prvi put nazvao je te ćelije „mikroglijom” oko 1920. Kasnije je, 1927. godine, opisao reakciju mikroglije na oštećenja mozga, a 1932. zabilježio prisustvo „fontana mikroglije” u [[corpus calosum|korpus kalozumu]] i drugim područjima bijele mase u perineonatusnom periodu. Nakon dugogodišnjeg istraživanja, Rio-Hortega je stekao reputaciju „oca mikroglije”.<ref name="Rio-Hortega 1892">{{cite journal | vauthors = del Río Hortega P, Penfield W |year=1892 |title=Cerebral Cicatrix: the Reaction of Neuroglia and Microglia to Brain Wounds |journal=Bulletin of the Johns Hopkins Hospital |volume=41 |pages=278–303}}</ref><ref name="Rio-Hortega 1937">{{cite journal |vauthors=del Rio-Hortega F |year=1937 |title=Microglia |journal=Cytology and Cellular Pathology of the Nervous System |pages=481–534}}</ref> Dugo vremena nije bilo značajnijeg napretka u poznavanju mikroglije. Zatim su 1988. godine Hickey i Kimura pokazali da perivaskularne mikroglijne ćelije potiču iz [[koštana srž|koštane srži]] i da eksprimiraju visoke nivoe proteina [[MHC]] klase II, koji se koriste za prezentaciju antigena. Time je potvrđena pretpostavka Pija Del Rio-Ortege da mikroglijne ćelije funkcionišu slično makrofagima, vršeći fagocitozu i prezentaciju [[antigen]]a. Krajem 20. stoljeća, grupa za eksperimentalnu psihologiju sa Univerziteta u Oxfordu klasifikovala je mikroglijne ćelije u tri tipa, na osnovu njihove morfologije, lokacije u tkivu i trajanja fagocitne aktivnosti.<ref>{{Cite journal |last=Lawson, Perry, Dri, Gordon |year=1990 |title=Heterogeneity in the distribution and morphology of microglia in the normal adult mouse brain |journal=Neuroscience |volume=39 |issue=1 |pages=151–170|doi=10.1016/0306-4522(90)90229-W |pmid=2089275 }}</ref> Danas mnogi istraživači širom svijeta, koristeći različite softvere, pokušavaju utvrditi vezu između morfologije mikroglijnih ćelija i nivoa ekspresije imunskih medijatora od strane tih ćelija.<ref>{{Cite journal |last=Fernandez-Arjona M.D.M., Grondona J.M., Fernandez-Llebrez P., Lopez-Avalos M.D. |year=2019 |title=Microglial morphometric parameters correlate with the expression level of IL-1beta, and allow identifying different activated morphotypes |journal=Front Cell Neurosci |volume=13 |article-number=472|doi=10.3389/fncel.2019.00472 |doi-access=free |pmid=31708746 |pmc=6824358 }}</ref> ==Oblici== [[File:Microglia and neurons.jpg|thumb| Pacovska mikroglija uzgajana u kulturi tkiva (zelena boja), zajedno s izdancima nervnih vlakana prikazanim crvenom bojom.]] [[File:Microglial cells (red) in rat cerebellar molecular layer.jpg|thumb| Mikroglija u molekularnom sloju malog mozga pacova prikazana je crvenom bojom, obojena antitijelima na IBA1/AIF1. Nastavci Bergmannovih glija ćelija prikazani su zelenom bojom, a DNK plavom.<ref name= "Gehrmann 1995"/>]] Ćelije mikroglije izuzetno su [[meuroplastičnost|plastične]] i prolaze kroz različite strukturne promjene zavisno od lokacije i potreba sistema. Ovakav stepen plastičnosti neophodan je za obavljanje širokog spektra funkcija koje mikroglija vrši. Sposobnost transformacije razlikuje mikrogliju od makrofaga, koji se moraju redovno zamjenjivati, te im omogućava odbranu centralnog nervnog sistema (CNS) u veoma kratkom roku, bez izazivanja imunskih poremećaja.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Mikroglija poprima specifičan oblik, odnosno fenotip, kao odgovor na lokalne uslove i hemijske signale koje detektuje.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Također je utvrđeno da signalizacija posredovana [[adenozin-trifosfat]]om (ATP), povezana s povredom tkiva, ima ključnu ulogu u [[fenotip]]skoj transformaciji mikroglije.<ref name="berkicserep">{{cite journal | doi= 10.1038/s41467-024-49773-1 | doi-access= free| title=Microglia contribute to neuronal synchrony despite endogenous ATP-related phenotypic transformation in acute mouse brain slices | date=2024 | last1=Peter | first1=Berki | last2=Csaba | first2=Cserep | last3=Zsuzsanna | first3=Környei | journal=Nature Communications | volume= 15 | issue=1 | page= 5402 | pmid= 38926390 | pmc=11208608 | bibcode= 2024NatCo..15.5402B }}</ref> ===Razgranati oblik=== Ovaj oblik mikroglijalnih ćelija obično se nalazi na specifičnim lokacijama širom mozga i kičmene moždine u odsustvu stranih materija ili ćelija koje odumiru. Ovaj „mirujući” oblik mikroglije sastoji se od dugih, razgranatih nastavaka i malog ćelijskog tijela. Za razliku od ameboidnih oblika mikroglije, [[ćelijsko tijelo]] razgranatog oblika ostaje na mjestu, dok se njegovi nastavci neprestano kreću i nadziru okolno područje. Nastavci su veoma osjetljivi na male promjene fiziološkog stanja i zahtijevaju vrlo specifične uslove kulture za posmatranje ''[[in vitro]]''.<ref name="Verkhratsky 2013"/> Za razliku od aktivirane]] ili [[#Amoeboidne|ameboidne]] mikroglije, razgranata mikroglija ne vrši [[fagocitoza|fagocitozu]] ćelija i luči manje imunomolekula (uključujući proteine [[MHC-klasa I|MHC klase I]]/[[MHC -klasa II|II]]). Mikroglija u ovom stanju sposobna je da traga za imunskim prijetnjama i identifikuje ih, istovremeno održavajući [[homeostaza|homeostazu]] u CNS-u.<ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Davis 1994">{{cite journal | vauthors = Davis EJ, Foster TD, Thomas WE | title = Cellular forms and functions of brain microglia | journal = Brain Research Bulletin | volume = 34 | issue = 1 | pages = 73–78 | year = 1994 | pmid = 8193937 | doi = 10.1016/0361-9230(94)90189-9 | s2cid = 22596219 }}</ref> Iako se ovo smatra stanjem mirovanja, mikroglija je u tom obliku i dalje izuzetno aktivna u hemijskom nadzoru okruženja. Razgranata mikroglija se u svakom trenutku može transformisati u aktivirani oblik kao odgovor na povredu ili prijetnju.<ref name="Verkhratsky 2013">{{cite book | vauthors = Verkhratsky A, Butt A | title=Glial physiology and pathophysiology|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|location=Chicester|isbn=978-1-118-40205-4}}</ref> ===Aktivirani=== Aktivirana mikroglija može se obojiti pomoću markera [[AIF-1]], čija se ekspresija povećava tokom aktivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Lan X, Han X, Li Q, Yang QW, Wang J | title = Modulators of microglial activation and polarization after intracerebral haemorrhage | journal = Nature Reviews. Neurology | volume = 13 | issue = 7 | pages = 420–33 | date = July 2017 | pmid = 28524175 | pmc = 5575938 | doi = 10.1038/nrneurol.2017.69 }}</ref> ====Nefagocitno stanje==== Ovo stanje zapravo je dio postepenog odgovora tokom kojeg mikroglija prelazi iz svog razgranatog oblika u potpuno aktivni fagocitni oblik. Mikroglija može se aktivirati djelovanjem različitih faktora, uključujući: proupalne [[citokin]]e, faktore ćelijske nekroze, lipopolisaharid i promjene u nivou vanćelijskog kalija (što ukazuje na pucanje ćelija). Nakon aktivacije, ćelije prolaze kroz nekoliko ključnih morfoloških promjena, uključujući zadebljanje i povlačenje ogranaka, preuzimanje proteina MHC klase I/II, ekspresiju imunomolekula, te lučenje citotoksičnih faktora, molekula za regrutaciju i proupalnih [[signalna molekula|signalnih molekula]] (što dovodi do kaskade proupalnih signala). Aktivisana mikroglija u nefagocitnom stanju obično poprima izgled „žbuna”, „štapića” ili malih ameboidnih oblika, zavisno od toga u kojoj se fazi transformacije – od razgranatog do potpuno fagocitnog oblika – nalazi. Pored toga, mikroglija prolazi i kroz brzu [[ćelijska proliferecija|proliferaciju]], kako bi se povećao njen broj. Sa strogo morfološkog aspekta, varijacije u obliku mikroglije duž ovog kontinuuma povezane su s promjenama morfološke složenosti i mogu se kvantificirati metodama fraktalne analize; pokazalo se da su te metode osjetljive čak i na suptilne, vizuelno neprimjetne promjene povezane s različitim morfološkim oblicima u različitim patološkim stanjima.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/><ref name= "Christensen 2006"/><ref name="Jelinek 2005">{{cite journal |vauthors=Jelinek HF, Karperien A, Bossomaier T, Buchan A |title=Differentiating grades of microglia activation with fractal analysis |journal=Complexity International |volume=12 |url=http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |year=1975 |issue=18 |pages=1713–17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217005916/http://www.complexity.org.au/ci/vol12/msid14/file.pdf |archive-date=2008-12-17 }}</ref> ====Fagocitni==== Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije predstavljaju oblik mikroglije s maksimalnim [[imunski odgovor|imunskim odgovorom]]. Ove ćelije obično poprimaju veliki, ameboidni oblik, iako su zabilježena određena odstupanja. Pored funkcija prezentacije antigena, citotoksičnog djelovanja i signalizacije posredovane upalom – svojstvenih aktiviranim nefagocitnim mikroglijalnim ćelijama – one su također sposobne fagocitirati strane materije i izlagati nastale imunomolekule radi aktivacije [[T-ćelija]]. Fagocitne mikroglijne ćelije kreću se prema mjestu povrede, obuhvataju i razgrađuju štetni materijal te luče proupalne faktore koji podstiču proliferaciju drugih ćelija i njihovo uključivanje u isti proces. Aktivirane fagocitne mikroglijne ćelije također stupaju u interakciju s astrocitima i nervnim ćelijama, kako bi se što brže suprotstavile infekciji ili upali, uz minimalno oštećenje zdravih moždanih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ===Ameboidni=== Ovaj oblik omogućava mikrogliji slobodno kretanje kroz [[nervno tkivo]], čime ona može obavljati svoju ulogu ćelije čistača. Ameboidne mikroglijne ćelije sposobne su [[fagocitoza|fagocitirati]] ćelijski otpad, ali ne obavljaju iste funkcije prezentacije antigena i posredovanja u upali kao aktivirane mikroglijne ćelije. Ameboidne mikroglijne ćelije posebno su zastupljene tokom razvoja i preoblikovanja neuronskih veza u mozgu, kada postoji velika količina vanćelijskog otpada nastalog apoptozom koji treba ukloniti. Ovaj oblik mikroglijnih ćelija prisutan je nakon rođenja, uglavnom unutar perineonatusnih područja [[bijela masa|bijele mase]] u korpus kalozumu (žuljevitom tijelu) i [[mali mozak|malom mozgu]], koja su ranije opisivana kao "izvor mikroglije".<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Christensen 2006">{{cite journal | vauthors = Christensen RN, Ha BK, Sun F, Bresnahan JC, Beattie MS | title = Kainate induces rapid redistribution of the actin cytoskeleton in ameboid microglia | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 84 | issue = 1 | pages = 170–81 | date = July 2006 | pmid = 16625662 | doi = 10.1002/jnr.20865 | s2cid = 34491558 }}</ref><ref name="Hagemeyer">{{cite journal |vauthors=Hagemeyer N, Hanft KM, Akriditou MA, Unger N, Park ES, Stanley ER, Staszewski O, Dimou L, Prinz M |title=Microglia contribute to normal myelinogenesis and to oligodendrocyte progenitor maintenance during adulthood |journal=Acta Neuropathol |volume=134 |issue=3 |pages=441–458 |date=September 2017 |pmid=28685323 |pmc=5951721 |doi=10.1007/s00401-017-1747-1 |url=}}</ref> ===Perivaskularni=== Za razliku od drugih tipova mikroglije spomenutih gore, "perivaskularna" mikroglija (PVM) odnosi se na lokaciju ćelije, a ne na njen oblik/funkciju. Međutim, perivaskularna mikroglija često se miješa s perivaskularnim makrofagima,<ref name=frontier>{{cite journal|journal=Front. Neurosci. |date=4 December 2019 |volume=13|doi=10.3389/fnins.2019.01291|title=Vessel-Associated Immune Cells in Cerebrovascular Diseases: From Perivascular Macrophages to Vessel-Associated Microglia|author=Takashi Koizumi|author2=Danielle Kerkhofs |author3=Toshiki Mizuno|author4=Harry WM Steinbusch|author5=Sebastien Foulquier |doi-access=free |pmid=31866808 |pmc=6904330 }}</ref> koji se nalaze unutar zidova bazne lamine; stoga treba obratiti pažnju kako bi se utvrdilo na koji od ova dva tipa ćelija autori publikacija misle. Za razliku od normalne mikroglije, PVM-ove redovno zamjenjuju prekursorske ćelije porijeklom iz koštane srži, a oni eksprimiraju antigene MHC klase II bez obzira na svoje okruženje.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ===Jukstavaskularni=== "Perivaskularna mikroglija" i "jukstavaskularna mikroglija" različiti su nazivi za isti tip ćelije. Do zabune je došlo zbog pogrešne upotrebe termina "perivaskularna mikroglija" za označavanje perivaskularnih makrofaga,<ref name=frontier/> koji predstavljaju drugačiji tip ćelije. Jukstavaskularna mikroglija (odnosno perivaskularna mikroglija) ostvaruje direktan kontakt sa zidom bazne lamine krvnih sudova, ali se ne nalazi unutar samih zidova. Na toj poziciji mogu stupati u interakciju, kako sa [[endotel]]nim ćelijama, tako i sa [[pericit]]ima.<ref>{{cite journal | vauthors = Morris GP, Foster CG, Courtney JM, Collins JM, Cashion JM, Brown LS, Howells DW, DeLuca GC, Canty AJ, King AE, Ziebell JM, Sutherland BA | display-authors = 6 | title = Microglia directly associate with pericytes in the central nervous system | journal = Glia | volume = 71 | issue = 8 | pages = 1847–69 | date = August 2023 | pmid = 36994950 | doi = 10.1002/glia.24371 | doi-access = free | pmc = 10952742 }}</ref><ref>{{cite journal |title=Microglia contact cerebral vasculature through gaps between astrocyte endfeet |journal=Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism |date=2024 |doi=10.1177/0271678X241280775 |pmid=39253821|doi-access=free |last1=Morris |first1=Gary P. |last2=Foster |first2=Catherine G. |last3=Sutherland |first3=Brad A. |last4=Grubb |first4=Søren |volume=44 |issue=12 |pages=1472–1486 |pmc=11751324 }}</ref> Poput perivaskularnih ćelija, one eksprimiraju proteine [[MHC]] klase II čak i pri niskim nivoima aktivnosti upalnih [[citokin]]a. Za razliku od perivaskularnih ćelija, a slično ostalim mikroglijnim ćelijama, jukstavaskularna mikroglija ne pokazuje brzu izmjenu niti redovnu zamjenu mijeloidnim prekursorskim ćelijama.<ref name= "Gehrmann 1995"/> ==Funkcije== [[File:Purinergic signalling Microglia.jpg|thumb| Aktivacija mikroglije putem [[purinergička signalizacija|purinergičke signalizacije]]]] Mikroglijne ćelije obavljaju niz različitih zadataka unutar [[CNS]]-a, koji su uglavnom povezani s [[imunski odgovor|imunskim odgovorom[]] i održavanjem [[homeostaza|homeostaze]]. U nastavku su navedene neke od glavnih poznatih funkcija koje obavljaju ove ćelije. ===Čišćenje=== Pored toga što su veoma osjetljive na male promjene u svom okruženju, svaka mikroglijna ćelija također redovno fizički nadzire svoje područje djelovanja. Ova aktivnost odvija se u ameboidnom i mirujućem stanju putem veoma pokretnih nastavaka mikroglije.<ref name="Nimmerjahn"/> Dok se kreće kroz određeno područje, ako mikroglijna ćelija naiđe na strani materijal, oštećene ćelije, [[apoptoza|apoptotske]] ćelije, neurofibrilarna klupka, fragmente [[DNK]] ili [[senilno plak|plakove]], ona se aktivira i fagocitira taj materijal ili ćeliju. Na taj način mikroglijalne ćelije djeluju i kao "čistači", uklanjajući nasumične ostatke ćelija.<ref name= "Aloisi 2001"/> Tokom preneonatusnog razvoja mozga, mikroglijne ćelije imaju ulogu u regulaciji broja [[prekursorska neuronska ćelija|prekursorskih neuronsjih ćelija]]<ref>{{cite journal |last1=Cunningham |first1=Christopher |last2=Martinez-Cerdeno |first2=Veronica |last3=Noctor |first3=Stephen |title=Microglia regulate the number of neural precursor cells in the developing cerebral cortex |journal=J Neurosci |date=2013 |volume=33 |issue=10 |pages=4216–33 |doi=10.1523/JNEUROSCI.3441-12.2013 |pmid=23467340 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23467340|pmc=3711552 }}</ref> i uklanjanju apoptotskih neurona. Također postoje dokazi da mikroglija može precizno oblikovati sinapsne veze gutanjem i eliminacijom sinapsi.<ref>{{cite journal | vauthors = Chung WS, Welsh CA, [[Ben Barres|Barres BA]], [[Beth Stevens|Stevens B]] | title = Do glia drive synaptic and cognitive impairment in disease? | journal = Nature Neuroscience | volume = 18 | issue = 11 | pages = 1539–45 | date = November 2015 | pmid = 26505565 | pmc = 4739631 | doi = 10.1038/nn.4142 }}</ref> Nakon razvoja, većina mrtvih ili apoptotskih ćelija nalazi se u moždanoj kori i subkortikalnoj bijeloj tvari. To može objasniti zašto se većina ameboidnih mikroglijnih ćelija nalazi unutar "fontana mikroglije" u [[korteks|moždanoj kori]].<ref name= "Ferrer 1990">{{cite journal | vauthors = Ferrer I, Bernet E, Soriano E, del Rio T, Fonseca M | title = Naturally occurring cell death in the cerebral cortex of the rat and removal of dead cells by transitory phagocytes | journal = Neuroscience | volume = 39 | issue = 2 | pages = 451–58 | year = 1990 | pmid = 2087266 | doi = 10.1016/0306-4522(90)90281-8 | s2cid = 23457378 }}</ref> ===Fagocitoza=== Glavna uloga mikroglije, [[fagocitoza]], podrazumijeva obuhvatanje i gutanje različitih materijala. Materijali koji se fagocituju uglavnom se sastoje od ćelijskih ostataka, [[lipid]]a i [[apoptoza|apoptotskih]] ćelija u stanju bez upale, te invazivnih [[virus]]a, [[bakterija]] ili drugih stranih materija u stanju upale. Kada se ćelija mikroglije „napuni”, ona prestaje s [[fagocit]] nomaktivnošću i transformiše se u relativno nereaktivnu [[kontejner ćelija| kontejner ćeliju]].<ref>{{cite journal | vauthors = Galloway DA, Phillips AE, Owen DR, Moore CS | title = Phagocytosis in the Brain: Homeostasis and Disease | language = English | journal = Frontiers in Immunology | volume = 10 | date = 2019 | pmid = 31040847 | pmc = 6477030 | doi = 10.3389/fimmu.2019.00790 | doi-access = free }}</ref> ===Vanćelijska signalizacija=== Značajan dio uloge mikroglijnih ćelija u mozgu odnosi se na održavanje [[homeostaza|homeostaze]] u nezaraženim regijama i podsticanje [[upala|upale]] u zaraženom ili oštećenom tkivu. Mikroglija to postiže putem izuzetno složenog niza vanćelijskih signalnih molekula koji im omogućavaju komunikaciju s drugim mikroglijnim ćelijama, [[astrocit]]ima, [[neuron]]ima, [[T-ćelija|T-ćelijama]] i [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnim progenitorskim ćelijama]]. Kao što je ranije spomenuto, [[citokin]] IFN-γ može se koristiti za aktivaciju mikroglijnih ćelija. Pored toga, nakon aktivacije pomoću IFN-γ, mikroglija također otpušta dodatni IFN-γ u vanćelijski prostor. To aktivira još više mikroglijnih ćelija i pokreće kaskadu aktivacije posredovanu [[citokin]]ima, čime se brzo aktiviraju sve obližnje mikroglijne ćelije. TNF-α, koji proizvodi mikroglija, uzrokuje [[apoptoza|apoptozu]] nervnog tkiva i pojačava upalu. [[Interleukin 8|IL-8]] podstiče rast i diferencijaciju [[B-ćelija]], omogućavajući im da pomognu mikrogliji u borbi protiv infekcije. Drugi citokin, [[Interleukin 1|IL-1]], inhibira citokine [[Interleukin 10|IL-10]] i [[TGF-β]], koji smanjuju intenzitet [[prezentacija antigena|prezentacije antigena]] i proupalne signalizacije. Dodatne [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] i T-ćelije regrutuju se na mjesto povrede putem mikroglijne proizvodnje [[hemotaksija|hemotaksijskih]] molekula kao što su [[CCL22|MDC]], IL-8 i [[CCL19|MIP-3β]]. Konačno, PGE<sub>2</sub> i drugi [[prostanoid]]i sprečavaju [[hronična upala|hroničnu upalu]], inhibicijom proupalnog odgovora mikroglije i smanjenjem odgovora [[T-pomoćna ćelija|Th1]] (T-pomoćnih ćelija).<ref name= "Aloisi 2001"/> ====Prezentacija antigena==== Kao što je ranije spomenuto, rezidentne, neaktivirane mikroglijne ćelije slabi su [[antigen-prezentirajuća ćelija|prezentatori antigena]] zbog nedostatka MHC proteina klase I i II. Nakon aktivacije, one brzo eksprimiraju MHC proteine klase I i II te postaju efikasni prezentatori antigena. U određenim slučajevima, mikroglija može se aktivirati pomoću IFN-γ radi prezentacije antigena, ali ne funkcioniše tako efikasno kao kada bi preuzela proteine [[MHC]] klase I ili II. Tokom upale, T-ćelije prelaze [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]], zahvaljujući specijalizovanim površinskim markerima, a zatim se direktno vezuju za mikrogliju kako bi preuzele [[antigen]]e. Nakon što im se antigeni prezentuju, T-ćelije obavljaju različite funkcije, uključujući regrutaciju ćelija uključenih u [[upalni odgovor]], stvaranje imunske memorije, lučenje citotoksičnih supstanci i direktne napade na plazma-membrane stranih ćelija.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Aloisi 2001"/> ====Citotoksičnost==== Pored sposobnosti uništavanja infektivnih organizama putem kontakta između ćelija posredstvom [[fagocitoza|fagocitoze]], mikroglija također može oslobađati različite [[citotoksičnost|citotoksične]] tvari.<ref>{{cite journal | vauthors = Wolf A, Herb M, Schramm M, Langmann T | title = The TSPO-NOX1 axis controls phagocyte-triggered pathological angiogenesis in the eye | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 2709 | date = June 2020 | pmid = 32483169 | pmc = 7264151 | doi = 10.1038/s41467-020-16400-8 | bibcode = 2020NatCo..11.2709W | doi-access = free }}</ref> Mikroglija u kulturi luči velike količine [[vodik-peroksid]]a i [[dušik-oksid]]a u procesu poznatom kao „respiratorni prasak”. Oba ova hemijska spoja mogu direktno oštetiti ćelije i dovesti do smrti neurona. Proteaze koje luči mikroglija razgrađuju specifične proteine, uzrokujući direktno oštećenje ćelija, dok [[citokin]]i poput IL-1 podstiču demijelinizaciju [[neuron]]skih [[akson]]a. Konačno, mikroglija može oštetiti neurone putem procesa posredovanih NMDA receptorima, lučenjem [[glutamat]]a, [[aspartat]]a i kvinolinske kiseline. Ovo citotoksično lučenje ima za cilj uništavanje inficiranih neurona, virusa i bakterija, ali može uzrokovati i znatna kolateralna oštećenja nervnog tkiva. Posljedično, hronični [[upalni odgovor]] može dovesti do opsežnog oštećenja nervnog tkiva dok mikroglija razara moždano tkivo u pokušaju da uništi infekciju.<ref name= "Gehrmann 1995"/> Edaravon, supstanca koja vezuje slobodne radikale, sprečava oksidativnu neurotoksičnost izazvanu aktiviranom mikroglijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Banno M, Mizuno T, Kato H, Zhang G, Kawanokuchi J, Wang J, Kuno R, Jin S, Takeuchi H, Suzumura A | display-authors = 6 | title = The radical scavenger edaravone prevents oxidative neurotoxicity induced by peroxynitrite and activated microglia | journal = Neuropharmacology | volume = 48 | issue = 2 | pages = 283–90 | date = February 2005 | pmid = 15695167 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2004.10.002 | s2cid = 25545853 }}</ref> ====Sinapsno uklanjanje==== U [[fenomen]]u koji su Blinzinger i Kreutzberg prvi put uočili kod [[lezija]] kičmene moždine 1968. godine, mikroglija nakon upale uklanja ogranke s nervnih vlakana u blizini oštećenog tkiva. To doprinosi ponovnom rastu i reorganizaciji oštećenih [[neuronska mreža|neuronskih mreža]].<ref name= "Gehrmann 1995"/> Također je utvrđeno da mikroglija učestvuje u procesu sinapsnog obrezivanja tokom razvoja mozga.<ref name="Soteros_2021">{{cite journal | vauthors = Soteros BM, Sia GM | title = Complement and microglia dependent synapse elimination in brain development | journal = WIREs Mechanisms of Disease | volume = 14| issue = 3| article-number = e1545 | date = November 2021 | pmid = 34738335 | doi = 10.1002/wsbm.1545 | pmc = 9066608 }}</ref> ====Podsticanje procesa popravke==== Nakon upale, mikroglija prolazi kroz nekoliko faza kako bi podstakla ponovni rast nervnog tkiva. Ti procesi uključuju uklanjanje sinapsi (sinapsno "ogoljavanje"), lučenje protivupalnih citokina, privlačenje neurona i [[astrocit]]a na oštećeno područje, te stvaranje tzv. Gitterovih ćelija. Bez ćelija mikroglije, procesi ponovnog rasta i reorganizacije mreža (''remapping'') odvijali bi se znatno sporije u samom [[CNS]]-u, dok bi u mnogim vaskularnim sistemima koji okružuju [[mozak]] i [[oči]] bili gotovo nemogući.<ref name= "Gehrmann 1995"/><ref name= "Ritter 2006">{{cite journal | vauthors = Ritter MR, Banin E, Moreno SK, Aguilar E, Dorrell MI, Friedlander M | title = Myeloid progenitors differentiate into microglia and promote vascular repair in a model of ischemic retinopathy | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 116 | issue = 12 | pages = 3266–76 | date = December 2006 | pmid = 17111048 | pmc = 1636693 | doi = 10.1172/JCI29683 }}</ref> Nedavna istraživanja potvrdila su da izdanci mikroglije neprestano prate funkcije neurona putem specijalizovanih somatskih spojeva i detektuju „stanje” nervnih ćelija. Putem ovog mehanizma međućelijske komunikacije, mikroglija može ostvariti snažne neuroprotektivne efekte, značajno doprinoseći procesu oporavka nakon povrede mozga.<ref name="epub.ub.uni-muenchen.de"/> Također utvrđeno je da mikroglija doprinosi pravilnom razvoju mozga ostvarivanjem kontakta sa nezrelim neuronima u razvoju.<ref>{{cite journal | vauthors = Cserép C, Schwarcz AD, Pósfai B, László ZI, Kellermayer A, Környei Z, Kisfali M, Nyerges M, Lele Z, Katona I | display-authors = 6 | title = Microglial control of neuronal development via somatic purinergic junctions | journal = Cell Reports | volume = 40 | issue = 12 | article-number= 111369 | date = September 2022 | pmid = 36130488 | pmc = 9513806 | doi = 10.1016/j.celrep.2022.111369 | s2cid = 252416407 }}</ref> == Razvoj == [[File:Microgliogenesis at a glance.png|thumb|268x268px| Porijeklo i nastanak mikroglije u CNS-u]] Dugo se smatralo da se ćelije mikroglije diferenciraju u [[koštana srž|koštanoj srži]] iz [[hematopoetske matične ćelije|hematopoetskih matičnih ćelija]], [[progenitorna ćelija|progenitora]] svih krvnih ćelija. Međutim, novija istraživanja pokazuju da mikroglija potiče iz žumančane vreće tokom izuzetno ograničenog embrionalnog perioda i naseljava moždani parenhim vođena precizno orkestriranim molekularnim procesom.<ref name="Dermitzakis_2023"/> Progenitornim ćelijama iz žumančane vreće potrebna je aktivacija [[receptor faktora stimulacije kolonija 1]] (CSF1R) radi migracije u mozak i diferencijacije u mikrogliju.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanley ER, Chitu V | title = CSF-1 receptor signaling in myeloid cells | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 6 | issue = 6 | article-number = a021857 | date = June 2014 | pmid = 24890514 | pmc = 4031967 | doi = 10.1101/cshperspect.a021857 }}</ref> Pored toga, najveći doprinos repopulaciji mikroglije zasniva se na njenoj lokalnoj samoobnovi, kako u stanju mirovanja tako i u bolesti, dok cirkulišući [[monocit]]i također mogu doprinijeti u manjoj mjeri, naročito u slučaju bolesti.<ref name="Dermitzakis_2023" /><ref>{{cite journal | vauthors = Ginhoux F, Prinz M | title = Origin of microglia: current concepts and past controversies | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 7 | issue = 8 | article-number = a020537 | date = July 2015 | pmid = 26134003 | pmc = 4526747 | doi = 10.1101/cshperspect.a020537 }}</ref> Monociti se u perifernim sistemima također mogu diferencirati u mijeloidne dendritske ćelije i makrofage. Poput makrofaga u ostatku tijela, mikroglija koristi fagocitne i citotoksične mehanizme za uništavanje stranih materija. I mikroglija i makrofagi doprinose [[imunski odgovor|imunskom odgovoru]], djelujući kao [[antigene prezentirajuće ćelije]], te podstiču upalu i homeostatske mehanizme u tijelu lučenjem citokina i drugih signalnih molekula.<ref>{{cite journal | vauthors = Zhu H, Wang Z, Yu J, Yang X, He F, Liu Z, Che F, Chen X, Ren H, Hong M, Wang J | display-authors = 6 | title = Role and mechanisms of cytokines in the secondary brain injury after intracerebral hemorrhage | journal = Progress in Neurobiology | volume = 178 | article-number= 101610 | date = July 2019 | pmid = 30923023 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2019.03.003 | s2cid = 85495400 }}</ref> U svom stanju smanjene aktivnosti, mikroglija ne eksprimira proteine MHC klase I i MHC klase II, citokine IFN-γ, antigene CD45, kao ni mnoge druge površinske receptore neophodne za obavljanje funkcija prezentacije antigena, fagocitoze i [[citotoksičnost]]i, po kojima se inače prepoznaju normalni makrofagi. Mikroglija se od makrofaga razlikuje i po tome što je pod znatno strožom prostornom i vremenskom regulacijom, čime se osigurava precizan [[imunski odgovor]].<ref name= "Aloisi 2001">{{cite journal | vauthors = Aloisi F | title = Immune function of microglia | journal = Glia | volume = 36 | issue = 2 | pages = 165–79 | date = November 2001 | pmid = 11596125 | doi = 10.1002/glia.1106 | s2cid = 25410282 }}</ref> Još jedna razlika između mikroglije i drugih ćelija koje nastaju diferencijacijom [[mijeloidne progenitorske ćelije|mijeloidnih progenitorskih ćelija]] jeste brzina njihove obnove. Makrofagi i [[dendritska ćelija|dendritske ćelije]] neprestano se troše i zamjenjuju mijeloidnim progenitorskim ćelijama koje se diferenciraju u potrebni tip ćelije. Zbog postojanja [[krvno-moždana barijera|krvno-moždane barijere]], za organizam bi bilo prilično teško da neprestano vrši zamjenu mikroglije. Stoga, umjesto stalne zamjene putem mijeloidnih progenitorskih ćelija, mikroglija održava svoje stanje mirovanja, a nakon aktivacije se ubrzano razmnožava, kako bi održala svoju brojnost. Ipak, studije na koštanim himerama pokazale su da u slučajevima teških [[infekcija]] dolazi do slabljenja krvno-moždane barijere, te se mikroglija zamjenjuje hematogenim ćelijama porijeklom iz koštane srži, konkretno mijeloidnim progenitorskim ćelijama i makrofagima. Nakon što se infekcija povuče, ponovo se uspostavlja razdvojenost između perifernog i centralnog sistema, te su tokom perioda oporavka i regeneracije prisutne isključivo ćelije mikroglije.<ref name= "Gehrmann 1996">{{cite journal | vauthors = Gehrmann J | title = Microglia: a sensor to threats in the nervous system? | journal = Research in Virology | volume = 147 | issue = 2–3 | pages = 79–88 | year = 1996 | pmid = 8901425 | doi = 10.1016/0923-2516(96)80220-2 }}</ref> ===Starenje=== Mikroglija prolazi kroz nagli porast [[mitoza|mitotske]] aktivnosti tokom povrede; nakon te proliferacije slijedi [[apoptoza]], kako bi se broj ćelija vratio na početni nivo.<ref name="Streita">{{cite journal | vauthors = Streit WJ | title = Microglial senescence: does the brain's immune system have an expiration date? | journal = Trends in Neurosciences | volume = 29 | issue = 9 | pages = 506–10 | date = September 2006 | pmid = 16859761 | doi = 10.1016/j.tins.2006.07.001 | s2cid = 8874596 }}</ref> Aktivacija mikroglije opterećuje [[anabolizam|anaboličke]] i [[katabolizam|kataboličke]] mehanizme ćelija, uzrokujući da aktivirane ćelije mikroglije odumiru brže od onih koje nisu aktivirane.<ref name="Streita"/> Kako bi se nadoknadio gubitak mikroglije tokom vremena, ove ćelije prolaze kroz mitozu, a progenitorske ćelije porijeklom iz koštane srži migriraju u mozak, putem moždanih ovojnica i krvnih sudova.<ref name="Streita"/> Nagomilavanje manjih oštećenja [[neuron]]a, do kojeg dolazi tokom normalnog procesa [[starenje|starenja]], može transformisati mikrogliju u uvećane i aktivirane ćelije.<ref name="Mrak">{{cite journal | vauthors = Mrak RE, Griffin WS | title = Glia and their cytokines in progression of neurodegeneration | journal = Neurobiology of Aging | volume = 26 | issue = 3 | pages = 349–54 | date = March 2005 | pmid = 15639313 | doi = 10.1016/j.neurobiolaging.2004.05.010 | s2cid = 33152515 }}</ref> Ovi hronični, sa [[starenje]]m povezani porasti aktivacije mikroglije i ekspresije IL-1 mogu doprinijeti povećanom riziku od [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] tokom starenja, tako što pogoduju stvaranju neuritskih plakova kod pacijenata s predispozicijom za to.<ref name="Mrak"/> Oštećenje DNK može doprinijeti aktivaciji mikroglije povezanoj sa starenjem. Još jedan faktor može biti nakupljanje [[napredni krajnji proizvodi glikacije|naprednih krajnjih proizvoda glikacije]], koji se akumuliraju tokom starenja.<ref name="Mrak"/> Ovi proteini veoma su otporni na proteolitske procese i podstiču [[unakrsno povezivanje]] proteina.<ref name="Mrak"/> Istraživanja su otkrila distrofijsku (poremećenog razvoja) ljudsku mikrogliju. "Ove ćelije karakterišu abnormalnosti u strukturi citoplazme, kao što su ogranci koji su izgubili grananje, atrofijski, fragmentisani ili neuobičajeno vijugavi izdanci, koji često nose sferoidna ili lukovičasta zadebljanja."<ref name="Streita"/> Učestalost pojave distrofijske mikroglije raste sa starenjem.<ref name="Streita"/> Degeneracija i odumiranje mikroglije zabilježeni su u istraživanjima [[prenosiva spongiformna encefalopatija|prionskih bolesti]], [[shizofrenija|shizofrenije]] i Alzheimerove bolesti, što ukazuje na to da bi propadanje mikroglije moglo biti uključeno u neurodegenerativne bolesti.<ref name="Streita" /> Komplikaciju ove teorije predstavlja činjenica da je u ljudskom mozgu teško razlikovati "aktiviranu" od "distrofijske" mikroglije.<ref name="Streita"/> Kod miševa pokazano je da blokada CD22 vraća homeostatsku fagocitozu mikroglije u mozgu koji stari.<ref name="J.V. Pluvinage et al.">{{cite journal | vauthors = Pluvinage JV, Haney MS, Smith BA, Sun J, Iram T, Bonanno L, Li L, Lee DP, Morgens DW, Yang AC, Shuken SR, Gate D, Scott M, Khatri P, Luo J, Bertozzi CR, Bassik MC, Wyss-Coray T | display-authors = 6 | title = CD22 blockade restores homeostatic microglial phagocytosis in ageing brains | journal = Nature | volume = 568 | issue = 7751 | pages = 187–92 | date = April 2019 | pmid = 30944478 | pmc = 6574119 | doi = 10.1038/s41586-019-1088-4 | bibcode = 2019Natur.568..187P }}</ref> [[File:Microglial cells.tif|alt=|center|thumb|280px| slika mikroglije]] ==Klinički značaj== {{glavni|Uloga mikroglije u bolestima}} [[File:Step-by-step guide for analyzing microglia phenotypes.png|thumb| Vodič korak po korak za analizu fenotipova mikroglije]] Mikroglija predstavlja primarne imunske ćelije [[CNS|centralnog nervnog sistema]], slične perifernim makrofagima. One reaguju na [[patogen]]e i povrede promjenom morfologije i migracijom na mjesto infekcije ili povrede, gdje uništavaju patogene i uklanjaju oštećene ćelije. Kao dio svog odgovora, luče [[citokin]]e, [[hemokin]]e, [[prostaglandin]]e i [[ROS|reaktivne vrste kisika]], koji pomažu u usmjeravanju imunskog odgovora. Pored toga, imaju ključnu ulogu u okončanju upalnog odgovora putem proizvodnje antiupalnih citokina. Mikroglija je također opsežno proučavana zbog svoje štetne uloge kod neurodegenerativnih bolesti, kao što su [[Alzheimerova bolest]], [[Parkinsonova bolest]] i [[multipla skleroza]], kao i kod [[kardiovaskularna bolest|srčanih oboljenja]], [[glaukom]]a te virusnih i bakterijskih [[infekcija]]. Sve je više dokaza da [[imunska disregulacija]] doprinosi patofiziologiji [[opsesivno-kompulzivni poremećaj|opsesivno-kompulzivnog poremećaja (OKP)]], [[Touretteov sindrom|Touretteovog sindroma]] i [[PANDAS|pedijatrijskih autoimunskih neuropsihijatrijskih poremećaja povezanih sa streptokoknim infekcijama (PANDAS)]].<ref>{{cite journal | vauthors = Frick L, Pittenger C | title = Microglial Dysregulation in OCD, Tourette Syndrome, and PANDAS | journal = Journal of Immunology Research | volume = 2016 | article-number= 8606057 | date = 2016 | pmid = 28053994 | pmc = 5174185 | doi = 10.1155/2016/8606057 | doi-access = free }}</ref> Budući da mikroglija brzo reaguje čak i na suptilne promjene u homeostazi centralnog nervnog sistema, ona se može posmatrati kao senzor za neurološke disfunkcije ili poremećaje.<ref name="Schwabenland_2021">{{cite journal | vauthors = Schwabenland M, Brück W, Priller J, Stadelmann C, Lassmann H, Prinz M | title = Analyzing microglial phenotypes across neuropathologies: a practical guide | journal = Acta Neuropathologica | volume = 142 | issue = 6 | pages = 923–36 | date = December 2021 | pmid = 34623511 | pmc = 8498770 | doi = 10.1007/s00401-021-02370-8 | publication-date = October 2021 }}</ref> U slučaju moždanih patologija, fenotip mikroglije je zasigurno izmijenjen.<ref name="Schwabenland_2021"/> Stoga, analiza mikroglije može poslužiti kao osjetljiv alat za dijagnosticiranje i karakterizaciju poremećaja centralnog nervnog sistema u bilo kojem uzorku tkiva.<ref name="Schwabenland_2021"/> Posebno treba procijeniti gustoću ćelija mikroglije, oblik ćelija, obrazac rasporeda, različite fenotipove mikroglije i interakcije s drugim tipovima ćelija.<ref name="Schwabenland_2021"/> == Genetika sensoma == Sensom mikroglije je relativno nov biološki koncept koji, čini se, igra značajnu ulogu u [[neuron|neurorazvoju]] i [[neurodegeneracija|neurodegeneraciji]]. Sensom se odnosi na jedinstvenu grupu proteinskih [[primarni transkript|transkripata]] koji se koriste za detekciju [[ligand|liganada]] i [[mikroorganizam|mikroba]]. Drugim riječima, sensom predstavlja gene potrebne za sintezu proteina koji služe za prepoznavanje molekula unutar organizma. Sensom se može analizirati pomoću različitih metoda, uključujući [[qPCR|lančana polimerazma reakcija u realnom vremenu]], [[RNK-seq]], [[DNK-mikromreža|analizu mikromrežama]] i direktno sekvenciranje [[RNK]]. Geni uključeni u sensom kodiraju receptore i [[transmembranski protein|transmembranske proteine]] na [[ćelijska membrana|plazmatskoj membrani]], koji su u mikrogliji više eksprimirani nego u neuronima. Ne uključuje sekretovane proteine niti transmembranske proteine specifične za organele vezane za membrane, kao što su [[ćelijsko jedro]], [[mitohondrije]] i [[endoplazmatski retikulum]].<ref name="Hickman_2013">{{cite journal |vauthors=Hickman SE, Kingery ND, Ohsumi TK, Borowsky ML, Wang LC, Means TK, El Khoury J |date=December 2013 |title=The microglial sensome revealed by direct RNA sequencing |journal=Nature Neuroscience |volume=16 |issue=12 |pages=1896–905 |doi=10.1038/nn.3554 |pmc=3840123 |pmid=24162652}}</ref> Većina identifikovanih gena sensoma kodira receptore za prepoznavanje obrazaca, mada je spektar uključenih gena veoma raznolik. Mikroglija dijeli sličan sensom sa drugim makrofagima, ali sadrži 22 jedinstvena gena, od kojih se 16 koristi za interakciju sa endogenim ligandima. Ove razlike čine jedinstven mikroglijalni biomarker koji obuhvata više od 40 gena, uključujući [[P2ry12]] i [[HEXB]]. Čini se da DAP12 ([[TYROBP]]) ima važnu ulogu u interakciji proteina sensoma, djelujući kao signalni adaptor i regulatorni protein.<ref name="Hickman_2013" /> Regulacija gena unutar sensoma mora biti podložna promjenama kako bi se omogućio odgovor na potencijalne prijetnje. Kako bi se suočila s tim opasnostima, mikroglija može preuzeti ulogu neuroprotekcije ili ispoljiti neurotoksičnost.<ref>Block, ML, Zecca, L & Hong, JS. "Microglia-mediated neurotoxicity: uncovering the molecular mechanisms". ''Nat. Rev. Neurosci.'' 8, 57–69 (2007).</ref> Iz ovih razloga pretpostavlja se da bi sensom mogao imati ulogu u neurodegeneraciji. Geni sensoma čija se ekspresija povećava starenjem uglavnom su uključeni u prepoznavanje infektivnih mikrobnih liganada, dok su oni kod kojih dolazi do smanjenja ekspresije uglavnom uključeni u prepoznavanje endogenih liganada.<ref name="Hickman_2013"/> Ova analiza ukazuje na regulaciju specifičnu za glijalne ćelije koja pogoduje neuroprotekciji tokom prirodne neurodegeneracije. To je u suprotnosti sa pomakom ka neurotoksičnosti koji se zapaža kod neurodegenerativnih bolesti. Sensom također može imati ulogu u neurorazvoju. [[Infekcija]] mozga u ranom životnom dobu dovodi do nastanka mikroglije koja je preosjetljiva na kasnije imunske podražaje. Pri izloženosti infekciji dolazi do povećanja ekspresije gena sensoma uključenih u [[neuroinflamacija|neuroinflamaciju]] i smanjenja ekspresije gena uključenih u [[neuroplastičnost]].<ref name="pmid26872419">{{cite journal |vauthors=Ji P, Schachtschneider KM, Schook LB, Walker FR, Johnson RW |date=May 2016 |title=Peripheral viral infection induced microglial sensome genes and enhanced microglial cell activity in the hippocampus of neonatal piglets |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=54 |pages=243–51 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.010 |pmc=4828316 |pmid=26872419}}</ref> Međutim, sposobnost senzoma da mijenja neurorazvoj mogla bi poslužiti u borbi protiv bolesti. Delecija gena [[CX3CL1]] – gena senzoma koji se snažno eksprimira – kod životinjskih modela [[Rettov sindrom|Rettovog sindroma]] rezultirala je boljim zdravljem i dužim životnim vijekom.<ref name="pmid26883520">{{cite journal |vauthors=Horiuchi M, Smith L, Maezawa I, Jin LW |date=February 2017 |title=CX<sub>3</sub>CR1 ablation ameliorates motor and respiratory dysfunctions and improves survival of a Rett syndrome mouse model |journal=Brain, Behavior, and Immunity |volume=60 |pages=106–16 |doi=10.1016/j.bbi.2016.02.014 |pmc=5531048 |pmid=26883520}}</ref> Smanjena ekspresija Cx<sub>3</sub>cr1 kod ljudi bez Rettovog sindroma povezana je sa simptomima sličnim [[shizofrenija|shizofreniji]].<ref name="pmid26285829">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergon A, Belzeaux R, Comte M, Pelletier F, Hervé M, Gardiner EJ, Beveridge NJ, Liu B, Carr V, Scott RJ, Kelly B, Cairns MJ, Kumarasinghe N, Schall U, Blin O, Boucraut J, Tooney PA, Fakra E, Ibrahim EC |date=October 2015 |title=CX3CR1 is dysregulated in blood and brain from schizophrenia patients |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01575079/file/soumis_Schizophrenia_Research_050815_pour_HAL.pdf |journal=Schizophrenia Research |volume=168 |issue=1–2 |pages=434–43 |doi=10.1016/j.schres.2015.08.010 |pmid=26285829 |hdl=1959.4/unsworks_49794 |s2cid=205073822}}</ref> Ovo ukazuje na to da senzom ne samo da igra ulogu u različitim razvojnim poremećajima, već zahtijeva i strogu regulaciju kako bi se održalo stanje bez bolesti. == Također pogledajte== *[[Neuroimunski sistem]] *[[Spisak tipova ljudskih ćelija izvedenih iz klicinih listova]] *[[Spisak različitih tipova ćelija u tijelu odraslog čovjeka]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Rock RB, Gekker G, Hu S, Sheng WS, Cheeran M, Lokensgard JR, Peterson PK | title = Role of microglia in central nervous system infections | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 17 | issue = 4 | pages = 942–64, table of contents | date = October 2004 | pmid = 15489356 | pmc = 523558 | doi = 10.1128/CMR.17.4.942-964.2004 }} * {{cite journal | vauthors = Han X, Li Q, Lan X, El-Mufti L, Ren H, Wang J | title = Microglial Depletion with Clodronate Liposomes Increases Proinflammatory Cytokine Levels, Induces Astrocyte Activation, and Damages Blood Vessel Integrity | journal = Molecular Neurobiology | volume = 56 | issue = 9 | pages = 6184–96 | date = September 2019 | pmid = 30734229 | pmc = 6684378 | doi = 10.1007/s12035-019-1502-9 }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commons category|Microglia}} * [https://www.microglia.info/webinars Microglia information, videos & resources] at microglia.info * [https://www.microglia.net Microglia home page] at microglia.net * [https://www.scq.ubc.ca/?p=674 "Creeping into your Head – A Brief Introduction to Microglia"]&nbsp;– A Review from the ''Science Creative Quarterly'' * {{cite web |url=https://hms.harvard.edu/news/immune-scavengers-target-alzheimers-plaques-4-6-07 |title=Immune Scavengers Target Alzheimer's Plaques |date=April 6, 2007 }} * The [[v:Topic:Neuroscience|Department of Neuroscience]] at [[v:|Wikiversity]] * [https://www.neuinfo.org/mynif/search.php?q=Microglial%20Cell&t=data&s=cover&b=0&r=20 NIF Search – Microglial Cell] via the [[Neuroscience Information Framework]] {{Mijeloidne krvne ćelije i plazma}} {{Nervno tkivo}} {{Authority control}} [[Kategorija:Makrofagi]] [[Kategorija:Glija ćelije]] [[Kategorija:Ćelije]] ttkugx2pnht9e2bp5gy8pk64x1srbn1 Russell Currier 0 538725 3935886 2026-10-16T14:06:23Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija biatlonac | ime = Russell Currier | slika = Biathlon_European_Championships_2017_Individual_Men_0390.JPG | opis_slike = | puno_ime = Russell Currier | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1987|07|26}} | mjesto_rođenja = [[Caribou]], [[Maine]] | država_rođenja = [[SAD]] | datum_smrti... 3935886 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Russell Currier | slika = Biathlon_European_Championships_2017_Individual_Men_0390.JPG | opis_slike = | puno_ime = Russell Currier | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1987|07|26}} | mjesto_rođenja = [[Caribou]], [[Maine]] | država_rođenja = [[SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 172 | težina = 68 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Northern Skiers Ski Club, Maine Winter Sports Center | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2018. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI_NS = | medalje_OI_NS = | zlato_OI_NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''4''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup_SP_NS = | medalje_SP_NS = | zlato_SP_NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = {{plainlist| '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 16. 10. 2026. }} '''Russell Currier''' rođen 26. juna 1987. u [[Caribou]], u [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|američkoj saveznoj državi]] [[Maine]], nekadašnji je [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web| url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-russell-currier| title=Russell Currier| publisher=www.sochi2014.com| accessdate=9. 2. 2014| archive-date=19. 3. 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140319233906/http://www.sochi2014.com/en/athlete-russell-currier| url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.teamusa.org/US-Biathlon/News/2014/January/30/Sochi-Spotlight-on-Russell-Currier | archive-url=https://web.archive.org/web/20140204121849/http://www.teamusa.org/US-Biathlon/News/2014/January/30/Sochi-Spotlight-on-Russell-Currier | url-status=dead | archive-date=February 4, 2014 | title=Sochi Spotlight on Russell Currier | publisher=www.teamusa.org | accessdate=9. 2. 2014|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|49]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|60]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (muškarci)|16]] | |} Currier je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]], ali nije osvajao medalje. <!-- Najbolji rezultat ostvario je na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je osvojio osmo mjesto s 2:28.3&nbsp;min i jednim promašajem bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]], koji je utrku završio s jednim promašajem. U [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (muškarci)|štafeti]] na istim igrama s [[Tim Burke (biatlonac)|Timom Burkeom]], [[Sean Doherty|Seanom Dohertyom]] i [[Leif Nordgren|Leifom Nordgrenom]] je osvojio šesto mjesto iza [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|švedske štafete]] u sastavu: [[Peppe Femling]], [[Jesper Nelin]], [[Sebastian Samuelsson]] i [[Fredrik Lindström]], što mu je ostao najbolji rezultat. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 20 km|79]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (muškarci)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 10 km|57]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (muškarci)|56]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (muškarci)|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (mješovito)|182]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 10 km|63]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|59]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|43]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (muškarci)|52]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|12]] | |} Currier je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|SP 2008.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] nastupio četiri puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvajao medalje <!-- na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 20 km|20 km]], kada je bez promašaja i prednoću od 3.3&nbsp;s bio brži od drugoplasiranog češkog biatlonca [[Ondřej Moravec|Ondřeja Moraveca]], koji je utrku završio bez promašaja. U ekipnim utrkama na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Tim Burke (biatlonac)|Timom Burkeom]], [[Sean Doherty|Seanom Dohertyom]] i [[Leif Nordgren|Leifom Nordgrenom]] osvojio je sedmo mjesto, što mu je najbolji rezultat. --> === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="19" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] |- | || || || ||52|| || || || ||96|| |} {{clear}} Prvi nastup Curriera u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08]], <!-- 24. januara 2002. u [[Antholz]]u u utrci na 20&nbsp;km, kada je osvojio 65-o mjesto. Najbolji su mu rezultati dva druga mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|sezoni 2013/14.]] u [[Kontiolahti]]ju 15. marta 2014. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Pyeongchang]]u 3. marta 2017. u utrci na 10&nbsp;km. U štafeti mu je najbolji rezultat u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Kontiolahti]]ju 12. marta 2017. kada je s [[Susan Dunklee]], u mješovitoj pojedinačnoj štafeti osvojio drugo mjesto. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2018. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|564}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Currier, Russell}} [[Kategorija:Rođeni 1987.]] [[Kategorija:Biografije, Caribou]] [[Kategorija:Američki biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Američki olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] q55n7mb0x599mocmqtm8tyke38lpov2 3935891 3935886 2026-10-16T14:12:25Z AnToni 2325 /* Olimpijske igre */ 3935891 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Russell Currier | slika = Biathlon_European_Championships_2017_Individual_Men_0390.JPG | opis_slike = | puno_ime = Russell Currier | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1987|07|26}} | mjesto_rođenja = [[Caribou]], [[Maine]] | država_rođenja = [[SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 172 | težina = 68 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Northern Skiers Ski Club, Maine Winter Sports Center | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2018. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI_NS = | medalje_OI_NS = | zlato_OI_NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''4''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup_SP_NS = | medalje_SP_NS = | zlato_SP_NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = {{plainlist| '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 16. 10. 2026. }} '''Russell Currier''' rođen 26. juna 1987. u [[Caribou]], u [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|američkoj saveznoj državi]] [[Maine]], nekadašnji je [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web| url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-russell-currier| title=Russell Currier| publisher=www.sochi2014.com| accessdate=9. 2. 2014| archive-date=19. 3. 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140319233906/http://www.sochi2014.com/en/athlete-russell-currier| url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.teamusa.org/US-Biathlon/News/2014/January/30/Sochi-Spotlight-on-Russell-Currier | archive-url=https://web.archive.org/web/20140204121849/http://www.teamusa.org/US-Biathlon/News/2014/January/30/Sochi-Spotlight-on-Russell-Currier | url-status=dead | archive-date=February 4, 2014 | title=Sochi Spotlight on Russell Currier | publisher=www.teamusa.org | accessdate=9. 2. 2014|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|60]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (muškarci)|15]] | |} Currier je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]], ali nije osvajao medalje. <!-- Najbolji rezultat ostvario je na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20&nbsp;km]], kada je osvojio osmo mjesto s 2:28.3&nbsp;min i jednim promašajem bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]], koji je utrku završio s jednim promašajem. U [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (muškarci)|štafeti]] na istim igrama s [[Tim Burke (biatlonac)|Timom Burkeom]], [[Sean Doherty|Seanom Dohertyom]] i [[Leif Nordgren|Leifom Nordgrenom]] je osvojio šesto mjesto iza [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|švedske štafete]] u sastavu: [[Peppe Femling]], [[Jesper Nelin]], [[Sebastian Samuelsson]] i [[Fredrik Lindström]], što mu je ostao najbolji rezultat. --> === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 20 km|79]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (muškarci)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 10 km|57]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (muškarci)|56]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (muškarci)|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (mješovito)|182]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 10 km|63]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|59]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|43]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (muškarci)|52]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|12]] | |} Currier je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|SP 2008.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] nastupio četiri puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvajao medalje <!-- na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 20 km|20 km]], kada je bez promašaja i prednoću od 3.3&nbsp;s bio brži od drugoplasiranog češkog biatlonca [[Ondřej Moravec|Ondřeja Moraveca]], koji je utrku završio bez promašaja. U ekipnim utrkama na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Tim Burke (biatlonac)|Timom Burkeom]], [[Sean Doherty|Seanom Dohertyom]] i [[Leif Nordgren|Leifom Nordgrenom]] osvojio je sedmo mjesto, što mu je najbolji rezultat. --> === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="19" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] |- | || || || ||52|| || || || ||96|| |} {{clear}} Prvi nastup Curriera u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08]], <!-- 24. januara 2002. u [[Antholz]]u u utrci na 20&nbsp;km, kada je osvojio 65-o mjesto. Najbolji su mu rezultati dva druga mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|sezoni 2013/14.]] u [[Kontiolahti]]ju 15. marta 2014. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Pyeongchang]]u 3. marta 2017. u utrci na 10&nbsp;km. U štafeti mu je najbolji rezultat u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Kontiolahti]]ju 12. marta 2017. kada je s [[Susan Dunklee]], u mješovitoj pojedinačnoj štafeti osvojio drugo mjesto. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2018. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|564}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Currier, Russell}} [[Kategorija:Rođeni 1987.]] [[Kategorija:Biografije, Caribou]] [[Kategorija:Američki biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Američki olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] sdcb3q68bnz68iqv8mv201ww6xkdf15 3935895 3935891 2026-10-16T14:17:23Z AnToni 2325 3935895 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Russell Currier | slika = Biathlon_European_Championships_2017_Individual_Men_0390.JPG | opis_slike = | puno_ime = Russell Currier | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1987|07|26}} | mjesto_rođenja = [[Caribou]], [[Maine]] | država_rođenja = [[SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 172 | težina = 68 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Northern Skiers Ski Club, Maine Winter Sports Center | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2018. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI_NS = | medalje_OI_NS = | zlato_OI_NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''4''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup_SP_NS = | medalje_SP_NS = | zlato_SP_NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = {{plainlist| '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''40.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''57.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 16. 10. 2026. }} '''Russell Currier''' rođen 26. juna 1987. u [[Caribou]], u [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|američkoj saveznoj državi]] [[Maine]], nekadašnji je [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web| url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-russell-currier| title=Russell Currier| publisher=www.sochi2014.com| accessdate=9. 2. 2014| archive-date=19. 3. 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140319233906/http://www.sochi2014.com/en/athlete-russell-currier| url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.teamusa.org/US-Biathlon/News/2014/January/30/Sochi-Spotlight-on-Russell-Currier | archive-url=https://web.archive.org/web/20140204121849/http://www.teamusa.org/US-Biathlon/News/2014/January/30/Sochi-Spotlight-on-Russell-Currier | url-status=dead | archive-date=February 4, 2014 | title=Sochi Spotlight on Russell Currier | publisher=www.teamusa.org | accessdate=9. 2. 2014|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|60]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (muškarci)|15]] | |} Currier je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]], ali nije osvajao medalje. Najbolji mu je rezultat 48-o mjesto na ZOI 2014 u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20 km]], kada je s 5:35.8&nbsp;min i četiri promašaja bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]. U štafetnim takmičenjima najbolji mu je plasman peto mjesto na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Lowell Bailey|Lowellijem Baileyem]], [[Sean Doherty|Seanom Dohertyom]] i [[Leif Nordgren|Leifom Nordgrenom]] kada su s 5:23.2&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|njemačke štafete]] u sastavu: [[Erik Lesser]], [[Daniel Böhm]], [[Arnd Peiffer]] i [[Simon Schempp]]. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 20 km|79]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (muškarci)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 10 km|57]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (muškarci)|56]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (muškarci)|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (mješovito)|18]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 10 km|63]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|59]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|43]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (muškarci)|52]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|12]] | |} Currier je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|SP 2008.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] nastupio četiri puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvajao medalje <!-- na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 20 km|20 km]], kada je bez promašaja i prednoću od 3.3&nbsp;s bio brži od drugoplasiranog češkog biatlonca [[Ondřej Moravec|Ondřeja Moraveca]], koji je utrku završio bez promašaja. U ekipnim utrkama na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Tim Burke (biatlonac)|Timom Burkeom]], [[Sean Doherty|Seanom Dohertyom]] i [[Leif Nordgren|Leifom Nordgrenom]] osvojio je sedmo mjesto, što mu je najbolji rezultat. --> === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="19" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] |- | || || || ||52|| || || || ||96|| |} {{clear}} Prvi nastup Curriera u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08]], <!-- 24. januara 2002. u [[Antholz]]u u utrci na 20&nbsp;km, kada je osvojio 65-o mjesto. Najbolji su mu rezultati dva druga mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|sezoni 2013/14.]] u [[Kontiolahti]]ju 15. marta 2014. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Pyeongchang]]u 3. marta 2017. u utrci na 10&nbsp;km. U štafeti mu je najbolji rezultat u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Kontiolahti]]ju 12. marta 2017. kada je s [[Susan Dunklee]], u mješovitoj pojedinačnoj štafeti osvojio drugo mjesto. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2018. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|564}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Currier, Russell}} [[Kategorija:Rođeni 1987.]] [[Kategorija:Biografije, Caribou]] [[Kategorija:Američki biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Američki olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] ob0nmjed405dnac9lbfk9tyix6d4vz1 3935905 3935895 2026-10-16T14:28:21Z AnToni 2325 3935905 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Russell Currier | slika = Biathlon_European_Championships_2017_Individual_Men_0390.JPG | opis_slike = | puno_ime = Russell Currier | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1987|07|26}} | mjesto_rođenja = [[Caribou]], [[Maine]] | država_rođenja = [[SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 172 | težina = 68 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Northern Skiers Ski Club, Maine Winter Sports Center | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2018. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI_NS = | medalje_OI_NS = | zlato_OI_NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''4''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup_SP_NS = | medalje_SP_NS = | zlato_SP_NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = {{plainlist| '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''40.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''57.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 16. 10. 2026. }} '''Russell Currier''' rođen 26. juna 1987. u [[Caribou]], u [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|američkoj saveznoj državi]] [[Maine]], nekadašnji je [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web| url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-russell-currier| title=Russell Currier| publisher=www.sochi2014.com| accessdate=9. 2. 2014| archive-date=19. 3. 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140319233906/http://www.sochi2014.com/en/athlete-russell-currier| url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.teamusa.org/US-Biathlon/News/2014/January/30/Sochi-Spotlight-on-Russell-Currier | archive-url=https://web.archive.org/web/20140204121849/http://www.teamusa.org/US-Biathlon/News/2014/January/30/Sochi-Spotlight-on-Russell-Currier | url-status=dead | archive-date=4. 2. 2014 | title=Sochi Spotlight on Russell Currier | publisher=www.teamusa.org | accessdate=9. 2. 2014|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|60]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (muškarci)|15]] | |} Currier je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]], ali nije osvajao medalje. Najbolji mu je rezultat 48-o mjesto na ZOI 2014 u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20 km]], kada je s 5:35.8&nbsp;min i četiri promašaja bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]. U štafetnim takmičenjima najbolji mu je plasman peto mjesto na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Lowell Bailey|Lowellijem Baileyem]], [[Sean Doherty|Seanom Dohertyom]] i [[Leif Nordgren|Leifom Nordgrenom]] kada su s 5:23.2&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|njemačke štafete]] u sastavu: [[Erik Lesser]], [[Daniel Böhm]], [[Arnd Peiffer]] i [[Simon Schempp]]. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 20 km|79]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (muškarci)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 10 km|57]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (muškarci)|56]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (muškarci)|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (mješovito)|18]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 10 km|63]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|59]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|43]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (muškarci)|52]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|12]] | |} Currier je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|SP 2008.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] nastupio četiri puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvajao medalje. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji ostvario je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|10 km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 2:05.3&nbsp;min bio sporiji od pobjednika norveškog biatlonca [[Emil Hegle Svendsen|Emila Heglea Svendsena]], koji je utrku završio s jednim promašajem. U ekipnim utrkama na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Tim Burke (biatlonac)|Timom Burkeom]], [[Lowell Bailey|Lowellijrm Baileyom] i [[Leif Nordgren|Leifom Nordgrenom]] osvojio je peto mjesto, što mu je najbolji rezultat. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="19" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] |- | || || || ||52|| || || || ||96|| |} {{clear}} Prvi nastup Curriera u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08]], <!-- 24. januara 2002. u [[Antholz]]u u utrci na 20&nbsp;km, kada je osvojio 65-o mjesto. Najbolji su mu rezultati dva druga mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|sezoni 2013/14.]] u [[Kontiolahti]]ju 15. marta 2014. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Pyeongchang]]u 3. marta 2017. u utrci na 10&nbsp;km. U štafeti mu je najbolji rezultat u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Kontiolahti]]ju 12. marta 2017. kada je s [[Susan Dunklee]], u mješovitoj pojedinačnoj štafeti osvojio drugo mjesto. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2018. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|564}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Currier, Russell}} [[Kategorija:Rođeni 1987.]] [[Kategorija:Biografije, Caribou]] [[Kategorija:Američki biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Američki olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 61k6ahf7qnxzfuew9deebgccywcltaw 3935907 3935905 2026-10-16T14:31:23Z AnToni 2325 /* Svjetsko prvenstvo */ 3935907 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Russell Currier | slika = Biathlon_European_Championships_2017_Individual_Men_0390.JPG | opis_slike = | puno_ime = Russell Currier | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1987|07|26}} | mjesto_rođenja = [[Caribou]], [[Maine]] | država_rođenja = [[SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 172 | težina = 68 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Northern Skiers Ski Club, Maine Winter Sports Center | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2018. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI_NS = | medalje_OI_NS = | zlato_OI_NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''4''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup_SP_NS = | medalje_SP_NS = | zlato_SP_NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = {{plainlist| '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''40.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''57.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 16. 10. 2026. }} '''Russell Currier''' rođen 26. juna 1987. u [[Caribou]], u [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|američkoj saveznoj državi]] [[Maine]], nekadašnji je [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web| url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-russell-currier| title=Russell Currier| publisher=www.sochi2014.com| accessdate=9. 2. 2014| archive-date=19. 3. 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140319233906/http://www.sochi2014.com/en/athlete-russell-currier| url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.teamusa.org/US-Biathlon/News/2014/January/30/Sochi-Spotlight-on-Russell-Currier | archive-url=https://web.archive.org/web/20140204121849/http://www.teamusa.org/US-Biathlon/News/2014/January/30/Sochi-Spotlight-on-Russell-Currier | url-status=dead | archive-date=4. 2. 2014 | title=Sochi Spotlight on Russell Currier | publisher=www.teamusa.org | accessdate=9. 2. 2014|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|60]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (muškarci)|15]] | |} Currier je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]], ali nije osvajao medalje. Najbolji mu je rezultat 48-o mjesto na ZOI 2014 u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20 km]], kada je s 5:35.8&nbsp;min i četiri promašaja bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]. U štafetnim takmičenjima najbolji mu je plasman peto mjesto na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Lowell Bailey|Lowellijem Baileyem]], [[Sean Doherty|Seanom Dohertyom]] i [[Leif Nordgren|Leifom Nordgrenom]] kada su s 5:23.2&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|njemačke štafete]] u sastavu: [[Erik Lesser]], [[Daniel Böhm]], [[Arnd Peiffer]] i [[Simon Schempp]]. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 20 km|79]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (muškarci)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 10 km|57]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (muškarci)|56]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (muškarci)|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (mješovito)|18]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 10 km|63]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|59]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|43]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (muškarci)|52]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|12]] | |} Currier je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|SP 2008.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] nastupio četiri puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvajao medalje. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji ostvario je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|10 km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 2:05.3&nbsp;min bio sporiji od pobjednika norveškog biatlonca [[Emil Hegle Svendsen|Emila Heglea Svendsena]], koji je utrku završio s jednim promašajem. U ekipnim utrkama na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Tim Burke (biatlonac)|Timom Burkeom]], [[Lowell Bailey|Lowellijem Baileyom]] i [[Leif Nordgren|Leifom Nordgrenom]] osvojio je peto mjesto, što mu je najbolji rezultat. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="19" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] |- | || || || ||52|| || || || ||96|| |} {{clear}} Prvi nastup Curriera u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08]], <!-- 24. januara 2002. u [[Antholz]]u u utrci na 20&nbsp;km, kada je osvojio 65-o mjesto. Najbolji su mu rezultati dva druga mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|sezoni 2013/14.]] u [[Kontiolahti]]ju 15. marta 2014. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Pyeongchang]]u 3. marta 2017. u utrci na 10&nbsp;km. U štafeti mu je najbolji rezultat u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Kontiolahti]]ju 12. marta 2017. kada je s [[Susan Dunklee]], u mješovitoj pojedinačnoj štafeti osvojio drugo mjesto. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2018. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|564}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Currier, Russell}} [[Kategorija:Rođeni 1987.]] [[Kategorija:Biografije, Caribou]] [[Kategorija:Američki biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Američki olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] kwb8m0z775j59r0qnw4lfxmtyml0umd 3935908 3935907 2026-10-16T14:32:37Z AnToni 2325 /* Svjetsko prvenstvo */ 3935908 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Russell Currier | slika = Biathlon_European_Championships_2017_Individual_Men_0390.JPG | opis_slike = | puno_ime = Russell Currier | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|SAD}} | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1987|07|26}} | mjesto_rođenja = [[Caribou]], [[Maine]] | država_rođenja = [[SAD]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 172 | težina = 68 | supružnik = | veb-sajt = | sport = | klub = Northern Skiers Ski Club, Maine Winter Sports Center | trener = | skije = | puška = | status = neaktivan | kraj_karijere = 2018. <!-- Olimpijske igre --> | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014.]]) | medalje_OI = '''0''' | zlato_OI = | nastup OI_NS = | medalje_OI_NS = | zlato_OI_NS = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup_SP = '''4''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | nastup_SP_NS = | medalje_SP_NS = | zlato_SP_NS = <!-- Svjetski kup --> | nastup_SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] | pobjede_SK = '''0''' | plasman_SK = {{plainlist| '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''40.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''57.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]]) }} | pobjede_SK_štafeta = 0 <!-- Medalje --> | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 16. 10. 2026. }} '''Russell Currier''' rođen 26. juna 1987. u [[Caribou]], u [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|američkoj saveznoj državi]] [[Maine]], nekadašnji je [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac.<ref>{{cite web| url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-russell-currier| title=Russell Currier| publisher=www.sochi2014.com| accessdate=9. 2. 2014| archive-date=19. 3. 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140319233906/http://www.sochi2014.com/en/athlete-russell-currier| url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.teamusa.org/US-Biathlon/News/2014/January/30/Sochi-Spotlight-on-Russell-Currier | archive-url=https://web.archive.org/web/20140204121849/http://www.teamusa.org/US-Biathlon/News/2014/January/30/Sochi-Spotlight-on-Russell-Currier | url-status=dead | archive-date=4. 2. 2014 | title=Sochi Spotlight on Russell Currier | publisher=www.teamusa.org | accessdate=9. 2. 2014|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|48]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 10 km|60]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (muškarci)|15]] | |} Currier je nastupio samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014]], ali nije osvajao medalje. Najbolji mu je rezultat 48-o mjesto na ZOI 2014 u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 20 km|utrci na 20 km]], kada je s 5:35.8&nbsp;min i četiri promašaja bio sporiji od [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|francuskog]] biatlonca [[Martin Fourcade|Martina Fourcada]]. U štafetnim takmičenjima najbolji mu je plasman peto mjesto na ZOI 2014. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Lowell Bailey|Lowellijem Baileyem]], [[Sean Doherty|Seanom Dohertyom]] i [[Leif Nordgren|Leifom Nordgrenom]] kada su s 5:23.2&nbsp;min zaostatka bili sporiji od [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|njemačke štafete]] u sastavu: [[Erik Lesser]], [[Daniel Böhm]], [[Arnd Peiffer]] i [[Simon Schempp]]. === Svjetsko prvenstvo === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2008}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – 20 km|79]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008 – štafeta (muškarci)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2009}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – 10 km|57]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – potjera (muškarci)|56]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (muškarci)|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009 – štafeta (mješovito)|18]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 10 km|63]] | | | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 20 km|59]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|43]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – potjera (muškarci)|52]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|12]] | |} Currier je od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|SP 2008.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] nastupio četiri puta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskim prvenstvima]], ali nije osvajao medalje. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji ostvario je na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 10 km|10 km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 2:05.3&nbsp;min bio sporiji od pobjednika norveškog biatlonca [[Emil Hegle Svendsen|Emila Heglea Svendsena]], koji je utrku završio s jednim promašajem. U ekipnim utrkama na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (muškarci)|štafeti]] s [[Tim Burke (biatlonac)|Timom Burkeom]], [[Lowell Bailey|Lowellijem Baileyom]] i [[Leif Nordgren|Leifom Nordgrenom]] osvojio je dvanaesto mjesto, što mu je najbolji rezultat. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="19" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] |- | || || || ||52|| || || || ||96|| |} {{clear}} Prvi nastup Curriera u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08]], <!-- 24. januara 2002. u [[Antholz]]u u utrci na 20&nbsp;km, kada je osvojio 65-o mjesto. Najbolji su mu rezultati dva druga mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|sezoni 2013/14.]] u [[Kontiolahti]]ju 15. marta 2014. u utrci na 10&nbsp;km; te u [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Pyeongchang]]u 3. marta 2017. u utrci na 10&nbsp;km. U štafeti mu je najbolji rezultat u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Kontiolahti]]ju 12. marta 2017. kada je s [[Susan Dunklee]], u mješovitoj pojedinačnoj štafeti osvojio drugo mjesto. --> == Prestanak karijere == Aktivnim bavljem biatlonom prestao se baviti 2018. == Nagrade == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} ==Vanjski linkovi== * {{Sport365-m|564}} {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Currier, Russell}} [[Kategorija:Rođeni 1987.]] [[Kategorija:Biografije, Caribou]] [[Kategorija:Američki biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Američki olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] afx6r73ww5o38oncl4ghd9m5ph890rg Razgovor:Russell Currier 1 538726 3935887 2026-10-16T14:06:55Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3935887 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Wikipedia:Igralište/Sigma faktor 4 538727 3935915 2026-10-16T14:52:43Z Violator-bos 186909 Nova stranica: '''Sigma faktor''' ('''σ-faktor''' ili '''[[faktor specifičnosti]]''') jeste protein neophodan za inicijaciju [[transkripcija (biologija)|transkripcije]] kod [[bakterije|bakterija]].<ref name="gross">{{cite journal | vauthors = Gruber TM, Gross CA | title = Multiple sigma subunits and the partitioning of bacterial transcription space | journal = Annual Review of Microbiology | volume = 57 | pages = 441–66 | year = 2003 | pmid = 14527287 | doi = 10.1146/annurev.micro.57.03... 3935915 wikitext text/x-wiki '''Sigma faktor''' ('''σ-faktor''' ili '''[[faktor specifičnosti]]''') jeste protein neophodan za inicijaciju [[transkripcija (biologija)|transkripcije]] kod [[bakterije|bakterija]].<ref name="gross">{{cite journal | vauthors = Gruber TM, Gross CA | title = Multiple sigma subunits and the partitioning of bacterial transcription space | journal = Annual Review of Microbiology | volume = 57 | pages = 441–66 | year = 2003 | pmid = 14527287 | doi = 10.1146/annurev.micro.57.030502.090913 }}</ref><ref name="Kang">{{cite journal | vauthors = Kang JG, Hahn MY, Ishihama A, Roe JH | title = Identification of sigma factors for growth phase-related promoter selectivity of RNA polymerases from Streptomyces coelicolor A3(2) | journal = Nucleic Acids Research | volume = 25 | issue = 13 | pages = 2566–73 | date = July 1997 | pmid = 9185565 | pmc = 146787 | doi = 10.1093/nar/25.13.2566 }}</ref> Riječ je o faktoru inicijacije [[bakterijska transkripcija|bakterijske transkripcije]] koji omogućava specifično vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (RNAP) za [[promotor (genetika)|promotore]] gena. Također se nalaze u [[hloroplast]]ima biljaka, kao dio polimeraze kodirane u [[plastid]]ima, koja je slična onoj kod bakterija (PEP).<ref name=pmid20701995>{{cite journal | vauthors = Schweer J, Türkeri H, Kolpack A, Link G | title = Role and regulation of plastid sigma factors and their functional interactors during chloroplast transcription - recent lessons from Arabidopsis thaliana | journal = European Journal of Cell Biology | volume = 89 | issue = 12 | pages = 940–6 | date = December 2010 | pmid = 20701995 | doi = 10.1016/j.ejcb.2010.06.016 }}</ref>Homologan je [[arhejski transkripcijski faktor B|arhejskom transkripcijskom faktoru B]] i [[eukariot]]skomfaktoru [[TFIIB]].<ref>{{cite journal | vauthors = Burton SP, Burton ZF | title = The σ enigma: bacterial σ factors, archaeal TFB and eukaryotic TFIIB are homologs | journal = Transcription | volume = 5 | issue = 4 | date = 6 November 2014 | pmid = 25483602 | pmc = 4581349 | doi = 10.4161/21541264.2014.967599 }}</ref> Specifični sigma-faktor koji se koristi za pokretanje transkripcije određenog [[gen]]a varira, ovisno o samom genu i signalima iz okruženja koji su potrebni za pokretanje transkripcije tog gena. Odabir promotora od strane [[RNK-polimeraza| RNK-polimeraze]] zavisi od sigma-faktora koji se s njom povezuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Ho TD, Ellermeier CD | title = Extra cytoplasmic function σ factor activation | journal = Current Opinion in Microbiology | volume = 15 | issue = 2 | pages = 182–8 | date = April 2012 | pmid = 22381678 | pmc = 3320685 | doi = 10.1016/j.mib.2012.01.001 }}</ref> Sigma-faktor, zajedno sa RNK-polimerazom, poznat je kao holoenzim RNK-polimeraze. Svaka molekula [[holoenzim]]a RNK-polimeraze sadrži tačno jednu podjedinicu sigma-faktora, koja kod model-bakterije ''[[Escherichia coli]]'' predstavlja jednu od sedam dolje navedenih. Broj sigma-faktora varira među različitim vrstama bakterija;<ref name="gross"/><ref>{{cite journal | vauthors = Sharma UK, Chatterji D | title = Transcriptional switching in Escherichia coli during stress and starvation by modulation of sigma activity | journal = FEMS Microbiology Reviews | volume = 34 | issue = 5 | pages = 646–57 | date = September 2010 | pmid = 20491934 | doi = 10.1111/j.1574-6976.2010.00223.x | doi-access = free }}</ref> naprimjer, ''E. coli'' posjeduje sedam sigma faktora. Sigma faktori razlikuju se prema svojim karakterističnim molekulskim masama. Tako je, naprimjer, σ<sup>70</sup> sigma faktor čija molekulska masa iznosi 70 kDa ([[Dalton (jedinica)|kilodaltona]]). Sigma faktor u sklopu holoenzimskog kompleksa RNK-polimeraze neophodan je za inicijaciju transkripcije; međutim, nakon završetka te faze, sigma faktor odvaja se od kompleksa, a [[RNK-polimeraza]] nastavlja proces elongacije samostalno. ==Specijalizirani sigma faktori== Različiti sigma faktori koriste se u različitim uslovima okoline. Ovi specijalizirani sigma faktori vezuju se za promotore gena koji odgovaraju datim uslovima okoline, čime se pojačava transkripcija tih gena. ;Sigma faktori kod bakterije ''Escherichia coli'' (''E. coli''): *[[RpoD|σ<sup>70</sup>(RpoD)]] – σ<sup>A</sup> – tzv. '''"domaćinski" sigma faktor''' (faktor za održavanje osnovnih životnih funkcija), poznat i kao '''primarni sigma faktor''' (Grupa 1); on omogućava transkripciju većine gena u ćelijama koje rastu. Svaka ćelija posjeduje ovakav sigma faktor koji osigurava funkcionisanje esencijalnih gena i metaboličkih puteva.<ref name="gross"/> Kod ''E. coli'' i drugih gram-negativnih bakterija štapićastog oblika, taj " domaćinski " sigma faktor je σ<sup>70</sup>.<ref name="gross"/> Geni koje prepoznaje σ<sup>70</sup> sadrže promotorske [[konsenzusna sekvenca|konsenzusne sekvence]] koje su međusobno slične i sastoje se od dva dijela.<ref name="gross"/> U odnosu na bazu u [[DNK]] koja odgovara početku RNK-transkripta, ove promotorske konsenzus sekvence karakteristično su smještene na pozicijama 10 i 35 [[nukleotid]]a prije početka transkripcije (označeno kao −10 i −35). *[[FecI|σ<sup>19</sup> (FecI)]] – sigma-faktor za feri-citrat reguliše „fec“ gen za transport i [[metabolizam]] željeza *[[RpoE|σ<sup>24</sup> (RpoE)]] – odgovor na ekstremni toplotni stres i sigma-faktor za vanćelijske proteine *[[RpoF|σ<sup>28</sup> (RpoF/FliA)]] – sigma faktor za sintezu [[Flagela|flagela]] i [[hemotaksija|hemotaksiju]] *σ<sup>32</sup> (RpoH) – sigma faktor za [[toplotni šok|odgovor na toplotni šok]], koji se aktivira kada su bakterije izložene toploti. Zbog povećane ekspresije, ovaj faktor se s velikom vjerovatnoćom vezuje za jezgro enzima polimeraze. Time se omogućava ekspresija drugih proteina toplotnog šoka, koji ćeliji omogućavaju preživljavanje na višim temperaturama. Neki od enzima čija se ekspresija pokreće aktivacijom σ<sup>32</sup> faktora su [[šaperon]]i, [[proteaza|proteaze]] i enzimi za [[popravka DNK|popravku DNK]]. *[[RpoS|σ<sup>38</sup> (RpoS)]] – sigma faktor za uslove gladovanja / stacionarnu fazu rasta *[[RpoN|σ<sup>54</sup> (RpoN)]] – sigma faktor za uslove ograničene dostupnosti [[dušik]]a Postoje i [[anti-sigma faktor]]i koji inhibiraju funkciju sigma faktora, kao i anti-anti-sigma faktori koji ponovo uspostavljaju funkciju sigma faktora. == Struktura == [[File:Sigma 70 domains.png|thumb|right|Organizacija domena, prepoznavanje promotora i strukturna organizacija porodice σ<sup>70</sup>. <br>('''a''') Organizacija domena sigma faktora iz grupa 1, 3 i 4 prikazana je iznad DNK sekvence konsenzusnog promotora za σ<sup>70</sup> kod ''E. coli''.<br> ('''b''') Organizacija σ<sup>70</sup> faktora kod ''[[E. coli]]'' unutar kompleksa za inicijaciju transkripcije RNK-polimeraze. (PDB 4YLN).]] Na osnovu sličnosti sekvenci, većina sigma faktora pripada grupi σ<sup>70</sup>-sličnih faktora ({{InterPro|IPR000943}}). Oni sadrže četiri glavna regiona (domena) koji su uglavnom [[kinzervirana sekvenca|konzervirani]]: [[N-terminal]] --------------------- [[C-terminl]] 1.1 2 3 4 Regije su dalje podijeljene. Naprimjer, regija 2 obuhvata 1.2, te od 2.1 do 2.4. Domen 1.1 nalazi se samo kod „primarnih sigma-faktora” (RpoD, RpoS kod ''E. coli''; „Grupa 1”). On ima ulogu u osiguravanju da se sigma-faktor veže za promotor samo kada je u kompleksu sa [[RNK-polimeraza|RNK-polimerazom]].<ref name="pmid26131973">{{cite journal | vauthors = Paget MS | title = Bacterial Sigma Factors and Anti-Sigma Factors: Structure, Function and Distribution | journal = Biomolecules | volume = 5 | issue = 3 | pages = 1245–65 | date = June 2015 | pmid = 26131973 | pmc = 4598750 | doi = 10.3390/biom5031245 | doi-access = free }}</ref> Domeni 2–4 stupaju u interakciju sa specifičnim elementima promotora i sa RNK-polimerazom (RNAP). Region 2.4 prepoznaje i vezuje se za element promotora na poziciji −10 (poznat kao „Pribnowljeva kutija” – engl. ''Pribnow box''). Region 4.2 prepoznaje i vezuje se za element promotora na poziciji −35.<ref name="pmid26131973"/> Ne sadrže svi sigma-faktori iz porodice σ<sup>70</sup> sve domene. Grupa 2, kojoj pripada RpoS, veoma je slična Grupi 1, ali joj nedostaje domen 1. Grupi 3 također nedostaje domen 1, a u nju spada σ<sup>28</sup>. Grupi 4, poznatoj i kao grupa za van[[citoplazma]]tske funkcije (ECF grupa), nedostaju i domen σ1.1 i domen σ3. RpoE je član ove grupe.<ref name="pmid26131973"/> {{Glavni|RpoN}} Drugi poznati sigma-faktori pripadaju tipu σ<sup>54</sup>/RpoN ({{InterPro|IPR000394}}). Iako su funkcionalni sigma-faktori, njihove primarne aminokiselinske sekvence značajno se razlikuju.<ref>{{cite journal | vauthors = Merrick MJ | title = In a class of its own--the RNA polymerase sigma factor sigma 54 (sigma N) | journal = Molecular Microbiology | volume = 10 | issue = 5 | pages = 903–9 | date = December 1993 | pmid = 7934866 | doi = 10.1111/j.1365-2958.1993.tb00961.x | s2cid = 84789281 }}</ref> <div style="max-width: 100%; overflow-x: scroll; clear: both"> {|class="wikitable mw-collapsible" |+ Infokutije za proteinske domene |- |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r1_1 | Name = Sigma70 region 1.1 | image = PDB_1sc5_EBI.jpg | width = | caption = Autoregulacija bakterijskog sigma faktora grupe 1 uključuje formiranje zbijene strukture inducirane regionom 1.1. | Pfam = PF03979 | Pfam_clan = | InterPro = IPR007127 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r1_2 | Name = Sigma70 region 1.2 | image = PDB 1ku2 EBI.jpg | width = | caption = [[Kristalna struktura]] fragmenta sigma-podjedinice RNK-polimeraze iz ''[[Thermus aquaticus]]'', koji sadrži regije od 1.2 do 3.1 | Pfam = PF00140 | Pfam_clan = | InterPro = IPR009042 | SMART = | PROSITE = PDOC00592 | MEROPS = | SCOP = 1sig | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r2 | Name = Sigma70 region 2 | image = PDB 1sig EBI.jpg | width = | caption = [[Kristalna struktura]] fragmenta podjedinice sigma70 iz RNK-polimeraze bakterije ''[[Escherichia coli]]'' | Pfam = PF04542 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR007627 | SMART = | PROSITE = PDOC00592 | MEROPS = | SCOP = 1sig | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r3 | Name = Sigma70 region 3 | image = PDB 1rp3 EBI.jpg | width = | caption = Struktura u rastvoru regiona 3 proteina sigma70 iz vrste ''Thermotoga maritima'' | Pfam = PF04539 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR007624 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1ku2 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r4 | Name = Sigma70 region 4 | image = PDB 1tty EBI.jpg | width = | caption = Struktura u rastvoru regiona 4 proteina sigma70 iz vrste ''Thermotoga maritima'' | Pfam = PF04545 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR007630 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1or7 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r4_2 | Name = Sigma70 region 4.2 | image = PDB 2h27 EBI.jpg | width = | caption = [[Kristalna struktura]] regiona 4 sigma70 faktora bakterije ''[[Escherichia coli]]'' vezanog za DNK element -35 | Pfam = PF08281 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR013249 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1or7 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |} </div> ==Zadržavanje tokom elongacije transkripcije== Jezgro [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (koje se sastoji od 2 alfa (α), 1 beta (β), 1 beta-prim (β') i 1 omega (ω) podjedinice) vezuje sigma-faktor, čime se formira kompleks nazvan [[holoenzim]] RNK-polimeraze. Ranije se smatralo da holoenzim RNK-polimeraze inicira transkripciju, dok samo jezgro RNK-polimeraze sintetiše RNK. Stoga je preovladavalo mišljenje da se sigma-faktor mora odvojiti pri prelasku sa inicijacije na elongaciju transkripcije (taj prelaz se naziva „oslobađanje od promotora” ili engl. ''promoter escape''). Ovo shvatanje zasnivalo se na analizi prečišćenih kompleksa RNK-polimeraze zaustavljenih u fazama inicijacije i elongacije. Naposljetku, strukturni modeli kompleksa RNK-polimeraze predvidjeli su da, kada rastući lanac RNK postane duži od približno 15 nukleotida, sigma-faktor mora biti „izguran” iz holoenzima, jer dolazi do prostorne (steričke) kolizije između RNK i jednog od domena sigma-faktora. Međutim, σ<sup>70</sup> može ostati vezan u kompleksu sa jezgrom RNK-polimeraze tokom rane faze elongacije.<ref name=Kapanidis>{{cite journal | vauthors = Kapanidis AN, Margeat E, Laurence TA, Doose S, Ho SO, Mukhopadhyay J, Kortkhonjia E, Mekler V, Ebright RH, Weiss S | title = Retention of transcription initiation factor sigma70 in transcription elongation: single-molecule analysis | journal = Molecular Cell | volume = 20 | issue = 3 | pages = 347–56 | date = November 2005 | pmid = 16285917 | doi = 10.1016/j.molcel.2005.10.012 | doi-access = free }}</ref> and sometimes throughout elongation.<ref>{{cite journal |vauthors=Harden TT, Wells CD, Friedman LJ, Landick R, Hochschild A, Kondev J, Gelles J |title=Bacterial RNA polymerase can retain σ70 throughout transcription |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=113 |issue=3 |pages=602–7 |date=January 2016 |pmid=26733675 |pmc=4725480 |doi=10.1073/pnas.1513899113 |bibcode=2016PNAS..113..602H |doi-access=free }}</ref> Zapravo, fenomen zastajanja u blizini promotora ukazuje na to da sigma faktor ima određenu ulogu tokom rane faze elongacije. Sve studije potvrđuju pretpostavku da izlazak iz promotora skraćuje trajanje interakcije između sigma faktora i jezgrenog enzima (RNK polimeraze); tokom inicijacije ta interakcija traje veoma dugo (predugo da bi se mogla izmjeriti u tipičnom biohemijskom eksperimentu), dok se prelaskom u fazu elongacije to trajanje skraćuje i postaje mjerljivo. == Sigma ciklus == Dugo se smatralo da sigma faktor obavezno napušta jezgreni [[enzim]] nakon što inicira transkripciju, čime mu omogućava da se veže za drugi jezgreni enzim i započne transkripciju na drugom mjestu. Prema tom modelu, sigma faktor bi kružio od jednog jezgrenog enzima do drugog. Međutim, primjenom metode [[fluorescentni rezonantni prenos energije|fluorescentnog rezonantnog prenosa energije]] (FRET) dokazano je da sigma faktor ne napušta nužno jezgreni enzim.<ref name=Kapanidis /> Umjesto toga, tokom inicijacije i elongacije mijenja se način na koji je on vezan za jezgreni enzim. Dakle, sigma faktor prelazi iz stanja čvrste vezanosti (tokom inicijacije) u stanje slabe vezanosti (tokom elongacije). == Kompeticija sigma faktora == Utvrđeno je da je broj molekula [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (RNAP) u bakterijskim ćelijama (npr. kod ''E. coli'') manji od broja prisutnih sigma faktora. Shodno tome, ako dođe do prekomjerne ekspresije određenog sigma faktora, ne samo da će se povećati ekspresija gena čiji promotori imaju afinitet prema tom sigma faktoru, već će se istovremeno smanjiti vjerovatnoća ekspresije gena čiji promotori preferiraju druge sigma faktore.<ref>{{Cite journal |last1=Jishage |first1=M |last2=Ishihama |first2=A |date=December 1995 |title=Regulation of RNA polymerase sigma subunit synthesis in Escherichia coli: intracellular levels of sigma 70 and sigma 38 |journal=Journal of Bacteriology |language=en |volume=177 |issue=23 |pages=6832–6835 |doi=10.1128/jb.177.23.6832-6835.1995 |issn=0021-9193 |pmc=177550 |pmid=7592475}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jishage |first1=M |last2=Iwata |first2=A |last3=Ueda |first3=S |last4=Ishihama |first4=A |date=September 1996 |title=Regulation of RNA polymerase sigma subunit synthesis in Escherichia coli: intracellular levels of four species of sigma subunit under various growth conditions |journal=Journal of Bacteriology |language=en |volume=178 |issue=18 |pages=5447–5451 |doi=10.1128/jb.178.18.5447-5451.1996 |issn=0021-9193 |pmc=178365 |pmid=8808934}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Grigorova |first1=Irina L. |last2=Phleger |first2=Naum J. |last3=Mutalik |first3=Vivek K. |last4=Gross |first4=Carol A. |date=2006-04-04 |title=Insights into transcriptional regulation and σ competition from an equilibrium model of RNA polymerase binding to DNA |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=103 |issue=14 |pages=5332–5337 |doi=10.1073/pnas.0600828103 |pmid=16567622 |pmc=1459355 |bibcode=2006PNAS..103.5332G |issn=0027-8424|doi-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last1=Kandavalli |first1=Vinodh K. |last2=Tran |first2=Huy |last3=Ribeiro |first3=Andre S. |date=October 2016 |title=Effects of σ factor competition are promoter initiation kinetics dependent |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1874939916301614 |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Regulatory Mechanisms |language=en |volume=1859 |issue=10 |pages=1281–1288 |doi=10.1016/j.bbagrm.2016.07.011|pmid=27452766 |url-access=subscription }}</ref> U međuvremenu, inicijacija transkripcije ima dva glavna koraka koja ograničavaju brzinu procesa: formiranje zatvorenog i otvorenog kompleksa. Međutim, samo dinamika prvog koraka zavisi od koncentracije sigma faktora. Zanimljivo je da, što je formiranje zatvorenog kompleksa brže u odnosu na formiranje otvorenog kompleksa, to je promotor manje osjetljiv na promjene u koncentraciji sigma faktora (pogledajte <ref name=":0" /> za model i empirijske podatke o ovom fenomenu). == Geni sa dvostrukom preferencijom prema sigma faktorima == Iako većinu gena bakterije *E. coli* može prepoznati RNK-polimeraza (RNAP) povezana sa samo jednom vrstom sigma faktora (npr. sigma 70), mali broj gena (~ 5%) pokazuje ono što se naziva „dvostruka preferencija prema sigma faktorima",<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Baptista |first1=Ines S.C. |last2=Kandavalli |first2=Vinodh |last3=Chauhan |first3=Vatsala |last4=Bahrudeen |first4=Mohamed N.M. |last5=Almeida |first5=Bilena L.B. |last6=Palma |first6=Cristina S.D. |last7=Dash |first7=Suchintak |last8=Ribeiro |first8=Andre S. |date=April 2022 |title=Sequence-dependent model of genes with dual σ factor preference |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Regulatory Mechanisms |language=en |volume=1865 |issue=3 |doi=10.1016/j.bbagrm.2022.194812|pmid=35338024 |s2cid=247636833 |doi-access=free |hdl=10362/143501 |hdl-access=free }}</ref> odnosno, mogu reagovati na dva različita sigma faktora, kako je navedeno u bazi RegulonDB.<ref>{{Cite journal |last1=Santos-Zavaleta |first1=Alberto |last2=Salgado |first2=Heladia |last3=Gama-Castro |first3=Socorro |last4=Sánchez-Pérez |first4=Mishael |last5=Gómez-Romero |first5=Laura |last6=Ledezma-Tejeida |first6=Daniela |last7=García-Sotelo |first7=Jair Santiago |last8=Alquicira-Hernández |first8=Kevin |last9=Muñiz-Rascado |first9=Luis José |last10=Peña-Loredo |first10=Pablo |last11=Ishida-Gutiérrez |first11=Cecilia |date=2019-01-08 |title=RegulonDB v 10.5: tackling challenges to unify classic and high throughput knowledge of gene regulation in E. coli K-12 |url=https://academic.oup.com/nar/article/47/D1/D212/5160972 |journal=Nucleic Acids Research |language=en |volume=47 |issue=D1 |pages=D212–D220 |doi=10.1093/nar/gky1077 |issn=0305-1048 |pmc=6324031 |pmid=30395280}}</ref> Najčešći su oni promotori koji mogu reagovati i na sigma 70 i na sigma 38 (prikazano na slici). Istraživanja dinamike ovih gena pokazala su da su, kada ćelije uđu u stacionarnu fazu rasta, oni gotovo jednako inducirani kao i geni koji imaju afinitet isključivo prema σ38. Pokazalo se da se ovaj nivo indukcije može predvidjeti na osnovu sekvence samog promotora.<ref name=":1"/> Model njihove dinamike prikazan je na slici. U budućnosti bi ovi promotori mogli postati korisni alati u sintetičkim genetičkim konstruktima kod bakterije ''[[E. coli]]''. [[File:SigmFactModelWikipedia01A.jpg|thumb|280px|'''Lijevo''': ilustracija gena čije promotore mogu prepoznati i sigma 70 (zelena) i sigma 38 (plava). Prikazane su RNK polimeraze koje nose dva različita sigma faktora, pri čemu se bilo koja od njih može vezati za promotorsku regiju (sivi pravougaonik). <br>'''Desno''': Model ovih gena predložen u [15]. Model se sastoji od dvostepenog procesa ekspresije gena (transkripcija, nakon koje slijedi translacija). Konstanta brzine transkripcije (k<sub>t</sub>) uzima u obzir mogućnost vezivanja bilo koje od [[RNK-polimeraza]] (onih koje nose sigma 70 ili onih koje nose sigma 38). Model također uključuje translaciju (konstanta brzine kt), kao i razgradnju RNK i proteina do "ničega", što je predstavljeno simbolom "precrtane nule". |401x401px|cener]] == Također pogledajte== *[[Ekkehard Bautz]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{MeshName|Sigma+Factor}} {{Transkripcijski faktori|g0}} [[Kategorija:Ekspresija gena]] 76kjpmuxu5nadjxzrg48si62wuyup9v 3935918 3935915 2026-10-16T14:55:48Z Violator-bos 186909 3935918 wikitext text/x-wiki '''Sigma faktor''' ('''σ-faktor''' ili '''faktor specifičnosti''') jeste protein neophodan za inicijaciju [[transkripcija (biologija)|transkripcije]] kod [[bakterije|bakterija]].<ref name="gross">{{cite journal | vauthors = Gruber TM, Gross CA | title = Multiple sigma subunits and the partitioning of bacterial transcription space | journal = Annual Review of Microbiology | volume = 57 | pages = 441–66 | year = 2003 | pmid = 14527287 | doi = 10.1146/annurev.micro.57.030502.090913 }}</ref><ref name="Kang">{{cite journal | vauthors = Kang JG, Hahn MY, Ishihama A, Roe JH | title = Identification of sigma factors for growth phase-related promoter selectivity of RNA polymerases from Streptomyces coelicolor A3(2) | journal = Nucleic Acids Research | volume = 25 | issue = 13 | pages = 2566–73 | date = July 1997 | pmid = 9185565 | pmc = 146787 | doi = 10.1093/nar/25.13.2566 }}</ref> Riječ je o faktoru inicijacije [[bakterijska transkripcija|bakterijske transkripcije]] koji omogućava specifično vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (RNAP) za [[promotor (genetika)|promotore]] gena. Također se nalaze u [[hloroplast]]ima biljaka, kao dio polimeraze kodirane u [[plastid]]ima, koja je slična onoj kod bakterija (PEP).<ref name=pmid20701995>{{cite journal | vauthors = Schweer J, Türkeri H, Kolpack A, Link G | title = Role and regulation of plastid sigma factors and their functional interactors during chloroplast transcription - recent lessons from Arabidopsis thaliana | journal = European Journal of Cell Biology | volume = 89 | issue = 12 | pages = 940–6 | date = December 2010 | pmid = 20701995 | doi = 10.1016/j.ejcb.2010.06.016 }}</ref>Homologan je [[arhejski transkripcijski faktor B|arhejskom transkripcijskom faktoru B]] i [[eukariot]]skomfaktoru [[TFIIB]].<ref>{{cite journal | vauthors = Burton SP, Burton ZF | title = The σ enigma: bacterial σ factors, archaeal TFB and eukaryotic TFIIB are homologs | journal = Transcription | volume = 5 | issue = 4 | date = 6 November 2014 | pmid = 25483602 | pmc = 4581349 | doi = 10.4161/21541264.2014.967599 }}</ref> Specifični sigma-faktor koji se koristi za pokretanje transkripcije određenog [[gen]]a varira, ovisno o samom genu i signalima iz okruženja koji su potrebni za pokretanje transkripcije tog gena. Odabir promotora od strane [[RNK-polimeraza| RNK-polimeraze]] zavisi od sigma-faktora koji se s njom povezuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Ho TD, Ellermeier CD | title = Extra cytoplasmic function σ factor activation | journal = Current Opinion in Microbiology | volume = 15 | issue = 2 | pages = 182–8 | date = April 2012 | pmid = 22381678 | pmc = 3320685 | doi = 10.1016/j.mib.2012.01.001 }}</ref> Sigma-faktor, zajedno sa RNK-polimerazom, poznat je kao holoenzim RNK-polimeraze. Svaka molekula [[holoenzim]]a RNK-polimeraze sadrži tačno jednu podjedinicu sigma-faktora, koja kod model-bakterije ''[[Escherichia coli]]'' predstavlja jednu od sedam dolje navedenih. Broj sigma-faktora varira među različitim vrstama bakterija;<ref name="gross"/><ref>{{cite journal | vauthors = Sharma UK, Chatterji D | title = Transcriptional switching in Escherichia coli during stress and starvation by modulation of sigma activity | journal = FEMS Microbiology Reviews | volume = 34 | issue = 5 | pages = 646–57 | date = September 2010 | pmid = 20491934 | doi = 10.1111/j.1574-6976.2010.00223.x | doi-access = free }}</ref> naprimjer, ''E. coli'' posjeduje sedam sigma faktora. Sigma faktori razlikuju se prema svojim karakterističnim molekulskim masama. Tako je, naprimjer, σ<sup>70</sup> sigma faktor čija molekulska masa iznosi 70 kDa ([[Dalton (jedinica)|kilodaltona]]). Sigma faktor u sklopu holoenzimskog kompleksa RNK-polimeraze neophodan je za inicijaciju transkripcije; međutim, nakon završetka te faze, sigma faktor odvaja se od kompleksa, a [[RNK-polimeraza]] nastavlja proces elongacije samostalno. ==Specijalizirani sigma faktori== Različiti sigma faktori koriste se u različitim uslovima okoline. Ovi specijalizirani sigma faktori vezuju se za promotore gena koji odgovaraju datim uslovima okoline, čime se pojačava transkripcija tih gena. ;Sigma faktori kod bakterije ''Escherichia coli'' (''E. coli''): *[[RpoD|σ<sup>70</sup>(RpoD)]] – σ<sup>A</sup> – tzv. '''"domaćinski" sigma faktor''' (faktor za održavanje osnovnih životnih funkcija), poznat i kao '''primarni sigma faktor''' (Grupa 1); on omogućava transkripciju većine gena u ćelijama koje rastu. Svaka ćelija posjeduje ovakav sigma faktor koji osigurava funkcionisanje esencijalnih gena i metaboličkih puteva.<ref name="gross"/> Kod ''E. coli'' i drugih gram-negativnih bakterija štapićastog oblika, taj " domaćinski " sigma faktor je σ<sup>70</sup>.<ref name="gross"/> Geni koje prepoznaje σ<sup>70</sup> sadrže promotorske [[konsenzusna sekvenca|konsenzusne sekvence]] koje su međusobno slične i sastoje se od dva dijela.<ref name="gross"/> U odnosu na bazu u [[DNK]] koja odgovara početku RNK-transkripta, ove promotorske konsenzus sekvence karakteristično su smještene na pozicijama 10 i 35 [[nukleotid]]a prije početka transkripcije (označeno kao −10 i −35). *[[FecI|σ<sup>19</sup> (FecI)]] – sigma-faktor za feri-citrat reguliše „fec“ gen za transport i [[metabolizam]] željeza *[[RpoE|σ<sup>24</sup> (RpoE)]] – odgovor na ekstremni toplotni stres i sigma-faktor za vanćelijske proteine *[[RpoF|σ<sup>28</sup> (RpoF/FliA)]] – sigma faktor za sintezu [[Flagela|flagela]] i [[hemotaksija|hemotaksiju]] *σ<sup>32</sup> (RpoH) – sigma faktor za [[toplotni šok|odgovor na toplotni šok]], koji se aktivira kada su bakterije izložene toploti. Zbog povećane ekspresije, ovaj faktor se s velikom vjerovatnoćom vezuje za jezgro enzima polimeraze. Time se omogućava ekspresija drugih proteina toplotnog šoka, koji ćeliji omogućavaju preživljavanje na višim temperaturama. Neki od enzima čija se ekspresija pokreće aktivacijom σ<sup>32</sup> faktora su [[šaperon]]i, [[proteaza|proteaze]] i enzimi za [[popravka DNK|popravku DNK]]. *[[RpoS|σ<sup>38</sup> (RpoS)]] – sigma faktor za uslove gladovanja / stacionarnu fazu rasta *[[RpoN|σ<sup>54</sup> (RpoN)]] – sigma faktor za uslove ograničene dostupnosti [[dušik]]a Postoje i [[anti-sigma faktor]]i koji inhibiraju funkciju sigma faktora, kao i anti-anti-sigma faktori koji ponovo uspostavljaju funkciju sigma faktora. == Struktura == [[File:Sigma 70 domains.png|thumb|right|Organizacija domena, prepoznavanje promotora i strukturna organizacija porodice σ<sup>70</sup>. <br>('''a''') Organizacija domena sigma faktora iz grupa 1, 3 i 4 prikazana je iznad DNK sekvence konsenzusnog promotora za σ<sup>70</sup> kod ''E. coli''.<br> ('''b''') Organizacija σ<sup>70</sup> faktora kod ''[[E. coli]]'' unutar kompleksa za inicijaciju transkripcije RNK-polimeraze. (PDB 4YLN).]] Na osnovu sličnosti sekvenci, većina sigma faktora pripada grupi σ<sup>70</sup>-sličnih faktora ({{InterPro|IPR000943}}). Oni sadrže četiri glavna regiona (domena) koji su uglavnom [[kinzervirana sekvenca|konzervirani]]: [[N-terminal]] --------------------- [[C-terminl]] 1.1 2 3 4 Regije su dalje podijeljene. Naprimjer, regija 2 obuhvata 1.2, te od 2.1 do 2.4. Domen 1.1 nalazi se samo kod „primarnih sigma-faktora” (RpoD, RpoS kod ''E. coli''; „Grupa 1”). On ima ulogu u osiguravanju da se sigma-faktor veže za promotor samo kada je u kompleksu sa [[RNK-polimeraza|RNK-polimerazom]].<ref name="pmid26131973">{{cite journal | vauthors = Paget MS | title = Bacterial Sigma Factors and Anti-Sigma Factors: Structure, Function and Distribution | journal = Biomolecules | volume = 5 | issue = 3 | pages = 1245–65 | date = June 2015 | pmid = 26131973 | pmc = 4598750 | doi = 10.3390/biom5031245 | doi-access = free }}</ref> Domeni 2–4 stupaju u interakciju sa specifičnim elementima promotora i sa RNK-polimerazom (RNAP). Region 2.4 prepoznaje i vezuje se za element promotora na poziciji −10 (poznat kao „Pribnowljeva kutija” – engl. ''Pribnow box''). Region 4.2 prepoznaje i vezuje se za element promotora na poziciji −35.<ref name="pmid26131973"/> Ne sadrže svi sigma-faktori iz porodice σ<sup>70</sup> sve domene. Grupa 2, kojoj pripada RpoS, veoma je slična Grupi 1, ali joj nedostaje domen 1. Grupi 3 također nedostaje domen 1, a u nju spada σ<sup>28</sup>. Grupi 4, poznatoj i kao grupa za van[[citoplazma]]tske funkcije (ECF grupa), nedostaju i domen σ1.1 i domen σ3. RpoE je član ove grupe.<ref name="pmid26131973"/> {{Glavni|RpoN}} Drugi poznati sigma-faktori pripadaju tipu σ<sup>54</sup>/RpoN ({{InterPro|IPR000394}}). Iako su funkcionalni sigma-faktori, njihove primarne aminokiselinske sekvence značajno se razlikuju.<ref>{{cite journal | vauthors = Merrick MJ | title = In a class of its own--the RNA polymerase sigma factor sigma 54 (sigma N) | journal = Molecular Microbiology | volume = 10 | issue = 5 | pages = 903–9 | date = December 1993 | pmid = 7934866 | doi = 10.1111/j.1365-2958.1993.tb00961.x | s2cid = 84789281 }}</ref> <div style="max-width: 100%; overflow-x: scroll; clear: both"> {|class="wikitable mw-collapsible" |+ Infokutije za proteinske domene |- |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r1_1 | Name = Sigma70 region 1.1 | image = PDB_1sc5_EBI.jpg | width = | caption = Autoregulacija bakterijskog sigma faktora grupe 1 uključuje formiranje zbijene strukture inducirane regionom 1.1. | Pfam = PF03979 | Pfam_clan = | InterPro = IPR007127 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r1_2 | Name = Sigma70 region 1.2 | image = PDB 1ku2 EBI.jpg | width = | caption = [[Kristalna struktura]] fragmenta sigma-podjedinice RNK-polimeraze iz ''[[Thermus aquaticus]]'', koji sadrži regije od 1.2 do 3.1 | Pfam = PF00140 | Pfam_clan = | InterPro = IPR009042 | SMART = | PROSITE = PDOC00592 | MEROPS = | SCOP = 1sig | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r2 | Name = Sigma70 region 2 | image = PDB 1sig EBI.jpg | width = | caption = [[Kristalna struktura]] fragmenta podjedinice sigma70 iz RNK-polimeraze bakterije ''[[Escherichia coli]]'' | Pfam = PF04542 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR007627 | SMART = | PROSITE = PDOC00592 | MEROPS = | SCOP = 1sig | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r3 | Name = Sigma70 region 3 | image = PDB 1rp3 EBI.jpg | width = | caption = Struktura u rastvoru regiona 3 proteina sigma70 iz vrste ''Thermotoga maritima'' | Pfam = PF04539 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR007624 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1ku2 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r4 | Name = Sigma70 region 4 | image = PDB 1tty EBI.jpg | width = | caption = Struktura u rastvoru regiona 4 proteina sigma70 iz vrste ''Thermotoga maritima'' | Pfam = PF04545 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR007630 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1or7 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r4_2 | Name = Sigma70 region 4.2 | image = PDB 2h27 EBI.jpg | width = | caption = [[Kristalna struktura]] regiona 4 sigma70 faktora bakterije ''[[Escherichia coli]]'' vezanog za DNK element -35 | Pfam = PF08281 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR013249 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1or7 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |} </div> ==Zadržavanje tokom elongacije transkripcije== Jezgro [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (koje se sastoji od 2 alfa (α), 1 beta (β), 1 beta-prim (β') i 1 omega (ω) podjedinice) vezuje sigma-faktor, čime se formira kompleks nazvan [[holoenzim]] RNK-polimeraze. Ranije se smatralo da holoenzim RNK-polimeraze inicira transkripciju, dok samo jezgro RNK-polimeraze sintetiše RNK. Stoga je preovladavalo mišljenje da se sigma-faktor mora odvojiti pri prelasku sa inicijacije na elongaciju transkripcije (taj prelaz se naziva „oslobađanje od promotora” ili engl. ''promoter escape''). Ovo shvatanje zasnivalo se na analizi prečišćenih kompleksa RNK-polimeraze zaustavljenih u fazama inicijacije i elongacije. Naposljetku, strukturni modeli kompleksa RNK-polimeraze predvidjeli su da, kada rastući lanac RNK postane duži od približno 15 nukleotida, sigma-faktor mora biti „izguran” iz holoenzima, jer dolazi do prostorne (steričke) kolizije između RNK i jednog od domena sigma-faktora. Međutim, σ<sup>70</sup> može ostati vezan u kompleksu sa jezgrom RNK-polimeraze tokom rane faze elongacije.<ref name=Kapanidis>{{cite journal | vauthors = Kapanidis AN, Margeat E, Laurence TA, Doose S, Ho SO, Mukhopadhyay J, Kortkhonjia E, Mekler V, Ebright RH, Weiss S | title = Retention of transcription initiation factor sigma70 in transcription elongation: single-molecule analysis | journal = Molecular Cell | volume = 20 | issue = 3 | pages = 347–56 | date = November 2005 | pmid = 16285917 | doi = 10.1016/j.molcel.2005.10.012 | doi-access = free }}</ref> and sometimes throughout elongation.<ref>{{cite journal |vauthors=Harden TT, Wells CD, Friedman LJ, Landick R, Hochschild A, Kondev J, Gelles J |title=Bacterial RNA polymerase can retain σ70 throughout transcription |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=113 |issue=3 |pages=602–7 |date=January 2016 |pmid=26733675 |pmc=4725480 |doi=10.1073/pnas.1513899113 |bibcode=2016PNAS..113..602H |doi-access=free }}</ref> Zapravo, fenomen zastajanja u blizini promotora ukazuje na to da sigma faktor ima određenu ulogu tokom rane faze elongacije. Sve studije potvrđuju pretpostavku da izlazak iz promotora skraćuje trajanje interakcije između sigma faktora i jezgrenog enzima (RNK polimeraze); tokom inicijacije ta interakcija traje veoma dugo (predugo da bi se mogla izmjeriti u tipičnom biohemijskom eksperimentu), dok se prelaskom u fazu elongacije to trajanje skraćuje i postaje mjerljivo. == Sigma ciklus == Dugo se smatralo da sigma faktor obavezno napušta jezgreni [[enzim]] nakon što inicira transkripciju, čime mu omogućava da se veže za drugi jezgreni enzim i započne transkripciju na drugom mjestu. Prema tom modelu, sigma faktor bi kružio od jednog jezgrenog enzima do drugog. Međutim, primjenom metode [[fluorescentni rezonantni prenos energije|fluorescentnog rezonantnog prenosa energije]] (FRET) dokazano je da sigma faktor ne napušta nužno jezgreni enzim.<ref name=Kapanidis /> Umjesto toga, tokom inicijacije i elongacije mijenja se način na koji je on vezan za jezgreni enzim. Dakle, sigma faktor prelazi iz stanja čvrste vezanosti (tokom inicijacije) u stanje slabe vezanosti (tokom elongacije). == Kompeticija sigma faktora == Utvrđeno je da je broj molekula [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (RNAP) u bakterijskim ćelijama (npr. kod ''E. coli'') manji od broja prisutnih sigma faktora. Shodno tome, ako dođe do prekomjerne ekspresije određenog sigma faktora, ne samo da će se povećati ekspresija gena čiji promotori imaju afinitet prema tom sigma faktoru, već će se istovremeno smanjiti vjerovatnoća ekspresije gena čiji promotori preferiraju druge sigma faktore.<ref>{{Cite journal |last1=Jishage |first1=M |last2=Ishihama |first2=A |date=December 1995 |title=Regulation of RNA polymerase sigma subunit synthesis in Escherichia coli: intracellular levels of sigma 70 and sigma 38 |journal=Journal of Bacteriology |language=en |volume=177 |issue=23 |pages=6832–6835 |doi=10.1128/jb.177.23.6832-6835.1995 |issn=0021-9193 |pmc=177550 |pmid=7592475}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jishage |first1=M |last2=Iwata |first2=A |last3=Ueda |first3=S |last4=Ishihama |first4=A |date=September 1996 |title=Regulation of RNA polymerase sigma subunit synthesis in Escherichia coli: intracellular levels of four species of sigma subunit under various growth conditions |journal=Journal of Bacteriology |language=en |volume=178 |issue=18 |pages=5447–5451 |doi=10.1128/jb.178.18.5447-5451.1996 |issn=0021-9193 |pmc=178365 |pmid=8808934}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Grigorova |first1=Irina L. |last2=Phleger |first2=Naum J. |last3=Mutalik |first3=Vivek K. |last4=Gross |first4=Carol A. |date=2006-04-04 |title=Insights into transcriptional regulation and σ competition from an equilibrium model of RNA polymerase binding to DNA |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=103 |issue=14 |pages=5332–5337 |doi=10.1073/pnas.0600828103 |pmid=16567622 |pmc=1459355 |bibcode=2006PNAS..103.5332G |issn=0027-8424|doi-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last1=Kandavalli |first1=Vinodh K. |last2=Tran |first2=Huy |last3=Ribeiro |first3=Andre S. |date=October 2016 |title=Effects of σ factor competition are promoter initiation kinetics dependent |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1874939916301614 |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Regulatory Mechanisms |language=en |volume=1859 |issue=10 |pages=1281–1288 |doi=10.1016/j.bbagrm.2016.07.011|pmid=27452766 |url-access=subscription }}</ref> U međuvremenu, inicijacija transkripcije ima dva glavna koraka koja ograničavaju brzinu procesa: formiranje zatvorenog i otvorenog kompleksa. Međutim, samo dinamika prvog koraka zavisi od koncentracije sigma faktora. Zanimljivo je da, što je formiranje zatvorenog kompleksa brže u odnosu na formiranje otvorenog kompleksa, to je promotor manje osjetljiv na promjene u koncentraciji sigma faktora (pogledajte <ref name=":0" /> za model i empirijske podatke o ovom fenomenu). == Geni sa dvostrukom preferencijom prema sigma faktorima == Iako većinu gena bakterije *E. coli* može prepoznati RNK-polimeraza (RNAP) povezana sa samo jednom vrstom sigma faktora (npr. sigma 70), mali broj gena (~ 5%) pokazuje ono što se naziva „dvostruka preferencija prema sigma faktorima",<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Baptista |first1=Ines S.C. |last2=Kandavalli |first2=Vinodh |last3=Chauhan |first3=Vatsala |last4=Bahrudeen |first4=Mohamed N.M. |last5=Almeida |first5=Bilena L.B. |last6=Palma |first6=Cristina S.D. |last7=Dash |first7=Suchintak |last8=Ribeiro |first8=Andre S. |date=April 2022 |title=Sequence-dependent model of genes with dual σ factor preference |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Regulatory Mechanisms |language=en |volume=1865 |issue=3 |doi=10.1016/j.bbagrm.2022.194812|pmid=35338024 |s2cid=247636833 |doi-access=free |hdl=10362/143501 |hdl-access=free }}</ref> odnosno, mogu reagovati na dva različita sigma faktora, kako je navedeno u bazi RegulonDB.<ref>{{Cite journal |last1=Santos-Zavaleta |first1=Alberto |last2=Salgado |first2=Heladia |last3=Gama-Castro |first3=Socorro |last4=Sánchez-Pérez |first4=Mishael |last5=Gómez-Romero |first5=Laura |last6=Ledezma-Tejeida |first6=Daniela |last7=García-Sotelo |first7=Jair Santiago |last8=Alquicira-Hernández |first8=Kevin |last9=Muñiz-Rascado |first9=Luis José |last10=Peña-Loredo |first10=Pablo |last11=Ishida-Gutiérrez |first11=Cecilia |date=2019-01-08 |title=RegulonDB v 10.5: tackling challenges to unify classic and high throughput knowledge of gene regulation in E. coli K-12 |url=https://academic.oup.com/nar/article/47/D1/D212/5160972 |journal=Nucleic Acids Research |language=en |volume=47 |issue=D1 |pages=D212–D220 |doi=10.1093/nar/gky1077 |issn=0305-1048 |pmc=6324031 |pmid=30395280}}</ref> Najčešći su oni promotori koji mogu reagovati i na sigma 70 i na sigma 38 (prikazano na slici). Istraživanja dinamike ovih gena pokazala su da su, kada ćelije uđu u stacionarnu fazu rasta, oni gotovo jednako inducirani kao i geni koji imaju afinitet isključivo prema σ38. Pokazalo se da se ovaj nivo indukcije može predvidjeti na osnovu sekvence samog promotora.<ref name=":1"/> Model njihove dinamike prikazan je na slici. U budućnosti bi ovi promotori mogli postati korisni alati u sintetičkim genetičkim konstruktima kod bakterije ''[[E. coli]]''. [[File:SigmFactModelWikipedia01A.jpg|thumb|280px|'''Lijevo''': ilustracija gena čije promotore mogu prepoznati i sigma 70 (zelena) i sigma 38 (plava). Prikazane su RNK polimeraze koje nose dva različita sigma faktora, pri čemu se bilo koja od njih može vezati za promotorsku regiju (sivi pravougaonik). <br>'''Desno''': Model ovih gena predložen u [15]. Model se sastoji od dvostepenog procesa ekspresije gena (transkripcija, nakon koje slijedi translacija). Konstanta brzine transkripcije (k<sub>t</sub>) uzima u obzir mogućnost vezivanja bilo koje od [[RNK-polimeraza]] (onih koje nose sigma 70 ili onih koje nose sigma 38). Model također uključuje translaciju (konstanta brzine kt), kao i razgradnju RNK i proteina do "ničega", što je predstavljeno simbolom "precrtane nule". |401x401px|cener]] == Također pogledajte== *[[Ekkehard Bautz]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{MeshName|Sigma+Factor}} {{Transkripcijski faktori|g0}} [[Kategorija:Ekspresija gena]] l12zm1mt9ttrfbdgqxomg2n5rcmdzrc 3935948 3935918 2026-10-16T16:56:43Z Palapa 383 Zaštitio je stranicu "[[Sigma faktor]]": Ustrajno [[Wikipedia:Čaraparko|čaraparenje]] ([Uređivanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno) [Premještanje=Dopušteno samo automatski potvrđenim korisnicima] (neodređeno)) 3935918 wikitext text/x-wiki '''Sigma faktor''' ('''σ-faktor''' ili '''faktor specifičnosti''') jeste protein neophodan za inicijaciju [[transkripcija (biologija)|transkripcije]] kod [[bakterije|bakterija]].<ref name="gross">{{cite journal | vauthors = Gruber TM, Gross CA | title = Multiple sigma subunits and the partitioning of bacterial transcription space | journal = Annual Review of Microbiology | volume = 57 | pages = 441–66 | year = 2003 | pmid = 14527287 | doi = 10.1146/annurev.micro.57.030502.090913 }}</ref><ref name="Kang">{{cite journal | vauthors = Kang JG, Hahn MY, Ishihama A, Roe JH | title = Identification of sigma factors for growth phase-related promoter selectivity of RNA polymerases from Streptomyces coelicolor A3(2) | journal = Nucleic Acids Research | volume = 25 | issue = 13 | pages = 2566–73 | date = July 1997 | pmid = 9185565 | pmc = 146787 | doi = 10.1093/nar/25.13.2566 }}</ref> Riječ je o faktoru inicijacije [[bakterijska transkripcija|bakterijske transkripcije]] koji omogućava specifično vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (RNAP) za [[promotor (genetika)|promotore]] gena. Također se nalaze u [[hloroplast]]ima biljaka, kao dio polimeraze kodirane u [[plastid]]ima, koja je slična onoj kod bakterija (PEP).<ref name=pmid20701995>{{cite journal | vauthors = Schweer J, Türkeri H, Kolpack A, Link G | title = Role and regulation of plastid sigma factors and their functional interactors during chloroplast transcription - recent lessons from Arabidopsis thaliana | journal = European Journal of Cell Biology | volume = 89 | issue = 12 | pages = 940–6 | date = December 2010 | pmid = 20701995 | doi = 10.1016/j.ejcb.2010.06.016 }}</ref>Homologan je [[arhejski transkripcijski faktor B|arhejskom transkripcijskom faktoru B]] i [[eukariot]]skomfaktoru [[TFIIB]].<ref>{{cite journal | vauthors = Burton SP, Burton ZF | title = The σ enigma: bacterial σ factors, archaeal TFB and eukaryotic TFIIB are homologs | journal = Transcription | volume = 5 | issue = 4 | date = 6 November 2014 | pmid = 25483602 | pmc = 4581349 | doi = 10.4161/21541264.2014.967599 }}</ref> Specifični sigma-faktor koji se koristi za pokretanje transkripcije određenog [[gen]]a varira, ovisno o samom genu i signalima iz okruženja koji su potrebni za pokretanje transkripcije tog gena. Odabir promotora od strane [[RNK-polimeraza| RNK-polimeraze]] zavisi od sigma-faktora koji se s njom povezuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Ho TD, Ellermeier CD | title = Extra cytoplasmic function σ factor activation | journal = Current Opinion in Microbiology | volume = 15 | issue = 2 | pages = 182–8 | date = April 2012 | pmid = 22381678 | pmc = 3320685 | doi = 10.1016/j.mib.2012.01.001 }}</ref> Sigma-faktor, zajedno sa RNK-polimerazom, poznat je kao holoenzim RNK-polimeraze. Svaka molekula [[holoenzim]]a RNK-polimeraze sadrži tačno jednu podjedinicu sigma-faktora, koja kod model-bakterije ''[[Escherichia coli]]'' predstavlja jednu od sedam dolje navedenih. Broj sigma-faktora varira među različitim vrstama bakterija;<ref name="gross"/><ref>{{cite journal | vauthors = Sharma UK, Chatterji D | title = Transcriptional switching in Escherichia coli during stress and starvation by modulation of sigma activity | journal = FEMS Microbiology Reviews | volume = 34 | issue = 5 | pages = 646–57 | date = September 2010 | pmid = 20491934 | doi = 10.1111/j.1574-6976.2010.00223.x | doi-access = free }}</ref> naprimjer, ''E. coli'' posjeduje sedam sigma faktora. Sigma faktori razlikuju se prema svojim karakterističnim molekulskim masama. Tako je, naprimjer, σ<sup>70</sup> sigma faktor čija molekulska masa iznosi 70 kDa ([[Dalton (jedinica)|kilodaltona]]). Sigma faktor u sklopu holoenzimskog kompleksa RNK-polimeraze neophodan je za inicijaciju transkripcije; međutim, nakon završetka te faze, sigma faktor odvaja se od kompleksa, a [[RNK-polimeraza]] nastavlja proces elongacije samostalno. ==Specijalizirani sigma faktori== Različiti sigma faktori koriste se u različitim uslovima okoline. Ovi specijalizirani sigma faktori vezuju se za promotore gena koji odgovaraju datim uslovima okoline, čime se pojačava transkripcija tih gena. ;Sigma faktori kod bakterije ''Escherichia coli'' (''E. coli''): *[[RpoD|σ<sup>70</sup>(RpoD)]] – σ<sup>A</sup> – tzv. '''"domaćinski" sigma faktor''' (faktor za održavanje osnovnih životnih funkcija), poznat i kao '''primarni sigma faktor''' (Grupa 1); on omogućava transkripciju većine gena u ćelijama koje rastu. Svaka ćelija posjeduje ovakav sigma faktor koji osigurava funkcionisanje esencijalnih gena i metaboličkih puteva.<ref name="gross"/> Kod ''E. coli'' i drugih gram-negativnih bakterija štapićastog oblika, taj " domaćinski " sigma faktor je σ<sup>70</sup>.<ref name="gross"/> Geni koje prepoznaje σ<sup>70</sup> sadrže promotorske [[konsenzusna sekvenca|konsenzusne sekvence]] koje su međusobno slične i sastoje se od dva dijela.<ref name="gross"/> U odnosu na bazu u [[DNK]] koja odgovara početku RNK-transkripta, ove promotorske konsenzus sekvence karakteristično su smještene na pozicijama 10 i 35 [[nukleotid]]a prije početka transkripcije (označeno kao −10 i −35). *[[FecI|σ<sup>19</sup> (FecI)]] – sigma-faktor za feri-citrat reguliše „fec“ gen za transport i [[metabolizam]] željeza *[[RpoE|σ<sup>24</sup> (RpoE)]] – odgovor na ekstremni toplotni stres i sigma-faktor za vanćelijske proteine *[[RpoF|σ<sup>28</sup> (RpoF/FliA)]] – sigma faktor za sintezu [[Flagela|flagela]] i [[hemotaksija|hemotaksiju]] *σ<sup>32</sup> (RpoH) – sigma faktor za [[toplotni šok|odgovor na toplotni šok]], koji se aktivira kada su bakterije izložene toploti. Zbog povećane ekspresije, ovaj faktor se s velikom vjerovatnoćom vezuje za jezgro enzima polimeraze. Time se omogućava ekspresija drugih proteina toplotnog šoka, koji ćeliji omogućavaju preživljavanje na višim temperaturama. Neki od enzima čija se ekspresija pokreće aktivacijom σ<sup>32</sup> faktora su [[šaperon]]i, [[proteaza|proteaze]] i enzimi za [[popravka DNK|popravku DNK]]. *[[RpoS|σ<sup>38</sup> (RpoS)]] – sigma faktor za uslove gladovanja / stacionarnu fazu rasta *[[RpoN|σ<sup>54</sup> (RpoN)]] – sigma faktor za uslove ograničene dostupnosti [[dušik]]a Postoje i [[anti-sigma faktor]]i koji inhibiraju funkciju sigma faktora, kao i anti-anti-sigma faktori koji ponovo uspostavljaju funkciju sigma faktora. == Struktura == [[File:Sigma 70 domains.png|thumb|right|Organizacija domena, prepoznavanje promotora i strukturna organizacija porodice σ<sup>70</sup>. <br>('''a''') Organizacija domena sigma faktora iz grupa 1, 3 i 4 prikazana je iznad DNK sekvence konsenzusnog promotora za σ<sup>70</sup> kod ''E. coli''.<br> ('''b''') Organizacija σ<sup>70</sup> faktora kod ''[[E. coli]]'' unutar kompleksa za inicijaciju transkripcije RNK-polimeraze. (PDB 4YLN).]] Na osnovu sličnosti sekvenci, većina sigma faktora pripada grupi σ<sup>70</sup>-sličnih faktora ({{InterPro|IPR000943}}). Oni sadrže četiri glavna regiona (domena) koji su uglavnom [[kinzervirana sekvenca|konzervirani]]: [[N-terminal]] --------------------- [[C-terminl]] 1.1 2 3 4 Regije su dalje podijeljene. Naprimjer, regija 2 obuhvata 1.2, te od 2.1 do 2.4. Domen 1.1 nalazi se samo kod „primarnih sigma-faktora” (RpoD, RpoS kod ''E. coli''; „Grupa 1”). On ima ulogu u osiguravanju da se sigma-faktor veže za promotor samo kada je u kompleksu sa [[RNK-polimeraza|RNK-polimerazom]].<ref name="pmid26131973">{{cite journal | vauthors = Paget MS | title = Bacterial Sigma Factors and Anti-Sigma Factors: Structure, Function and Distribution | journal = Biomolecules | volume = 5 | issue = 3 | pages = 1245–65 | date = June 2015 | pmid = 26131973 | pmc = 4598750 | doi = 10.3390/biom5031245 | doi-access = free }}</ref> Domeni 2–4 stupaju u interakciju sa specifičnim elementima promotora i sa RNK-polimerazom (RNAP). Region 2.4 prepoznaje i vezuje se za element promotora na poziciji −10 (poznat kao „Pribnowljeva kutija” – engl. ''Pribnow box''). Region 4.2 prepoznaje i vezuje se za element promotora na poziciji −35.<ref name="pmid26131973"/> Ne sadrže svi sigma-faktori iz porodice σ<sup>70</sup> sve domene. Grupa 2, kojoj pripada RpoS, veoma je slična Grupi 1, ali joj nedostaje domen 1. Grupi 3 također nedostaje domen 1, a u nju spada σ<sup>28</sup>. Grupi 4, poznatoj i kao grupa za van[[citoplazma]]tske funkcije (ECF grupa), nedostaju i domen σ1.1 i domen σ3. RpoE je član ove grupe.<ref name="pmid26131973"/> {{Glavni|RpoN}} Drugi poznati sigma-faktori pripadaju tipu σ<sup>54</sup>/RpoN ({{InterPro|IPR000394}}). Iako su funkcionalni sigma-faktori, njihove primarne aminokiselinske sekvence značajno se razlikuju.<ref>{{cite journal | vauthors = Merrick MJ | title = In a class of its own--the RNA polymerase sigma factor sigma 54 (sigma N) | journal = Molecular Microbiology | volume = 10 | issue = 5 | pages = 903–9 | date = December 1993 | pmid = 7934866 | doi = 10.1111/j.1365-2958.1993.tb00961.x | s2cid = 84789281 }}</ref> <div style="max-width: 100%; overflow-x: scroll; clear: both"> {|class="wikitable mw-collapsible" |+ Infokutije za proteinske domene |- |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r1_1 | Name = Sigma70 region 1.1 | image = PDB_1sc5_EBI.jpg | width = | caption = Autoregulacija bakterijskog sigma faktora grupe 1 uključuje formiranje zbijene strukture inducirane regionom 1.1. | Pfam = PF03979 | Pfam_clan = | InterPro = IPR007127 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r1_2 | Name = Sigma70 region 1.2 | image = PDB 1ku2 EBI.jpg | width = | caption = [[Kristalna struktura]] fragmenta sigma-podjedinice RNK-polimeraze iz ''[[Thermus aquaticus]]'', koji sadrži regije od 1.2 do 3.1 | Pfam = PF00140 | Pfam_clan = | InterPro = IPR009042 | SMART = | PROSITE = PDOC00592 | MEROPS = | SCOP = 1sig | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r2 | Name = Sigma70 region 2 | image = PDB 1sig EBI.jpg | width = | caption = [[Kristalna struktura]] fragmenta podjedinice sigma70 iz RNK-polimeraze bakterije ''[[Escherichia coli]]'' | Pfam = PF04542 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR007627 | SMART = | PROSITE = PDOC00592 | MEROPS = | SCOP = 1sig | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r3 | Name = Sigma70 region 3 | image = PDB 1rp3 EBI.jpg | width = | caption = Struktura u rastvoru regiona 3 proteina sigma70 iz vrste ''Thermotoga maritima'' | Pfam = PF04539 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR007624 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1ku2 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r4 | Name = Sigma70 region 4 | image = PDB 1tty EBI.jpg | width = | caption = Struktura u rastvoru regiona 4 proteina sigma70 iz vrste ''Thermotoga maritima'' | Pfam = PF04545 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR007630 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1or7 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r4_2 | Name = Sigma70 region 4.2 | image = PDB 2h27 EBI.jpg | width = | caption = [[Kristalna struktura]] regiona 4 sigma70 faktora bakterije ''[[Escherichia coli]]'' vezanog za DNK element -35 | Pfam = PF08281 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR013249 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1or7 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |} </div> ==Zadržavanje tokom elongacije transkripcije== Jezgro [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (koje se sastoji od 2 alfa (α), 1 beta (β), 1 beta-prim (β') i 1 omega (ω) podjedinice) vezuje sigma-faktor, čime se formira kompleks nazvan [[holoenzim]] RNK-polimeraze. Ranije se smatralo da holoenzim RNK-polimeraze inicira transkripciju, dok samo jezgro RNK-polimeraze sintetiše RNK. Stoga je preovladavalo mišljenje da se sigma-faktor mora odvojiti pri prelasku sa inicijacije na elongaciju transkripcije (taj prelaz se naziva „oslobađanje od promotora” ili engl. ''promoter escape''). Ovo shvatanje zasnivalo se na analizi prečišćenih kompleksa RNK-polimeraze zaustavljenih u fazama inicijacije i elongacije. Naposljetku, strukturni modeli kompleksa RNK-polimeraze predvidjeli su da, kada rastući lanac RNK postane duži od približno 15 nukleotida, sigma-faktor mora biti „izguran” iz holoenzima, jer dolazi do prostorne (steričke) kolizije između RNK i jednog od domena sigma-faktora. Međutim, σ<sup>70</sup> može ostati vezan u kompleksu sa jezgrom RNK-polimeraze tokom rane faze elongacije.<ref name=Kapanidis>{{cite journal | vauthors = Kapanidis AN, Margeat E, Laurence TA, Doose S, Ho SO, Mukhopadhyay J, Kortkhonjia E, Mekler V, Ebright RH, Weiss S | title = Retention of transcription initiation factor sigma70 in transcription elongation: single-molecule analysis | journal = Molecular Cell | volume = 20 | issue = 3 | pages = 347–56 | date = November 2005 | pmid = 16285917 | doi = 10.1016/j.molcel.2005.10.012 | doi-access = free }}</ref> and sometimes throughout elongation.<ref>{{cite journal |vauthors=Harden TT, Wells CD, Friedman LJ, Landick R, Hochschild A, Kondev J, Gelles J |title=Bacterial RNA polymerase can retain σ70 throughout transcription |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=113 |issue=3 |pages=602–7 |date=January 2016 |pmid=26733675 |pmc=4725480 |doi=10.1073/pnas.1513899113 |bibcode=2016PNAS..113..602H |doi-access=free }}</ref> Zapravo, fenomen zastajanja u blizini promotora ukazuje na to da sigma faktor ima određenu ulogu tokom rane faze elongacije. Sve studije potvrđuju pretpostavku da izlazak iz promotora skraćuje trajanje interakcije između sigma faktora i jezgrenog enzima (RNK polimeraze); tokom inicijacije ta interakcija traje veoma dugo (predugo da bi se mogla izmjeriti u tipičnom biohemijskom eksperimentu), dok se prelaskom u fazu elongacije to trajanje skraćuje i postaje mjerljivo. == Sigma ciklus == Dugo se smatralo da sigma faktor obavezno napušta jezgreni [[enzim]] nakon što inicira transkripciju, čime mu omogućava da se veže za drugi jezgreni enzim i započne transkripciju na drugom mjestu. Prema tom modelu, sigma faktor bi kružio od jednog jezgrenog enzima do drugog. Međutim, primjenom metode [[fluorescentni rezonantni prenos energije|fluorescentnog rezonantnog prenosa energije]] (FRET) dokazano je da sigma faktor ne napušta nužno jezgreni enzim.<ref name=Kapanidis /> Umjesto toga, tokom inicijacije i elongacije mijenja se način na koji je on vezan za jezgreni enzim. Dakle, sigma faktor prelazi iz stanja čvrste vezanosti (tokom inicijacije) u stanje slabe vezanosti (tokom elongacije). == Kompeticija sigma faktora == Utvrđeno je da je broj molekula [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (RNAP) u bakterijskim ćelijama (npr. kod ''E. coli'') manji od broja prisutnih sigma faktora. Shodno tome, ako dođe do prekomjerne ekspresije određenog sigma faktora, ne samo da će se povećati ekspresija gena čiji promotori imaju afinitet prema tom sigma faktoru, već će se istovremeno smanjiti vjerovatnoća ekspresije gena čiji promotori preferiraju druge sigma faktore.<ref>{{Cite journal |last1=Jishage |first1=M |last2=Ishihama |first2=A |date=December 1995 |title=Regulation of RNA polymerase sigma subunit synthesis in Escherichia coli: intracellular levels of sigma 70 and sigma 38 |journal=Journal of Bacteriology |language=en |volume=177 |issue=23 |pages=6832–6835 |doi=10.1128/jb.177.23.6832-6835.1995 |issn=0021-9193 |pmc=177550 |pmid=7592475}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jishage |first1=M |last2=Iwata |first2=A |last3=Ueda |first3=S |last4=Ishihama |first4=A |date=September 1996 |title=Regulation of RNA polymerase sigma subunit synthesis in Escherichia coli: intracellular levels of four species of sigma subunit under various growth conditions |journal=Journal of Bacteriology |language=en |volume=178 |issue=18 |pages=5447–5451 |doi=10.1128/jb.178.18.5447-5451.1996 |issn=0021-9193 |pmc=178365 |pmid=8808934}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Grigorova |first1=Irina L. |last2=Phleger |first2=Naum J. |last3=Mutalik |first3=Vivek K. |last4=Gross |first4=Carol A. |date=2006-04-04 |title=Insights into transcriptional regulation and σ competition from an equilibrium model of RNA polymerase binding to DNA |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=103 |issue=14 |pages=5332–5337 |doi=10.1073/pnas.0600828103 |pmid=16567622 |pmc=1459355 |bibcode=2006PNAS..103.5332G |issn=0027-8424|doi-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last1=Kandavalli |first1=Vinodh K. |last2=Tran |first2=Huy |last3=Ribeiro |first3=Andre S. |date=October 2016 |title=Effects of σ factor competition are promoter initiation kinetics dependent |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1874939916301614 |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Regulatory Mechanisms |language=en |volume=1859 |issue=10 |pages=1281–1288 |doi=10.1016/j.bbagrm.2016.07.011|pmid=27452766 |url-access=subscription }}</ref> U međuvremenu, inicijacija transkripcije ima dva glavna koraka koja ograničavaju brzinu procesa: formiranje zatvorenog i otvorenog kompleksa. Međutim, samo dinamika prvog koraka zavisi od koncentracije sigma faktora. Zanimljivo je da, što je formiranje zatvorenog kompleksa brže u odnosu na formiranje otvorenog kompleksa, to je promotor manje osjetljiv na promjene u koncentraciji sigma faktora (pogledajte <ref name=":0" /> za model i empirijske podatke o ovom fenomenu). == Geni sa dvostrukom preferencijom prema sigma faktorima == Iako većinu gena bakterije *E. coli* može prepoznati RNK-polimeraza (RNAP) povezana sa samo jednom vrstom sigma faktora (npr. sigma 70), mali broj gena (~ 5%) pokazuje ono što se naziva „dvostruka preferencija prema sigma faktorima",<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Baptista |first1=Ines S.C. |last2=Kandavalli |first2=Vinodh |last3=Chauhan |first3=Vatsala |last4=Bahrudeen |first4=Mohamed N.M. |last5=Almeida |first5=Bilena L.B. |last6=Palma |first6=Cristina S.D. |last7=Dash |first7=Suchintak |last8=Ribeiro |first8=Andre S. |date=April 2022 |title=Sequence-dependent model of genes with dual σ factor preference |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Regulatory Mechanisms |language=en |volume=1865 |issue=3 |doi=10.1016/j.bbagrm.2022.194812|pmid=35338024 |s2cid=247636833 |doi-access=free |hdl=10362/143501 |hdl-access=free }}</ref> odnosno, mogu reagovati na dva različita sigma faktora, kako je navedeno u bazi RegulonDB.<ref>{{Cite journal |last1=Santos-Zavaleta |first1=Alberto |last2=Salgado |first2=Heladia |last3=Gama-Castro |first3=Socorro |last4=Sánchez-Pérez |first4=Mishael |last5=Gómez-Romero |first5=Laura |last6=Ledezma-Tejeida |first6=Daniela |last7=García-Sotelo |first7=Jair Santiago |last8=Alquicira-Hernández |first8=Kevin |last9=Muñiz-Rascado |first9=Luis José |last10=Peña-Loredo |first10=Pablo |last11=Ishida-Gutiérrez |first11=Cecilia |date=2019-01-08 |title=RegulonDB v 10.5: tackling challenges to unify classic and high throughput knowledge of gene regulation in E. coli K-12 |url=https://academic.oup.com/nar/article/47/D1/D212/5160972 |journal=Nucleic Acids Research |language=en |volume=47 |issue=D1 |pages=D212–D220 |doi=10.1093/nar/gky1077 |issn=0305-1048 |pmc=6324031 |pmid=30395280}}</ref> Najčešći su oni promotori koji mogu reagovati i na sigma 70 i na sigma 38 (prikazano na slici). Istraživanja dinamike ovih gena pokazala su da su, kada ćelije uđu u stacionarnu fazu rasta, oni gotovo jednako inducirani kao i geni koji imaju afinitet isključivo prema σ38. Pokazalo se da se ovaj nivo indukcije može predvidjeti na osnovu sekvence samog promotora.<ref name=":1"/> Model njihove dinamike prikazan je na slici. U budućnosti bi ovi promotori mogli postati korisni alati u sintetičkim genetičkim konstruktima kod bakterije ''[[E. coli]]''. [[File:SigmFactModelWikipedia01A.jpg|thumb|280px|'''Lijevo''': ilustracija gena čije promotore mogu prepoznati i sigma 70 (zelena) i sigma 38 (plava). Prikazane su RNK polimeraze koje nose dva različita sigma faktora, pri čemu se bilo koja od njih može vezati za promotorsku regiju (sivi pravougaonik). <br>'''Desno''': Model ovih gena predložen u [15]. Model se sastoji od dvostepenog procesa ekspresije gena (transkripcija, nakon koje slijedi translacija). Konstanta brzine transkripcije (k<sub>t</sub>) uzima u obzir mogućnost vezivanja bilo koje od [[RNK-polimeraza]] (onih koje nose sigma 70 ili onih koje nose sigma 38). Model također uključuje translaciju (konstanta brzine kt), kao i razgradnju RNK i proteina do "ničega", što je predstavljeno simbolom "precrtane nule". |401x401px|cener]] == Također pogledajte== *[[Ekkehard Bautz]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{MeshName|Sigma+Factor}} {{Transkripcijski faktori|g0}} [[Kategorija:Ekspresija gena]] l12zm1mt9ttrfbdgqxomg2n5rcmdzrc 3935957 3935948 2026-10-16T17:24:03Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Sigma faktor]] na [[Wikipedia:Igralište/Sigma faktor]] bez ostavljanja preusmjerenja 3935918 wikitext text/x-wiki '''Sigma faktor''' ('''σ-faktor''' ili '''faktor specifičnosti''') jeste protein neophodan za inicijaciju [[transkripcija (biologija)|transkripcije]] kod [[bakterije|bakterija]].<ref name="gross">{{cite journal | vauthors = Gruber TM, Gross CA | title = Multiple sigma subunits and the partitioning of bacterial transcription space | journal = Annual Review of Microbiology | volume = 57 | pages = 441–66 | year = 2003 | pmid = 14527287 | doi = 10.1146/annurev.micro.57.030502.090913 }}</ref><ref name="Kang">{{cite journal | vauthors = Kang JG, Hahn MY, Ishihama A, Roe JH | title = Identification of sigma factors for growth phase-related promoter selectivity of RNA polymerases from Streptomyces coelicolor A3(2) | journal = Nucleic Acids Research | volume = 25 | issue = 13 | pages = 2566–73 | date = July 1997 | pmid = 9185565 | pmc = 146787 | doi = 10.1093/nar/25.13.2566 }}</ref> Riječ je o faktoru inicijacije [[bakterijska transkripcija|bakterijske transkripcije]] koji omogućava specifično vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (RNAP) za [[promotor (genetika)|promotore]] gena. Također se nalaze u [[hloroplast]]ima biljaka, kao dio polimeraze kodirane u [[plastid]]ima, koja je slična onoj kod bakterija (PEP).<ref name=pmid20701995>{{cite journal | vauthors = Schweer J, Türkeri H, Kolpack A, Link G | title = Role and regulation of plastid sigma factors and their functional interactors during chloroplast transcription - recent lessons from Arabidopsis thaliana | journal = European Journal of Cell Biology | volume = 89 | issue = 12 | pages = 940–6 | date = December 2010 | pmid = 20701995 | doi = 10.1016/j.ejcb.2010.06.016 }}</ref>Homologan je [[arhejski transkripcijski faktor B|arhejskom transkripcijskom faktoru B]] i [[eukariot]]skomfaktoru [[TFIIB]].<ref>{{cite journal | vauthors = Burton SP, Burton ZF | title = The σ enigma: bacterial σ factors, archaeal TFB and eukaryotic TFIIB are homologs | journal = Transcription | volume = 5 | issue = 4 | date = 6 November 2014 | pmid = 25483602 | pmc = 4581349 | doi = 10.4161/21541264.2014.967599 }}</ref> Specifični sigma-faktor koji se koristi za pokretanje transkripcije određenog [[gen]]a varira, ovisno o samom genu i signalima iz okruženja koji su potrebni za pokretanje transkripcije tog gena. Odabir promotora od strane [[RNK-polimeraza| RNK-polimeraze]] zavisi od sigma-faktora koji se s njom povezuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Ho TD, Ellermeier CD | title = Extra cytoplasmic function σ factor activation | journal = Current Opinion in Microbiology | volume = 15 | issue = 2 | pages = 182–8 | date = April 2012 | pmid = 22381678 | pmc = 3320685 | doi = 10.1016/j.mib.2012.01.001 }}</ref> Sigma-faktor, zajedno sa RNK-polimerazom, poznat je kao holoenzim RNK-polimeraze. Svaka molekula [[holoenzim]]a RNK-polimeraze sadrži tačno jednu podjedinicu sigma-faktora, koja kod model-bakterije ''[[Escherichia coli]]'' predstavlja jednu od sedam dolje navedenih. Broj sigma-faktora varira među različitim vrstama bakterija;<ref name="gross"/><ref>{{cite journal | vauthors = Sharma UK, Chatterji D | title = Transcriptional switching in Escherichia coli during stress and starvation by modulation of sigma activity | journal = FEMS Microbiology Reviews | volume = 34 | issue = 5 | pages = 646–57 | date = September 2010 | pmid = 20491934 | doi = 10.1111/j.1574-6976.2010.00223.x | doi-access = free }}</ref> naprimjer, ''E. coli'' posjeduje sedam sigma faktora. Sigma faktori razlikuju se prema svojim karakterističnim molekulskim masama. Tako je, naprimjer, σ<sup>70</sup> sigma faktor čija molekulska masa iznosi 70 kDa ([[Dalton (jedinica)|kilodaltona]]). Sigma faktor u sklopu holoenzimskog kompleksa RNK-polimeraze neophodan je za inicijaciju transkripcije; međutim, nakon završetka te faze, sigma faktor odvaja se od kompleksa, a [[RNK-polimeraza]] nastavlja proces elongacije samostalno. ==Specijalizirani sigma faktori== Različiti sigma faktori koriste se u različitim uslovima okoline. Ovi specijalizirani sigma faktori vezuju se za promotore gena koji odgovaraju datim uslovima okoline, čime se pojačava transkripcija tih gena. ;Sigma faktori kod bakterije ''Escherichia coli'' (''E. coli''): *[[RpoD|σ<sup>70</sup>(RpoD)]] – σ<sup>A</sup> – tzv. '''"domaćinski" sigma faktor''' (faktor za održavanje osnovnih životnih funkcija), poznat i kao '''primarni sigma faktor''' (Grupa 1); on omogućava transkripciju većine gena u ćelijama koje rastu. Svaka ćelija posjeduje ovakav sigma faktor koji osigurava funkcionisanje esencijalnih gena i metaboličkih puteva.<ref name="gross"/> Kod ''E. coli'' i drugih gram-negativnih bakterija štapićastog oblika, taj " domaćinski " sigma faktor je σ<sup>70</sup>.<ref name="gross"/> Geni koje prepoznaje σ<sup>70</sup> sadrže promotorske [[konsenzusna sekvenca|konsenzusne sekvence]] koje su međusobno slične i sastoje se od dva dijela.<ref name="gross"/> U odnosu na bazu u [[DNK]] koja odgovara početku RNK-transkripta, ove promotorske konsenzus sekvence karakteristično su smještene na pozicijama 10 i 35 [[nukleotid]]a prije početka transkripcije (označeno kao −10 i −35). *[[FecI|σ<sup>19</sup> (FecI)]] – sigma-faktor za feri-citrat reguliše „fec“ gen za transport i [[metabolizam]] željeza *[[RpoE|σ<sup>24</sup> (RpoE)]] – odgovor na ekstremni toplotni stres i sigma-faktor za vanćelijske proteine *[[RpoF|σ<sup>28</sup> (RpoF/FliA)]] – sigma faktor za sintezu [[Flagela|flagela]] i [[hemotaksija|hemotaksiju]] *σ<sup>32</sup> (RpoH) – sigma faktor za [[toplotni šok|odgovor na toplotni šok]], koji se aktivira kada su bakterije izložene toploti. Zbog povećane ekspresije, ovaj faktor se s velikom vjerovatnoćom vezuje za jezgro enzima polimeraze. Time se omogućava ekspresija drugih proteina toplotnog šoka, koji ćeliji omogućavaju preživljavanje na višim temperaturama. Neki od enzima čija se ekspresija pokreće aktivacijom σ<sup>32</sup> faktora su [[šaperon]]i, [[proteaza|proteaze]] i enzimi za [[popravka DNK|popravku DNK]]. *[[RpoS|σ<sup>38</sup> (RpoS)]] – sigma faktor za uslove gladovanja / stacionarnu fazu rasta *[[RpoN|σ<sup>54</sup> (RpoN)]] – sigma faktor za uslove ograničene dostupnosti [[dušik]]a Postoje i [[anti-sigma faktor]]i koji inhibiraju funkciju sigma faktora, kao i anti-anti-sigma faktori koji ponovo uspostavljaju funkciju sigma faktora. == Struktura == [[File:Sigma 70 domains.png|thumb|right|Organizacija domena, prepoznavanje promotora i strukturna organizacija porodice σ<sup>70</sup>. <br>('''a''') Organizacija domena sigma faktora iz grupa 1, 3 i 4 prikazana je iznad DNK sekvence konsenzusnog promotora za σ<sup>70</sup> kod ''E. coli''.<br> ('''b''') Organizacija σ<sup>70</sup> faktora kod ''[[E. coli]]'' unutar kompleksa za inicijaciju transkripcije RNK-polimeraze. (PDB 4YLN).]] Na osnovu sličnosti sekvenci, većina sigma faktora pripada grupi σ<sup>70</sup>-sličnih faktora ({{InterPro|IPR000943}}). Oni sadrže četiri glavna regiona (domena) koji su uglavnom [[kinzervirana sekvenca|konzervirani]]: [[N-terminal]] --------------------- [[C-terminl]] 1.1 2 3 4 Regije su dalje podijeljene. Naprimjer, regija 2 obuhvata 1.2, te od 2.1 do 2.4. Domen 1.1 nalazi se samo kod „primarnih sigma-faktora” (RpoD, RpoS kod ''E. coli''; „Grupa 1”). On ima ulogu u osiguravanju da se sigma-faktor veže za promotor samo kada je u kompleksu sa [[RNK-polimeraza|RNK-polimerazom]].<ref name="pmid26131973">{{cite journal | vauthors = Paget MS | title = Bacterial Sigma Factors and Anti-Sigma Factors: Structure, Function and Distribution | journal = Biomolecules | volume = 5 | issue = 3 | pages = 1245–65 | date = June 2015 | pmid = 26131973 | pmc = 4598750 | doi = 10.3390/biom5031245 | doi-access = free }}</ref> Domeni 2–4 stupaju u interakciju sa specifičnim elementima promotora i sa RNK-polimerazom (RNAP). Region 2.4 prepoznaje i vezuje se za element promotora na poziciji −10 (poznat kao „Pribnowljeva kutija” – engl. ''Pribnow box''). Region 4.2 prepoznaje i vezuje se za element promotora na poziciji −35.<ref name="pmid26131973"/> Ne sadrže svi sigma-faktori iz porodice σ<sup>70</sup> sve domene. Grupa 2, kojoj pripada RpoS, veoma je slična Grupi 1, ali joj nedostaje domen 1. Grupi 3 također nedostaje domen 1, a u nju spada σ<sup>28</sup>. Grupi 4, poznatoj i kao grupa za van[[citoplazma]]tske funkcije (ECF grupa), nedostaju i domen σ1.1 i domen σ3. RpoE je član ove grupe.<ref name="pmid26131973"/> {{Glavni|RpoN}} Drugi poznati sigma-faktori pripadaju tipu σ<sup>54</sup>/RpoN ({{InterPro|IPR000394}}). Iako su funkcionalni sigma-faktori, njihove primarne aminokiselinske sekvence značajno se razlikuju.<ref>{{cite journal | vauthors = Merrick MJ | title = In a class of its own--the RNA polymerase sigma factor sigma 54 (sigma N) | journal = Molecular Microbiology | volume = 10 | issue = 5 | pages = 903–9 | date = December 1993 | pmid = 7934866 | doi = 10.1111/j.1365-2958.1993.tb00961.x | s2cid = 84789281 }}</ref> <div style="max-width: 100%; overflow-x: scroll; clear: both"> {|class="wikitable mw-collapsible" |+ Infokutije za proteinske domene |- |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r1_1 | Name = Sigma70 region 1.1 | image = PDB_1sc5_EBI.jpg | width = | caption = Autoregulacija bakterijskog sigma faktora grupe 1 uključuje formiranje zbijene strukture inducirane regionom 1.1. | Pfam = PF03979 | Pfam_clan = | InterPro = IPR007127 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r1_2 | Name = Sigma70 region 1.2 | image = PDB 1ku2 EBI.jpg | width = | caption = [[Kristalna struktura]] fragmenta sigma-podjedinice RNK-polimeraze iz ''[[Thermus aquaticus]]'', koji sadrži regije od 1.2 do 3.1 | Pfam = PF00140 | Pfam_clan = | InterPro = IPR009042 | SMART = | PROSITE = PDOC00592 | MEROPS = | SCOP = 1sig | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r2 | Name = Sigma70 region 2 | image = PDB 1sig EBI.jpg | width = | caption = [[Kristalna struktura]] fragmenta podjedinice sigma70 iz RNK-polimeraze bakterije ''[[Escherichia coli]]'' | Pfam = PF04542 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR007627 | SMART = | PROSITE = PDOC00592 | MEROPS = | SCOP = 1sig | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r3 | Name = Sigma70 region 3 | image = PDB 1rp3 EBI.jpg | width = | caption = Struktura u rastvoru regiona 3 proteina sigma70 iz vrste ''Thermotoga maritima'' | Pfam = PF04539 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR007624 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1ku2 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r4 | Name = Sigma70 region 4 | image = PDB 1tty EBI.jpg | width = | caption = Struktura u rastvoru regiona 4 proteina sigma70 iz vrste ''Thermotoga maritima'' | Pfam = PF04545 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR007630 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1or7 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |{{Infokutija protein | Symbol = Sigma70_r4_2 | Name = Sigma70 region 4.2 | image = PDB 2h27 EBI.jpg | width = | caption = [[Kristalna struktura]] regiona 4 sigma70 faktora bakterije ''[[Escherichia coli]]'' vezanog za DNK element -35 | Pfam = PF08281 | Pfam_clan = CL0123 | InterPro = IPR013249 | SMART = | PROSITE = | MEROPS = | SCOP = 1or7 | TCDB = | OPM family = | OPM protein = | CAZy = | CDD = }} |} </div> ==Zadržavanje tokom elongacije transkripcije== Jezgro [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (koje se sastoji od 2 alfa (α), 1 beta (β), 1 beta-prim (β') i 1 omega (ω) podjedinice) vezuje sigma-faktor, čime se formira kompleks nazvan [[holoenzim]] RNK-polimeraze. Ranije se smatralo da holoenzim RNK-polimeraze inicira transkripciju, dok samo jezgro RNK-polimeraze sintetiše RNK. Stoga je preovladavalo mišljenje da se sigma-faktor mora odvojiti pri prelasku sa inicijacije na elongaciju transkripcije (taj prelaz se naziva „oslobađanje od promotora” ili engl. ''promoter escape''). Ovo shvatanje zasnivalo se na analizi prečišćenih kompleksa RNK-polimeraze zaustavljenih u fazama inicijacije i elongacije. Naposljetku, strukturni modeli kompleksa RNK-polimeraze predvidjeli su da, kada rastući lanac RNK postane duži od približno 15 nukleotida, sigma-faktor mora biti „izguran” iz holoenzima, jer dolazi do prostorne (steričke) kolizije između RNK i jednog od domena sigma-faktora. Međutim, σ<sup>70</sup> može ostati vezan u kompleksu sa jezgrom RNK-polimeraze tokom rane faze elongacije.<ref name=Kapanidis>{{cite journal | vauthors = Kapanidis AN, Margeat E, Laurence TA, Doose S, Ho SO, Mukhopadhyay J, Kortkhonjia E, Mekler V, Ebright RH, Weiss S | title = Retention of transcription initiation factor sigma70 in transcription elongation: single-molecule analysis | journal = Molecular Cell | volume = 20 | issue = 3 | pages = 347–56 | date = November 2005 | pmid = 16285917 | doi = 10.1016/j.molcel.2005.10.012 | doi-access = free }}</ref> and sometimes throughout elongation.<ref>{{cite journal |vauthors=Harden TT, Wells CD, Friedman LJ, Landick R, Hochschild A, Kondev J, Gelles J |title=Bacterial RNA polymerase can retain σ70 throughout transcription |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=113 |issue=3 |pages=602–7 |date=January 2016 |pmid=26733675 |pmc=4725480 |doi=10.1073/pnas.1513899113 |bibcode=2016PNAS..113..602H |doi-access=free }}</ref> Zapravo, fenomen zastajanja u blizini promotora ukazuje na to da sigma faktor ima određenu ulogu tokom rane faze elongacije. Sve studije potvrđuju pretpostavku da izlazak iz promotora skraćuje trajanje interakcije između sigma faktora i jezgrenog enzima (RNK polimeraze); tokom inicijacije ta interakcija traje veoma dugo (predugo da bi se mogla izmjeriti u tipičnom biohemijskom eksperimentu), dok se prelaskom u fazu elongacije to trajanje skraćuje i postaje mjerljivo. == Sigma ciklus == Dugo se smatralo da sigma faktor obavezno napušta jezgreni [[enzim]] nakon što inicira transkripciju, čime mu omogućava da se veže za drugi jezgreni enzim i započne transkripciju na drugom mjestu. Prema tom modelu, sigma faktor bi kružio od jednog jezgrenog enzima do drugog. Međutim, primjenom metode [[fluorescentni rezonantni prenos energije|fluorescentnog rezonantnog prenosa energije]] (FRET) dokazano je da sigma faktor ne napušta nužno jezgreni enzim.<ref name=Kapanidis /> Umjesto toga, tokom inicijacije i elongacije mijenja se način na koji je on vezan za jezgreni enzim. Dakle, sigma faktor prelazi iz stanja čvrste vezanosti (tokom inicijacije) u stanje slabe vezanosti (tokom elongacije). == Kompeticija sigma faktora == Utvrđeno je da je broj molekula [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] (RNAP) u bakterijskim ćelijama (npr. kod ''E. coli'') manji od broja prisutnih sigma faktora. Shodno tome, ako dođe do prekomjerne ekspresije određenog sigma faktora, ne samo da će se povećati ekspresija gena čiji promotori imaju afinitet prema tom sigma faktoru, već će se istovremeno smanjiti vjerovatnoća ekspresije gena čiji promotori preferiraju druge sigma faktore.<ref>{{Cite journal |last1=Jishage |first1=M |last2=Ishihama |first2=A |date=December 1995 |title=Regulation of RNA polymerase sigma subunit synthesis in Escherichia coli: intracellular levels of sigma 70 and sigma 38 |journal=Journal of Bacteriology |language=en |volume=177 |issue=23 |pages=6832–6835 |doi=10.1128/jb.177.23.6832-6835.1995 |issn=0021-9193 |pmc=177550 |pmid=7592475}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Jishage |first1=M |last2=Iwata |first2=A |last3=Ueda |first3=S |last4=Ishihama |first4=A |date=September 1996 |title=Regulation of RNA polymerase sigma subunit synthesis in Escherichia coli: intracellular levels of four species of sigma subunit under various growth conditions |journal=Journal of Bacteriology |language=en |volume=178 |issue=18 |pages=5447–5451 |doi=10.1128/jb.178.18.5447-5451.1996 |issn=0021-9193 |pmc=178365 |pmid=8808934}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Grigorova |first1=Irina L. |last2=Phleger |first2=Naum J. |last3=Mutalik |first3=Vivek K. |last4=Gross |first4=Carol A. |date=2006-04-04 |title=Insights into transcriptional regulation and σ competition from an equilibrium model of RNA polymerase binding to DNA |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=103 |issue=14 |pages=5332–5337 |doi=10.1073/pnas.0600828103 |pmid=16567622 |pmc=1459355 |bibcode=2006PNAS..103.5332G |issn=0027-8424|doi-access=free }}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last1=Kandavalli |first1=Vinodh K. |last2=Tran |first2=Huy |last3=Ribeiro |first3=Andre S. |date=October 2016 |title=Effects of σ factor competition are promoter initiation kinetics dependent |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1874939916301614 |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Regulatory Mechanisms |language=en |volume=1859 |issue=10 |pages=1281–1288 |doi=10.1016/j.bbagrm.2016.07.011|pmid=27452766 |url-access=subscription }}</ref> U međuvremenu, inicijacija transkripcije ima dva glavna koraka koja ograničavaju brzinu procesa: formiranje zatvorenog i otvorenog kompleksa. Međutim, samo dinamika prvog koraka zavisi od koncentracije sigma faktora. Zanimljivo je da, što je formiranje zatvorenog kompleksa brže u odnosu na formiranje otvorenog kompleksa, to je promotor manje osjetljiv na promjene u koncentraciji sigma faktora (pogledajte <ref name=":0" /> za model i empirijske podatke o ovom fenomenu). == Geni sa dvostrukom preferencijom prema sigma faktorima == Iako većinu gena bakterije *E. coli* može prepoznati RNK-polimeraza (RNAP) povezana sa samo jednom vrstom sigma faktora (npr. sigma 70), mali broj gena (~ 5%) pokazuje ono što se naziva „dvostruka preferencija prema sigma faktorima",<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Baptista |first1=Ines S.C. |last2=Kandavalli |first2=Vinodh |last3=Chauhan |first3=Vatsala |last4=Bahrudeen |first4=Mohamed N.M. |last5=Almeida |first5=Bilena L.B. |last6=Palma |first6=Cristina S.D. |last7=Dash |first7=Suchintak |last8=Ribeiro |first8=Andre S. |date=April 2022 |title=Sequence-dependent model of genes with dual σ factor preference |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Regulatory Mechanisms |language=en |volume=1865 |issue=3 |doi=10.1016/j.bbagrm.2022.194812|pmid=35338024 |s2cid=247636833 |doi-access=free |hdl=10362/143501 |hdl-access=free }}</ref> odnosno, mogu reagovati na dva različita sigma faktora, kako je navedeno u bazi RegulonDB.<ref>{{Cite journal |last1=Santos-Zavaleta |first1=Alberto |last2=Salgado |first2=Heladia |last3=Gama-Castro |first3=Socorro |last4=Sánchez-Pérez |first4=Mishael |last5=Gómez-Romero |first5=Laura |last6=Ledezma-Tejeida |first6=Daniela |last7=García-Sotelo |first7=Jair Santiago |last8=Alquicira-Hernández |first8=Kevin |last9=Muñiz-Rascado |first9=Luis José |last10=Peña-Loredo |first10=Pablo |last11=Ishida-Gutiérrez |first11=Cecilia |date=2019-01-08 |title=RegulonDB v 10.5: tackling challenges to unify classic and high throughput knowledge of gene regulation in E. coli K-12 |url=https://academic.oup.com/nar/article/47/D1/D212/5160972 |journal=Nucleic Acids Research |language=en |volume=47 |issue=D1 |pages=D212–D220 |doi=10.1093/nar/gky1077 |issn=0305-1048 |pmc=6324031 |pmid=30395280}}</ref> Najčešći su oni promotori koji mogu reagovati i na sigma 70 i na sigma 38 (prikazano na slici). Istraživanja dinamike ovih gena pokazala su da su, kada ćelije uđu u stacionarnu fazu rasta, oni gotovo jednako inducirani kao i geni koji imaju afinitet isključivo prema σ38. Pokazalo se da se ovaj nivo indukcije može predvidjeti na osnovu sekvence samog promotora.<ref name=":1"/> Model njihove dinamike prikazan je na slici. U budućnosti bi ovi promotori mogli postati korisni alati u sintetičkim genetičkim konstruktima kod bakterije ''[[E. coli]]''. [[File:SigmFactModelWikipedia01A.jpg|thumb|280px|'''Lijevo''': ilustracija gena čije promotore mogu prepoznati i sigma 70 (zelena) i sigma 38 (plava). Prikazane su RNK polimeraze koje nose dva različita sigma faktora, pri čemu se bilo koja od njih može vezati za promotorsku regiju (sivi pravougaonik). <br>'''Desno''': Model ovih gena predložen u [15]. Model se sastoji od dvostepenog procesa ekspresije gena (transkripcija, nakon koje slijedi translacija). Konstanta brzine transkripcije (k<sub>t</sub>) uzima u obzir mogućnost vezivanja bilo koje od [[RNK-polimeraza]] (onih koje nose sigma 70 ili onih koje nose sigma 38). Model također uključuje translaciju (konstanta brzine kt), kao i razgradnju RNK i proteina do "ničega", što je predstavljeno simbolom "precrtane nule". |401x401px|cener]] == Također pogledajte== *[[Ekkehard Bautz]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{MeshName|Sigma+Factor}} {{Transkripcijski faktori|g0}} [[Kategorija:Ekspresija gena]] l12zm1mt9ttrfbdgqxomg2n5rcmdzrc Datoteka:Mary Esther Harding.jpg 6 538729 3935919 2026-10-16T14:58:51Z Bosancica by MK 173186 {{Infoslika |Opis= Portret američke i britanske analitičke psihologinje M. Esther Harding (1888–1971). Slika je niske rezolucije i koristi se u svrhu vizuelne identifikacije osobe u infokutiji na vrhu biografskog članka. |Izvor= https://www.goodreads.com/author/show/590620.Mary_Esther_Harding |Datum= 16. oktobar 2026. (datum učitavanja na bs.wiki) |Autor= Nepoznat (autorsko pravo najvjerovatnije drži fotograf ili izdavač) |Objašnjenje= Poštena upotreba (Fair use) u članku [[Mary Esther Hardin... 3935919 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis= Portret američke i britanske analitičke psihologinje M. Esther Harding (1888–1971). Slika je niske rezolucije i koristi se u svrhu vizuelne identifikacije osobe u infokutiji na vrhu biografskog članka. |Izvor= https://www.goodreads.com/author/show/590620.Mary_Esther_Harding |Datum= 16. oktobar 2026. (datum učitavanja na bs.wiki) |Autor= Nepoznat (autorsko pravo najvjerovatnije drži fotograf ili izdavač) |Objašnjenje= Poštena upotreba (Fair use) u članku [[Mary Esther Harding]]. Fotografija prikazuje preminulu osobu za koju nije moguće napraviti ili pronaći novu, slobodnu fotografiju, čime je zadovoljen kriterij nezamjenjivosti. Slika služi isključivo u edukativne svrhe i ne ugrožava originalnu tržišnu ulogu niti komercijalnu vrijednost zaštićenog medija. }} == Licenciranje == {{Neslobodna historijska slika|datoteka ima obrazloženje=da}} 1tznuthazj9st5f30chwtdwy3qnomti Mary Esther Harding 0 538730 3935973 2026-10-16T17:47:05Z Bosancica by MK 173186 Novi članak 3935973 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mary Esther Harding | slika = Mary Esther Harding.jpg | slika_širina = | naslov = Mary Esther Harding | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1888|8|5}} | mjesto_rođenja = [[Shropshire]], [[Engleska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1971|5|4|1888|8|5}} | mjesto_smrti = [[London]], [[Engleska]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Analitička psihologija]] * [[Psihoanaliza]] }} | radna_institucija = | alma_mater = [[Londonska medicinska škola za žene]] | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = [[Carl Gustav Jung]] | poznat_po = {{Plainlist| * Pionirka jungovske analitičke psihologije u SAD-u * Psihološka istraživanja ženskog principa i mitologije * Suosnivačica Kluba za analitičku psihologiju u New Yorku }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = Istraživačka stipendija "William Gibson" (1919) | religija = | suprug = | djeca = | roditelji = William Harding (otac) | rodbina = Olive Elwin (sestra) | web_stranica = | fusnote = }} '''Mary Esther Harding''' (5. august 1888 – 4. maj 1971) bila je [[Britanija|britanska]] i [[SAD|američka]] [[ljekar]]ka i zagovornica [[Carl Gustav Jung|Jungove]] [[psihoanaliza|psihoanalize]], poznata po doprinosu razvoju [[Analitička psihologija|analitičke psihologije]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Bavila se psihološkim razvojem žena, simbolikom [[mit]]ova i snova, psihičkom energijom i razvojem [[svijest]]i. Bila je jedna od osnivačica Kluba za analitičku psihologiju u New Yorku i autorica više knjiga o [[Carl Gustav Jung|Jungovoj]] [[Psihologija|psihologiji]].<ref name="NYT">{{cite web |title=Dr. Esther Harding, a Psychiatrist, 82 |date=5. 5. 1971 |url=https://www.nytimes.com/1971/05/05/archives/idr-ether-harding-a-pychiatrist-82.html |website=The New York Times |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Yale">{{cite web |title=M. Esther Harding collection |url=https://archives.yale.edu/repositories/11/resources/11410 |website=Yale University Library |publisher=Yale University |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Sherry">{{cite journal |last=Sherry |first=Jay |date=20. 8. 2013 |title=Beatrice Hinkle and the Early History of Jungian Psychology in New York |journal=Behavioral Sciences |volume=3 |issue=3 |doi=10.3390/bs3030492 |pmid=25379251 |pmc=PMC4217591 |doi-access=free |url=https://www.mdpi.com/2076-328X/3/3/492 |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Život i obrazovanje == Mary Esther Harding rođena je 5. augusta 1888. u grofoviji [[Shropshire]] u [[Engleska|Engleskoj]], kao četvrta od šest kćerki stomatologa Williama Hardinga. Njena porodica podsticala je obrazovanje kćerki, a tri njene sestre pohađale su univerzitet u prvim decenijama 20. stoljeća.<ref name="Quadrant">{{cite web |title=Conversations with Jung: 1922–1961 — M. Esther Harding |date=1975 |url=https://cgjungny.org/q-vol8-2-winter-1975/ |website=C. G. Jung Institute of New York |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> Harding je studirala medicinu na [[Londonska medicinska škola za žene|Londonskoj medicinskoj školi za žene]], gdje je diplomirala 1914. Godine 1919. postala je prva dobitnica istraživačka stipendija "William Gibson" za žene u medicini, koju je dodijelilo [[Kraljevsko medicinsko društvo]]. Bavila se medicinskim istraživanjima, a među njenim ranim stručnim interesovanjima bila je [[kardiologija]]. Napisala je i medicinski rad o cirkulacijskom zatajenju kod difterije, objavljen 1920. pod naslovom ''Toksemični stadij difterije s posebnim osvrtom na patologiju i liječenje''.<ref name="Harding_1921">{{cite journal |last=Harding |first=M. Esther |date=9. 4. 1921 |title=The Toxæmic Stage of Diphtheria with Special Reference to Pathology and Treatment |journal=The Lancet |volume=197 |issue=5093 |pages=737–741 |doi=10.1016/S0140-6736(01)14871-3 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(01)14871-3/fulltext |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> Kasnije se zainteresovala za [[Psihijatrija|psihijatriju]] i psihološka tumačenja ljudskog iskustva. Preko prijateljice Constance Long upoznala se s idejama [[Carl Gustav Jung|Carla Gustava Jungova]], između ostalog čitajući engleski prijevod njegove knjige ''Psihologija nesvjesnog'', koji je pripremila [[Beatrice M. Hinkle|Beatrice Hinkle]]. Godine 1922. otputovala je u [[Švicarska|Švicarsku]] kako bi proučavala Jungov pristup psihologiji i učestvovala u radu njegovog kruga u [[Küsnacht]]u, u blizini [[Zürich]]a.<ref name="Quadrant"/><ref name="Sherry"/> Godine 1923. Harding je zajedno s [[Helton Godwin Baynes|Heltonom Baynesom]] organizovala skup u [[Polzeath]]u u [[Cornwall (grofovija)|Cornwallu]], na kojem je [[Carl Gustav Jung|Jung]] održavao predavanja grupi polaznika. Harding je kasnije opisala ovaj i druge susrete s Jungom u prilogu objavljenom u knjizi ''Kontakt s Jungom: Eseji o utjecaju njegovog djela i ličnosti'', koju je uredio [[Michael Fordham]] 1963.<ref name="Fordham_1963">{{cite book |editor=Michael Fordham |date=1963 |title=Contact with Jung: Essays on the Influence of His Work and Personality |publisher=Tavistock Publications |location=London |url=https://books.google.ba/books/about/Contact_with_Jung.html?id=BKR9AAAAMAAJ&redir_esc=y |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Djelovanje u Sjedinjenim Američkim Državama == Godine 1924. Harding se preselila u [[New York]], gdje je razvila privatnu analitičku praksu i postala jedna od istaknutih predstavnica Jungove [[Analitička psihologija|analitičke psihologije]]. Blisko je sarađivala s Eleanor Bertine i Kristine Mann, s kojima je učestvovala u razvoju organiziranog djelovanja jungovskih analitičara u gradu.<ref name="Sherry" /><ref name="Yale" /> Godine 1936. Harding je zajedno s [[Kristine Mann]] i Eleanor Bertine osnovala Klub za analitičku psihologiju u New Yorku. Klub je okupljao osobe zainteresovane za proučavanje i primjenu Jungovih ideja te je postao važno mjesto okupljanja i razmjene iskustava u ranoj historiji jungovske psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="Jung_Club_NYC_About">{{cite web |title=About Us |url=https://jungclubnyc.org/about |website=Analytical Psychology Club of New York |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> Harding je predavala i objavljivala radove o različitim temama iz analitičke psihologije, uključujući psihološki razvoj, snove, [[Religija|religiju]] i psihičku energiju. Održavala je veze s Jungom i njegovim krugom u Zürichu, a zajedno s Bertine redovno je putovala u Švicarsku radi daljnjeg analitičkog rada. Tokom ljeta boravila je na ostrvu [[Bailey Island (Maine)|Bailey Island]] u saveznoj državi [[Maine]], gdje je nastavila stručni rad u okruženju povezanim s Kristine Mann.<ref name="Yale"/><ref name="Quadrant"/> Godine 1962. osnovana je Fondacija C. G. Junga za analitičku psihologiju u New Yorku. Harding i Bertine imale su vodeću ulogu u razvoju institucija koje su omogućavale stručno obrazovanje, predavanja i širenje [[Analitička psihologija|analitičke psihologije]] u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref name="CG_Jung_NY_About">{{cite web |title=About the C.G. Jung Foundation for Analytical Psychology |url=https://cgjungny.org/about/ |website=C. G. Jung Institute of New York |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Jung_Institute_About">{{cite web |title=About the Institute |url=https://junginstitute.org/about |website=C. G. Jung Institute of New York |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Književni i teorijski doprinos == === Psihologija žena === Knjiga ''Put svih žena: Psihološko tumačenje'', objavljena 1933, bavi se psihološkim razvojem [[žena]] i njihovim iskustvima u radu, prijateljstvu, [[brak]]u, majčinstvu i [[Starenje|starenju]]. Harding je razmatrala načine na koje se individualni razvoj odvija u odnosu prema društvenim očekivanjima i bliskim odnosima, koristeći pojmove i tumačenja Jungove analitičke psihologije. Knjiga je više puta ponovo objavljivana, a u njenom kasnijem izdanju nalazi se Jungov uvod u kojem je pohvalio Hardingino [[psihoterapija|psihoterapijsko]] iskustvo i obim njenog prikaza ženske psihe.<ref name="Harding_1971">{{cite book |last=Harding |first=Mary Esther |date=1971 |title=The Way of All Women: A Psychological Interpretation |publisher=Rider |isbn=978-0-7126-3406-9 |url=https://books.google.ba/books/about/The_Way_of_All_Women.html?id=-9SFPwAACAAJ&redir_esc=y |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> U knjizi ''Ženske misterije, drevne i savremene: Psihološko tumačenje ženskog principa prikazanog u mitu, priči i snu'', objavljenoj 1935, Harding je analizirala prikaze ženskog principa u mitovima, pričama, religijskim predstavama i snovima. Posebnu pažnju posvetila je simbolici [[Mjesec (satelit)|Mjesec]]a, božanstvima i ritualima povezanim s plodnošću i ženskim iskustvom. Djelo predstavlja primjer njene primjene Jungovih ideja o simbolima i kolektivnom nesvjesnom na komparativno proučavanje [[Mitologija|mitologije]] i [[Religija|religije]].<ref name="Harding_1976">{{cite book |last=Harding |first=Mary Esther |date=1976 |title=Woman's Mysteries, Ancient and Modern: A Psychological Interpretation of the Feminine Principle as Portrayed in Myth, Story, and Dreams |publisher=Harper & Row |location=New York |isbn=978-0-06-090525-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Woman_s_Mysteries_Ancient_and_Modern.html?id=FarWAAAAMAAJ&redir_esc=y |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Psihička energija i razvoj svijesti === U knjizi ''Psihička energija: Njen izvor i njena transformacija'', prvi put objavljenoj 1947, Harding je razmatrala pojam [[Psihička energija|psihičke energije]] u okviru Jungove analitičke psihologije.<ref name="Harding_1973">{{cite book |last=Harding |first=Mary Esther |date=1973 |title=Psychic Energy: Its Source and Its Transformation |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N. J. |isbn=978-0-691-01790-7 |url=https://books.google.ba/books?id=MUa96em8EigC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> U djelu ''Roditeljska slika: Njena povreda i rekonstrukcija'' (1965) bavila se psihološkim značenjem predstava o roditeljima i njihovom ulogom u razvoju pojedinca.<ref name="Jung_Tampa_Parental_Image">{{cite web |title=The Parental Image: Its Injury and Reconstruction |url=https://jungtampa.org/the-parental-image-its-injury-and-reconstruction/ |website=C.G. Jung Society of Tampa Bay |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Harding_1965">{{cite book |last=Harding |first=M. Esther |date=1965 |title=The Parental Image: Its Injury and Reconstruction |publisher=Putnam |location=New York |url=https://openlibrary.org/works/OL4792846W/The_parental_image?edition=key%3A/books/OL28404716M |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> Njena knjiga ''Ja i Ne-Ja: Studija o razvoju svijesti'' objavljena je posthumno 1974. U njoj se bavila razvojem svijesti i odnosom između doživljaja vlastitog [[identitet]]a i onoga što pojedinac doživljava kao drugo.<ref name="Harding_1965_I_Not_I">{{cite book |last=Harding |first=M. Esther |date=1965 |title=The I and the Not-I: A Study in the Development of Consciousness |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N. J. |doi=10.2307/j.ctvzxx95r |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvzxx95r |doi-access=free |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Smrt == Mary Esther Harding umrla je 4. maja 1971. u hotelskom smještaju na londonskom aerodromu, tokom povratka iz Grčke u Sjedinjene Američke Države. Imala je 82 godine. Iza nje je ostala sestra Olive Elwin, rođena Harding.<ref name="NYT" /> == Odabrana bibliografija == * {{cite book |last=Harding |first=Mary Esther |date=1971 |title=The Way of All Women: A Psychological Interpretation |publisher=Rider |isbn=978-0-7126-3406-9 |url=https://books.google.ba/books/about/The_Way_of_All_Women.html?id=-9SFPwAACAAJ&redir_esc=y}} * {{cite book |last=Harding |first=Mary Esther |date=1976 |title=Woman's Mysteries, Ancient and Modern: A Psychological Interpretation of the Feminine Principle as Portrayed in Myth, Story, and Dreams |publisher=Harper & Row |location=New York |isbn=978-0-06-090525-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Woman_s_Mysteries_Ancient_and_Modern.html?id=FarWAAAAMAAJ&redir_esc=y}} * {{cite book |last=Harding |first=Mary Esther |date=1973 |title=Psychic Energy: Its Source and Its Transformation |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N. J. |isbn=978-0-691-01790-7 |url=https://books.google.ba/books?id=MUa96em8EigC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book |last=Harding |first=M. Esther |date=1965 |title=The Parental Image: Its Injury and Reconstruction |publisher=Putnam |location=New York |url=https://openlibrary.org/works/OL4792846W/The_parental_image?edition=key%3A/books/OL28404716M}} * {{cite book |last=Harding |first=M. Esther |date=1965 |title=The I and the Not-I: A Study in the Development of Consciousness |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N. J. |doi=10.2307/j.ctvzxx95r |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvzxx95r |doi-access=free |access-date=16. 10. 2026 |language=en}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite journal |last=Henderson |first=J. L. |date=1. 1. 1972 |title=M. Esther Harding |journal=Journal of Analytical Psychology |volume=17 |issue=1 |pages=66–69 |doi=10.1111/j.1465-5922.1972.00066.x |pmid=4551215 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1465-5922.1972.00066.x}} == Vanjski linkovi == * [https://archives.yale.edu/repositories/11/resources/11410/collection_organization Zbirka M. Esther Harding], [[Univerzitet Yale]] {{en simbol}} * [https://jungclubnyc.org/about Klub za analitičku psihologiju u New Yorku] {{en simbol}} * [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/4551215/ J. L. Henderson, "M. Esther Harding", ''Journal of Analytical Psychology'', 1972] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Harding, Mary Esther}} [[Kategorija:Engleski psiholozi]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Britanski psiholozi]] [[Kategorija:Jungovski psiholozi]] [[Kategorija:Britanski psihoanalitičari]] [[Kategorija:Američki psihoanalitičari]] [[Kategorija:Britanski pisci]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Engleski pisci]] [[Kategorija:Carl Gustav Jung]] [[Kategorija:Rođeni 1888.]] [[Kategorija:Umrli 1971.]] [[Kategorija:Biografije, Shropshire]] 5a23rulah8b600yvbogvnz7gxmnbong 3936030 3935973 2026-10-16T20:45:15Z Bosancica by MK 173186 3936030 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mary Esther Harding | slika = Mary Esther Harding.jpg | slika_širina = | naslov = Mary Esther Harding | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1888|8|5}} | mjesto_rođenja = [[Shropshire]], [[Engleska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1971|5|4|1888|8|5}} | mjesto_smrti = [[London]], [[Engleska]] | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = {{Plainlist| * [[Analitička psihologija]] * [[Psihoanaliza]] }} | radna_institucija = | alma_mater = [[Londonska medicinska škola za žene]] | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = [[Carl Gustav Jung]] | poznat_po = {{Plainlist| * Pionirka jungovske analitičke psihologije u SAD-u * Psihološka istraživanja ženskog principa i mitologije * Suosnivačica Kluba za analitičku psihologiju u New Yorku }} | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = Istraživačka stipendija "William Gibson" (1919) | religija = | suprug = | djeca = | roditelji = William Harding (otac) | rodbina = Olive Elwin (sestra) | web_stranica = | fusnote = }} '''Mary Esther Harding''' (5. august 1888 – 4. maj 1971) bila je [[Britanija|britanska]] i [[SAD|američka]] [[ljekar]]ka i zagovornica [[Carl Gustav Jung|Jungove]] [[psihoanaliza|psihoanalize]], poznata po doprinosu razvoju [[Analitička psihologija|analitičke psihologije]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Bavila se psihološkim razvojem žena, simbolikom [[mit]]ova i snova, psihičkom energijom i razvojem [[svijest]]i. Bila je jedna od osnivačica Kluba za analitičku psihologiju u New Yorku i autorica više knjiga o [[Carl Gustav Jung|Jungovoj]] [[Psihologija|psihologiji]].<ref name="NYT">{{cite web |title=Dr. Esther Harding, a Psychiatrist, 82 |date=5. 5. 1971 |url=https://www.nytimes.com/1971/05/05/archives/idr-ether-harding-a-pychiatrist-82.html |website=The New York Times |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Yale">{{cite web |title=M. Esther Harding collection |url=https://archives.yale.edu/repositories/11/resources/11410 |website=Yale University Library |publisher=Yale University |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Sherry">{{cite journal |last=Sherry |first=Jay |date=20. 8. 2013 |title=Beatrice Hinkle and the Early History of Jungian Psychology in New York |journal=Behavioral Sciences |volume=3 |issue=3 |doi=10.3390/bs3030492 |pmid=25379251 |pmc=4217591 |doi-access=free |url=https://www.mdpi.com/2076-328X/3/3/492 |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Život i obrazovanje == Mary Esther Harding rođena je 5. augusta 1888. u grofoviji [[Shropshire]] u [[Engleska|Engleskoj]], kao četvrta od šest kćerki stomatologa Williama Hardinga. Njena porodica podsticala je obrazovanje kćerki, a tri njene sestre pohađale su univerzitet u prvim decenijama 20. stoljeća.<ref name="Quadrant">{{cite web |title=Conversations with Jung: 1922–1961 — M. Esther Harding |date=1975 |url=https://cgjungny.org/q-vol8-2-winter-1975/ |website=C. G. Jung Institute of New York |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> Harding je studirala medicinu na [[Londonska medicinska škola za žene|Londonskoj medicinskoj školi za žene]], gdje je diplomirala 1914. Godine 1919. postala je prva dobitnica istraživačka stipendija "William Gibson" za žene u medicini, koju je dodijelilo [[Kraljevsko medicinsko društvo]]. Bavila se medicinskim istraživanjima, a među njenim ranim stručnim interesovanjima bila je [[kardiologija]]. Napisala je i medicinski rad o cirkulacijskom zatajenju kod difterije, objavljen 1920. pod naslovom ''Toksemični stadij difterije s posebnim osvrtom na patologiju i liječenje''.<ref name="Harding_1921">{{cite journal |last=Harding |first=M. Esther |date=9. 4. 1921 |title=The Toxæmic Stage of Diphtheria with Special Reference to Pathology and Treatment |journal=The Lancet |volume=197 |issue=5093 |pages=737–741 |doi=10.1016/S0140-6736(01)14871-3 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(01)14871-3/fulltext |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> Kasnije se zainteresovala za [[Psihijatrija|psihijatriju]] i psihološka tumačenja ljudskog iskustva. Preko prijateljice Constance Long upoznala se s idejama [[Carl Gustav Jung|Carla Gustava Jungova]], između ostalog čitajući engleski prijevod njegove knjige ''Psihologija nesvjesnog'', koji je pripremila [[Beatrice M. Hinkle|Beatrice Hinkle]]. Godine 1922. otputovala je u [[Švicarska|Švicarsku]] kako bi proučavala Jungov pristup psihologiji i učestvovala u radu njegovog kruga u [[Küsnacht]]u, u blizini [[Zürich]]a.<ref name="Quadrant"/><ref name="Sherry"/> Godine 1923. Harding je zajedno s [[Helton Godwin Baynes|Heltonom Baynesom]] organizovala skup u [[Polzeath]]u u [[Cornwall (grofovija)|Cornwallu]], na kojem je [[Carl Gustav Jung|Jung]] održavao predavanja grupi polaznika. Harding je kasnije opisala ovaj i druge susrete s Jungom u prilogu objavljenom u knjizi ''Kontakt s Jungom: Eseji o utjecaju njegovog djela i ličnosti'', koju je uredio [[Michael Fordham]] 1963.<ref name="Fordham_1963">{{cite book |editor=Michael Fordham |date=1963 |title=Contact with Jung: Essays on the Influence of His Work and Personality |publisher=Tavistock Publications |location=London |url=https://books.google.ba/books/about/Contact_with_Jung.html?id=BKR9AAAAMAAJ&redir_esc=y |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Djelovanje u Sjedinjenim Američkim Državama == Godine 1924. Harding se preselila u [[New York]], gdje je razvila privatnu analitičku praksu i postala jedna od istaknutih predstavnica Jungove [[Analitička psihologija|analitičke psihologije]]. Blisko je sarađivala s Eleanor Bertine i Kristine Mann, s kojima je učestvovala u razvoju organiziranog djelovanja jungovskih analitičara u gradu.<ref name="Sherry" /><ref name="Yale" /> Godine 1936. Harding je zajedno s [[Kristine Mann]] i Eleanor Bertine osnovala Klub za analitičku psihologiju u New Yorku. Klub je okupljao osobe zainteresovane za proučavanje i primjenu Jungovih ideja te je postao važno mjesto okupljanja i razmjene iskustava u ranoj historiji jungovske psihologije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="Jung_Club_NYC_About">{{cite web |title=About Us |url=https://jungclubnyc.org/about |website=Analytical Psychology Club of New York |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> Harding je predavala i objavljivala radove o različitim temama iz analitičke psihologije, uključujući psihološki razvoj, snove, [[Religija|religiju]] i psihičku energiju. Održavala je veze s Jungom i njegovim krugom u Zürichu, a zajedno s Bertine redovno je putovala u Švicarsku radi daljnjeg analitičkog rada. Tokom ljeta boravila je na ostrvu [[Bailey Island (Maine)|Bailey Island]] u saveznoj državi [[Maine]], gdje je nastavila stručni rad u okruženju povezanim s Kristine Mann.<ref name="Yale"/><ref name="Quadrant"/> Godine 1962. osnovana je Fondacija C. G. Junga za analitičku psihologiju u New Yorku. Harding i Bertine imale su vodeću ulogu u razvoju institucija koje su omogućavale stručno obrazovanje, predavanja i širenje [[Analitička psihologija|analitičke psihologije]] u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref name="CG_Jung_NY_About">{{cite web |title=About the C.G. Jung Foundation for Analytical Psychology |url=https://cgjungny.org/about/ |website=C. G. Jung Institute of New York |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Jung_Institute_About">{{cite web |title=About the Institute |url=https://junginstitute.org/about |website=C. G. Jung Institute of New York |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Književni i teorijski doprinos == === Psihologija žena === Knjiga ''Put svih žena: Psihološko tumačenje'', objavljena 1933, bavi se psihološkim razvojem [[žena]] i njihovim iskustvima u radu, prijateljstvu, [[brak]]u, majčinstvu i [[Starenje|starenju]]. Harding je razmatrala načine na koje se individualni razvoj odvija u odnosu prema društvenim očekivanjima i bliskim odnosima, koristeći pojmove i tumačenja Jungove analitičke psihologije. Knjiga je više puta ponovo objavljivana, a u njenom kasnijem izdanju nalazi se Jungov uvod u kojem je pohvalio Hardingino [[psihoterapija|psihoterapijsko]] iskustvo i obim njenog prikaza ženske psihe.<ref name="Harding_1971">{{cite book |last=Harding |first=Mary Esther |date=1971 |title=The Way of All Women: A Psychological Interpretation |publisher=Rider |isbn=978-0-7126-3406-9 |url=https://books.google.ba/books/about/The_Way_of_All_Women.html?id=-9SFPwAACAAJ&redir_esc=y |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> U knjizi ''Ženske misterije, drevne i savremene: Psihološko tumačenje ženskog principa prikazanog u mitu, priči i snu'', objavljenoj 1935, Harding je analizirala prikaze ženskog principa u mitovima, pričama, religijskim predstavama i snovima. Posebnu pažnju posvetila je simbolici [[Mjesec (satelit)|Mjesec]]a, božanstvima i ritualima povezanim s plodnošću i ženskim iskustvom. Djelo predstavlja primjer njene primjene Jungovih ideja o simbolima i kolektivnom nesvjesnom na komparativno proučavanje [[Mitologija|mitologije]] i [[Religija|religije]].<ref name="Harding_1976">{{cite book |last=Harding |first=Mary Esther |date=1976 |title=Woman's Mysteries, Ancient and Modern: A Psychological Interpretation of the Feminine Principle as Portrayed in Myth, Story, and Dreams |publisher=Harper & Row |location=New York |isbn=978-0-06-090525-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Woman_s_Mysteries_Ancient_and_Modern.html?id=FarWAAAAMAAJ&redir_esc=y |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> === Psihička energija i razvoj svijesti === U knjizi ''Psihička energija: Njen izvor i njena transformacija'', prvi put objavljenoj 1947, Harding je razmatrala pojam [[Psihička energija|psihičke energije]] u okviru Jungove analitičke psihologije.<ref name="Harding_1973">{{cite book |last=Harding |first=Mary Esther |date=1973 |title=Psychic Energy: Its Source and Its Transformation |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N. J. |isbn=978-0-691-01790-7 |url=https://books.google.ba/books?id=MUa96em8EigC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> U djelu ''Roditeljska slika: Njena povreda i rekonstrukcija'' (1965) bavila se psihološkim značenjem predstava o roditeljima i njihovom ulogom u razvoju pojedinca.<ref name="Jung_Tampa_Parental_Image">{{cite web |title=The Parental Image: Its Injury and Reconstruction |url=https://jungtampa.org/the-parental-image-its-injury-and-reconstruction/ |website=C.G. Jung Society of Tampa Bay |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Harding_1965">{{cite book |last=Harding |first=M. Esther |date=1965 |title=The Parental Image: Its Injury and Reconstruction |publisher=Putnam |location=New York |url=https://openlibrary.org/works/OL4792846W/The_parental_image?edition=key%3A/books/OL28404716M |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> Njena knjiga ''Ja i Ne-Ja: Studija o razvoju svijesti'' objavljena je posthumno 1974. U njoj se bavila razvojem svijesti i odnosom između doživljaja vlastitog [[identitet]]a i onoga što pojedinac doživljava kao drugo.<ref name="Harding_1965_I_Not_I">{{cite book |last=Harding |first=M. Esther |date=1965 |title=The I and the Not-I: A Study in the Development of Consciousness |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N. J. |doi=10.2307/j.ctvzxx95r |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvzxx95r |doi-access=free |access-date=16. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Smrt == Mary Esther Harding umrla je 4. maja 1971. u hotelskom smještaju na londonskom aerodromu, tokom povratka iz Grčke u Sjedinjene Američke Države. Imala je 82 godine. Iza nje je ostala sestra Olive Elwin, rođena Harding.<ref name="NYT" /> == Odabrana bibliografija == * {{cite book |last=Harding |first=Mary Esther |date=1971 |title=The Way of All Women: A Psychological Interpretation |publisher=Rider |isbn=978-0-7126-3406-9 |url=https://books.google.ba/books/about/The_Way_of_All_Women.html?id=-9SFPwAACAAJ&redir_esc=y}} * {{cite book |last=Harding |first=Mary Esther |date=1976 |title=Woman's Mysteries, Ancient and Modern: A Psychological Interpretation of the Feminine Principle as Portrayed in Myth, Story, and Dreams |publisher=Harper & Row |location=New York |isbn=978-0-06-090525-5 |url=https://books.google.ba/books/about/Woman_s_Mysteries_Ancient_and_Modern.html?id=FarWAAAAMAAJ&redir_esc=y}} * {{cite book |last=Harding |first=Mary Esther |date=1973 |title=Psychic Energy: Its Source and Its Transformation |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N. J. |isbn=978-0-691-01790-7 |url=https://books.google.ba/books?id=MUa96em8EigC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book |last=Harding |first=M. Esther |date=1965 |title=The Parental Image: Its Injury and Reconstruction |publisher=Putnam |location=New York |url=https://openlibrary.org/works/OL4792846W/The_parental_image?edition=key%3A/books/OL28404716M}} * {{cite book |last=Harding |first=M. Esther |date=1965 |title=The I and the Not-I: A Study in the Development of Consciousness |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, N. J. |doi=10.2307/j.ctvzxx95r |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvzxx95r |doi-access=free |access-date=16. 10. 2026 |language=en}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * {{cite journal |last=Henderson |first=J. L. |date=1. 1. 1972 |title=M. Esther Harding |journal=Journal of Analytical Psychology |volume=17 |issue=1 |pages=66–69 |doi=10.1111/j.1465-5922.1972.00066.x |pmid=4551215 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1465-5922.1972.00066.x}} == Vanjski linkovi == * [https://archives.yale.edu/repositories/11/resources/11410/collection_organization Zbirka M. Esther Harding], [[Univerzitet Yale]] {{en simbol}} * [https://jungclubnyc.org/about Klub za analitičku psihologiju u New Yorku] {{en simbol}} * [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/4551215/ J. L. Henderson, "M. Esther Harding", ''Journal of Analytical Psychology'', 1972] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Harding, Mary Esther}} [[Kategorija:Engleski psiholozi]] [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Britanski psiholozi]] [[Kategorija:Jungovski psiholozi]] [[Kategorija:Britanski psihoanalitičari]] [[Kategorija:Američki psihoanalitičari]] [[Kategorija:Britanski pisci]] [[Kategorija:Američki pisci]] [[Kategorija:Engleski pisci]] [[Kategorija:Carl Gustav Jung]] [[Kategorija:Rođeni 1888.]] [[Kategorija:Umrli 1971.]] [[Kategorija:Biografije, Shropshire]] g071ek2rmxm23sqxta1l36diztgjezo Razgovor:Mary Esther Harding 1 538731 3935979 2026-10-16T18:10:52Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3935979 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8 Kategorija:Američki psihoanalitičari 14 538732 3935985 2026-10-16T19:19:33Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Commons category|Psychoanalysts from the United States}} [[Kategorija:Psihoanalitičari]] [[Kategorija:Američki psihoterapeuti|Psihoanalitičari]] [[Kategorija:Psihoanaliza u Sjedinjenim Američkim Državama| ]] 3935985 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Psychoanalysts from the United States}} [[Kategorija:Psihoanalitičari]] [[Kategorija:Američki psihoterapeuti|Psihoanalitičari]] [[Kategorija:Psihoanaliza u Sjedinjenim Američkim Državama| ]] 20c4e7ne5hh2kbrznayf4c2lvs9nf4n Kategorija:Psihoanalitičari 14 538733 3935986 2026-10-16T19:22:51Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Razlikovati|Psihijatri}} {{Commons category|Psychoanalysts}} [[Kategorija:Psihoanaliza|*]] [[Kategorija:Psihoterapeuti]] [[Kategorija:Psiholozi po pravcima]] 3935986 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Psihijatri}} {{Commons category|Psychoanalysts}} [[Kategorija:Psihoanaliza|*]] [[Kategorija:Psihoterapeuti]] [[Kategorija:Psiholozi po pravcima]] 5kxsymg4g9u0xu0sfmxfxksgs203g6i 3936004 3935986 2026-10-16T19:52:24Z Bosancica by MK 173186 3936004 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Psihijatri}} {{Commons category|Psychoanalysts}} [[Kategorija:Psihoanaliza|*]] [[Kategorija:Psihoterapeuti]] [[Kategorija:Psiholozi po školama]] 0stmst0reqyoidg3164zda210sqf9md Kategorija:Psihoterapeuti 14 538734 3935988 2026-10-16T19:25:18Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{commons category|Psychotherapists}} {{Objašnjenje kategorije|članke o [[Psihoterapija|psihoterapeutima]]}} [[Kategorija:Stručnjaci za mentalno zdravlje]] [[Kategorija:Psihoterapija|.]] 3935988 wikitext text/x-wiki {{commons category|Psychotherapists}} {{Objašnjenje kategorije|članke o [[Psihoterapija|psihoterapeutima]]}} [[Kategorija:Stručnjaci za mentalno zdravlje]] [[Kategorija:Psihoterapija|.]] 3jl1y3r2pji6rbu439otad9e2o1x5j7 Kategorija:Stručnjaci za mentalno zdravlje 14 538735 3935989 2026-10-16T19:28:29Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Osobe u oblasti mentalnog zdravlja|Profesionalci]] [[Kategorija:Zdravstveni radnici]] [[Kategorija:Zanimanja u mentalnom zdravlju]] [[Kategorija:Zaštita mentalnog zdravlja|:]] 3935989 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Osobe u oblasti mentalnog zdravlja|Profesionalci]] [[Kategorija:Zdravstveni radnici]] [[Kategorija:Zanimanja u mentalnom zdravlju]] [[Kategorija:Zaštita mentalnog zdravlja|:]] p2v23stpxhsi2lou28z5bzy7o7j4uap Kategorija:Osobe u oblasti mentalnog zdravlja 14 538736 3935990 2026-10-16T19:31:21Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Mentalno zdravlje]] [[Kategorija:Osobe povezane s invaliditetom|Mentalno zdravlje]] 3935990 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Mentalno zdravlje]] [[Kategorija:Osobe povezane s invaliditetom|Mentalno zdravlje]] 0eg5ddhtqgnvzxhvgalr3cqnuqq0aek Kategorija:Osobe povezane s invaliditetom 14 538737 3935991 2026-10-16T19:33:12Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Glavni|Invaliditet}} Ova kategorija namijenjena je osobama koje su povezane s invaliditetom kao zagovornici, aktivisti, lideri organizacija i sl., a ne [[:Kategorija:Osobe s invaliditetom]]. [[Kategorija:Invaliditet]] [[Kategorija:Osobe po povezanosti|Invaliditet]] 3935991 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Invaliditet}} Ova kategorija namijenjena je osobama koje su povezane s invaliditetom kao zagovornici, aktivisti, lideri organizacija i sl., a ne [[:Kategorija:Osobe s invaliditetom]]. [[Kategorija:Invaliditet]] [[Kategorija:Osobe po povezanosti|Invaliditet]] 2njnedgd3tx0wyvdr101b0tiuztsp16 3935992 3935991 2026-10-16T19:34:29Z Bosancica by MK 173186 3935992 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Invaliditet}} Ova kategorija namijenjena je osobama koje su povezane s invaliditetom kao zagovornici, aktivisti, lideri organizacija i sl., a ne [[:Kategorija:Osobe s invaliditetom]]. [[Kategorija:Invalidnost]] [[Kategorija:Osobe po povezanosti|Invaliditet]] j5o7nq9qln0663vnvgbxt29cn2gewag 3935993 3935992 2026-10-16T19:35:23Z Bosancica by MK 173186 3935993 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Invaliditet}} Ova kategorija namijenjena je osobama koje su povezane s invaliditetom kao zagovornici, aktivisti, lideri organizacija i sl., a ne [[:Kategorija:Osobe s invaliditetom]]. [[Kategorija:Invalidnost]] [[Kategorija:Ljudi po udruženjima|Invalidnost]] slagcg2u8xlgeb3svrfjojeutwpr9bd Kategorija:Zdravstveni radnici 14 538738 3935994 2026-10-16T19:38:27Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Commons category}} [[Kategorija:Zdravstvena zaštita|*]] [[Kategorija:Zdravstvena zanimanja|+]] [[Kategorija:Osobe po zanimanju|Zdravstvo]] 3935994 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} [[Kategorija:Zdravstvena zaštita|*]] [[Kategorija:Zdravstvena zanimanja|+]] [[Kategorija:Osobe po zanimanju|Zdravstvo]] h1ymodjzzywclfp7h4bwff8g08gqr2s 3935995 3935994 2026-10-16T19:40:03Z Bosancica by MK 173186 3935995 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} [[Kategorija:Zdravstvo|*]] [[Kategorija:Zdravstvena zanimanja|+]] [[Kategorija:Osobe po zanimanju|Zdravstvo]] fcof3yk392ytobevetecqp8mmdby2m4 3935996 3935995 2026-10-16T19:40:58Z Bosancica by MK 173186 3935996 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} [[Kategorija:Zdravstvo|*]] [[Kategorija:Zanimanja u zdravstvu|+]] [[Kategorija:Osobe po zanimanju|Zdravstvo]] tfs97vex95um9tvjccry3d7z278lgqd 3936000 3935996 2026-10-16T19:45:54Z Bosancica by MK 173186 3936000 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} [[Kategorija:Zdravstvo|*]] [[Kategorija:Zanimanja u zdravstvu|+]] [[Kategorija:Ljudi po zanimanju|Zdravstvo]] mkwaejrto1njhylbkznyiulfp6vdmco Kategorija:Zanimanja u zdravstvu 14 538739 3935997 2026-10-16T19:43:05Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Wiktionary|Category:Healthcare occupations}} {{Commons category}} {{Glavni|Spisak zdravstvenih zanimanja}} {{Također pogledajte|Zdravstvene nauke}} [[Kategorija:Zdravstvena zaštita|*Zanimanja]] [[Kategorija:Zanimanja po vrstama]] 3935997 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary|Category:Healthcare occupations}} {{Commons category}} {{Glavni|Spisak zdravstvenih zanimanja}} {{Također pogledajte|Zdravstvene nauke}} [[Kategorija:Zdravstvena zaštita|*Zanimanja]] [[Kategorija:Zanimanja po vrstama]] lsv6q1tcnvzwujmdzaecvb44asguaow 3935998 3935997 2026-10-16T19:43:47Z Bosancica by MK 173186 3935998 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary|Category:Healthcare occupations}} {{Commons category}} {{Glavni|Spisak zdravstvenih zanimanja}} {{Također pogledajte|Zdravstvene nauke}} [[Kategorija:Zdravstvo|*Zanimanja]] [[Kategorija:Zanimanja po vrstama]] kvor80uelzgo8vby0wea5o22ep6fxm1 3935999 3935998 2026-10-16T19:44:26Z Bosancica by MK 173186 3935999 wikitext text/x-wiki {{Wiktionary|Category:Healthcare occupations}} {{Commons category}} {{Glavni|Spisak zdravstvenih zanimanja}} {{Također pogledajte|Zdravstvene nauke}} [[Kategorija:Zdravstvo|*Zanimanja]] [[Kategorija:Zanimanja po vrsti]] c95yyxqt3w5goylupbih9edoglwe6c1 Kategorija:Zanimanja u mentalnom zdravlju 14 538740 3936001 2026-10-16T19:47:31Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Zaštita mentalnog zdravlja|:Zanimanja]] [[Kategorija:Zdravstvena zanimanja]] 3936001 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Zaštita mentalnog zdravlja|:Zanimanja]] [[Kategorija:Zdravstvena zanimanja]] l5b18kqhly7wpxumb0dvotwb56gebru Kategorija:Zaštita mentalnog zdravlja 14 538741 3936002 2026-10-16T19:48:55Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Mentalno zdravlje|>Zaštita]] [[Kategorija:Zdravstvena zaštita|.]] 3936002 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Mentalno zdravlje|>Zaštita]] [[Kategorija:Zdravstvena zaštita|.]] ko8up82br7rg8hk8hvrc7jsk2bpbyu0 3936003 3936002 2026-10-16T19:50:06Z Bosancica by MK 173186 3936003 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Mentalno zdravlje|>Zaštita]] [[Kategorija:Zdravstvo|.]] 4fqd3uf206qqued7sn233mzcse674e5 Kategorija:Američki psihoterapeuti 14 538742 3936005 2026-10-16T19:54:29Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Objašnjenje kategorije|članke o [[Psihoterapija|psihoterapeutima]] iz sjevernoameričke države [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Američke Države]]}} [[Kategorija:Psihoterapija u Sjedinjenim Američkim Državama|+Psihoterapeuti]] 3936005 wikitext text/x-wiki {{Objašnjenje kategorije|članke o [[Psihoterapija|psihoterapeutima]] iz sjevernoameričke države [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Američke Države]]}} [[Kategorija:Psihoterapija u Sjedinjenim Američkim Državama|+Psihoterapeuti]] bo4255bk9iuuw0khqldqx9m27id7vmi 3936006 3936005 2026-10-16T19:58:48Z Bosancica by MK 173186 3936006 wikitext text/x-wiki {{Objašnjenje kategorije|članke o [[Psihoterapija|psihoterapeutima]] iz sjevernoameričke države [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Američke Države]]}} [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Psihoterapeuti po državama]] [[Kategorija:Psihoterapija u Sjedinjenim Američkim Državama]] petr8bq7uko1cry990xoup1rq4i3btp Kategorija:Psihoterapija u Sjedinjenim Američkim Državama 14 538743 3936007 2026-10-16T19:59:45Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Psihoterapija po državama|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Zdravstvo u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama]] 3936007 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Psihoterapija po državama|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Zdravstvo u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama]] djuozk2pc0pmyjbjo7uf3s5saqulkfw Kategorija:Psihoterapija po državama 14 538744 3936008 2026-10-16T20:02:15Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Psihoterapija| Država]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje po državama| ]] [[Kategorija:Zdravstvo po državama| Psihoterapija]] 3936008 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Psihoterapija| Država]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje po državama| ]] [[Kategorija:Zdravstvo po državama| Psihoterapija]] o14lzvzi85bs8v1xm8f8mwi91mmfkru Kategorija:Mentalno zdravlje po državama 14 538745 3936009 2026-10-16T20:04:09Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Zdravlje po državama| Mentalno zdravlje]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje| Država]] [[Kategorija:Invalidnost po državama| Mentalno zdravlje]] 3936009 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Zdravlje po državama| Mentalno zdravlje]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje| Država]] [[Kategorija:Invalidnost po državama| Mentalno zdravlje]] bgkb2ybtvm3fsjbbq5og3lhx57engg4 Kategorija:Invalidnost po državama 14 538746 3936010 2026-10-16T20:07:18Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Invalidnost| država]] [[Kategorija:Zdravlje po državama| invaliditet]] [[Kategorija:Društvo po državama| ]] 3936010 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Invalidnost| država]] [[Kategorija:Zdravlje po državama| invaliditet]] [[Kategorija:Društvo po državama| ]] qd78q2asnvcmpqkngnduoebqi5d9xyf Kategorija:Zdravstvo u Sjedinjenim Američkim Državama 14 538747 3936011 2026-10-16T20:10:18Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Commons category|Healthcare in the United States}} {{Glavni|Zdravstvo u Sjedinjenim Američkim Državama}} [[Kategorija:Zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama|;]] [[Kategorija:Zdravstvo po državama|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Zdravstvo u Sjevernoj Americi|Sjedinjene Američke Države]] 3936011 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Healthcare in the United States}} {{Glavni|Zdravstvo u Sjedinjenim Američkim Državama}} [[Kategorija:Zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama|;]] [[Kategorija:Zdravstvo po državama|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Zdravstvo u Sjevernoj Americi|Sjedinjene Američke Države]] by29ewy625eb8exmgpuqjvfi3989zd7 Kategorija:Zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama 14 538748 3936012 2026-10-16T20:12:56Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Roditeljska kategorija}} {{Commons category}} [[Kategorija:Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Zdravlje po državama|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Zdravlje u Sjevernoj Americi po državama|Sjedinjene Američke Države]] 3936012 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} {{Commons category}} [[Kategorija:Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Zdravlje po državama|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Zdravlje u Sjevernoj Americi po državama|Sjedinjene Američke Države]] d745750vqrvi0nqwrg4s0du1wdfv0og Kategorija:Zdravlje u Sjevernoj Americi po državama 14 538749 3936013 2026-10-16T20:14:52Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Zdravlje]] u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]], podijeljeno po državama. {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Države u Sjevernoj Americi| Zdravlje]] [[Kategorija:Zdravlje u Sjevernoj Americi| ]] [[Kategorija:Zdravlje po državama|!]] 3936013 wikitext text/x-wiki [[Zdravlje]] u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]], podijeljeno po državama. {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Države u Sjevernoj Americi| Zdravlje]] [[Kategorija:Zdravlje u Sjevernoj Americi| ]] [[Kategorija:Zdravlje po državama|!]] bpfyaky06xyp3vut0bq5aut3w3n6cqx Kategorija:Zdravlje u Sjevernoj Americi 14 538750 3936014 2026-10-16T20:17:43Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Zdravlje]] u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. {{Commons category|Health in North America}} [[Kategorija:Sjeverna Amerika|Zdravlje]] [[Kategorija:Zdravlje po kontinentima|Sje]] 3936014 wikitext text/x-wiki [[Zdravlje]] u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. {{Commons category|Health in North America}} [[Kategorija:Sjeverna Amerika|Zdravlje]] [[Kategorija:Zdravlje po kontinentima|Sje]] oxzfsuz1ln0ljfycq7plv164mheirxj Kategorija:Zdravstvo u Sjevernoj Americi 14 538751 3936015 2026-10-16T20:20:23Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Zdravstvo po kontinentima|Sjeverna Amerika]] [[Kategorija:Zdravlje u Sjevernoj Americi|*]] 3936015 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Zdravstvo po kontinentima|Sjeverna Amerika]] [[Kategorija:Zdravlje u Sjevernoj Americi|*]] 47n8yvzcus27ezvpi5sso5ze464c0hj Kategorija:Zdravstvo po kontinentima 14 538752 3936016 2026-10-16T20:22:00Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Zdravstvo| ]] [[Kategorija:Zdravlje po kontinentima| ]] 3936016 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Zdravstvo| ]] [[Kategorija:Zdravlje po kontinentima| ]] 9dkfu1xvbk3eh3wba1uhjp066u8ankk Kategorija:Mentalno zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama 14 538753 3936017 2026-10-16T20:25:08Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Glavni|Mentalno zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama}} [[Kategorija:Zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje po državama|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Invalidnost u Sjedinjenim Američkim Državama]] 3936017 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Mentalno zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama}} [[Kategorija:Zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje po državama|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Invalidnost u Sjedinjenim Američkim Državama]] ngachi9ks55m4lnucdneyqlkjdislg3 Kategorija:Invalidnost u Sjedinjenim Američkim Državama 14 538754 3936019 2026-10-16T20:27:11Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Glavni|Invaliditet u Sjedinjenim Američkim Državama}} [[Kategorija:Invalidnost po državama|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Društvo u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Invalidnost u Sjevernoj Americi|Sjedinjene Američke Države]] 3936019 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Invaliditet u Sjedinjenim Američkim Državama}} [[Kategorija:Invalidnost po državama|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Društvo u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Invalidnost u Sjevernoj Americi|Sjedinjene Američke Države]] cq6xcvdwc7vh6rlkawv2xoyfo0ta6hl 3936020 3936019 2026-10-16T20:28:36Z Bosancica by MK 173186 3936020 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Invaliditet u Sjedinjenim Američkim Državama}} [[Kategorija:Invalidnost po državama|Sjedinjene Američke Države]] [[Kategorija:Zdravlje u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Američko društvo]] [[Kategorija:Invalidnost u Sjevernoj Americi|Sjedinjene Američke Države]] pyub4oqtu8hg6ve70wg9ps73ogiobqr Kategorija:Invalidnost u Sjevernoj Americi 14 538755 3936022 2026-10-16T20:29:49Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Invalidnost po kontinentima|Sjeverna Amerika]] [[Kategorija:Zdravlje u Sjevernoj Americi]] [[Kategorija:Društvo u Sjevernoj Americi]] 3936022 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Invalidnost po kontinentima|Sjeverna Amerika]] [[Kategorija:Zdravlje u Sjevernoj Americi]] [[Kategorija:Društvo u Sjevernoj Americi]] rnf0hk3rszi795y7uui5urbhiezttz1 3936024 3936022 2026-10-16T20:34:32Z Bosancica by MK 173186 3936024 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Invalidnost po kontinentima|Sjeverna Amerika]] [[Kategorija:Zdravlje u Sjevernoj Americi]] [[Kategorija:Sjevernoameričko društvo]] bc8axbjl2zljhmekejyv62i3lx6654i Kategorija:Invalidnost po kontinentima 14 538756 3936023 2026-10-16T20:32:32Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Invalidnost| kontinent]] [[Kategorija:Kategorije po kontinentima]] [[Kategorija:Zdravlje po kontinentima| invaliditet]] [[Kategorija:Društvo po kontinentima| invaliditet]] 3936023 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Invalidnost| kontinent]] [[Kategorija:Kategorije po kontinentima]] [[Kategorija:Zdravlje po kontinentima| invaliditet]] [[Kategorija:Društvo po kontinentima| invaliditet]] 6exccgyyaweenbky6895u9ronsi6v2x Kategorija:Psihoterapeuti po državama 14 538757 3936025 2026-10-16T20:36:49Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Također pogledajte|Psiholozi po državama|Psihijatri po državama}} {{Kontejnerska kategorija}} [[Kategorija:Psihoterapeuti| ]] [[Kategorija:Psihoterapeuti po državama| ]] [[Kategorija:Zdravstveni radnici po državama| psihoterapeuti]] 3936025 wikitext text/x-wiki {{Također pogledajte|Psiholozi po državama|Psihijatri po državama}} {{Kontejnerska kategorija}} [[Kategorija:Psihoterapeuti| ]] [[Kategorija:Psihoterapeuti po državama| ]] [[Kategorija:Zdravstveni radnici po državama| psihoterapeuti]] 6ae4cb95qlyhz7qyg261coo7xktm2k4 3936026 3936025 2026-10-16T20:37:05Z Bosancica by MK 173186 3936026 wikitext text/x-wiki {{Također pogledajte|Psiholozi po državama|Psihijatri po državama}} {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Psihoterapeuti| ]] [[Kategorija:Psihoterapeuti po državama| ]] [[Kategorija:Zdravstveni radnici po državama| psihoterapeuti]] 8wdspiye3kcee33jyq7ppt7kmgemgr0 Kategorija:Zdravstveni radnici po državama 14 538758 3936027 2026-10-16T20:40:33Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Objašnjenje kategorije|članke o [[Zdravstveni radnik|zdravstvenim radnicima]] – članci su razvrstani po [[država|državama]]}} {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Zdravstveni radnici| nacionalnost]] [[Kategorija:Ljudi po zanimanju i državama|zdravstveni radnici]] [[Kategorija:Zdravlje po državama|+zdravstveni radnici]] 3936027 wikitext text/x-wiki {{Objašnjenje kategorije|članke o [[Zdravstveni radnik|zdravstvenim radnicima]] – članci su razvrstani po [[država|državama]]}} {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Zdravstveni radnici| nacionalnost]] [[Kategorija:Ljudi po zanimanju i državama|zdravstveni radnici]] [[Kategorija:Zdravlje po državama|+zdravstveni radnici]] 8g0dwxgbrqt5wno7ivsbo2gdvsdvmd9 3936028 3936027 2026-10-16T20:41:55Z Bosancica by MK 173186 3936028 wikitext text/x-wiki {{Objašnjenje kategorije|članke o [[Zdravstveni radnik|zdravstvenim radnicima]] – članci su razvrstani po [[država|državama]]}} {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Zdravstveni radnici| nacionalnost]] [[Kategorija:Ljudi po zanimanju i nacionalnosti|zdravstveni radnici]] [[Kategorija:Zdravlje po državama|+zdravstveni radnici]] dapv55uyttc9zah8caosxiqa6ykfym9 Kategorija:Psihoanaliza u Sjedinjenim Američkim Državama 14 538759 3936029 2026-10-16T20:43:24Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Psihoterapija u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Psihoanaliza|Sjedinjene Američke Države]] 3936029 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Psihoterapija u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Psihoanaliza|Sjedinjene Američke Države]] 1f5r59x5kxe96qcfx63fzwqxqhxm2i0 Kategorija:Britanski psihoanalitičari 14 538760 3936031 2026-10-16T20:48:15Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{commons category|Psihoanalitičari iz Ujedinjenog Kraljevstva}} {{objašnjenje kategorije|članke o [[psihoanalitičar]]ima iz evropske države [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]]}} [[Kategorija:Britanski psihoterapeuti]] [[Kategorija:Psihoanalitičari]] 3936031 wikitext text/x-wiki {{commons category|Psihoanalitičari iz Ujedinjenog Kraljevstva}} {{objašnjenje kategorije|članke o [[psihoanalitičar]]ima iz evropske države [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]]}} [[Kategorija:Britanski psihoterapeuti]] [[Kategorija:Psihoanalitičari]] sfyfqnf9xvopz7g4lbmtdhpkjfuka86 Kategorija:Britanski psihoterapeuti 14 538761 3936032 2026-10-16T20:49:59Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Britanski zdravstveni radnici|Psihoterapeuti]] [[Kategorija:Psihoterapija u Ujedinjenom Kraljevstvu|:]] [[Kategorija:Psihoterapeuti po državama]] 3936032 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Britanski zdravstveni radnici|Psihoterapeuti]] [[Kategorija:Psihoterapija u Ujedinjenom Kraljevstvu|:]] [[Kategorija:Psihoterapeuti po državama]] 2d36v34vciu7fn8azcdrktj360eej8o Kategorija:Britanski zdravstveni radnici 14 538762 3936033 2026-10-16T20:52:03Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Zdravstveni radnici po državama]] [[Kategorija:Britanci po zanimanju|Zdravstvo]] [[Kategorija:Zdravstvo u Ujedinjenom Kraljevstvu|+]] 3936033 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Zdravstveni radnici po državama]] [[Kategorija:Britanci po zanimanju|Zdravstvo]] [[Kategorija:Zdravstvo u Ujedinjenom Kraljevstvu|+]] tcz1vbn9ofdu9sto4sapdza5085a3u8 Kategorija:Zdravstvo u Ujedinjenom Kraljevstvu 14 538763 3936036 2026-10-16T20:54:56Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Commons category|Zdravstvo u Ujedinjenom Kraljevstvu}} {{Glavni|Zdravstvena zaštita u Ujedinjenom Kraljevstvu}} [[Kategorija:Zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu| Zdravstvena zaštita]] [[Kategorija:Zdravstvo po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Zdravstvo u Evropi|Ujedinjeno Kraljevstvo]] 3936036 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Zdravstvo u Ujedinjenom Kraljevstvu}} {{Glavni|Zdravstvena zaštita u Ujedinjenom Kraljevstvu}} [[Kategorija:Zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu| Zdravstvena zaštita]] [[Kategorija:Zdravstvo po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Zdravstvo u Evropi|Ujedinjeno Kraljevstvo]] 4lk0o3g2ecoo7invmg9y1fnswca5u7j Kategorija:Zdravstvo u Evropi 14 538764 3936037 2026-10-16T20:56:45Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Glavni|Zdravstvo u Evropi}} [[Kategorija:Zdravstvo po kontinentima|Evropa]] [[Kategorija:Zdravlje u Evropi| Zdravstvena zaštita]] 3936037 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Zdravstvo u Evropi}} [[Kategorija:Zdravstvo po kontinentima|Evropa]] [[Kategorija:Zdravlje u Evropi| Zdravstvena zaštita]] l1dgnsn0sisxvqw1jbfsus5i6frkvt2 Kategorija:Zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu 14 538765 3936038 2026-10-16T20:58:59Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Roditeljska kategorija}} {{Commons category}} [[Kategorija:Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Zdravlje po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Zdravlje u Evropi po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] 3936038 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} {{Commons category}} [[Kategorija:Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Zdravlje po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Zdravlje u Evropi po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] 0f711mpkcl3zwiex84kebesj4t0f0wd Kategorija:Zdravlje u Evropi po državama 14 538766 3936039 2026-10-16T21:01:07Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Zdravlje u Evropi| Država]] [[Kategorija:Države u Evropi| Zdravlje]] [[Kategorija:Zdravlje po državama|!]] 3936039 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Zdravlje u Evropi| Država]] [[Kategorija:Države u Evropi| Zdravlje]] [[Kategorija:Zdravlje po državama|!]] e77ss035orsuvk9g56kc6zbz3863g79 Kategorija:Psihoterapija u Ujedinjenom Kraljevstvu 14 538767 3936040 2026-10-16T21:03:44Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Zdravstvena zaštita u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Psihoterapija po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] 3936040 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Zdravstvena zaštita u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Psihoterapija po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] gvzkn0dvfwrnfnp9mhiaj7y5e9kt76i 3936041 3936040 2026-10-16T21:04:49Z Bosancica by MK 173186 3936041 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Zdravstvo u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Psihoterapija po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] 041on629zi5rrmvar1n236gm8ixe5z9 Kategorija:Mentalno zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu 14 538768 3936042 2026-10-16T21:06:10Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Bolesti i poremećaji u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Invalidnost u Ujedinjenom Kraljevstvu]] 3936042 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Mentalno zdravlje po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Bolesti i poremećaji u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Invalidnost u Ujedinjenom Kraljevstvu]] 6k26zrhfr9dvdcto3hedb3cdx8j3095 Kategorija:Bolesti i poremećaji u Ujedinjenom Kraljevstvu 14 538769 3936043 2026-10-16T21:07:59Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Bolesti i poremećaji po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Invalidnost u Ujedinjenom Kraljevstvu]] 3936043 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Bolesti i poremećaji po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Invalidnost u Ujedinjenom Kraljevstvu]] p2pwtup790258qd7tdm9nwskf0qrlhz Kategorija:Bolesti i poremećaji po državama 14 538770 3936044 2026-10-16T21:09:53Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Ljudske bolesti i poremećaji| ]] [[Kategorija:Zdravlje po državama| Bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Invalidnost po državama]] 3936044 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Ljudske bolesti i poremećaji| ]] [[Kategorija:Zdravlje po državama| Bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Invalidnost po državama]] 6f0bmaplru83lmiscemk3tmp7yfh4fq 3936045 3936044 2026-10-16T21:11:20Z Bosancica by MK 173186 3936045 wikitext text/x-wiki {{Roditeljska kategorija}} [[Kategorija:Bolesti ljudi| ]] [[Kategorija:Zdravlje po državama| Bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Invalidnost po državama]] 70y8uve59ii3cb4i6i6edu4doqn82kc Kategorija:Invalidnost u Ujedinjenom Kraljevstvu 14 538771 3936046 2026-10-16T21:13:03Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: {{Glavni|Invaliditet u Ujedinjenom Kraljevstvu}} {{Commons category}} [[Kategorija:Invalidnost po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Društvo u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Invalidnost u Evropi|Ujedinjeno Kraljevstvo]] 3936046 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Invaliditet u Ujedinjenom Kraljevstvu}} {{Commons category}} [[Kategorija:Invalidnost po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Društvo u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Invalidnost u Evropi|Ujedinjeno Kraljevstvo]] py8va0rxq8solsiwg8i834uw0toyfsl 3936047 3936046 2026-10-16T21:14:53Z Bosancica by MK 173186 3936047 wikitext text/x-wiki {{Glavni|Invaliditet u Ujedinjenom Kraljevstvu}} {{Commons category}} [[Kategorija:Invalidnost po državama|Ujedinjeno Kraljevstvo]] [[Kategorija:Zdravlje u Ujedinjenom Kraljevstvu]] [[Kategorija:Britansko društvo]] [[Kategorija:Invalidnost u Evropi|Ujedinjeno Kraljevstvo]] owf6xhj3e1n4yscb4m4pdrd7x3tryp1 Kategorija:Invalidnost u Evropi 14 538772 3936049 2026-10-16T21:16:10Z Bosancica by MK 173186 Nova stranica: [[Kategorija:Invalidnost po kontinentima|Evropa]] [[Kategorija:Zdravlje u Evropi]] [[Kategorija:Evropsko društvo]] 3936049 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Invalidnost po kontinentima|Evropa]] [[Kategorija:Zdravlje u Evropi]] [[Kategorija:Evropsko društvo]] s8wlnn0fkvrcjqbxibn3jqxfbr5kw56 Tara Brach 0 538773 3936056 2026-10-16T22:54:41Z Bosancica by MK 173186 Rad na članku 3936056 wikitext text/x-wiki {{Izmjena u toku}} {{Infokutija osoba | ime = Tara Brach | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1953|5|17}} | mjesto_rođenja = [[East Orange]], [[New Jersey]], [[Sjedinjene Američke Države]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = {{Plainlist| * [[Psihologija|Psihologinja]] * Učiteljica [[Budistička meditacija|budističke meditacije]] }} | godine_aktivnosti = | poznat_po = {{Plainlist| * Osnivačica Zajednice za uvidnu meditaciju u Washingtonu (IMCW) * Razvoj i primjena metode RAIN * Povezivanje budističke meditacije i psihoterapije }} | značajna_djela = {{Plainlist| * ''Radikalno prihvatanje'' (2003) * ''Istinsko utočište'' (2013) * ''Radikalno saosjećanje'' (2019) }} | suprug = Jonathan Foust | web_stranica = {{URL|https://www.tarabrach.com/}} }} '''Tara Brach''' (rođena 17. maja 1953) je [[SAD|američka]] [[Psihologija|psihologinja]], autorica i zagovornica [[Budistička meditacija|budističke meditacije]]. Osnivačica je i viša učiteljica Zajednice za uvidnu meditaciju u [[Washington]]u (IMCW).<ref name="IMCW">{{cite web |title=About Us |url=https://imcw.org/about-us/ |website=Insight Meditation Community of Washington |access-date=17. 10. 2026 |language=en}}</ref> U svom radu povezuje učenja [[Budizam|budizma]], praksu svjesne pažnje i psihološke pristupe emocionalnoj patnji. Autorica je knjiga ''Radikalno prihvatanje'', ''Istinsko utočište'' i ''Radikalno saosjećanje'', a poznata je i po predavanjima i vođenim meditacijama koje objavljuje putem [[internet]]a.<ref name="APA">{{cite web |last=DeAngelis |first=Tori |date=2. 2. 2014 |title=A blend of Buddhism and psychology |url=https://www.apa.org/monitor/2014/02/buddhism-psychology |website=Monitor on Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=45 |issue=2 |page=64 |access-date=17. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Brach_Books">{{cite web |title=Books, CDs, and Downloads |url=https://www.tarabrach.com/books/ |website=Tara Brach Official Website |access-date=17. 10. 2026 |language=en}}</ref> == Biografija == === Djetinjstvo i obrazovanje === Tara Brach rođena je u [[East Orange, New Jersey|East Orangeu]], u saveznoj državi [[New Jersey]], u porodici Nancy i Billa Bracha. Njen otac bio je advokat koji se bavio [[Građansko pravo|građanskim pravom]], dok je majka radila u reklamnoj industriji. Odrasla je u [[Unitarijanizam|unitarističkoj kršćanskoj]] porodici i najstarija je od četvero djece.<ref name="Guardian">{{cite web |last=Mabe |first=Rachel |date=8. 12. 2021 |title=When meditation turns toxic: the woman exposing spiritual sexism |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2021/dec/08/meditation-spirtual-sexism-womens-retreats |website=The Guardian |access-date=17. 10. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Boorstein">{{cite web |last=Boorstein |first=Michelle |date=20. 5. 2013 |title=A calming voice in frantic times: Buddhist Tara Brach teaches and heals thousands seeking spiritual guidance |url=https://www.newspapers.com/article/portland-press-herald-a-calming-voice-in/177515547/ |website=Portland Press Herald |publisher=Newspapers.com |access-date=17. 10. 2026 |language=en}}</ref> Studirala je na [[Univerzitet Clark|Univerzitetu Clark]], gdje je stekla diplome iz [[Psihologija|psihologije]] i [[Političke nauke|političkih nauka]]. Nakon studija pridružila se organizaciji 3HO, čiji su se pripadnici bavili [[joga|jogom]] i meditacijom, te je živjela u [[Ašram|ašram]]u u blizini [[Boston]]a. U tom periodu njenim duhovnim životom snažno je utjecao [[Yogi Bhajan]], osnivač organizacije. Prema njenom kasnijem svjedočenju, Bhajan je učestvovao u dogovaranju njenog prvog braka. Nakon nekoliko godina napustila je zajednicu zajedno sa suprugom, a potom je rodila sina. Njihov brak završio se razvodom.<ref name="Guardian" /><ref name="Boorstein" /> Iskustvo života u toj zajednici kasnije je utjecalo na njeno promišljanje odnosa između duhovnog autoriteta, rodnih uloga i emocionalnog iskustva. U intervjuu za ''[[The Guardian]]'' govorila je o [[Seksizam|seksizmu]] i [[Patrijarhat|patrijarhalnim]] obrascima koje je doživjela u duhovnim zajednicama.<ref name="Guardian" /> === Psihologija i budistička praksa === Brach je stekla doktorat iz [[Klinička psihologija|kliničke psihologije]] na [[Univerzitet Fielding Graduate|Institutu Fielding]]. Njena doktorska disertacija bavila se meditacijom kao mogućim [[Psihoterapija|terapijskim]] pristupom u radu s [[ovisnost|ovisnošću]]. Nakon obrazovanja počela je raditi kao [[Psihoterapija|psihoterapeutkinja]], istovremeno razvijajući praksu podučavanja meditacije.<ref name="official">{{cite web |title=About Tara Brach |url=https://www.tarabrach.com/about/ |website=Tara Brach Official Website |access-date=17. 10. 2026 |language=en}}</ref> Godine 1988. postala je budistička laička svećenica. U njenom daljnjem obrazovanju posebno je važnu ulogu imao [[Jack Kornfield]], psiholog i učitelj budističke meditacije, pod čijim je vodstvom učestvovala u višegodišnjem programu obuke u Centaru za meditaciju "Spirit Rock" u [[Kalifornija|Kaliforniji]]. Među njenim učiteljima bio je i [[Joseph Goldstein (pisac)|Joseph Goldstein]].<ref name="APA" /><ref name="Guardian" /> Brach je u svom radu povezivala [[Psihoterapija|psihoterapiju]] s [[Budizam|budističkim]] praksama svjesne pažnje i suosjećanja. Dok je u psihoterapiji primjenjivala psihološka znanja, u meditacijskom podučavanju naglašavala je svjesnost sadašnjeg trenutka, prihvatanje emocionalnih iskustava i razvijanje suosjećajnijeg odnosa prema sebi i drugima.<ref name="APA"/><ref name="official"/> == Bibliografija == === Knjige === * Brach, Tara (2003). ''Radical Acceptance: Embracing Your Life with the Heart of a Buddha''. Bantam. ISBN 0-553-80167-8. * Brach, Tara (2012). „Mindful Presence: A Foundation for Compassion and Wisdom”. U: Christopher K. Germer i Ronald D. Siegel (ur.), ''Wisdom and Compassion in Psychotherapy: Deepening Mindfulness in Clinical Practice''. Guilford Press. ISBN 978-1462518869. * Brach, Tara (2013). ''True Refuge: Finding Peace and Freedom in Your Own Awakened Heart''. Bantam. ISBN 978-0553807622. * Brach, Tara (2014). „Healing Traumatic Fear: The Wings of Mindfulness and Love”. U: ''Mindfulness-Oriented Interventions for Trauma: Integrating Contemplative Practices''. Guilford Press. ISBN 978-1462518586. * Brach, Tara (2019). ''Radical Compassion: Learning to Love Yourself and Your World with the Practice of RAIN''. Viking. ISBN 978-0525522812. * Brach, Tara (2021). ''Trusting the Gold: Uncovering Your Natural Goodness''. Sounds True. ISBN 978-1-68364-713-3. * Brach, Tara (2023). ''Radical Acceptance: Awakening the Love That Heals Fear and Shame''. Jubilarno izdanje povodom 20. godišnjice prvog izdanja. Bantam. ISBN 1846047684. === Audioizdanja === * ''Radical Self-Acceptance: A Buddhist Guide to Freeing Yourself from Shame'' (2005). ISBN 978-1591793212. * ''Radical Acceptance: Guided Meditations'' (2007). ISBN 978-0615185583. * ''Meditations for Emotional Healing'' (2009). ISBN 978-1591797418. * ''Meditation and Psychotherapy: A Professional Training Course for Integrating Mindfulness into Clinical Practice'' (2011). ISBN 978-1591799702. * ''Mindfulness Meditations: Nine Guided Practices to Awaken Presence and Open Your Heart'' (2012). ISBN 978-1604077988. * ''Finding True Refuge: Meditations for Difficult Times'' (2013). ISBN 978-1604078633. === Stručni prilozi === * "Mindful Presence: A Foundation for Compassion and Wisdom" (2012). * "Healing Traumatic Fear: The Wings of Mindfulness and Love" (2014). == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.tarabrach.com/ Službena stranica Tare Brach] * [https://imcw.org/ Zajednica za uvidnu meditaciju u Washingtonu] * [https://dharmaseed.org/teacher/175/ Predavanja i meditacije Tare Brach na Dharma Seed] * [https://www.psychotherapy.net/interview/tara-brach-mindfulness-psychotherapy-awakening/ Intervju o svjesnoj pažnji, psihoterapiji i duhovnom razvoju], Psychotherapy.net * [https://www.apa.org/monitor/2014/02/buddhism-psychology A blend of Buddhism and psychology], ''Monitor on Psychology'', [[Američko psihološko udruženje]] * [https://www.psychologytoday.com/blog/ethical-wisdom/201405/the-awakened-heart-conversation-tara-brach/ The Awakened Heart: A Conversation with Tara Brach], ''Psychology Today'' * [https://www.lionsroar.com/facing-my-white-privilege/ Facing My White Privilege], ''Lion’s Roar'' {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Brach, Tara}} [[Kategorija:Američki psiholozi]] [[Kategorija:Američki budisti]] [[Kategorija:Budistički pisci]] [[Kategorija:Američki protivratni aktivisti]] [[Kategorija:Učitelji u budizmu]] [[Kategorija:Američki akademici]] [[Kategorija:Budistički aktivisti]] [[Kategorija:Rođeni 1953.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, East Orange]] dneygbr6f6leqrqd07p1dtq67aq848s Razgovor:Tara Brach 1 538774 3936059 2026-10-16T23:03:32Z Bosancica by MK 173186 https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedijin-americki-mjesec-bs-2026 3936059 wikitext text/x-wiki {{Američki mjesec}} 7s8a1bsqm3l9a2qhiiiyb2dpglg3wu8