Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 4448 74675 74655 2026-06-03T23:09:06Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74675 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улас | conventional_long_name = Израиль улас | native_name = {{nobold|{{Script/Hebrew|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} ([[Мүнөөнэй Иврит|Иврит]])}}</br>{{nobold|{{Script/Arabic|دَوْلَة إِسْرَائِيل}} ([[Араб хэлэн|Араб]])}} | common_name = Израиль | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[Израиль уласай туг|Түрын туг]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_type = [[Израиль уласай һүлдэ|Һүлдэ]] | national_anthem = ''[[Һатиква]]''<br>(<small>[[Буряад хэлэн|бур.]]</small> "Найдабари; Этигэл") [[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]] | image_map = ISR orthographic.svg | alt_map = Location of Israel (in green) on the globe. | image_map2 = Israel - Location Map (2012) - ISR - UNOCHA.svg | map_caption2 = 1949 оной хилэ ([[Ногоон шугам (Израиль)|Ногоон шугам]]) | capital = [[Иерусалим]] <br />([[Иерусалимай Статус|хизаарлагданги </br>тоолго]])<!-- DO NOT put this into a note, "(limited recognition)" is the parenthetical comment used per last RfC (see RfC link in the talk page's FAQ) -->{{refn|group=fn|Recognition by other UN member states: [[Australia]] ([[West Jerusalem]]),<ref name="ausj">{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-australia-46576716 |title=Australia recognises West Jerusalem as Israeli capital |work=[[BBC News]]|date=15 December 2018 |access-date= 14 August 2020}}</ref> [[Russia]] ([[West Jerusalem]]),<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> the [[Czech Republic]] ([[West Jerusalem]]),<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017|quote="The Czech Republic currently, before the peace between Israel and Palestine is signed, recognizes Jerusalem to be in fact the capital of Israel in the borders of the demarcation line from 1967." The Ministry also said that it would only consider relocating its embassy based on "results of negotiations."}}</ref> [[Honduras]],<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[Guatemala]],<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|trans-title=Guatemala joins US, will also move embassy to Jerusalem|website=Infobae|date=24 December 2017|language=es}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[Nauru]],<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 |language=en}}</ref> and the [[United States]].<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=[[The New York Times]]|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017}}</ref> In September 2020 it was reported that Serbia would be moving its embassy from Tel Aviv to Jerusalem.<ref name="Frot Sep 2020">{{Cite news |last=Frot |first=Mathilde |date=4 September 2020 |title=Kosovo to normalise relations with Israel |work=[[The Jewish Chronicle]] |url=https://www.thejc.com/news/israel/kosovo-to-normalise-relations-with-israel-1.506254 |access-date=4 September 2020}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 September 2020 |title=Kosovo and Serbia hand Israel diplomatic boon after US-brokered deal |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2020/sep/04/kosovo-and-serbia-hand-israel-diplomatic-boon-after-us-brokered-deal |access-date=4 September 2020}}</ref> }}{{refn|group=fn|Jerusalem is Israel's largest city if including [[East Jerusalem]], which is widely recognized as occupied territory.<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=[[Norwegian Refugee Council]]|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref>}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[Мүнөөнэй Иврит|Иврит]] | languages_type = Тоогдоһон </br>хэлэнүүд | languages = [[Стандарт араб хэл|Араб]]{{refn|group=fn|Arabic previously had been an official language of the State of Israel.<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=8 August 2018}}</ref> In 2018 [[Basic Law: Israel as the Nation-State of the Jewish People|its classification]] was changed to a 'special status in the state' with its use by state institutions to be set in law.<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 |language=en}}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref><ref name=lang4>{{cite web |title=Press Releases from the Knesset |url=https://knesset.gov.il/spokesman/eng/PR_eng.asp?PRID=13978 |website=Knesset website |date=19 July 2018 |quote=The Arabic language has a special status in the state; Regulating the use of Arabic in state institutions or by them will be set in law.}}</ref>}} | ethnic_groups = 74.2% [[Израилиин Еврейшүүд|Еврей]] </br>20.9% [[Израилиин Араб эрхэт|Араб]] </br>4.8% [[Израилиин Хүн Зон|бусад]]<ref name="population_stat2019"/> | ethnic_groups_year = 2019 | religion = 74.2% [[Иудаизм]] </br>17.8% [[Лалын шажан|Ислам]] </br>2.0% [[Христосой шажан|Христ]] </br>1.6% [[Израилиин Друзе|Друзе]] </br>4.4% [[Израиль дахи Шажан|бусад]]<ref name="population_stat2019"/> | religion_year = 2019 | demonym = [[Израилшууд]] | government_type = [[Нэгэдэмэл улас|Нэгэдэмэл]] </br>[[Парламентын бүгэдэ найрамдаха улас|парламентын </br>бүгэдэ найрамдаха </br>улас]] | leader_title1 = [[Израиль Уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]] | leader_name1 = [[Ицхак Һерцог]] | leader_title2 = [[Израиль Уласай Юрэнхы Сайд|Юрэнхы сайд]] | leader_name2 = [[Нафтали Бенет]] | leader_title3 = [[Израиль Уласай Орлогшо Юрэнхы Сайд|Орлогшо </br>Юрэнхы сайд]] | leader_name3 = [[Яир Лапид]] | leader_title4 = [[Кнессетэй даргын жагсаалта|Кнессетиин Дарга]] | leader_name4 = [[Мики Леви]] | leader_title5 = [[Израиль Уласай Дээдэ Сүүд|Гол судья]] | leader_name5 = [[Эстер Хают]] | legislature = [[Кнессет]] | sovereignty_type = [[Израилиин Түүхэ|Түүхэ]] | established_event1 = [[Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал|Тунхаглал]] | established_date1 = 5 hарын 14, 1948 | established_event2 = [[НҮБ]]-ай </br>[[Израиль ба НҮБ|гэшүүн болоhон]] | established_date2 = 5 hарын 11, 1948 | established_event3 = [[Израилиин Үндэhэн Хуулинууд|Үндэhэн </br>Хуулинууд]] | established_date3 = 1958–2018 | area_km2 = 20,770–</br>22,072 | area_sq_mi = 8,019–8,522 | area_rank = 149 | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = 2.71 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 9,472,220<ref name="cbs_main">{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/cw_usr_view_Folder?ID=141 |title=Home page |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=20 February 2017}}</ref> | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_estimate_rank = 99 | population_census = 7,412,200<ref>{{cite report |date=2008 |title=Population Census 2008 |url=http://www.cbs.gov.il/www/mifkad/mifkad_2008/profiles/rep_e_000000.pdf |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=27 December 2016}}</ref> | population_census_year = 2008 | population_density_km2 = 424 | population_density_rank = 35 | GDP_PPP = {{increase}} $372.314 ехэ наяд</br>{{refn|group=fn|name=oecd|Israeli population and economic data covers the economic territory of Israel, including the Golan Heights, East Jerusalem and Israeli settlements in the West Bank.{{sfn|OECD|2011}}<ref>[http://mas.ps/files/server/20141911093442-1.pdf ''Quarterly Economic and Social Monitor''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009161737/http://mas.ps/files/server/20141911093442-1.pdf |date=2021-10-09 }}, Volume 26, October 2011, p. 57: "When Israel bid in March 2010 for membership in the 'Organization for Economic Co-operation and Development'... some members questioned the accuracy of Israeli statistics, as the Israeli figures (relating to gross domestic product, spending and number of the population) cover geographical areas that the Organization does not recognize as part of the Israeli territory. These areas include East Jerusalem, Israeli settlements in the West Bank and the Golan Heights."</ref>}} | GDP_PPP_rank = 51 | GDP_PPP_year = 2020<ref name="IMFWEOIL">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=51&pr1.y=11&c=436&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=[[International Monetary Fund]] |access-date=23 March 2020}}</ref> | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $40,336 | GDP_PPP_per_capita_rank = 34 | GDP_nominal = {{increase}} $410.501 ехэ наяд</br><ref name=oecd group=fn/> | GDP_nominal_rank = 31 | GDP_nominal_year = 2020<ref name="IMFWEOIL"/> | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $44,474<ref name=oecd group=fn/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 19 | Gini = 34.8 | Gini_ref = <ref name=oecd group=fn/><ref>{{cite web |url=https://data.oecd.org/chart/60V4 |title=Income inequality |website=data.oecd.org |publisher=OECD |access-date=29 June 2020 |accessdate=25 May 2021 |archivedate=30 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200630002540/https://data.oecd.org/chart/60V4 }}</ref> | Gini_rank = 48 | Gini_year = 2018 | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI = 0.919 | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_rank = 19 | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | currency = [[Израилиин шэнэ шекель|Шэнэ шекель]] ({{lang|he|₪}})</br> | currency_code = ILS | time_zone = [[Израилиин Стандарт Саг|IST]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Израилиин Зунай Саг|IDT]] | utc_offset_DST = +3 | date_format = {{lang|he|יי-חח-שששש}} ([[Anno Mundi|AM]]) </br>үү-һһ-жжжж ([[Манай Эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | cctld = [[.il]] | iso3166code = IL | calling_code = +972 | footnote_a = | today = }} '''Израиль''' ([[Иврит|Иврит:]] יִשְרָאֵל‎, ''Yīsrāʾēl''; [[Араб хэлэн|Араб:]] إِسْرَائِيل‎, ''ʾIsrāʾīl''), албан ёһоор '''Израиль улас''' (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל, ''Medīnat Yīsrāʾēl''; دَوْلَة إِسْرَائِيل, ''Dawlat ʾIsrāʾīl'') — [[Газар дундада тэнгис]]эй зүүн эрье дээрэ оршохо баруун [[Ази]]ин орон юм. Хойто талаараа [[Ливан]], зүүн хойто талаараа [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун урда талаараа [[Египет]] оронуудтай хилэлдэг болон өөрын харисангы бага нютагиинь газар зүйн хубида өөр өөр тусхай онсолигтой. [[Баруун эрье]] болон [[Газын хэлтэс]]шье мүн зэргэлдээ оршоно. Израилиин хүн зон ехэнхи хубинь [[Еврей үндэһэтэн]] болон үүгээрээ дэлхэйн сорын ганса Еврей орон юм. Еврейшуудһээ гадна [[Араб]]ай [[Лалын шажан]]тад, [[Христосой шажан]]тад, Друзе, Самари зэрэг үндэһэтэн, шажантанууд оршодог. Мүнөөнэй Израиль улас гурбан мянга гарамгай жэлэй турша [[Иудын шажан]]ай хамагай шухала ухагдахуунуудай нэгэ "Израилиин нютаг" (Eretz Yisrael)-һаа үндэһэтэй юм. [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]ай дараа [[Үндэһэтэнүүдэй Лигэ]]нь "Еврей үндэһэтэндэ өөһэдын гэһэн орон" бүтээхэ зорилгоор [[Британиин эзэнтэ гүрэн|Британиин]] [[Палестина|Палестинэдэхи]] мандатые баталба. 1947 ондо [[НҮБ]] Палестинын мандатые Еврей, Араб хоёр уласта хубаахые баталһан байна. [[Арабай Барилдалга]]нь энэ түлэблэлгые эсэргүүсэһэн болобош 1948 оной 5 һарын 14-ндэ Еврейн түрэ зуурын засагай газар Израилиие тусгаар тогтоноһоные мэдэгдэбэ. Дараань болоһон Араб-Израилиин дайнда Израиль илалта байгуулһанаар энэ уласай хилэ хизгаарые [[НҮБ]]-н хубааха түлэблэлгэдэ зааһанһаашье үлүүгөөр һунгаба. Энэ ябадалһаа хойшо зэргэлдээ оршохо олон Араб оронтой мүргэлдэжэ, үрэ дүндэнь олон томо дайн боложо үндэрлэжэ байгаа болон энэнь мүнөө хүрэтэр үргэлжэлһээр байна. Израиль улас анха байгуулагдаһанһаа хойшо, илангаяа зэргэлдээ оршохо Араб оронуудһаа түүнэй хилэ хизгаар болон бүри оршон тоготнхо эрхэнь хүрэтэр зүршэлтэй тулгарша байна. Харин Израилиинь [[Египет]], [[Йордан]] оронуудтай энхэ тайбанай хэрээ байгуулжа, [[Палестина]]шуудтай бүри мүһэн зохисолдохо хэлэлсээр ябуулһаар байна. 2019 оной байдалаар 9 сая оршон хүн зонтой,<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/latest-population-statistics-for-israel|title=Latest Population Statistics for Israel|website=www.jewishvirtuallibrary.org|access-date=23 March 2019}}</ref> Израилиинь хүгжөөлгэтэй орон ба [[ЭЗХАХБ|ЭЗХАХБ-ын]] гэшүүн юм.<ref name="OECD">{{cite web|url=http://www.oecd.org/israel/israelsaccessiontotheoecd.htm|title=Israel's accession to the OECD|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|access-date=12 August 2012}}</ref> Израилиинь Дунда Дурнын хамагай үндэр ажамидаралай хэмжээтэй улас<ref name="HDI" /> ба сэрэгэй болбосоролтой эрхэтэнэй хубяар,<ref name="IISS_military">[[Израиль#IISS2018|IISS 2018]], pp. 339–340</ref> дээдэ болбосоролой зэрэгтэй эрхэтэнэй хубяар,<ref name="OECD_education">{{cite report|date=15 September 2016|title=Education at a Glance: Israel|url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|access-date=18 January 2017|archive-date=10 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110050434/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en|url-status=dead}}</ref> ДНБ-дэ эзэлхэ һудалгаа ба хүгжөөлгын хубяар,<ref name="OECD_R&D">{{cite web|url=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|title=Research and development (R&D) – Gross domestic spending on R&D – OECD Data|website=data.oecd.org|access-date=10 February 2016|accessdate=12 July 2021|archivedate=14 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114013730/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm}}</ref> [[Израильдахи Эмэгтэйшүүд|эмэгтэйшүүдэй аюулгүй байдалаар]],<ref name="NWW_women">{{Cite web|last=Australia|first=Chris Pash, Business Insider|date=2017|title=The 10 safest countries in the world for women|url=https://www.businessinsider.com/the-10-safest-countries-in-the-world-for-women-2018-1|access-date=23 March 2019|website=Business Insider}}</ref> [[Дундажа наһалалта|дундажа наһалалтаар]],<ref name="OECD_life_expec">{{cite web|url=https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm|title=Health status – Life expectancy at birth – OECD Data|website=theOECD}}</ref> [[Израильдахи эрдэм ухаан ба технологи|шэнэлэлгэ байдалаар]]<ref name="Bloomberg_innovation">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-22/germany-nearly-catches-korea-as-innovation-champ-u-s-rebounds|title=These Are the World's Most Innovative Countries|website=Bloomberg.com|access-date=24 January 2019}}</ref> ба [[Дэлхэйн Аза Жаргалай Тоосоон|аза жаргалаар]]<ref name="UN_happiness">{{Cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2018/|title=World Happiness Report 2018|last=Report|first=World Happiness|date=14 March 2018|website=World Happiness Report|language=en-US|access-date=26 February 2019}}</ref> дэлхэйдэ түрүүлэн ябадаг. == Этимологи == [[Файл:Merneptah_Israel_Stele_Cairo.JPG|мини|[[Мернептахай Стела]] (МЭҮ 13-р зуун). [[Библиин Археологи|Библиин археологуудай]] ехэнхинь иероглифуудай суглуулбариие "Израиль," гэжэ оршуулдаг, ба энэнь энэ нэрэнэй анханай дурдалга юм.]] [[Палестина дахи Британиин Мандат (хуулита документ)|Британиин Мандатай]] дооро (1920–1948), энэ нютагые бүхэлидэнь 'Палестина' ([[Иврит]]: פלשתינה [א״י], <small>бук. </small>'Палестина [Эрец Исраэль]') гэжэ нэрлэдэг байба.<ref>{{cite magazine|url=http://time.com/3445003/mandatory-palestine/|title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters|author=Noah Rayman|magazine=[[Time (magazine)|TIME]]|date=29 September 2014|access-date=5 December 2015}}</ref> 1948 ондо [[Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал|тусгаар тогтониһоной]] дараа улас 'Израиль Улас' ({{lang-he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}, {{Audio|He-Medinat Israel2.ogg|{{transl|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA-he|mediˈnat jisʁaˈʔel|}}; {{lang-ar|دَوْلَة إِسْرَائِيل}}, {{transl|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}, {{IPA-ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl|}}), 'Израилиин Нютаг' (''Eretz Israel''), Эвер ([[Евер|Ебер]] нэрэһээ гаралтай), [[Сион]], [[Иудея]] зэргэ [[Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал#Нэрэ|дурадһан түүхэн ба шажанай бусад нэрые]] зүбшөөрхэгүйн дараа,<ref>{{cite news|work=The Palestine Post|location=Jerusalem|date=7 December 1947|page=1|title=Popular Opinion|url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1|archive-date=15 August 2012}}</ref> албан ёһоор абаһан, харин [[Давид Бен-Гурион|Бен-Гурионой]] һанал болгоһон 'Израиль' нэрые 6–3 һаналаар баталһан.<ref>[http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html One Day that Shook the world] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html|date=12 January 2012}} ''The Jerusalem Post'', 30 April 1998, by Elli Wohlgelernter</ref> Тусгаар тогтонолой нэгэдэхи долоон хоногто засагай газар Израилиин эрхэтэные тэмдэглэлгын тулада "[[Израильшууд]]" гэһэн терминиие һунгаһан тухай [[Гадаада Хэрэгэй Министр (Израиль)|Гадаада Хэрэгэй Министр]] [[Моше Шарет]] албан ёһоор мэдэгдэбэ.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html|magazine=Time|location=New York|date=31 May 1948|title=On the Move|access-date=6 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html|archive-date=16 October 2007}}</ref> [[Израилиин Нютаг]] ба [[Израилиин Үхибүүд]] гэһэн нэрэнүүд нь библиин [[Израилиин хаанта улас (Нэгэдэһэн монархи)|Израилиин хаанта улас]] ба [[Еврейшүүд|бүхы Еврейшүүдые]] тусхайтаар тэмдэглэлгэдэ ашаглагдажа ерэһэн түүхэтэй.<ref name="levine">{{cite news|last=Levine|first=Robert A.|title=See Israel as a Jewish Nation-State, More or Less Democratic|work=The New York Times|date=7 November 2000|access-date=19 January 2011|url=https://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html}}</ref> [[Израиль (нэрэ)|'Израиль' нэрэ]] (Иврит:&nbsp;''Yisraʾel'', ''Isrāʾīl''; [[Септуагинта]] {{lang-el|Ἰσραήλ}}, ''Israēl'', 'Эль (Бурхан) нэтэржэ/захиржа', гэбэшье {{Bibleverse|Hosea|12:4}}-иин дараа 'Бурхантай тэмсэл' тайлбарилгдадаг)<ref>William G. Dever, [https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186 ''Did God Have a Wife?: Archaeology and Folk Religion in Ancient Israel''], Wm. B. Eerdmans Publishing, 2005 p. 186.</ref><ref>Geoffrey W. Bromiley, [https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 'Israel,'] in ''International Standard Bible Encyclopedia: E–J,''Wm. B. Eerdmans Publishing, 1995 p. 907.</ref><ref>R.L. Ottley, [https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32 ''The Religion of Israel: A Historical Sketch,''] Cambridge University Press, 2013 pp. 31–32 note 5.</ref><ref>{{cite book|title=Longman pronunciation dictionary|first=John C.|last=Wells|publisher=Longman|location=Harlow, England|year=1990|isbn=978-0-582-05383-0|page=381}} entry "Jacob".</ref> энэ хэлэлгэдэ [[Иаков]] патриархда хабаардаг, ба [[Еврей Библи|Еврей Библиин]] дагуу, Ехэ Эзэнэй ангелтэй амжилтатай барилдаһанай дараа энэ нэрые үгэһэн гэгдэдэг.<ref>"And he said, Thy name shall be called no more Jacob, but Israel: for as a prince hast thou power with God and with men, and hast prevailed." ([[Book of Genesis|Genesis]], 32:28, 35:10). See also [http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm Hosea 12:5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm |date=2018-10-05 }}.</ref> Иаковой арбан хоёр хүбүүн нь , ''[[Twelve Tribes of Israel|Израилиин Арбан Хоёр Племинууд]]'' гү, али ''Израилиин Үхибүүд'' гэгдэдэг, Израилитуудай үбгэ эсэгэнэр болоһон. Иаков ба түүнэй хүбүүд [[Ханаан]] нютагта амидарча байһан болобошье үлэсхэлэнгын уламһаа дүрбэн үеэрээ Египет руу ябахаар хашагдаһан, ба 430 жэл үргэлжэлһэн,<ref>{{Bibleverse||Exodus|12:40–41|HE}}</ref> Иаковой хоёрдохи гуша хүбүүн [[Моисей]],<ref>{{Bibleverse||Exodus|6:16–20|HE}}</ref> "[[Гаралга|Гаралгын]]" үеэр Израилитуудые [[Ханаан]] руу бусаажа ерүүлхэ хүрэтэр. "Израиль" гэдэг үгые хамтадхаһан байдалаар дурдагдаһан хамагай эртын археологиин артифакт нь [[Эртын Египет|эртын Египетэй]] [[Мернептахай Стела]] (МЭҮ 13-р зуунай эсэсдэ табигдадаг) юм.<ref>{{Harvard citation no brackets|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> Энэ газарые мүн [[Арюун Газар]] гэжэ нэрлэгдэдэг ба, энэнь [[Иудаизм]], [[Христосой шажан]], [[Лалын шажан|Ислам]] ба [[Бахайн шүтэлгэ]] зэргэ бүхы [[Авраамай шажанууд|Авраамай шажануудай]] хубида арюун юм. Олон зуунай туршада, энэ газарые Ханаан, [[Джахи]], [[Самари]], [[Иудея]], [[Иехуд (Вавилоной можо)|Иехуд]], [[Иудея (Римэй можо)|Иудея]], [[Палестинын Сири]] ба [[Урда Сири]] гэжэ [[Левантын Нэрэнүүд|өөр олон нэрээр]] нэрлэдэг байба. == Түүхэ == {{Main|Израилиин Түүхэ}} === Эртэ балар саг === {{Further|Эртэ балар сагай Израиль ба Левант}} 1,5 сая жэлэй саада тээ мүнөөнэй Израилиин нютаг дэбисхэр дээрхи эртэ сагай хүнүүдэй хамагай эртэ урдын гэршэлэлтэ [[Галилейн далай|Галилейн тэнгисэй]] ойро [[Убайдия|Убайдияһаа]] олдоһон.<ref>{{cite journal|last=Tchernov|first=Eitan|author-link=Eitan Tchernov|date=1988|title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant|journal=[[Paléorient]]|volume=14|issue=2|pages=63–65|doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> [[Палеолит]] үеын бусад дурасхаалта газаруудиинь [[Табун]], [[Кесем]], [[Манот|Манотай]] агынууд юм. Африкаһаа гадна олдоһон [[Ухаантай хүнүүд|анатомиин мүнөө үеын хүнүүдэй]] хамагай эртэ урдын шулуужанги бол 120,000 жэлэй саана одооной Израилиин хойто хэсэгтэ амидардаг байһан [[Схул ба Кафзех бүлэгэй гоминидууд|Схул ба Кафзехай гоминидууд]] юм.<ref>{{cite news|last=Rincon|first=Paul|date=14 October 2015|title=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early'|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861|work=BBC News|access-date=4 January 2017}}</ref> МЭҮ 10-р мянганай оршон [[Натуфиин соёл]] уг нютагта оршоно тогтоножо байһан.<ref>{{cite journal|last=Bar-Yosef|first=Ofer|author-link=Ofer Bar-Yosef|date=7 December 1998|title=The Natufian Culture in the Levant, Threshold to the Origins of Agriculture|url=http://www.columbia.edu/itc/anthropology/v1007/baryo.pdf|journal=[[Evolutionary Anthropology (journal)|Evolutionary Anthropology]]|volume=6|issue=5|pages=159–177|doi=10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:5<159::AID-EVAN4>3.0.CO;2-7|access-date=4 January 2017}}</ref> === Эртэ дээрэ үе === {{Main|Эртэ сагай Израилиин ба Иудеягай Түүхэ}}{{Further|Израилитууд|Израилиин хаанта улас (Самари)|Иудейн хаанта улас}} [[Файл:City_of_David_-_King_David's_Palace_IMG_5815.JPG|мини|[[Томо Шулуун Барилга]], Иерусалим дахи археологиин памятник]] Уг газар нютагай эртын түүхэ эли бэшэ байна.<ref name="Finkelstein">{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|last2=Silberman|first2=Neil Asher|title=The Bible unearthed : archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|date=2001|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|104}} Мүнөөнэй [[археологи]] нь [[Тора]] дахи [[Иошуагай ном|Иошуагай номдо]] бэшэгдэһэн [[Патриархууд (Библи)|патриархууд]], [[Гэтэлгэ]] ба Ханаанай дайлан абаһан тухай түүхиие ниилээд хаяжа, энэнэй орондо энэ түүхиие [[Бану Исраил|Израильшуудай]] [[үндэһэнэй домог]] гэжэ үзэдэг.<ref>{{cite book|last=Dever|first=William|title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It?|year=2001|publisher=Eerdmans|isbn=978-3-927120-37-2|url={{Google books|6-VxwC5rQtwC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|pages=98–99|quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible "historical figures" [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}</ref> [[Орой Хүрэл зэбсэгэй үе|Орой Хүрэл зэбсэгэй үедэ]] (МЭҮ 1550–1200), [[Ханаан|Ханаанай]] томоохон хэсэг нь [[Шэнэ Египетэй хаанта улас|Шэнэ Египетэй хаанта уласда]] албан түлэдэг [[Вассальна улас|вассальна уласуудые]] байгуулһан, ба захиргаанай түб нь [[Газа хото|Газада]] байдаг байба.<ref>{{Cite journal|jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001|title=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Farʿah (South)|journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research|volume=364|issue=364|pages=1–36|year=2011|last1=Braunstein|first1=Susan L.|s2cid=164054005}}</ref> Израильшуудай үбгэ эсэгэнэрые энэ нютагай уг [[эртын Семит-хэлэтэй хүнүүд]] багтадаг гэжэ үзэдэг.<ref name="Miller1986">{{Cite book|last1=Miller|first1=James Maxwell|last2=Hayes|first2=John Haralson|title=A History of Ancient Israel and Judah|publisher=Westminster John Knox Press|year=1986|isbn=978-0-664-21262-9|url=https://archive.org/details/historyofancient00mill}}</ref>{{rp|78–79}} Израильшууд ба тэдэнэй соёл, мүнөөнэй археологиин мэдээнүүдэй дагуу, энэ нютагые хүсээр абаагүй, харин орондо нь [[Яхве]] дээр зангидаһан тусгаар [[Монолатри|монолатрист]]—дараань [[Монотеизм|монотеист]]—шажаниие болбосоруулһанаар [[Ханаанай хэлэнүүд|Ханаан үндэһэтэнүүд]] ба тэдэнэй соёлһоо һалаһан юм.<ref>Tubb, 1998. pp. 13–14</ref><ref>Mark Smith in "The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel" states "Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period." (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) "The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel" (Eerdman's)</ref><ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book|last1=Gnuse|first1=Robert Karl|title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel|date=1997|publisher=Sheffield Academic Press Ltd|location=England|isbn=1-85075-657-0|pages=28, 31}}</ref>{{sfn|McNutt|1999|p=35}}<ref>{{Cite journal|doi=10.2307/3268384|issn=0021-9231|volume=122|issue=3|pages=401–425|last=Bloch-Smith|first=Elizabeth|title=Israelite Ethnicity in Iron I: Archaeology Preserves What Is Remembered and What Is Forgotten in Israel's History|journal=Journal of Biblical Literature|date=2003|jstor=3268384|s2cid=160020536|url=https://semanticscholar.org/paper/814c842d2de5a49881f6e731f9a0a4ec0b85f11d}}</ref> Археологиин артефактууд нь тосхон-мэтэ түбүүдые ниигэмые харуул жа байгаа, болобошье үлүү хизаарлагданги баялигтай ба жэжэг хүн зонтой.<ref>Lehman in Vaughn 1992, pp. 156–162.{{full citation needed|date=March 2015}}</ref> Тосхонууд нь 300 гү, али 400 хүрэтэр хүн зонтой байһан ба,{{sfn|McNutt|1999|p=70}}{{sfn|Miller|2012|p=98}} хүдөө ажахы ба мал ажал эрхилдэг байһан, ба ехэнхидээ бэе-дааһан;{{sfn|McNutt|1999|p=72}} эдэй засагай һолилго диилэнхи байба.{{sfn|Miller|2012|p=99}} Үзэг бэшэг мэдэгдэжэ байһан ба жэжэг газарта хүрэтэр бэшэлгэ хиихэ боломжотой байба.{{sfn|Miller|2012|p=105}} [[File:Kingdoms of Israel and Judah map 830.svg|thumb|upright|Map of [[Kingdom of Israel (Samaria)|Israel]] and [[Kingdom of Judah|Judah]] in the 9th century BCE]] Хэзээ нэгэтэ [[Kingdom of Israel (united monarchy)|Нэгэдэһэн монархи]] байһан үгынь тодорхойгүйшье,<ref name="lipschits">{{cite book|last1=Lipschits|first1=Oded|editor1-last=Berlin|editor1-first=Adele|editor2-last=Brettler|editor2-first=Marc Zvi|title=The Jewish Study Bible|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-997846-5|year=2014|edition=2nd|chapter-url={{Google books|yErYBAAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|language=en|chapter=The History of Israel in the Biblical Period}}</ref><ref name=Kuhrtp438>{{cite book|last=Kuhrt|first=Amiele|title=The Ancient Near East|year=1995|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-16762-8|page=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 438]|url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438}}</ref> МЭҮ 1200 оной үедэ хамаарха [[Мернептахай Стела]] дахи "Израиль"-да хабаарха сайн зүбшөөгдэһэн археологиин артефакт байдаг;<ref name=NollMerneptah>K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name=ThompsonMerneptah>[[Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276: 'They are rather a very specific group among the population of Palestine which bears a name that occurs here for the first time that at a much later stage in Palestine's history bears a substantially different signification.'</ref><ref>The [[Israel (name)|personal name "Israel"]] appears much earlier, in material from [[Ebla]]. {{Cite journal|last=Hasel|first=Michael G.|date=1 January 1994|title=Israel in the Merneptah Stela|jstor=1357179|journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research|volume=296|issue=296|pages=45–61|doi=10.2307/1357179|s2cid=164052192}}; {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317|title=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia|last=Bertman|first=Stephen|date=14 July 2005|publisher=OUP|isbn=978-0-19-518364-1}} and {{cite book|title=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln, July 2009|date=2010|publisher=Brill|isbn=978-90-04-18737-5|page=47|chapter=Origins of Israel between history and ideology|author1=Meindert Dijkstra|editor1-last=Becking|editor1-first=Bob|editor2-last=Grabbe|editor2-first=Lester|editor1-link=Lester L. Grabbe|quote=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though is it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yi¡sr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation.}}</ref> ба Ханааншууд нь Дунда Хүрэл зэбсэгэй үедэ (МЭҮ 2100–1550) археологиин шэнжэлгээр баталагдаһан.<ref name="Golden">Jonathan M Golden,[https://books.google.com/books?id=EResmS5wOnkC&pg=PA3 ''Ancient Canaan and Israel: An Introduction,''] OUP, 2009 pp. 3–4.</ref><ref>{{cite book |last1 = Lemche |first1 = Niels Peter |year = 1998 |title = The Israelites in History and Tradition |publisher = Westminster John Knox Press |url={{Google books|JIoY7PagAOAC|page=PA35|keywords=|text=|plainurl=yes}} |page=35|isbn=978-0-664-22727-2}}</ref> [[Эртэ сагай Израилиин ба Иудеягай Түүхэ|Израиль ба Иудеягай хаанта уласууд]] хамагай эртын бии байлга ба тэдэнэй хэмжээ ба хүсэнэй талаар арсалдаан байдагшье, историкууд ба археологууд [[Израилиин хаанта улас (Самари)|Израилиин хаанта улас]] МЭҮ 900<ref name=Finkelstein/>{{rp|169–195}}<ref name="Wright">{{cite web|last1=Wright|first1=Jacob L.|date=July 2014|title=David, King of Judah (Not Israel)|url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301164250/http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml|archive-date=1 March 2021|access-date=15 May 2021|website=The Bible and Interpretation}}</ref> ба [[Иудейн хаанта улас]] МЭҮ 700 ондо байһан гэдэгтэй һанал ниилэдэг.<ref name=Pitcher>[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> Израилиин хаанта улас нь хоёр хаанта уласһаа үлүү һалбаран хүгжэжэ байһан ба удалгүй нютагай держава болон хубилһан;{{sfn|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146-7|ps=:Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power}} [[Омридой династи|Омридой династиин]] үедэ, [[Самари]], [[Галилеа]], [[Йорданай Хүнхэр|Йорданай Хүнхэрэй]] дээдэ хэһэг, [[Шарон]] ба [[Трансйордан (нютаг)|Трансйорданай]] ехэ хэһэгые ударидажа байба.<ref name=":0">{{Cite book|last=Israel.|first=Finkelstein|url=http://worldcat.org/oclc/949151323|title=The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel|isbn=978-1-58983-910-6|pages=74|oclc=949151323}}</ref> Энэнь МЭҮ 720 ондо, [[Шэнэ-Ассириин эзэнтэ гүрэн|Шэнэ-Ассириин эзэнтэ гүрэндэ]] эзэлэгдэхэ үедэ һүйдхэгдэһэн.<ref name="Broshi 2001 1742">{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|url={{Google books|etTUEorS1zMC|page=PA174|keywords=|text=|plainurl=yes}}|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2001|page=174|isbn=978-1-84127-201-6}}</ref> Дараань [[Иудейн хаанта улас]] нь эхилээд Шэнэ-Ассириин эзэнтэ гүрэн, дараань [[Шэнэ-Вавилоной эзэнтэ гүрэн|Шэнэ-Вавилоной эзэнтэ гүрэнэй]] вассал улас болобо. МЭҮ 586 ондо Вавилоншууд Иудейгые [[Еврей–Вавилоной дайн|эзэлбэ]]. Еврей Библидэ бэшэһэнээр, [[Соломоной сүмэ]] ба [[II Небухаднезар]] хаан [[Иерусалимай Осада (МЭҮ 587)|Иерусалимые усадхажа]], дараань [[Вавилон]] руу [[Вавилоной плен|еврейшүүдые сүлэбэ]]. Мүн илагдалай тухай [[Вавилоной Хронико|Вавилоной Хроникодо]] бэшэгдэһэн байдаг.<ref name="BabylonianChronicles">{{cite web|url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx|title=British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE)|access-date=30 October 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx|archive-date=30 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html|title=ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius|website=www.livius.org|access-date=26 March 2020|archive-date=5 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html|url-status=dead|accessdate=27 March 2022|archivedate=5 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html}}</ref> Вавилоной плен нь МЭҮ 538 ондо медо-персиин Ехэ Кир Вавилоные эзэлжэ абаһанай дараагаар эсэслэһэн.<ref name="rennert">{{cite web|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule|publisher=Biu.ac.il|access-date=15 March 2014}}</ref><ref>''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper & Row, San Francisco, 1985, p. 103</ref> [[Хоёрдохи Сүмэ]] МЭҮ 520 ондо баригдаһан.<ref name="rennert" /> Персиин эзэнтэ гүрэнэй нэгэ хэһэг болохо хуушан Иудейн хаанта улас нь өөр хилэтэй, жэжэг газар нютагые хамарһан Иудея можо ([[Йехуд (Персиин можо)|Йехуд Медината]]) болобо.<ref name="Grabbe355">{{cite book|last=Grabbe|first=Lester L.|title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah v. 1|year=2004|publisher=T & T Clark|isbn=978-0-567-08998-4|url={{Google books|-MnE5T_0RbMC|page=PA355|keywords=|text=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the|plainurl=yes}}|page=355}}</ref> Туһа можын хүн зон хаанта уласайһаа нилээд агшаһан ба археологиин шэнжэлэлгээр МЭҮ 5-4-р зуунай үедэ 30,000 оршон хүн зонтой байһаниие харуулдаг.<ref name="Finkelstein2" />{{rp|308}} === Дунда зуун ба Мүнөөнэй түүхэ === {{Further|Дунда зуунай Иерусалимай Түүхэ|3=Хэрээһэтэнэй аян дайн|4=Хуушан Ишув}} [[Файл:Ruins_of_the_Ancient_Synagogue_at_Bar'am.jpg|мини|[[Кафр-Бирим|Кафр-Барам]], МЭ 7-13 зуунай хоорондо орхигдоһон Еврейшүүдэй эртэ урдын тосхон.<ref>Judaism in late antiquity, Jacob Neusner, Bertold Spuler, Hady R Idris, Brill, 2001, p. 155</ref>]] 634–641 ондо энэ бүһэ нютагые, түүнэй дотор Иерусалимые һаяхан [[Лалын шажан|Лалын шажантай]] болоһон [[Арабууд]] эзэлһэн. Дараагай гурбан зуунай туршада энэ газар нютагые Рашидунай [[Халиф]], [[Омейяд улас|Омейядууд]], [[Аббасай улас|Аббасууд]], [[Фатимид улас|Фатимидууд]], [[Сельджук турк|Сельджукууд]], [[Хэрээһэтэнэй уласууд|Хэрээһэтэнүүд]] ба [[Айюбид улас|Айюбидууд]] ударидажа байһан юм.<ref name="MosheGil">{{cite book|title=A History of Palestine, 634–1099|last=Gil|first=Moshe|year=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> 1099 ондо [[Түрүүшын аян дайн|Түрүүшын Хэрээһэтэнэй аян дайнай]] [[Иерусалимай бүһэлэлгэ (1099)|Иерусалимай бүһэлэлгын]] үеэр туһа хотын Еврей оршон һуугшада хотые Хэрээһэтэнүүдэй эсэргүү хамгаалха гэжэ дэмы хооһон оролдоһон Фатимидай гарнизон ба Лалын шажантадтай хаяа хадхажа тулалдажа байба. Хотые нурахда синагогто нюугдажа байһан 6,000 Еврейшүүдые багтаажа ниитэ 60,000 оршон хүн алагдаһан.<ref name="Cooper2009">{{cite book|author=Allan D. Cooper|title=The geography of genocide|url={{Google books|Uyh8kdcuA1kC|page=PA132|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=1 January 2012|year=2009|publisher=University Press of America|isbn=978-0-7618-4097-8|page=132}}</ref> Энэ үедэ, Еврейн уласай уналгаһаа хойшо бүтэн мянган жэлэй дараа, улас даяар Еврейн бүлгэмүүд байһан. Тэдэгээрэй табиниинь танигдаһан ба [[Иерусалим]], [[Тиберия]], [[Рамла]], [[Ашкелон]], [[Кесария (Израиль)|Кесария]], [[Газа]] юм.<ref>Carmel, Alex. ''The History of Haifa Under Turkish Rule''. Haifa: Pardes, 2002 ({{ISBN|965-7171-05-9}}), pp. 16–17</ref> [[Аахениин Альберт|Аахениин Альбертын]] хэлэһэнээр [[Һайфа|Һайфагай]] Еврей оршон һуугшада хотын гол байлдаанай хүсэ байһан ба "Сарацен [Фатимидай] сэрэгүүдтэй холилдоһон", тэдэ Хэрээһэтэнэй флот болон хуурай замай сэрэгүүд сухариха хүрэтэр нэгэ һара оршон эрэлхэг зоригтой байлдаһан гэһэн.<ref name="634to1099">{{cite book|title=A History of Palestine, 634–1099|author=Moshe Gil|year=1992|publisher=Cambridge University Press|page=829|isbn=978-0-521-40437-2|url=https://books.google.com/books?id=tSM4AAAAIAAJ&q=1100+%22haifa%22+fatimid+jews&pg=PA829|quote=Haifa was taken [...] in August 1100 or June 1101, according to Muslim sources which contradict one another. Albert of Aachen does not mention the date in a clear manner either. From what he says, it appears that it was mainly the Jewish inhabitants of the city who defended the fortress of Haifa. In his rather strange Latin style, he mentions that there was a Jewish population in Haifa, and that they fought bravely within the walls of the city. He explains that the Jews there were protected people of the Muslims (the Fatimids). They fought side by side with units of the Fatimid army, striking back at Tancred's army from above the walls of the citadel (... ''Judaei civis comixtis Sarracenorum turmis'') until the Crusaders overcame them and they were forced to abandon the walls. The Muslims and the Jews then managed to escape from the fortress with their lives, while the rest of the population fled the city ''en masse''. Whoever remained was slaughtered, and huge quantities of spoils were taken. [...] [Note #3: Albert of Aachen (Albericus, Albertus Aquensis), ''Historia Hierosolymitanae Expeditionis'', in: [[Recueil des historiens des croisades|''RHC'']] (Occ.), IV. p. 523; etc.]|access-date=17 May 2015}}</ref><ref name="Resnick2012">{{cite book|author=Irven M. Resnick|title=Marks of Distinctions: Christian Perceptions of Jews in the High Middle Ages|url={{Google books|LarC4PG9osUC|page=PA49|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2012|publisher=CUA Press|isbn=978-0-8132-1969-1|pages=48–49|quote=citizens of the Jewish race, who lived in the city by the favour and consent of the king of Egypt in return for payment of tribute, got on the walls bearing arms and put up a very stubborn defence, until the Christians, weighed down by various blows over the period of two weeks, absolutely despaired and held back their hands from any attack. [...] the Jewish citizens, mixed with Saracen troops, at once fought back manfully,... and counter-attacked. [Albert of Aachen, ''Historia Ierosolimitana'' 7.23, ed. and transl. Susan B. Edgington (Oxford: Clarendon Press, 2007), 516 and 521.]}}</ref> 1165 ондо [[Маймонид]] Иерусалимда ошожо "агуу, арюун байшанда" [[Һүмын Уула|Һүмын Уулада]] зальбаршээ.<ref>Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3. Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, 6 [[Cheshvan]], commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, 9 Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]].</ref> 1141 ондо Испани-Еврей шүлэг зохёогшо [[Иеһуда Һалеви]] еврейшүүдые Израилиин Нютаг руу нүүхые уряалжа, өөрөө аян замдаа гараба. 1187 ондо [[Айюбид улас|Айюбид уласай]] байгуулагша [[Саладин]] султан [[Хаттинай байлдаан|Хаттинай байлдаанда]] Хэрээһэтэнүүдые ялажа, уламаар Иерусалим болон бараг бүхы Палестиные эзлэбэ. Саг хугасаа үнгэрхэдэ Саладин еврейшүүдые бусажа Иерусалимда һуурижахые уряалһан тунхаглал гаргаһан<ref name="Bloch1987">{{cite book|author=Abraham P. Bloch|title=One a day: an anthology of Jewish historical anniversaries for every day of the year|chapter-url={{Google books|mjxJAFawRasC|page=PA277|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=26 December 2011|year=1987|publisher=KTAV Publishing House, Inc.|isbn=978-0-88125-108-1|page=277|chapter=Sultan Saladin Opens Jerusalem to Jews}}</ref> ба [[Иеһуда Алхаризи|Иеһуда Алхаризигай]] хэлэһэнээр тэдэ: "Арабууд Иерусалимые эзэлһэн үдэрһээ хойшо Израильшууд тэндэ һуурижажээ" гэһэн.<ref name="Ben-Gurion1974">{{cite book|author=Benzion Dinur|editor=David Ben-Gurion|title=The Jews in their Land|chapter-url={{Google books|5sVtAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=26 December 2011|year=1974|publisher=Aldus Books|page=217|chapter=From Bar Kochba's Revolt to the Turkish Conquest}}</ref> Алхаризи Саладинай еврейшүүдтэ Иерусалимда һэргээн байгуулхые зүбшөөрһөн зарлигые Персиин хаан [[Агуу Кир|Агуу Кирэй]] 1600 жэлэй үмэнэ гаргаһан зарлигтай зэргэсүүлһэн.<ref name="Hindley2007">{{cite book|author=Geoffrey Hindley|title=Saladin: hero of Islam|url={{Google books|fDYsAQAAIAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=26 December 2011|year=2007|publisher=Pen & Sword Military|isbn=978-1-84415-499-9|page=xiii}}</ref> 1211 ондо Франци, Англиһаа 300 шахуу [[Раввин|раввинай]] бүлгэм ерэһэнэй дараа туһа уласда Еврейшүүдэй бүлгэм бэхижэжэ,<ref name="CarmelSchäfer1990">{{cite book|author1=Alex Carmel|author2=Peter Schäfer|author3=Yossi Ben-Artzi|title=The Jewish settlement in Palestine, 634–1881|url={{Google books|c71tAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=21 December 2011|year=1990|publisher=L. Reichert|isbn=978-3-88226-479-1|page=31}}</ref> тэдэнэй дунда [[Сансын Самсон бен-Авраам|Сансын Самсон бен-Авраам раввин]] байһан юм.<ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/13073-samson-ben-abraham-of-sens Samson ben Abraham of Sens], ''Jewish Encyclopedia''.</ref> 13-р зуунай Испаниин раввин, Еврейшүүдэй тоогдоһон ударидагша [[Моше бен Нахман|Нахманидс]] (Рамбан) Израилиин Нютагые маша ехэ магтажа, түүнэй һуурижалые бүхы Еврейшүүдтэ үгэһэн һайн зарлиг гэжэ үзэдэг байба. Тэрээр "Хэрбээ язычникууд эблэрхые хүсэшэ байбал бидэ энхэ тайбан байгуулжа, тэдэные тодорхой нүхэсэлээр үлөөхэ болоно. Гэхдээ газар нютагын хубида бидэ үүные тэдэнииехиинь, алишье үндэһэнэй, нэгэ үеынхэнэй гарта үлөөхгүй." гэжэ бэшэһэн.<ref name="Lichtman2006">{{cite book|author=Moshe Lichtman|title=Eretz Yisrael in the Parshah: The Centrality of the Land of Israel in the Torah|url={{Google books|g95csSXsDpcC|page=PA302|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=23 December 2011|year=2006|publisher=Devora Publishing|isbn=978-1-932687-70-5|page=302}}</ref> 1260 ондо хиналта Египетын [[Мамлюкай султанат (Каир)|Мамлюкай султанда]] шэлжэһэн.<ref name="GudrunKramer">{{cite book|title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel|last=Kramer|first=Gudrun|year=2008|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-11897-0|page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]|url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376}}</ref> Туһа уласиинь Мамлюкай хоёр хуули засагай түб [[Каир]], [[Дамаск|Дамаскын]] хоорондо байрладаг байһан ба энэ хоёр хотые холбодог почтын замын дагуу хүгжэһэн юм. [[Файл:Ramban_shul.jpg|мини|13-р зуунай Иерусалимдахи [[Рамбан Синагого]]]] === Сионизм ба Британиин Мандат === {{main|Сионизм|Ишув|Иерусалимай Мутасаррифат|Палестинын Мандат|Британиин Палестинын Мандат (хуули ёhоной документ)}}{{further|Бальфурай тунхаглал|Палестинын мандатдахи олониитэ хоорондын зүришэл}} [[Файл:THEODOR_HERZL_AT_THE_FIRST_ZIONIST_CONGRESS_IN_BASEL_ON_25.8.1897._תאודור_הרצל_בקונגרס_הציוני_הראשון_-_1897.8.25.jpg|мини|[[Анханай Сионистска Конгресс]] (1897) [[Базель]], [[Швейцари]]]] Хамагай эртэ сагай [[еврей диаспора]] бии болоһонһоо хойшо олон еврейшүүд "Сион" ба "Израилиин нютаг" руу [[Алия|бусажа ошохые]] эрмэлзэжэ байһан,<ref>{{Harvard citation no brackets|Rosenzweig|1997|p=[https://books.google.com/books?id=wKuU3ZBS7gEC&pg=PA1 1]}} "Zionism, the urge of the Jewish people to return to Palestine, is almost as ancient as the Jewish diaspora itself. Some Talmudic statements ... Almost a millennium later, the poet and philosopher Yehuda Halevi ... In the 19th century&nbsp;..."</ref> гэбэш иимэ зорилгодо хүрэхын тулада хэрэ ехэ хүшэн шармайлга гаргахань арсалдаантай асуудал байба.<ref name="Return_to_Zion">{{cite journal|url=http://www.answers.com/topic/return-to-zion|title=Return to Zion|editor=Geoffrey Wigoder, G.G.|journal=The New Encyclopedia of Judaism|via=[[Answers.com]]|access-date=8 March 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/959229.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418192523/http://www.haaretz.com/hasen/spages/959229.html|archive-date=18 April 2010|title=An invention called 'the Jewish people'|newspaper=Haaretz|access-date=9 March 2010|accessdate=16 July 2021|archivedate=18 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100418192523/http://www.haaretz.com/hasen/spages/959229.html}}</ref> Сүлэлгэндэ амидардаг еврейшүүдэй этигэл найдабари, хүсэлиинь еврейшүүдэй этигэл шүтэлгын системын шухала тема юм.<ref name="Return_to_Zion" /> Еврейшүүдые 1492 ондо [[Альгамбрын зарлиг|Испаниһаа намнан гаргалгын]] дараа зарим бүлгэмүүд Палестинда hуурижаһан.<ref>{{Harvard citation no brackets|Gilbert|2005|p=2}}. "Jews sought a new homeland here after their expulsions from Spain (1492)&nbsp;..."</ref> 16-р зуунай үедэ еврейшүүд [[Иерусалим]], [[Тиберия]], [[Хеврон]], [[Цфат]] гэһэн [[Иудаизмын арюун хотонууд|дүрбэн арюун хотонуудта]] үндэhэ hууриа табижа, 1697 ондо Йеһуда Хачасид раввин 1500 еврейшүүдэй бүлэгые Иерусалим руу ударидаба.<ref>{{cite book|title=Miraculous journey: a complete history of the Jewish people from creation to the present|last=Eisen|first=Yosef|year=2004|publisher=Targum Press|isbn=978-1-56871-323-6|page=700}}</ref> 18-р зуунай хоёрдугаар хахадта [[Перушим]] гэгдэдэг [[Хасидизм|Хасидизмые]] эсэргүүсэжэ байһан Зүүн Европын [[Миснагедууд|эсэргүүсэгшэд]] Палестинда һуурижажээ.<ref>{{cite book|title=Hastening redemption: Messianism and the resettlement of the land of Israel|last=Morgenstern|first=Arie|year=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530578-4|page=304}}</ref><ref>{{cite book|title=The Jews in Palestine in the Eighteenth Century: Under the Patronage of the Istanbul committee of Officials for Palestine|last=Barnai|first=Jacob|year=1992|publisher=University Alabama Press|isbn=978-0-8173-0572-7|page=320}}</ref> [[Анханай алия|Анханай Алия]] гэжэ нэрлэгдэдэг [[Урда Сири|Османай эзэнтэ гүрэнэй Палестина руу]] мүнөөнэй еврейшүүдэй нүүдэлэй анханай долгёон 1881 ондо Зүүн Европын еврейшүүд [[Погром|хюдалгаһаа]] зугадажа ерэхэдэ эхилһэн.<ref name="aliyot">{{cite encyclopedia|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html|encyclopedia=Jewish Virtual Library|access-date=29 March 2012|title=Immigration to Israel}} The source provides information on the First, Second, Third, Fourth and Fifth Aliyot in their respective articles. The White Paper leading to Aliyah Bet is discussed {{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/Aliyah_during_war.html|title=Aliyah During World War II and its Aftermath}}</ref> Анханай алия Палестиндахи еврейшүүдэй үргэн сэлеэнэй һууриие табиһан. 1881-1903 онуудта еврейшүүд олон арбан һуурин газар байгуулжа, 350,000 [[дунам]] газар худалдажа абаһан байба. Палестиндахи еврейшүүдэй дунда [[Иврит хэлэнэй һэргээлгэ|иврит хэлэные һэргээхэ]] ажал эхилһэн ба 1881 ондо Иерусалимда һуурижаһан Орос гаралтай еврей [[Элиезер Бен-Йеһуда]] нилээд түлхисэ үгэшээ. Еврейшүүдые бусад хэлэнэй орондо еврей хэлээр ярихые уряалжа, еврей һургуулиин системэ бии боложо, шэнэ үгэ зохёожо гү, али мүнөөнэй шэнэ бүтээл, ойлгосодо зорюулжа бусад хэлэнһээ зээлжэ абаба. Үүнэй үрэ дүндэ иврит хэлэн аажамаар Палестинын еврейшүүдэй бүлгэмэй диилэнхи хэлэн боложо, энэ хүрэтэр иврит хэлые шажанай зорилгоор, өөр хэлэ шэнжэлэлэй бүлгэмүүдтэ хубаагдажа байһан өөр өөр түрэлхи хэлэтэй еврейшүүдэй харилсаанай хэрэгсэл байжээ. Сионист хүдэлөөн бодото амидарал дээр али хэдэй оршожо байһаншье [[Австри-Унгар|Австри-Унгарай]] журналист [[Теодор Герцль]] Израилиин Нютаг дээр [[Еврейн улас]] байгуулхые эрмэлзэжэ байһан улас түрын сионизмые байгуулһан,<ref>{{Harvard citation no brackets|Kornberg|1993}} "How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?"</ref> уламаар тухайн үеын бусад үндэһэнэй проектуудай зорилго, ололто амжалтын дагуу Европын уласуудай [[Еврейскэ асуудал|Еврейшүүдэй асуудалай]] шиидэлгые һанал болгоһон гэжэ үзэдэг.<ref>{{Harvard citation no brackets|Herzl|1946|p=11}}</ref> 1896 ондо Герцль ерээдүйн Еврейн уласай талаар аласай хараагаа һанал болгожо ''[[Der Judenstaat]]'' (''Еврейн улас'') хэблүүлбэ, дараа жэлэнь [[Швейцари|Швейцариин]] [[Базель]] хотодо болоһон [[Анханай Сионистска Конгресс|Анханай Сионистска Конгрессые]] түрүүлэгшэ байба.<ref>{{cite web|title=Chapter One|url=http://www.jewishagency.org/israel/content/23396|website=The Jewish Agency for Israel1|access-date=21 September 2015|date=21 July 2005|accessdate=17 July 2021|archivedate=10 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210124104/http://www.jewishagency.org/israel/content/23396}}</ref> [[Хоёрдугаар алия|Хоёрдугаар Алия]] (1904–14), [[Кишинэугэй погром|Кишинэугэй хюдалгын]] дараа эхилһэн; 40,000 оршон еврейшүүд Палестинда һуурижаһан болобош бараг тала хубинь ябажээ.<ref name="aliyot" /> Сагаашадай нэгэ ба хоёрдохи долгёониинь [[Ортодоксальна Иудаизм|Ортодокс еврейшүүд]] байһан болобош,<ref>{{Harvard citation no brackets|Stein|2003|p=88}}. "As with the First Aliyah, most Second Aliyah migrants were non-Zionist orthodox Jews&nbsp;..."</ref> Хоёрдугаар Алияда [[Кибуц|''кибуц'']] хүдэлөөные байгуулһан [[Социалис Сионизм|социалис]] бүлгэмүүд багтажа байба.<ref>{{Harvard citation no brackets|Romano|2003|p=30}}</ref> Хоёрдугаар Алиягай сагаашад олониитын хүдөө ажахын һууриные бии болгохые шармайжа байһан болобош 1909 ондо [[Тель-Авив]] хотые "анханай Еврей хото" гэжэ байгуулһан. Энэ үедэ Еврейшүүдэй өөрыгөө хамгаалха байгуулганууд Еврейн һуурингуудые хамгаалха хэрэгсэл болон гарша ирэжээ. Анханай иимэ байгуулгань 1907 ондо байгуулагдаһан жэжэг нюуса харуул [[Бар-Гиора (байгуулга)|Бар-Гиора]] байба. Хоёр жэлэй дараа түүнэй орондо томоохон [[Хашомер]] байгуулга байгуулагдажээ. [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн|Дэлхэйн 1-р Дайнай]] үеэр Британиин Гадаада хэрэгэй Министр [[Артур Бальфур]] Британиин еврейшүүдэй бүлгэмэй ударидагша [[Лайонел Ротшильд|Ротшильд барондо]] (Вольтер Ротшильд, 2-р Ротшильд Барон) руу Бальфурай тунхаглалые эльгээжэ, Ехэ Британиинь Палестинда еврейшүүдэй "[[Еврей хүнүүдэй эхэ орон|үндэһэнэй гэр]]"-иие бии болгохо зорилготой байгаа гэжэ мэдэгдэжэ.<ref name="macintyre">{{cite news|last=Macintyre|first=Donald|title=The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history|work=The Independent|access-date=20 March 2012|date=26 May 2005|url=http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history|accessdate=17 July 2021|archivedate=14 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114031304/http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history}}</ref><ref>{{cite book|title=The Making of the Modern Near East 1792–1923|last=Yapp|first=M.E.|author-link=Malcolm Yapp|year=1987|publisher=Longman|location=Harlow, England|isbn=978-0-582-49380-3|page=[https://archive.org/details/makingofmodern00yapp/page/290 290]|url=https://archive.org/details/makingofmodern00yapp/page/290}}</ref> 1918 ондо [[Еврейн легион]] буюу үндэһэндээ Сионист һайн дураараа ябагшадай бүлэглэл [[Синай ба Палестинын кампани|Палестиные эзэлэн абахада]] туһаламжа үзүүлһэн.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Jewish Legion|encyclopedia=Encyclopaedia Judaica|url=http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CCX2587510141|year=2007|location=Detroit|publisher=Macmillan Reference|access-date=6 August 2014|first=Joseph B.|last=Schechtman|page=304|volume=11}}</ref> Британиин засаглал, Еврей сагаашадай эсэргүү Арабай эсэргүүсэлиинь [[1920 ондо Палестинын үймөөн]] дэгдээжэ, Хашомерын дэбжэлтын үрэ дүндэ 1920 ондо [[Һагана]] (Иврит хэлээр "Хамгаалга" гэһэн удхатай) хэмээхэ Еврей сэрэгэй бүлэглэл байгуулхадай хүргэһэн ба энэһээ [[Иргун]], [[Лехи]] гэһэн сэрэгэй бүлэглэлүүд һалаһан юм.<ref>{{Harvard citation no brackets|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, [[Hashomer]] was disbanded and [[Haganah]] ("The Defense") was established."</ref> 1922 ондо [[Үндэһэтэнүүдэй Лигэ]]нь Ехэ Британида [[Британиин Палестинын Мандат (хуули ёhоной документ)|Палестинын Мандатые]] олгобо.<ref>{{cite journal|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|title=League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922|journal=Modern History Sourcebook|date=24 July 1922|access-date=27 August 2007}} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html |accessdate=17 July 2021 |archivedate=4 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804221156/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html }}</ref> Энэ үеын хүн зониинь үлүү ехэ Арабай лалын шажантад байһан ба Еврейшүүд 11 оршон хуби,<ref>{{cite book|last1=Shaw|first1=J.V.W.|title=A Survey of Palestine|edition=Reprint|postscript=. Volume I: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry|year=1991|orig-year=1946|publisher=Institute for Palestine Studies|location=Washington, DC|isbn=978-0-88728-213-3|oclc=22345421|page=148|chapter=Chapter VI: Population|lay-url=http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details}}</ref> Арабай христосой шажантад ниитэ хүн зоной 9.5%-иие эзэлжэ байба.<ref>{{cite web|title=Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937|publisher=British Government|year=1937|access-date=14 July 2013|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923061547/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E|archive-date=23 September 2013}}</ref> [[Гурбадугаар алия|Гурбадугаар]] (1919–23) ба [[Дүрбэдүгээр алия]] (1924–29) Палестинда 100,000 еврейшүүдые нэмэжэ асарһан.<ref name="aliyot" /> [[Адольф Һитлерэй дэбжэлтэ|Нацисай дэбжэлтэ]], 1930-д оной Европодо еврейшүүдые харшалалга ябадал улам бүри нэмэгдэжэ байһаниинь [[Табадугаар алия]] болоходо хүргэжэ, дүрбэнэй нэгэ сая еврейшүүд иммигрировалһан. Энэнь еврейшүүдэй нүүн ерэлгэ, газар худалдажа абахада харюу үйлэ үзүүлхэ зорилгоор эхилһэн [[Арабай восстани (1936—1939)|1936–39 оной Арабай восстаниин]] гол шалтагаан байба. Хэдэн зуун Еврейшүүд ба Британиин аюулгүй байдалай ажалтанууд алагдаһан Ехэ Британиин Мандатын эрхэ баригшада Һагана, Иргун гэхэ сионист зэбсэгтэ бүлэглэлүүдэй хамта 5032 арабые алажа, 14760 хүниие шархатуулһанай,<ref>{{cite book|url={{Google books|hEt5PWCTMJMC|page=PA374|keywords=irgun%20and%20haganah%20in%20the%201936 riots|text=irgun+and+haganah+in+the+1936+riots|plainurl=yes}}|title=A History of Zionism: From the French Revolution to the Establishment of the State of Israel|access-date=15 October 2015|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|author=Walter Laqueur|year=2009|isbn=978-0-307-53085-1}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hughes|first1=M|year=2009|title=The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39|url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf|journal=English Historical Review|volume=CXXIV|issue=507|pages=314–354|doi=10.1093/ehr/cep002|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf|archive-date=21 February 2016|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |date=21 February 2016 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |accessdate=17 July 2021 |archivedate=21 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf }}</ref> үрэ дүндэ [[Палестинашууд|Палестинын Арабай]] хүн зоной наһанда хүрэгшэдэй арба гаруй хубинь алагдажа, шархатаһан, түрмэдэ хоригдоһон гү, али сүлэгдэһэн байба.<ref>[[Walid Khalidi|Khalidi, Walid]] (1987). ''From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|978-0-88728-155-6}}</ref> Британишууд [[1939 оной Сагаан Ном|1939 оной Сагаан Номоор]] Палестина руу Еврешүүдэй нүүн ерэлгэдэ хизаарлалта табиһан. Дэлхэйн улас оронууд [[Холокост|Холокостһоо]] дүрбэн гарша ерэһэн [[Еврей тэрьедэгшэд|Еврей тэрьедэгшые]] бусаахда Палестинда еврейшүүдые хүргэхэ зорилгоор Алия Бет гэжэ нэрлэгдэдэг нюуса хүдэлөөные зохёон байгуулба.<ref name="aliyot" /> [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн 2-р дайнай]] түгэсхэлдэ Палестинын Еврей хүн зон ниитэ хүн зоной 31% боложо ехэдхэжээ.<ref>Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.</ref> == Газар зүй ба оршон тойрон байдал == {{Main|Израилиин газар зүй|Израилиин фауна}} {{Israel Geographical Map}} {{multiple image|caption_align=center|total_width=220|image1=Satellite image of Israel in January 2003.jpg|width1=727|height1=1731|image2=Israel at night.jpg|width2=425|height2=934|footer=Үдэр (зүүн) ба һүниин сагай (баруун) Израиль болон хүршэ нютаг дэбисхэрэй [[Хэмэл дахуулай фотосъёмко|хэмэл дахуулай зурагууд]]}} Израилиинь [[Үрэжэлтэй Хэлтэгы һара]]да хабиин [[Левант|Левантда]] байрладаг. Туһа уласиинь [[Газарай дундада тэнгис|Газарай дундада тэнгисэй]] [[Зүүн Газарай дундада тэнгис|зүүн түгэсхэлдэ]], хойто талаараа Ливан, зүүн хойто талаараа Сири, зүүн талаараа Йордан ба Баруун эрье, баруун урда хэһэгтэ Египет ба Газын хэлтэсээр хизаарлагдадаг. Энэнь [[29-р хойто параллель|29°]] ба [[34-р хойто параллель|34° хойто]] үргэригүүд, [[34-р зүүн меридиан|34°]] ба [[36-р зүүн меридиан|36° зүүн]] утаригуудай хоорондо байрладаг. Израилиин сувереннэ газар нютаг ([[1949 оной Зуурын эблэрэлэй хэлсээн|1949 оной Зуурын эблэрэлэй хэлсээнэй]] демаркационно хилые харгалзан, 1967 оной [[Зургаан Үдэрэй дайн|Зургаан Үдэрэй дайнай]] үеэр Израилиин эзэлжэ абаһан бүхы нютаг дэбисхэриие эсэ тоособол) 20,770 хабтагай дүрбэлжэн км талмайтай ба хоёр хубинь уһан юм.<ref name="cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/|title=Israel|website=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=5 January 2017|accessdate=11 July 2021|archivedate=9 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109203809/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel}}</ref> Гэбэшье Израилиинь маша нариихан (хамагай үргэниинь 100 км, хойноһоо урагша 400 км-тэй сасуулхада) Газарай дундада тэнгисдэхи [[Эдэй засагай онсогой бүһэ|эдэй засагай онсогой бүһэнь]] Израилиин газар нютагһаа хоёр дахин ехэ юм.<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203|title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts|first=Gili|last=Cohen|date=9 January 2012|newspaper=Haaretz|accessdate=16 July 2021|archivedate=22 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200522081921/https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203}}</ref> [[Зүүн Иерусалим]], [[Голанай үндэрлиг|Голанай үндэрлигые]] оролсуулан Израилиин хуули тогтоомжын дагуу ниитэ талмайнь 22,072 хабтагай дүрбэлжэн км,<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012|title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes|date=11 September 2012|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=13 June 2013}}</ref> ба [[Баруун эрэг|Баруун эрэгэй]] сэрэгэй хиналтатай, зарим хубиин [[Палестинын Үндэһэнэй Захиргаа|Палестинын мэдэлдэ]] байдаг газар нютагые оролсуулан, Израилиин мэдэлдэ байгаа ниитэ талмайнь 27,799 хабтагай дүрбэлжэн км юм.<ref name="loc-geo">{{cite journal|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html|date=7 May 2009|title=Israel (Geography)|journal=Country Studies|access-date=12 February 2010}}</ref> Жэжэг хэмжээтэйшье Израилиинь урда хэсэгтэ оршохо [[Негев]] сүлһээ эхилээд хуурай газарай үрэжэлтэй [[Изреелиин хүнхэр]], [[Галилеа]], [[Кармель уула|Кармелиин]] хадын шэлэнүүд, хойто зүгтэ [[Голанай үндэрлиг|Голан]] хүрэтэр географиин объекттэй. Газарай дундада тэнгисэй эрье дээрхи [[Израилиин эрье шадарай тала газар|Израилиин эрье шадарай тала газарта]] Израилиин хүн зоной ехэнхинь амидардаг.<ref>{{cite web|url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx|title=The Coastal Plain|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=6 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx|archive-date=7 January 2017|url-status=dead|accessdate=16 July 2021|archivedate=7 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx}}</ref> == Хүн зон == {{Main|Израилиин хүн зон|Израилшууд}} [[Файл:Israelpop.svg|мини|Израилиин хүн зоной пирамид]] 2021 оной байдалаар Израилиин хүн зон 9,369,630 оршон байһан ба тэдэнһээ 74,2% нь эрхэтэнэй засагай газар [[Израилиин Еврейшүүд|еврей]] гэжэ регистрировалһан байна.<ref name="population_stat2019">{{cite report|url=https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf|title=Israel's Independence Day 2019|date=6 May 2019|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=7 May 2019}}</ref> [[Израилиин Араб эрхэт|Арабууд]] хүн зоной 20.9%-ие эзэлжэ байһан Араб бэшэ христосой шажантанууд болон шажангүй хүнүүд 4.8%-ие эзэлжэ байна.<ref name="population_stat2019" /> Һүүлэй арбан жэлэй хугасаанда [[Румыни]], [[Тайланд]], [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас|Хитад]], Африка, Урда Америкын олон тооной сагааша ажалшад Израильда һуурижаһан. Тэдэнэрэй олонхинь Израильда хуули буһаар амидарша байгаа тула бодото тоо баримта тодорхойгүй байна,<ref>{{cite news|url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators|title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators|newspaper=IRIN|date=14 July 2009}}</ref> гэбэшье 166,000-һаа<ref name="population_stat2019" /> 203,000 хүрэтэр гэһэн тоо баримта байдаг.<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> 2012 оной 6 һара гэхэдэ 60,000 шахуу Африка сагаашад Израильда нэбтэрһэн байна.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611|title=Israel rounds up African migrants for deportation|newspaper=Reuters|date=11 June 2012}}</ref> Израилшуудай 92 шахуу хубинь хото һуурин газарта амидардаг.<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=The Land: Urban Life|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx|archive-date=7 June 2013}}</ref> [[ЭЗХАХБ|ЭЗХАХБ-һаа]] 2016 ондо ниитэлһэн мэдээсэлээр израилшуудай [[Дундажа наһалалта|дундажа наһалалтые]] 82.5 жэл гэжэ тоосожо, дэлхэйдэ 6-р байрада жагсаба.<ref name="OECD_life_expec" /> Израилиинь [[Еврей хүнүүдэй эхэ орон|еврейшүүдэй эхэ орон]] боложо байгуулагдаһан ба ходо [[еврейн улас]] гэжэ нэрлэгдэдэг. Израиль уласай [[Бусалга тухай Хуули|Бусалга тухай Хуулиар]] бүхэ еврей болон еврей гаралтай хүнүүдтэ [[Израилиин гражданство]] абаха эрхые олгодог.<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm|publisher=Knesset|title=The Law of Return|access-date=14 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199|archive-date=27 November 2005}}</ref> === Хотоной үндэһэн районууд === {{wide image|Tel Aviv Panorama.jpg|1000px|}}{{Largest cities of Israel}} == Засагай газар ба улас түрэ == === Захиргаанай хубаалга === {{Main|Израилиин Дүүргэнүүд}} {{Israel Labelled Map}} Израиль уласынь засаг захиргаанай зургаан [[Израилиин дүүргэнүүд|дүүргэдэ]] (Еврей: מחוזות‎) хубаагдадаг – [[Түб дүүргэ (Израиль)|Түб]], [[Һайфа дүүргэ|Һайфа]], [[Иерусалим дүүргэ|Иерусалим]], [[Хойто дүүргэ (Израиль)|Хойто]], [[Урда дүүргэ (Израиль)|Урда]] ба [[Тель-Авив дүүргэ|Тель-Авив дүүргэнүүд]] мүн [[Баруун эрье|Баруун эрьедэхи]] [[Иудея ба Самари можо]] юм. Бүхэ Иудея ба Самари можо болон Иерусалим, Хойто дүүргын зарим хэһэгые Израилиин нэгэ хэһэг гэжэ олон уласта хүлеэн зүбшөөрдөггүй. Дүүргэнүүдые нафот (Еврей: נפות‎) гэжэ нэрлэһэн 15 дид хэһэгтэ хубаадаг.<ref>{{cite web|publisher=Central Bureau of Statistics|title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics|url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|format=doc|access-date=4 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195435/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|archive-date=21 February 2011|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Дүүргэ ! rowspan="2" |Ниислэл ! rowspan="2" |Томоохон хото ! colspan="4" |Хүн зон<ref name="districts_pop">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_17&CYear=2017|title=Localities and Population, by Population Group, District, Sub-District and Natural Region|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}</ref> |- !Еврейшүүд !Арабууд !Ниитэ ! class="unsortable" |тэмдэглэл |- ![[Иерусалим Дүүргэ|Иерусалим]] | colspan="2" |[[Иерусалим]] | style="text-align:right" |{{percentage|721300|1083300}} | style="text-align:right" |{{percentage|344500|1083300}} | style="text-align:right" |{{sort|1083300|1,083,300}} |{{ref|jerusalemdistrict|a}} |- ![[Хойто Дүүргэ (Израиль)|Хойто]] |[[Ноф-ха-Галиль]] |[[Назарет]] | style="text-align:right" |{{percentage|603400|1401300}} | style="text-align:right" |{{percentage|752700|1401300}} | style="text-align:right" |{{sort|1401300|1,401,300}} | |- ![[Һайфа Дүүргэ|Һайфа]] | colspan="2" |[[Һайфа]] | style="text-align:right" |{{percentage|679400|996300}} | style="text-align:right" |{{percentage|255100|996300}} | style="text-align:right" |{{sort|0996300|996,300}} | |- ![[Түб Дүүргэ (Израиль)|Түб]] |[[Рамла]] |[[Ришон-ле-Цион]] | style="text-align:right" |{{percentage|1852400|2115800}} | style="text-align:right" |{{percentage|172700|2115800}} | style="text-align:right" |{{sort|2115800|2,115,800}} | |- ![[Тель-Авив Дүүргэ|Тель-Авив]] | colspan="2" |[[Тель-Авив]] | style="text-align:right" |{{percentage|1289500|1388400}} | style="text-align:right" |{{percentage|20900|1388400}} | style="text-align:right" |{{sort|1388400|1,388,400}} | |- ![[Урда Дүүргэ (Израиль)|Урда]] |[[Беэр-Шева]] |[[Ашдод]] | style="text-align:right" |{{percentage|909200|1244200}} | style="text-align:right" |{{percentage|250800|1244200}} | style="text-align:right" |{{sort|1244200|1,244,200}} | |- ![[Иудея ба Самари Можо|Иудея ба Самари Можо]] |[[Ариэль (хото)|Ариэль]] |[[Модиин-Илит]] | style="text-align:right" |{{percentage|391000|399300}} | style="text-align:right" |{{percentage|600|399300}} | style="text-align:right" |{{sort|0399300|399,300}} |{{ref|judeaandsamaria|b}} |} : {{note|jerusalemdistrict|a}} [[Зүүн Иерусалим|Зүүн Иерусалимдахи]] 200,000 еврей, 300,000 арабуудые оруулалсаад.<ref name="jerusalem_pop">{{cite web|url=http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf|title=Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading, 2015|publisher=Jerusalem Institute for Israel Studies|access-date=19 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924044837/http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf|archive-date=24 September 2017|url-status=dead|accessdate=11 July 2021|archivedate=24 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170924044837/http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf}}</ref> : {{note|judeaandsamaria|b}} Зүбхэн Израилиин эрхэтэд. === Тусхай түхэлэй һуурин === * [[Бүлгэмэй сэлеэн]] * [[Еврейн нютаг]] * [[Кибуц]] * [[Квуца]] * [[Мошав]] * [[Мошава]] === Израилиин эзэмдэһэн газар нютаг === {{Main|Израилиин эзэмдэһэн газар нютаг|Баруун эрьеын Израилиин оккупаци}} [[Файл:Map of Israel, neighbours and occupied territories-en.svg|thumb|300px|Баруун эрьеын, Газын хэлтэс, Голанай үндэрлигые харуулһан Израилиин карта]] {{Israeli occupations navbox}} {{Administration in the Palestine region}} 1967 ондо [[Зургаан Үдэрэй дайн|Зургаан Үдэрэй дайнай]] үрэ дүндэ Израиль Зүүн Иерусалим, Газын хэлтэс, Голанай үндэрлиг ба Баруун эрьеэ эзэлжэ абаһан. == Эдэй засаг == {{Main|Израилиин Эдэй засаг}} [[Файл:View_of_Diamond_Exchange_Center_from_Azrieli_Center.jpg|слева|мини|[[Рамат-Ган]]дахи [[Алмазай биржын дүүргэ]]]] Израилиинь [[Баруун Ази]], [[Дунда Дурна|Ойрохи Дурнын]] эдэй засаг, ажа үйлэдбэриин хүгжөөлгөөрөө хамагай дэбжэлтэтэ орон гэжэ тоосогдодог.<ref name="Chua 2003 219–220">{{Cite book|title=World On Fire|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0-385-72186-8|pages=[https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/219 219–220]|url=https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/219}}</ref><ref>{{Cite book|url={{Google books|Up_7Bh8SbDcC|page=|keywords=%22israel+is+the+most+industrialized%22|text=%22israel+is+the+most+industrialized%22|plainurl=yes}}|title=Northern and Western Asia|isbn=978-0-8225-2915-6|last1=Bramwell|first1=Martyn|year=2000}}</ref> Израилиин шанартай [[Израилиин ехэ һургуули ба коллежуудай жагсаалта|ехэ һургуулиин болбосорол]], үндэр хүсэл эрмэлзэлтэй, болбосоролтой хүн зониие бүридэлгэнь улас ороной үндэр технологиин хүгжэлтэ эдэй засагай хурдатай хүгжэлгые дэмжэдэг гол хэрэгсэл юм.<ref name="David Adler">{{cite web|url=http://monitor.icef.com/2014/03/ambitious-israeli-students-look-to-top-institutions-abroad/|title=Ambitious Israeli students look to top institutions abroad|publisher=ICEF|date=10 March 2014|access-date=20 January 2015|author=David Adler}}</ref> 2010 ондо [[ЭЗХАХБ|ЭЗХАХБ-да]] ороһон.<ref name="OECD" /><ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/general/listofoecdmembercountries-ratificationoftheconventionontheoecd.htm|title=List of OECD Member countries&nbsp;— Ratification of the Convention on the OECD|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|access-date=12 August 2012}}</ref> Израиль улас [[Дэлхэйн Эдэй Засагай Форум|Дэлхэйн Эдэй Засагай Форумһаа]] гаргаһан ''[[Дэлхэйн Үрдилдэхэ Шадабариин Тоосоон|Дэлхэйн Үрдилдэхэ Шадабариин Тоосоондо]]'' 16-да,<ref>{{cite report|last=Schwab|first=Klaus|author-link=Klaus Schwab|date=2017|title=The Global Competitiveness Report 2017–2018|url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2017-2018/05FullReport/TheGlobalCompetitivenessReport2017%E2%80%932018.pdf|publisher=World Economic Forum|access-date=17 November 2017}}</ref> [[Дэлхэйн Банк|Дэлхэйн Банкһаа]] [[Бизнес Эрхилхэдэ Хилбар Байдалай Индекс|''Бизнес Эрхилхэдэ Хилбар Байдалай'' Индексээр]] 54-тэ жагсаһан.<ref>{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/israel|title=Doing Business in Israel|publisher=World Bank Group|access-date=17 November 2017}}</ref> Үндэр ур шадабаритай ажал эрхилдэг хүнүүдэй эзэлхэ хуби хэмжээгээр Израиль дэлхэйдэ 5-р байранда жагсаба.<ref>{{cite web|url=http://reports.weforum.org/global-human-capital-report-2017/dataexplorer/#economy=ISR|title=Global Human Capital Report 2017|date=13 September 2017|publisher=World Economic Forum|access-date=23 April 2018|accessdate=13 July 2021|archivedate=6 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106091003/http://reports.weforum.org/global-human-capital-report-2017/dataexplorer/#economy=ISR}}</ref> Израилиин эдэй засагай мэдээлэлынь Голанай үндэрлиг, Зүүн Иерусалим, Баруун эрэгдэхи Израилиин һуурингүүдые багтааһан Израилиин эдэй засагай нютаг дэбисхэрые хамардаг. [[Файл:BursaTelAviv-1.jpg|мини|[[Тель-Авивай хүрэнгын биржэ]]. Онсогой байдалай үедэ биржые эдэбхитэй байлгаха үүдэнһээ системэнь газар доорохи бункертэ байрладаг компьютерэй аралжаа хэхэдэ эгээл тохиромжотой.<ref>[http://www.jpost.com/Business/Business-News/Tel-Aviv-Stock-Exchange-inaugurates-trading-in-new-building-374766 Tel Aviv Stock Exchange inaugurates trading in new building], By GLOBES, NIV ELIS, 9 August 2014</ref>]]Байгаалиин баялиг хизаарлагданги байһанша [[Израилиин хүдөө ажахы|хүдөө ажахы]], ажа үйлэдбэриин һалбари эршэмтэй хүгжэжэ, Израиль үрэ таряа, үхэрэй мяханһаа бусад хүнэһэнэй үйлэдбэрилгээр уласаа бүрин хангадаг болонхой. 2017 ондо ниитэ 66.76 тэрбум долларай үнэтэй түүхэй эд, сэрэгэй багажа зэбсэг, болбосоруулагдаагүй алмаз, түлишэ, үрэ таряа ба эд хэрэглэгшэдэй бараа зэрэгые Израильруу импортировалагдаһан.<ref name="cia" /> Экспортын үндэһэн шэглэлдэ машина ба багажа зэбсэг, программа хангамжа, зүһэгдэһэн алмаз, хүдөө ажахын продукци, химикатууд, нэхэмэл зүйл ба хубсаһа; 2017 ондо Израилиин экспорт 60.6 тэрбум долларта хүрэһэн байна.<ref name="cia" /> [[Израилиин Банк]] 113 тэрбум долларай гадаада валютын нөөсэтэй.<ref name="cia" /> 1970-д онһоо хойшо Израиль АНУ-һаа [[АНУ–Израилиин сэрэгэй харилсаан|сэрэгэй туһаламжа]] абаша, зээлиин гаранти хэлбэриэр эдэй засагай туһалалсалга абаша ерэһэн ба одоо Израилиин [[Гадаада үрэ|гадаада үриин]] бараг тала хубиие эзэлжэ байна. Израилиинь дэлхэйн үндэр хүгжэлтэй оронуудай хамагай бага гадаада үритэй ба сэбэр гадаада үриин хэмжээгээр зээлидүүлэгшэ орон ба 2015 ондо 69 тэрбум долларай ашагтай байһан.<ref>{{cite press release|date=20 September 2015|title=Israel's International Investment Position (IIP), June 2015|url=http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx|publisher=Bank of Israel|access-date=29 January 2017}}</ref> Израилиинь дэлхэй дээр [[Стартап|стартапай]] хэмжээгээр АНУ-ай дараа хоёрдугаарта,<ref>{{cite book|title=Intellectual Capital for Communities: Nations, Regions, and Cities|last=Bounfour|first=Ahmed|author2=Edvinsson, Leif|year=2005|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-7506-7773-8|page=47 (368 pages)}}</ref> NASDAQ-та регистрацитай хампааниудай тоогоор АНУ, Хятадын дараа гурбадугаарта ороһон.<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/richardbehar/2016/05/11/inside-israels-secret-startup-machine/|title=Inside Israel's Secret Startup Machine|magazine=Forbes|date=11 May 2016|access-date=30 October 2016|author=Richard Behar}}</ref> [[Intel]]<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Business/BusinessNews/Article.aspx?id=52876|newspaper=The Jerusalem Post|date=27 February 2007|access-date=20 March 2012|title=Intel to expand Jerusalem R&D|last=Krawitz|first=Avi}}</ref> ба [[Microsoft]]<ref>{{cite web|url=http://www.microsoftrnd.co.il/about/leadership|publisher=Microsoft|access-date=19 March 2012|title=Microsoft Israel R&D center: Leadership|quote=Avi returned to Israel in 1991, and established the first Microsoft R&D Center outside the US&nbsp;...|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120313223906/http://www.microsoftrnd.co.il/about/leadership|archive-date=13 March 2012|accessdate=19 July 2021|archivedate=13 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313223906/http://www.microsoftrnd.co.il/about/leadership}}</ref> нар Израильда анханай гадаадын научно-шэнжэлэлгын центрээ бариһан ба [[IBM]], [[Google]], [[Apple]], [[Hewlett-Packard]], [[Cisco Systems]], [[Facebook]] ба [[Motorola]] зэрэг бусад үндэр технологиин олон үндэһэнэй корпорациуд шэнжэлэл, бэлэдхэлгын центрүүдээ Израильда нээһэн юм. 2007 ондо Америкын зөөри оруулагша [[Уоррен Баффет|Уоррен Баффетай]] [[Berkshire Hathaway]] хампааниинь Израилиин [[Iscar]] хампааниие 4 тэрбум доллараар худалдажа абаһан.<ref>{{cite news|title=Berkshire Announces Acquisition|work=[[The New York Times]]|date=6 May 2006|access-date=15 May 2010|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02E7DB1F3FF935A35756C0A9609C8B63}}</ref> Израильда ажалай үдэриинь Няма гарагһаа Пүрбэ гараг хүрэтэр (5 үдэрэй [[ажалай долоон хоног]]) гү, али Баасан гарагта (6 үдэрэй ажалай долоон хоног). Баасан гарагые ажалай үдэр, хүн зоной диилэнги хубиие Еврейшүүд эзэлдэг газаруудта [[Шаббат|''Шаббатай'']] үдэрые тэмдэглэхэдээ Баасан гарагиинь "богони үдэр" ба жииртээ үбэлэй 14:00 саг хүрэтэр, зунай 16:00 саг хүрэтэр үргэлжэлдэг. === Транспорт === {{Main|Израилиин Транспорт}} [[Файл:4X-ECC_LLBG_09-05-2014b.jpg|мини|[[Бен-Гурионой нэрэмжэтэ Уласхоорондын Аэропорт|Бен-Гурионой Уласхоорондын Аэропорт]]]] Израилиинь 19,224 км хатуу хушалтатай [[Израилиин Автомашинын зам|зам]],<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st24_10&CYear=2016|title=Roads, by Length and Area|date=1 September 2016|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=15 February 2017}}</ref> 3 сая автомашинатай.<ref name="vehicles">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201627085|title=3.09&nbsp;Million Motor Vehicles in Israel in 2015|date=30 March 2016|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=15 February 2017}}</ref> 1000 хүндэ ноогдохо автомашинын тоо 365 байгаань хүгжэнги оронуудай хубида бага юм.<ref name="vehicles" /> Израиль улас хубаарита шэглэлдэ 5,715 автобустай,<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/shnaton60/st24_04.pdf|title=Bus Services on Scheduled Routes|year=2009|publisher=Israeli Central Bureau of Statistics|access-date=5 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610053142/http://www.cbs.gov.il/shnaton60/st24_04.pdf|archive-date=10 June 2011|url-status=dead}}</ref> ба хэдэ хэдэн транспортын обслуживани эрхилдэг ба хамагай томонь [[Эгед|Эгедиинь]] уласай ехэнхи хэсэгтэ обслуживалдаг. [[Израилиин Түмэр харгын транспорт|Түмэр харгынууд]] 1277 км үргэлжэлдэг ба зүбхэн засагай газарай [[Израилиин түмэр харгы|Израилиин Түмэр Харгы]] хампаани ажаллуулдаг.<ref name="cbs_rails">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st24_03&CYear=2016|title=Railway Services|date=1 September 2016|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=15 February 2017}}</ref> 1990-д оной эхиндэ ба дунда үеһээ эхилһэн Томо инвестициин дараа поездоор жэлдэ ябадаг хүнэй тоо 1990 ондо 2.5 сая байһан, харин 2015 ондо 53 сая боложо; мүн түмэр харгынууд жэлдэ 7.5 сая тонно ашаан зөөбэрилдэг.<ref name="cbs_rails2" /> Израильда Тель-Авивһаа ойро уласхоорондын агаарай транспортын гол түб болохо [[Бен-Гурионой нэрэмжэтэ Уласхоорондын Аэропорт|Бен-Гурионой Аэропорт]], хамагай урда хэсэгэй Эйлат боомто хотые хангадаг [[Рамоной Аэропорт]] зэргэ уласхоорондын хоёр [[Израиль дахи Аэропортын жагсаалта|аэропорт]] хангадаг. Дотоодын хэдэ хэдэн жэжэг ниидэхэ онгосын буудал байдаг.<ref name="Transportation in Israel">{{Cite book|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Economy/transport.html|title=Transportation in Israel|year=2001|publisher=Jewish Virtual Library|access-date=5 February 2010|isbn=978-0-08-043448-3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706184733/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Economy/transport.html|archive-date=6 July 2008}}</ref> Израилиин хамагай томо аэропорт болохо, Бен-Гурион 2015 ондо 15 сая гаруй пассажир хангаба.<ref>{{cite web|url=http://www.iaa.gov.il/en-US/airports/bengurion/Pages/Statistics.aspx|title=Statistics|publisher=Israel Airports Authority|access-date=15 February 2017}}</ref> == Зүүлтэ == <references responsive="" /> == Холбоо == ; Засагай газар * [https://www.gov.il/en Government services and information website] * [http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Pages/default.aspx About Israel] at the [[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israel Ministry of Foreign Affairs]] * [http://www.pmo.gov.il/English/Pages/default.aspx Албан ёһоной вебсайт] of the [[Prime Minister's Office (Israel)|Israel Prime Minister's Office]] * [http://www.cbs.gov.il/reader/cw_usr_view_Folder?ID=141 Албан ёһоной вебсайт] of the [[Israel Central Bureau of Statistics]] * [https://new.goisrael.com/ GoIsrael.com] by the [[Ministry of Tourism (Israel)|Israel Ministry of Tourism]] ; Юрэнхы мэдээлэл * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109203809/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |date=2021-01-09 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [https://www.jewishvirtuallibrary.org/israel Израиль], [[Jewish Virtual Library]] * [https://www.oecd.org/israel/ Израиль], [[OECD]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=IL Key Development Forecasts for Israel] from [[International Futures]] * {{Curlie|Regional/Middle_East/Israel}} *{{GovPubs|Israel}} ; Картууд * {{Wikiatlas}} * {{OSM relation|1473946}} {{1000 үгүүлэл}} {{Ази}} [[Категори:Израиль| ]] [[Категори:1948 ондо Азида байгуулагдаhан]] [[Категори:Араб хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг]] [[Категори:Азиин уласууд]] [[Категори:Зүүн Газарай дундада тэнгис]] [[Категори:Еврейн уласууд]] [[Категори:1948 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]] [[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]] [[Категори:Дунда Дурнын уласууд]] [[Категори:Левант]] [[Категори:Баруун Азиин уласууд]] [[Категори:Палестина (бүһэ нютаг)|*]] [[Категори:Израилиин Нютагдахи улас түрын байгуулганууд]] [[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд]] ldhazyxi98l8bxfngbcu794sjg435cj 0 8119 74678 74668 2026-06-04T07:32:50Z Ziv 16442 ([[c:GR|GR]]) [[File:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204).jpg]] → [[File:Eugène Delacroix - Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - 2026 restoration.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and to make it clear that this is a restored version of the painting 74678 wikitext text/x-wiki [[Файл:SiegeofAntioch.jpeg|thumb|[[Антиохи]]ин бүһэлэлтэ. Хэрээһэтэнэй түрүүшын аян дайниие харуулһан дунда зуунай үеын уран зураг]] '''Хэрээһэтэнэй аян дайн''' — [[Иерусалим]] хотые ба «[[бурханай абса]]» гэдэгые буруу шажантан лалын шажантанһаа сүлөөлэн хамгаалха гэжэ шалтаг барин XI—XIII зуунай үенүүд соо Баруун Европоһоо Бага Азида дайнай добтолго хэжэ байһан ябадалнууд,<ref name="Абашеев">{{cite book |author=Абашеев Д.А.|date=1941 |title=Военно-политическэ терминүүдэй хуряангы словарь |trans-title= |url= |url-status= |url-access= |format= |language=буряад |location=Улаан-Үдэ |publisher=Бурят-монгол гүрэнэй хэблэл |isbn= |pages=70}}</ref> [[Римэй Папа]]нууд [[католицизм]] нэрын үмэнэһөө [[Европо|Европын]] [[Христосой шажан]]тануудые уряалан дуудажа 1095—1291 оной хоорондо ябуулһан юһэн удаагай дайн юм. Шэнэ заха зээли, колонинуудые бэдэрэгшэ изагууртан-рыцарьнууд ба наймаашад иимэ добтолгонуудые эмхидхэдэг һэн. Тэдэниие хүхеэн ударидагша [[католик сүмэ]] байгаа. Хэрээһэтэнэй аян дайнда 6аһа газаргүй таряашанар газар олохо һанаатай хабаадалсадаг байгаа.<ref name="Абашеев"/> Хэрээһэтэнэй аян дайнай үндэһэн зорилгонь [[лалын шажан]]тануудай хиналтада байһан Арюун нангин хото Иерусалимые бусаан абаха ябадал байһан болоод Сельджук түрэгүүд Анатоли руу эзэмдэжэ орожо, Христосой шажанай [[үнэн алдартай шажан|үнэн алдартай]] шажантанай урасхалые шүтэдэг [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]дэ туһалхаар анханай аян дайн эхилээ. Уг дайнуудынь гансал Левантиин буруу номтон, шажангүй үзэлтэнүүдые номгодхохо шажанай зорилготой байба. Гэбэшье [[улас түрэ]], [[эдэй засаг]], шажанай үзэл һанаа холилдоһон байһанай элирэлынь шажан шүтэлгын конфликттай байһаншье һаа, [[табадугаар аян дайн]]ай үеэр лалын шажантай Сельджук Түрэгэй Румын Султанта уласынь хэрээһэтэдтай холбоотон боложо тулалдажа байһанаар элирдэг. Хэрээһэтэд олон удаагай аян дайнай үрэ дүндэ маша холо газарта хүрэжэ шадаһаншье Христосой шажанта уласуудай досоохи улас түрын тэмсэлдээниинь тэдэнэй үндэһэн зорилгые һандаажа байһан байна. Тухайлбал Дүрбэдүгээр аянай үедэ христосой шажанта Константинополь хотые тонон дээрэмдэһэниинь Венециин хэрээһэтэд болон [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]эй хооронд тэмсэлдээн бии болгожо байба. == Хэрээһэтэнэй түрүүшын аян (1095—1099) == === Эхилэл === Хэрээһэтэнэй анханай аян 1095 ондо эхилһэн юм. 1095 оной 3 һарада [[Византи]]ин эзэн хаан [[I Алексей Комнин]] элшэ Пьяченца хотын епископ Ромада ерэжэ Папатай уулзан Византиин эзэнтэ уласта аюул занал ушаруулжа байгаа Сельджук түрэгүүдһөө хамгаалхые гуйба. Римэй Папа [[II Урбан]] энэнииень наашатай хүлеэн абажа жэлэй дараа гэхэдэ бүхыл [[Христосой шажантан]]уудта хандан Туркуудта эсэргүү дайнда хамтаран тэмсэхые уряалан, Клемонтын зүблэгөөн гэгшые зохёоһон байгуулжа «Арюун дайн» гээн нэрлэжэ дайнда оролсохонь арюун үйлэ хэрэг хээд дайн наһа эсэслэбэһээ хилэнсэ нүгэлынь һаадгүй арилна гээн айлдаһан гэдэг. Хэрээһэтэд «Лалын шажантануудые Христосто этигүүлнэ, һуларалтыень мэдүүлнэ ухааруулна, Бурхан хэнэйхинь талада байгаае нотолно» гэһэн уряалга гарган ябаа һэн. 1096—1099 оной хоорондо дүрбэн жэлэй хугасаада ябагдаһан энэ аяниинь Түрэгүүдэй нютагта байрлаха [[Левант]], [[Анатоли]] хото болон Христосой шажанай үлгы нютаг болохо [[Израиль]] үрнэһэн байна. Тэдэниие «Исламшууд» хэрээһэтэд гэжэ нэрлэһэн байна. === Мааррын ба Иерусалимай бүһэлэлтэ === [[Файл:EroberungJerusalems2.jpg|thumb|1099 оной Иерусалимай бүһэлэлтэ, алалга ба шуһанай урасхалнууд]] Эхинэй байлдаанда илалта байгуулһан хэрээһэтэд тэрэндээ урамшин урагшалһаар 1098 оной түгэсхэлөөр мүнөөнэй [[Сири]]ин нютагта Фатимидай Мааррат Аль Нуман хотодо хүрэжэ, түүхэдэ Мааррын бүһэлэлтэ гэжэ тэмдэглэгдэһэн маша хархис хатуу байлдааниие хэбэ. Хотые бүһэлэхэ ябасадаа хэрээһэтэд хүнэһэнэй хангалта байхагүй, үлэсхэлэнэй туйлда хүрэһэн байна. [[Файл:Map Crusader states 1135-en.svg|мини|Хэрээһэтэнэй түрүүшын аян дараа Ойрохи Дурна]] Хотын эргэд өөһэдын хүсэндөө эрдэн, хэрээһэтэдые үлэ тоомсорлон элэглэн шооложо байһан гэдэг. Хэрээһэтэд добтололгүй хоёр долоо хоног бүһэлэн, энэ хоорондоо хэрэм дабаха багажа бүтээжэ, хэрээһэтэнэй ябган сэрэг хана дабахаар доблохо үедэ хүлэг баатарнуудынь хотын нүгөө талаһаань добтолһон байна. Бүтэн 2 үдэр тулалдаһанай эсэстэ хэрээһэтэд 1098 оной 12 һарын 12-до Маарра хотые буулган абаа һэн. Гэбэшье Маарра хотодо хэрээһэтэдые хангаха хоол хүнэһэн байһангүй. Хэрээһэтэдай ехэнхинь [[Иерусалим]] орохо туйлын хүсэлтэй байһан ба хоорондоо бага зэргэ арсаһаншье эсэстээ сааша ябахаар шиидэһэн байна. Хэрээһэтэнэй ударидагшад ехэнхи сэрэгээ абажа, хүнэй хүүрээр дүүрэн Маарра хотоһоо зайдуухан байралһан бол хотодо үлэһэн хэрээһэтэд Мусульманшуудын хүүрээр хооллон ами зогооһон гэдэг. Хүнэй мяхан эдихэ үзэгдэлые [[каннибализм]] гэдэг болоод Арабай түүхэшэд хэрээһэтэдай хархисхал, ёһо буса байдалай энэ жэшээе тэмдэглэн үлдээһэн байна. 1099 оной 6 һарын 7-ндо хэрээһэтэд Иерусалимда хүрэжэ юһэ хоног бүһэлһэнэй эсэстэ абаа һэн. Хэрээһэтэд 1500 хүлэг баатар, 12000 ябган сэрэгтэй байһан бол лалын шажанта Иерусалимай хамгаалагшад имагтал 1000 сэрэгтэй байба. Хэрээһэтэд хотые бүһэлэн шэрүүн дайраһанай үрэ дүндэ хотые бүрин эзэлжэ абаһан байна. Галзуу дошхон хэрээһэтэд хотые абамагсаа хотын эргэдые иргалан алаһан байна. Энэ алалгада Лалын шажантанууд, Еврэйнэр ехэхэн алагдаһан болоод Христосой шажантануудшье алагдаһан гэдэг. Ниитэдээ 40000 оршом энгын эргэн алагдаһан гэжэ тэмдэглэгдэн үлөө. == Хэрээһэтэнэй хоёрдугаар аян (1147—1149) == Турк-сельджугуудай хаанта уласууд нэгэдэн нягтаржа 1144 ондо [[Эдесса]] хотыг эзэлэн абаһан ушарһаа Хэрээһэтэнэй хоёрдугаар аян эхилбэ. Аяниие толгойлогшонь католик сүмын аббат Бернар Клервоский байба. Франциин хаан VII Людовик, Германиин хаан III Конрадай ударидаһан аян амжалта олоогүй. Германиинхидай хэрээһэтэд Бага Азида турк-сельджугуудта толгой дараалан сохигдожо, франциинхин хэрээһэтэд Дамаскые эзэлхэ гэһэниинь амжалтагүй боложо, эхэ орондоо эргэн ерэһэн. Хэрээһэтэд, Византиин эзэнтэ гүрэнэй хоорондо конфликт хурсадаха болоһон. == Хэрээһэтэнэй гурбадугаар аян (1147—1149) == XII зуунай II хахадта [[Египет]], [[Сири]], [[Месопотами]]ин зарим хэһэгые нэгэдхэн шэнэ уласай султан [[Салах-ад-Дин]] (Саладин) 1187 ондо Иерусалимые эзэлһэн. 1189 ондо [[III Александр]] Папа, [[I Фридрих Барбаросса]] хаан, Англиин хаан [[I Ричард Арсаланай Зүрхэн]], Франциин хаан [[II Филипп]] ударидалгаар гурбадахи добтолгоо эхилһэн. Гурбадугаар хэрээһэтэнэй аян дайнда Европын гурбан хүсэрхэг хаан ябаһан ябадалынь папада амжалтатай болохо этигэл түрүүлжэ байһан. Гэбэшье энэ үедэ мусульманшууд али хэзээнэй зохёон байгуулалтада орожо нэгдэһэн байгаа. Удаа дараалһан хэрээһэтэнэй добтолгоо тэдэниие хүсэрхэгжүүлһэн юм. Тэдэнэй хаан Саладин сайтар зэбсэглэһэн, туршалгатай, гурбан зуун мянга хүрэтэр хүнтэй армиие ударидажа байгаа. Шуһые адхаруулһан хатуу шэрүүн тулаан гурбан жэл үргэлжэлжэ, Бага Азиин Киликиин жаахан голые гаталха үеэр Фридрих уһанда шэнгэжэ үхээд, Ричард Саладинтай эбэй хэрээ байгуулһанаар дүүргэһэн юм. Англиин I Ричард Палестина хүрэхэ замдаа Сицилиие эзэлхэ гэһэниинь II Филипп, Германиин шэнэ эзэн хаан VI Генрихэй эсэргүүсэлтэй тулгарһан. Англишууд Кипр аралые л эзэлһэн. Ричард бусаха замдаа Германида баригдажа хоригдожо байгаад, хожом гүйжэ бусаһан гэдэг. Хэрээһэтэд Палестинада ерэжэ, Акра хотые 1191 ондо эзэлэн абаһан. II Филипп энэ үедэ Европодо бусан, I Ричардай эсэргүү Германиин эзэн хаан VI Генрихтэй холбоо байгуулһан. I Ричард [[Иерусалим]]ые эзэмдэн абажа шадаагүй. Иерусалим хото Египедэй гарта үлэһэн. Иерусалимай хаанта уласай ниислэл Акра хото болоһон. == Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян (1202—1204) == [[Файл:Eugène Delacroix - Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204) - 2026 restoration.jpg|thumb|[[Эжен Делакруа]]. ''Константинополь руу хэрээһэтэдай түгэлдэр'' (1840)]] Хэрээһэтэнэй дүрбэдүгээр аян дайн хэрээһэтэнэй үнэнтэ зорилгые харуулһан болоод Баруун Европын оронууд болон Византиин конфликт огсомоор хурсадһаниие харуулһан. Хэрээһэтэд аяндаа [[Венеци]]ин хүлэг онгосуудые ашаглажа байһаниинь Венецидэ хэрээһэтэдай туһаламжатайгаар худалдаанай гол үрдилдэгшэ Византида сохилто үгэхэ боломжо олгоһон.1204 ондо хэрээһэтэд [[Константинополь]] хотые эзэлэн, уламаар тэрэнэй Балканын хахад аралай газар нютагаар булаан эзэлхэ ажаллалгагаа үргэлжэлүүлэн, өөрынгөө Латинай эзэнтэ гүрэнээ (1204—1261) байгуулһан. Аяниие эхин үедөө Египет лүү шиглүүлхээр түлэблэһэн болобошье [[Константинополь]] хотые эзэлэн, [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]дэ сохилто үгэһэнөөр түгэсхэл болоо һэн. Византиин эзэнтэ гүрэнэй газар нютаг дээрэ Эпирэй хаанта улас, Никейн эзэнтэ улас, Трапезундай хаанта улас бэе даанги байдалаа хадгалан үлэһэн. Венециинхид маша ехэ ашаг олоһон. Константинополь, [[Адрианополь]] хотын хэһэг, [[Мрамор тэнгис]]эй эрьеын хэд хэдэн зогсоолнууд, [[Эгейн тэнгис]]эй зарим аралнууд, баруун-урда [[Пелопоннес]], [[Крит арал]]ые тэдэ абаһан. Латинай эзэнтэ гүрэн 1261 он хүрэтэр оршон тогтониһон. 1261 ондо Никейн эзэн хаан [[Михаил Палеолог]] мүнгэ, Венециин гол үрдилдэгшэ [[Генуя]]гай флотой туһаламжатайгаар Византиин эзэнтэ гүрэниие һэргээһэн. == Хэрээһэтэнэй табадугаар аян (1217-1221) == Хэрээһэтэнэй табадугаар аянда Германи, Англи, Голланд, Унгарын хэрээһэтэд оролсоһон. Египедэй гол түшэсэ газар Дамиеттые эзэлэн абаһан. Аянд оролсогшод хоорондоо конфликттай, шадабаригүй ударидагшадтай байһанай уламһаа илагдал хүлеэн Египетые орхин ябаһан. == Хэрээһэтэнэй зургадугаар аян (1228-1229) == [[Файл:Crusaderstates.jpeg|мини|1229 оной хэрээнэй дараа Иерусалимай Хаанта Улас]] Германиин эзэн хаан [[II Фридрих]]эй ударидалга доро германиинхид, франциинхид, англиинхид, италиинхи рыцарьнууд оролсоһон. II Фридрих Египет [[Дамасск]]та эсэргүү дайн хэжэ байһаниие ашаглан, султантай хэрээ хэн, [[Иерусалим]], Палестинын бусад хотые эзэмдэхэ болоһон. Энэнэй харюуда II Фридрих султаниие дурна дайсанта эсэргүү дэмжэхэ ёһотой байһан. 1244 ондо мусульманшууд хэрээһэтэдһаа Иерусалим хотые дахин булаан абаһан. == Хэрээһэтэнэй долодугаар аян (1248-1254) == Папа VII Иннокентий зохёон байгуулжа, гол түлэб Франциин хаан [[IX Людовик]]ой ударидаһан франциинхи рыцарьнууд оролсоһон. Урда Франциин хотонуудтай худалдаанай харилсаатай байһан Хойто Африкада Франциин байра һууриие бэхэжүүлхэ зорилготой байһан. Аян амжалтагүй боложо түгэсһэн. == Хэрээһэтэнэй наймадугаар аян (1248-1254) == Франциин хаан [[IX Людовик]] дахин аян дайниие зохёон байгуулһан. Хэрээһэтэдай флот энэ удаада Тунис руу хүдэлһэн болобош эрье дээрэ [[Тарбаган тахал|тахал үбшэн]] гаража, хаан өөрөө амяа алдаһан. Хэрээһэтэд Дурнада ГДТ-дэхи эзэмдээ ээлж дараалан алдаһан. 1268 ондо Египет Антиохиие, 1289 ондо Триполиие, 1291 ондо Акра хотые алдаһан. Иерусалимай хаанта улас мүхэһэн. Родос, Кипр арал дээрэ хэрээһэтэд үлэһэн. XV зуунай үеэр Кипрынь Венециин эзэмшэлдэ нэгэдхэгдэбэ. == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Дунда зуун]] [[Категори:Дайнууд]] {{Hist-stub}} ej1484oaixh16zpbnsp7p323d38xi8k 0 8373 74677 74180 2026-06-03T23:31:16Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74677 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Коннектикут можо улас |уугуул_нэрэ = State of Connecticut |статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]] |дуулал = |туг = Flag of Connecticut.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Seal of Connecticut.svg |һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга |газарай_зураг = Map_of_USA_CT.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Коннектикутай байра |уряа = ''Qui transtulit sustinet''<br/><small>''Үрэ таряан шуулгаһаниинь амидарна''</small> |ниислэл = [[Хартфорд (Коннектикут)|Хартфорд]]<ref name=metrocompare>[http://www.census.gov/compendia/smadb/SMADBmetro.html State Data from the State and Metropolitan Area Data Book: 2006]. United States Census Bureau. Last accessed [[2007-10-16]].</ref> |хэлэн = үгы байна (''де-факто'' [[Англи хэлэн|англи]]) |тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша |тэргүүн1 = Дэн Мэллой |тэргүүнэй_тушаал2 = Дэд захирагша |тэргүүн2 = Нэнси Вэймэн |газар_нютаг = 14 357 км² |уһанай_хуби = (12,6 %) |хүн_ама = 3 580 709 (2011)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр |содержимое_параметра = 1888 оной 1 һарын 9 (5-дахи) }} '''Коннектикут''' ({{lang-en|Connecticut}})<ref>{{cite web |url= http://dictionary.reference.com/browse/connecticut|title= Connecticut - Definitions from Dictionary.com |accessdate=2007-09-17 }}</ref> — [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ын Зүүн Хойто хэһэгэй [[Шэнэ Англи]]ин бүһэдэ байрладаг АНУ-ай нэгэ можо улас. Урда болон баруун талаараа [[Нью-Йорк (можо улас)|Нью-Йорк]] (далайгаар [[Лонг-Айленд]] аралтай), хойто талаараа [[Массачусетс]], зүүн талаараа [[Род-Айленд]] можо уласуудтай хилэлдэг. Коннектикут можо уласай баруун урда хэһэгынь Нью-Йоркой метрополиин бүһын нэгэ хэһэг гэжэ тоосогдодог. Коннектикутынь 3.4 сая хүн зонто болоод хүн зоноор 29, нютаг дэбисхэрээр 48-да, хүн зоной нягташалаар 4-дэ ородог. "Үндэһэн хуулиин можо улас" гэгдэдэг Коннектикутынь колонизацилгын эхин үеһээ эхитэй ута түүхэтэй болоод Америкын засагай газарай эхин үеын үүдэл хүгжэлд нүлөөтэй байба. == Танисуулга == Коннектикутай түрүүнэй европынхи һууришагшадынь голландшууд байһан болоод англишууд 1630-аад ондо түрүүнэй томоохон һуурингуудаа байгуулһан. [[Томас Хукер]] хэһэг дагалдагшадай хамта [[Массачусетсын булангай колони]]һоо дээшэ үгэһэн ябажа [[Коннектикут колони]]ие байгуулаа; Массачусетсһаа ерэһэн бусад һууришагшад [[Сейбрук колони]], [[Нью-Хэйвен колони]]ие байгуулсгааба. Коннектикут болон Нью-Хэйвен колонинууд Коннектикутай һуури зарлиг гэхэ баримта бэшэгые байгуулһаниинь Хойто Америкэ дахи анханай үндэһэн хуули гэжэ тоосогдодог. 1662 ондо өөр өөр колонинууд эзэн хаанай хартын доро нэгэдэһэнээр Коннектикут титамай колони болобо. Энэ колонинь [[Америкын хубисхал дайн]]аар [[Британи]]ин ноёрхолдо эсэргүү бодоһон түрүүшын арбангурбан колониин нэгэ байһан. Коннектикут [[Лонг-Айлендай хоолой]]н эрье дагуу оршодог тула тогтуун уур амисхалтай. Энэ байрашалынь тус можо уласые далайн хүсэтэй уламжалал бүхы можо улас болгоһон. Оршон үеын Коннектикутынь баялгаараа алдартай бэлэй. XVIII-XIX зуунда Коннектикут ажа үйлэдбэриин хүсэтэй һалбари бии болгоходо тусалһан [[түүхэй эд]]эй нөөсэтэй байба. [[XIX зуун|XIX]]—[[XX зуун]]да санхүүгэй байгуулалганууд сэсэглэн хүгжэбэ. Хартфорд зэргэ анханай даадхалай компанинууд, дараань Алтан эрьеын дагуу һүргэ даадхалай сангууд үүдэбэ. Энэ хүгжэл сэсэглэлтэнь Коннектикутнай нэгэ хүндэ ноогдохо оролгые хамагай үндэр болгожо, хүнэй хүгжэлэй индекс, үрхын оролгоор уласдаа түрүүлхэ болобо.<ref>{{cite web| date=29 November 2005| title=Highest wages in East, lowest in South| publisher=USA Today| url=http://www.usatoday.com/money/economy/2005-11-29-wage_x.htm}}</ref><ref>{{cite web| date=18 March 2000| title=Census 2000| publisher=United States Census Bureau| url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-_box_head_nbr=GCT-P14&-ds_name=DEC_2000_SF3_U&-format=US-9| accessdate=5 December 2014| archivedate=12 February 2020| archiveurl=https://archive.today/20200212034153/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-_box_head_nbr=GCT-P14&-ds_name=DEC_2000_SF3_U&-format=US-9}}</ref><ref>{{cite web| date=17 July 2008| title=US slips down development index| publisher=BBC| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7511426.stm}}</ref> == Газарзүйн байра == {| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center" !colspan="3"|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ |- | width="35%" | ''Баруун-хойто:''<br />[[File:Flag of Massachusetts.svg|20px]] [[Массачусетс]] | width="30%" | ''Хойто:''<br />[[File:Flag of Massachusetts.svg|20px]] [[Массачусетс]] | width="35%" | ''Зүүн-хойто:''<br />[[File:Flag of Rhode Island.svg|20px]] [[Род-Айленд]] |- | width="35%" | ''Баруун:''<br />[[File:Flag of New York.svg|20px]] [[Нью-Йорк (можо улас)|Нью-Йорк]] | width="30%" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]] | width="35%" | ''Зүүн:''<br />[[File:Flag of Rhode Island.svg|20px]] [[Род-Айленд]] |- | width="35%" | ''Баруун-урда''<br /> [[File:Flag of New York.svg|20px]] [[Нью-Йорк (можо улас)|Нью-Йорк]] | width="30%" | ''Урда:''<br />[[File:Flag of New York.svg|20px]] [[Нью-Йорк (можо улас)|Нью-Йорк]] | width="35%" | ''Зүүн-урда:''<br />[[Атлантын далай]] |} == Холбооһон == {{commonscat|Connecticut}} === Засгийн газар === * [http://www.ct.gov/ State of Connecticut] - Official state website * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CT Energy Data & Statistics for Connecticut- From the U.S. Department of Energy] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Connecticut Connecticut State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130924105241/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Connecticut |date=2013-09-24 }} - Annotated list of searchable databases produced by Connecticut state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://www.sots.ct.gov/RegisterManual/regman.htm Connecticut State Register & Manual] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913193148/http://www.sots.ct.gov/RegisterManual/regman.htm |date=2006-09-13 }} - updated annually * [http://www.ct.gov/ctportal/cwp/view.asp?a=843&q=257266 Directory of Web sites of Connecticut towns and cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215055023/http://www.ct.gov/ctportal/cwp/view.asp?a=843&q=257266 |date=2012-12-15 }} === Аялал жуулчлал === * [http://www.ctvisit.com/ CTVisit.com] - Official state tourism website === Түүх === * [http://www.ctgenealogy.com/ Connecticut Society of Genealogists (Est. 1968)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216215806/http://ctgenealogy.com/ |date=2014-12-16 }} * [http://www.chs.org/ Connecticut Historical Society] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CT USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Connecticut] * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/09000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613102359/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/09000.html |date=2011-06-13 }} * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CT.htm Connecticut State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140829072109/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CT.htm |date=2014-08-29 }} * [http://www.usastatesdates.com/connecticut.htm History topics timeline of Connecticut 1738-1838] === Иргэний ба бизнесийн байгууллага === * [http://www.ctjaycees.org Connecticut Junior Chamber (Jaycees)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813081711/http://www.ctjaycees.org/ |date=2013-08-13 }} * [http://www.usnewspapers.org/state/connecticut Connecticut Newspapers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130831012257/http://www.usnewspapers.org/state/connecticut/ |date=2013-08-31 }} * [http://www.cbia.com/ Connecticut Business & Industry Association] * [http://www.ctbhof.com/ The Connecticut Business Hall Of Fame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106194503/http://www.ctbhof.com/ |date=2015-11-06 }} == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} {{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}} [[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]] [[Категори:Коннектикут| ]] 66qaakmkkwaby4aabq064lrj7753uqj 0 11373 74679 73016 2026-06-04T08:28:57Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74679 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс һуурин | name = Тель-Авив-Яффа | native_name = תל־אביב-יפו ([[Иврит]])<br />تل أبيب - يافا ([[Араб хэлэн|Араб]]) | settlement_type = [[Израилиин хотын жагсаалта|Хото]] | iso_code = IL-TA | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Hashalom interchange.jpg | photo2a = Azriely Sarona5.jpg | photo2b = ISR-2015-Jaffa-Clock tower-cropped.jpg | photo3a = Tel Aviv Promenade panoramics.jpg | photo4a = Panorama of Tel Aviv (cropped).jpg | size = 280 | color = transparent | border = 0 }} | image_caption = '''Дээдэ-зүүн талаһаа''': Һашаломын уулзабари, [[Азриэли Сарона]], [[Яффагай Сагай Самхаг]], [[Тель-Авивын эрье]], хотын панорама | image_flag = Tel Aviv flag.svg | flag_alt= | image_shield = [[File:TelAvivEmblem.svg|60px]] | shield_alt= | nickname = </br>'Нэгэдүгээр еврейн хото' </br>'[[Сагаан хото (Тель-Авив)|Сагаан хото]]' </br>'Нон-Стоп хото' </br> 'TLV' | motto= | image_map= | map_alt= | map_caption= | pushpin_map = Israel | pushpin_label_position= left | pushpin_map_alt= | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|32|4|N|34|47|E|display=inline,title}} | coordinates_footnotes= | subdivision_type = [[Улас оронуудай жагсаалта|Улас]] | subdivision_name = {{flag|Израиль}} | subdivision_type1 = [[Израилиин Дүүргэнүүд|Дүүргэ]] | subdivision_name1 = {{flag|Тель-Авив дүүргэ|name=Тель-Авив}} | subdivision_type2 = Нютагай агломераци | subdivision_name2 = [[Гуш-Дан]] | subdivision_type3= | subdivision_name3= | established_title = Үүсэһэн | established_date = {{start date|df=yes|1909|04|11}} | established_title1= | established_date1= | founder= | named_for = [[Tel Abib]] in {{bibleverse||Ezekiel|3:15|HE}}, via [[Theodor Herzl|Herzl]]'s ''[[Altneuland]]'' | seat_type= | seat= | government_footnotes= | government_type = [[Мэр-Зүблэлэй засагай газар|Мэр-Зүблэл]] | governing_body = [[Тель-Авивай муниципалитет]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Рон Хулдаи]] | unit_pref= | area_magnitude= | area_footnotes= | area_total_km2 = 52 | area_total_sq_mi= | area_land_km2= | area_land_sq_mi= | area_water_km2= | area_water_sq_mi= | area_water_percent= | area_urban_km2 = 176 | area_urban_sq_mi= | area_metro_km2 = 1516 | area_metro_sq_mi= | area_note= | elevation_m = 5 | elevation_ft= | population_footnotes ={{Israel populations|reference}} | population_total = 460,613 | population_rank = [[Израилиин хотын жагсаалта|2-р]] | population_urban = 1,388,400 | population_metro = 3,854,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = 8468.7 | population_density_rank = [[Израилиин хотын жагсаалта|12-р]] | population_density_urban_km2= 8057.7 | population_density_metro_km2= 2286 | population_demonym = Тель-Авивчууд<ref>{{cite book |title= Tel Aviv: Mythography of a City |first= Maoz |last= Azaryahu |year=2007 |publisher= Syracuse University Press |location= Syracuse, New York |isbn= 9780815631293 |pages=133–134}}</ref><ref>{{cite book |title=A Place in History: Modernism, Tel Aviv, and the Creation of Jewish Urban Space |first= Barbara E. |last=Mann |year=2006 |publisher= Stanford University Press |location= Stanford, California |isbn= 9780804750196 |pages=148, 166}}</ref><ref>{{cite book |title= The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World |year=2009 |publisher= Lonely Planet |location= Melbourne, Oakland and London |isbn= 9781741798876 |pages=380–381}}</ref> | population_note= | blank_name_sec1 = ДНБ | blank_info_sec1 = $153.3&nbsp;ехэ наяд<ref name="brookingsgdp">{{cite web |url= http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title= Global city GDP 2014 |publisher= Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013 }}</ref> | blank1_name_sec1 = ДНБ (нэгэ хүндэ) | blank1_info_sec1 = $42,614<ref name="brookingsgdp" /> | timezone1 = [[Израилиин Стандарт Саг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилиин Зунай Саг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Израиль дахи Почтын Индекс|Почтын индекс]] | postal_code = 61XXXXX | area_code_type = [[Израиль дахи Телефонно Номер|Хотын кодо]] | area_code = +972-3 | website = {{URL|http://tel-aviv.gov.il/eng/Pages/HomePage.aspx|tel-aviv.gov.il}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Сагаан Хото (Тель-Авив)|Тель-Авивай Сагаан Хото]] | designation1_date = 2003 | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1096] | designation1_criteria = ii, iv | designation1_type = Соёлой | designation1_free1name = Улас | designation1_free1value = Израиль | designation1_free2name = Бүhэ нютаг | designation1_free2value = [[Израильдахи Дэлхэйн Үбын Жагсаалта|Израиль]] | designation1_meaning of name = Ancient Hill of Spring (see [[Altneuland|here]]) }} | official_name= }}'''Тель-Авив-Яффа''' ([[Иврит|ивр:]] תֵּל־אָבִיב-יָפוֹ {{IPA-he|tel aˈviv ˈjafo|}}; [[Араб хэлэн|араб:]] تَلّ أَبِيب - يَافَا), гү али '''Тель-Авив''' — болбол Израилиин [[Гуш-Дан]] бүһын хамагай ехэ хүн зонтой хото юм. [[Израилиин эрье шадарай тала газар|Израилиин Газарай дундада тэнгисэй эрье]] дээри байрладаг ба 460,613 хүн зонтой, уласай [[Израилиин Эдэй засаг|эдэй засаг]], технологиин түб юм. Хэрбээ [[Зүүн Иерусалим]] Израилиин нэгэ хэсэг мүн һаа, Тель-Авив болбол [[Иерусалим|Иерусалимай]] дараа хамагай ехэ хүн зонтой хоёрдохи хото юм; үгы болбол Тель-Авив [[Баруун Иерусалим|Баруун Иерусалимай]] үмэнэ ородог хамагай ехэ хүн зонтой хото юм.{{efn|Зүүн ба Баруун Иерусалим хоюулаа ниитэ 901,000 ажаһуугшадтай, 444,000 хүн зонтой Тель-Явив-Яффа хотоһоо хоёр дахин ехэ юм. Баруун Иерусалим гансаараа 348,000 хүн зонтой. https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2019/05/PUB_505_facts-and-trends_eng_2019_web.pdf, p. 14.}} Тель-Авивые [[Рон Хулдаи]] толгойлдог [[Тель-Авивай муниципалитет]] ударидадаг ба олон [[Израильдахи дипломатическа миссиин жагсаалта|гадаадын посольство]] байрладаг.{{efn|[[Иерусалим]] бол 1980 ондо баталагдаһан [[Иерусалимай тухай Хуули|Иерусалимай Хуулиин]] дагуу Израилиин ниислэл юм. Юрэнхылэгшын резиденци, засагай газарай эмхи зургаанууд, дээдэ сүүд ба парламент ([[Кнессет]]) тэндэ байрладаг. [[Палестинын Үндэһэнэй Захиргаа|Палестинын Захиргаа]] Зүүн Иерусалимые ерээдүйн уласайхаа ниислэл гэжэ хаража байгаа. НҮБ Иерусалимые Израилиин ниислэл гэжэ зүбшөөдэггүй ба Иерусалимай эсэсэй статусые Израиль, Палестинын Захиргаанай хоорондохи хэлсээные хүлеэжэ байгаа гэжэ тооложо байгаа {{cite web|url= https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Израилиин Карта }}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}}. Улас оронууд посольствуудаа Тель-Авив ба түүнэй захада гү, али Иерусалимай захада, жэшээнь [[Мевасерет-Цион]], байрлуулдаг. ([https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ CIA Factbook]). Австрали, Чехи, Гватемала, Гондурас, Тайвань, АНУ, ба Вануату нара Иерусалимые Израилиин ниислэл гэжэ зүбшөөдэг.}} Энэнь [[Дэлхэйн хото|бета+ дэлхэйн хото]] ба [[Дэлхэйн Финансова Түбүүдэй Индекс|Дэлхэйн Финансова Түбүүдэй Индексээр]] 41-р байранда ороһон. Тель-Авивиинь [[Дунда Дурна|Дунда Дурнадта]] нэгэ хүндэ оногдохо [[ДНБ-ээр хотуудай жагсаалта|эдэй засагаараа гурба, дүрбэдүгээртэ]] ородог.<ref>{{Cite journal|date=22 August 2018|title=Global Financial Centres Index #23|url=https://www.longfinance.net/documents/1318/GFCI23.pdf|website=longfinance.net}}</ref><ref name="Brookings">{{cite web|url=https://www.brookings.edu/research/global-metro-monitor/|title=Global city GDP 2014|publisher=[[Brookings Institution]]|access-date=8 May 2015}}</ref> Хотонь амидаралгын минимумаар дэлхэйдэ 31-р байранда ороһон.<ref>{{cite news|author=Ami Sedghi|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/jun/12/city-cost-of-living-2012-tokyo|title=Which is the world's most expensive city? Cost of living survey 2012 {{pipe}} News {{pipe}} guardian.co.uk|newspaper=The Guardian|date=12 June 2012}}</ref> Тель-Авив жэл бүри 2.5 сая олон уласай орогшодые абадаг.<ref name="MasterCard ranks Tel Aviv as fifth most visited city in Middle East and Africa">{{cite news|url=http://www.timesofisrael.com/mastercard-ranks-tel-aviv-as-fifth-most-visited-city-in-middle-east-and-africa/|title=MasterCard ranks Tel Aviv as fifth most visited city in Middle East and Africa|newspaper=[[The Times of Israel]]|first=Yoel|last=Goldman|date=12 June 2012}}</ref><ref name="Tourists rank Jerusalem and Tel Aviv among top cities to visit">{{cite news|url=http://www.haaretz.com/travel/travel-news/tourists-rank-jerusalem-and-tel-aviv-among-top-cities-to-visit-1.374032|title=Tourists rank Jerusalem and Tel Aviv among top cities to visit|newspaper=[[Haaretz]]|first=Tanya|last=Sapty|date=19 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112145431/http://www.haaretz.com/travel/travel-news/tourists-rank-jerusalem-and-tel-aviv-among-top-cities-to-visit-1.374032|archive-date=12 November 2011|accessdate=9 September 2021|archivedate=12 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111112145431/http://www.haaretz.com/travel/travel-news/tourists-rank-jerusalem-and-tel-aviv-among-top-cities-to-visit-1.374032}}</ref> Ойрхи Дурнын "үдэшын нааданай ниислэл", хүлтэй [[һүниин амидарал]], 24-сагай соёлтой.<ref name="Top 10 party towns">{{cite news|url=https://www.smh.com.au/travel/the-worlds-top-10-party-towns-20091118-im4q.html|title=The world's top 10 party towns|newspaper=[[The Sydney Morning Herald]]|date=19 November 2009}}</ref><ref name="lonelyplanet.com">{{cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/usa/new-york-city/travel-tips-and-articles/76165|title=Lonely Planet's top 10 cities for 2011|access-date=31 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101103065648/http://www.lonelyplanet.com/usa/new-york-city/travel-tips-and-articles/76165|archive-date=3 November 2010|url-status=dead}}</ref> Тель-Авивые нэгэ хүндэ оногдохо [[Веганизм|вегануудай]] тоогоор дэлхэйдэ түрүүлдэг, хото даяар олон сагаан хоолной газартай тула ''Дэлхэйн Веган Хоолной Түб'' гэжэ нэрлэдэг.<ref>{{cite web|title=Tel Aviv- Worlds Vegan Food Capital|url=https://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/VideoLibrary/Pages/Tel-Aviv-World's-Vegan-Food-Capital-30-December-2015.aspx|website=MFA|access-date=24 October 2019}}</ref> Тель-Авивда 30,000 гаруй студенттэй туһа уласай хамагай том ехэ һургуули болохо [[Тель-Авивай Ехэ Һургуули]] байрладаг. Энэ хотые 1909 ондо [[Ишув]] ([[Еврейшүүд|Еврей]] ажаһуугшад) [[Османай эзэнтэ гүрэн|Османай эзэнтэ гүрэнэй]] үедэ [[Иерусалимай Мутасаррифат|Иерусалимай Мутасаррифатай]] нэгэ хэсэг байһан эртэнэй [[Боомто|боомто хото]] [[Яффа]] хотын захада мүнөөнэй гэр байрын комплекс мэтэ байгуулһан. Анха энэ хотые 'Аһузат Баит' (бук. "Гэр Усадьба" гү, али "Усадьба") гэжэ нэрлэдэг байба,<ref>{{Cite web|url=https://www.jpost.com/Christian-News/Today-in-history-Founding-of-Tel-Aviv-450852|title=Today in history: Founding of Tel Aviv - Christian News - Jerusalem Post|website=The Jerusalem Post|access-date=2019-05-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4684411,00.html|title=The promised landfill: 106 years of garbage in Tel Aviv|date=2015-07-27|website=Ynetnews|language=en|access-date=2019-05-22}}</ref> районые байгуулһан ассоциациин нэрэ. [[Теодор Герцль|Теодор Герцлиин]] 1902 ондо бэшэһэн ''[[Альтнойланд]]'' ("Шэнэ Хуушан Газар") романай [[Наһум Соколовой]] иврит оршуулгын [[Тель-Абиб]] хэмээхэ библиин нэрые абаһанай дараа дараа жэлиинь "Тель-Авив" болгон хубилгаһан. Тель-Авивһаа үмэнэ байгуулагдаһан Яффагай бусад еврей заханууд эсэсдэнь Тель-Авивай нэгэ хэсэг болоһон ба тэдэнэй хамагай эртэнэйнь [[Неве-Цедек]] (1886 он).<ref name=":0">{{Cite book|title=Yafo – Neve-Tzedek, Rashita shel Tel-Aviv|last=Elkayam|first=Mordechai|publisher=Ministry of Defence|year=1990|page=199|language=he}}</ref> Тель-Авивда 1921 ондо Яффагай Муниципалитетдэ "һуурин" статус олгоһон ба 1934 ондо Яффаһаа бэеэ даанги болоһон.<ref name="Goren">{{cite journal|doi=10.1080/00263206.2015.1125340|volume=52|title=Tel Aviv and the question of separation from Jaffa 1921–1936|year=2016|journal=Middle Eastern Studies|pages=473–487|last1=Goren|first1=Tamir|issue=3|s2cid=147012425}}Page 1: "Once Tel Aviv had won municipal status (the so-called Tel Aviv Township) in 1921, it strove to amend the relevant legislation by rescission of the clauses that placed it under Jaffa municipality's supervision. In the succeeding years, this question became increasingly to the fore, and demanded a speedy solution. Together with the Tel Aviv's ambition of independence as a Hebrew city with its own autonomous Hebrew government, some members of the township's council did not favour separation from the mother city Jaffa. In the mid-1920s, the view consoli- dated among the town councillors that Tel Aviv's subjection to Jaffa municipality had to be annulled, and it must be granted its deserved status as an independent Hebrew city." Page 3: "Tel Aviv municipality strove for full municipal rights, for the status of a municipality with all its implications, in this way enjoying absolute independence. Yet it still wished to maintain its interests in Jaffa. Most obvious was the desire not to lose the Jewish influence in the Jaffa municipality, as well as reinforcing the clout of the Jews on the municipal council. In Tel Aviv's view, Jaffa enjoyed important status not only locally. At that time it was second in importance in Palestine only to Jerusalem, and was followed by Haifa, Safed and Tiberias." Page 4: "...the Mandate government took a positive view of Tel Aviv's desire for full municipal independence. But at that stage it refrained from making any changes at all in Tel Aviv's municipal status. From the closing years of the 1920s, the authorities immersed themselves in the preparation of a new framework for the Municipalities Law, which was intended to replace the Ottoman law. So as long as the new law was incomplete, the authorities avoided any change in the municipal status of Tel Aviv. [Footnote: The new Municipalities Order was published in 1934. That year Tel Aviv gained full municipal independence, becoming a municipal corporation.]"</ref><ref name="Gorion">M. Gorion (Wager), Introduction to the History of Local Government in Israel (Jerusalem: University of Tel Aviv, 1957), pp.184–5 [Hebrew].</ref> [[1947–1949 оной Палестинын дайн|1947–1949 оной Палестинын дайнай]] дараа Тель-Авив 1950 оной 4 һараһаа эхилэн Тель-Авив нэрээр Яффатай бүрин нэгэдэжэ, Яффа хотын зарим хэсэгые [[Муниципальна аннекси|муниципальна аннексиие]] эхилһэн ба 1950 оной 8 һарада "Тель-Авив-Яффа" нэрэтэй болоһон.<ref name="Golan1995" /> Үлэмжэ еврей тэрьедэгшэдэй иммиграцинь Тель-Авивай ургалта удалгүй [[Палестинын Арабууд|Араб]] хүн зон диилэнхи хубиие эзэлдэг байһан Яффагай ургалтые дабаһан гэһэн үгэ юм.<ref>85% in 1922, 92% in 1931 (Census reports)</ref> Тель-Авив ба Яффа хотые 1950 ондо [[Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал|Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглалһаа]] хоёр жэлэй дараа нэгэ муниципалитетдэ нэгэдхэһэн. 2003 ондо [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ой]] [[Дэлхэйн үбэ|Дэлхэйн Үбэдэ]] ороһон Тель-Авивай [[Сагаан Хото (Тель-Авив)|Сагаан Хотонь]] [[Баухаус]] болон бусад холбогдохо [[Архитектурна модернизм|мүнөөнэй архитектурын]] стилиие багтааһан олон [[Уласхоорондын стиль|уласхоорондын стилиин]] байшануудай сугларуулгатай.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1096.pdf|title=The White City of Tel Aviv|access-date=29 March 2008|publisher=[[UNESCO]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409004015/http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1096.pdf|archive-date=9 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="times">{{cite news|url=http://travel.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/travel/holiday_type/breaks/article3370349.ece|title=Hip and happening in Tel Aviv|work=The Times|date=16 February 2008|last=Strimpel|first=Zoe|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20080719184519/http://travel.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/travel/holiday_type/breaks/article3370349.ece|archive-date=19 July 2008|url-status=dead|accessdate=11 September 2021|archivedate=19 July 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080719184519/http://travel.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/travel/holiday_type/breaks/article3370349.ece}}</ref> == Этимологи ба уг гарбал == [[Файл:Altneuland.jpg|слева|мини|150px|Тель-Авивиинь1902 ондо Теодор Герцлиин бэшэһэн, ''[[Альтнойланд]]'' ("Хуушан Шэнэ Газар"), романай нэрээр нэрлэгдэһэн ба ивридээр нэрэнь "Тель-Авив" байба]]''Тель-Авив'' болбол [[Наһум Соколовой]] герман хэлэһээ оршуулһан [[Теодор Герцль|Теодор Герцлиин]] ''[[Альтнойланд]]'' ("Шэнэ Хуушан Газар") хэмээхэ Еврей нэрэ юм. Соколов [[Иезекиилиин Ном|Иезекиильдэ]] дурдаһан Вавилон хотын ойро [[Месопотами|Месопотамиин]] һууринай нэрые абаһан: "Дараань би [[Тель-Абиб|Челар голой]] эрье дээри амидаридаг [[Тель-Абиб|Тель-Авивдахи]] плендэ абаһан хүнүүд, тэдэнэй амидарша байһан газар дээри ошожо, би тэдэнэй дунда долоон хоног доһололгондо орожо һууһан".<ref>{{bibleverse||Ezekiel|3:15|HE}}</ref> Энэ нэрые 1910 ондо "[[Герцлия]]" гэхэ мэтэ хэдэ хэдэн һаналһаа һунгаһан. Энэнь эртэнэй еврейшүүдэй эхэ орондоо һэргээн бодхоолго тухай һанаагые оруулжа байһан тула болохотой тооложо байһан юм. ''Авив'' болбол ивридээр "хабар" гэһэн утхатай ба энэнь шэнэлэлгын һүлдэ тэмдэг болодог ба ''[[Телль (археологи)|тель]]'' нь олон зуунай туршада нэгэ нэгээриинь бүтээһэн цивилизациин үенүүд нөөсэлэгдэжэ, эртэнэй үеын бэлгэдэл болоһон хиимэл обоо юм. 1909 ондо Яффагай хойто хэсэгтэ оршохо элһэн дюнэнүүд дээри жэжэг һуурин хэлбэрээр байгуулагдаһан болобошье Тель-Авивые эхинһээнь ерээдүйн хото гэжэ сэдьхэжэ байба. Хотын байгуулагшад хүршэ Араб хотуудай ядуу, ариг сэбэртэ харша оршон байдалһаа илгаатайнь Тель-Авивиинь Европын [[Варшава]] ба [[Одесса]] хотуудһаа зоригжожо сэбэр, мүнөөнэй хото байха болно гэжэ найдажа байба.<ref name="Shavit 2012">{{cite book|chapter=Telling the Story of a Hebrew City|pages=1–12|title=Tel Aviv: The First Century|editor=Azaryahu, Maoz|publisher=Indiana University Press|year=2012}}</ref> Байгуулгые пропагандировалжа буй рекламна проспектдо дараахи зүйлые дурдаба:<ref name="Shavit 2012" /> {{quote|Энэ хотодо бидэ гудамжуудые бариха ба тэдэ зам, тротуар ба фонарьтай болно. Байшан бүридэ мүнөөнэй Европын хотуудай нэгэн адли хоолойгоор урдаха худагай уһа байха болно, мүн хотын ба ажаһуугшадай элүүр мэндэдэ зорюулжа канали- зационно соргые табиха болно.|Акива Арье Вайс|1906}} == Түүхэ == {{see also|Тель-Авивай Хронологи|Яффа}} === Яффа === [[Файл:Coast_of_Tel_Aviv-Yaffo.JPG|слева|мини|[[Библи|Библиин]] ёһоор [[Иона (үзэлшэ)|Иона]] загаһанда залгигдаһанайхаа үмэнэ [[Газарай дундада тэнгис]] руу саашаа тамаржа байһан эртэнэй [[Яффа]] боомто<ref>''Israel'', By Sue Bryant, (New Holland Publishers, 2008), page 72</ref>]]Ханаар хүреэлэгдэһэн [[Яффа]] хото болбол мүнөөнэй эхин үедэ Тель-Авив байрладаг бүһэдэхи гансахан хотын түб байба. Яффа болбол мянга мянган жэлэй туршада бүһэ нютагай шухала боомто хото байба. Археологиин гэршэлэлгэнь МЭҮ 7500 тухай онһоо эхилэн тэндэ хүнүүд амидаржа байһаные заажа байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.palyam.org/About_us/displaySOHarticle?name=Jaffa&id=t00102b&bl=b00102b|title=Archived copy|access-date=31 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313073111/http://www.palyam.org/About_us/displaySOHarticle?name=Jaffa&id=t00102b&bl=b00102b|archive-date=13 March 2017|url-status=dead|accessdate=19 September 2021|archivedate=13 March 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170313073111/http://www.palyam.org/About_us/displaySOHarticle?name=Jaffa&id=t00102b&bl=b00102b}}</ref> Хотые МЭҮ 1800 оной оройгүй байгуулһан. Түүнэй байгаалиин гавань Бронзово зэбсэгэй үеһээ ашаглагдажа эхилһэн. Османай эзэнтэ гүрэнэй үедэ Тель-Авивые тусгаар хото болон байгуулагдахда Яффа хотые 1515 ондо Османай эзэнтэ гүрэндэ орохһоо үмэнэ [[Ханаан|Ханааншууд]], [[Эртын Египет|Египетшүүд]], [[Филистиншүүд]], [[Бану Исраил|Исраилууд]], [[Шэнэ Ассириин эзэнтэ гүрэн|Ассиришүүд]], [[Шэнэ Вавилоной эзэнтэ гүрэн|Вавилоншууд]], [[Ахеменид эзэнтэ гүрэн|Персүүд]], [[Финики|Финикишүүд]], [[Птолемейн обог|Птолемейшүүд]], [[Селевкидай эзэнтэ гүрэн|Селевкидүүд]], [[Хасмонейшүүд]], [[Римэй эзэнтэ гүрэн|Ромшууд]], [[Византиин эзэнтэ гүрэн|Византишууд]], [[Халифат|эртэ Лалын халифатууд]], [[Хэрээһэтэнэй аян дайн|Хэрээһэтэнүүд]], [[Айюбид улас|Айюбидууд]] ба [[Мамлюк|Мамлюкууд]] ударидажа байһан. Энэ хотын ойролсоо олон тулалдаан боложо байһан. Хотые эртэнэй Египетэй документдэ, [[Еврейн Библи]] дээри дурдаһан байдаг. Тель-Авивдахи бусад эртэнэй газаруудиинь: [[Тель-Касиле]], [[Тель-Гериса]], [[Абатойр Обоо]], [[Тель-Һашаш]] ба [[Тель-Кудади]]. 1880-д оной үедэ [[Анханай алия|Анханай Алиягай]] үеэр еврей иммигрантууд энэ нютагта нилээн ехэхэн хэмжээгээр ерэжэ эхилмэгцэ Тель-Авивай нютаг дэбисхэртэ Яффа хотын гадна шэнэ кварталнууд байгуулагдаба. Нэгэдэхинь 1887 ондо [[Мизрахи Еврейшүүд]] Яффа хотодо хүн зоной олошоролгоһоо боложо байгуулагдажа, [[Аарон Шелуше|Аарон Шелушегэй]] газарта баригдаһан [[Неве-Цедек]] байба.<ref name=":0" /> Бусад кварталнууд: [[Неве-Шалом (квартал)|Неве-Шалом]] (1890 он), [[Чарльз Клор Парк|Яфа Ноф]] (1896 он.), [[Ахва]] (1899 он.), [[Оһель-Моше (квартал)|Оһель Моше]] (1904 он.), [[Керем-Һа-Тейманим]] (1906 он.) ба бусад. 1920-д ондо Тель-Авив хотын статусые хүлеэн абаһанай дараа эдэгээр кварталнууд, мүнөө Яффаһаа тусгаарлагдаһан, шэнээр байгуулагдаһан муниципалитетдэ ороһон. === 1904–1917: Орой Османай Үедэхи Байгуулга === {{multiple image |image1= TelAviv-Founding.jpg |caption1= Анханай лотерейн ябуулга, 1909 оной 4 һара |image2= PikiWiki Israel 49257 Nachlat Binyamin .jpg |width2=210 |caption2= Наһлат Биньямин, 1913 }} [[Хоёрдугаар Алия]] саашанхи үргэдхэлгэдэ ерүүлһэн. 1906 ондо Яффа хотын ажаһуугшада байһан хэсэг еврейшүүд [[Акива Арье Вайс|Акива Арье Вайсай]] һанаашалгые дагажа ''Аһузат Баит'' (бук. "усадьба") бүлгэмые байгуулхаар нэгэдэбэ. Бүлгэмэй нэгэ зорилгонь "Эстэтикэ, мүнөөнэй гигиенын дүрим журамай дагуу түсэблэгдэһэн, элүүр оршондо еврей хотын түбиие байгуулха" байба.<ref>{{cite journal|title=Mythical Dimensions of the Tel-Aviv Century|first=Iris|last=Araviot|journal=The International Journal of the Arts in Society|volume=6|issue=2|year=2011|pages=237–258|doi=10.18848/1833-1866/CGP/v06i02/35994}}</ref> Шэнэ хотын хото түсэблэлгэдэ [[Сэсэрлиг хотын хүдэлөөн|сэсэрлиг-хотын хүдэлөөн]] нүлөөлһэн. == Тайлбарилһан ажаглалта == {{notelist}} == Зүүлтэ == <references responsive="" />{{Largest Israeli cities}} [[Категори:Тель-Авив]] [[Категори:Тель-Авив дүүргэ]] [[Категори:1909 ондо Османай эзэнтэ гүрэндэ байгуулагдаhан]] [[Категори:Израилиин хотонууд]] [[Категори:Тель-Авив дүүрэгэй хотонууд]] [[Категори:Османай эзэнтэ гүрэн дэхи еврейн тосхон]] [[Категори:Газарай дундада тэнгисэй Израилиин хото ба һуурин]] [[Категори:1909 ондо үүдхэн байгуулагдаhан һуурин]] 5o3b61erz4b02xxhtgxz7kbm5dy722n 0 12826 74673 72499 2026-06-03T22:58:16Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74673 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс документ |document_name=Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал |date_created=1948 оной 5 һарын 14 </br>(5708 оной [[Ияр|Иярай 5]]) |location_of_document= [[Тель-Авив]] |image=<center>[[File:Israel Declaration of Independence.jpg|250px]]</center> |writer=<small>'''Түрүүшын Черновик:'''<br />[[Цви Беренсон]]<br />'''Хоёрдохи Черновик:'''<br />[[Моше Шарет]]<br />[[Давид Ремез]]<br />[[Пинхас Розен]]<br />[[Моше Шапира]]<br />[[Аарон Цизлинг]]<br />'''Гурбадахи Черновик:'''<br />[[Давид Бен-Гурион]]<br />[[Иеһуда-Лейб Маймон|Иеһуда-Лейб Фишман]]<br />[[Аарон Цизлинг]]<br />[[Моше Шарет]]</small> |signers=<small>[[Давид Бен-Гурион]]<br />[[Даниэль Остер]]<br />[[Ицхак Бен-Цви]]<br />[[Мордехай Бентов]]<br />[[Элияһу Берлин]]<br />[[Перец Берштейн]]<br />[[Рахель Коһэн-Каган]]<br />[[Элияһу Добкин]]<br />[[Иеһуда-Лейб Маймон]]<br />[[Зеэв Голд]]<br />[[Меир Аргов|Меир Грабовский]]<br />[[Авраам Гранот]]<br />[[Ицхак Гринбойм]]<br />[[Калман Каһана]]<br />[[Элиэзер Каплан]]<br />[[Авраам Каценельсон]]<br />[[Саадиа Кобаши]]<br />[[Моше Коль]]<br />[[Ицхак-Меир Левин]]<br />[[Меир-Давид Лёвенштейн]]<br />[[Цви Луриа]]<br />[[Голда Меир]]<br />[[Нахум Нир]]<br />[[Давид Цви Пинкас]]<br />[[Пинхас Розен]]<br />[[Давид Ремез]]<br />[[Берл Репетур]]<br />[[Цви Сегаль]]<br />[[Мордехай Шатнер]]<br />[[Бен-Цион Штернберг]]<br />[[Бехор-Шалом Шитрит]]<br />[[Хаим Моше Шапира]]<br />[[Моше Шарет]]<br />[[Һерцель Розенблюм]]<br />[[Меир Вильнер]]<br />[[Зерах Варһафтиг]]<br />[[Аарон Цизлинг]]</small> |purpose=Британиин Мандатын хугасаа </br>дууһахһаа үмэнэ Палестины </br>Мандатда [[Еврейн улас|Еврейн уласые]] </br>тунхаглаха.<ref>[https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0514.html "Zionists Proclaim New State of Israel; Truman Recognizes it and Hopes for Peace"] ''New York Times'', 15 May 1948</ref> }} '''Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал''',<ref group="note">'''[[Иврит]]''': הכרזת העצמאות, ''Hakhrazat HaAtzma'ut''/מגילת העצמאות ''Megilat HaAtzma'ut''<br />'''[[Араб хэлэн|Араб]]''': وثيقة إعلان قيام دولة إسرائيل, ''Wathiqat 'iielan qiam dawlat 'iisrayiyl''</ref> албан ёһоор '''Израиль Улас Байгуулагдаһан Тухай Тунхаглалые''' ({{lang-he|הכרזה על הקמת מדינת ישראל}}) — 1948 оной 5 һарын 14-дэ (5708 оной [[Ияр|Иярай 5-да]]) [[Дэлхэйн Сионист Байгуулга|Дэлхэйн Сионист Байгуулгын]] гүйсэдхэхэ ударидагша,{{efn|Then known as the ''[[World Zionist Organization|Zionist Organization]]''.|name=a}}<ref>{{cite book|last1=Brenner|first1=Michael|last2=Frisch|first2=Shelley|date=April 2003|title=Zionism: A Brief History|publisher=Markus Wiener Publishers|page=184}}</ref> [[Еврейн Агентлиг|Палестинэдэхи Еврейн Агентлигай]] дарга, Израилиин [[Израиль Уласай Юрэнхы Сайдуудай жагсаалта|түрүүшын]] [[Израиль Уласай Юрэнхы Сайд|юрэнхы сайд]] [[Давид Бен-Гурион]] тунхаглаһан.<ref>{{cite web|title=Zionist Leaders: David Ben-Gurion 1886–1973|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern+History/Centenary+of+Zionism/Zionist+Leaders-+David+Ben-Gurion.htm|access-date=13 July 2011}}</ref> [[Израилиин Нютаг|Израилиин Нютагта]] [[Еврейн улас]] байгуулһанаа тунхаглажа, [[Израиль|Израиль Улас]] гэжэ нэрлэгдэхэ боложо, [[Британиин Палестинын Мандат (хуули ёhоной документ)|Британиин Мандат]] дууһаха тэрэ үдэрэй һүни дунда хүсэн түгэлдэр болоһон.<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/megilat_eng.htm|title=Proclamation of Independence|website=www.knesset.gov.il}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0514.html Zionists Proclaim New State of Israel; Truman Recognizes it and Hopes for Peace] New York Times</ref> Энэ событиие Израильда жэл бүри [[Еврейн литэ|Еврейн литые]] дахабал жэл бүриин Иярай 5-да [[Үндэһэнэй баярай үдэр|Үндэһэнэй]] [[Тусгаар тогтонолой үдэр (Израиль)|Тусгаар Тогтонолой үдэр]] болгон тэмдэглэдэг. == Унги узуур == [[Палестина (бүһэ нютаг)|Палестиные]] [[Еврейшүүд|Еврейшүүдэй]] эхэ орон болгохонь 19-р зуунһаа [[Сионизм|Сионист]] байгуулгануудай зорилго байһан. 1917 ондо [[Британиин Гадаада хэрэг ба Уласхоорондын хүгжэлгын Министр|Британиин Гадаада хэрэгэй Министр]] [[Артур Бальфур]] Британиин еврейшүүдэй бүлгэмэй ударидагша [[Лайонел Ротшильд|Ротшильд барондо]] бэшэһэн бэшэгдэ:<blockquote>Үндэр дээдэ түрэлтын засагай газар Палестинда еврейшүүдэй үндэһэнэй гэрые байгуулхые дэмжэжэ, энэ зорилгодо хүрэхэдэнь туһалхын тулада бүхы хүсин шармайлтаа дайшалан ажалха болон гэжэ байгаа тула Палестинда одоо байгаа еврей бэшэ бүлгэмүүдэй эрхэтэнэй болон шажанай эрхэ болон алишье уласдахи Еврейшүүдэй эдэлжэ буй эрхэ, улас түрын статусда хоро хохирол ушаруулха зүйл хиихэгүй гэдэгые тодорхой ойлгожо байна.<ref>[[M. E. Yapp|Yapp, M.E.]] (1987). ''The Making of the Modern Near East 1792–1923''. Harlow, England: Longman. p. 290. {{ISBN|0-582-49380-3}}.</ref></blockquote>[[Бальфурай тунхаглал]] нэрэтэй болоһон энэ бэшэгээр дамжуулан Ехэ Британиин засагай газарай бодолго Сионизмые албан ёһоор баталба. [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн|Дэлхэйн 1-р Дайнай]] дараа [[Ехэ Британи]] дайнай үеэр [[Османай эзэнтэ гүрэн|Османуудһаа]] буляажа абаһан Палестинда мандатые олгожээ. 1937 ондо Пилиин Комиссһоо Палестинын Мандатые Арабай улас болон Еврейн улас болгон [[Хоёр арадта зорюулагдаһан хоёр улас|хубаахые һанал]] болгобо. Гэбэшье уг һаналые засагай газар бэелүүлхэ боломжогүй гэжэ үзэһэн тула [[Арабай восстани (1936—1939)|1936–39 оной Арабай восстаниин]] үргэлжэлхэдэ зарим хубиар буруутай байба. [[Файл:UN_Partition_Plan_For_Palestine_1947.png|thumb|170px|left|НҮБ-ын хубаалгын план]] [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн 2-р дайнай]] дараа хүсэрхэл нэмэгдэжэ байгаатай холбогдуулан англишууд энэ асуудалые һаяхан байгуулагдаһан [[Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулга|НҮБ-да]] шэлжүүлһэн. Үрэ дүндэ [[НҮБ-ын Палестиные Хубааха План|181 (II) тогтоол]] гараша Палестиные ''тусгаар тогтониһон Арабай ба Еврейн уласуудта хубаажа, Иерусалимые олон уласай тусхай журамтай хото болгобо''. Еврейн улас Палестинын Мандатын газар нютагай 56%-иие абаха ёһотой байһан ба Еврей хүн зоной 82%-иие хамарша байһан болобош Иерусалимһаа тусгаарлагдаһан байба. Планые еврейшүүдэй диилэнгинь зүбшөөрһэн болобош Арабай олонхиинь хүлеэжэ абахагүй юм. 1947 оной 11 һарын 29-эй үдэр ''Палестинын Мандатай хүсэн Ехэ Британида болон НҮБ-ын бусад бүхы гэшүүдтэ Палестинын ерээдүйн засагай газарай тухайда хубааха планые бэелүүлхые зүблэжэ'', НҮБ-ын Юрэнхы Ассамблейдэ ''Эдэй Засагай Холбоотой хубааха планые'' һанал хураалтада оруулба.<ref>[http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253 UNITED NATIONS General Assembly: A/RES/181(II): 29 November 1947: Resolution 181 (II): ''Future government of Palestine'': Retrieved 26 April 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524094913/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/7f0af2bd897689b785256c330061d253|date=24 May 2012}}</ref> Үрэ дүндэ 33-һаа 13 улас тогтоолые дэмжэжэ, 10 нь тэбшэһэн. 181 (II) тогтоол: I хэсэг: Палестинын ерээдүйн үндэһэн хуули ба засагай газар: A. Мандатын Түгэсхэл, Хубаалга ба Тусгаах Тогтонол: 3-р зүйлдэ:<blockquote>Тусгаар тогтониһон Араб ба Еврейн уласууд ба Иерусалим хотын олон уласай тусхай журам, ... Мандатын гүрэнэй зэбсэгтэ хүсэные нүүн гаралгын ажал дууһаһанһаа хойшо хоёр һарын дараа Палестинда бии болон, гэхдээ ямаршье тохёолдодо 1948 оной 10 һарын 1-эй дотор.</blockquote>Арабай уласууд (бүгэдэ энэ планые эсэргүүсэхэжэ байһан) улас ороные хубааха Юрэнхы Ассамблейн эрхэ мэдэлэй асуудалаар [[НҮБ-ын Уласхоорондын Сүүд|Олон Уласай Сүүд]] асуулга абаха һанал гаргаһан болобошье тогтоолые буруушааһан. === Бэшэгэй зохёолго === Тунхаглалай анханай черновикые [[Пинхам Розен|Пинхам Розенэй]] гуйлтаар [[Һистадрут]] үйлэдбэришэнэй эблэлэй юрисконсульт, дараань [[Израилиин Дээдэ Сүүд|Дээдэ Сүүдэй]] судья [[Цви Беренсон]] хииһэн юм. Хоёрдохи шэнэшэлһэн черновикые А. Беһам, А. Һинцһаймер, З.Э. Бейкер гэһэн гурбан юрист хииһэн ба [[Давид Ремез]], [[Пинхас Розен]], [[Хаим Моше Шапира|Моше Шапира]], [[Моше Шарет]], [[Аарон Цизлинг]] нарын комитет бэлэдхэһэн юм.<ref name="Shelley" /> [[Давид Бен-Гурион]], [[Иеһуда-Лейб Маймон]], [[Моше Шарет|Шарет]], [[АаронЦизлинг|Цизлинг]] нарые оролсуулһан хоёрдохи комитедэй хуралдаан эсэсэй бэшэгые гаргаба.<ref name="Harris">Harris, J. (1998) [http://jtr.lib.virginia.edu/the-israeli-declaration-of-independence-a-camel-is-a-horse-produced-by-a-committee/ The Israeli Declaration of Independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223149/http://jtr.lib.virginia.edu/the-israeli-declaration-of-independence-a-camel-is-a-horse-produced-by-a-committee/ |date=2016-03-03 }} ''The Journal of the Society for Textual Reasoning'', Vol. 7</ref> === Минһелет Һаамай Һанал === 1948 оной 5 һарын 12-до [[Израилиин Түр Зуурын Засагай Газар|Минһелет Һаамые]] (Еврей: מנהלת העם) хуралдуулжа, тусгаар тогтонолоо тунхаглахаар һанал хурааба.<ref>Tuvia Friling, S. Ilan Troen (1998) "Proclaiming Independence: Five Days in May from Ben-Gurion's Diary" [[Israel Studies]], 3.1, pp. 170–194</ref><ref>Zeev Maoz, Ben D. Mor (2002) ''Bound by Struggle: The Strategic Evolution of Enduring International Rivalries'', University of Michigan Press, p. 137</ref> 13 гэшүүдэй гурабиинь байхагүй байһан ба [[Иеһуда-Лейб Маймон]], [[Ицхак Гринбойм]] нар [[Иерусалимай байлдаан|бүһэлэлтэдэ]] байһан [[Иерусалим|Иерусалимда]], Ицхак-Меир Левин АНУ-да байһан. Уулзалта 13:45 сагта эхилжэ, һүни дундын дараа дууһаһан. Шиидхэбэринь Америкын перемириин тухай һаналые хүлеэн абаха гү, али тусгаар тогтонолоо зарлаха хоорондо байба. Һүүлэй хубилбариие голосовани ябуулхада хуралдаанда оролсоһон арбан гэшүүнэй зургааниинь дэмжэһэн: * '''Түлөө''': [[Давид Бен-Гурион]], [[Моше Шарет]] ([[Мапай]]); [[Перец Берштейн]] ([[Юрэнхы Сионистууд]]); [[Хаим Моше Шапира]] ([[Һа-поэль һа-мизрахи]]); [[Мордехай Бентов]], [[Аарон Цизлинг]] ([[Мапам]]). * '''Эсэргүү''': [[Элиэзер Каплан]], [[Давид Ремез]] (Мапай); [[Пинхас Розен]] ([[Алия Хадаша]]); [[Бехор-Шалом Шитрит]] ([[Сефард ба Зүүнэй Бүлгэмүүд]]). === Эсэсэй найруулга === Текстын проект 5 һарын 14-дэ [[Тель-Авив]] дахи [[Еврейн Национальна Фонд|Еврейн Национальна Фондын]] байранда болохо [[Израилиин Түр Зуурын Засагай Газар|Минһелет Һаамай]] уулзалгада һайшаалтада хүргүүлһэн юм. Хурал Тунхаглалые зарлахаһаа нэгэ сагай үмэнэ 13:50 сагта эхилжэ 15:00 сагта эсэслэбэ. Асаталга үргэлжэлжэ байһан болобошье, Зүблэлэй гэшүүд һанал нэгэтэйгээр эсэсэй текстые дэмжэбэ. Энэ үеэр гүрэнэй хилэ, шажанай талаар хоёр томо үгэ буляалдаан болоһон. === Хилэнүүд === {{see also|Израилиин хилэ}} [[Файл:Letter_from_Eliahu_Epstein_to_Harry_S._Truman,_May_14,_1948.jpg|слева|мини|On the day of its proclamation, [[Eliahu Epstein]] wrote to [[Harry S. Truman]] that the state had been proclaimed "within the frontiers approved by the General Assembly of the United Nations in its Resolution of November 29, 1947".]] 14-р абзацда НҮБ-ын хубааха планые бэелүүлгэдэ хамта хүдэлхэдэ бэлэн байгааг зааһан болобош хилые Тунхаглалда заагаагүй юм. Түрүүшын проектдо хилэ хизаарые НҮБ-ын хубааха планаар шиидэбэрилнэ гэжэ тунхаглажа байһан. Үүниие Розен, [[Бехор-Шалом Шитрит]] нар дэмжэжэ байһан бол Бен-Гурион, Цизлинг нар эсэргүүсэжэ, "Бидэ НҮБ-ын тогтоолые хүлеэн абаһан болобошье арабууд хүлеэжэ абагүй. Тэдэ бидэнтэй дайн хиихээр бэлдэжэ байна. Хэрбээ бидэ тэдэные ялажа, Галилиин баруун хэсэг гү, али Иерусалим хүрэхэ замай хоёр талын нютаг дэбисхэриие эзэлбэл энэ газаруудиинь уласай нэгэ хэсэг болоно. Бидэ яагаад ямарш тохёолдолдо арабууд хүлеэн зүбшөөрдөггүй хилэ хизгаарые хүлеэн зүбшөөрэх ёһотой гэжэ үү?" гээшэ мэдүүлһэн юм.<ref name="Shelley">[http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1990_1999/1999/4/Shelley%20Kleiman%20-%20The%20State%20of%20Israel%20Declares%20Ind The State of Israel Declares Independence] Israeli Ministry of Foreign Affairs</ref> Израилиин Түрэ Зуурын Засагай Газар [[Израилиин Түр Зуурын Засагай Газар|Минһелет Һаам]] 5–4-эй эсэргүү һанал үгэһэнэй дараа хилэ хизгаарые текстдэ оруулхые болиһон. [[Ревизионист Сионизм|Ревизионистууд]] [[Йордан гол|Йордан голой]] хоёр эрьедэ оршохо Еврейн уласые (Транс[[Иордани|йорданые]] оролсуулан) байгуулхаар "түүхэн хилын хүрээндэ" гэһэн хэлэлгые оруулхые хүһэһэн болобош амжалтала хүрээгүй юм. === Шажан === Хоёрдохи тоомохон асуудал болбол бэшэгэй һүүлшын хэсэгтэ Бурханые оруулхатай холбоотой байһан ба түлэблэлдэ "Бүхэные Шадагшада этигэжэ найдаха" гэһэн хэлэлгые ашаглаһан юм. Шапира и [[Иеһуда-Лейб Маймон]] гэһэн хоёр раввин хэлэлгые оруулхые дэмжэжэ, эные алгасажа болохгүй гэжэ мэдүүлһэн ба Шапира "Израилиин Бурхан" гү, али "Израилиин Бүхэные Шадагша ба Сагааруулагша" гэһэн найруулгые дэмжэһэн.<ref name="Shelley" /> Үүные шажангүй [[Мапам|Мапамай]] гэшүүн Цизлинг эсэргүүсэһэн юм. === Нэрэ === Зохёолшод мүн шэнэ уласай нэрые тодорхойлхо ёһотой байба. [[Израилиин Нютаг|Эрец Израиль]], Эвер ([[Евер|Ебер]] нэрэһээ гаралтай), [[Иудея]], [[Сион]] мүн Сиона, Иврия, Герцлия зэрэг нэрые һанал гаргаһан.<ref>[[Martin Gilbert|Gilbert, M.]] (1998) ''Israel: A History'', London: Doubleday. p. 187. {{ISBN|0-385-40401-8}}</ref> Хубааха планай ёһоор Иерусалим (Сион) болон [[Иудейн ууланууд|Иудейн уулануудай]] ехэнхи хэсэгиинь шэнэ уласай гадна байха тула Иудей ба Сионһоо татагалзаба.<ref>{{cite news|date=7 May 2008|title=Why not Judea? Zion? State of the Hebrews?|newspaper=Haaretz|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/981617.html|access-date=22 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510134718/http://www.haaretz.com/hasen/spages/981617.html|archive-date=10 May 2008|url-status=dead|accessdate=21 July 2021|archivedate=10 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510134718/http://www.haaretz.com/hasen/spages/981617.html}}</ref> Бен-Гурион "Израиль"-иие дэбжүүлһэн ба 6-3 һаналаар баталан абаһан юм.<ref name="JPost" /> Израилиин Гүрэнэй Архивһаа 2013 оной 4 һарада гаргаһан албан ёһоной баримта бэшэгүүдэй үзэхэдэ 1948 оной 5 һарада Израиль улас байгуулагдахаһаа хэдэ хоногой үмэнэ хуулиин нюурнүүд шэнэ уласые арабаар юу гэжэ нэрлэхэ талаар хэлсэсээр байба: Палестина (فلسطين Filastin), Сион (صهيون Sayoun) гү, али Израиль (إسرائيل Eesra’il). Эсэсэй эсэстэ хуулиин нюурнууд Палестина гэдэг нэрые Арабай шэнэ уласай нэрэ байха болон, худхаляан үүсхэжэ магадгүй гэжэ үзэһэн тула Израиль гэдэг хамагай хилбар хубилбарые һунгаһан.<ref>{{cite web|url=http://www.timesofisrael.com/leaders-grappled-over-arabic-name-for-fledgling-state/|title=Why Israel's first leaders chose not to call the country 'Palestine' in Arabic}}</ref> == Тунхаглалай ёһолол == [[Файл:Israel_-Independence_May_14,_1948.jpg|thumb|right|170px|Тунхаглалые соносхоор [[Ротшильдын бульвар]]ай 16-да байрлаха [[Тусгаар Тогтонолой Зал (Израиль)|Тель-Авивай Музейн]] газаа сугларһан һайндэрэй зон]] [[Файл:Invitation_to_Signing_of_Israel's_Declaration_of_Independence.PNG|thumb|left|170px|1948 оной 5 һарын 13-ай үдэрэй ёһололой урилга.]] [[Файл:Declaration_of_State_of_Israel_1948.jpg|мини|[[Давид Бен-Гурион]] мүнөөнэй [[сионизм|сионизмын]] байгуулагша [[Теодор Герцль|Теодор Герцлиин]] томо хүрэгэй дооро тусгаар тогтонолоо зарлажа байна]] Ёһолол [[Тусгаар Тогтонолой Зал (Израиль)|Тель-Авивай Музейдэ]] (мүнөөдэр Тусгаар Тогтонолой Зал гэжэ нэрлэгдэдэг) болоһон болобош, Ехэ Британиин эрхэ баригшад уридшалан болюулхые оролдожо магадгүй гү, али Арабай арми хүлеэһэнһээ эртэ добтолжо магадгүй гэжэ болгоомжолжо олониитэдэ мэдэгдээгүй юм. 5 һарын 14-эй үглөө бэшэг зөөгөөшээр урилга тараажа, абагшада 15:30 сагта хүрэлсэн ерэжэ, хэмжээ ябуулгые нюусалхые уряалба. Арга хэмжээ 16:00 сагта эхилжэ (шаббатые эбдэхэгүй байхаар һунгаһан саг) ба [[Коль Исраэль]] гэһэн шэнэ радиогой анханай дамжуулга боложо шууд транслировалһан.<ref>[http://www.mfa.gov.il/mfa/mfa-archive/1999/pages/shelley%20kleiman%20-%20the%20state%20of%20israel%20declares%20ind.aspx Shelley Kleiman-The State of Israel Declares Independence] Israel Ministry of Foreign Affairs</ref> Тунхаглалай эсэсэй хубилбарые үдэриинь баталагдаһанай дараа [[Еврейн Национальна Фонд|Еврейн Национальна Фондын]] байранда хэблэһэн. Текстые хүргэхын тулада байранда үлдэһэн [[Зеэв Шерф]] өөртөө транспорт эмхидхэхээ мартаһан юм. Эсэсэй эсэстэ тэрээндэ үнгэржэ байһан машиные зогсоожо, жолоошоһоо (түр зуура хүлһөөр абаһан машинаар эрхэгүй ябажа байһан) түүные ёһололдо абаашажа үгэхые гуйха ёһотой байба. Шерфын гуйлтые эхиндээ хүлеэжэ абахагүй болобош жолоошые идхажа шадажээ.<ref name="Shelley" /> Машиные сагдаа хотодо хурда хэтэрүүлһэн гэжэ зогсооһон болобошье тэрээндэ тэр тусгаар тогтонолой тунхаглалые һаатуулжа байна гэжэ тайлбарилһанай дараа билет олгоогүй юм.<ref name="JPost" /> Шерф музейдэ 15:59 сагта ерэһэн.<ref>[http://www.stljewishlight.com/news/world/article_7d1c7f6e-3efb-11e2-b93a-0019bb2963f4.html "The throwback museum that echoes independence"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612085528/https://www.stljewishlight.com/news/world/article_7d1c7f6e-3efb-11e2-b93a-0019bb2963f4.html |date=2020-06-12 }} ''St. Louis Jewish Light'', 5 December 2012</ref> 16:00 сагта Бен-Гурион шэрээгые алхаар сохижо ёһололые нээжэ, 250 зошод ерээдүйд Израилиин [[түрын дуулал]] болохо [[Һатиква|Һатиквагиие]] дуулажа эхилһэн.<ref name="JPost">[http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html One Day that Shook the world] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html|date=12 January 2012}} ''The Jerusalem Post'', 30 April 1998, by Elli Wohlgelernter</ref> Трибунын арын хана дээри мүнөөнэй сионизмые байгуулагша [[Теодор Герцль|Теодор Герцлиин]] зураг, хоёр тугые үлгэһэн ба энэ тугиинь ерээдүйн [[Израиль уласай туг|Израилиин албан ёһоной туг]] болоһон юм. Шагнагшадта "Би одоо [[Еврей Үндэһэнэй Зүблэлэй|Үндэһэнэй Зүблэлэй]] анханай уншалгаһаа гараһан Улас Байгуулагдаһан тухай хуйламал бэшэгые уншажа үгэхэ болоно" гэжэ хэлэһэнэй дараа Бен-Гурион тунхаглалые уншажа, 16 минутын дараа энэ үгээр эсэслэбэ "Еврейн Уласай Байгуулгын Хуйламал Бэшэгые бодожо хүлеэн абасгаая" гэжэ [[Иеһуда-Лейб Маймон|Фишман]] раввинда [[Шеһехеяну|Шеһехеянугай]] юрөөлые уншахые уряалба.<ref name="JPost" /> === Гараа табиһан хүнүүд === [[Файл:Flickr_-_Government_Press_Office_(GPO)_-_Ben_Gurion_(Left)_Signing_the_Declaration_of_Independence.jpg|слева|мини|Ben Gurion (Left) Signing the Declaration of Independence held by Moshe Sharett]] Ишувай ударидагшын хубида [[Давид Бен-Гурион]] гарын үсэг зураһан анханай хүн байба. Тунхаглалда Минһелет Һаамай бүхы 37 гэшүүд гараа табиха ёһотой байба. Гэбэшье арбан хоёр гэшүүн оролсожо шадаагүй ба тэдэнэй арбан нэгэнь [[Иерусалимай байлдаан|бүһэлэлтэдэ]] байһан [[Иерусалим|Иерусалимда]], нэгэнь гадаадада гасажээ. Үлэһэн 25 гэшүүдые алфавитай ёһоор дуудажа гар табилгуулжа, үгы байгшадта зай үлөөһэн. Гараа табиһан хүнүүдэй хоёриинь эмэгтэй хүнүүд байһан ([[Голда Меир]], [[Рахель Коһен-Каган]]).<ref name="TAM" /> Гараа табиһан бусад хүнүүд өөрын шэнжээ нэмэһэн, энэдэ [[Леви]] обогые дурдаһан "ҺаЛеви" гэһэн хэлэлгые нэмэжэ оруулһан [[Саадиа Кобаши]] ороһон.<ref name="TAM">[http://www.tam.co.il/23_4_2004/magazin11.htm For this reason we congregated] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013182456/http://www.tam.co.il/23_4_2004/magazin11.htm|date=13 October 2007}} ''Iton Tel Aviv'', 23 April 2004</ref> == Тэмдэглэл == {{Reflist|group=note}} {{notelist}} == Зүүлтэ == <references /> [[Категори:Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал]] [[Категори:1948 оной документ]] [[Категори:1948 он уласхоорондын харилсаанда]] [[Категори:1948 он Израилиин улас түрэдэ]] [[Категори:20-р зуун Тель-Авивда]] [[Категори:Давид Бен-Гурион]] [[Категори:Тусгаар тогтонолой тунхаглал]] [[Категори:Сионизмай Түүхэ]] [[Категори:1948 оной 5 һара]] 48ws020r8j1u5yqg6qb5bqs00hpv67j 0 12884 74674 74566 2026-06-03T23:03:54Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74674 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс мүнгэн тэмдэгтэ | currency_name_in_local = {{Script/Hebrew|שקל חדש}} ([[Иврит]])</br>{{script/Arabic|شيكل جديد}} ([[Араб хэлэн|Араб]]) | image_1 = File:השטרות החדשים של ישראל.jpg | image_title_1 = Шэнэ шекелиин банкнотууд (C сери) | iso_code = ILS | iso_number = 376 | subunit_name_1 = [[Израилиин агора|агора]] | plural = {{plainlist| *шекелиүд *шекалим}} | symbol = [[Шекелиин тэмдэг|₪]] | frequently_used_banknotes = [[20 шэнэ шекелиин банкнот|₪20]], [[50 шэнэ шекелиин банкнот|₪50]], [[100 шэнэ шекелиин банкнот|₪100]], [[200 шэнэ шекелиин банкнот|₪200]] | rarely_used_banknotes = [[5 шэнэ шекелиин банкнот|₪5]], [[10 шэнэ шекелиин банкнот|₪10]] | frequently_used_coins = [[Израилиин арбан-агоротой зоос|10 агорот]], [[Израилиин хахад-шекелиин зоос|1/2 шекель]], [[Израилиин нэгэ-шекелиин зоос|₪1]], [[Израилиин хоёр-шекелиин зоос|₪2]],</br> [[Израилиин табан-шекелиин зоос|₪5]], [[Израилиин арбан-шекелиин зоос|₪10]] | rarely_used_coins = [[Израилиин нэгэ-агорагай зоос|1 агора]], [[Израилиин табан-агоротой зоос|5 агорот]] | subunit_ratio_1 = {{Frac|100}} | plural_subunit_1 = {{plainlist| *агорот}} | using_countries = {{flag|Израиль}}<br />{{flag|Палестинын Захиргаа}}''<ref>According to Article 4 of the 1994 Paris Protocol [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm The Protocol allows the Palestinian Authority to adopt additional currencies]. In the [[West Bank]] the [[Jordanian dinar]] is widely accepted and in the [[Gaza Strip]] the [[Egyptian pound]] is often used.</ref><br />'' | issuing_authority = [[Израилиин Банк]] | issuing_authority_website = {{URL|boi.org.il/}} | printer = [[Orell Füssli]]<ref name="fussli1">{{Cite web|url=https://www.20min.ch/finance/news/story/Israel-laesst-in-Zuerich-Geld-drucken-25053913|title=Israel lässt in Zürich Geld drucken|first=www 20minuten ch, 20 Minuten, 20 Min|last=www.20min.ch|website=20 Minuten|date=27 April 2011}}</ref> | mint = [[Солонгосой Хэбтэ сохилго ба Аюулгүй Хэблэлэй Корпораци|KOMSCO]]<ref name="komsco1">{{cite web|url=https://www.voanews.com/east-asia/s-korea-makes-money-making-money|title=S. Korea Makes Money by Making Money|date=2012-07-17|website=Voice of America News|access-date=2020-03-13}}</ref> | inflation_rate ={{decreasepositive}}-0.59% (2020) <br>{{increasenegative}}0.35% (2021 est.) | inflation_source_date = [[Израилиин Банк]], [[Statista]], </br>2021 оной 4 һара}} '''Израилиин шэнэ шекель''' ({{lang-he|שֶׁקֶל חָדָשׁ}} ''{{transl|he|{{Audio|Shekel Hadash.ogg|sheqel ẖadash|help=no}}}}''; {{lang-ar|شيكل جديد}} {{transl|ar|DIN|šēkal jadīd}}; [[Валютын тэмдэг|тэмдэг]]: '''[[Шекелиин тэмдэг|₪]]'''; [[ISO 4217|код]]: '''ILS'''), хилбараар '''Израилиин шекель''' ({{lang-he|שקל ישראלי}}, {{lang-ar|شيكل إسرائيلي}}), болбол [[Израиль|Израилиин]] [[мүнгэн тэмдэгтэ]] ба Палестинын газар нютагдахи [[Баруун эрье]], [[Газын хэлтэһэн|Газын хэлтэһэндэ]] хуули ёһоной түлбэриин хэрэгсэл болгон ашаглагдадаг. Шэнэ шекель 100 [[Израилиин агора|агоротдо]] хубаагдадаг. Шэнэ шекелиие 1986 оной 1 һарын 1-һээ эхилэн 1000:1 харилсаанаар [[Гиперинфляци|гиперинфляцитай]] [[Хуушан Израилиин шекель|хуушан шекелиие]] орложо ашаглагдажа эхилһэн. Шэнэ шекелиин [[Валютын тэмдэг|валютын тэмдэгиинь]] ⟨ '''[[Шекелиин тэмдэг|₪]]''' ⟩ ''шекель'' ({{Script/Hebrew|[[ש]]}}) ба ''хадаш'' ({{Script/Hebrew|[[ח]]}}) (шэнэ) гэһэн үгэнүүдэй эхинэй [[Еврей бэшэг|Еврей үзэгнүүдэй]] тааралдал юм. Энэнь үмэниинь '''шэнэ Израилиин шекель''' гэжэ нэрлэгдэдэг байһан ба '''''NIS''''' ('''ש"ח'''‎ ба '''ش.ج'''‎) гэһэн албан ёһоной буһа хуряамжалагдаһан үгые дотоододоо үүные нэрлэхэ зорилгоор ашагладаг хэбээр байгаа ба [[Израилиин Банк|Израилиин Банкын]] вебсайт дээри гарадаг. Гэбэшье '''Израилиин шэнэ шекелиин''' уласхоорондын ''албан ёһоной'' валютын кодиинь [[ISO 4217]] стандартын дагуу [[Уласхоорондын Стандартизациин Байгуулга|Уласхоорондын Стандартизациин Байгуулгаһаа]] тогтооһониинь '''ILS''' юм. == Түүхэ == "[[Шекель]]" (שֶׁקֶל‎) нэрэнь адли нэрэтэй эртэнэй Библиин мүнгэн тэмдэгтэһээ гаралтай. Авраамые Хеврон дахи [[Патриархуудай Агы|Патриархуудай Агыда]] зорюулжа Хиттитын Ефрондо "дүрбэн зуун мүнгэн шекель" түлэһэн гэжэ Библиин эртын эшэдэ дурдаһан байдаг.<ref>[https://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0123.htm Genesis 23:25] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126205702/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt0123.htm |date=2021-01-26 }}.</ref> Шекель болбол эртэнэй Израилиин шэгнүүри гү, али мүнгэн тэмдэгтиин хэдэ хэдэн единицын нэгэ ба еврей гаралтай ש-ק-ל (š-q-l) нь 'татаха' гэһэн удхатай (שָׁקַל šaqal 'шэгнэхэ', שֶׁקֶל šeqel 'нэгэ янзын шэгнүүри'), бусад Семит хэлэнүүдэй адлирхуу байдагиинь Аккади (тусх. šaqālu ба šiqlu)<ref>{{Cite web|url=http://www.assyrianlanguages.org/akkadian/dosearch.php?searchkey=469&language=id|title=Search Entry}}</ref> ба Арамей (тусх. תְּקַל teqal ба תִּקְלָא tiqla).<ref>{{Cite web|url=https://www.sefaria.org.il/Jastrow%2C_%D7%AA%D6%B4%D6%BC%D7%A7%D6%B0%D7%9C%D6%B8%D7%90?lang=he|title=Jastrow, תִּקְלָא}}</ref> Анха энэнь ешмээнэй шэгнүүритэй холбоотой байһан байжа магадгүй юм. [[Эртэ сагай Израилиин ба Иудеягай Түүхэ|Эртэнэй Израильда]] шекелиинь 180 оршон орооһон (11 [[грамм]] гү, али. 35 тройн унци) байһан гэдэг. Мүнөөнэй [[Израиль|Израиль улас]] байгуулагдаһанһаа хойшо 1948 оной 5 һарын 14-эй үдэрһээ 1952 он хүрэтэр [[Англи-Палестинын Банк|Англи-Палестинын Банкһаа]] [[Фунт стерлинг|Британиин фунт стерлингтэй]] уягдаһан [[Палестинын фунт]] хэлбэрээр банкнотууд гаргагдажа байһан.<ref name="auto">{{citation|publisher=Bank of Israel|place=IL|title=One Palestine Pound|url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=1&series_name=Anglo%20Palestine%20Bank%20Series&pg_name=p002&pg_kot=ONE%20PALESTINE%20POUND|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427085208/http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=1&series_name=Anglo%20Palestine%20Bank%20Series&pg_name=p002&pg_kot=ONE%20PALESTINE%20POUND|archive-date=27 April 2006|df=dmy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427085208/http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=1&series_name=Anglo%20Palestine%20Bank%20Series&pg_name=p002&pg_kot=ONE%20PALESTINE%20POUND |date=27 April 2006 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=1&series_name=Anglo%20Palestine%20Bank%20Series&pg_name=p002&pg_kot=ONE%20PALESTINE%20POUND |accessdate=4 August 2021 |archivedate=27 April 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060427085208/http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=1&series_name=Anglo%20Palestine%20Bank%20Series&pg_name=p002&pg_kot=ONE%20PALESTINE%20POUND }}</ref> 1952 ондо Англи-Палестинын Банк нэрээ [[Леуми Банк|Банк Леуми Ле-Исраэль]] (Израилиин Үндэһэнэй Банк) болгон хубилгажа, валютын нэрэнь [[Израилиин фунт]] болоһон.<ref>{{citation|publisher=Bank of Israel|place=IL|title=One Israeli Pound|url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=2&series_name=Bank%20Leumi%20Le-Israel%20Series&pg_name=p007&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927000546/http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=2&series_name=Bank%20Leumi%20Le-Israel%20Series&pg_name=p007&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND|url-status=dead|archive-date=27 September 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000546/http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=2&series_name=Bank%20Leumi%20Le-Israel%20Series&pg_name=p007&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND |date=27 September 2007 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=2&series_name=Bank%20Leumi%20Le-Israel%20Series&pg_name=p007&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND |accessdate=4 August 2021 |archivedate=27 September 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927000546/http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=2&series_name=Bank%20Leumi%20Le-Israel%20Series&pg_name=p007&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND }}</ref> === Израилиин фунт (1952–1980) === {{Main|Израилиин фунт}} Израилиин фунт (לירה ישראלית‎, "лира исраэлит") нь 1952 оной 6 һараһаа 1980 оной 2 һарын 23 хүрэтэр [[Израиль|Израилиин]] мүнгэн тэмдэгтэ байһан ба 1980 оной 2 һарын 24-дэ [[Хуушан Израилиин шекель|шекелиэр]] һолигдоһон. 1955 онһоо эхилэн [[Израилиин Банк]] байгуулагдажа, [[Банкното|мүнгэн тэмдэгтэ]] гаргаха уялгые абаһанай дараа зүбхэн "I£" тэмдэгэй хамта зүбхэн еврей нэрые ашаглажа байһан.<ref>{{citation|publisher=Bank Le-Israel|place=IL|title=First Series of the Pound|url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=4&series_name=First%20Series%20of%20the%20Pound&pg_name=p012&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927002117/http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=4&series_name=First%20Series%20of%20the%20Pound&pg_name=p012&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND|url-status=dead|archive-date=27 September 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927002117/http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=4&series_name=First%20Series%20of%20the%20Pound&pg_name=p012&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND |date=27 September 2007 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=4&series_name=First%20Series%20of%20the%20Pound&pg_name=p012&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND |accessdate=5 August 2021 |archivedate=27 September 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927002117/http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=4&series_name=First%20Series%20of%20the%20Pound&pg_name=p012&pg_kot=ONE%20ISRAELI%20POUND }}</ref> [[Фунт стерлинг|Британиин фунт стерлингтэй]] уялгые 1954 оной 1 һарын 1-дэ болюулжа, 1960 ондо Израилиин фунтын бутархай единицые 1000 [[Израилиин прута|прутотһоо]] 100 [[Израилиин агора|агорот]] болгон хубилгаһан. 1960-д оной үедэ Израилиин мүнгэн тэмдэгтын еврей бэшэ нэрын талаар үгэ буляалдаанай үрэ дүндэ Һангай министрдэ фунт гэдэг нэрые Еврей нэрээр, [[шекель]] (שקל), хубилгахые захирһан хуули гараһан. Хуулинь министрдэ хубилалга оруулха он һара үдэрые тодорхойлхо боломжые олгоһон. Хуулинь 1980 оной 2 һарада Израилиин засагай газар мүнгэнэй системые хубилгажа, 1 шекель = I£10 курсээр шекелиие нэбтэрүүлһэнһээ хойшо хүсэндэ ороһон юм. === Шекель (1980–1985) === {{Main|Хуушан Израилиин шекель}} Шекель гү, али хуушан шекелиинь 1980 оной 2 һарын 24-һээ 1985 оной 12 һарын 31-эй хоорондо Израиль уласай мүнгэн тэмдэгтэ байба. Энэ болон энэнэй урдахи Израилиин фунт 1960-д ба 1970-д оной үедэ гадаада валютын [[Девальваци|девальвациие]] байнга хабаадуулагдажа байһан. Энэ тенденцинь 1980-д оной эхээр хуушан шекелиин [[Гиперинфляци|гиперинфляциар]] түгэсэһэн юм. [[1985 оной Израилиин Эдэй засагай Тохонижуулга План|1985 оной Эдэй засагай Тохонижуулга Планай]] үрэ дүндэ инфляциие тогтооһоной дараа 1986 оной 1 һарын 1-дэ хуушан шекелиие [[Деноминаци (эдэй засаг)|орлуулан]] шэнэ шекелиие нэбтэрүүлжэ IS 1,000-ые ₪1 сэнтэй һолиһон. === Шэнэ шекель (1985–мүнөө үе) === 1980-д оной [[хёморол|эдэй засагай хёморол]], удаахи 1985 ондо шэнэ шекелиие нэбтэрүүлһэнһээ хойшо [[Израилиин Банк]] болон [[Израилиин Засагай газар]] үлүү болгоомжотой, консерватив түсэб, мүнгэ-кредитэй политикые ябуулжа, заха зээлидэ һуурилһан эдэй засагай янза бүриин реформые аажамаар бэелүүлжэ эхилһэн. Тэрээнһээ гадна сүлөөтэ худалдаанай хэлсээндэ баталалһанаар Израилиин эдэй засаг тэмсэлдэхэ шадабаритай боложо, ажа үйлэдбэри ба научна базада ехэ хэмжээнэй зөөри оруулалга хииһэнээр туһа улас дэлхэйн [[мэдэлгын эдэй засаг]] үргэлгэтэй холбоотой боломжоо ашаглажа, уламаар экспорт нэмэгдэжэ, продукт ба хангалтада шэнэ заха зээли нээгдэһэн. Эдэгээр нүхэсэлүүдэй үрэ дүндэ инфляци нилээд бага байһан ба мүнөө үедэ уласиинь [[Түлбэриин баланс|түлбэриин положительна балансые]] дэмжэжэ байгаа ба 2010 ондо ДНБ-ээ 3 оршон хубитай эквивалентнэ урдадаг счётой ашагтай гараһан юм. Тиимэһээ валютань евро, швейцари франкын тусхай ургалтаһаа багашье гэһэн шангарша 2001-2011 онуудта АНУ-ай доллартай зэргэсүүлхэдэ шэнээнэй 20%-иар дээшэлһэниинь урдахи арбан жэлдэ һуларһантай сасуулхада эсэргүү байба. 2003 оной 1 һарын 1-һээ эхилэн шэнэ шекелиинь сүлөөтэ [[конверсидэ ородог валюта]] болоһон юм. 2006 оной 5 һарын 7-ой үдэрһээ эхилэн шекелиин [[Гараһан мүнгэнэй зэбсэг|гараһан мүнгэнэй зэбсэгэй]] шэнэ аралжааные [[Чикакогой Худалдаанай Биржэ|Чикакогой Худалдаанай Биржэдэ]] хиихэ боломжотой болоһон.<ref>{{cite press release|publisher=Chicago Mercantile Exchange|date=6 April 2006|url=http://www.cme.com/about/press/cn/06-45shekel18024.html|title=CME to Launch Foreign Exchange Contract on Israeli Shekel}}</ref> Энэнь шэнэ шекелиие [[Валютын аралжаанай заха зээли|гадаада валютын заха зээлидэ]] [[Фьючерс|фьючерсын гэрээ]] байгуулха боломжотой дэлхэйн хорин тухай валютын нэгэ болгожо байна. Энэнь мүн дэлхэйн олон орондо хэрэглэгшэд андалдаха боломжотой валюта юм.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/954033.html|title=Israelis can soon travel the world with shekels in their pockets|publisher=[[Haaretz]]|website=haaretz.com|access-date=15 March 2018|accessdate=6 August 2021|archivedate=3 December 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091203064953/http://www.haaretz.com/hasen/spages/954033.html}}</ref><ref>{{cite web|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1211434107513|title=shekel begins trading on global markets|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813133456/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1211434107513|archive-date=13 August 2011|publisher=[[Jerusalem Post]]|website=jpost.com|access-date=15 March 2018|accessdate=6 August 2021|archivedate=13 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110813133456/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull&cid=1211434107513}}</ref> 2008 оной 5 һарын 26-да Олон уласай [[CLS (түлбэриин системэ)|CLS Банкиинь]] түлбэри тоосооные шэнэ шекелиие гүйсэдхэжэ, валютые бүрэн [[конверсидэ ородог валюта]] болгоһон юм.<ref>{{cite web|author=CLS Press Release|date=26 May 2008|url=http://www.cls-group.com/news/article.cfm?objectid=127EC3A9-F263-C9E9-19BE3E0623DCF229&origin=26E70E8A-14C7-4247-BC9E9B0B321D4D68|title=CLS Bank live with Israeli shekel and Mexican Peso|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080530170857/http://www.cls-group.com/news/article.cfm?objectid=127EC3A9-F263-C9E9-19BE3E0623DCF229&origin=26E70E8A-14C7-4247-BC9E9B0B321D4D68|archive-date=30 May 2008|df=dmy-all|accessdate=6 August 2021|archivedate=30 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080530170857/http://www.cls-group.com/news/article.cfm?objectid=127EC3A9-F263-C9E9-19BE3E0623DCF229&origin=26E70E8A-14C7-4247-BC9E9B0B321D4D68}}</ref> == Зоос == 1985 ондо [[Израилиин нэгэ-агорагай зоос|1 агора]], [[Израилиин табан-агоротой зоос|5 агорот]], [[Израилиин арбан-агоротой зоос|10 агорот]], [[Израилиин хахад-шекелиин зоос|₪1/2]], [[Израилиин нэгэ-шекелиин зоос|₪1]] гэһэн сэнтэй зооснууд нэбтэрүүлһэн.<ref>{{cite web|url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/cat_all_eng.htm?series_num=25&series_name=Agora%20and%20New%20Shekel%20Series|title=About the Agora and New Shekel Series|access-date=26 December 2007|work=Banknotes and Coins Catalog|publisher=[[Bank of Israel]]}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1990 ондо [[Израилиин табан-шекелиин зоос|₪5]] зооснууд,<ref>{{cite web|url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=25&series_name=Agora%20and%20New%20Shekel%20Series&pg_name=c040&pg_kot=5%20NEW%20SHEQALIM|title=5 NEW SHEQALIM|access-date=26 December 2007|work=Banknotes and Coins Catalog|publisher=The Bank of Israel}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1995 ондо [[Израилиин арбан-шекелиин зоос|₪10]] зоос эрьелтэдэ ороһон.<ref>{{cite web|url=http://www.bankisrael.gov.il/catal/eng/bill_all_eng.htm?series_num=25&series_name=Agora%20and%20New%20Shekel%20Series&pg_name=c041&pg_kot=10%20NEW%20SHEQALIM|title=10 NEW SHEQALIM|access-date=26 December 2007|work=Banknotes and Coins Catalog|publisher=The Bank of Israel}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Израилиин нэгэ-агорагай зоос|1 агорагай]] үйлэдбэрилгэ 1990 ондо зогсожо, 1991 оной 4 һарын 1-дэ эрьелтэһээ хуряагдаһан. [[Израилиин хоёр-шекелиин зоос|2 шекелиин]] зоос 2007 оной 12 һарын 9-дэ эрьелтэдэ ороһон.<ref name="2sheqalim">{{cite press release|url=http://www.bankisrael.gov.il/press/eng/070708/070708e.htm|title=The new NIS 2 coin|access-date=26 December 2007|date=8 July 2007|publisher=The Bank of Israel}}</ref> Хамагай һүүлдэ 2007 ондо сохигдоһон [[Израилиин табан-агоротой зоос|5 агоротой]] зоосые 2008 оной 1 һарын 1-дэ эрьелтэһээ хуряагдаһан.<ref name="5agorot">{{cite web|url=http://www.boi.org.il/he/Currency/PublicEnquiries/Pages/CancellationOf5Cents.aspx|title=Cancellation of the 5 agora coin.|language=he|access-date=4 September 2016|date=1 January 2008|publisher=The Bank of Israel|accessdate=6 August 2021|archivedate=6 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160506055943/http://boi.org.il/he/Currency/PublicEnquiries/Pages/CancellationOf5Cents.aspx}}</ref> 2011 оной 4 һарада металл бага ашагладаг, тиимэһээ үнэ сэн багатай шэнэ зооснууд сохигдохо болоно гэжэ мэдэгдэһэн. Хуурмаг зоос хиихэнь баһа хэсүү байха болоно.<ref>[http://www.calcalist.co.il/local/articles/0,7340,L-3515589,00.html Tomer Avital's report] in [[Calcalist]], 21 April 2011 (Hebrew)</ref> Израилиин Банк түсэблэгдэжэ буй зоосоной серидэ "шэнэ" гэһэн үгые хаһаха талаар хэлэлсэгдэжэ байна. Батажалгабал энэнь 1985 оной 9 һарада шэнэ шекелиин зоосые худалдаанда гараһанһаа хойшо бүхы зоосые анха һолиһон тохёолдол болохо юм.<ref>[http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-4059359,00.html Gad Lior's report] in [[Ynet]], 21 April 2011</ref> Зоосые [[Солонгосой Хэбтэ сохилго ба Аюулгүй Хэблэлэй Корпораци]] (KOMSCO) сохидог.<ref name="komsco1" /> {|class="wikitable" style="font-size: 90%" |+ Шэнэ шекелиин зоосой сери |- !rowspan=2| Зураг !! rowspan="2" | Үнэ сэн !! colspan="4" | Техническэ тодорхойлолго !! colspan="3" | Бэшэжэ харуулга !! colspan="2" | Һара үдэр |- ! Диаметр !! Зузаан !! Масса !! Бүридэл !! Эрмэг !! Урда !! Арын !! гаргалга !! абалга |-{{Coin-yellow-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 1 Agora 1985 Obverse & Reverse.jpg|250px]] | {{nowrap|1 агора}} | 17&nbsp;мм | 1.2&nbsp;мм | 2 гр |rowspan=4| [[Адюминиин бронзо]]<br />92% [[зэд]]<br />6% [[хүнгэн сагаан]]<br />2% [[никель]] | rowspan="4" | Хилбар | Эртэнэй [[галера]], [[Израиль уласай һүлдэ|гүрэнэй һүлдэ]], "Израиль" [[Иврит]], [[Араб хэлэн|Араб]] ба [[Англи хэлэн|Англи хэлээр]] |rowspan=3| Үнэ сэн, һара үдэр | rowspan="4" | 1985 оной 9 һарын 4 | 1991 он 4 һарын 1 |-{{Coin-yellow-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 5 Agorot 1985 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] | 5 агорот<!--sic--> | 19.5&nbsp;мм | 1.3&nbsp;мм | 3 гр | [[Нэгэдүгээр Еврей–Ромын Дайн|Еврейшүүдэй Ромын эсэргүү дайнай]] дүрбэдэхи жэлэй зоосой репликэ, хоёр [[Этрог|этрогимэй]] хоорондохи [[Лулав|лулавай]] дүрсэ, [[Израиль уласай һүлдэ|гүрэнэй һүлдэ]], "Израиль" [[Иврит]], [[Араб хэлэн|Араб]] ба [[Англи хэлэн|Англи хэлээр]] | 2008 он 1 һарын 1 |-{{Coin-yellow-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 10 Agorot 1985 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] | {{nowrap|10 агорот}}<!--sic--> | 22&nbsp;мм | 1.5&nbsp;мм | 4 гр | [[Менора (сүмэ)|Долоо һалаатаһан дэнгэй һууритай]] [[II Антигон (Хасмоней)|II Антигоной]] гаргаһан зоосой репликэ, [[Израиль уласай һүлдэ|гүрэнэй һүлдэ]], "Израиль" [[Иврит]], [[Араб хэлэн|Араб]] ба [[Англи хэлэн|Англи хэлээр]] | rowspan="2" | Мүнөөнэй |- {{Coin-gold-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel Half New Sheqel 1985 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] | {{nowrap|₪0.5}} | 26&nbsp;мм | 1.6&nbsp;мм | 6.5 гр | [[Лирэ]], [[Израиль уласай һүлдэ|гүрэнэй һүлдэ]] | Үнэ сэн, һара үдэр, "Израиль" [[Иврит]], [[Араб хэлэн|Араб]] ба [[Англи хэлэн|Англи хэлээр]] |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 1 New Sheqel 1985 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] | {{nowrap|₪1}} | 18&nbsp;мм | 1.8&nbsp;мм | 3.5 гр |[[Зэд-никелиин холисо|Зэд-никель]]<br />75% [[зэд]]<br />25% [[никель]] (1985-1993)<br/ >[[Никель]]<nowiki/>дэһэн булад (1994–мүнөө үе)<ref>Note that nickel-clad steel 1 new sheqalim coins were issued in 1994 and 1995</ref> |Хилбар | [[Сараана]], "Йеһуд" эртэнэй Ивридээр, [[Израиль уласай һүлдэ|гүрэнэй һүлдэ]] | rowspan="4" |Үнэ сэн, һара үдэр, "Израиль" [[Иврит]], [[Араб хэлэн|Араб]] ба [[Англи хэлэн|Англи хэлээр]] |1985 оной 9 һарын 4 | rowspan="4" |Мүнөөнэй |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 2 New Sheqels 2010 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] | {{nowrap|₪2}} | 21.6&nbsp;мм | 2.3&nbsp;мм | 5.7 гр | Никельдэһэн булад | Сегментшэлһэн (Хилбар ба Бэржылгэһэн секцинүүд) | Хоёр элбэг дэлбэгэй эбэр, [[Израиль уласай һүлдэ|гүрэнэй һүлдэ]] | 2007 оной 12 һарын 9 |-{{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 5 New Sheqels 2012 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] | {{nowrap|₪5}} | 24&nbsp;мм | 2.4&nbsp;мм | 8.2 гр | [[Зэд-никелиин холисо|Зэд-никель]]<br />75% [[зэд]]<br />25% [[никель]] | 12 таланууд | Баханын ниислэл, [[Израиль уласай һүлдэ|гүрэнэй һүлдэ]] | 1990 оной 1 һарын 2 |- {{Coin-silver-color}} | style="background:white;text-align:center" | [[file:Israel 10 New Sheqels 2011 Edge, Obverse & Reverse.jpg|250px]] |{{Coin-silver-color}} | {{nowrap|₪10}} | 23&nbsp;мм<br />Гол: 16&nbsp;мм | 2.2&nbsp;мм | 7 гр | '''Сахариг:''' Никельтэй булад<br />'''Түб:''' Алтариг уялаатай зэд | Бэржылгэһэн | Долоон набшатай ба хоёр финиктэй корзинатай пальма, "Сионой гэмээ сагааруулгын түлөө" гэһэн үгэнүүд эртэнэй ба мүнөөнэй [[Еврей бэшэг|Еврей бэшэгээр]] | 1995 оной 2 һарын 7 |} * Израилиин зоос дээрхи бүхы һара үдэрые [[Еврейн литэ|Еврейн литээр]] бэшэһэн ба [[Еврей тоо|Еврей тоогоор]] бэшэгдэһэные анхарагты. == Банкнотууд == === A сери (1985–1999) === 1985 оной 9 һарын 4-эй үдэрһээ эхилэн ₪5, ₪10, ба ₪50-иин банкнотууд эрьелтэдэ ороһон. 1986 оной 5 һарын 8-да ₪1 банкнот, 1986 оной 8 һарын 19-да ₪100-иин банкнот гараһан. 1988 оной 4 һарын 2-до ₪20-иин банкнот, 1992 оной 2 һарын 16-да ₪200-иин банкнот гаража энэ сериие дуусгаһан.<ref>{{cite book|last1=Linzmayer|first1=Owen|title=The Banknote Book|chapter=Israel|publisher=www.BanknoteNews.com|year=2012|location=San Francisco, CA|chapter-url=http://www.banknotebook.com}}</ref> ₪1, ₪5 ба ₪10 банкнотуудиинь үмэнэхи IS 1000, 5000, ба 10 000 банкнотуудай эжэл загбарые ашаглаһан болобошье номиналиинь ондоо байһан. Хожомынь ₪1, ₪5 ба ₪10 банкнотуудые зоосоор һолигдоһон. Эдэгээр хэдэ хэдэн зоосые анханай хэблэлдэ банкнот дээрхи хүнүүдэй дүрсые һиилэһэн байһан. {| class="wikitable" style="font-size: 90%" !Зураг !Үнэ сэн !Хэмжээ !Үнгэ !Урда !Арын !Гаргалгын дата !Гаралгын дата |- |[[Файл:Israel_1_Sheqel_1986_Obverse_&_Reverse.jpg|265x265пкс]] |₪1 | rowspan="7" |76x 138&nbsp;мм |ногоон |[[Маймонид]] |Маймонидай хүдөөлһэн Тибери; Эртэнэй шулуун зула |1986 оной 5 һарын 8 |1995 |- |[[Файл:Israel_5_New_Sheqalim_1987_Obverse_&_Reverse.jpg|265x265пкс]] |₪5 |хүхэ |[[Леви Эшколь]] |[[Бүхы израилиин уһанай хоолой|Үндэһэнэй резервуар]], таланууд ба үрэгүй газаруудые символизировалһан уһатай хоолой |1985 оной 9 һарын 4 |1995 |- |[[Файл:Israel_10_New_Sekel_1985_Obverse_&_Reverse.jpg|265x265пкс]] |₪10 |шара улаан |[[Голда Меир]] |Голда Меириин 1948 ондо Израилиин элшэн сайдай хубиар Москвада ерэхэдээ [[Москвагай хорой синагого|Москвагай хорой синагогын]] урада сугларһан хүнүүдэй дундахи зураг |1985 оной 9 һарын 4 |1995 |- |[[Файл:Israel_20_New_Sheqalim_1993_Obverse_&_Reverse.jpg|276x276пкс]] |[[20 шэнэ шекелиин банкнот|₪20]] |хара боро |[[Моше Шарет]] |[[Герцлиягай Гимнази|Герцлиягай Гимназиин]] анханай байшан, ара таладахи Жэжэг [[Тель-Авив]] |1988 оной 4 һарын 2 |2000 оной 7 һарын 1 |- |[[Файл:Israel_50_New_Sheqalim_1992_front_&_back.jpg|272x272пкс]] |[[50 шэнэ шекелиин банкнот|₪50]] |ягаан хүхэ |[[Шмуэль Йосеф Агнон]] |Иерусалимай горизонт, Зүүн Европодохи газар, Агноной түүхэй болодог ябадалай газар. |1985 оной 9 һарын 4 |2000 оной 7 һарын 1 |- |[[Файл:Israel_100_New_Sheqalim_1995_front_&_back.jpg|279x279пкс]] |[[100 шэнэ шекелиин банкнот|₪100]] |хүрин |[[Ицхак Бен-Цви]] |[[Пкиинэй Синагого]], Эртэнэй шулуун зула |1986 оной 8 һарын 19 |2000 оной 7 һарын 1 |- |[[Файл:Israel_200_New_Sheqalim1994_Obverse_&_Reverse.jpg|274x274пкс]] |[[200 шэнэ шекелиин банкнот|₪200]] |улаан |[[Залман Шазар]] |Шазарай һанаашалһан Болбосоролой тухай хуулиин бэлгэдэл болгон шэрээ дээри бэшэжэ буй басаган, ба ара таладахи Еврей бараа үсэгнүүд |1992 оной 2 һарын 16 |2000 оной 7 һарын 1 |} === B сери (1999–2017) === Хоёрдохи сериин банкнотуудые 1999 ондо гаргаһан ба 2005 он гэхэдэ анханай сериие орлоһон. [[Ицхак Рабин|Ицхак Рабинай]] хүрэгтэй ₪500 банкнот гаргаха план 1995 ондо Рабиные алагдаһанай дараахан зарлагдаһан. Гэбэшье инфляциин бага темптэй байһан тула энэ банкнот хиихэ зайлашагүй юумэнгүй байһан ба хэзээшье гаража байгаагүй.<ref>{{cite web|url=http://www.collect.co.il/objects/articles/03/0301/500_nis.jpg|title=The 500 NIS banknote that was never released (Obverse)|accessdate=2021-08-06|archivedate=2021-03-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210323082957/http://www.collect.co.il/objects/articles/03/0301/500_nis.jpg}}</ref> {| class="wikitable" style="font-size: 90%" |+Шэнэ шекелиин хоёрдохи сери !Зураг !Үнэ сэн !Хэмжээ !Үнгэ !Урда !Ара !Гаргалгын дата |- |[[Файл:Israel-20-New-Sheqalim-1998-revers.jpg|265x265пкс]][[Файл:Israel-20-New-Sheqalim-1998-avers.jpg|265x265пкс]] |{{nowrap|[[20 шэнэ шекелиин банкнот|₪20]]}} | rowspan="6" |71x 138&nbsp;mm |Ногоон |[[Моше Шарет]] |[[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн 2-р дайндахи]] Еврей һайн дураараа ябагшад; харуулай башни, мүнхэлэлгын башни ба сэлеэнэй зоомол хашаа |1999 оной 1 һарын 3 |- |[[Файл:20_NIS_Bill_(polypropylene)_Obverse_&_Reverse.jpg|276x276пкс]] |{{nowrap|[[20 шэнэ шекелиин банкнот|₪20]]}} |Ногоон |[[Моше Шарет]] |[[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн 2-р дайндахи]] Еврей һайн дураараа ябагшад; харуулай башни, мүнхэлэлгын башни ба сэлеэнэй зоомол хашаа. Нэмэлтэ полипропилен банкнот дээрхи Ивридээр бэшэгдэһэн "Израиль уласай 60 жэл" гэһэн улаан текст. ([[Полипропилен]], [[Полимер|полимерэй]] субстратаар хиигдэһэн, ба эрьелтын хугасаа хэдэхэн сарын хугасаатай юрын B сериин банкнотһоо үлүү юм. Полимер банкнотые [[Швейцари|Швейцариин]] [[Цюрих]] хотын [[Orell Füssli]] Аюулгүй Принтингдэ хэблэгдэһэн) |2008 оной 4 һарын 13 |- |[[Файл:50_NIS_Bill_Obverse_&_Reverse.jpg|276x276пкс]] |{{nowrap|[[50 шэнэ шекелиин банкнот|₪50]]}} |Ягаан хүхэ |[[Шмуэль Йосеф Агнон]] |Агноной блокнот ручка ба нюдэнэй шэл, [[Иерусалим]] ба [[Сүмын Уула]] |1999 оной 10 һарын 31 |- |[[Файл:100_NIS_Bill_Obverse_&_Reverse.jpg|276x276пкс]] |{{nowrap|[[100 шэнэ шекелиин банкнот|₪100]]}} |Хүрин |[[Ицхак Бен-Цви]] |[[Пкиинэй Синагого]] |1999 оной 1 һарын 3 |- |[[Файл:200_NIS_Bill_Obverse_&_Reverse.jpg|276x276пкс]] |{{nowrap|[[200 шэнэ шекелиин банкнот|₪200]]}} |Улаан |[[Залман Шазар]] |[[Цфат|Цфатдахи]] гудамжа ба Цфатай тухай Шазарай эссегэй текст |1999 оной 10 һарын 31 |- | |{{nowrap|₪500}} |Хүхэ |[[Ицхак Рабин]] |Наһа бараһан Юрэнхы Сайдай алагдахын урдахана хэлэһэн үгын нэгэ хэсэг<ref>{{citation|publisher=Bulletin of the Numismatics Association in Israel|title=שטר בסימן שאלה|url=http://www.collect.co.il/content.aspx?id=301|date=October 2005}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210113002656/http://www.collect.co.il/content.aspx?id=301 |date=2021-01-13 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.collect.co.il/content.aspx?id=301 |accessdate=2021-08-06 |archivedate=2021-01-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113002656/http://www.collect.co.il/content.aspx?id=301 }}</ref> |Хэзээшье хэблэгдээгүй |} {{Clear}} === C сери (2014–мүнөө үе) === The committee proposed that the new series would bear the portraits of prominent Hebrew poets, among them [[Rachel Bluwstein]], [[Shaul Tchernichovsky]], [[Leah Goldberg]] and [[Nathan Alterman]]. 2010 оной 12 һарада энэ серидэ [[Менахем Бегин]], [[Ицхак Рабин]], Рахель, [[Шмуэль Йосеф Агнон]] нарын хүрэгые оруулха болоно гэжэ мэдэгдэһэн.<ref>[http://www.bankisrael.gov.il/press/eng/101219/101219n.htm Press release, Bank of Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329113712/http://www.bankisrael.gov.il/press/eng/101219/101219n.htm |date=2012-03-29 }}, 19 December 2009</ref> Бегинэй гэр бүлынхан энэ шиидхэбэриие эсэргүүсэхэдэ хорооной анханай һаналые дахин абаһан.<ref>[http://www.bankisrael.gov.il/press/eng/110310/110310g.htm Press release, Bank of Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329113848/http://www.bankisrael.gov.il/press/eng/110310/110310g.htm |date=2012-03-29 }}, 10 March 2011</ref> 2012 оной 11 һарын 14-дэ, Израилиин Банк банкнотын шэжэ серинь бэлэдхэлгын эсэсэй шатада ороһоные зарлаһан. Шэнэ банкнотууд анха 2014 оной 9 һарын 16-да [[50 шэнэ шекелиин банкнот|₪50]],<ref>{{cite news|url=http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-4569467,00.html|script-title=he:השטר החדש הושק: "יהי קשה לזייף שטרות"|date=10 September 2014|access-date=10 September 2014|publisher=[[ynet]]|language=he|trans-title=The new banknote was launched: "It will be difficult to counterfeit banknotes"}}</ref> дараань 2015 оной 12 һарын 23-да [[200 шэнэ шекелиин банкнот|₪200]] эрьелтэдэ ороһон.<ref>{{cite news|url=http://www.globes.co.il/en/article-israels-new-nis-200-banknote-enters-circulation-today-1001090436|title=Israel's new NIS 200 note enters circulation today|date=23 December 2015|access-date=23 December 2015|publisher=[[Globes (newspaper)|Globes]]|language=en}}</ref> Эсэсэй хоёр номиналууд, [[20 шэнэ шекелиин банкнот|₪20]] ба [[100 шэнэ шекелиин банкнот|₪100]], 2017 оной 11 һарын 23-да эрьелтэдэ орожо, "C сери" банктнотуудай сериие дүүргэһэн.<ref>[http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/16-11-17-NewBankNotes.aspx Press release, Bank of Israel: The next banknotes in the new series – the NIS 20 and NIS 100 banknotes – will be distributed to the public on from Thursday, November 23, 2017 – 5 Kislev 5778] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417075710/http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/16-11-17-NewBankNotes.aspx |date=April 17, 2021 }} Bank of Israel (www.bankisrael.gov.il). 16 November 2017</ref><ref>[http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/14112012-a.aspx Press release, Bank of Israel: Information on the new series of banknotes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501161338/http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/14112012-a.aspx |date=2013-05-01 }} 14 November 2012</ref><ref>[http://www.bankisrael.gov.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/280413-a.aspx Press release by the Bank of Israel: Images and descriptions on the new series of Israeli new shekel banknotes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115123955/http://www.bankisrael.gov.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/280413-a.aspx |date=2016-11-15 }} Bank of Israel (www.bankisrael.gov.il). 28 April 2013. Retrieved on 1 May 2013.</ref> Гурбадахи сериие гаргаһанаар [[Израилиин Банк]] мүнгэн тэмдэгтынхээ англи хэлэнэй бэшэгэй стандартые ''шекель'' болгоһон.<ref>{{citation|contribution=Third Series of the New Shekel|contribution-url=http://www.bankisrael.gov.il/en/Currency/CurrentCurrencySeries/Pages/Default.aspx#Top|url=http://www.boi.org.il/en/Currency/Pages/Default.aspx|title=Currency|publisher=[[Bank of Israel]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325085651/https://www.boi.org.il/en/Currency/Pages/Default.aspx |date=2021-03-25 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.boi.org.il/en/Currency/Pages/Default.aspx |accessdate=2026-02-28 |archivedate=2021-03-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210325085651/https://www.boi.org.il/en/Currency/Pages/Default.aspx }}</ref> Үмэнэнь Банкиинь ''шекель'' ба ''шекалим'' ({{lang|he|שְׁקָלִים|rtl=yes}}) гэһэн Еврей транскрипциие албан ёһоор ашаглажа байһан.<ref name="boiboi">{{citation|contribution=Second Series of the New Shekel|contribution-url=http://www.bankisrael.gov.il/en/Currency/CurrentCurrencySeries/Pages/Default.aspx#Top|url=http://www.boi.org.il/en/Currency/Pages/Default.aspx|title=Currency|publisher=Bank of Israel}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210325085651/https://www.boi.org.il/en/Currency/Pages/Default.aspx |date=2021-03-25 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.boi.org.il/en/Currency/Pages/Default.aspx |accessdate=2026-02-28 |archivedate=2021-03-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210325085651/https://www.boi.org.il/en/Currency/Pages/Default.aspx }}.</ref> Банкнотуудые Швейцариин [[Orell Füssli|Orell Füssli Аюулгүй Принтингын]] газар хэблэһэн.<ref name="fussli1" /> {| class="wikitable" style="font-size: 90%" ! colspan="8" |Шэнэ Шекелиин Гурбадахи Сери |- ! rowspan="2" |Зураг ! rowspan="2" |Үнэ сэн ! rowspan="2" |Хэмжээ ! colspan="2" rowspan="2" |Үнгэ ! colspan="2" |Бэшэжэ харуулга ! rowspan="2" |Гаргалгын дата |- !Урда !Арын |- | style="text-align:right; background-color:#000;" |[[Файл:20_New_Sheqalim2017_Obverse_&_Reverse.png|99x99пкс]] |{{nowrap|[[20 шэнэ шекелиин банкнот|₪20]]}} |129 × 71&nbsp;мм | style="background-color:#F00;" | |Улаан |[[Рахель Блувштейн]]; [[Микрохэблэл|микрохэблэлдэхи]] ''Кинерет'' шүлэг; хойто таладахи Пальмын һалаа |Галилейн далайн эрьеын линиин үзэмжэ; ''Магадгүй энэнь юушье бэшэ байһан байха…'' шүлэгэй отрывок |2017 оной 11 һарын 23 |- | style="text-align:right; background-color:#000;" |[[Файл:50_New_Sheqalim2014_Obverse_&_Reverse.png|99x99пкс]] |{{nowrap|[[50 шэнэ шекелиин банкнот|₪50]]}} |136 × 71&nbsp;мм | style="background-color:#090;" | |Ногоон |[[Шаул Черниховский]]; микрохэблэлдэхи ''Оо, Газармни, Эхэ оромни'' шүлэг; Цитрусова модо ба хойто таладахи жэмэс |Коринфын баханын капитель; ''Би этихэжэ байна'' шүлэгэй отрывок |2014 оной 9 һарын 16 |- | style="text-align:right; background-color:#000;" |[[Файл:100_New_Sheqalim2017_Obverse_&_Reverse.png|100x100пкс]] |{{nowrap|[[100 шэнэ шекелиин банкнот|₪100]]}} |143 × 71&nbsp;мм | style="background-color:#F90;" | |Шара улаан |[[Леа Гольдберг]]; микрохэблэлдэхи ''Минии дуратай орондо бүйлсын модод сэсэглэжэ байна'' шүлэг; Хойто таладахи сэсэглэжэ буй Бүйлсын модо |Газелиин бүлэг; ''Сагаан үдэрнүүд'' шүлэгэй отрывок |2017 оной 11 һарын 23 |- | style="text-align:right; background-color:#000;" |[[Файл:200_New_Sheqalim2015_Obverse_&_Reverse.png|105x105пкс]] |{{nowrap|[[200 шэнэ шекелиин банкнот|₪200]]}} |150 × 71&nbsp;мм | style="background-color:#09F;" | |Хүхэ |[[Натан Альтерман]]; микрохэблэлдэхи ''Мүнхын Уулзалга'' шүлэг; Хойто таладахи Намарай набша |Һарын флоро; ''Үглөөнэй Дуун'' шүлэгэй отрывок |2015 оной 12 һарын 23 |- | colspan="8" |{{Standard banknote table notice|standard_scale=Y|BrE=Y}} |} == Мүнгэнэй сэн == [[Файл:Euro_exchange_rate_to_ILS.svg|мини|368x368пкс|Шекелдэхи нэгэ еврогой үнэ (2011 онһоо).]] {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:1em auto 1em auto;" |+ILS валют бүри, жэлэй дундуур !Валюта ![[ISO 4217]] !Единицэ !1986 !1991 !1996 !2001 !2006 !2011 !2016 |- |[[АНУ-ай доллар]] |USD |1 |1.36 |2.59 |3.36 |4.22 |4.47 |3.46 |3.77 |- |[[Зүблэлтэ Холбооной рубль]] |SUR¹ |1 |1.80 |4.61 | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | |- |[[Ородой рубль]] |RUB |1 | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | |0.62 |0.14 |0.16 |0.12 |0.05 |- |[[Японой иен]] |JPY |100 |0.81 |1.87 |3.16 |3.42 |4.00 |4.27 |3.44 |- |[[Фунт стерлинг]] |GBP |1 |2.07 |4.47 |5.16 |6.10 |8.36 |5.53 |5.15 |- |[[Германиин марк]] |DEM² |1 |0.61 |1.50 |2.22 | bgcolor="#EEEFE4" |''1.86'' | bgcolor="#EEEFE4" |''2.89'' | bgcolor="#EEEFE4" |''2.51'' | bgcolor="#EEEFE4" |''2.17'' |- |[[Франци франк]] |FRF³ |1 |0.19 |0.44 |0.65 | bgcolor="#EEEFE4" |''0.55'' | bgcolor="#EEEFE4" |''0.86'' | bgcolor="#EEEFE4" |''0.75'' | bgcolor="#EEEFE4" |''0.65'' |- |[[Евро]] |EUR |1 | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | | bgcolor="#EEEFE4" | |3.63 |5.65 |4.91 |4.25 |- |[[Швейцариин франк]] |CHF |1 |0.73 |1.78 |2.68 |2.37 |3.67 |4.14 |3.89 |- |[[Иорданиин динар]] |JOD |1 |4.25 |3.34 |4.50 |5.89 |6.44 |4.81 |5.32 |- |[[Египетын фунт]] |EGP |1 |2.12 |0.72 |0.94 |1.07 |0.77 |0.57 |0.42 |- |[[БНХАУ-ай юань]] |CNY |1 |0.39 |0.47 |0.39 |0.50 |0.55 |0.55 |0.58 |- | colspan="10" |*¹ [[Зүблэлтэ Холбооной рубль|SUR]] 1993 ондо бии байха болижо, [[Ородой рубль|RUB]]-ээр орлогдоһон. <nowiki>*</nowiki>² [[Германиин марк|DEM]] 1999 ондо бии байха болижо, [[Евро|EUR]]-оор орлогдоһон. <nowiki>*</nowiki>³ [[Франци франк|FRF]] 1999 ондо бии байха болижо, [[Евро|EUR]]-оор орлогдоһон. |} {{Exchange rate|ILS|RUB|CNY|USD}} == Мүн үзэхэ == * [[Израилиин Банк]] * [[Израилиин Эдэй засаг]] == Зүүлтэ == <references responsive="" />{{Historical currencies of Israel}} c17v6y28560pt9ll6q0qs0l4wgke747 0 12917 74676 68047 2026-06-03T23:25:54Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74676 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хуули тогтоохо эмхидхэлгэ |name = Кнессет |native_name = <small>{{Script/Hebrew|הכנסת}}</small> |transcription_name= ''<small>HaKnesset</small>'' |legislature = [[Хорин-дүрбэдэхи Кнессетэй гэшүүдэй жагсаалта|24-р Кнессет]] |coa_pic = Emblem_of_Israel_alternative_blue-gold.svg |session_room = Knesset Building (South Side).JPG |coa_res = 100px |house_type = [[Нэгэ палататай парламент|Нэгэ палататай]] |leader1_type = [[Кнессетэй Дарга|Дарга]] |leader1 = [[Мики Леви]] |party1 = [[Еш Атид]] |election1 = 2021 оной 6 һарын 13 |leader2_type = [[Израиль Уласай Юрэнхы Сайд|Юрэнхы </br>Сайд]] |leader2 = [[Нафтали Бенет]] |party2 = [[Ямина]] |election2 = 2021 оной 6 һарын 13 |leader3_type = [[Израилиин Юрэнхы Сайдай Орлогшо|Юрэнхы </br>Сайдай </br>Орлогшо]] |leader3 = [[Яир Лапид]] |party3 = [[Еш Атид]] |election3 = 2021 оной 6 һарын 13 |last_election1 = [[2021 оной Израилиин парламентын һунгуули|2021 оной 3 һарын 23]] |next_election1 = [[Удаахи Израилиин парламентын һунгуули|2025 оной 11 һарын 11]] |voting_system1 = [[Намай-жагсаалтын пропорциональна түлөөлэлгэ|Намай-жагсаалтын </br>пропорциональна түлөөлэлгэ]]<br />[[Д’Һондтын арга]] |members = 120 |structure1 = Israel Knéset 2021.svg |structure1_res = 250px | political_groups1 = '''[[Израилиин 36-р засагай газар|Засагай газар]] (61)<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/13/israels-knesset-to-vote-on-new-government-end-netanyahus-reign|title=Israel’s Knesset to vote on new government, end Netanyahu’s reign|date=13 June 2021|website=[[Al Jazeera]]|language=en|access-date=13 June 2021}}</ref> * {{Color box|{{Yesh Atid/meta/color}}|border=darkgray}} [[Еш Атид]] (17) * {{Color box|{{Blue and White/meta/color}}|border=darkgray}} [[Кахоль-лаван]] (8) **{{Color box|{{Israel Resilience Party/meta/color}}|border=darkgray}} [[Хосен ле-Исраэль]] (8) * {{Color box|{{Israeli Labor Party/meta/color}}|border=darkgray}} [[Авода]] (7) * {{Color box|{{Yisrael Beiteinu/meta/color}}|border=darkgray}} [[Исраэль Бейтейну]] (7) * {{nowrap|{{Color box|{{Yamina/meta/color}}|border=darkgray}} [[Ямина]] (6)}} **{{Color box|{{New Right (Israel)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Һа-Ямин һа-Хадаш]] (6) * {{Color box|{{New Hope (Israel)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Тиква Хадаша]] (6) * {{Color box|{{Meretz/meta/color}}|border=darkgray}} [[Мерец]] (6) * {{Color box|{{United Arab List/meta/color}}|border=darkgray}} [[Нэгэдэһэн Арабай Жагсаалта|Нэгэдэһэн Арабай </br>Жагсаалта]] (4) '''Оппозици (59)''' * {{Color box|{{Likud/meta/color}}|border=darkgray}} [[Ликуд]] (29) * {{Color box|{{Shas/meta/color}}|border=darkgray}} [[Шас]] (9) * {{nowrap|{{Color box|{{United Torah Judaism/meta/color}}|border=darkgray}} [[Яһадут һа-Тора]] (7)}} ** {{Color box|#3E3E3E|border=darkgray}} [[Дегель һа-Тора]] (4) ** {{Color box|#033669|border=darkgray}} [[Агудат Исраэль]] (3) * {{Color box|#0071BD|border=darkgray}} [[Ткума (нам)|Ткума]] (7) ** {{Color box|#0071BD|border=darkgray}} [[Ткума (нам)|Ткума]] (4) ** {{Color box|{{Otzma Yehudit/meta/color}}|border=darkgray}} [[Оцма Йеһудит]] ([[Итамар Бен-Гвир|1]]) ** {{Color box|#01AFF0|border=darkgray}} [[Ноам (улас түрын нам)|Ноам]] ([[Ави Маоз|1]]) ** {{Color box|#810F6E|border=darkgray}} [[Атид Эһад]] ([[Офир Софер|1]]) * {{Color box|{{Joint List/meta/color}}|border=darkgray}} [[Нэгэдэмэл Жагсаалта]] (6) ** {{Color box|{{Hadash/meta/color}}|border=darkgray}} [[Һадаш]] (3) *** {{Color box|{{Maki (political party)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Маки (улас түрын нам)|Маки]] (2) *** {{Color box|{{Independent (politician)/meta/color}}|border=darkgray}} нам буса ([[Айман Оде|1]]) ** {{Color box|{{Ta'al/meta/color}}|border=darkgray}} [[ТААЛЬ|Тааль]] (2) ** {{Color box|{{Balad (political party)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Балад (нам)|Балад]] ([[Сами Абу-Шһаде|1]]) * {{nowrap|{{Color box|{{Yamina/meta/color}}|border=darkgray}} [[Ямина]] (1)}}{{efn|name=Amichai Chikli|Although Yamina is part of the government, [[Amichai Chikli]] chose to join the opposition.}} **{{Color box|{{New Right (Israel)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Һа-Ямин һа-Хадаш]] ([[Амихай Шикли|1]]) |meeting_place = Кнессет, [[Гиват-Рам]], [[Баруун Иерусалим]], </br>[[Израиль]] |website = [https://main.knesset.gov.il/RU/Pages/default.aspx main.knesset] }} [[File:Israel's political system.svg|thumb|Израилиин Улас Түрын Системэ]] '''Кнессет''' ({{lang-he|הַכְּנֶסֶת}} {{IPA-he|ha ˈkneset||knesset.ogg}}; {{abbr|бук.|буквальнаар}} "суглаан"<ref>The Oxford Dictionary of English, Oxford University Press, 2005</ref> гү, али "ассамблей") [[Израиль|Израилиин]] [[Нэгэ палататай парламент|нэгэ палататай]] хуули тогтоохо байгуулга юм. Дээдэ гүрэнэй органай хубида Кнессетиинь бэеэ даанги ба, тиимэ хадаа, [[Израилиин засагай газар|Израилиин засагай газарые]] бүрин хинадаг (нютагай засаг захиргаа ба сүүдэй тогтоохо ба эсэргүүсүүлэнэй системын гадуур). Кнессет бүхы хуулиие баталжа, [[Израиль Уласай Юрэнхылэгшэ|юрэнхылэгшэ]], [[Израиль Уласай Юрэнхы Сайд|юрэнхы сайдые]] һунгадаг (юрэнхы сайд албан ёһоор юрэнхылэгшээр томилогдодог), засагай газарай [[Израилиин министрнүүдэй Кабинет|кабинетые]] баталжа, засагай газарай ажалые хинадаг. Тэрээнһээ гадна, Кнессет [[Израилиин гүрэнэй хинагша|гүрэнэй хинагшые]] һунгадаг. Кнессет мүн гэшүүдэйнхэ ойроо хүртэшэгүй байдалые болюулха, юрэнхылэгшэ болон гүрэнэй хинагшые тушаалһаань гаргаха, [[Конструкциин этигэжэ найдаагүйн вотум|конструкциин этигэжэ найдаагүйн вотумаар]] засагай газарые тарааха, мүн өөрынгөө тараажа шэнэ һунгуулиие тогтоохо бүрин эрхэтэй. Юрэнхы сайд мүн Кнессетые [[Парламентын тарааха|тарааха]] эрхэтэй. Гэбэшье һунгуули дууһатал Кнессет мүнөөнэй бүрэдэлээрээ хуули засагаа хадагалжа үлдэдэг.<ref name="virtual">[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Politics/knesset.html The Knesset]. Jewishvirtuallibrary.org. Retrieved 8 September 2011.</ref> Кнессет [[Иерусалим|Иерусалимай]] [[Гиват-Рам|Гиват-Рамда]] хуралдадаг. == Нэрэ == "Кнессет" гэһэн терминиинь эртэнэй ''Кнессет ҺаГдола'' ([[Иврит]]: כְּנֶסֶת הַגְּדוֹלָה) гү, али "[[Ехэ Суглаан|Ехэ Ассамблей]]"-һээ гаралтай ба [[Иудаизм|еврей заншалай]] дагуу 120 бэшээшэ, сэсэн хүн, үзэлшэдэй суглараан байһан юм.<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0019_0_19428.html Synagogue, The Great (Heb. כְּנֶסֶת הַגְּדוֹלָה, Keneset ha-Gedolah)] Jewish Virtual Library</ref> Гэбэш ямаршье эмхидхэлэй үе залган абаһан байдал байдаггүй ба гэшүүдэй тоонһоо гадна адли зүйл бараг байхагүй, ушариинь эртэнэй Кнессетиинь шажан шүтэлгэтэй, һунгагдадагүй байгуулга байһан. === Гэшүүд === Кнессетэй гэшүүдые Ивридээр эрэгтэй бол חֲבֵר הַכְּנֶסֶת (''Һавер ҺаКнессет'') гү, али эмэгтэй бол חַבְרַת הַכְּנֶסֶת (''Һаврат ҺаКнессет'') гэжэ нэрлэдэг. == Комитедууд == '''Үргэлжын комитедууд:''' * Гэрэй Комитет * Финансова Комитет * Эдэй Засагай Асуудал эрхилһэн Комитет * [[Гадаадын Хэрэг ба Оборонын Комитет]] * Дотоодо Оршон ба Оршон Тойроной Комитет * Иммиграци, Абсорбци, ба Диаспорын Асуудал эрхилһэн Комитет * [[Кнессетэй Болбосорол, Соёл, ба Спортын Комитет|Болбосорол, Соёл, ба Спортын Комитет]] * Үндэһэн Хуули, Хуули, ба Правосуди Комитет * Хүдэлмэри, Ажана Байдал, ба Элүүр Мэндын Комитет * Эрдэм Ухаан ба Технологиин Комитет * Гүрэнэй Хиналтын Комитет * Эмэгтэйшүүдэй Байдалай Комитет '''Тусхай комитедууд:''' * Наркотиктай Тэмсэхэ Комитет * Хүүгэдэй Эрхын Комитет * Гадаада Ажалшадай Комитет * [[Израилиин Түб Һунгуулиин Комисси]] * Олониитын Петициин Комитет Бусад комитедууд болбол Эмхидхэлэй Комитет ба Этикын Комитет юм. == Мүнөөнэй бүридэл == Доорхо таблицада [[Хорин-дүрбэдэхи Кнессетэй гэшүүдэй жагсаалта|24-р Кнессетдэ]] түлөөлэл болоһон парламентын фракцинуудые жагсааба. {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Name ! rowspan="2" |Ideology ! rowspan="2" |Symbol ! rowspan="2" |Primary demographic ! rowspan="2" |Leader ! colspan="2" |2021 result ! rowspan="2" |As of June 2021 |- !Votes (%) !Seats |- | style="background:{{Likud/meta/color}};" | |[[Likud]] |[[National liberalism]] | align="center" |{{Script/Hebrew|מחל}} |– |{{nowarp|[[Benjamin Netanyahu]]}} | style="text-align:center;" |24.19% |{{Composition bar|30|120|{{Likud/meta/color}}}} |{{Composition bar|29|120|{{Likud/meta/color}}}} |- | style="background:{{Yesh Atid/meta/color}};" | |[[Yesh Atid]] |[[Liberalism]] | style="text-align:center;" |{{Script/Hebrew|פה}} |– |[[Yair Lapid]] | style="text-align:center;" |13.93% |{{Composition bar|17|120|{{Yesh Atid/meta/color}}}} |{{Composition bar|17|120|{{Yesh Atid/meta/color}}}} |- | style="background:{{Shas/meta/color}};" | |[[Shas]] |[[Religious conservatism]] | align="center" |{{Script/Hebrew|שס}} |[[Sephardic Jews|Sephardi]] and [[Mizrahi Jews|Mizrahi]] [[Haredi Judaism|Haredim]] |[[Aryeh Deri]] | style="text-align:center;" |7.17% |{{Composition bar|9|120|{{Shas/meta/color}}}} |{{Composition bar|9|120|{{Shas/meta/color}}}} |- | style="background:{{Blue and White/meta/color}};" | |[[Blue and White (political alliance)|Blue and White]] |[[Social liberalism]] | style="text-align:center;" |{{Script/Hebrew|כן}} |– |[[Benny Gantz]] | style="text-align:center;" |6.63% |{{Composition bar|8|120|{{Blue and White/meta/color}}}} |{{Composition bar|8|120|{{Blue and White/meta/color}}}} |- | style="background:{{Yamina/meta/color}};" | |[[Yamina]] |[[National conservatism]] | style="text-align:center;" |{{Script/Hebrew|ב}} |– |[[Naftali Bennett]] | style="text-align:center;" |6.21% |{{Composition bar|7|120|{{Yamina/meta/color}}}} |{{Composition bar|7|120|{{Yamina/meta/color}}}} |- | style="background:{{Israeli Labor Party/meta/color}};" | |[[Israeli Labor Party|Labor]] |[[Social democracy]] | style="text-align:center;" |{{Script/Hebrew|אמת}} |– |[[Merav Michaeli]] | style="text-align:center;" |6.09% |{{Composition bar|7|120|{{Israeli Labor Party/meta/color}}}} |{{Composition bar|7|120|{{Israeli Labor Party/meta/color}}}} |- | style="background:{{United Torah Judaism/meta/color}};" | |[[United Torah Judaism]] |[[Religious conservatism]] | style="text-align:center;" |{{Script/Hebrew|ג}} |[[Ashkenazi Jews|Ashkenazi]] [[Haredi Judaism|Haredim]] |[[Yaakov Litzman]] | style="text-align:center;" |5.63% |{{Composition bar|7|120|{{United Torah Judaism/meta/color}}}} |{{Composition bar|7|120|{{United Torah Judaism/meta/color}}}} |- | style="background:{{Yisrael Beiteinu/meta/color}};" | |[[Yisrael Beiteinu]] |[[Nationalism]][[Secularism]] | style="text-align:center;" |{{Script/Hebrew|ל}} |[[1990s Post-Soviet aliyah|Russian-speakers]] |[[Avigdor Lieberman]] | style="text-align:center;" |5.63% |{{Composition bar|7|120|{{Yisrael Beiteinu/meta/color}}}} |{{Composition bar|7|120|{{Yisrael Beiteinu/meta/color}}}} |- | style="background:#0071BD;" | |[[Religious Zionist Party|Religious Zionist]] |[[Religious Zionism]] | style="text-align:center;" |{{Script/Hebrew|ט}} |Israeli settlers, [[Modern Orthodox Judaism|Modern Orthodox]] and [[Hardal]] Jews |[[Bezalel Smotrich]] | style="text-align:center;" |5.12% |{{Composition bar|6|120|hex=#0071BD}} |{{Composition bar|7|120|hex=#0071BD}} |- | style="background:{{Joint List/meta/color}};" | |[[Joint List]] |[[Big tent]][[Political parties of minorities|Minority interests]] | style="text-align:center;" |{{Script/Hebrew|ודעם}} |[[Arab citizens of Israel|Israeli Arabs]] |[[Ayman Odeh]] | style="text-align:center;" |4.82% |{{Composition bar|6|120|{{Joint List/meta/color}}}} |{{Composition bar|6|120|{{Joint List/meta/color}}}} |- | style="background:{{New Hope (Israel)/meta/color}};" | |[[New Hope (Israel)|New Hope]] |[[National liberalism]] | style="text-align:center;" |{{Script/Hebrew|ת}} |– |[[Gideon Sa'ar]] | style="text-align:center;" |4.74% |{{Composition bar|6|120|{{New Hope (Israel)/meta/color}}}} |{{Composition bar|6|120|{{New Hope (Israel)/meta/color}}}} |- | style="background:{{Meretz/meta/color}};" | |[[Meretz]] |[[Progressivism]] | style="text-align:center;" |{{Script/Hebrew|מרצ}} |– |[[Nitzan Horowitz]] | style="text-align:center;" |4.59% |{{Composition bar|6|120|{{Meretz/meta/color}}}} |{{Composition bar|6|120|{{Meretz/meta/color}}}} |- | style="background:{{United Arab List/meta/color}};" | |[[United Arab List|Ra'am]] |[[Religious conservatism]] | style="text-align:center;" |{{Script/Hebrew|עם}} |[[Arab citizens of Israel|Israeli Arab]] [[Sunni Muslims]], [[Negev Bedouin]] |[[Mansour Abbas]] | style="text-align:center;" |3.79% |{{Composition bar|4|120|{{United Arab List/meta/color}}}} |{{Composition bar|4|120|{{United Arab List/meta/color}}}} |- |} == Түүхэ == [[File:Frumin entrance.jpg|thumb|[[Георг Хаанай Гудамжа (Иерусалим)|Иерусалим, Георг Хаанай Гу.,]] [[Фрумин Байшан|Фрумин Хаусдахи]] түүхэн һиилбэри]] Кнессет анха 1949 оной 2 һарын 14-дэ [[1949 оной Израилиин Учредительнэ Суглаанай һунгуули|1 һарын 20-до болоһон һунгуулиин]] дараа [[Тель-Авив|Тель-Авивта]] хуралдажа, 1948 оной 5 һарын 14-дэ тусгаар тогтоноһон үдэрһээ эхилэн Израилиин албан ёһоной хуули тогтоохо байгуулгаар ажаллажа байһан [[Түр Гүрэнэй Зүблэл (Израиль)|Түр Гүрэнэй Зүблэлые]] һолижо, [[Палестинын Мандат|мандатай]] үедэ [[Ишув|Еврейшүүдэй бүлгэмэй]] түлөөлхэ орган боложо функционировалжа байһан [[Түлөөлэгшэдэй Ассамблей (Палестинын Мандат)|Түлөөлэгшэдэй Ассамблейг]] һэлгэһэн.<ref name=":0">{{Cite web|title=Knesset - History|url=https://knesset.gov.il/review/ReviewPage.aspx?lng=3&kns=1|url-status=live|access-date=2021-08-11|website=knesset.gov.il}}</ref> Кнессетэй Байшаниинь [[1948 оной Араб–Израилиин Дайн|1948 оной Араб–Израилиин Дайнай]] үмэнэ [[Шейх Бадр]] гэгдэдэг дүүргэдэ, Иерусалимай баруун хэсэгтэ оршохо гүбөө дээр байрладаг, мүнөөнэй [[Гиват-Рам]]. Гол байшангые [[Джеймс де Ротшильд|Джеймс де Ротшильдын]] завещаниар Израильда бэлэг болгон финансировалжа, 1966 ондо барижа дүүргэһэн. Энэнь [[Иерусалимай Грек Үнэн Алдартын Патриархат|Иерусалимай Грек Үнэн Алдартын Патриархатһаа]] арендлэһэн газар дээр баригдаһан юм.<ref>[http://www.haaretz.com/hasen/spages/771564.html Defacement in Jerusalem monastery threatens diplomatic crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605135950/http://www.haaretz.com/news/defacement-in-jerusalem-monastery-threatens-diplomatic-crisis-1.200803 |date=2011-06-05 }} Haaretz, 8 October 2006</ref> Мүнөөнэй байшангаа барихаһаа үмэнэ Кнессет Тель-Авивда суглажа,<ref name=":0" /> тиигээд Иерусалимдахи [[Фрумин Байшан|Фрумин байшан]] луу нүүһэн.<ref>[https://www.knesset.gov.il/lexicon/eng/beit_fromin_eng.htm Beit Froumine]. Knesset.gov.il (30 August 1966). Retrieved 8 September 2011.</ref> ===Байрлалга ба байгуулгын саг=== [[File:The Knesset in winter.jpg|thumb|Кнессет үбэлэй үедэ]] *1949 оной 2 һарын 14: [[Иерусалим]], [[Еврейн Агентлиг]], Учредительнэ Ассамблейн анханай хуралдаан *1949 оной 2 һарын 16: Учредительнэ Ассамблейн нэрые "Кнессет" болгохые зүбшөөрбө; гэшүүдэй тоог 120 болгожо табиба; Кнессет [[Тель-Авив|Тель-Авивда]] хураладжа эхилбэ (анха мүнөөнэй [[Оперно Башни (Тель-Авив)|Оперно Башнида]], дараань Тель-Авивдахи Сан Ремо отельдо)<ref name=":1">{{Cite web|title=The Knesset's Anniversary|url=https://main.knesset.gov.il/en/about/pages/birthday/birthday.aspx|url-status=live|access-date=2021-08-11|website=main.knesset.gov.il}}</ref> *1949 оной 12 һарын 26 – 1950 оной 3 һарын 8: Кнессет Иерусалим руу нүүжэ; анха Еврейн Агентлигай байшанда хуралдаба *1950 оной 3 һарын 13: Кнессет [[Георг Хаанай Гудамжа (Иерусалим)|Иерусалим, Георг Хаанай Гудамжадахи]] [[Фрумин Байшан|Фрумин Хаус]] луу нүүбэ.<ref name=":1" /> *1950–1955: Израилиин засагай газар Кнессетэй байнгын байшангын архитектурна тэмсээн зохёон байгуулһан. [[Осип Кларвейн|Осип Кларвейнэй]] оригинальна дизайн тэмсээндэ шүүһэн *1955: Засагай газар Кнессетиие мүнөөнэй байрандиинь бариха түсэбиие баталба *1957: [[Джеймс де Ротшильд]] Юрэнхы Сайд [[Давид Бен-Гурион|Давид Бен-Гуриондо]] байшангын барилгын ажалые финансировалха хүсэлтэй байгаагаа мэдээсэбэ *1958 оной 11 һарын 14: Кнессетны байшангын түшэг тулгууриин табилга *1966 оной 8 һарын 31: Шэнэ байшангын санаар олгуулга (6-р Кнессетэй үеэр) *1981: Шэнэ залгалаанай барилгын ажал эхилбэ *1992: Шэнэ залгалаа нээгдэбэ *2001: Кнессетэй байшангын ниитэ площадиие хоёр дахин дээшэлүүлхэ томо шэнэ залгалаанай барилгын ажал эхилбэ. *2007: Шэнэ томо залгалаа нээгдэһэн === Кнессетэй ассамблейнууд === Кнессетэй сесси бүри һунгуулиин дугаараараа мэдэгдэһэн. Тиимэ хадаа 1949 оной Израилиин анханай һунгуулиар һунгагдаһан Кнессетиие '''Анханай Кнессет''' гэдэг. Мүнөөнэй, 2021 ондо һунгагдаһан, Кнессет болбол Хорин-дүрбэдүгээр Кнессет юм. {{div col|colwidth=22em}} * [[1949 оной Израилиин Учредительнэ Суглаанай һунгуули|Нэгэдэхи Кнессет (1949–1951)]] * [[1951 оной Израилиин парламентын һунгуули|Хоёрдугаар Кнессет (1951–1955)]] * [[1955 оной Израилиин парламентын һунгуули|Гурбадахи Кнессет (1955–1959)]] * [[1959 оной Израилиин парламентын һунгуули|Дүрбэдэхи Кнессет (1959–1961)]] * [[1961 оной Израилиин парламентын һунгуули|Табадахи Кнессет (1961–1965)]] * [[1965 оной Израилиин парламентын һунгуули|Зургаадахи Кнессет (1965–1969)]] * [[1969 оной Израилиин парламентын һунгуули|Долоодохи Кнессет (1969–1974)]] * [[1973 оной Израилиин парламентын һунгуули|Наймадугаар Кнессет (1974–1977)]] * [[1977 оной Израилиин парламентын һунгуули|Юһэдугаар Кнессет (1977–1981)]] * [[1981 оной Израилиин парламентын һунгуули|Арбадугаар Кнессет (1981–1984)]] * [[1984 оной Израилиин парламентын һунгуули|Арбан-нэгэдэхи Кнессет (1984–1988)]] * [[1988 оной Израилиин парламентын һунгуули|Арбан-хоёрдохи Кнессет (1988–1992)]] * [[1992 оной Израилиин парламентын һунгуули|Арбан-гурбадахи Кнессет (1992–1996)]] * [[1996 оной Израилиин бүгэдэ ниитын һунгуули|Арбан-дүрбэдэхи Кнессет (1996–1999)]] * [[1999 оной Израилиин бүгэдэ ниитын һунгуули|Арбан-табадахи Кнессет (1999–2003)]] * [[2003 оной Израилиин парламентын һунгуули|Арбан-зургаадахи Кнессет (2003–2006)]] * [[2006 оной Израилиин парламентын һунгуули|Арбан-долоодохи Кнессет (2006–2009)]] * [[2009 оной Израилиин парламентын һунгуули|Арбан-наймадахи Кнессет (2009–2013)]] * [[2013 оной Израилиин парламентын һунгуули|Арбан-юһэдэхи Кнессет (2013–2015)]] * [[2015 оной Израилиин парламентын һунгуули|Хоридохи Кнессет (2015–2019)]] * [[2019 оной 4 һарын Израилиин парламентын һунгуули|Хорин-нэгэдэхи Кнессет (2019)]] * [[2019 оной 9 һарын Израилиин парламентын һунгуули|Хорин-хоёрдохи Кнессет (2019–2020)]] * [[2020 оной Израилиин парламентын һунгуули|Хорин-гурбадахи Кнессет (2020-2021)]] * [[2021 оной Израилиин парламентын һунгуули|Хорин-дүрбэдэхи Кнессет (2021-)]] {{div col end}} == Тэмдэглэл == {{notelist}} ==Зүүлтэ== {{reflist}} gmizctbdj5uiw53gmctinwrbztljyxh 0 14808 74680 74666 2026-06-04T09:03:24Z Ffheekffheek 16898 74680 wikitext text/x-wiki Айруул, аарюул, айрһан - бозогоор хэһэн [[Монголшууд|монгол арадуудай]] [[сагаан эдеэн]]. [[Файл:Khavtgai aaruul.jpg|мини|Хээтэй айрһан]] [[Файл:Agaruul.PNG|мини|монгол бэшэгээр]] == Хубаари == Ааруул болбол элдэб дүрсэ хэмжээтэй хатааһан аарса. Олон хүн энээниие [[Бисалаг|биһалаг]] гэжэ тоолобошье энэ баталалтань буруу ха юм. Айрһан олон түхэлтэй байна: * Хорхой айрһан. * Мойлон айруул Монголшууд иимэ түрэлнүүдые илгадаг: * Хурууд * Һүн хурууд * Зоосон айрһан * Шахамал айруул * Хорхой айруул * Дүрбэлжэн аарюул * Дугы аарюул == Хэхэ арга == Тогооной архи нэрэһэн һүүлдэнь [[Айраг|айрагһаа]] бозо (сагаа) бэлэдхээд, энээн шүүрдээд, хэблэн гаргаад, дэлгэсэ дээрэ хатахадаа айрһа болгодог юм. == [[Монгол|Монгол уласта]] == Монгол уласта ааруул ехэ хэмжээндэ үйлэдбэрилнэ. Нэмэлтэгүй гү, али жэмэс, шоколад амтатайшье оложо шадаха. == [[Хитад|Хитадта]] == Хитадай [[Үбэр Монгол|Үбэр Монголдо]] Монгол уласта шэнгеэр айрһанай элдэб зүйлнүүдые үйлэдбэрилнэ. Ехэнхидээ тэндэхи олон дүрсын айруул зөөлэн, шэхэртэй, сүсэгын амтатай байна. Хитадууд энээн 马背奶干 (mǎbèinǎigān) гэдэг. == [[Буряад Улас|Буряад уласта]] == Буряад орондо айрһа тосхон айлда хэдэг. 2018 ондо олзын хэрэг эрхилэгшэдэй бүлэг ааруул [https://yandex.ru/video/preview/14981770179862959304 нэбтэрүүлжэ] үзээ аад, амжалтагүйтаба. 2025 онһоо "Край родимый" гэһэн хамжаан ааруул [https://molokobur.ru/products#!/tab/238759168-7 үйлэдбэрилээд] байна. == Зурагай һан == <gallery> Файл:Aaruul - Arkhangai (2018).jpg|Хабтагай айруул Файл:Aaruul 2.JPG|альт=Хоёрдохи хатаалга|Дэлгэсэ дээрэ хатаһан айрһан Файл:Medvidci -aaruul.jpg|Хээтэй аарюул Файл:Aaruul.jpg|Зүрһэм ааруул </gallery> == Мэдээсэлэй эхи == * Б.О. Дамдинжапова, Буряад монголой хоол. 200 заабари /Б.О. Дамдинжапова — Улаан-Үдэ: НоваПринт, 2018. - 240 х., зур. * [https://gazeta-n1.ru/projects/sdelano-v-buryatii/65487/ «Ааруул» - вкус забытых традиций] * https://molokobur.ru/products#!/tab/238759168-7 etq90eyfyl1xynojsenwsca31niqvk9