Wikipedia
bxrwiki
https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD
MediaWiki 1.47.0-wmf.4
first-letter
Меди
Тусхай
Хэлэлсэхэ
Хэрэглэгшэ
Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ
Википеэди
Википеэди тухай хэлэлсэхэ
Файл
Файл хэлэлсэхэ
MediaWiki
MediaWiki хэлэлсэхэ
Загбар
Загбар хэлэлсэхэ
Туһаламжа
Туһаламжа хэлэлсэл
Категори
Категори хэлэлсэхэ
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Агын Буряадай тойрог
0
1926
74667
72891
2026-06-02T15:48:48Z
SpinnerLaserzthe2nd
14107
([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Aga Buryatia 2009.jpg]] → [[File:Flag of Agin-Buryatia.svg]]
74667
wikitext
text/x-wiki
{{Ородой Холбооной Уласай сүбъеэктэ тухай мэдээн
|BxrNm = Агын Буряадай тойрог
|OfNm1 =
|RuNm = Агинский Бурятский округ
|FSFlag = [[File:Flag of Agin-Buryatia.svg|150px]]
|FSCoA = [[File:AgaBuryatDistrictCoatofArms.gif|100px]]
|FlagLnk = Агын Буряадай туг
|CoALnk = Агын Буряадай гүрэнэй һүлдэ
|FSMap =
|FSCtrWhat = Ниислэл
|FSCtrNm = [[Ага һуурин|Ага]]
|AreaRnk =
|TotArea = 19 300
|WaterPrcnt = 0,06
|PopRnk =
|PopQty = 76 000
|PopCtDate = 2012
|PopDens = 3,8
|CadNo = 80
|MSKS = +6
}}
[[File:Aga Buryatia.png|right|thumb|250px]]
'''Агын Буряадай тойрог''' ({{lang-ru|Аги́нский Буря́тский о́круг}}) — [[Ородой Холбооной Улас]]ай 2008 он болотор можониинь байhан. Ниислэл — [[Ага һуурин|Ага]].
==Хун зоной статистика==
:Холбооһон: [https://web.archive.org/web/20080412011659/http://www.gks.ru/dbscripts/Cbsd/DBInet.cgi#1 Russian Federal State Statistics Service]
{| class="wikitable"
|-
!
! width="70pt"|Average population (x 1000)
! width="70pt"|Live births
! width="70pt"|Deaths
! width="70pt"|Natural change
! width="70pt"|Crude birth rate (per 1000)
! width="70pt"|Crude death rate (per 1000)
! width="70pt"|Natural change (per 1000)
! width="70pt"|Fertility rates
|-
| 1970
| align="right" | 66
| align="right" | 1 699
| align="right" | 451
| align="right" | 1 248
| align="right" | 25.7
| align="right" | 6.8
| align="right" | 18.9
|-
| 1975
| align="right" | 68
| align="right" | 1 881
| align="right" | 541
| align="right" | 1 340
| align="right" | 27.7
| align="right" | 8.0
| align="right" | 19.7
|-
| 1980
| align="right" | 70
| align="right" | 2 035
| align="right" | 686
| align="right" | 1 349
| align="right" | 29.1
| align="right" | 9.8
| align="right" | 19.3
|-
| 1985
| align="right" | 75
| align="right" | 2 259
| align="right" | 638
| align="right" | 1 621
| align="right" | 30.1
| align="right" | 8.5
| align="right" | 21.6
|-
| 1990
| align="right" | 71
| align="right" | 1 868
| align="right" | 604
| align="right" | 1 264
| align="right" | 26.5
| align="right" | 8.6
| align="right" | 17.9
|-
| 1991
| align="right" | 71
| align="right" | 1 647
| align="right" | 591
| align="right" | 1 056
| align="right" | 23.1
| align="right" | 8.3
| align="right" | 14.8
|-
| 1992
| align="right" | 72
| align="right" | 1 518
| align="right" | 655
| align="right" | 863
| align="right" | 20.9
| align="right" | 9.0
| align="right" | 11.9
|-
| 1993
| align="right" | 73
| align="right" | 1 435
| align="right" | 759
| align="right" | 676
| align="right" | 19.6
| align="right" | 10.4
| align="right" | 9.2
| align="right" style="color: blue" | 2,76
|-
| 1994
| align="right" | 73
| align="right" | 1 429
| align="right" | 864
| align="right" | 565
| align="right" | 19.6
| align="right" | 11.8
| align="right" | 7.7
| align="right" style="color: blue" | 2,72
|-
| 1995
| align="right" | 72
| align="right" | 1 338
| align="right" | 738
| align="right" | 600
| align="right" | 18.5
| align="right" | 10.2
| align="right" | 8.3
| align="right" style="color: blue" | 2,57
|-
| 1996
| align="right" | 71
| align="right" | 1 174
| align="right" | 765
| align="right" | 409
| align="right" | 16.4
| align="right" | 10.7
| align="right" | 5.7
| align="right" style="color: blue" | 2,30
|-
| 1997
| align="right" | 71
| align="right" | 1 115
| align="right" | 698
| align="right" | 417
| align="right" | 15.7
| align="right" | 9.8
| align="right" | 5.9
| align="right" style="color: blue" | 2,19
|-
| 1998
| align="right" | 71
| align="right" | 1 182
| align="right" | 722
| align="right" | 460
| align="right" | 16.6
| align="right" | 10.1
| align="right" | 6.5
| align="right" style="color: blue" | 2,29
|-
| 1999
| align="right" | 71
| align="right" | 1 163
| align="right" | 771
| align="right" | 392
| align="right" | 16.3
| align="right" | 10.8
| align="right" | 5.5
| align="right" style="color: blue" | 2,22
|-
| 2000
| align="right" | 71
| align="right" | 1 098
| align="right" | 838
| align="right" | 260
| align="right" | 15.4
| align="right" | 11.8
| align="right" | 3.6
| align="right" style="color: red" | 2,08
|-
| 2001
| align="right" | 71
| align="right" | 1 171
| align="right" | 841
| align="right" | 330
| align="right" | 16.4
| align="right" | 11.8
| align="right" | 4.6
| align="right" style="color: blue" | 2,21
|-
| 2002
| align="right" | 72
| align="right" | 1 197
| align="right" | 886
| align="right" | 311
| align="right" | 16.6
| align="right" | 12.3
| align="right" | 4.3
| align="right" style="color: blue" | 2,26
|-
| 2003
| align="right" | 73
| align="right" | 1 229
| align="right" | 840
| align="right" | 389
| align="right" | 16.9
| align="right" | 11.6
| align="right" | 5.4
| align="right" style="color: blue" | 2,28
|-
| 2004
| align="right" | 73
| align="right" | 1 222
| align="right" | 900
| align="right" | 322
| align="right" | 16.8
| align="right" | 12.4
| align="right" | 4.4
| align="right" style="color: blue" | 2,20
|-
| 2005
| align="right" | 73
| align="right" | 1 234
| align="right" | 901
| align="right" | 333
| align="right" | 16.9
| align="right" | 12.3
| align="right" | 4.6
| align="right" style="color: blue" | 2,12
|-
| 2006
| align="right" | 73
| align="right" | 1 330
| align="right" | 885
| align="right" | 445
| align="right" | 18.1
| align="right" | 12.0
| align="right" | 6.1
| align="right" style="color: blue" | 2,17
|-
| 2007
| align="right" | 74
| align="right" | 1 543
| align="right" | 817
| align="right" | 726
| align="right" | 20.9
| align="right" | 11.0
| align="right" | 9.8
| align="right" style="color: blue" | 2,43
|-
| 2008
| align="right" | 75
| align="right" | 1 732
| align="right" | 770
| align="right" | 962
| align="right" | 23.2
| align="right" | 10.3
| align="right" | 12.9
| align="right" style="color: blue" | 2,64
|-
| 2009
| align="right" | 76
| align="right" | 1 739
| align="right" | 729
| align="right" | 1 010
| align="right" | 23.0
| align="right" | 9.6
| align="right" | 13.3
| align="right" style="color: blue" | 2,63
|-
| 2010
| align="right" | 77
| align="right" | 1 837
| align="right" | 729
| align="right" | 1 108
| align="right" | 23.9
| align="right" | 9.5
| align="right" | 14.4
| align="right" style="color: blue" | 2,71
|}
==Яһатанууд==
{| class="wikitable" style="text-align: right;"
|-bgcolor="#e0e0e0"
! rowspan="2" | Яһатан
! colspan="2" | 1959 жэл
! colspan="2" | 1970 жэл
! colspan="2" | 1979 жэл
! colspan="2" | 1989 жэл
! colspan="2" | 2002 жэл
! colspan="2" | 2010 жэл
|-bgcolor="#e0e0e0"
! Number
! %
! Number
! %
! Number
! %
! Number
! %
! Number
! %
! Number
! %
|-
| align="left"| Буряадууд
| 23,374||47.6%
| 33,117 ||50.4%
| 35,868 ||52.0%
| 42,362 ||54.9%
| 45,149 ||62.5%
| ||
|-
| align="left"| Ородууд
| 23,857 ||48.6%
| 28,966 ||44.0%
| 29,098 ||42.1%
| 31,473 ||40.8%
| 25,366 ||35.1%
| ||
|-
| align="left"| Others
| 1,878 ||3.8%
| 3,685 ||5.6%
| 4,069 ||5.9%
| 3,353 ||4.3%
| 1,698 ||2.4%
| ||
|}
== Газарзүй ==
== Демократи ==
== Уласууд ==
* [[Ага һуурин]]
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
== Холбооһон ==
* [http://www.aginskoe.ru Официальный сайт Агинского Бурятского округа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208012428/http://www.aginskoe.ru/ |date=2021-12-08 }} {{ref-ru}}
* [http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=80 Агинский Бурятский округ в справочнике-каталоге «Вся Россия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101230181551/http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=80 |date=2010-12-30 }} {{ref-ru}}
{{stub}}
[[Категори:Агын Буряадай округ|*]]
n2y95qpc8doz9zovjzf54j4obkxmkun
Хэрээһэтэнэй аян дайн
0
8119
74668
72605
2026-06-02T18:12:57Z
SyntaxTerror
4328
/* Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян (1202—1204) */ Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204).jpg restored version
74668
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:SiegeofAntioch.jpeg|thumb|[[Антиохи]]ин бүһэлэлтэ. Хэрээһэтэнэй түрүүшын аян дайниие харуулһан дунда зуунай үеын уран зураг]]
'''Хэрээһэтэнэй аян дайн''' — [[Иерусалим]] хотые ба «[[бурханай абса]]» гэдэгые буруу шажантан
лалын шажантанһаа сүлөөлэн хамгаалха гэжэ шалтаг барин XI—XIII зуунай үенүүд соо Баруун Европоһоо Бага Азида дайнай добтолго хэжэ байһан ябадалнууд,<ref name="Абашеев">{{cite book |author=Абашеев Д.А.|date=1941 |title=Военно-политическэ терминүүдэй хуряангы словарь |trans-title= |url= |url-status= |url-access= |format= |language=буряад |location=Улаан-Үдэ |publisher=Бурят-монгол гүрэнэй хэблэл |isbn= |pages=70}}</ref> [[Римэй Папа]]нууд [[католицизм]] нэрын үмэнэһөө [[Европо|Европын]] [[Христосой шажан]]тануудые уряалан дуудажа 1095—1291 оной хоорондо ябуулһан юһэн удаагай дайн юм. Шэнэ заха зээли, колонинуудые бэдэрэгшэ изагууртан-рыцарьнууд ба наймаашад иимэ добтолгонуудые эмхидхэдэг һэн. Тэдэниие хүхеэн ударидагша [[католик сүмэ]] байгаа. Хэрээһэтэнэй аян дайнда 6аһа газаргүй таряашанар газар олохо һанаатай хабаадалсадаг байгаа.<ref name="Абашеев"/>
Хэрээһэтэнэй аян дайнай үндэһэн зорилгонь [[лалын шажан]]тануудай хиналтада байһан Арюун нангин хото Иерусалимые бусаан абаха ябадал байһан болоод Сельджук түрэгүүд Анатоли руу эзэмдэжэ орожо, Христосой шажанай [[үнэн алдартай шажан|үнэн алдартай]] шажантанай урасхалые шүтэдэг [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]дэ туһалхаар анханай аян дайн эхилээ. Уг дайнуудынь гансал Левантиин буруу номтон, шажангүй үзэлтэнүүдые номгодхохо шажанай зорилготой байба. Гэбэшье [[улас түрэ]], [[эдэй засаг]], шажанай үзэл һанаа холилдоһон байһанай элирэлынь шажан шүтэлгын конфликттай байһаншье һаа, [[табадугаар аян дайн]]ай үеэр лалын шажантай Сельджук Түрэгэй Румын Султанта уласынь хэрээһэтэдтай холбоотон боложо тулалдажа байһанаар элирдэг. Хэрээһэтэд олон удаагай аян дайнай үрэ дүндэ маша холо газарта хүрэжэ шадаһаншье Христосой шажанта уласуудай досоохи улас түрын тэмсэлдээниинь тэдэнэй үндэһэн зорилгые һандаажа байһан байна. Тухайлбал Дүрбэдүгээр аянай үедэ христосой шажанта Константинополь хотые тонон дээрэмдэһэниинь Венециин хэрээһэтэд болон [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]эй хооронд тэмсэлдээн бии болгожо байба.
== Хэрээһэтэнэй түрүүшын аян (1095—1099) ==
=== Эхилэл ===
Хэрээһэтэнэй анханай аян 1095 ондо эхилһэн юм. 1095 оной 3 һарада [[Византи]]ин эзэн хаан [[I Алексей Комнин]] элшэ Пьяченца хотын епископ Ромада ерэжэ Папатай уулзан Византиин эзэнтэ уласта аюул занал ушаруулжа байгаа Сельджук түрэгүүдһөө хамгаалхые гуйба. Римэй Папа [[II Урбан]] энэнииень наашатай хүлеэн абажа жэлэй дараа гэхэдэ бүхыл [[Христосой шажантан]]уудта хандан Туркуудта эсэргүү дайнда хамтаран тэмсэхые уряалан, Клемонтын зүблэгөөн гэгшые зохёоһон байгуулжа «Арюун дайн» гээн нэрлэжэ дайнда оролсохонь арюун үйлэ хэрэг хээд дайн наһа эсэслэбэһээ хилэнсэ нүгэлынь һаадгүй арилна гээн айлдаһан гэдэг.
Хэрээһэтэд «Лалын шажантануудые Христосто этигүүлнэ, һуларалтыень мэдүүлнэ ухааруулна, Бурхан хэнэйхинь талада байгаае нотолно» гэһэн уряалга гарган ябаа һэн.
1096—1099 оной хоорондо дүрбэн жэлэй хугасаада ябагдаһан энэ аяниинь Түрэгүүдэй нютагта байрлаха [[Левант]], [[Анатоли]] хото болон Христосой шажанай үлгы нютаг болохо [[Израиль]] үрнэһэн байна. Тэдэниие «Исламшууд» хэрээһэтэд гэжэ нэрлэһэн байна.
=== Мааррын ба Иерусалимай бүһэлэлтэ ===
[[Файл:EroberungJerusalems2.jpg|thumb|1099 оной Иерусалимай бүһэлэлтэ, алалга ба шуһанай урасхалнууд]]
Эхинэй байлдаанда илалта байгуулһан хэрээһэтэд тэрэндээ урамшин урагшалһаар 1098 оной түгэсхэлөөр мүнөөнэй [[Сири]]ин нютагта Фатимидай Мааррат Аль Нуман хотодо хүрэжэ, түүхэдэ Мааррын бүһэлэлтэ гэжэ тэмдэглэгдэһэн маша хархис хатуу байлдааниие хэбэ. Хотые бүһэлэхэ ябасадаа хэрээһэтэд хүнэһэнэй хангалта байхагүй, үлэсхэлэнэй туйлда хүрэһэн байна.
[[Файл:Map Crusader states 1135-en.svg|мини|Хэрээһэтэнэй түрүүшын аян дараа Ойрохи Дурна]]
Хотын эргэд өөһэдын хүсэндөө эрдэн, хэрээһэтэдые үлэ тоомсорлон элэглэн шооложо байһан гэдэг. Хэрээһэтэд добтололгүй хоёр долоо хоног бүһэлэн, энэ хоорондоо хэрэм дабаха багажа бүтээжэ, хэрээһэтэнэй ябган сэрэг хана дабахаар доблохо үедэ хүлэг баатарнуудынь хотын нүгөө талаһаань добтолһон байна. Бүтэн 2 үдэр тулалдаһанай эсэстэ хэрээһэтэд 1098 оной 12 һарын 12-до Маарра хотые буулган абаа һэн. Гэбэшье Маарра хотодо хэрээһэтэдые хангаха хоол хүнэһэн байһангүй. Хэрээһэтэдай ехэнхинь [[Иерусалим]] орохо туйлын хүсэлтэй байһан ба хоорондоо бага зэргэ арсаһаншье эсэстээ сааша ябахаар шиидэһэн байна. Хэрээһэтэнэй ударидагшад ехэнхи сэрэгээ абажа, хүнэй хүүрээр дүүрэн Маарра хотоһоо зайдуухан байралһан бол хотодо үлэһэн хэрээһэтэд Мусульманшуудын хүүрээр хооллон ами зогооһон гэдэг. Хүнэй мяхан эдихэ үзэгдэлые [[каннибализм]] гэдэг болоод Арабай түүхэшэд хэрээһэтэдай хархисхал, ёһо буса байдалай энэ жэшээе тэмдэглэн үлдээһэн байна.
1099 оной 6 һарын 7-ндо хэрээһэтэд Иерусалимда хүрэжэ юһэ хоног бүһэлһэнэй эсэстэ абаа һэн. Хэрээһэтэд 1500 хүлэг баатар, 12000 ябган сэрэгтэй байһан бол лалын шажанта Иерусалимай хамгаалагшад имагтал 1000 сэрэгтэй байба. Хэрээһэтэд хотые бүһэлэн шэрүүн дайраһанай үрэ дүндэ хотые бүрин эзэлжэ абаһан байна. Галзуу дошхон хэрээһэтэд хотые абамагсаа хотын эргэдые иргалан алаһан байна. Энэ алалгада Лалын шажантанууд, Еврэйнэр ехэхэн алагдаһан болоод Христосой шажантануудшье алагдаһан гэдэг. Ниитэдээ 40000 оршом энгын эргэн алагдаһан гэжэ тэмдэглэгдэн үлөө.
== Хэрээһэтэнэй хоёрдугаар аян (1147—1149) ==
Турк-сельджугуудай хаанта уласууд нэгэдэн нягтаржа 1144 ондо [[Эдесса]] хотыг эзэлэн абаһан ушарһаа Хэрээһэтэнэй хоёрдугаар аян эхилбэ. Аяниие толгойлогшонь католик сүмын аббат Бернар Клервоский байба. Франциин хаан VII Людовик, Германиин хаан III Конрадай ударидаһан аян амжалта олоогүй. Германиинхидай хэрээһэтэд Бага Азида турк-сельджугуудта толгой дараалан сохигдожо, франциинхин хэрээһэтэд Дамаскые эзэлхэ гэһэниинь амжалтагүй боложо, эхэ орондоо эргэн ерэһэн. Хэрээһэтэд, Византиин эзэнтэ гүрэнэй хоорондо конфликт хурсадаха болоһон.
== Хэрээһэтэнэй гурбадугаар аян (1147—1149) ==
XII зуунай II хахадта [[Египет]], [[Сири]], [[Месопотами]]ин зарим хэһэгые нэгэдхэн шэнэ уласай султан [[Салах-ад-Дин]] (Саладин) 1187 ондо Иерусалимые эзэлһэн.
1189 ондо [[III Александр]] Папа, [[I Фридрих Барбаросса]] хаан, Англиин хаан [[I Ричард Арсаланай Зүрхэн]], Франциин хаан [[II Филипп]] ударидалгаар гурбадахи добтолгоо эхилһэн. Гурбадугаар хэрээһэтэнэй аян дайнда Европын гурбан хүсэрхэг хаан ябаһан ябадалынь папада амжалтатай болохо этигэл түрүүлжэ байһан. Гэбэшье энэ үедэ мусульманшууд али хэзээнэй зохёон байгуулалтада орожо нэгдэһэн байгаа. Удаа дараалһан хэрээһэтэнэй добтолгоо тэдэниие хүсэрхэгжүүлһэн юм. Тэдэнэй хаан Саладин сайтар зэбсэглэһэн, туршалгатай, гурбан зуун мянга хүрэтэр хүнтэй армиие ударидажа байгаа. Шуһые адхаруулһан хатуу шэрүүн тулаан гурбан жэл үргэлжэлжэ, Бага Азиин Киликиин жаахан голые гаталха үеэр Фридрих уһанда шэнгэжэ үхээд, Ричард Саладинтай эбэй хэрээ байгуулһанаар дүүргэһэн юм. Англиин I Ричард Палестина хүрэхэ замдаа Сицилиие эзэлхэ гэһэниинь II Филипп, Германиин шэнэ эзэн хаан VI Генрихэй эсэргүүсэлтэй тулгарһан. Англишууд Кипр аралые л эзэлһэн. Ричард бусаха замдаа Германида баригдажа хоригдожо байгаад, хожом гүйжэ бусаһан гэдэг.
Хэрээһэтэд Палестинада ерэжэ, Акра хотые 1191 ондо эзэлэн абаһан. II Филипп энэ үедэ Европодо бусан, I Ричардай эсэргүү Германиин эзэн хаан VI Генрихтэй холбоо байгуулһан. I Ричард [[Иерусалим]]ые эзэмдэн абажа шадаагүй. Иерусалим хото Египедэй гарта үлэһэн. Иерусалимай хаанта уласай ниислэл Акра хото болоһон.
== Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян (1202—1204) ==
[[Файл:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204).jpg|thumb|[[Эжен Делакруа]]. ''Константинополь руу хэрээһэтэдай түгэлдэр'' (1840)]]
Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян дайн хэрээһэтэнэй үнэнтэ зорилгые харуулһан болоод Баруун Европын оронууд болон Византиин конфликт огсомоор хурсадһаниие харуулһан.
Хэрээһэтэд аяндаа [[Венеци]]ин хүлэг онгосуудые ашаглажа байһаниинь Венецидэ хэрээһэтэдай туһаламжатайгаар худалдаанай гол үрдилдэгшэ Византида сохилто үгэхэ боломжо олгоһон.1204 ондо хэрээһэтэд [[Константинополь]] хотые эзэлэн, уламаар тэрэнэй Балканын хахад аралай газар нютагаар булаан эзэлхэ ажаллалгагаа үргэлжэлүүлэн, өөрынгөө Латинай эзэнтэ гүрэнээ (1204—1261) байгуулһан.
Аяниие эхин үедөө Египет лүү шиглүүлхээр түлэблэһэн болобошье [[Константинополь]] хотые эзэлэн, [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]дэ сохилто үгэһэнөөр түгэсхэл болоо һэн. Византиин эзэнтэ гүрэнэй газар нютаг дээрэ Эпирэй хаанта улас, Никейн эзэнтэ улас, Трапезундай хаанта улас бэе даанги байдалаа хадгалан үлэһэн. Венециинхид маша ехэ ашаг олоһон. Константинополь, [[Адрианополь]] хотын хэһэг, [[Мрамор тэнгис]]эй эрьеын хэд хэдэн зогсоолнууд, [[Эгейн тэнгис]]эй зарим аралнууд, баруун-урда [[Пелопоннес]], [[Крит арал]]ые тэдэ абаһан. Латинай эзэнтэ гүрэн 1261 он хүрэтэр оршон тогтониһон. 1261 ондо Никейн эзэн хаан [[Михаил Палеолог]] мүнгэ, Венециин гол үрдилдэгшэ [[Генуя]]гай флотой туһаламжатайгаар Византиин эзэнтэ гүрэниие һэргээһэн.
== Хэрээһэтэнэй табадугаар аян (1217-1221) ==
Хэрээһэтэнэй табадугаар аянда Германи, Англи, Голланд, Унгарын хэрээһэтэд оролсоһон. Египедэй гол түшэсэ газар Дамиеттые эзэлэн абаһан.
Аянд оролсогшод хоорондоо конфликттай, шадабаригүй ударидагшадтай байһанай уламһаа илагдал хүлеэн Египетые орхин ябаһан.
== Хэрээһэтэнэй зургадугаар аян (1228-1229) ==
[[Файл:Crusaderstates.jpeg|мини|1229 оной хэрээнэй дараа Иерусалимай Хаанта Улас]]
Германиин эзэн хаан [[II Фридрих]]эй ударидалга доро германиинхид, франциинхид, англиинхид, италиинхи рыцарьнууд оролсоһон.
II Фридрих Египет [[Дамасск]]та эсэргүү дайн хэжэ байһаниие ашаглан, султантай хэрээ хэн, [[Иерусалим]], Палестинын бусад хотые эзэмдэхэ болоһон. Энэнэй харюуда II Фридрих султаниие дурна дайсанта эсэргүү дэмжэхэ ёһотой байһан.
1244 ондо мусульманшууд хэрээһэтэдһаа Иерусалим хотые дахин булаан абаһан.
== Хэрээһэтэнэй долодугаар аян (1248-1254) ==
Папа VII Иннокентий зохёон байгуулжа, гол түлэб Франциин хаан [[IX Людовик]]ой ударидаһан франциинхи рыцарьнууд оролсоһон.
Урда Франциин хотонуудтай худалдаанай харилсаатай байһан Хойто Африкада Франциин байра һууриие бэхэжүүлхэ зорилготой байһан.
Аян амжалтагүй боложо түгэсһэн.
== Хэрээһэтэнэй наймадугаар аян (1248-1254) ==
Франциин хаан [[IX Людовик]] дахин аян дайниие зохёон байгуулһан.
Хэрээһэтэдай флот энэ удаада Тунис руу хүдэлһэн болобош эрье дээрэ [[Тарбаган тахал|тахал үбшэн]] гаража, хаан өөрөө амяа алдаһан.
Хэрээһэтэд Дурнада ГДТ-дэхи эзэмдээ ээлж дараалан алдаһан. 1268 ондо Египет Антиохиие, 1289 ондо Триполиие, 1291 ондо Акра хотые алдаһан. Иерусалимай хаанта улас мүхэһэн. Родос, Кипр арал дээрэ хэрээһэтэд үлэһэн. XV зуунай үеэр Кипрынь Венециин эзэмшэлдэ нэгэдхэгдэбэ.
== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}
{{1000 үгүүлэл}}
[[Категори:Дунда зуун]]
[[Категори:Дайнууд]]
{{Hist-stub}}
9do1ybys4ktu35d3bwkrl50k9qk6c7a
Оренбург
0
9077
74669
49527
2026-06-03T09:46:35Z
Flamme-Bleue
7441
74669
wikitext
text/x-wiki
{{Нютаг
|албан_нэрэ = Оренбург хото
|type = хотын тойрог
|анхаарах_нэр = {{lang-ru|город Оренбург}}
|image_flag = Flag_of_Orenburg.svg
|flag_size =
|image_seal = Coat_of_Arms_of_Orenburg.svg
|seal_size = 90px
|image_skyline = Orenburg State University.jpg
|image_map =
|map_caption =
|latd= |latm= |lats= |latNS=N
|longd= |longm= |longs= |longEW=E
|улас_эсбэл = Улас орон
|али_улас_эсбэл = {{flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|ОХУ]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = Можо нютаг
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = [[Оренбургай можо]]
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = Хотын тойрог
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг = '''Оренбург'''
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = 2 тойрог, 4 хороо
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = Хоер тойрогтой, дүрбэн хороотой
|нютагай_түбые_юу_гэхэ =
|нютагай_түб =
|газар_нютаг = 259 км²
|газарай_байса =
|хүн_ама = 2015 ондо {{increase}} 561 279 хүн
|хүн_ама_үмэнэхэ =
|хүн_ама_тоол =
|хүн_ама_тоос =
|хүн_ама_бүүгэнэрэл =
|нягтрал = 2167,1 хүн/км²
|арад_түмэн =
|сугаараа = Оренбургынхид
|даргые_юу_гэхэ = Дарга
|даргын_нэрэ = Евгений Арапов
|түүхэн_он = 1735 он
|түүхын_үйлэ = байгуулагдаһан
|түүхын_он1 =
|түүхын_үйлэ1 =
|түүхын_он2 =
|түүхын_үйлэ2 =
|байгуулагша =
|сагай_бүһэ =
|utc_offset = +5
|телефоной_код = +7 3532
|шууданай_индекс =
|автомашин_дугаар =
|website = [http://orenburg.ru/ orenburg.ru] (ородоор)
|тэмдэглэл =
}}
'''Оренбург''' ({{lang-ru|Оренбург}}, {{lang-kk|Орынбор}}; 1938 онһоо — 1957 он хүрэтэр — '''Чкалов'''), [[Оросой холбоото улас]]ай [[Оренбургай можо|Оренбургай можын]] засаг захиргаанай түб мүн. [[Ураал мүрэн]]эй эрьедэ оршоно. Түмэр замай уулзабари. 561 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ («Гидропресс», «Радиатор», «Экран», станок бүтээхэ, бур тоног түхөөмжын г.м. үйлэдбэринүүд), байгаалиин хии болбосоруулха, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 4 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо [[Оренбургын гүрэнэй ехэ һургуули]]), 3 театрнууд. Нютаг орон шэнжэлгын, уран һайханай музейнүүд. 1735 ондо мүнөөнэй [[Орск]] хотын хажууда байгуулагдаһан, 1743 мүнөөнэй байрада оршоно.
== Зурагууд ==
<gallery widths="200px" heights="150px">
Мечеть с минаретом («Караван-Сарай»)..jpg|«Караван-сарай» Лалын сүмэ
Городская усадьба Серякова Я.С. в Оренбурге.jpg|Серяковой тугдам
Вид на улицу Чкалова, Оренбург.JPG|Чкаловой гудамжа
</gallery>
[[Категори:Оренбургын можо]]
[[Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд]]
6aznm1stv9zj4909zopdtr7a530m6ht
74670
74669
2026-06-03T09:46:49Z
Flamme-Bleue
7441
74670
wikitext
text/x-wiki
{{Нютаг
|албан_нэрэ = Оренбург хото
|type = хотын тойрог
|анхаарах_нэр = {{lang-ru|город Оренбург}}
|image_flag = Flag_of_Orenburg.svg
|flag_size =
|image_seal = Coat_of_Arms_of_Orenburg.svg
|seal_size = 90px
|image_skyline = Orenburg State University.jpg
|image_map =
|map_caption =
|latd= |latm= |lats= |latNS=N
|longd= |longm= |longs= |longEW=E
|улас_эсбэл = Улас орон
|али_улас_эсбэл = {{flagicon|RUS}} [[Оросой холбоото улас|ОХУ]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ = Можо нютаг
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг = [[Оренбургай можо]]
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = Хотын тойрог
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг = '''Оренбург'''
|гурбадугаар_зэрэгэй_нэгэжэ = 2 тойрог, 4 хороо
|гурбадугаар_зэрэгэй_нютаг = Хоер тойрогтой, дүрбэн хороотой
|нютагай_түбые_юу_гэхэ =
|нютагай_түб =
|газар_нютаг = 259 км²
|газарай_байса =
|хүн_ама = 2015 ондо {{increase}} 561 279 хүн
|хүн_ама_үмэнэхэ =
|хүн_ама_тоол =
|хүн_ама_тоос =
|хүн_ама_бүүгэнэрэл =
|нягтрал = 2167,1 хүн/км²
|арад_түмэн =
|сугаараа = Оренбургынхид
|даргые_юу_гэхэ = Дарга
|даргын_нэрэ = Евгений Арапов
|түүхэн_он = 1735 он
|түүхын_үйлэ = байгуулагдаһан
|түүхын_он1 =
|түүхын_үйлэ1 =
|түүхын_он2 =
|түүхын_үйлэ2 =
|байгуулагша =
|сагай_бүһэ =
|utc_offset = +5
|телефоной_код = +7 3532
|шууданай_индекс =
|автомашин_дугаар =
|website = [http://orenburg.ru/ orenburg.ru] (ородоор)
|тэмдэглэл =
}}
'''Оренбург''' ({{lang-ru|Оренбург}}, {{lang-kk|Орынбор}}; 1938 онһоо — 1957 он хүрэтэр — '''Чкалов'''), [[Оросой холбоото улас]]ай [[Оренбургай можо|Оренбургай можын]] засаг захиргаанай түб мүн. [[Ураал мүрэн]]эй эрьедэ оршоно. Түмэр замай уулзабари. 561 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ («Гидропресс», «Радиатор», «Экран», станок бүтээхэ, бур тоног түхөөмжын г.м. үйлэдбэринүүд), байгаалиин хии болбосоруулха, хүнгэн, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри. 4 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо [[Оренбургын гүрэнэй ехэ һургуули]]), 3 театрнууд. Нютаг орон шэнжэлгын, уран һайханай музейнүүд. 1735 ондо мүнөөнэй [[Орск]] хотын хажууда байгуулагдаһан, 1743 мүнөөнэй байрада оршоно.
== Зурагууд ==
<gallery widths="200px" heights="150px">
Мечеть с минаретом («Караван-Сарай»)..jpg|«Караван-сарай» Лалын сүмэ
Городская усадьба Серякова Я.С. в Оренбурге.jpg|Серяковой тугдам
Вид на улицу Чкалова, Оренбург.JPG|Чкаловой гудамжа
</gallery>
[[Категори:Оренбургай можо]]
[[Категори:Оросой холбоото уласай хотонууд]]
bvg73za7mj4p1yensqe50k5m76kfl4h
Ааруул
0
14808
74666
74497
2026-06-02T13:12:23Z
Ffheekffheek
16898
74666
wikitext
text/x-wiki
Айруул, аарюул, айрһан хадаа бозогоор хэдэг [[Монголшууд|монгол арадуудай]] [[сагаан эдеэн]]. [[Файл:Khavtgai aaruul.jpg|мини|Хээтэй айрһан]]
[[Файл:Agaruul.PNG|мини|монгол бэшэгээр]]
== Бэшэлгэ ==
Ааруул болбол элдэб дүрсэ хэмжээтэй хатааһан аарса. Олон хүн энээниие [[Бисалаг|биһалаг]] гэжэ тоолобошье энэ баталалтань буруу ха юм. Айрһан олон түхэлтэй байна:
* Эмээл айрһан.
* Хорхой айрһан.
* Хабтагай айрһан.
* Хээтэй айрһан.
== Хэхэ арга ==
Тогооной архи нэрэһэн һүүлдэнь [[Айраг|айрагһаа]] бозо (сагаа) бэлэдхээд, энээн шүүрдээд, хэблэн гаргаад, дэлгэсэ дээрэ хатахадаа айрһа болгодог юм.
== [[Монгол|Монгол уласта]] ==
Монгол уласта ааруул ехэ хэмжээндэ үйлэдбэрилнэ. Нэмэлтэгүй гү, али жэмэс, шоколад амтатайшье оложо шадаха.
== [[Хитад|Хитадта]] ==
Хитадай [[Үбэр Монгол|Үбэр Монголдо]] Монгол уласта шэнгеэр айрһанай элдэб зүйлнүүдые үйлэдбэрилнэ. Ехэнхидээ тэндэхи олон дүрсын айруул зөөлэн, шэхэртэй, сүсэгын амтатай байна. Хитадууд энээн 马背奶干 (mǎbèinǎigān) гэдэг.
== [[Буряад Улас|Буряад уласта]] ==
Буряад орондо айрһа тосхон айлда хэдэг. 2018 ондо олзын хэрэг эрхилэгшэдэй бүлэг ааруул [https://yandex.ru/video/preview/14981770179862959304 нэбтэрүүлжэ] үзээ аад, амжалтагүйтаба. 2025 онһоо "Край родимый" гэһэн хамжаан ааруул [https://molokobur.ru/products#!/tab/238759168-7 үйлэдбэрилээд] байна.
== Зурагай һан ==
<gallery>
Файл:Aaruul - Arkhangai (2018).jpg|Хабтагай айруул
Файл:Aaruul 2.JPG|альт=Хоёрдохи хатаалга|Дэлгэсэ дээрэ хатаһан айрһан
Файл:Medvidci -aaruul.jpg|Хээтэй аарюул
Файл:Aaruul.jpg|Зүрһэм ааруул
</gallery>
== Мэдээсэлэй эхи ==
* Б.О. Дамдинжапова, Буряад монголой хоол. 200 заабари /Б.О. Дамдинжапова — Улаан-Үдэ: НоваПринт, 2018. - 240 х., зур.
* [https://gazeta-n1.ru/projects/sdelano-v-buryatii/65487/ «Ааруул» - вкус забытых традиций]
* https://molokobur.ru/products#!/tab/238759168-7
03enff10lo5g2sx3yh4wmp4nm4ff8qi
Оренбургай можо
0
14983
74671
2026-06-03T09:48:10Z
Flamme-Bleue
7441
Шэнэ хуудаһан: «'''Оренбургай можо''' (область) хадаа Ород Уласай нэгэ регион болоно. Тус можо 1934 ондо байгуулагдаһан юм. Энэнь Самарска, Саратовска, Челябинска можонуудтай, Татарстан болон Башкортостан республикануудтай, мүн [[Казахстан]]ай гүрэнжэ хилэлдэг. Талмайнь — 1...»
74671
wikitext
text/x-wiki
'''Оренбургай можо''' (область) хадаа Ород Уласай нэгэ регион болоно. Тус можо 1934 ондо байгуулагдаһан юм. Энэнь Самарска, Саратовска, Челябинска можонуудтай, Татарстан болон Башкортостан республикануудтай, мүн [[Казахстан]]ай гүрэнжэ хилэлдэг.
Талмайнь — 123 702 км². Хүн зоной тоо — 1 816 898 хүн, хүн зоной нягта бии — 14,69 хүн/км².
Можын түб хадаа [[Оренбург]] хото юм.
[[Категори:Оренбургай можо]]
25evwjjyib8mh25qpton9mvym6f4ta4
74672
74671
2026-06-03T09:48:44Z
Flamme-Bleue
7441
74672
wikitext
text/x-wiki
'''Оренбургай можо''' (область) хадаа Ород Уласай нэгэ регион болоно. Тус можо 1934 ондо байгуулагдаһан юм. Энэнь Самарска, Саратовска, Челябинска можонуудтай, Татарстан болон Башкортостан республикануудтай, мүн [[Казахстан]]ай гүрэнжэ хилэлдэг.
Талмайнь — 123 702 км². Хүн зоной тоо — 1 816 898 хүн, хүн зоной нягта бии — 14,69 хүн/км².
Можын түб хадаа [[Оренбург]] хото юм.
{{Ородой холбооной улас}}
[[Категори:Оренбургай можо]]
nmll72qso3bcbwb7mm9d9goovi78ooa