Wikipedia
bxrwiki
https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD
MediaWiki 1.47.0-wmf.2
first-letter
Меди
Тусхай
Хэлэлсэхэ
Хэрэглэгшэ
Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ
Википеэди
Википеэди тухай хэлэлсэхэ
Файл
Файл хэлэлсэхэ
MediaWiki
MediaWiki хэлэлсэхэ
Загбар
Загбар хэлэлсэхэ
Туһаламжа
Туһаламжа хэлэлсэл
Категори
Категори хэлэлсэхэ
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Ирланд
0
4560
74640
70874
2026-05-18T21:09:48Z
CommonsDelinker
33
Replacing Eire_pronunciation.ogg with [[File:Ga-Éire.oga]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: standardize name of pronunciation audio).
74640
wikitext
text/x-wiki
{{Redirect|Ирланд}}
{{Инфобокс улас
| conventional_long_name = Ирланд
| native_name = Éire ([[Ирланд хэлэн|Ирланд]])
| common_name = Ирланд<!--Not visible. Allows the template to get the correct ISO 3166 code etc.--->
| linking_name = the Republic of Ireland<!--so the template links correctly to "(Topic) of the Republic Ireland" articles-->
| area_link = #Geography
| image_flag = Flag of Ireland.svg
| flag_type = [[Ирланд уласай туг|Туг]]
| symbol_width = 65px
| image_coat = Coat of arms of Ireland.svg
| symbol_type = [[Ирланд уласай һүлдэ|Һүлдэ]]
| image_map = EU-Ireland.svg
| map_caption =
| national_anthem = "{{lang|ga|[[Amhrán na bhFiann]]|italic=no}}"<br />{{raise|0.1em|({{Lang-en|"The Soldiers' Song"}})}}<br />{{raise|0.1em|(<small>[[Буряад хэлэн|буряадаар.]]</small> "Сэрэгэй Дуулал")}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - Amhrán na bhFiann.ogg|center]]</div>
<!--Irish is "the first official language" and English "a second official language" – please do not change the order; see reference -->
| official_languages = [[Ирланд хэлэн|Ирланд]], [[Англи хэлэн|Англи]]<ref name=lang>{{cite web |url=http://www.irishstatutebook.ie/2003/en/act/pub/0032/sec0002.html#sec2 |title=Official Languages Act 2003 |publisher=Office of the Attorney-General |access-date=18 February 2012}}</ref>
| capital = [[Дублин]]
| ethnic_groups_year = 2016<ref>{{cite web|title=CSO Census 2016 Chapter 6 – Ethnicity and Irish Travellers|url=http://www.cso.ie/en/media/csoie/releasespublications/documents/population/2017/Chapter_6_Ethnicity_and_irish_travellers.pdf|access-date=28 April 2017}}</ref>
| ethnic_groups = 85.5% [[Ирландшууд]] </br> 14.5% буhад
| religion = 85.1% [[Христосой шажан|Христос]] </br>—78.3% [[Ирланддахи Католик Церковь|Католик]] </br>—2.6% [[Ирландын Сүм]] </br>—4.2% Бусад [[Христосой шажанай конфессиин жагсаалта|Христос]] </br>10.1% [[БНИУ дахи Шажангүйн үзэл|Шажангүй]] </br>2.0% [[БНИУ дахи Шажан|Бусад]] </br>2.8% Харюулаагүй
| religion_year = 2016
| coordinates =
| largest_city = capital
| government_type = [[Нэгэдэмэл улас|Нэгэдэмэл]] [[Бүгэдэ найрамдаха улас|бүгэдэ </br>найрамдаха улас]]
| leader_title1 = [[Ирланд Уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]]
| leader_name1 = [[Майкл Һиггинс]]
| leader_title2 = [[Ирланд Уласай Юрэнхы Сайд|Юрэнхы сайд]]
| leader_name2 = [[Микал Мартин]]
| leader_title3 = [[Tánaiste]]
| leader_name3 = [[Лео Варадкар]]
| legislature = [[Ирландын Парламент|Oireachtas]]
| upper_house = [[Ирландын Сенат|Seanad]]
| lower_house = [[Ирландын Түлөөлэгшын танхим|Dáil]]
| area_km2 = 70,273
| area_rank = 118 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] -->
| percent_water = 2.0%
| population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 4,977,400<ref>{{cite web |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/er/pme/populationandmigrationestimatesapril2020/ |publisher = Central Statistics Office |title=Population and Migration Estimates |date=20 August 2020 | accessdate = 18 April 2021 }}</ref>
| population_estimate_year = 2020
| population_estimate_rank = 122
| population_density_km2 = {{#expr: 4977400/70273 round 1}}
| population_density_sq_mi = {{#expr: 4977400/27133 round 1}} <!-- Do not remove per WP:MOSNUM -->
| population_density_rank =
| GDP_PPP_year = 2020
| GDP_PPP = {{increase}} $448 тэрбүм<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,914,612,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2020 |website=IMF.org |publisher=International Monetary Fund |access-date=8 January 2020}}</ref>
| GDP_PPP_rank = 46
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $89,383<ref name=imf2/>
| GDP_PPP_per_capita_rank = 4
| GDP_nominal = {{increase}} $399 тэрбүм<ref name=imf2/>
| GDP_nominal_rank = 32
| GDP_nominal_year = 2020
| GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $79,669<ref name=imf2/>
| GDP_nominal_per_capita_rank = 4
| Gini_year = 2018
| Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady-->
| Gini = 28.9
| Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=European Commission |access-date=8 January 2020}}</ref>
| Gini_rank = 23
| HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->
| HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady-->
| HDI = 0.955 <!--number only-->
| HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/latest-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2020|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|access-date=10 December 2019|format=PDF}}</ref>
| HDI_rank = 2
| sovereignty_type = [[Ирланд уласай түүхэ|Түүхэ]]
| sovereignty_note =
| established_event1 = [[Ирланд уласай тусгаар тогтонолой тунхаглал|Тусгаар тогтоноhон]]
| established_date1 = 1 hарын 21, 1919 он
| established_event2 = {{nowrap|[[Англи-Ирландын Хэрээ|Англи-Ирландын </br>Хэрээ]]}}
| established_date2 = 12 hарын 6, 1921 он
| established_event3 = [[Сүлөөтэ Ирланд Уласай Үндэһэн хуули|1922 оной </br>Үндэһэн хуули]]
| established_date3 = 12 hарын 6, 1922 он
| established_event4 = [[Ирланд Уласай Үндэһэн хуули|1937 оной </br>Үндэһэн хуули]]
| established_date4 = 12 hарын 29, 1937 он
| established_event5 = [[1948 оной Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай Акт|БНУ-ай Акт]]
| established_date5 = 4 hарын 18, 1949 он
| currency = [[Евро]] ([[Еврогой тэмдэг|€]])
| currency_code = EUR
| utc_offset = +0{{sp}}
| time_zone = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
| calling_code = [[Telephone numbers in the Republic of Ireland|+353]]
| cctld = [[.ie]]{{ref label|tld|c}}
}}
'''Ирланд''' ({{lang-ga|Éire}} {{IPA-ga|ˈeːɾʲə||Ga-Éire.oga}}) албан ёhоор '''Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Улас''' (''{{lang|ga|Poblacht na hÉireann}}''), баруун-хойто [[Европо|Европын]] [[Ирланд арал|Ирланд]] аралдахи 32-ой 26 [[Ирландын Графство|графствоһоо]] бүридэдэг [[улас]] юм. [[Ниислэл|Нийслэл]] болон эгээн том хотоинь аралай зүүн зүгтэ байрладаг [[Дублин]] хото юм. 4.9 сая хүн зонтой тус уласай хүн зоной 40 шахуу хубиинь [[Ехэ Дублинэй Бүһэ|Ехэ Дублин Бүһэдэ]] оршон һуудаг.<ref>[https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/er/pme/populationandmigrationestimatesapril2018/ "Population and Migration Estimates, April 2018"], Central Statistics Office, released 28 August 2018</ref> Ирландиинь [[Ехэ Британи|Нэгэдэһэн Хаанта Уласай]] нэгэ хэсэг [[Хойто Ирланд|Хойто Ирландтай]] нэгэнэй хуурай газарай хилээ хубаалсадаг. Энэ хилые эһэн тоособол Ирландиинь [[Атлантай далай]], урда зүгээр [[Кельтэй тэнгис]], зүүн-урда зүгээр [[Гэгээн Георгиин хоолой]], зүүн зүгээр [[Ирландын тэнгис|Ирландын тэнгисээр]] хүреэлэгдэнэ. Энэнь [[Нэгэдэмэл улас|нэгэдэмэл]] [[парламентын бүгэдэ найрамдаха улас]].<ref>{{citation|title=Constitutional Law of 15 EU Member States|author1=L. Prakke|author2=C. A. J. M. Kortmann|author3=J. C. E. van den Brandhof|publisher=Kluwer|location=Deventer|page=429|quote=Since 1937 Ireland has been a parliamentary republic, in which ministers appointed by the president depend on the confidence of parliament|year=2004|isbn=9013012558}}</ref> Хуули тогтоохо байгуулга, ''[[Ирландын Парламент|Oireachtas]],'' нь доодо танхим, ''[[Ирландын Түлөөлэгшын танхим|Dáil Éireann]],'' дээдэ танхим, ''[[Ирландын Сенат|Seanad Éireann]]'',-һаа ба һунгагдаhан [[Ирланд Уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэһээ]] бүрэдидэг. Засагай газарай даргань [[Ирланд Уласай Юрэнхы Сайд|''Taoiseach'']] (Юрэнхы Сайд, буквальна. 'Ударидагша') Дайлаар һунгагдадаг ба Юрэнхылэгшээр томилогдодог; Taoiseach өөрын ээлжээндэ засагай газарай бусад министрүүдые томилдог.
[[Ирландын Сүлөөтэ Улас]] нь 1922 ондо [[Англи-Ирландын Хэрээ|Англи-Ирландын хэрээнэй]] дагуу [[доминион]] статустай байгуулагдаһан. 1937 ондо, шэнэ [[Ирландын Үндэһэн Хуули|үндэһэн хуулиие]] абажа, туһа можые "Ирланд" гээшэ нэрлэжэ, һунгагдаһан гүйсэдхэгшэ бэшэ юрэнхылэгшэтэй бүгэдэ найрамдаха улас болоһон. [[1948 оной Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай Акт|1948 оной Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Уласай Актын]] дагуу 1949 ондо албан ёһоор бүгэдэ найрамдаха уласаар тунхаглаһан. Ирланд 1955 оной 12 һарада [[Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга|НҮБ-ын]] гэшүүн болоһон. Энэ нь 1973 ондо [[Европын холбоон|Европын Холбооной]] урдахи байгуулга болохо [[Европын Ниигэмлэгүүд|Европын Ниигэмлэгүүдтэ]] (ЕН) нэгэдэһэн. Гүрэн 20-р зуунай ехэнхи хугасаанда Хойто Ирландтай албан ёһоной харилсаагүй байһаншье, 1980-д, 1990-д оной үедэ Ехэ Британи, Ирландын засаг газар Хойто Ирландын намуудтай "[[Хойто Ирланд дахи Зүришэл|проблемууд]]"-ые шиидхэлгын түлөө ажаллаһан. 1998 ондо [[Белфастын Зүбшөөрэл|Белфастын Зүбшөөрэлэй]] баталалгын дараа [[Ирландын засагай газар]] ба [[Хойто Ирландын Министрүүдэй Кабинет|Хойто Ирландын гүйсэдхэгшэ засаг]] Зүбшөөрэлэй дагуу байгуулагдаһан [[Хойто/Урдын министрүүдэй зүблэл|Хойто/Урдын министрүүдэй зүблэлэй]] хизаарда хэдэ хэдэн улас түрын талада хүдэлмэрилжэ байна.
Европын томоохон финансова түбүүдиинь нэгэнь Дублин хотодо суглардаг. Ирланд нь нэгэ хүндэ ноогдохо ДНБ-эй хэмжээгээр дэлхэйн хамагай баян арбан гүрэнэй тоондо ородогшье,<ref>{{cite web|title=Country Comparison: GDP – per capita (PPP)|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html?countryName=Ireland&countryCode=ei®ionCode=eur&rank=27#ei|work=World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=29 August 2011|archive-date=19 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119060620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html?countryName=Ireland&countryCode=ei®ionCode=eur&rank=27#ei|url-status=dead|accessdate=17 January 2022|archivedate=19 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111119060620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html?countryName=Ireland&countryCode=ei®ionCode=eur&rank=27#ei}}</ref> энэнь Ирландта ажаллажа буй транснациональна компаниудай налогой инверситэй практикаһаа үүдэлтэй хазайлгалттай холбоотой юм.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-07-13/-leprechaun-economics-earn-ireland-ridicule-443-million-bill|title='Leprechaun Economics' Earn Ireland Ridicule, $443 Million Bill|date=13 July 2016|publisher=Bloomberg L.P.|access-date=1 January 2021|archive-date=14 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160714155406/https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-07-13/-leprechaun-economics-earn-ireland-ridicule-443-million-bill|url-status=live}}</ref><ref name="z1">{{Cite web|last1=Gabriel Zucman|author-link=Gabriel Zucman|last2=Thomas Torslov|last3=Ludvig Wier|date=June 2018|title=The Missing Profits of Nations|url=http://gabriel-zucman.eu/missingprofits/|publisher=[[National Bureau of Economic Research]], Working Papers|page=31|quote=Appendix Table 2: Tax Havens|access-date=1 January 2021|archive-date=10 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610071636/http://gabriel-zucman.eu/missingprofits/|url-status=live}}</ref><ref name="zux">{{Cite news|date=13 June 2018|title=Ireland is the world's biggest corporate 'tax haven', say academics|work=The Irish Times|url=https://www.irishtimes.com/business/economy/ireland-is-the-world-s-biggest-corporate-tax-haven-say-academics-1.3528401?mode=sample&auth-failed=1&pw-origin=https%3A%2F%2Fwww.irishtimes.com%2Fbusiness%2Feconomy%2Fireland-is-the-world-s-biggest-corporate-tax-haven-say-academics-1.3528401|quote=New Gabriel Zucman study claims State shelters more multinational profits than the entire Caribbean|access-date=1 January 2021|archive-date=24 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180824044322/https://www.irishtimes.com/business/economy/ireland-is-the-world-s-biggest-corporate-tax-haven-say-academics-1.3528401?mode=sample&auth-failed=1&pw-origin=https%3A%2F%2Fwww.irishtimes.com%2Fbusiness%2Feconomy%2Fireland-is-the-world-s-biggest-corporate-tax-haven-say-academics-1.3528401|url-status=live}}</ref><ref name="shadow">{{Cite web|date=6 March 2018|title=Financial Stability Board 2017 Report: The largest shadow banking centres|url=https://www.independent.ie/business/irish/irish-shadow-banking-dwarfs-more-traditional-sectors-36673706.html|website=[[Irish Independent]]|access-date=1 January 2021|archive-date=6 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306054602/https://www.independent.ie/business/irish/irish-shadow-banking-dwarfs-more-traditional-sectors-36673706.html|url-status=live}}</ref> Стандарт хазагайралгань Ирландын эдэй засагай нарин нягта хэмжэлгэдэ гү, али дэбжүүлгэдэ хэтэрхэй ехэ хазайһан тула [[Ирландын Түб Банк]] 2017 онһоо эхилэн [[хубилгаһан үндэһэнэй ниитэ доходые]] (ҮНД*) баталһан.<ref name="gni1" /><ref name="gni2" /> ЕХ-до нэгэдэһэнэй дараа засагай газар 1995-2007 оной хоорондо эдэй засагай ургалтые бии болгоһон [[Эдэй засагай либерализм|либерал эдэй засагай]] политикые бэелүүлһэн ба мүнөө үедэ [[Кельтын Бар|Кельтын Барай]] үе гээшэ нэрлэгдэдэг ба дараань [[Дэлхэйн эдэй засагай кризис (2008)|Ехэ Рецессиин]] үеэр болиһон.<ref>{{cite news|last=Nicoll|first=Ruaridh|url=https://www.theguardian.com/world/2009/may/10/ireland-financial-crisis-emigration|title=Ireland: As the Celtic Tiger roars its last|date=16 May 2009|work=The Guardian|access-date=30 March 2010|location=London|archive-date=6 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130906140624/http://www.theguardian.com/world/2009/may/10/ireland-financial-crisis-emigration|url-status=live}}</ref>
[[Хүгжэһэн улас]] болохо Ирланд нь [[элүүрые хамгаалга]], [[Улас оронуудай эдэй засагай эрхэ сүлөөнэй жагсаалта|эдэй засагай эрхэ сүлөө]], [[Хэблэлэй Эрхэ Сүлөөнэй Индекс|хэблэлэй эрхэ сүлөө]] зэргэ харуулһан баримтаар һайн дүн харуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf|title=Human Development Report 2019|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]]|pages=300|access-date=15 December 2019|archive-date=24 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024144212/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_summary_human_development_statistical_update_en.pdf|url-status=live}}</ref> Ирланд болбол [[Европын холбоон|Европын Холбооной]] гэшүүн ба [[Европын Зүблэл]] ба [[Эдэй засагай хамтын ажаллалгын ба хүгжэлтын байгуулга|ЭЗХАХБ-ын]] байгуулагша гэшүүн мүн. Ирландын засагай газар [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн 2-р дайнай]] үмэнэ сэрэгэй [[Нейтралитет|нейтралитетые]] баримталжа ерэһэн ба [[НАТО|НАТО-гой]] гэшүүн бэшэ,<ref>{{cite web|url=http://www.nato.int/cps/en/natolive/nato_countries.htm|title=NATO – Member countries|publisher=NATO|access-date=29 December 2014|archive-date=24 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110924014819/http://www.nato.int/cps/en/natolive/nato_countries.htm|url-status=live}}</ref> болобошье [[Эб найрамдалай түлөө Партнёрство]], [[Үргэлжын структурированна Ажаллалга|PESCO-ын]] гэшүүн юм.
{{stub}}
<references />
{{Европо}}
[[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Ирланд Улас| ]]
[[Категори:Европын уласууд]]
m7j6tf9zki47eihrsaipc9ahfc27mpx
Үзэг бэшэг
0
6026
74642
72543
2026-05-19T08:04:14Z
Kwamikagami
8072
74642
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:WritingSystemsoftheWorld.png|upright=1.5|thumb|Мүнөөнэй дэлхэйдэ хэрэглэгдэжэ буй тэмдэглэхүйсэ сагаан толгойнуудые зураглаһан]]
'''Үзэг бэшэг''' ({{lang-ru|Алфавит}}) буюу '''сагаан толгой''' ({{lang-mn|цагаан толгой}}) гэжэ аман хэлэнэй абяаные түлөөлэн дүрсэлхэ тулда тэмдэг, зурлаа маягаар бэшэхэ үзэгүүдые хамтадхаһан ижи бүридэл ха юм.
Дэлхэй дээрэ олон янзын үзэг бэшэг байдаг.
==Хэб янза==
Оршон сагай олон хэлэн соо Латин сагаан толгойн түрэлүүд хэрэглэжэ байна.
*[[Монгол бэшэг]] — 1204 онhоо хэрэглэжэ эхилhэн [[монголшууд|монголшуудай]] уламжалалта сагаан толгой ха юм. Монгол бэшэгэнь хоёрдогшо сагаан толгойн үүрэгтэйгээр одоо [[Монгол улас]] соо хэрэглэжэ байна.
*[[Грек үзэг бэшэг]] — Али эртэ үеhээ одоо үе хүртэл хэрэглэжэ байна.
*[[Лата сагаан толгой]] — Али эртэ үеhээ одоо үе хүртэл хэрэглэжэ байна.
*[[Араб сагаан толгой]] — [[Араб хэлэн|Араб]] мүн [[Перс хэлэн]]эй бэшэгэй системэ
*[[Еврей сагаан толгой]] — Еврей болон Ладино, Иддиш хэлэнэй бэшэгэй системэ
*[[Кирилл сагаан толгой]] — Грек сагаан толгойн дээр һуурилан үүсэһэн. [[Ород хэлэн|Ород]], [[Болгар хэлэн|Болгар]] болон бусад уласай хэлэнэй бэшэгэй системэ
*[[Хангыль]] — [[Солонгос хэлэн]]эй бэшэгэй системэ
{{stub}}
{{1000 үгүүлэл}}
[[Категори:Үзэг бэшэг]]
mlnw4ykqpauadpzkmozom54kdiwtuz8
Кирилл үзэг
0
7613
74644
55055
2026-05-19T08:05:55Z
Kwamikagami
8072
74644
wikitext
text/x-wiki
[[File:Cyrillic alphabet world distribution.svg|thumb|upright=1.25|Кирилл сагаан толгойн тархаса]]
[[File:Cyrillic letter Yat.svg|thumb]]
'''Кирил үзэг''' ({{lang-ru|кирилли́ческий алфави́т}}) — грек сагаан толгойнһоо гаралтай болоод голшолон Славян угсаанай арад түмэнэй дунда түгэсэн бэшэгэй тогтолсоо юм.
==Гаралга==
[[Христосой шажан|Христосой]] номлигшод болохо аха дүүнэр Кирилл, Мефодий 10-р зуунай үедэ Славян үндэһэтэндэ Христосой һургаалые номложо байха үедээ зохёоһон байна. Тэдэ өөрһэдын һургаалые арад түмэндэ ойлгомжотой болгохо үүдэнһээ славян хэлэнэй бүтэсэдэ тохируулан Славян сагаан толгойе (одоогой кирилл сагаан толгой) грек сагаан толгойн нэгэн хубилбари болохо Глаголица сагаан толгойнһоо һанаа абан зохёоһон байна.
==Хэрэглээ==
Кирилл үзэгые 30 үлүү уласта ашаглажа байгаа болоод өөрһэдын хэлэнэй онсолого, дуудалга хүгэд тохируулан үзэг нэмэжэ хэрэглэжэ байна.
===Кирил сагаан толгой===
Кирилл үзэгые албан ёһоной сагаан толгойгоор ашагладаг хэлэнүүд гэбэл:
*Славян хэлэнүүд: [[Болгар хэлэн|болгар]], [[Беларус хэлэн|беларус]], [[Македон хэлэн|македон]], [[Ород хэлэн|ород]], [[Русин хэлэн|русин]], [[Серб хэлэн|серб]], [[Украин хэлэн|украин]].
*Славян буса хэлэнүүд: [[Абхаз хэлэн|абхаз]], [[Башкир хэлэн|башкир]], [[Эрзя хэлэн|эрзя]], [[Казах хэлэн|казах]], [[Килдин хэлэн|килдин]], [[Саами хэлэн|саами]], [[коми хэлэн|коми]], [[хиргис хэлэн|хиргис]], [[Мари хэлэн|мари]], [[Мокша хэлэн|мокша]], '''[[Монгол хэлэн|монгол]]''' ([[Монгол хэлэн|халха]], [[Буряад хэлэн|буряад]], [[Хальмаг хэлэн|хальмаг]]), [[Осетин хэлэн|осетин]], [[Цыган хэлэн|цыган]] (зарим аялгуунууд), [[Яхад хэлэн|яхад]], [[Таджик хэлэн|таджик]], [[Татар хэлэн|татар]], [[тлингит хэлэн|тлингит]] (сүмын текст бэшэхэдэ), [[Уряанхай хэлэн|уряанхай]], [[Удмурт хэлэн|удмурт]], [[Инуит хэлэн|инуит]] (Сибир юпик хэлэн), [[Юпик хэлэн|юпик]] ([[Аляска]]да)
=== Ород хэлэнэй хубилбари ===
{| border=0 cellpadding=4 cellspacing=1 style="padding:0 .5em .2em; border:1px solid #999; margin:1em 0;"
|+ align=bottom style="text-align:left; font-size:smaller; " | Мөр 1: Дармал бичиглэл, Мөр 2: Бичмэл бичиглэл.
|- style="font-family:FreeSerif,Georgia,'Times New Roman','Nimbus Roman No9 L','Century Schoolbook L','Trebuchet MS','URW Bookman L','URW Chancery L','URW Palladio L',Arial,Teams,serif; font-size:large; text-align:center; "
| а || б || в || г || д || е || ё || ж || з || и || й || к || л || м || н || о || п || р || с || т || у || ф || х || ц || ч || ш || щ || ъ || ы || ь || э || ю || я
|- style="font-family:FreeSerif,Georgia,'Times New Roman','Nimbus Roman No9 L','Century Schoolbook L','Trebuchet MS','URW Bookman L','URW Chancery L','URW Palladio L',Arial,Teams,serif; font-size:large; text-align:center; "
||''а'' || ''б'' ||| ''в'' ||| ''г'' ||| ''д'' || ''е'' || ''ё'' || ''ж'' || ''з'' ||| ''и'' ||| ''й'' || ''к'' || ''л'' || ''м'' || ''н'' || ''о'' ||| ''п'' || ''р'' || ''с'' ||| ''т'' || ''у'' || ''ф'' || ''х'' || ''ц'' || ''ч'' || ''ш'' || ''щ'' || ''ъ'' || ''ы'' || ''ь'' || ''э'' || ''ю'' || ''я''
|}
[[Категори:Үзэг бэшэг]]
faj6jgxpr82atbqnlot6mpzwibjcftk
Лата үзэг
0
8361
74641
73124
2026-05-19T08:03:27Z
Kwamikagami
8072
74641
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Latin alphabet world distribution.svg|thumb|upright=1.5|Лата үзэгэй нэбтэрүүлгэ]]
'''Лата үзэг''' — [[грек үзэг]]һөө гараһан нэгэ түрэлэй [[үзэг бэшэг]] юм. Мүнөө үеын [[герман бүлэгэй хэлэнүүд|герман]], [[роман бүлэгэй хэлэнүүд|роман]], г. м. бүлэгэй хэлэнүүдэй олонхи хубиин бэшэг болоһон тус бэшэгэй үндэһэн хубилбари 26 үзэгтэй.
{{МЭҮ}} VII зуунда мүнөөнэй Италиин нютагта байһан этрус аймагайхи нэгэн үзэг бэшэгые зохёоһониинь, үлүү хүсэрхэг лата аймагайхид сааша саашад түгээн дэлгэрүүлһэнээр лата үзэг гэгдэбэ. [[Римэй эзэнтэ гүрэн|Римэй гүрэн]] анха уласай бэшэг болгоһон тула, ромын үзэгшье гэгдэдэг.
Европодо [[славян]] зарим арад түмэн, грекүүдһээ бусадынь; Африкада араб хэлэтэ уласууд, [[Эфиопи]], [[Эритрей]]һээ бусадынь; Америкэ, Австрали түбиинхи булатаараа лата үзэг хэрэглэжэ байна.
Азида Түрк, [[Туркменистан]], [[Узбекистан]], [[Вьетнам]], [[Индонези]], [[Малайзи]], [[Сингапур]], [[Филиппин]], [[Брунэй]], [[Тимор]] уласууд, [[Хитад]], [[Энэдхэг]]эй бага арад түмэнүүд хэрэглэдэг. Хитад улас 1950-яад онһоо, лата үзэгтэ шэлжэхэ туршалтануудые хэһээр ерэбэ. Япондо [[XIX зуун]]да '''лата үзэг'''тэ шэлжэхэ оролдолго хэһэншье үл хэрэгжэжэ, ромадзи гэхэ үзэглэл дурасхалынь боложо үлэбэ.
{{1000 үгүүлэл}}
[[Категори:Үзэг бэшэг]]
3xxmfn3x728rwgk7iy3nl8cv736016k
Грек үзэг
0
14763
74643
72552
2026-05-19T08:05:03Z
Kwamikagami
8072
74643
wikitext
text/x-wiki
{|class="infobox" style="width:18.0em !important;"
|colspan=4 style="text-align:center; padding:0.5em 0em;"|[[Файл:{{#if:{{{Image|}}}|{{{Image|}}}|{{#if:{{{letter|}}}|{{{letter|}}}.svg|Greek_alphabet_alpha-omega.svg}}}}|{{#if:{{{size|}}}|{{{size}}}|160px}}]]
|-
!bgcolor=#ccccff colspan=4 style="text-align:center"|Грек үзэг
|-
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Αα'''||Альфа
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Νν'''||Ню
|-
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Ββ'''||Бета
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Ξξ'''||Кси
|-
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Γγ'''||Гамма
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Οο'''||Омикрон
|-
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Δδ'''||Дельта
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Ππ'''||Пи
|-
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Εε'''||Эпсилон
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Ρρ'''||Ро
|-
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Ζζ'''||Дзета
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Σσς'''||Сигма
|-
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Ηη'''||Эта
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Ττ'''||Тау
|-
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Θθ'''||Тета
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Υυ'''||Ипсилон
|-
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Ιι'''||Йота
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Φφ'''||Фи
|-
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Κκ'''||Каппа
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Χχ'''||Хи
|-
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Λλ'''||Лямбда
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Ψψ'''||Пси
|-
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Μμ'''||Мю
|style="font-family: serif; font-size:1.2em;"|'''Ωω'''||Омега
|-
!bgcolor=#ccccff colspan=4 style="text-align:center"|Түүхын үзэг
|-
|colspan="4" style="text-align:center;"|Эртын локальна вариант<br /> [[Файл:Greek Digamma normal.svg|x18px|link=Дигамма|Дигамма]]{{·}}[[Файл:Greek Eta tack.svg|x18px|link=Хета (буква)|Хета]]{{·}}[[Файл:Greek San straight.svg|x18px|link=Сан (буква)|Сан]]{{·}}[[Файл:Greek Sigma 01.svg|x18px|link=Сан (буква)#Цан|Цан]]{{·}}[[Файл:Greek Koppa normal.svg|x18px|link=Коппа (буква)|Коппа]]{{·}}[[Файл:Greek Sampi Ionian.svg|x18px|link=Сампи]]
|-
|colspan="4" style="text-align:center;"| Лигатуранууд (ϛ, ϗ, ȣ)
|-
|colspan="4" style="text-align:center;"|Цифрэнүүд: [[Файл:Greek letter Stigma.svg|x18px|link=Дигамма]] (6){{·}}[[Файл:Greek Koppa lamedh-shaped.svg|x18px|link=Коппа (буква)]] (90){{·}}[[Файл:Sampi.svg|x18px|link=Сампи]] (900)
|-
|colspan="4"|
----
{{nowrap|1='''[[Файл:Commons-logo.svg|16px]] [[Commons:Category:Greek alphabet|Commons]]'''}}
|}
'''Грек үзэг''' хадаа [[грек хэлэн|грек хэлээр]] бэшэхэдэ хэрэглэдэг [[үзэг бэшэг]] юм. Алфавит гэһэн үгэ альфа ба бета гэжэ грек үзэглэлэй түрүүшын хоёр үзэгэй нэрэһээ гаралтай. Грек үзэг [[лата үзэг|лата]] ба [[кирилл үзэг|кирилл үзэгүүдэй]] эхи табигша гэжэ тоосогдодог. Грек үзэгүүдые [[математика]] гэхэ зэргын [[эрдэм ухаан]]ай болон технологиин һалбаринуудта тэмдэглэл болгон хэрэглэдэг, жэшээнь пи ([[π]]). Грек үзэг арбан долоон [[хашалган]] үзэгһөө, долоон [[аялган]] үзэгһөө бүридэнэ. {{МЭҮ}} 1000–750 оной үедэ баруун хойто семит ([[финикин үзэг|финикин]]) үзэгһөө зохёогдоһон юм. Грек хэлэн соо үгы байһан финикин хашалгануудай үзэгые грек аялганай үзэг болгон хэрэглэһээр.
== Түүхэ ==
[[Эртын Греци|Эртын грекүүд]] [[үзэг бэшэг]] бурханай хэшэг гэжэ этигэдэг байгаа.
Грек эртын домогой ёһоор, [[Тира арал|Тира аралһаа]] хүбэжэ ерэһэн [[Финики]]ин хаанай хүбүүн [[Кадм|Кадмһаа]] грекүүд бэшэг үзэг һураһан юм. Эртын грекүүд финикиин үзэг бэшэгые {{МЭҮ}} VIII зуун жэлһээ үбэлэн абажа хэрэглэһэн, тиигээд семитүүдтэй адли зүүнһээ баруун тээхи бэшэдэг байгаа. Хожомынь үзэг бэшэгэй хубисалай забһарай үедэ бэшэхэ шэглэлынь эхин мүрые зүүнһээ баруун тиишэ бэшэһэн бол, удаахи мүрыень баруунһаа зүүн тиишэ, гурбадахииень зүүнһээ баруун тиишэ гэхэ мэтээр һольбожо бэшэдэг онсо өөрэ барилтай ба энэ бэшэлгые «бустрофедон» (βουστροφηδόν) эрьелдэхэ гэжэ нэрлэдэг байба. Энэ аргань удаан хэрэглэгдээгүй, {{МЭҮ}} IV зуун жэлдэ грек үзэг баруунһаа зүүн тээшээ болоһон юм.
[[Файл:Crete_-_law_of_Gortyn_-_boustrophedon.JPG|thumb|center|Гортин хуули — бустрофедон хэрэглэжэ бэшэһэн текст]]
Грек үзэг хадаа тэрэ үеынгээ орон нютагай тархасаһаа хамааржа баруун зүүн хэһэгтэ хубаагдан һалаалжа хүгжөө. Зүүн грек үзэгүүдһээ [[копт үзэг|копт]], [[гот үзэг|гот]], [[кирилл үзэг|кирилл]], [[армян үзэг|армян]] [[гүржи үзэг|гүржи]] үзэг бэшэг һалаалан хүгжэнхэй. Баруун грек үзэг хадаа [[этруск үзэг|этруск]] ба [[лата үзэг|лата үзэгүүдэй]] үндэһэн болоһон байна.
Элдэһэн арһан дээрэ, муутуу саарһан дээрэ бэшэһэн бэшэг хадаа шулуун дээрэ һиилэжэ бэшэһэнһээ үлүү үзэмжэтэй, хүнгэн болодог байна.
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
{{1000 үгүүлэл}}
[[Категори:Үзэг бэшэг]]
ns9r5byd9bkgidyguveklh18fkdqvcp