Эртын Греци

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="bxr">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>bxrwiki</dbname>
    <base>https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Меди</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусхай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгшэ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеэди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википеэди тухай хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загбар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загбар хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Туһаламжа</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Туһаламжа хэлэлсэл</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категори</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категори хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Эртын Греци</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7018</id>
    <revision>
      <id>74684</id>
      <parentid>74603</parentid>
      <timestamp>2026-06-07T00:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>12366</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>74684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33519" sha1="c3l6pb6irj4ow5t8qrs9llp3y891jdt" xml:space="preserve">{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=300
|image1=Parthenon from west.jpg
|alt1=refer to caption
|caption1=[[Афины|Афинуудай]] [[Акрополь|Акрополиин]] [[Парфенон]] 
|image2=Diadochen1.png
|alt2=Map of temperature changes across the world
|caption2=Эртын Грециин голлохо уласууд. Птолемейн хаанта улас (хара хүхэ); Селевкидын эзэнтэ улас (шара); Македон (ногоон) ба Эпир (ягаан).
}}
'''Эртын Грециин''' [[эргэншэл|соёл эргэншэл]] {{МЭҮ}} 4 дахи мянган жэлһээ {{МЭҮ}} I зуун хүрэтэр [[Газарай дундада тэнгис]]эй оршомдо сэсэглэһэн хүгжөөжэ байһан [[соёл]] юм. Энэ соёл эргэншэл [[дэлхэй]] дахинаа [[шэнжэлхэ ухаан]], [[философи]]&lt;ref&gt;[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/Reale_ZapFil/Antica/_01.php Реале Дж., Антисери Д. Западная философия от истоков до наших дней.]&lt;/ref&gt;, [[засаглал]], [[уралиг]], [[уран барилга]]раа маша алдартай бэлэй, Баруун зүгдэ хамагай нүлөөтэй эргэншэл байга.&lt;ref&gt;Richard Tarnas, ''[http://books.google.com/books?id=0n2C299jeOMC&amp;lpg=PA25&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;f=false The Passion of the Western Mind]'' (New York: Ballantine Books, 1991).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Colin Hynson, ''[http://books.google.com/books?id=hmweq2TyxvsC&amp;lpg=PT5&amp;pg=PT5#v=onepage&amp;f=false Ancient Greece]'' (Milwaukee: World Almanac Library, 2006), 4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Carol G. Thomas, ''[http://books.google.com/books?id=NAwVAAAAIAAJ&amp;lpg=PA1&amp;pg=PA1#v=onepage&amp;f=false Paths from Ancient Greece]'' (Leiden, Netherlands: E. J. Brill, 1988).&lt;/ref&gt;, родину мировой демократии&lt;ref&gt;[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Pravo/Leist/_03.php Лейст О. История политических и правовых учений. Гл. 13.]&lt;/ref&gt; Эртын Грецида [[Грек хэлэн|Грек хэлэээр]] хэлэгшэдһээ гадна зан заншал, [[шажан|шажан шүтэлгэ]], амидарал, засаглалай хэлбэринь эжэл Газарай дундада тэнгисэй эрье шомой хүмүүниие оруулан абажа үзэдэг. Эртын Грециин хамагай алдартай үень {{МЭҮ}} 480-323 он хүрэтэрхи хугасаае хамарха Һунгадаг эрин болоод Грекшүүд хүгжэл дэбжэлтынгөө орьёлдо хүрэжэ, гайхалтай уралигай бүтээлнүүдые үйлэдэжэ үлдэгдэһэн бэлэй. Энэ үедэ грегүүд ехэбшэлэн ямар нэгэн хаанаар ударидуулдаагүй байба. Тэдэ өөрөө ударидаха ёһониие эрхимэлэн Грециин [[хото улас]]уудай холбоониие бии бологон оршожо байһаншье дайн тулааниинь шиидэлдэ хүрэхэ түгөөмэл гарагалуудай нэгэ байһан. Гэхыдээ шажан шүтэлгэ, хэлэн соёл, уралиг, ахы эжэл Грециин хотонууд [[олимпын наадам]]ые анха зохёон байгуулһан юм.

{{МЭҮ}} 146 ондо Грециин [[хото улас]]ууд [[Рома|Римэй]] түримхэйлэлдэ үбэдэг сүхэрһэншье {{МЭҮ}} IV зуунай үедэ тэдэнэй харьяанһаа гаража [[Византиин эзэнтэ гүрэн]]эй мэдэлдэ оробо. Оттоманын туркууд 1453 ондо Византиие түлэхэн унагаһан бэлэй. Урта удаан хугасаанай турша оршон тогтониһон Эртын Грециин [[улас түрэ]], [[эдэй засаг]]ай ноёрхохо байдалань өөрын үндэр хүгжөөтэй соёл эргэншэлые бии болгоһон болоод [[гүн ухаан]], бэшэг соёл, жажагай уралиг Ромшууд, дундада зуунай [[Араб]]ууд, [[Ренессанс үе]]ын [[Европо]] даяар гүнзэгэй нүлөө үзүүлһээр байһан бэлэй.

Эртын Грециин [[гүн ухаан]]тадай үзэл һанаанай үнэ сэнэ одоо хүрэтэр зүйрлэшэгүй үнэ сэниие агуулһаар байдаг ба уран барилгын эдэ хэһэгүүд нь мүнөөнэй барилга байгууламжуудадашье тусгалаа олоһон байдаг. Оршон сагай [[арадшалал]]ай үндэһэ һууриие анха Эртын грегүүд табиһан бэлэй. Шухамдаа үрэнын соёл эргэншэлэй үлэгэй нютаг, эхэ булагань Эртын хүширхэг [[Финики]], [[Египет]], [[Вавилон]] уласууд бус '''Эртын Греци''' гэжэ хүлеэн зүбшөөрдэг бэлэй.

== Эртын Грециин газар нютаг ==
[[Файл:Greek Colonization Archaic Period.png|мини|Колонизацилгын үе Грекшуудай үргэдэлгэ]]
Энэ соёл эргэншэлиинь [[Балкануудай хахад арал]] түблэрэн зүүн болон урда [[Апеннинуудай хахад арал]]ай нютаг, [[Газарай дундада тэнгис]]эй аралууд, [[Бага Ази]], Дүтын Зүүн зүг, хойто Африкын эрэгтэ өөрын нүлөөгөө тогтоожо байһан ажаһууба.

== Эхин үеын түүхэ ==
=== Минойн үе (МЭҮ 2200 — МЭҮ 1400 ) ===
[[Файл:KnossosSemune.jpg|thumb|200px|right|[[Кносс]]ой [[ордон]]. {{МЭҮ}} 1700 оной оршом баригдаһан. Уг ордониинь Минойшуудай гэнэтын һүйрэлэй гэрэжэ болодог бэлэй.]] 
{{МЭҮ}} 6000 оной оршомдо загаһа, далайн амитадаар элбэг [[Эгейн тэнгис]]тэ оршохо таряалан эрхилхэд нэн тохиромжотой, уһан тээбэриин шухала зангилаа [[Крит]] гэһэн арал дээрэ [[Бага Ази]]һаа хүмүүн ерэжэ һууриһаниинь Минойн соёлой эхилэлые табиба. {{МЭҮ}} 2200 жэлэй үедэ хаан уласай хэлбэриие олобо. Домогто үгүүлһэнээр Минойн гэдэгэнь Крит аралай хаан [[Минос]]ой нэрэ болоод тэрээр [[Кносс]] гэһэн хотые ниислэлээ болгоһон аһан. Критшүүдые грегүүдтэй эжэл буса, угһаа гарал өөр хүмүүн гэжэ үзэдэг байһан болобош һүүлын үеын һудалгаагаар Эртын грегүүдтэй адли хэлэтэй байһан гэжэ үзэхэ хандалга бии болоһон байна.

Минойшууд Эгейн тэнгисэй соёл эргэншэлэй орголиинь байһан болоод [[үзэг бэшэг]]тэй, түмэрлиг болбосоруулха болон бусад технологиин талаар үндэр мэдэлэг шадабаритай байба. Тэдэ мүн барилга байшингаа гайхалтай бахадам һайхан үнгөөр будажа, шэмэглэдэг байһан ажа. 
Минойшуудай хүгжэл сэсэглэлтэ, худалдаанай һүлжээндэ таатай байршал эзэлжэ байгаань хүршэ уласуудтань, тэрэ дундаа Бага Азиин хиттит уласта түдылэн таатай байһангүй. [[Хиттит]]үүд критые хэд хэдэн удаа эзлэхые забладажа байһаншье мэжилтэ эс олоһон ажа.

Минойшуудай хуби газар таряалан маша үрэ ашагтай ажаллаха туйлын бололсоотой байһаниинь тэдэниие аажамдаа хүшэрхэгжэжэ бүһэ нютагтаа нүлөөтэй болоход нь гол нүлөө үзүүлээ. Критдэ али улиралай турша [[олив]], [[уһан үзэм]], үрэ таряа таряалхад боломжотой маша һайхан саг агаартай байгаа. Энэ боломжонь Минойшуудта эрүүл хүнэһэнэй байнгын тасралтагүй хангалтые бии болгоһон болоод хүн зониинь хурдасатай үдэжэ, Минойшууд Эгейн тэнгисэй эрэг оршомой худалдаанда ноёлхо байра һууритай болоо. 
Һонирхолтойнь Минойшууд өөһэдын хэһэн бүтээгдэхүүнээ хаанадаа абшаржа тушаан орондонь өөртэ хэрэгсээтэ зүйлһээ хаанай шэдэбэригээр һолижо абадаг байгаа.

{{МЭҮ}} 1400 оной оршомдо [[Эгейн тэнгис]]тэ болоһон субрал газар хүдэлэлтэ, [[галта уула|галта уулын]] томо тэһэрэлтэһээ бии болоһон тооһон шороонь дэлхэйн [[Дэлхэй#агаар мандал|агаар мандалда]] сасагдан хэдэн жэлэй турша наранай шууда тусгалые бууруулһаниинь дэлхэйн уурал амисхалда хүсэтэй нүлөөлээ. Галта уулын тэһэрэлтэһээ бии болоһон [[цунами]] хэдэхэн хормын дотор бүхы худалаанай хүлгүүдыень боомтотойнь һүйрүүлжэ, гадаад оршонһоо бүрэн таһалһан болоод, дараагай хэдэн жэлэй турша ургаса абажа шадаагүй Минойшууд богони хугасаанай дотор бүхы талаараа доройтон, мүхэлэй шатандаа оробо. Ехэд доройтоһон минойшуудые Микенынхид  байлдан дахуулһанаар энэ эрин түгэсдэг байна.

; Эртын Грециин түүхэ: ''&lt;small&gt;Одон ороной он жэлүүд&lt;/small&gt;''
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:1100 height:100
PlotArea = width:950 height:75 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors =
    id:time value:rgb(0.7,0.7,1) #
    id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
    id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
    id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) #
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1200  till:529
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:-1200
ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-1200

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:10 mark:(line,black) width:10 shift:(0,-5)

  bar:Period color:filler
  from: -1200 till: -800 text: Грециин харанхы үе
  bar:Period color:age
  from: -800 till: -500 text: Архаик Греци
  from: -500 till: -323 text: Классик (Һунгадаг) Греци
  from: -323 till: -146 text: Элладын Греци 
  from: -146 till: 330 text: [[Ромын эзэнтэ гүрэн|Ромын Греци]]
  from: 330 till: 529 text: Орой урданай үе

  bar:Phase color:period
  from: -1200 till: -1100 shift:(0, 5) text: [[Микены]]
  from: -1200 till: -700 text: Колонизацилга
  from: -800 till: -700 shift:(0, -15) text: Дурнын нүлөөлгэ
  from: -700 till: -600 text: Тиранууд
  from: -600 till: -500 shift:(0, 5) text: Шэнэдхэн 
  from: -500 till: -302 text: Эллада
  from: -302 till: -279 shift:(0, 5) text: [[Диадохи]]
  from: -302 till: -279 shift:(-10, -15) text: [[Антипатрид]]
  from: -279 till: -168  text: [[Антигонид]]
  from: -168 till: -146  shift:(5, 5) text: Эзэрхэн оролго
  from: -146 till: 330 text: Хүдөө үе
  from: 330 till: 529 text: [[Византиин эзэнтэ гүрэн|Византи]]

  bar:&amp;nbsp; color:filler
  from: -1200 till: -200 text:Эртэ
  from: -200 till: 300 text:Дундада
  from: 300 till: 529 text:Орой
&lt;/timeline&gt;
:::''Һара онууд багсааһан байна''

=== Микеныгэй Греци (МЭҮ 1550 — МЭҮ 1000 ) ===
[[Файл:MaskAgamemnon.png|thumb|200px|right|[[Агамемнон]]ой алтан баг.]]
[[Микены]]гэй үень [[Пелопонесс]]та ноёлхо нүлөө бүхы боложо ерэһэн Микенышуудай нэрэһээ гаралтай ажа. Микенышуудай хамагай анханай Грекшууд гэжэ үзэдэг. Ушарынь Микенышуудынь Греци хэлээр яридаг байһаниинь тогтоогдоһон байна.

Микеныгэй соёлынь Минойшуудай дараа хүсээ абажа эхилбэ. Тэдэ {{МЭҮ}} 4000 оной оршомһоо [[Балкануудай хахад арал]]ай уулархаг хойто хэһэгһээ зүүн тэйшэ нүүдэлэлэн һуурижаһан болоод {{МЭҮ}} 1400 он гэхэд хэдын баян, хүсэрхэг нүлөө бүхы боложо ерэһэн байна. Үүныень элит гэхэ мэтэ тэдынэй булша бунханһаа алтан шэмэглэл, хүрэл илдэ, мүнгэн аяганууд олдодог байна. 
Микенынхид тус тусдаа хаад бүхы хото уласуудай холбоо хэлбэритэйгээр оршон байгаа. Тэдынэй дундаһаа Пилосынь гайхалтай шэмэглэлтэ хэрэм, хүнэһэнэй агуулха, уһан сан, дамжуулха системэ бүхы ордонгуудаараа ехэд нэрдэ гараба. Худалдаа, ХАА нь Микенышуудын эдэй засагай гол тулгуур байһан.

Минойшуудһаа [[Грек хэлэн|хэлэн]], [[Эртын грекшуудай шажан|шажан]] (Ελληνική θρησκεία), [[уран барилга|уран барилгын]] хэсэ маягаараа эрһэ илгаатай байһан ажа. {{МЭҮ}} 1400-аад ондо [[Микены]] [[Миной]]е байлдан дахуулһан байна.

Микенынхид нилээд дайнша улас байһан болоод тулаанай гол хэрэгһэлынь хос дугуйта [[тулаанай морин тэрэг]] байгаа. {{МЭҮ}} 1200 оной үедэ [[Һомер]]ай [[Илиада]] домогто үгүүлдэг [[Троя]] хотын дайниие микенынхид хэһэниинь [[археологи]]ин шудалгаагаар батлагдадаг байна. Уг дайн {{МЭҮ}} 1230-1180 оной оршомдо болоһон болоод Микенынхид  Трой хотые түримхэйлэн эзэлжэ, тонон дээрэмдэн, дахин сэргэхээргүй болтолонь һүйтгэн шатааба. [[Египет]] болон [[Хиттит]]уудай тэмдэглэлтэ Микенынхид  Тройе эзэлээд бусахадаа ехэхэн гамшые зоблондо унаһан хэмээһэн байдаг. Ехэнхи Микенынхид  эрьен ерэжэ шадаагүй аһан.

{{МЭҮ}} 1000 оной оршомдо газарай дундада тэнгисэй зүүн хэһэг үймээн һамуун дайн тулаанаар тасарахгүй байһаниинь Микенынхид ай нэгэдэлые үгы бологожо, уналтанда оруулһан байна. Микенынхид ые өөр нэгэ Грециин аймаг болохо [[Дориан]]шууд байлдан дахуулһанаар Грециин «харанхы үе» эхилдэг байна.

=== Грециин харанхы үе (МЭҮ 1000 — МЭҮ 750) ===

Греци даяар ябагдажа байһан үймээн һамуунта 200 гаруй жэлынь Грециин ниитэ хүн зондо хүсэтэй муугаар нүлөөлжэ, ядуурал газар абажа, бүхы лэ Грециин эдэй засагай үлэмжэ доройтуулһан байна. Энэ үеые түүхэндэ Грециин харанхы үе гэжэ нэрлэдэг бэлэй. Грекшууд энэ хугасаанда өөһэдынгөө бүтээн бии болгоһон соёл [[эргэншэл]]эй онсолог болон хото уласууд, абарга ордон, сүмүүд байгуулха, [[үзэг бэшэг]] гэхэ мэтэ зүйлүүдые умартаһан мэтэ байба. Микеныгэй хүсэрхэг хаадуудай орондо үлэ мэдэгдэхэ жажаг захирагша нара бүһэ нютагаа ударидан, Греци даяараа хүсэн шадал, эд баялагаар дутамаг байгаа. Газар таряалан эрхилхэд зохимжогүй боложо, хотонуудта һуурижаха хүмүүнэй тоо эрисэ сөөржэ зарим хотонууд хори хүрэхэгүй хүнтэй үлэжэ байһан гашуун бабаримтууд байдаг аһан. 
Бусад уридын хүсэрхэг Греци бии болоход урта удаан хугасаа шаардагдажа байна. Микеныгэй соёлой түгэсэл үедэ хара тугалганай худалдаа эршэмтэй боложо ерэһэн болоод хүрэл зэбсэг, хүдэлмэриин багажа хэрэгсэл үйлдэбэрлэхэнь элбэг боложо ерэбэ. 
[[Түмэр]]эй хүдэр болбосоруулжа түмэр зэбсэг, хүдэлмэриин багажа хэрэгсэл үйлэдбэрилжэ эхилһэниинь эдэй засагта үрэ нүлөөгөө үгэжэ, Грециин хүн злглй амижиргаа һайжиржа дахин сэргэжэ эхилһэн байна. 
Энэ уналтын жэлүүдынь бүхэл бүтэн 250 жэл үргэлжэлһэн аһан.

== Эртын Грециин үе ==
=== Эртын үе (МЭҮ 750-480) ===
[[Файл:GR-acropolis-parthenon.jpg|thumb|300px|Акрополис, Парфеноной сүмэ]]
Энэ үедэ хото уласуудай анханай үүдэл һууринууд табигдан, барилга, [[уран баримал]]ай өөрын гэһэн онсолог байдал түлэбшэн, [[Хомер]] алдарта ирагуу найрагаа туурибһан бэлэй. Газарай дундада тэнгистэ ноёрхожо байһан хаадын угаһаа залгамжалха ёһые халажа, ниитын һаналаар шэйдэдэг улас түрын шэнэ тогтолсоое бии болгоһон байна. 
Хото уласууд юрэнхыдөө өөрын эрэгтэй эмэгтэй тэгшэ эрхэтэ эргэдын эрхэ, үүрэг, харюусалагаар баталгаажаһан [[ниигэм]], [[улас түрэ]], [[эдэй засаг]]ай хамтын ударидалгатай байгаа. Хотын эргэдэнь боол болон хари нютагай эргэдһээ эрэс илгаатай эрхэ мэдэлтэй байһан ажа. [[Эргэншэл]]дэ тухайн хүнэй [[ниигэм]]дэ эзэлхэ байра һуури, эд баялгын хэмжээ хамаархагүйгээр бүгэдэ хуулиин доро эжэл эрхэтэй гэжэ тунхаглаһаниинь [[хүн түрэлхитэн]]эй түүхэндэ анханайха юм. Зарим хотонууд наһанда хүрэһэн бүхы хүн хотын ударидахад һаналаа үгэжэ байһаниинь дэбшэлттэй ябадал байһан. Гэбэш эмэгтэй хүмүүн һанал үгэдэггүй байһан болоод эрхэ зүйн шадамжынхаа хубида алишье талаараа эрэгтэй хүнһээ доро түвшындэ байһан аһан.
 
Хотонуудай бүтэсэнь хоорондоо бараг эжэл байһан ба түбдөө ордон, ёһололой түбүүдтэй захаараа газар таряалан, мал ажа ахын эдэлбэри газартай байһан. Эргэдэй ехэнхинь хотын түбһээ алсахан ферма дээрэ эсэбэл таряалангын талбайда хүдэлмэри эрхилэн амидардаг байба. Алдартай баян тансаг хото уласууд өөрын гэһэн маша һайн уһан боомтотой байһан ба бусадтайгаа худалдаа эрхилэн улам хүгжэжэ байгаа. Хотонуудай түбдэ ниитэлэг сүмэ тахилгын арюун газарнууд байһан ба тэрэнэй нэгэнь [[Афины]]да оршохо [[Акрополь]] юм. Мүн хотые гадна халдалагһаа хамгаалха зорилгоор үндэр шулуун хэрэмүүдые байгуулдаг байба.
 
Түмэр зэбсэг үргэн хэрэглэжэ эхилһэниинь хүдэлмэриие үрэ ашагтай зарсуулхад дүхэм боложо, уламаар эдэй засагай хүсэрхэг байдалые бии болгоһон байна. [[Байгаали]] цаг уларил, байгаалиин нөөсын таатай оршон, эрхэ сүлөөтэ байдалиинь хүн зоной хүрдастай үһэлтые бии болгобо. Грекшууд {{МЭҮ}} 500 оной оршомһоо өөһэдын эхэ нютагһаа гадагшэлжэ, мүнөөнэй урда [[Франци]], [[Испани]], урда [[Итали]], хойто [[Африка]] болон [[Хара тэнгис]]эй эрэг оршомой газаруудаар колони хото уласуудаа байгуулжа, нютагай уугуул хүн арадтай холилдон, ниитлэг үбэрмэсэ [[эргэншэл|соёл эргэншэлые]] бии болгоһон байна. Грециин хото уласуудай хүмүүн Дориан, Иониан, Аэолиан гэһэн үндэһэн 3 аялгаар ярилсадаг байгаа.

=== Һунгадаг үе ===
==== Афины эзэнтэ улас (МЭҮ 480 — 359) ====

===== Пелопонессай дайн =====

==== Македониин засаглал (МЭҮ 359 — 323) ====
Хойто Грециин жажагхан уласай хаан II Филипп болон тэрэнэй хүбүүн [[Ехэ Александр]] Грециин хэн анзаарамгүй жажагхан газар нютагай аһар хүсэрхэг эзэнтэ гүрэн болгон хубиргаһан юм. Македони бол хойто Грециин түб хэһэгтэ оршохо жажагхан хаанта улас байһанаа бүхы Грекые тэрэ шэгээрэнь өөрын мэдэлдээ оруулан уламаар тухайн үеын хамагай хүсэрхэг улас болохо Персиие байлдан дахуулһан аба. Македоншууд Грекшуудһаа өөр хэлэтэй байһан болоод хэзээшье Грекшууд шэгэ хото улас байгуулжа байһангүй.

== Эртын Грециин уналтын үе ==
[[Файл:Map athenian empire 431 BC-fr.svg|thumb|300px|Афины эзэнт улас гү, али Делийн холбоо, {{МЭҮ}} 431 он. Пелопоннесай дайнай үэмэнэхэн]]

=== Элладын үе (МЭҮ 323 — 31) ===
{{МЭҮ}} 331 ондо [[Гавгамела]]гай тулаанда Гурбадугаар Дари хаан [[Ехэ Александр|Македониин Ехэ Александр]] бута ниргэгдэжэ, [[Вавилон]] хото залуу байлдан дагуулагшад хаалгаа нээлээ. Ехэ Александр хаан Вавилоной уугуул оршон һуугшадта сүлөөлэгшэ, абрагшын дүрээр орожо ерэһэн гэдэг. Александрай засаглалай үедэ Вавилон хото дахин соёл, шэнжэлхэ ухаан, худалдаанай түб болон хүгжээ. Гэбэшье {{МЭҮ}} 323 ондо [[Навуходоносор]]ой ордондо Александр хаан наһа нүгшэхэд, тэрэнэй эзэнтэ уласиинь бутаржа, тэрэнэй жанжануудай ударидалга дооро хубаагдажа хоорондоо дайтахад хэд хэдэн удаа дайнай хүлдэ нэрбэгдэһэн байна. Байнгын һамуунтай байһан энэ үедэ хүмүүн Вавилон хотоһоо дайжаха боложо, хүн зоной тоо эрсэ сөөршэ эхилбэ. {{МЭҮ}} 275 ондо Вавилоной оршон һуугшадые шэнэ ниислэл Селевкиа руу нүүлгэһэн байна. Энэ нүүлгэн шэлжүүлэлтэнь Вавилон хотодо дахин сэргэхгүй уналтые абшараа.

===Римэй Греци (МЭҮ 31 — 395)===
Ромшууд Македони Киноскефалын тулалдаанда ({{МЭҮ}} 197 он) диилэһэн һүүлдэ Рома байнга [[олигарх]]уудай [[арадшалал]]ай эсэрэг дабхаргые дэмжэхэ, грегүүд дотоодо хэрэгтэ хамааралсаба.
196 {{МЭҮ}} оной зунда Римэй генерал Тит Квинкти Фламинин (Titus Quinctius Flamininus) Истмиин надаамда грегүүд &quot;эрхэ сүлөөтэй&quot; гэжэ тунхаглаһан, энэ этигэл үнэмшэлынь богони хугасаанай грегүүд дунда Римэй засагые алдартай хэһэн. 
Тэр сагһаа хойшо, грегүүд Римэй нүлөөн доро байнга байһан юм. Македониин улас түрын аша холбогдол алдажа, {{МЭҮ}} 148 ондо босолгын Андрискус дараа Илир болон Эпир Римэй можотай өөршэлэгдэһэн шүү дээ. Рома Этолиин лигын тарһан. Эхей лиг {{МЭҮ}} 146 ондо уһатгажа юм. Тиимэһээ бараг бүхы Греци Римэй захиржа байһан юм. {{МЭҮ}} 27 ондо [[Римэй эзэнтэ гүрэн]]эй зүбшөөрэлтэйгөөр Греци (нэрлээһэн үнэгүй хото болоод Афины, бусад) Ахайнь Римэй аймагай болон хубирһан байна. IV зуунайнь {{МЭҮ}} Греци Зүүн Римэй эзэнт гүрэнэй бөөмые бии - Византида.

=== Византиин Греци (395 — 1453) ===
{{main|Византиин эзэнтэ гүрэн}}

== Мүн үзэхэ ==
*[[Эртын Египет]]

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

{{1000 үгүүлэл}}

== Ном зохёол ==
* {{Cite book|author=Charles Freeman|title=Egypt, Greece and Rome|publisher=Oxford University Press|year=1996}}
* {{Cite book|author=Paul MacKendrick |authorlink=Paul MacKendrick |title=The Greek Stones Speak: The Story of Archaeology in Greek Lands|publisher=St. Martin's Press|year=1962}}
* [[Thomas Wardle]] (1835). [http://books.google.com/books?id=AktXAAAAYAAJ The history of ancient Greece, its colonies and conquests from the earliest accounts till division of the Macedonian Empire in the East].
* Goodrich, S. G. (1849). [http://books.google.com/books?id=cxPPAAAAMAAJ A pictorial history of Greece]: Ancient and modern. New York: Huntington &amp; Savage
* [[Андреев, Юрий Викторович|Андреев Ю. В.]] [http://gumilevica.kulichki.net/AUV/auv1.htm ''Цена свободы и гармонии: Несколько штрихов к портр. греч. цивилизации''] СПб.: Алетейя, 1998.
* Античная Греция. Проблемы развития полиса. Под ред. Е. С. Голубцовой и др. В 2-х томах. М.: Наука, 1983.
* [http://history-help.nsknet.ru/knigi/m/vladimir-borisovich-mironov-drevnjaja-grecija «Древняя Греция»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515094359/http://history-help.nsknet.ru/knigi/m/vladimir-borisovich-mironov-drevnjaja-grecija |date=2012-05-15 }} Миронов В. Б., 2006.
* [http://www.academia.edu/3537408/_ Зайков А. В. Место и роль спартанской государственности в древнегреческой цивилизации (теоретический аспект)] // Материалы XV Международной научно-практическойконференции Гуманитарного университета. Екатеринбург: Гуманитарный университет, 2012. Т. 1. C. 340—345.
* [[Карышковский, Пётр Осипович|Карышковский П. О.]] [http://klad.kiev.ua/biblioteka/olvia.htm Монеты Ольвии. Киев, 1988.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023022252/http://klad.kiev.ua/biblioteka/olvia.htm |date=2008-10-23 }} ISBN 5-12-000104-1.
* Расширение греческого мира. VIII—VI вв. до н. э. ([[Кембриджская история древнего мира]]. Т. III, ч. 3). М.: Ладомир, 2007. ISBN 978-5-86218-467-9

== Холбооһон ==
{{Commonscat|Ancient Greece}}
*[http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/civil/greece/gr0000e.shtml The Canadian Museum of Civilization—Greece Secrets of the Past]
*[http://www.ancientgreece.co.uk Ancient Greece] website from the [[British Museum]]
*[http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece Economic history of ancient Greece] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060502201333/http://eh.net/encyclopedia/article/engen.greece |date=2006-05-02 }}
*[http://www.fleur-de-coin.com/currency/drachma-history The Greek currency history]
*[http://www.limenoscope.ntua.gr/index.cgi?lan=en Limenoscope] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511090038/http://www.limenoscope.ntua.gr/index.cgi?lan=en |date=2011-05-11 }}, an ancient Greek ports database
*[http://www.whitman.edu/theatre/theatretour/home.htm The Ancient Theatre Archive], Greek and Roman theatre architecture
*[http://people.hsc.edu/drjclassics/lectures/history/history.shtm Illustrated Greek History], Dr. Janice Siegel, Department of Classics, [[Hampden-Sydney College]], Virginia
* [http://www.grekomania.ru/articles/greek-history История Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110702010623/http://www.grekomania.ru/articles/greek-history |date=2011-07-02 }}
* [http://www.grekomania.ru/articles/greek-history/10-stone-and-bronze-age Каменный, Бронзовый век] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626145938/http://www.grekomania.ru/articles/greek-history/10-stone-and-bronze-age |date=2012-06-26 }}
* [http://ellada.spb.ru Культура, история, искусство, мифы и личности Древней Греции]
* [http://www.sno.pro1.ru/lib/index.htm Библиотека литературы об истории и культуре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118203752/http://www.sno.pro1.ru/lib/index.htm |date=2008-01-18 }}
* [http://www.greecancient.ru Спарта — древняя Греция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124004730/http://greecancient.ru/ |date=2018-11-24 }}
* [http://www.yspu.yar.ru/hreader/2/ Афинская демократия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229115122/http://www.yspu.yar.ru/hreader/2/ |date=2008-12-29 }}

[[Категори:Эртын Греци]]
[[Категори:Грециин түүхэ]]
[[Категори:Түркын түүхэ]]
[[Категори:Эртын уласууд]]</text>
      <sha1>c3l6pb6irj4ow5t8qrs9llp3y891jdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Колорадо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8371</id>
    <revision>
      <id>74683</id>
      <parentid>73891</parentid>
      <timestamp>2026-06-06T22:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>12366</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>74683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10382" sha1="3j6rko8bnxztqma2ybz6q7mbn0q6htw" xml:space="preserve">{{Улас орон
 |буряад_нэрэ                 = Колорадо можо улас
 |уугуул_нэрэ             = State of Colorado
 |статус                   = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]]
 |дуулал                     = 
 |туг                     = Flag of Colorado.svg
 |тугай_бэшэлгэ           = Далбаа
 |һүлдэ                     = Seal of Colorado.svg
 |һүлдын_бэшэлгэ           = Уласай тамга
 |газарай_зураг                    = Map_of_USA_CO.svg
 |хэмжээ                   = 
 |бэшэлгэ                 = [[АНУ]]-да Колорадын байра
 |уряа                    =  ''Nil sine numine''&lt;br/&gt;&lt;small&gt;''Зорилгогүйгээр юуш бэшэ''&lt;/small&gt;
 |ниислэл                  = [[Денвер]]
 |хэлэн                     = [[Англи хэлэн|англи]]&lt;ref name=&quot;kysym&quot;&gt;{{cite web | title=Colorado State Symbols | publisher=Colorado Department for Libraries and Archives | url=http://kdla.ky.gov/resources/KYSymbols.htm | accessdate=2006-11-29 | archivedate=2006-11-30 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20061130030521/http://www.kdla.ky.gov/resources/KYSymbols.htm }}&lt;/ref&gt; 
 |тэргүүнэй_тушаал1     = Амбан захирагша
 |тэргүүн1  = Джон Хикенлупер
 |тэргүүнэй_тушаал2     = Дэд захирагша
 |тэргүүн2  = Джозеф А. Гарсия
 |газар_нютаг                  = 269 837 км²
 |уһанай_хуби                  = (0,36 %)
 |хүн_ама                = 5 187 582 (2012)&lt;ref&gt;http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates&lt;/ref&gt;
 |дополнительный_параметр  = Можо улас болоһон үдэр
 |содержимое_параметра     = 1876 оной 8 һарын 1 (38-дахи)
}}
'''Колорадо можо улас''' ({{lang-en|State of Colorado}}) — [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай [[Хабсагайта уула]]нуудай бүһэдэ оршохо АНУ-ай можо улас. Колорадонь АНУ-ай Баруун болон Баруун Урда бүһэнүүдэй нэгэ хэһэг гэжэ тоосогдожо болоно. АНУ-ай Хүн зоной тоололгын тобшооной гаргаһан тоосоогоор тус можо уласай хүн зон 2007 ондо 4,861,515 байһаниинь 2000 оной АНУ-ай Хүн зоной тоололгоһоо хойшо 13.03% үдэһэн дүн юм.&lt;ref name=PopEstStates&gt;{{cite web | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2007-01.csv | title = Table 1: Annual Estimates of the Population for the United States and States, and for Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2007 | format = [[comma-separated values|CSV]] | work = 2007 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date = [[2007-12-27]] | accessdate = 2007-12-27 }}&lt;/ref&gt; [[Денвер]] хотонь Колорадогой ниислэл ба эгээн олон хүн зонтой хот ажа һэн.

== Газарзүйн байра ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;60%&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
!colspan=&quot;3&quot;|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ
|-
| width=&quot;35%&quot; | ''Баруун-хойто:''&lt;br /&gt;
| width=&quot;30%&quot; | ''Хойто:''&lt;br /&gt;[[File:Flag of Wyoming.svg|20px]] [[Вайоминг]]
| width=&quot;35%&quot; | ''Зүүн-хойто:''&lt;br /&gt;[[File:Flag of Nebraska.svg|20px]] [[Небраска]] 
|-
| width=&quot;35%&quot; | ''Баруун:''&lt;br /&gt;[[File:Flag of Utah.svg|20px]] [[Юта]]
| width=&quot;30%&quot; | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]]
| width=&quot;35%&quot; | ''Зүүн:''&lt;br /&gt;[[File:Flag of Kansas.svg|20px]] [[Канзас]]
|-
| width=&quot;35%&quot; | ''Баруун-урда''&lt;br /&gt; [[File:Flag of Arizona.svg|20px]] [[Аризона]] 
| width=&quot;30%&quot; | ''Урда:''&lt;br /&gt;[[File:Flag of New Mexico.svg|20px]] [[Нью-Мексико]]
| width=&quot;35%&quot; | ''Зүүн-урда:''&lt;br /&gt;[[File:Flag of Oklahoma.svg|20px]] [[Оклахома]]
|}

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Ном зохёол ==
* &lt;cite&gt;Explore Colorado, A Naturalist's Handbook&lt;/cite&gt;, The Denver Museum of Natural History and Westcliff Publishers, 1995, ISBN 1-56579-124-X for an excellent guide to the ecological regions of Colorado.
* &lt;cite&gt;The Archeology of Colorado, Revised Edition&lt;/cite&gt;, E. Steve Cassells, Johnson Books, Boulder, Colorado, 1997, trade paperback, ISBN 1-55566-193-9.
* &lt;cite&gt;Chokecherry Places, Essays from the High Plains&lt;/cite&gt;, Merrill Gilfillan, Johnson Press, Boulder, Colorado, trade paperback, ISBN 1-55566-227-7.
* &lt;cite&gt;[[The Tie That Binds]]&lt;/cite&gt;, [[Kent Haruf]], 1984, hardcover, ISBN 0-03-071979-8, a fictional account of farming in Colorado.
* &lt;cite&gt;Railroads of Colorado: Your Guide to Colorado's Historic Trains and Railway Sites&lt;/cite&gt;, Claude Wiatrowski, Voyageur Press, 2002, hardcover, 160 pages, ISBN 0-89658-591-3

== Холбооһон ==
{{commons|Colorado}}
'''Муж улсын засгийн газар'''
* [http://www.colorado.gov/ State of Colorado government website]
* [http://www.cde.state.co.us/index_educator.htm Colorado Department of Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080722091432/http://www.cde.state.co.us/index_educator.htm |date=2008-07-22 }}
** [http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/history/symbemb.htm Colorado state symbols and emblems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107145753/https://www.colorado.gov/archives |date=2019-01-07 }}
** [http://www.colorado.com Colorado official state vacation guide]
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CO Energy Profile for Colorado] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516020504/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CO |date=2008-05-16 }}
** [http://www.colorado.gov/colorado-government/chambers_commerceAD.html Colorado Chambers of Commerce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509183206/http://www.colorado.gov/colorado-government/chambers_commerceAD.html |date=2008-05-09 }}
** [http://www.colorado.gov/colorado/agencies.html Colorado state government departments and agencies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515112702/https://www.colorado.gov/colorado/agencies.html |date=2012-05-15 }}
*** [http://www.dot.state.co.us/ Colorado Department of Transportation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070612125743/http://www.dot.state.co.us/ |date=2007-06-12 }}
**** [http://www.dot.state.co.us/App_DTD_DataAccess/Maps/index.cfm?fuseaction=MapsMain&amp;MenuType=Maps Colorado highway maps]
***** [http://dtdexternal.dot.state.co.us/travelmap/ Colorado Travel Map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070602232429/http://dtdexternal.dot.state.co.us/travelmap/ |date=2007-06-02 }}
* [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Colorado List of searchable databases produced by Colorado state agencies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212023536/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Colorado |date=2012-02-12 }} hosted by the [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page American Library Association Government Documents Roundtable] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page |date=2009-10-13 }}.
'''Холбооны засгийн газар'''
* [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CO Energy &amp; Environmental Data for Colorado] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516020504/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CO |date=2008-05-16 }}
* [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CO USGS Colorado state facts, real-time, geographic, and other scientific resources of Colorado]
* [http://www.census.gov/ United States Census Bureau]
** [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/08000.html Colorado QuickFacts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160219004405/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/08000.html |date=2016-02-19 }}
** [http://www.census.gov/population/documentation/twps0056/tab20.pdf Colorado - Race and Hispanic Origin: 1860 to 1990]
** [http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=n&amp;_lang=en&amp;qr_name=DEC_2000_SF3_U_DP3&amp;ds_name=DEC_2000_SF3_U&amp;geo_id=04000US08 Colorado economic data] {{Webarchive|url=https://archive.today/20200212042746/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=n&amp;_lang=en&amp;qr_name=DEC_2000_SF3_U_DP3&amp;ds_name=DEC_2000_SF3_U&amp;geo_id=04000US08 |date=2020-02-12 }}
** [http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=n&amp;_lang=en&amp;qr_name=DEC_2000_SF3_U_DP4&amp;ds_name=DEC_2000_SF3_U&amp;geo_id=04000US08 Colorado housing data] {{Webarchive|url=https://archive.today/20200212042849/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=n&amp;_lang=en&amp;qr_name=DEC_2000_SF3_U_DP4&amp;ds_name=DEC_2000_SF3_U&amp;geo_id=04000US08 |date=2020-02-12 }}
** [http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=n&amp;_lang=en&amp;qr_name=DEC_2000_SF3_U_DP2&amp;ds_name=DEC_2000_SF3_U&amp;geo_id=04000US08 Colorado social data] {{Webarchive|url=https://archive.today/20200212043701/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=n&amp;_lang=en&amp;qr_name=DEC_2000_SF3_U_DP2&amp;ds_name=DEC_2000_SF3_U&amp;geo_id=04000US08 |date=2020-02-12 }}
* [http://www.ers.usda.gov/statefacts/co.htm USDA ERS Colorado state facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222173805/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CO.htm |date=2011-12-22 }}
'''Бусад'''
* [http://www.usastatesdates.com/colorado.htm History topics timeline of Colorado 1826-1926] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119135052/http://www.usastatesdates.com/colorado.htm |date=2012-01-19 }}
** [http://www.rootsweb.com/~coplaces/index.html Colorado Places by County]
** [http://www.stanwyck.com/cogenweb/cocounties.html Colorado County Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030507161533/http://www.stanwyck.com/cogenweb/cocounties.html |date=2003-05-07 }}
* [http://www.askcolorado.org Ask Colorado]

{{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}}

[[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]]
[[Категори:Колорадо| ]]</text>
      <sha1>3j6rko8bnxztqma2ybz6q7mbn0q6htw</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>