Шымкент

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="bxr">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>bxrwiki</dbname>
    <base>https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Меди</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусхай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгшэ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеэди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википеэди тухай хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загбар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загбар хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Туһаламжа</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Туһаламжа хэлэлсэл</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категори</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категори хэлэлсэхэ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Шымкент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14994</id>
    <revision>
      <id>74770</id>
      <timestamp>2026-07-23T18:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>9210</id>
      </contributor>
      <comment>Шэнэ хуудаһан: «{{Нютаг |нэрэ                         = Шымкент хото |ямар_янзын_нутаг             = республикын удха шанартай хото |албан_нэрэ                   = {{lang-kk|Шымкент}} |image_flag                   = |flag_size                    = 150px |image_seal                   = |seal_size                    = 100px |image_map                    = |image_skyline                = |image_caption...»</comment>
      <origin>74770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43859" sha1="js9ptnfgb5t4gcn1adbagsucitfib4n" xml:space="preserve">{{Нютаг
|нэрэ                         = Шымкент хото
|ямар_янзын_нутаг             = республикын удха шанартай хото
|албан_нэрэ                   = {{lang-kk|Шымкент}}
|image_flag                   =
|flag_size                    = 150px
|image_seal                   =
|seal_size                    = 100px
|image_map                    =
|image_skyline                =
|image_caption                =
|map_caption                  =
|улас_эсбэл                   = Улас орон
|али_улас_эсбэл               = {{flagicon|Kazakhstan}} [[Казахстан]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Захиргаанай байдал
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг     = республикын мэдэлэй
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ    = Захиргаанай район
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг     = 5 районтой
|гуравдугаар_зэргийн_нэгж     =
|гуравдугаар_зэргийн_нутаг    =
|дөрөвдүгээр_зэргийн_нэгж     =
|дөрөвдүгээр_зэргийн_нутаг    =
|нутгийн_төвийг_юу_гэх        =
|нутгийн_төв                  =
|газар_нютаг                  = 1163 км²&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru |title=План развития города Шымкента |publisher=Шымкент хотын акимат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
|газарай_байса                = далайн нюрууһаа 506 м
|хүн_ама                      = {{increase}} 1 308 120&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ |title=Город Шымкент. Краткие итоги социально-экономического развития региона |publisher=Казахстанай Уласай стратегическэ түсэблэлгын ба шэнэдхэлгын агентствын Үндэһэтэнэй статистикын бюро |lang=ru |access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
|хүн_ама_тоол                 = 2026 оной июниин 1
|хүн_ама_тоос                 =
|хүн_ама_бүүгэнэрэл           =
|нягтрал                      = 1125 хүн/км²
|арад_түмэн                   = казахууд, узбекүүд, ородууд болон бусад
|сугаараа                     =
|даргые_юу_гэхэ               = Аким
|даргын_нэрэ                  = [[Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович|Габит Сыздыкбеков]]
|сагай_бүһэ                   = UTC+5
|utc_offset                   = +5
|автомашин_дугаар             = 17
|website                      = [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хотын акимат]
|тэмдэглэл                    =
}}

'''Шымкент''' ({{lang-kk|Шымкент}}; 1992 он болотор ород хэлэн дээрэ ехэнхидээ '''Чимкент''' гэжэ бэшэгдэдэг байгаа) — [[Казахстан]]ай урда зүгтэ оршодог хото. [[Астана]] болон [[Алматы]] хотонуудтай хамта республикын удха шанартай Казахстанай гурбан хотын нэгэн юм. Захиргаанай талаар хото тойроод байдаг Түркестанай можын бүридэлдэ ородоггүй.

2026 оной июниин 1-нэй байдалаар Шымкент хотын хүн зоной тоо 1 308 120 байгаа. Тиимэһээ Алматы болон Астанын һүүлээр Казахстанай хүн зоной тоогоороо гурбадахи томо хото болоно.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt; Хотын газар дайдын талмай 1163 дүрбэлжэн километр тухай.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Шымкент хадаа Казахстанай урда хубиин томо үйлэдбэриин, худалдаа наймаанай, тээбэриин, һуралсалай болон соёлой түб юм. Хото [[Дунда Ази]], Урда Казахстан болон Евразиин тала дайдые холбодог түүхэтэ харгынууд дээрэ оршоно. Мүнөөнэй эдэй засагта нефть болбосоруулга, эм домой үйлэдбэри, эдеэ хоолой болон хүнгэн үйлэдбэри, машина бүтээлгэ, барилгын материал гаргалга, худалдаа наймаан болон үйлчилгээ гол һуури эзэлдэг.

Археологиин материалнууд мүнөөнэй Шымкентын дэбисхэр дээрэ 2200 жэлһээ бага бэшэ урда хотын түхэлтэй һуурин байһые гэршэлнэ. Хотын нэрын анха түрүүн бэшэгдэһэн мэдээ 1365—1366 онуудай үйлэ хэрэгүүдтэй холбоотой бөгөөд тэдэ «Зафар-наме» гэһэн түүхын зохёолдо тайлбарилагданхай.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru |title=Древнее городище Шымкент |publisher=Шымкент хотын аяншалгын, гадаадын харилсаанай ба зохёохы үйлэдбэриин газар |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Нэрэ ==

Хотын нэрэ хоёр эртэ урдын бүрилдэхүүнтэй холбоотой гэжэ ехэнхидээ тоологдодог. Иран гү, али согд хэлэнэй ''чим'', ''чем'' гү, али ''чаман'' гэһэн үгэнүүд зүлгэ, үбһэ ногоон, сабшалан гү, али сэсэглэһэн газар гэһэн удхатай байһан гэжэ үзэдэг. ''Кент'' гэһэн бүрилдэхүүн «хото», «һуурин» гэһэн удха илгана. Тиимэһээ нэрэнь «ногоон хото», «сабшалануудай дундахи хото» гү, али «сэсэглэһэн хото» гэжэ тайлбарилагдажа болоно.

''-кент'' гэһэн бүрилдэхүүн Дунда Ази болон Урда Казахстанай олон түүхэтэ хотын нэрэнүүдтэ дайралдадаг. Жэшээлхэдэ: [[Ташкент]], [[Сайрам|Испиджаб]], Манкент, Жаркент.

XIX—XX зуун жэлнүүдэй ород хэлэнэй сурбалжануудта '''Чимкент''' гэһэн бэшэлгэ хэрэглэгдэдэг байгаа. 1914 ондо хото ород жанжан [[Черняев, Михаил Григорьевич|Михаил Черняевай]] хүндэлэлдэ '''Черняев''' гэжэ нэрлэгдэһэн. 1924 ондо түүхэтэ нэрэнь һэргээгдэһэн. 1992 ондо ород хэлэн дээрэхи албан ёһоной бэшэлгэ казах хэлэнэй дуудалгада дүтэ '''Шымкент''' гэһэн хэлбэридэ оруулагдаһан.

== Түүхэ ==

=== Эртэ урда саг ба Дунда зуун ===

Мүнөөнэй Шымкентын дэбисхэр дээрэ эртэ урда сагһаа хүн зон ажаһуудаг байгаа. Хотын түүхэтэ түбтэ хэгдэһэн археологиин малталганууд хэдэн метр зузаан соёлой үе давхаргануудые элирүүлээ. Доодо үеһөө олдоһон шаазан зүйлнүүд манай эрын урда тээхи III—II зуун жэлнүүдтэ хабаатай. Энэнь эндэ 2200 жэлһээ бага бэшэ урда һуурин байһан гэжэ үзэхэ үндэһэ болоно.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Һууринай хүгжэлтэ Баруун [[Тянь-Шань|Тянь-Шаниин]] хормойдохи үрэжэлтэй хүндыдэ, [[Мавераннахр]]ай баян бүрдүүд, [[Сырдарья]] мүрэнэй хүнды болон тала дайдые холбодог харгынууд дээрэ оршоһонтойнь холбоотой. Ойро оршодог эртэ урдын [[Сайрам]] Дунда зуун жэлнүүдэй сурбалжануудта Испиджаб гэжэ нэрлэгдэдэг, [[Агууехэ торгоной харгы|Агууехэ торгоной харгын]] томо түбүүдэй нэгэн байгаа.

Шымкент тухай анха түрүүн мэдэгдэһэн бэшэмэл дурдалга эмир [[Тимур]]ай сэрэгэй аяншалгануудтай холбоотой. Шараф ад-Дин Али Йездиин «Зафар-наме» зохёолдо 1365—1366 онуудай үйлэ хэрэгүүдые тайлбарилхадаа хотын нэрэ дурдагдана.

Ондо ондоо үедэ хото болон тэрэнэй оршон тойрон Дунда Азиин элдэб гүрэн түрэнүүдэй бүридэлдэ орожо байһан. XIII зуун жэлэй эхиндэ нютаг монголшуудай эзэмдэлгэдэ ороһон. Дунда зуун жэлнүүдэй һүүл үедэ Шымкент Могулистанай, Түмэрэй угсаатанай гүрэнэй болон нютагай эзэмдэлнүүдэй нүлөөн доро байһан. XVI зуун жэлһээ [[Казахай ханлиг]]ай түүхэтэй холбоотой болоһон.

XVII—XVIII зуун жэлнүүдтэ Урда Казахстан казах-джунгар дайнууд олон дахин болоһон газар байгаа. XVIII зуун жэлэй һүүлһээ XIX зуун жэлэй түрүүшын хахад хүрэтэр нютагай хотонуудые эзэмдэхын түлөө [[Кокандын ханлиг]] болон Бухарын эмират тэмсэдэг байһан.

=== Кокандын ханлиг болон Оросой эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ ===

XIX зуун жэлэй эхиндэ Шымкент Кокандын ханлигай мэдэлдэ ороһон. 1810 он тухай хото бэхилэгдэһэн түшэг газарта болгогдоо. Кокандын хэрэм хотын түүхэтэ түбэй үндэр газарта оршожо, Ташкент, Түркестан болон уулын хормойн нютагуудые холбодог харгынуудые хинадаг байгаа.

1864 оной сентябрь һарада ород сэрэгүүд хотые эзэлээ. Оросой эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ оруулагдаһанай һүүлээр Чимкент [[Сырдарьягай можо (Оросой эзэнтэ гүрэн)|Сырдарьягай можын]], [[Түркестанай генерал-губернаторство|Түркестанай генерал-губернаторствын]] уездын хото болоо.

Хотын эдэй засаг худалдаа наймаан, гар урлал болон хүдөө ажахын түүхэй эд болбосоруулгада үндэһэлдэг байгаа. XIX зуун жэлэй һүүлээр Чимкентдэ түрүүшын томо үйлэдбэриин газарнууд бии болоо. 1880-аад онуудта цитварна шарилжаһаа [[сантонин]] гаргадаг завод баригдаа. Тус завод хотын мүнөөнэй эм домой үйлэдбэриин эхин болоо.

1897 оной Оросой эзэнтэ гүрэнэй түрүүшын бүгэдэ ниитын хүн зоной тоо бүридхэлэй мэдээгээр Чимкент нилээд бага аад, түргэн хүгжэжэ байһан худалдаа наймаанай болон гар урлалай түб байгаа.

=== Зүблэлтэ үе ===

Зүблэлтэ засагай тогтоһоной һүүлээр хото [[Түркестанай АССР]], саашадаа [[Казахай АССР]] болон [[Казахай ССР]]-эй бүридэлдэ орожо байгаа. 1924 ондо Чимкент гэһэн нэрэ һэргээгдэһэн.

1932 ондо хото шэнээр байгуулагдаһан Урда Казахстанай можын захиргаанай түб болоо. Үйлэдбэрижүүлгын үедэ эндэ үнгэтэ металлургиин, эм домой, эдеэ хоолой, тоһо өөхэнэй болон хүнгэн үйлэдбэриин газарнууд баригдажа, үргэдхэгдэжэ байгаа. Чимкентын туулганай завод болон хими-эм домой завод шухала үүргэ дүүргэдэг һэн.

[[Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн|Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай]] үедэ СССР-эй баруун нютагуудһаа үйлэдбэриин газарнууд, эмхи зургаанууд болон хүн зон Чимкент руу нүүлгэгдэһэн. Хото ара талын шухала үйлэдбэриин түб болоо. Эндэ туулган, эм дом, тоног түхеэрэмжэ, нэхэмэл болон эдеэ хоолой зүйлнүүд үйлдвэрлэгдэдэг байгаа.

Дайнай һүүлэй үедэ Чимкент түргэн хүгжөө. Шэнэ гэр байрын районууд, машина бүтээлгын болон барилгын үйлэдбэринүүд, һуралсалай, элүүрые хамгаалгын, соёлой эмхи зургаанууд баригдаа. 1980-аад онуудта Шымкентын нефть болбосоруулгын завод ажаллажа эхилээ.

=== Бэеэ дааһан Казахстан ===

Казахстанай бэеэ дааһан байдал соносхогдоһоной һүүлээр хото ороной урда хубиин томо эдэй засагай түб хэбээрээ үлөө. 1992 ондо ород хэлэн дээрэхи нэрын бэшэлгэ Чимкентһээ Шымкент болгогдоо.

2014 ондо хүршэ районуудай хэдэн һуурин болон газар дайда хотодо нэгэдхэгдэжэ, хилэ заагынь ехээр үргэдхэгдөө. Шымкентын талмай гурба шахуу дахин нэмэгдэжэ, хүн зоной тоо нилээд олошороо.

2018 оной июниин 19-дэ Казахстанай юрэнхылэгшын зарлигаар Шымкент республикын удха шанартай хотын зэргэдэ оруулагдаа. Урда Казахстанай можын захиргаанай түб Түркестан руу нүүлгэгдэжэ, можо Түркестанай можо гэжэ нэрлэгдээ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativно-территориального-устройства-республики-казахстан |title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан |date=2018-06-19 |publisher=Казахстанай Уласай юрэнхылэгшын албан ёһоной сайт |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Республикын удха шанартай болоһонһоо хойшо гэр байрын барилга, инженернэ холбоо, харгын дэд бүтэцэ, үйлэдбэриин зононууд болон ниитын талмайнууд эршэмтэйгээр хүгжэжэ эхилээ.

== Байгаали-газар зүйн тодорхойлолго ==

=== Газар зүйн байдал ===

Шымкент Казахстанай урда зүгтэ, Тянь-Шаниин баруун хубиин хормойн талын газарта, [[Узбекистан]]ай хилэдэ ойро оршоно. Хотын түбэй дундажа үндэрынь далайн нюруугһаа 506 метр шахуу.

Хото Оренбург—Ташкент болон Түркестан—Сибирь гэһэн түүхэтэ болон мүнөөнэй тээбэриин шэглэлнүүдэй уулзуурта оршоно. Ташкент, Тараз, Алматы, Түркестан болон Самара хотонуудые холбодог авто харгынууд эндэһээ гарадаг.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Хотын газар дайдын ниитэ талмай 116,3 мянган гектар гү, али 1163 дүрбэлжэн километр шахуу.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

=== Уһанай сүлжээ ба байгаалиин газарнууд ===

[[Бадам (гол)|Бадам]] болон Кошкарата голууд хотоор урдана. Кошкаратын уһанай тогтолсоон Карасу голтой, булаг болон һубагуудай сүлжээнтэй холбоотой. Хотын дэбисхэр дээрэ ниитэ 91 километр тухай ута есөн гол һубаг бии.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Ногоон бүһэ болон гүрэнэй ойн сангай газар 5,3 мянган гектар шахуу талмай эзэлнэ. Асанбай Аскаровай нэрэмжэтэ дендрологиин парк, Абайн нэрэмжэтэ парк, Бэеэ дааһан байдалай парк, «Жайлауколь» парк болон бусад сэсэрлигүүд хотын томо ногоон газарнуудта ородог.

=== Уларил ===

Шымкентын уларил эхэ газарай, нилээд дулаан болон хуурай, гэбэшье Казахстанай хойто ба түбэй нютагуудтай сасуулхада зөөлэн. Үбэлынь ехэнхидээ богони, дулаарха үе олон; зуниинь ута, халуун ба хуурай.

Январиин дундажа температура −0,7 °C тухай, июлиинхэ +26,3 °C тухай. Жэлэй дундажа температура +13 °C шахуу, жэлэй туршада 570—580 мм шииг нойтон унадаг. Шииг нойтоной ехэнхи хуби үбэл ба хабар унадаг.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm |title=Климат Шымкента |publisher=Погода и климат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Наранай удаан саг соо шараха, хуурай халуун һалхин, жэлэй уларил һэлгэгдэхэ үедэ үдэр һүниин температура ехэ илгаатай байха ушарнууд хотодо элбэг.

== Захиргаанай хубаари ==
[[Файл:Shymkent districts 2023.svg|thumb|250px|Шымкентын захиргаанай хубаалга]]
Шымкент захиргаанай-нютаг дэбисхэрэй нэгэдэхи шатын тусгаар нэгэжэ юм. Хотын [[маслихат]] түлөөлэлгын байгуулга, [[акимат]] гүйсэдхэхэ байгуулга болоно. Хотые Казахстанай хуулиин ёһоор томилогдодог аким хүтэлбэрилнэ.

2023 оной сентябрь һараһаа Сыздыкбеков Габит Абдимажитович хотын акимай тушаал эзэлнэ.&lt;ref name=&quot;akim&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/32848 |title=Сыздыкбеков Габит Абдимажитович |publisher=Шымкент хотын акимат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Хото табан захиргаанай район болгожо хубаагдана:&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

* Абайн район
* Аль-Фарабиин район
* Енбекшиин район
* Каратау район
* Туран район

== Хүн зон ==

Шымкент Казахстанай эгээл түргэн ургажа байһан хотонуудай нэгэн. Хүн зоной олошоролго түрэлгын үлүү байдал, дотоодын нүүдэл, эдэй засагай хүгжэлтэ болон захиргаанай хилын үргэдхэлгэтэй холбоотой.

2018 оной июнь һарада хотын хүн зоной тоо нэгэ саяда хүрэһэн тухай албан ёһоор мэдээсэгдэһэн. 2026 оной июниин 1-дэ Шымкентдэ 1 308 120 хүн ажаһуугаа.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 оной январь—май һарануудта хүн зоной байгаалиин нэмэлтэ 8287 хүн болоһон: 10 261 үхибүүн түрэжэ, 1974 хүн наһа бараа. Нүүдэлэй илгаа эерэг байжа, 5783 хүн болоо.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

Хүн зоной нягтарал нэгэ дүрбэлжэн километр бүридэ 1125 хүн тухай. Хотын түбэй районууд болон томо гэр байрын хороололнууд эгээл нягта хүн зонтой. Шэнээр нэгэдхэгдэһэн захын газарнуудта хүдөөгэй болон нэгэ-хоёр дабхар гэр байрын түхэл үлэнхэй.

=== Яһатанай бүридэл ===

Шымкент олон яһатанай хото юм. Хүн зоной олонхинь [[хасагууд]]. Хотодо эртэһээ бүридэһэн томо узбек бүлэг ажаһуудаг. Мүн ородууд, азербайджанууд, татарнууд, солонгосууд, түрэгүүд, украиншууд, таджигууд, курднууд болон бусад арадуудай түлөөлэгшэд байдаг.

2023 оной эхинэй албан ёһоной мэдээгээр эгээл олон яһатанай бүлэгүүд иимэ байгаа:&lt;ref name=&quot;ethnicity&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/spreadsheets/ |title=Динамические таблицы по населению города Шымкента |publisher=Казахстанай Уласай стратегическэ түсэблэлгын ба шэнэдхэлгын агентствын Үндэһэтэнэй статистикын бюро |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Яһатан
!Хүн зоной хуби, %
|-
|Хасагууд
|70,90
|-
|Узбекүүд
|15,88
|-
|Ородууд
|6,31
|-
|Азербайджанууд
|1,87
|-
|Татарнууд
|0,96
|-
|Бусад
|4,08
|}

[[Хасаг хэлэн]] Казахстанай гүрэнэй хэлэн юм. Казахстанай Үндэһэн хуулиин ёһоор гүрэнэй байгуулганууд болон нютагай өөһэдын хүтэлбэриин эмхинүүдтэ ород хэлэн хасаг хэлэнтэй адли албан ёһоор хэрэглэгдэдэг. Үдэр бүриин харилсаанда [[узбек хэлэн]] мүн үргэн хэрэглэгдэнэ.

== Эдэй засаг ==

Шымкент Казахстанай томо үйлэдбэриин болон худалдаа наймаанай түбүүдэй нэгэн. Болбосоруулгын үйлэдбэри, барилга, дотоодын худалдаа, тээбэри болон үйлчилгээ хотын эдэй засагта ехэ үүргэ дүүргэнэ.

2026 оной январь—мартын дүнгөөр хотын бүхы нютагай бүтээгдэхүүн 1,352 триллион тенге шахуу байгаа. Урда жэлэй адли үетэй сасуулхада бодото ургалта 8,9 % болоо. Үйлчилгээ 61,6 %, эд бараанай үйлэдбэри 30,1 % эзэлээ.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 оной январь—июнь һарануудта:&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

* үйлэдбэриин бүтээгдэхүүнэй хэмжээн 817,5 миллиард тенге боложо, 11 % нэмэгдээ;
* болбосоруулгын үйлэдбэриин бүтээгдэхүүн 9,6 % нэмэгдээ;
* барилгын ажалай хэмжээн 136,3 миллиард тенгедэ хүрөө;
* 558,6 мянган дүрбэлжэн метр гэр байра ашаглалгада оруулагдаа;
* жижиглэн худалдаанай эрьесэ 628,5 миллиард тенге болоо;
* бөөнын худалдаанай эрьесэ 1,35 триллион тенгеһээ үлүү гараа;
* хотын дэбисхэр дээрэхи хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй ниитэ сэн 29,1 миллиард тенге болоо.

=== Үйлэдбэри ===

Гол һалбаринууд:

* нефть болбосоруулга ба нефть-хими;
* эм домой үйлэдбэри;
* эдеэ хоолой ба тоһо өөхэнэй үйлэдбэри;
* ундаа гаргалга;
* хүнгэн ба нэхэмэл үйлэдбэри;
* машина бүтээлгэ ба түмэр болбосоруулга;
* цемент, шэл болон бусад барилгын материал гаргалга.

«ПетроКазахстан Ойл Продактс» компаняар хүтэлэгдэдэг Шымкентын нефть болбосоруулгын завод хотын эгээл томо үйлэдбэринүүдэй нэгэн. Тэрэ Казахстанай гурбан гол нефть болбосоруулгын заводой нэгэниинь юм.

Эм домой үйлэдбэри «Химфарм» — SANTO заводоор түлөөлэгдэнэ. Тэрэнэй түүхэ XIX зуун жэлэй һүүлээр байгуулагдаһан сантонин гаргадаг үйлэдбэриһөө эхилдэг.

Хотодо «Оңтүстік» тусхай эдэй засагай бүһэ, «Тассай», «Бадам», «Ордабасы», «Жұлдыз» үйлэдбэриин зононууд болон бусад үйлэдбэриин талмайнууд ажаллана. Дотоодын худалдаа ба Дунда Азиин гүрэнүүдтэй эд бараанай эрьесые хангаха тээбэри-логистикын түб хүгжөөгдэнэ.

=== Олзын хэрэг эрхилэлгэ ба худалдаа ===

Шымкент урда Казахстанай заншалта томо худалдаа наймаанай түб юм. Хотодо дэлгүүрэй заха, худалдаанай байшангууд, томо худалдаа-сэнгэлгын түбүүд, бөөнын худалдаанай газарнууд болон ниитын эдеэ хоолой үйлэдбэринүүд ажаллана.

2026 оной июлиин 1-дэ хотодо 29 мянгаһаа олон хуулиин нюур бүридхэгдэһэн, тэдэнэй 25 мянга шахуунь ажаллаһан. Олонхинь бага олзын хэрэг эрхилдэг үйлэдбэринүүд байгаа.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

== Тээбэри ==

Шымкент Казахстанай шухала тээбэриин уулзуур юм. Казахстаниие Узбекистан, Кыргызстан, Ород болон бусад гүрэнүүдтэй холбодог авто болон түмэр харгынууд хотоор гарадаг.

=== Автомашинын тээбэри ===

Шымкентээр гарадаг гол шэглэлнүүд:

* [[Ташкент]] — Шымкент — Тараз — [[Алматы]];
* Ташкент — Шымкент — Түркестан — Кызылорда — [[Самара]];
* Шымкент — Сарыагаш;
* Шымкент — Ленгер;
* Шымкент — Сайрам.

Шэнэ гэр байрын районууд ургахатай хамта хотын гудамжа-харгын сүлжээн түргэн үргэдэнэ. Ниитын тээбэриин гол түхэл автобусууд юм. Ябалгын түлбэри тээбэриин картаар болон электрон аргаар түлэгдэнэ.

=== Түмэр харгын тээбэри ===

[[Шымкент (станци)|Шымкент станци]] Ташкент, Арыс, Тараз болон Алматы хотонуудые холбодог түмэр харгы дээрэ оршоно. Холо ябаха хүн зоной поезднууд болон ашаанай поезднууд хотоор гарадаг.

[[Арыс I]] гэһэн түмэр харгын уулзуур Шымкентһээ баруун тээ оршожо, Түркестан, Кызылорда болон Казахстанай хойто нютагуудтай холбоо хангана.

=== Агаарай тээбэри ===

[[Шымкентын уласхоорондын аэропорт]] дотоодын болон уласхоорондын ниидэлгэнүүдые хангана. Астана, Алматы, Актау, Атырау болон Казахстанай бусад хотонуудтай, мүн хэдэн гадаадын шэглэлтэй саг үргэлжын агаарай холбоотой.

Шымкент Казахстанай [[SCAT Airlines]] авиакомпаниин гол баазануудай нэгэн юм.&lt;ref name=&quot;scat&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.scat.kz/ru/contacts/ |title=Контакты авиакомпании SCAT |publisher=SCAT Airlines |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Һуралсал ба эрдэм ухаан ==

Шымкент Казахстанай урда хубиин томо һуралсалай түбүүдэй нэгэн. Хотодо гүрэнэй ба хубиин һургуулинууд, колледжнууд, мэргэжэлэй бэлэдхэлэй түбүүд болон дээдэ һургуулинууд ажаллана.

Томо дээдэ һургуулинууд:

* М. О. Ауэзовай нэрэмжэтэ Урда Казахстанай ехэ һургуули;
* Урда Казахстанай эмнэлгын академи;
* «Мирас» ехэ һургуули;
* Шымкентын ехэ һургуули;
* Түб Азиин шэнэ һанаашалгын ехэ һургуули.

М. О. Ауэзовай нэрэмжэтэ Урда Казахстанай ехэ һургуули инженернэ ухаан, химиин технологи, барилга, хүдөө ажахы, эдэй засаг, мэдээсэлэй технологи, хүмүүнлиг болон багшын эрдэмэй һалбаринуудаар мэргэжэлтэдые бэлдэнэ.

Урда Казахстанай эмнэлгын академи эмшэд, эм найруулагшад болон элүүрые хамгаалгын бусад мэргэжэлтэдые бэлдэдэг.

Хотодо эрдэм шэнжэлгын эмхинүүд, зураг түсэбэй институдууд, үйлэдбэриин лабораторинууд болон Үндэһэтэнэй шэнжэлгын түбэй һалбаринууд ажаллана.

== Элүүрые хамгаалга ==

Шымкентын элүүрые хамгаалгын тогтолсоондо хотын больницанууд ба поликлиникэнүүд, түрэлгын ба оношололгын түбүүд, үхибүүдэй эмнэлгын эмхинүүд, онкологиин, зүрхэ һудаһанай болон халдабарита үбшэнэй түбүүд, түргэн туһаламжын станцинууд ородог.

Хото Казахстанай урда хубиин хүн зондо үйлшэлдэг томо эмнэлгын түб юм. Гүрэнэй эмхинүүдһээ гадна олон хубиин эмнэлгэ, шүдэнэй түб болон эмнэлгын лаборатори ажаллана.

Эм домой үйлэдбэринүүд, мэргэжэлэй дээдэ һургуулинууд болон эм найруулагшадые бэлдэхэ тогтолсоо хотын эм домой мэргэжэлжэлгые дэмжэнэ.

== Соёл ==

Шымкент казах болон олон яһатанай соёлой томо түб юм. Хотодо театрнууд, музейнүүд, номой сангууд, үзэсхэлэнэй танхимууд, концертын эмхинүүд болон уран бүтээлэй нэгэдэлнүүд ажаллана.

Гол театрнууд:

* Жумат Шанинай нэрэмжэтэ Казахай академическэ драмын театр;
* Ород драмын театр;
* Оперо ба баледэй театр;
* Хотын хүүхэлдэйн болон залуушуулай театр;
* Узбек драмын театр.

Музейнүүд:

* Түүхэ-нютаг шэнжэлгын музей;
* Улас түрын хашалганай хохидогшодой музей;
* Уран зурагай музей;
* Заншал ба ёһололой музей;
* «Шымқала» археологиин согсолбориин музей.

2020 ондо Шымкент Бэеэ дааһан гүрэнүүдэй хани нүхэсэлэй соёлой ниислэл гэһэн зэргэтэй байгаа.

== Һонирхолтой газарнууд ба аяншалга ==

Эртэ урдын хотын бууса болон урданай Кокандын хэрэмэй дэбисхэр дээрэ байгуулагдаһан «[[Шымқала]]» түүхэ-соёлой согсолбори хотын гол һонирхолтой газарнуудай нэгэн. Согсолборидо һэргээн бодхоогдоһон хамгаалалтын барилганууд, археологиин газарнууд, музейн талмайнууд болон харалгын талмайнууд ородог.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Бусад мэдээжэ газарнууд:

* Ордабасы талмай;
* «Жер-Ана» хүшөө;
* Бэеэ дааһан байдалай парк;
* Байдибек биин хүшөө;
* Абайн нэрэмжэтэ парк;
* Асанбай Аскаровай нэрэмжэтэ дендрологиин парк;
* Шымкентын амитадай хүреэлэн;
* Алдар солын гудамжа;
* Улас түрын хашалганай хохидогшодой хүшөө;
* Кошкарата голой эрьеын булагууд ба ябаганай бүһэ;
* Лалын һүмэнүүд, үнэн алдартын сүмэнүүд болон түүхэтэ хотын барилганууд.

Шымкентһээ Сайрам, [[Сайрам-Угамай үндэһэтэнэй парк]], [[Аксу-Жабаглын дархан газар]], Түркестан, Отрар болон Урда Казахстанай бусад түүхэтэ ба байгаалиин газарнуудта аяншалжа болоно.

Хотодо аяншалгын мэдээсэлэй түб болон албан ёһоной аяншалгын портал ажаллана.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{Cite web |url=https://visit-shymkent.com/ |title=Официальный туристический портал Шымкента |publisher=Visit Shymkent аяншалгын мэдээсэлэй түб |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Уран барилга ба хотын түсэблэлгэ ==

Шымкентын барилга түүхэтэ түсэблэлгын бүтэцэ, зүблэлтэ үеын гэр байрын районууд болон шэнэ олон дабхар хороололнуудые нэгэдүүлнэ. Түүхэтэ түб хэрэм, хуушан заха, Кошкарата болон Карасу голой оршондо бүридэһэн.

Зүблэлтэ үедэ томо үйлэдбэриин районууд, олон дабхар гэр байрын хороололнууд, захиргаанай байшангууд, театрнууд болон соёлой ордонууд баригдаһан.

2014 ондо хотын хилэ үргэдхэгдэһэнэй һүүлээр гэр байрын барилгын гол хуби хойто, баруун болон баруун-хойто районуудта тараа. Туран район, Шымсити, Бозарык, Тассай болон бусад шэнэ захиргаанай, худалдаанай ба гэр байрын зононууд байгуулагдана.

Гол харгынууд, ниитын тээбэри, инженернэ сүлжээнүүд, уһаар хангалга, бохир уһанай системэ, ногоон газарнууд болон ниигэмэй дэд бүтэсэ хүгжөөлгэ хотын түсэблэлгын гол зорилгонууд болоно.

== Тамирай ажал ==

Хүл бөмбэгэ, бокс, барилдаан, хүндэ атлетикэ, гимнастика, дугуйн спорт, теннис болон тамаралга эгээл дэлгэрэнги спортын зүйлнүүд юм.

Хотын гол хүл бөмбэгын клуб «Ордабасы» Казахстанай Премьер-лигэдэ наадана. 2023 ондо клуб анха түрүүн Казахстанай чемпион болоо.

БИИК-Шымкент эхэнэрнүүдэй хүл бөмбэгын клуб Казахстанай чемпионат олон дахин шүүжэ, Европын клубуудэй мүрысөөндэ ороноо түлөөлөө.

Томо спортын байгууламжанууд:

* Хаджимукан Мунайтпасовай нэрэмжэтэ стадион;
* хүнгэн атлетикын спортын согсолбори;
* спортын ордон;
* теннисэй түб;
* тамаралгын бассейнууд;
* тусхай спортын һургуулинууд болон бэлэдхэлэй баазанууд.

Шымкент бокс, хүндэ атлетикэ, барилдаан болон бусад спортын зүйлнүүдээр Олимпиин, дэлхэйн болон Азиин чемпионуудай түрэһэн ба бэлэдхэгдэһэн газар юм.

== Олониитын мэдээсэлэй хэрэгсэлнүүд ==

Хотодо казах, ород болон узбек хэлэнүүд дээрэ нютагай телевидени, радио, хэблэл болон электрон мэдээсэлэй хэрэгсэлнүүд ажаллана.

Нютагай хэблэлнүүд хотын засагай ажал, эдэй засаг, ниигэмэй байдал, соёл болон спорт тухай мэдээсэдэг. Интернет-хэблэлнүүд, мэдээсэлэй агентстванууд болон хотын эмхинүүдэй албан ёһоной тоонто нөөсэнүүд хүгжэжэ байна.

== Байгаали хамгаалгын асуудалнууд ==

Автомашина болон үйлэдбэриин газарнуудай агаар бузарлалга, уһанай баялигта даралта, гэрэй хаягдал суглуулга болон эршэмтэй барилгын ушарһаа ногоон газарнуудай багадалга хотын гол байгаали хамгаалгын асуудалнууд юм.

Байгаалиин байдал һайжаруулхын тула хубиин гэр байрын районуудые газаар хангалга, үйлэдбэринүүдые шэнэдхэлгэ, ниитын тээбэри һэлгэлгэ, һубаг болон голой һаба заһабарилга, сэбэрлэлгын байгууламжануудые барилга, модо тарилга болон ногоон бүһэ үргэдхэлгэ хэгдэнэ.

Кошкарата ба Карасу булагуудай тогтолсоо хамгаалга, дендрологиин парк сахилга болон хотын районууд хоорондо таһалгаряагүй ногоон зурлаануудые хүгжөөлгэ онсо шухала.

== Мүн харагты ==

* [[Казахстанай хотонууд]]
* [[Шымкентын агломераци]]
* [[Түркестанай можо]]

&lt;gallery&gt;
Image:Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg
Image:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Ном зохёол ==

* Бартольд В. В. ''Зохёолнууд. III боти: Түүхэтэ газар зүйн талаар ажалнууд''. — Москва: Наука, 1965.
* ''Казахай ССР-эй эртэ урда сагһаа мүнөөн хүрэтэр түүхэ''. — Алма-Ата: Наука.
* ''Казахстанай түүхын ба соёлой дурасхаалнуудай согсолбори. Урда Казахстанай можо''. — Алматы.
* Байпаков К. М. ''Агууехэ торгоной харгы дээрэхи Казахстанай Дунда зуун жэлнүүдэй хотонууд''. — Алматы.
* ''Шымкентын эртэ урдын хотын буусада хэгдэһэн археологиин шэнжэлгэнүүдэй материалнууд''. — Шымкент.

== Холбооһон ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хотын акимат албан ёһоной сайт]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хотын албан ёһоной статистика]
* [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent албан ёһоной аяншалгын портал]
* [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/about/ Шымкент хотын хөрөнгө оруулгын портал]

[[Категори:Казахстан]]
[[Категори:Казахстанай хотонууд]]</text>
      <sha1>js9ptnfgb5t4gcn1adbagsucitfib4n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74771</id>
      <parentid>74770</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T18:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>9210</id>
      </contributor>
      <origin>74771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43877" sha1="cnhjekhjx19jhfiiml6xzp2o8yinftu" xml:space="preserve">{{Нютаг
|нэрэ                         = Шымкент хото
|ямар_янзын_нутаг             = республикын удха шанартай хото
|албан_нэрэ                   = {{lang-kk|Шымкент}}
|image_flag                   =
|flag_size                    = 150px
|image_seal                   = Shymkent logo.svg
|seal_size                    = 100px
|image_map                    =
|image_skyline                =
|image_caption                =
|map_caption                  =
|улас_эсбэл                   = Улас орон
|али_улас_эсбэл               = {{flagicon|Kazakhstan}} [[Казахстан]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Захиргаанай байдал
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг     = республикын мэдэлэй
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ    = Захиргаанай район
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг     = 5 районтой
|гуравдугаар_зэргийн_нэгж     =
|гуравдугаар_зэргийн_нутаг    =
|дөрөвдүгээр_зэргийн_нэгж     =
|дөрөвдүгээр_зэргийн_нутаг    =
|нутгийн_төвийг_юу_гэх        =
|нутгийн_төв                  =
|газар_нютаг                  = 1163 км²&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru |title=План развития города Шымкента |publisher=Шымкент хотын акимат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
|газарай_байса                = далайн нюрууһаа 506 м
|хүн_ама                      = {{increase}} 1 308 120&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ |title=Город Шымкент. Краткие итоги социально-экономического развития региона |publisher=Казахстанай Уласай стратегическэ түсэблэлгын ба шэнэдхэлгын агентствын Үндэһэтэнэй статистикын бюро |lang=ru |access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
|хүн_ама_тоол                 = 2026 оной июниин 1
|хүн_ама_тоос                 =
|хүн_ама_бүүгэнэрэл           =
|нягтрал                      = 1125 хүн/км²
|арад_түмэн                   = казахууд, узбекүүд, ородууд болон бусад
|сугаараа                     =
|даргые_юу_гэхэ               = Аким
|даргын_нэрэ                  = [[Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович|Габит Сыздыкбеков]]
|сагай_бүһэ                   = UTC+5
|utc_offset                   = +5
|автомашин_дугаар             = 17
|website                      = [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хотын акимат]
|тэмдэглэл                    =
}}

'''Шымкент''' ({{lang-kk|Шымкент}}; 1992 он болотор ород хэлэн дээрэ ехэнхидээ '''Чимкент''' гэжэ бэшэгдэдэг байгаа) — [[Казахстан]]ай урда зүгтэ оршодог хото. [[Астана]] болон [[Алматы]] хотонуудтай хамта республикын удха шанартай Казахстанай гурбан хотын нэгэн юм. Захиргаанай талаар хото тойроод байдаг Түркестанай можын бүридэлдэ ородоггүй.

2026 оной июниин 1-нэй байдалаар Шымкент хотын хүн зоной тоо 1 308 120 байгаа. Тиимэһээ Алматы болон Астанын һүүлээр Казахстанай хүн зоной тоогоороо гурбадахи томо хото болоно.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt; Хотын газар дайдын талмай 1163 дүрбэлжэн километр тухай.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Шымкент хадаа Казахстанай урда хубиин томо үйлэдбэриин, худалдаа наймаанай, тээбэриин, һуралсалай болон соёлой түб юм. Хото [[Дунда Ази]], Урда Казахстан болон Евразиин тала дайдые холбодог түүхэтэ харгынууд дээрэ оршоно. Мүнөөнэй эдэй засагта нефть болбосоруулга, эм домой үйлэдбэри, эдеэ хоолой болон хүнгэн үйлэдбэри, машина бүтээлгэ, барилгын материал гаргалга, худалдаа наймаан болон үйлчилгээ гол һуури эзэлдэг.

Археологиин материалнууд мүнөөнэй Шымкентын дэбисхэр дээрэ 2200 жэлһээ бага бэшэ урда хотын түхэлтэй һуурин байһые гэршэлнэ. Хотын нэрын анха түрүүн бэшэгдэһэн мэдээ 1365—1366 онуудай үйлэ хэрэгүүдтэй холбоотой бөгөөд тэдэ «Зафар-наме» гэһэн түүхын зохёолдо тайлбарилагданхай.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru |title=Древнее городище Шымкент |publisher=Шымкент хотын аяншалгын, гадаадын харилсаанай ба зохёохы үйлэдбэриин газар |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Нэрэ ==

Хотын нэрэ хоёр эртэ урдын бүрилдэхүүнтэй холбоотой гэжэ ехэнхидээ тоологдодог. Иран гү, али согд хэлэнэй ''чим'', ''чем'' гү, али ''чаман'' гэһэн үгэнүүд зүлгэ, үбһэ ногоон, сабшалан гү, али сэсэглэһэн газар гэһэн удхатай байһан гэжэ үзэдэг. ''Кент'' гэһэн бүрилдэхүүн «хото», «һуурин» гэһэн удха илгана. Тиимэһээ нэрэнь «ногоон хото», «сабшалануудай дундахи хото» гү, али «сэсэглэһэн хото» гэжэ тайлбарилагдажа болоно.

''-кент'' гэһэн бүрилдэхүүн Дунда Ази болон Урда Казахстанай олон түүхэтэ хотын нэрэнүүдтэ дайралдадаг. Жэшээлхэдэ: [[Ташкент]], [[Сайрам|Испиджаб]], Манкент, Жаркент.

XIX—XX зуун жэлнүүдэй ород хэлэнэй сурбалжануудта '''Чимкент''' гэһэн бэшэлгэ хэрэглэгдэдэг байгаа. 1914 ондо хото ород жанжан [[Черняев, Михаил Григорьевич|Михаил Черняевай]] хүндэлэлдэ '''Черняев''' гэжэ нэрлэгдэһэн. 1924 ондо түүхэтэ нэрэнь һэргээгдэһэн. 1992 ондо ород хэлэн дээрэхи албан ёһоной бэшэлгэ казах хэлэнэй дуудалгада дүтэ '''Шымкент''' гэһэн хэлбэридэ оруулагдаһан.

== Түүхэ ==

=== Эртэ урда саг ба Дунда зуун ===

Мүнөөнэй Шымкентын дэбисхэр дээрэ эртэ урда сагһаа хүн зон ажаһуудаг байгаа. Хотын түүхэтэ түбтэ хэгдэһэн археологиин малталганууд хэдэн метр зузаан соёлой үе давхаргануудые элирүүлээ. Доодо үеһөө олдоһон шаазан зүйлнүүд манай эрын урда тээхи III—II зуун жэлнүүдтэ хабаатай. Энэнь эндэ 2200 жэлһээ бага бэшэ урда һуурин байһан гэжэ үзэхэ үндэһэ болоно.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Һууринай хүгжэлтэ Баруун [[Тянь-Шань|Тянь-Шаниин]] хормойдохи үрэжэлтэй хүндыдэ, [[Мавераннахр]]ай баян бүрдүүд, [[Сырдарья]] мүрэнэй хүнды болон тала дайдые холбодог харгынууд дээрэ оршоһонтойнь холбоотой. Ойро оршодог эртэ урдын [[Сайрам]] Дунда зуун жэлнүүдэй сурбалжануудта Испиджаб гэжэ нэрлэгдэдэг, [[Агууехэ торгоной харгы|Агууехэ торгоной харгын]] томо түбүүдэй нэгэн байгаа.

Шымкент тухай анха түрүүн мэдэгдэһэн бэшэмэл дурдалга эмир [[Тимур]]ай сэрэгэй аяншалгануудтай холбоотой. Шараф ад-Дин Али Йездиин «Зафар-наме» зохёолдо 1365—1366 онуудай үйлэ хэрэгүүдые тайлбарилхадаа хотын нэрэ дурдагдана.

Ондо ондоо үедэ хото болон тэрэнэй оршон тойрон Дунда Азиин элдэб гүрэн түрэнүүдэй бүридэлдэ орожо байһан. XIII зуун жэлэй эхиндэ нютаг монголшуудай эзэмдэлгэдэ ороһон. Дунда зуун жэлнүүдэй һүүл үедэ Шымкент Могулистанай, Түмэрэй угсаатанай гүрэнэй болон нютагай эзэмдэлнүүдэй нүлөөн доро байһан. XVI зуун жэлһээ [[Казахай ханлиг]]ай түүхэтэй холбоотой болоһон.

XVII—XVIII зуун жэлнүүдтэ Урда Казахстан казах-джунгар дайнууд олон дахин болоһон газар байгаа. XVIII зуун жэлэй һүүлһээ XIX зуун жэлэй түрүүшын хахад хүрэтэр нютагай хотонуудые эзэмдэхын түлөө [[Кокандын ханлиг]] болон Бухарын эмират тэмсэдэг байһан.

=== Кокандын ханлиг болон Оросой эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ ===

XIX зуун жэлэй эхиндэ Шымкент Кокандын ханлигай мэдэлдэ ороһон. 1810 он тухай хото бэхилэгдэһэн түшэг газарта болгогдоо. Кокандын хэрэм хотын түүхэтэ түбэй үндэр газарта оршожо, Ташкент, Түркестан болон уулын хормойн нютагуудые холбодог харгынуудые хинадаг байгаа.

1864 оной сентябрь һарада ород сэрэгүүд хотые эзэлээ. Оросой эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ оруулагдаһанай һүүлээр Чимкент [[Сырдарьягай можо (Оросой эзэнтэ гүрэн)|Сырдарьягай можын]], [[Түркестанай генерал-губернаторство|Түркестанай генерал-губернаторствын]] уездын хото болоо.

Хотын эдэй засаг худалдаа наймаан, гар урлал болон хүдөө ажахын түүхэй эд болбосоруулгада үндэһэлдэг байгаа. XIX зуун жэлэй һүүлээр Чимкентдэ түрүүшын томо үйлэдбэриин газарнууд бии болоо. 1880-аад онуудта цитварна шарилжаһаа [[сантонин]] гаргадаг завод баригдаа. Тус завод хотын мүнөөнэй эм домой үйлэдбэриин эхин болоо.

1897 оной Оросой эзэнтэ гүрэнэй түрүүшын бүгэдэ ниитын хүн зоной тоо бүридхэлэй мэдээгээр Чимкент нилээд бага аад, түргэн хүгжэжэ байһан худалдаа наймаанай болон гар урлалай түб байгаа.

=== Зүблэлтэ үе ===

Зүблэлтэ засагай тогтоһоной һүүлээр хото [[Түркестанай АССР]], саашадаа [[Казахай АССР]] болон [[Казахай ССР]]-эй бүридэлдэ орожо байгаа. 1924 ондо Чимкент гэһэн нэрэ һэргээгдэһэн.

1932 ондо хото шэнээр байгуулагдаһан Урда Казахстанай можын захиргаанай түб болоо. Үйлэдбэрижүүлгын үедэ эндэ үнгэтэ металлургиин, эм домой, эдеэ хоолой, тоһо өөхэнэй болон хүнгэн үйлэдбэриин газарнууд баригдажа, үргэдхэгдэжэ байгаа. Чимкентын туулганай завод болон хими-эм домой завод шухала үүргэ дүүргэдэг һэн.

[[Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн|Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай]] үедэ СССР-эй баруун нютагуудһаа үйлэдбэриин газарнууд, эмхи зургаанууд болон хүн зон Чимкент руу нүүлгэгдэһэн. Хото ара талын шухала үйлэдбэриин түб болоо. Эндэ туулган, эм дом, тоног түхеэрэмжэ, нэхэмэл болон эдеэ хоолой зүйлнүүд үйлдвэрлэгдэдэг байгаа.

Дайнай һүүлэй үедэ Чимкент түргэн хүгжөө. Шэнэ гэр байрын районууд, машина бүтээлгын болон барилгын үйлэдбэринүүд, һуралсалай, элүүрые хамгаалгын, соёлой эмхи зургаанууд баригдаа. 1980-аад онуудта Шымкентын нефть болбосоруулгын завод ажаллажа эхилээ.

=== Бэеэ дааһан Казахстан ===

Казахстанай бэеэ дааһан байдал соносхогдоһоной һүүлээр хото ороной урда хубиин томо эдэй засагай түб хэбээрээ үлөө. 1992 ондо ород хэлэн дээрэхи нэрын бэшэлгэ Чимкентһээ Шымкент болгогдоо.

2014 ондо хүршэ районуудай хэдэн һуурин болон газар дайда хотодо нэгэдхэгдэжэ, хилэ заагынь ехээр үргэдхэгдөө. Шымкентын талмай гурба шахуу дахин нэмэгдэжэ, хүн зоной тоо нилээд олошороо.

2018 оной июниин 19-дэ Казахстанай юрэнхылэгшын зарлигаар Шымкент республикын удха шанартай хотын зэргэдэ оруулагдаа. Урда Казахстанай можын захиргаанай түб Түркестан руу нүүлгэгдэжэ, можо Түркестанай можо гэжэ нэрлэгдээ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativно-территориального-устройства-республики-казахстан |title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан |date=2018-06-19 |publisher=Казахстанай Уласай юрэнхылэгшын албан ёһоной сайт |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Республикын удха шанартай болоһонһоо хойшо гэр байрын барилга, инженернэ холбоо, харгын дэд бүтэцэ, үйлэдбэриин зононууд болон ниитын талмайнууд эршэмтэйгээр хүгжэжэ эхилээ.

== Байгаали-газар зүйн тодорхойлолго ==

=== Газар зүйн байдал ===

Шымкент Казахстанай урда зүгтэ, Тянь-Шаниин баруун хубиин хормойн талын газарта, [[Узбекистан]]ай хилэдэ ойро оршоно. Хотын түбэй дундажа үндэрынь далайн нюруугһаа 506 метр шахуу.

Хото Оренбург—Ташкент болон Түркестан—Сибирь гэһэн түүхэтэ болон мүнөөнэй тээбэриин шэглэлнүүдэй уулзуурта оршоно. Ташкент, Тараз, Алматы, Түркестан болон Самара хотонуудые холбодог авто харгынууд эндэһээ гарадаг.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Хотын газар дайдын ниитэ талмай 116,3 мянган гектар гү, али 1163 дүрбэлжэн километр шахуу.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

=== Уһанай сүлжээ ба байгаалиин газарнууд ===

[[Бадам (гол)|Бадам]] болон Кошкарата голууд хотоор урдана. Кошкаратын уһанай тогтолсоон Карасу голтой, булаг болон һубагуудай сүлжээнтэй холбоотой. Хотын дэбисхэр дээрэ ниитэ 91 километр тухай ута есөн гол һубаг бии.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Ногоон бүһэ болон гүрэнэй ойн сангай газар 5,3 мянган гектар шахуу талмай эзэлнэ. Асанбай Аскаровай нэрэмжэтэ дендрологиин парк, Абайн нэрэмжэтэ парк, Бэеэ дааһан байдалай парк, «Жайлауколь» парк болон бусад сэсэрлигүүд хотын томо ногоон газарнуудта ородог.

=== Уларил ===

Шымкентын уларил эхэ газарай, нилээд дулаан болон хуурай, гэбэшье Казахстанай хойто ба түбэй нютагуудтай сасуулхада зөөлэн. Үбэлынь ехэнхидээ богони, дулаарха үе олон; зуниинь ута, халуун ба хуурай.

Январиин дундажа температура −0,7 °C тухай, июлиинхэ +26,3 °C тухай. Жэлэй дундажа температура +13 °C шахуу, жэлэй туршада 570—580 мм шииг нойтон унадаг. Шииг нойтоной ехэнхи хуби үбэл ба хабар унадаг.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm |title=Климат Шымкента |publisher=Погода и климат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Наранай удаан саг соо шараха, хуурай халуун һалхин, жэлэй уларил һэлгэгдэхэ үедэ үдэр һүниин температура ехэ илгаатай байха ушарнууд хотодо элбэг.

== Захиргаанай хубаари ==
[[Файл:Shymkent districts 2023.svg|thumb|250px|Шымкентын захиргаанай хубаалга]]
Шымкент захиргаанай-нютаг дэбисхэрэй нэгэдэхи шатын тусгаар нэгэжэ юм. Хотын [[маслихат]] түлөөлэлгын байгуулга, [[акимат]] гүйсэдхэхэ байгуулга болоно. Хотые Казахстанай хуулиин ёһоор томилогдодог аким хүтэлбэрилнэ.

2023 оной сентябрь һараһаа Сыздыкбеков Габит Абдимажитович хотын акимай тушаал эзэлнэ.&lt;ref name=&quot;akim&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/32848 |title=Сыздыкбеков Габит Абдимажитович |publisher=Шымкент хотын акимат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Хото табан захиргаанай район болгожо хубаагдана:&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

* Абайн район
* Аль-Фарабиин район
* Енбекшиин район
* Каратау район
* Туран район

== Хүн зон ==

Шымкент Казахстанай эгээл түргэн ургажа байһан хотонуудай нэгэн. Хүн зоной олошоролго түрэлгын үлүү байдал, дотоодын нүүдэл, эдэй засагай хүгжэлтэ болон захиргаанай хилын үргэдхэлгэтэй холбоотой.

2018 оной июнь һарада хотын хүн зоной тоо нэгэ саяда хүрэһэн тухай албан ёһоор мэдээсэгдэһэн. 2026 оной июниин 1-дэ Шымкентдэ 1 308 120 хүн ажаһуугаа.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 оной январь—май һарануудта хүн зоной байгаалиин нэмэлтэ 8287 хүн болоһон: 10 261 үхибүүн түрэжэ, 1974 хүн наһа бараа. Нүүдэлэй илгаа эерэг байжа, 5783 хүн болоо.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

Хүн зоной нягтарал нэгэ дүрбэлжэн километр бүридэ 1125 хүн тухай. Хотын түбэй районууд болон томо гэр байрын хороололнууд эгээл нягта хүн зонтой. Шэнээр нэгэдхэгдэһэн захын газарнуудта хүдөөгэй болон нэгэ-хоёр дабхар гэр байрын түхэл үлэнхэй.

=== Яһатанай бүридэл ===

Шымкент олон яһатанай хото юм. Хүн зоной олонхинь [[хасагууд]]. Хотодо эртэһээ бүридэһэн томо узбек бүлэг ажаһуудаг. Мүн ородууд, азербайджанууд, татарнууд, солонгосууд, түрэгүүд, украиншууд, таджигууд, курднууд болон бусад арадуудай түлөөлэгшэд байдаг.

2023 оной эхинэй албан ёһоной мэдээгээр эгээл олон яһатанай бүлэгүүд иимэ байгаа:&lt;ref name=&quot;ethnicity&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/spreadsheets/ |title=Динамические таблицы по населению города Шымкента |publisher=Казахстанай Уласай стратегическэ түсэблэлгын ба шэнэдхэлгын агентствын Үндэһэтэнэй статистикын бюро |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Яһатан
!Хүн зоной хуби, %
|-
|Хасагууд
|70,90
|-
|Узбекүүд
|15,88
|-
|Ородууд
|6,31
|-
|Азербайджанууд
|1,87
|-
|Татарнууд
|0,96
|-
|Бусад
|4,08
|}

[[Хасаг хэлэн]] Казахстанай гүрэнэй хэлэн юм. Казахстанай Үндэһэн хуулиин ёһоор гүрэнэй байгуулганууд болон нютагай өөһэдын хүтэлбэриин эмхинүүдтэ ород хэлэн хасаг хэлэнтэй адли албан ёһоор хэрэглэгдэдэг. Үдэр бүриин харилсаанда [[узбек хэлэн]] мүн үргэн хэрэглэгдэнэ.

== Эдэй засаг ==

Шымкент Казахстанай томо үйлэдбэриин болон худалдаа наймаанай түбүүдэй нэгэн. Болбосоруулгын үйлэдбэри, барилга, дотоодын худалдаа, тээбэри болон үйлчилгээ хотын эдэй засагта ехэ үүргэ дүүргэнэ.

2026 оной январь—мартын дүнгөөр хотын бүхы нютагай бүтээгдэхүүн 1,352 триллион тенге шахуу байгаа. Урда жэлэй адли үетэй сасуулхада бодото ургалта 8,9 % болоо. Үйлчилгээ 61,6 %, эд бараанай үйлэдбэри 30,1 % эзэлээ.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 оной январь—июнь һарануудта:&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

* үйлэдбэриин бүтээгдэхүүнэй хэмжээн 817,5 миллиард тенге боложо, 11 % нэмэгдээ;
* болбосоруулгын үйлэдбэриин бүтээгдэхүүн 9,6 % нэмэгдээ;
* барилгын ажалай хэмжээн 136,3 миллиард тенгедэ хүрөө;
* 558,6 мянган дүрбэлжэн метр гэр байра ашаглалгада оруулагдаа;
* жижиглэн худалдаанай эрьесэ 628,5 миллиард тенге болоо;
* бөөнын худалдаанай эрьесэ 1,35 триллион тенгеһээ үлүү гараа;
* хотын дэбисхэр дээрэхи хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй ниитэ сэн 29,1 миллиард тенге болоо.

=== Үйлэдбэри ===

Гол һалбаринууд:

* нефть болбосоруулга ба нефть-хими;
* эм домой үйлэдбэри;
* эдеэ хоолой ба тоһо өөхэнэй үйлэдбэри;
* ундаа гаргалга;
* хүнгэн ба нэхэмэл үйлэдбэри;
* машина бүтээлгэ ба түмэр болбосоруулга;
* цемент, шэл болон бусад барилгын материал гаргалга.

«ПетроКазахстан Ойл Продактс» компаняар хүтэлэгдэдэг Шымкентын нефть болбосоруулгын завод хотын эгээл томо үйлэдбэринүүдэй нэгэн. Тэрэ Казахстанай гурбан гол нефть болбосоруулгын заводой нэгэниинь юм.

Эм домой үйлэдбэри «Химфарм» — SANTO заводоор түлөөлэгдэнэ. Тэрэнэй түүхэ XIX зуун жэлэй һүүлээр байгуулагдаһан сантонин гаргадаг үйлэдбэриһөө эхилдэг.

Хотодо «Оңтүстік» тусхай эдэй засагай бүһэ, «Тассай», «Бадам», «Ордабасы», «Жұлдыз» үйлэдбэриин зононууд болон бусад үйлэдбэриин талмайнууд ажаллана. Дотоодын худалдаа ба Дунда Азиин гүрэнүүдтэй эд бараанай эрьесые хангаха тээбэри-логистикын түб хүгжөөгдэнэ.

=== Олзын хэрэг эрхилэлгэ ба худалдаа ===

Шымкент урда Казахстанай заншалта томо худалдаа наймаанай түб юм. Хотодо дэлгүүрэй заха, худалдаанай байшангууд, томо худалдаа-сэнгэлгын түбүүд, бөөнын худалдаанай газарнууд болон ниитын эдеэ хоолой үйлэдбэринүүд ажаллана.

2026 оной июлиин 1-дэ хотодо 29 мянгаһаа олон хуулиин нюур бүридхэгдэһэн, тэдэнэй 25 мянга шахуунь ажаллаһан. Олонхинь бага олзын хэрэг эрхилдэг үйлэдбэринүүд байгаа.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

== Тээбэри ==

Шымкент Казахстанай шухала тээбэриин уулзуур юм. Казахстаниие Узбекистан, Кыргызстан, Ород болон бусад гүрэнүүдтэй холбодог авто болон түмэр харгынууд хотоор гарадаг.

=== Автомашинын тээбэри ===

Шымкентээр гарадаг гол шэглэлнүүд:

* [[Ташкент]] — Шымкент — Тараз — [[Алматы]];
* Ташкент — Шымкент — Түркестан — Кызылорда — [[Самара]];
* Шымкент — Сарыагаш;
* Шымкент — Ленгер;
* Шымкент — Сайрам.

Шэнэ гэр байрын районууд ургахатай хамта хотын гудамжа-харгын сүлжээн түргэн үргэдэнэ. Ниитын тээбэриин гол түхэл автобусууд юм. Ябалгын түлбэри тээбэриин картаар болон электрон аргаар түлэгдэнэ.

=== Түмэр харгын тээбэри ===

[[Шымкент (станци)|Шымкент станци]] Ташкент, Арыс, Тараз болон Алматы хотонуудые холбодог түмэр харгы дээрэ оршоно. Холо ябаха хүн зоной поезднууд болон ашаанай поезднууд хотоор гарадаг.

[[Арыс I]] гэһэн түмэр харгын уулзуур Шымкентһээ баруун тээ оршожо, Түркестан, Кызылорда болон Казахстанай хойто нютагуудтай холбоо хангана.

=== Агаарай тээбэри ===

[[Шымкентын уласхоорондын аэропорт]] дотоодын болон уласхоорондын ниидэлгэнүүдые хангана. Астана, Алматы, Актау, Атырау болон Казахстанай бусад хотонуудтай, мүн хэдэн гадаадын шэглэлтэй саг үргэлжын агаарай холбоотой.

Шымкент Казахстанай [[SCAT Airlines]] авиакомпаниин гол баазануудай нэгэн юм.&lt;ref name=&quot;scat&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.scat.kz/ru/contacts/ |title=Контакты авиакомпании SCAT |publisher=SCAT Airlines |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Һуралсал ба эрдэм ухаан ==

Шымкент Казахстанай урда хубиин томо һуралсалай түбүүдэй нэгэн. Хотодо гүрэнэй ба хубиин һургуулинууд, колледжнууд, мэргэжэлэй бэлэдхэлэй түбүүд болон дээдэ һургуулинууд ажаллана.

Томо дээдэ һургуулинууд:

* М. О. Ауэзовай нэрэмжэтэ Урда Казахстанай ехэ һургуули;
* Урда Казахстанай эмнэлгын академи;
* «Мирас» ехэ һургуули;
* Шымкентын ехэ һургуули;
* Түб Азиин шэнэ һанаашалгын ехэ һургуули.

М. О. Ауэзовай нэрэмжэтэ Урда Казахстанай ехэ һургуули инженернэ ухаан, химиин технологи, барилга, хүдөө ажахы, эдэй засаг, мэдээсэлэй технологи, хүмүүнлиг болон багшын эрдэмэй һалбаринуудаар мэргэжэлтэдые бэлдэнэ.

Урда Казахстанай эмнэлгын академи эмшэд, эм найруулагшад болон элүүрые хамгаалгын бусад мэргэжэлтэдые бэлдэдэг.

Хотодо эрдэм шэнжэлгын эмхинүүд, зураг түсэбэй институдууд, үйлэдбэриин лабораторинууд болон Үндэһэтэнэй шэнжэлгын түбэй һалбаринууд ажаллана.

== Элүүрые хамгаалга ==

Шымкентын элүүрые хамгаалгын тогтолсоондо хотын больницанууд ба поликлиникэнүүд, түрэлгын ба оношололгын түбүүд, үхибүүдэй эмнэлгын эмхинүүд, онкологиин, зүрхэ һудаһанай болон халдабарита үбшэнэй түбүүд, түргэн туһаламжын станцинууд ородог.

Хото Казахстанай урда хубиин хүн зондо үйлшэлдэг томо эмнэлгын түб юм. Гүрэнэй эмхинүүдһээ гадна олон хубиин эмнэлгэ, шүдэнэй түб болон эмнэлгын лаборатори ажаллана.

Эм домой үйлэдбэринүүд, мэргэжэлэй дээдэ һургуулинууд болон эм найруулагшадые бэлдэхэ тогтолсоо хотын эм домой мэргэжэлжэлгые дэмжэнэ.

== Соёл ==

Шымкент казах болон олон яһатанай соёлой томо түб юм. Хотодо театрнууд, музейнүүд, номой сангууд, үзэсхэлэнэй танхимууд, концертын эмхинүүд болон уран бүтээлэй нэгэдэлнүүд ажаллана.

Гол театрнууд:

* Жумат Шанинай нэрэмжэтэ Казахай академическэ драмын театр;
* Ород драмын театр;
* Оперо ба баледэй театр;
* Хотын хүүхэлдэйн болон залуушуулай театр;
* Узбек драмын театр.

Музейнүүд:

* Түүхэ-нютаг шэнжэлгын музей;
* Улас түрын хашалганай хохидогшодой музей;
* Уран зурагай музей;
* Заншал ба ёһололой музей;
* «Шымқала» археологиин согсолбориин музей.

2020 ондо Шымкент Бэеэ дааһан гүрэнүүдэй хани нүхэсэлэй соёлой ниислэл гэһэн зэргэтэй байгаа.

== Һонирхолтой газарнууд ба аяншалга ==

Эртэ урдын хотын бууса болон урданай Кокандын хэрэмэй дэбисхэр дээрэ байгуулагдаһан «[[Шымқала]]» түүхэ-соёлой согсолбори хотын гол һонирхолтой газарнуудай нэгэн. Согсолборидо һэргээн бодхоогдоһон хамгаалалтын барилганууд, археологиин газарнууд, музейн талмайнууд болон харалгын талмайнууд ородог.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Бусад мэдээжэ газарнууд:

* Ордабасы талмай;
* «Жер-Ана» хүшөө;
* Бэеэ дааһан байдалай парк;
* Байдибек биин хүшөө;
* Абайн нэрэмжэтэ парк;
* Асанбай Аскаровай нэрэмжэтэ дендрологиин парк;
* Шымкентын амитадай хүреэлэн;
* Алдар солын гудамжа;
* Улас түрын хашалганай хохидогшодой хүшөө;
* Кошкарата голой эрьеын булагууд ба ябаганай бүһэ;
* Лалын һүмэнүүд, үнэн алдартын сүмэнүүд болон түүхэтэ хотын барилганууд.

Шымкентһээ Сайрам, [[Сайрам-Угамай үндэһэтэнэй парк]], [[Аксу-Жабаглын дархан газар]], Түркестан, Отрар болон Урда Казахстанай бусад түүхэтэ ба байгаалиин газарнуудта аяншалжа болоно.

Хотодо аяншалгын мэдээсэлэй түб болон албан ёһоной аяншалгын портал ажаллана.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{Cite web |url=https://visit-shymkent.com/ |title=Официальный туристический портал Шымкента |publisher=Visit Shymkent аяншалгын мэдээсэлэй түб |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Уран барилга ба хотын түсэблэлгэ ==

Шымкентын барилга түүхэтэ түсэблэлгын бүтэцэ, зүблэлтэ үеын гэр байрын районууд болон шэнэ олон дабхар хороололнуудые нэгэдүүлнэ. Түүхэтэ түб хэрэм, хуушан заха, Кошкарата болон Карасу голой оршондо бүридэһэн.

Зүблэлтэ үедэ томо үйлэдбэриин районууд, олон дабхар гэр байрын хороололнууд, захиргаанай байшангууд, театрнууд болон соёлой ордонууд баригдаһан.

2014 ондо хотын хилэ үргэдхэгдэһэнэй һүүлээр гэр байрын барилгын гол хуби хойто, баруун болон баруун-хойто районуудта тараа. Туран район, Шымсити, Бозарык, Тассай болон бусад шэнэ захиргаанай, худалдаанай ба гэр байрын зононууд байгуулагдана.

Гол харгынууд, ниитын тээбэри, инженернэ сүлжээнүүд, уһаар хангалга, бохир уһанай системэ, ногоон газарнууд болон ниигэмэй дэд бүтэсэ хүгжөөлгэ хотын түсэблэлгын гол зорилгонууд болоно.

== Тамирай ажал ==

Хүл бөмбэгэ, бокс, барилдаан, хүндэ атлетикэ, гимнастика, дугуйн спорт, теннис болон тамаралга эгээл дэлгэрэнги спортын зүйлнүүд юм.

Хотын гол хүл бөмбэгын клуб «Ордабасы» Казахстанай Премьер-лигэдэ наадана. 2023 ондо клуб анха түрүүн Казахстанай чемпион болоо.

БИИК-Шымкент эхэнэрнүүдэй хүл бөмбэгын клуб Казахстанай чемпионат олон дахин шүүжэ, Европын клубуудэй мүрысөөндэ ороноо түлөөлөө.

Томо спортын байгууламжанууд:

* Хаджимукан Мунайтпасовай нэрэмжэтэ стадион;
* хүнгэн атлетикын спортын согсолбори;
* спортын ордон;
* теннисэй түб;
* тамаралгын бассейнууд;
* тусхай спортын һургуулинууд болон бэлэдхэлэй баазанууд.

Шымкент бокс, хүндэ атлетикэ, барилдаан болон бусад спортын зүйлнүүдээр Олимпиин, дэлхэйн болон Азиин чемпионуудай түрэһэн ба бэлэдхэгдэһэн газар юм.

== Олониитын мэдээсэлэй хэрэгсэлнүүд ==

Хотодо казах, ород болон узбек хэлэнүүд дээрэ нютагай телевидени, радио, хэблэл болон электрон мэдээсэлэй хэрэгсэлнүүд ажаллана.

Нютагай хэблэлнүүд хотын засагай ажал, эдэй засаг, ниигэмэй байдал, соёл болон спорт тухай мэдээсэдэг. Интернет-хэблэлнүүд, мэдээсэлэй агентстванууд болон хотын эмхинүүдэй албан ёһоной тоонто нөөсэнүүд хүгжэжэ байна.

== Байгаали хамгаалгын асуудалнууд ==

Автомашина болон үйлэдбэриин газарнуудай агаар бузарлалга, уһанай баялигта даралта, гэрэй хаягдал суглуулга болон эршэмтэй барилгын ушарһаа ногоон газарнуудай багадалга хотын гол байгаали хамгаалгын асуудалнууд юм.

Байгаалиин байдал һайжаруулхын тула хубиин гэр байрын районуудые газаар хангалга, үйлэдбэринүүдые шэнэдхэлгэ, ниитын тээбэри һэлгэлгэ, һубаг болон голой һаба заһабарилга, сэбэрлэлгын байгууламжануудые барилга, модо тарилга болон ногоон бүһэ үргэдхэлгэ хэгдэнэ.

Кошкарата ба Карасу булагуудай тогтолсоо хамгаалга, дендрологиин парк сахилга болон хотын районууд хоорондо таһалгаряагүй ногоон зурлаануудые хүгжөөлгэ онсо шухала.

== Мүн харагты ==

* [[Казахстанай хотонууд]]
* [[Шымкентын агломераци]]
* [[Түркестанай можо]]

&lt;gallery&gt;
Image:Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg
Image:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Ном зохёол ==

* Бартольд В. В. ''Зохёолнууд. III боти: Түүхэтэ газар зүйн талаар ажалнууд''. — Москва: Наука, 1965.
* ''Казахай ССР-эй эртэ урда сагһаа мүнөөн хүрэтэр түүхэ''. — Алма-Ата: Наука.
* ''Казахстанай түүхын ба соёлой дурасхаалнуудай согсолбори. Урда Казахстанай можо''. — Алматы.
* Байпаков К. М. ''Агууехэ торгоной харгы дээрэхи Казахстанай Дунда зуун жэлнүүдэй хотонууд''. — Алматы.
* ''Шымкентын эртэ урдын хотын буусада хэгдэһэн археологиин шэнжэлгэнүүдэй материалнууд''. — Шымкент.

== Холбооһон ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хотын акимат албан ёһоной сайт]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хотын албан ёһоной статистика]
* [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent албан ёһоной аяншалгын портал]
* [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/about/ Шымкент хотын хөрөнгө оруулгын портал]

[[Категори:Казахстан]]
[[Категори:Казахстанай хотонууд]]</text>
      <sha1>cnhjekhjx19jhfiiml6xzp2o8yinftu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74772</id>
      <parentid>74771</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T18:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>9210</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нэрэ */</comment>
      <origin>74772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43842" sha1="i9ty1c0rkg8g9l6fr4q42uouu1jslsf" xml:space="preserve">{{Нютаг
|нэрэ                         = Шымкент хото
|ямар_янзын_нутаг             = республикын удха шанартай хото
|албан_нэрэ                   = {{lang-kk|Шымкент}}
|image_flag                   =
|flag_size                    = 150px
|image_seal                   = Shymkent logo.svg
|seal_size                    = 100px
|image_map                    =
|image_skyline                =
|image_caption                =
|map_caption                  =
|улас_эсбэл                   = Улас орон
|али_улас_эсбэл               = {{flagicon|Kazakhstan}} [[Казахстан]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Захиргаанай байдал
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг     = республикын мэдэлэй
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ    = Захиргаанай район
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг     = 5 районтой
|гуравдугаар_зэргийн_нэгж     =
|гуравдугаар_зэргийн_нутаг    =
|дөрөвдүгээр_зэргийн_нэгж     =
|дөрөвдүгээр_зэргийн_нутаг    =
|нутгийн_төвийг_юу_гэх        =
|нутгийн_төв                  =
|газар_нютаг                  = 1163 км²&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru |title=План развития города Шымкента |publisher=Шымкент хотын акимат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
|газарай_байса                = далайн нюрууһаа 506 м
|хүн_ама                      = {{increase}} 1 308 120&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ |title=Город Шымкент. Краткие итоги социально-экономического развития региона |publisher=Казахстанай Уласай стратегическэ түсэблэлгын ба шэнэдхэлгын агентствын Үндэһэтэнэй статистикын бюро |lang=ru |access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
|хүн_ама_тоол                 = 2026 оной июниин 1
|хүн_ама_тоос                 =
|хүн_ама_бүүгэнэрэл           =
|нягтрал                      = 1125 хүн/км²
|арад_түмэн                   = казахууд, узбекүүд, ородууд болон бусад
|сугаараа                     =
|даргые_юу_гэхэ               = Аким
|даргын_нэрэ                  = [[Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович|Габит Сыздыкбеков]]
|сагай_бүһэ                   = UTC+5
|utc_offset                   = +5
|автомашин_дугаар             = 17
|website                      = [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хотын акимат]
|тэмдэглэл                    =
}}

'''Шымкент''' ({{lang-kk|Шымкент}}; 1992 он болотор ород хэлэн дээрэ ехэнхидээ '''Чимкент''' гэжэ бэшэгдэдэг байгаа) — [[Казахстан]]ай урда зүгтэ оршодог хото. [[Астана]] болон [[Алматы]] хотонуудтай хамта республикын удха шанартай Казахстанай гурбан хотын нэгэн юм. Захиргаанай талаар хото тойроод байдаг Түркестанай можын бүридэлдэ ородоггүй.

2026 оной июниин 1-нэй байдалаар Шымкент хотын хүн зоной тоо 1 308 120 байгаа. Тиимэһээ Алматы болон Астанын һүүлээр Казахстанай хүн зоной тоогоороо гурбадахи томо хото болоно.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt; Хотын газар дайдын талмай 1163 дүрбэлжэн километр тухай.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Шымкент хадаа Казахстанай урда хубиин томо үйлэдбэриин, худалдаа наймаанай, тээбэриин, һуралсалай болон соёлой түб юм. Хото [[Дунда Ази]], Урда Казахстан болон Евразиин тала дайдые холбодог түүхэтэ харгынууд дээрэ оршоно. Мүнөөнэй эдэй засагта нефть болбосоруулга, эм домой үйлэдбэри, эдеэ хоолой болон хүнгэн үйлэдбэри, машина бүтээлгэ, барилгын материал гаргалга, худалдаа наймаан болон үйлчилгээ гол һуури эзэлдэг.

Археологиин материалнууд мүнөөнэй Шымкентын дэбисхэр дээрэ 2200 жэлһээ бага бэшэ урда хотын түхэлтэй һуурин байһые гэршэлнэ. Хотын нэрын анха түрүүн бэшэгдэһэн мэдээ 1365—1366 онуудай үйлэ хэрэгүүдтэй холбоотой бөгөөд тэдэ «Зафар-наме» гэһэн түүхын зохёолдо тайлбарилагданхай.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru |title=Древнее городище Шымкент |publisher=Шымкент хотын аяншалгын, гадаадын харилсаанай ба зохёохы үйлэдбэриин газар |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Нэрэ ==

Хотын нэрэ хоёр эртэ урдын бүрилдэхүүнтэй холбоотой гэжэ ехэнхидээ тоологдодог. Иран гү, али согд хэлэнэй ''чим'', ''чем'' гү, али ''чаман'' гэһэн үгэнүүд зүлгэ, үбһэ ногоон, сабшалан гү, али сэсэглэһэн газар гэһэн удхатай байһан гэжэ үзэдэг. ''Кент'' гэһэн бүрилдэхүүн «хото», «һуурин» гэһэн удха илгана. Тиимэһээ нэрэнь «ногоон хото», «сабшалануудай дундахи хото» гү, али «сэсэглэһэн хото» гэжэ тайлбарилагдажа болоно.

''-кент'' гэһэн бүрилдэхүүн Дунда Ази болон Урда Казахстанай олон түүхэтэ хотын нэрэнүүдтэ дайралдадаг. Жэшээлхэдэ: [[Ташкент]], Манкент, Жаркент.

XIX—XX зуун жэлнүүдэй ород хэлэнэй сурбалжануудта '''Чимкент''' гэһэн бэшэлгэ хэрэглэгдэдэг байгаа. 1914 ондо хото ород жанжан [[Черняев, Михаил Григорьевич|Михаил Черняевай]] хүндэлэлдэ '''Черняев''' гэжэ нэрлэгдэһэн. 1924 ондо түүхэтэ нэрэнь һэргээгдэһэн. 1992 ондо ород хэлэн дээрэхи албан ёһоной бэшэлгэ казах хэлэнэй дуудалгада дүтэ '''Шымкент''' гэһэн хэлбэридэ оруулагдаһан.

== Түүхэ ==

=== Эртэ урда саг ба Дунда зуун ===

Мүнөөнэй Шымкентын дэбисхэр дээрэ эртэ урда сагһаа хүн зон ажаһуудаг байгаа. Хотын түүхэтэ түбтэ хэгдэһэн археологиин малталганууд хэдэн метр зузаан соёлой үе давхаргануудые элирүүлээ. Доодо үеһөө олдоһон шаазан зүйлнүүд манай эрын урда тээхи III—II зуун жэлнүүдтэ хабаатай. Энэнь эндэ 2200 жэлһээ бага бэшэ урда һуурин байһан гэжэ үзэхэ үндэһэ болоно.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Һууринай хүгжэлтэ Баруун [[Тянь-Шань|Тянь-Шаниин]] хормойдохи үрэжэлтэй хүндыдэ, [[Мавераннахр]]ай баян бүрдүүд, [[Сырдарья]] мүрэнэй хүнды болон тала дайдые холбодог харгынууд дээрэ оршоһонтойнь холбоотой. Ойро оршодог эртэ урдын [[Сайрам]] Дунда зуун жэлнүүдэй сурбалжануудта Испиджаб гэжэ нэрлэгдэдэг, [[Агууехэ торгоной харгы|Агууехэ торгоной харгын]] томо түбүүдэй нэгэн байгаа.

Шымкент тухай анха түрүүн мэдэгдэһэн бэшэмэл дурдалга эмир [[Тимур]]ай сэрэгэй аяншалгануудтай холбоотой. Шараф ад-Дин Али Йездиин «Зафар-наме» зохёолдо 1365—1366 онуудай үйлэ хэрэгүүдые тайлбарилхадаа хотын нэрэ дурдагдана.

Ондо ондоо үедэ хото болон тэрэнэй оршон тойрон Дунда Азиин элдэб гүрэн түрэнүүдэй бүридэлдэ орожо байһан. XIII зуун жэлэй эхиндэ нютаг монголшуудай эзэмдэлгэдэ ороһон. Дунда зуун жэлнүүдэй һүүл үедэ Шымкент Могулистанай, Түмэрэй угсаатанай гүрэнэй болон нютагай эзэмдэлнүүдэй нүлөөн доро байһан. XVI зуун жэлһээ [[Казахай ханлиг]]ай түүхэтэй холбоотой болоһон.

XVII—XVIII зуун жэлнүүдтэ Урда Казахстан казах-джунгар дайнууд олон дахин болоһон газар байгаа. XVIII зуун жэлэй һүүлһээ XIX зуун жэлэй түрүүшын хахад хүрэтэр нютагай хотонуудые эзэмдэхын түлөө [[Кокандын ханлиг]] болон Бухарын эмират тэмсэдэг байһан.

=== Кокандын ханлиг болон Оросой эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ ===

XIX зуун жэлэй эхиндэ Шымкент Кокандын ханлигай мэдэлдэ ороһон. 1810 он тухай хото бэхилэгдэһэн түшэг газарта болгогдоо. Кокандын хэрэм хотын түүхэтэ түбэй үндэр газарта оршожо, Ташкент, Түркестан болон уулын хормойн нютагуудые холбодог харгынуудые хинадаг байгаа.

1864 оной сентябрь һарада ород сэрэгүүд хотые эзэлээ. Оросой эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ оруулагдаһанай һүүлээр Чимкент [[Сырдарьягай можо (Оросой эзэнтэ гүрэн)|Сырдарьягай можын]], [[Түркестанай генерал-губернаторство|Түркестанай генерал-губернаторствын]] уездын хото болоо.

Хотын эдэй засаг худалдаа наймаан, гар урлал болон хүдөө ажахын түүхэй эд болбосоруулгада үндэһэлдэг байгаа. XIX зуун жэлэй һүүлээр Чимкентдэ түрүүшын томо үйлэдбэриин газарнууд бии болоо. 1880-аад онуудта цитварна шарилжаһаа [[сантонин]] гаргадаг завод баригдаа. Тус завод хотын мүнөөнэй эм домой үйлэдбэриин эхин болоо.

1897 оной Оросой эзэнтэ гүрэнэй түрүүшын бүгэдэ ниитын хүн зоной тоо бүридхэлэй мэдээгээр Чимкент нилээд бага аад, түргэн хүгжэжэ байһан худалдаа наймаанай болон гар урлалай түб байгаа.

=== Зүблэлтэ үе ===

Зүблэлтэ засагай тогтоһоной һүүлээр хото [[Түркестанай АССР]], саашадаа [[Казахай АССР]] болон [[Казахай ССР]]-эй бүридэлдэ орожо байгаа. 1924 ондо Чимкент гэһэн нэрэ һэргээгдэһэн.

1932 ондо хото шэнээр байгуулагдаһан Урда Казахстанай можын захиргаанай түб болоо. Үйлэдбэрижүүлгын үедэ эндэ үнгэтэ металлургиин, эм домой, эдеэ хоолой, тоһо өөхэнэй болон хүнгэн үйлэдбэриин газарнууд баригдажа, үргэдхэгдэжэ байгаа. Чимкентын туулганай завод болон хими-эм домой завод шухала үүргэ дүүргэдэг һэн.

[[Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн|Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай]] үедэ СССР-эй баруун нютагуудһаа үйлэдбэриин газарнууд, эмхи зургаанууд болон хүн зон Чимкент руу нүүлгэгдэһэн. Хото ара талын шухала үйлэдбэриин түб болоо. Эндэ туулган, эм дом, тоног түхеэрэмжэ, нэхэмэл болон эдеэ хоолой зүйлнүүд үйлдвэрлэгдэдэг байгаа.

Дайнай һүүлэй үедэ Чимкент түргэн хүгжөө. Шэнэ гэр байрын районууд, машина бүтээлгын болон барилгын үйлэдбэринүүд, һуралсалай, элүүрые хамгаалгын, соёлой эмхи зургаанууд баригдаа. 1980-аад онуудта Шымкентын нефть болбосоруулгын завод ажаллажа эхилээ.

=== Бэеэ дааһан Казахстан ===

Казахстанай бэеэ дааһан байдал соносхогдоһоной һүүлээр хото ороной урда хубиин томо эдэй засагай түб хэбээрээ үлөө. 1992 ондо ород хэлэн дээрэхи нэрын бэшэлгэ Чимкентһээ Шымкент болгогдоо.

2014 ондо хүршэ районуудай хэдэн һуурин болон газар дайда хотодо нэгэдхэгдэжэ, хилэ заагынь ехээр үргэдхэгдөө. Шымкентын талмай гурба шахуу дахин нэмэгдэжэ, хүн зоной тоо нилээд олошороо.

2018 оной июниин 19-дэ Казахстанай юрэнхылэгшын зарлигаар Шымкент республикын удха шанартай хотын зэргэдэ оруулагдаа. Урда Казахстанай можын захиргаанай түб Түркестан руу нүүлгэгдэжэ, можо Түркестанай можо гэжэ нэрлэгдээ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativно-территориального-устройства-республики-казахстан |title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан |date=2018-06-19 |publisher=Казахстанай Уласай юрэнхылэгшын албан ёһоной сайт |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Республикын удха шанартай болоһонһоо хойшо гэр байрын барилга, инженернэ холбоо, харгын дэд бүтэцэ, үйлэдбэриин зононууд болон ниитын талмайнууд эршэмтэйгээр хүгжэжэ эхилээ.

== Байгаали-газар зүйн тодорхойлолго ==

=== Газар зүйн байдал ===

Шымкент Казахстанай урда зүгтэ, Тянь-Шаниин баруун хубиин хормойн талын газарта, [[Узбекистан]]ай хилэдэ ойро оршоно. Хотын түбэй дундажа үндэрынь далайн нюруугһаа 506 метр шахуу.

Хото Оренбург—Ташкент болон Түркестан—Сибирь гэһэн түүхэтэ болон мүнөөнэй тээбэриин шэглэлнүүдэй уулзуурта оршоно. Ташкент, Тараз, Алматы, Түркестан болон Самара хотонуудые холбодог авто харгынууд эндэһээ гарадаг.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Хотын газар дайдын ниитэ талмай 116,3 мянган гектар гү, али 1163 дүрбэлжэн километр шахуу.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

=== Уһанай сүлжээ ба байгаалиин газарнууд ===

[[Бадам (гол)|Бадам]] болон Кошкарата голууд хотоор урдана. Кошкаратын уһанай тогтолсоон Карасу голтой, булаг болон һубагуудай сүлжээнтэй холбоотой. Хотын дэбисхэр дээрэ ниитэ 91 километр тухай ута есөн гол һубаг бии.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Ногоон бүһэ болон гүрэнэй ойн сангай газар 5,3 мянган гектар шахуу талмай эзэлнэ. Асанбай Аскаровай нэрэмжэтэ дендрологиин парк, Абайн нэрэмжэтэ парк, Бэеэ дааһан байдалай парк, «Жайлауколь» парк болон бусад сэсэрлигүүд хотын томо ногоон газарнуудта ородог.

=== Уларил ===

Шымкентын уларил эхэ газарай, нилээд дулаан болон хуурай, гэбэшье Казахстанай хойто ба түбэй нютагуудтай сасуулхада зөөлэн. Үбэлынь ехэнхидээ богони, дулаарха үе олон; зуниинь ута, халуун ба хуурай.

Январиин дундажа температура −0,7 °C тухай, июлиинхэ +26,3 °C тухай. Жэлэй дундажа температура +13 °C шахуу, жэлэй туршада 570—580 мм шииг нойтон унадаг. Шииг нойтоной ехэнхи хуби үбэл ба хабар унадаг.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm |title=Климат Шымкента |publisher=Погода и климат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Наранай удаан саг соо шараха, хуурай халуун һалхин, жэлэй уларил һэлгэгдэхэ үедэ үдэр һүниин температура ехэ илгаатай байха ушарнууд хотодо элбэг.

== Захиргаанай хубаари ==
[[Файл:Shymkent districts 2023.svg|thumb|250px|Шымкентын захиргаанай хубаалга]]
Шымкент захиргаанай-нютаг дэбисхэрэй нэгэдэхи шатын тусгаар нэгэжэ юм. Хотын [[маслихат]] түлөөлэлгын байгуулга, [[акимат]] гүйсэдхэхэ байгуулга болоно. Хотые Казахстанай хуулиин ёһоор томилогдодог аким хүтэлбэрилнэ.

2023 оной сентябрь һараһаа Сыздыкбеков Габит Абдимажитович хотын акимай тушаал эзэлнэ.&lt;ref name=&quot;akim&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/32848 |title=Сыздыкбеков Габит Абдимажитович |publisher=Шымкент хотын акимат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Хото табан захиргаанай район болгожо хубаагдана:&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

* Абайн район
* Аль-Фарабиин район
* Енбекшиин район
* Каратау район
* Туран район

== Хүн зон ==

Шымкент Казахстанай эгээл түргэн ургажа байһан хотонуудай нэгэн. Хүн зоной олошоролго түрэлгын үлүү байдал, дотоодын нүүдэл, эдэй засагай хүгжэлтэ болон захиргаанай хилын үргэдхэлгэтэй холбоотой.

2018 оной июнь һарада хотын хүн зоной тоо нэгэ саяда хүрэһэн тухай албан ёһоор мэдээсэгдэһэн. 2026 оной июниин 1-дэ Шымкентдэ 1 308 120 хүн ажаһуугаа.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 оной январь—май һарануудта хүн зоной байгаалиин нэмэлтэ 8287 хүн болоһон: 10 261 үхибүүн түрэжэ, 1974 хүн наһа бараа. Нүүдэлэй илгаа эерэг байжа, 5783 хүн болоо.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

Хүн зоной нягтарал нэгэ дүрбэлжэн километр бүридэ 1125 хүн тухай. Хотын түбэй районууд болон томо гэр байрын хороололнууд эгээл нягта хүн зонтой. Шэнээр нэгэдхэгдэһэн захын газарнуудта хүдөөгэй болон нэгэ-хоёр дабхар гэр байрын түхэл үлэнхэй.

=== Яһатанай бүридэл ===

Шымкент олон яһатанай хото юм. Хүн зоной олонхинь [[хасагууд]]. Хотодо эртэһээ бүридэһэн томо узбек бүлэг ажаһуудаг. Мүн ородууд, азербайджанууд, татарнууд, солонгосууд, түрэгүүд, украиншууд, таджигууд, курднууд болон бусад арадуудай түлөөлэгшэд байдаг.

2023 оной эхинэй албан ёһоной мэдээгээр эгээл олон яһатанай бүлэгүүд иимэ байгаа:&lt;ref name=&quot;ethnicity&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/spreadsheets/ |title=Динамические таблицы по населению города Шымкента |publisher=Казахстанай Уласай стратегическэ түсэблэлгын ба шэнэдхэлгын агентствын Үндэһэтэнэй статистикын бюро |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Яһатан
!Хүн зоной хуби, %
|-
|Хасагууд
|70,90
|-
|Узбекүүд
|15,88
|-
|Ородууд
|6,31
|-
|Азербайджанууд
|1,87
|-
|Татарнууд
|0,96
|-
|Бусад
|4,08
|}

[[Хасаг хэлэн]] Казахстанай гүрэнэй хэлэн юм. Казахстанай Үндэһэн хуулиин ёһоор гүрэнэй байгуулганууд болон нютагай өөһэдын хүтэлбэриин эмхинүүдтэ ород хэлэн хасаг хэлэнтэй адли албан ёһоор хэрэглэгдэдэг. Үдэр бүриин харилсаанда [[узбек хэлэн]] мүн үргэн хэрэглэгдэнэ.

== Эдэй засаг ==

Шымкент Казахстанай томо үйлэдбэриин болон худалдаа наймаанай түбүүдэй нэгэн. Болбосоруулгын үйлэдбэри, барилга, дотоодын худалдаа, тээбэри болон үйлчилгээ хотын эдэй засагта ехэ үүргэ дүүргэнэ.

2026 оной январь—мартын дүнгөөр хотын бүхы нютагай бүтээгдэхүүн 1,352 триллион тенге шахуу байгаа. Урда жэлэй адли үетэй сасуулхада бодото ургалта 8,9 % болоо. Үйлчилгээ 61,6 %, эд бараанай үйлэдбэри 30,1 % эзэлээ.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 оной январь—июнь һарануудта:&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

* үйлэдбэриин бүтээгдэхүүнэй хэмжээн 817,5 миллиард тенге боложо, 11 % нэмэгдээ;
* болбосоруулгын үйлэдбэриин бүтээгдэхүүн 9,6 % нэмэгдээ;
* барилгын ажалай хэмжээн 136,3 миллиард тенгедэ хүрөө;
* 558,6 мянган дүрбэлжэн метр гэр байра ашаглалгада оруулагдаа;
* жижиглэн худалдаанай эрьесэ 628,5 миллиард тенге болоо;
* бөөнын худалдаанай эрьесэ 1,35 триллион тенгеһээ үлүү гараа;
* хотын дэбисхэр дээрэхи хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй ниитэ сэн 29,1 миллиард тенге болоо.

=== Үйлэдбэри ===

Гол һалбаринууд:

* нефть болбосоруулга ба нефть-хими;
* эм домой үйлэдбэри;
* эдеэ хоолой ба тоһо өөхэнэй үйлэдбэри;
* ундаа гаргалга;
* хүнгэн ба нэхэмэл үйлэдбэри;
* машина бүтээлгэ ба түмэр болбосоруулга;
* цемент, шэл болон бусад барилгын материал гаргалга.

«ПетроКазахстан Ойл Продактс» компаняар хүтэлэгдэдэг Шымкентын нефть болбосоруулгын завод хотын эгээл томо үйлэдбэринүүдэй нэгэн. Тэрэ Казахстанай гурбан гол нефть болбосоруулгын заводой нэгэниинь юм.

Эм домой үйлэдбэри «Химфарм» — SANTO заводоор түлөөлэгдэнэ. Тэрэнэй түүхэ XIX зуун жэлэй һүүлээр байгуулагдаһан сантонин гаргадаг үйлэдбэриһөө эхилдэг.

Хотодо «Оңтүстік» тусхай эдэй засагай бүһэ, «Тассай», «Бадам», «Ордабасы», «Жұлдыз» үйлэдбэриин зононууд болон бусад үйлэдбэриин талмайнууд ажаллана. Дотоодын худалдаа ба Дунда Азиин гүрэнүүдтэй эд бараанай эрьесые хангаха тээбэри-логистикын түб хүгжөөгдэнэ.

=== Олзын хэрэг эрхилэлгэ ба худалдаа ===

Шымкент урда Казахстанай заншалта томо худалдаа наймаанай түб юм. Хотодо дэлгүүрэй заха, худалдаанай байшангууд, томо худалдаа-сэнгэлгын түбүүд, бөөнын худалдаанай газарнууд болон ниитын эдеэ хоолой үйлэдбэринүүд ажаллана.

2026 оной июлиин 1-дэ хотодо 29 мянгаһаа олон хуулиин нюур бүридхэгдэһэн, тэдэнэй 25 мянга шахуунь ажаллаһан. Олонхинь бага олзын хэрэг эрхилдэг үйлэдбэринүүд байгаа.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

== Тээбэри ==

Шымкент Казахстанай шухала тээбэриин уулзуур юм. Казахстаниие Узбекистан, Кыргызстан, Ород болон бусад гүрэнүүдтэй холбодог авто болон түмэр харгынууд хотоор гарадаг.

=== Автомашинын тээбэри ===

Шымкентээр гарадаг гол шэглэлнүүд:

* [[Ташкент]] — Шымкент — Тараз — [[Алматы]];
* Ташкент — Шымкент — Түркестан — Кызылорда — [[Самара]];
* Шымкент — Сарыагаш;
* Шымкент — Ленгер;
* Шымкент — Сайрам.

Шэнэ гэр байрын районууд ургахатай хамта хотын гудамжа-харгын сүлжээн түргэн үргэдэнэ. Ниитын тээбэриин гол түхэл автобусууд юм. Ябалгын түлбэри тээбэриин картаар болон электрон аргаар түлэгдэнэ.

=== Түмэр харгын тээбэри ===

[[Шымкент (станци)|Шымкент станци]] Ташкент, Арыс, Тараз болон Алматы хотонуудые холбодог түмэр харгы дээрэ оршоно. Холо ябаха хүн зоной поезднууд болон ашаанай поезднууд хотоор гарадаг.

[[Арыс I]] гэһэн түмэр харгын уулзуур Шымкентһээ баруун тээ оршожо, Түркестан, Кызылорда болон Казахстанай хойто нютагуудтай холбоо хангана.

=== Агаарай тээбэри ===

[[Шымкентын уласхоорондын аэропорт]] дотоодын болон уласхоорондын ниидэлгэнүүдые хангана. Астана, Алматы, Актау, Атырау болон Казахстанай бусад хотонуудтай, мүн хэдэн гадаадын шэглэлтэй саг үргэлжын агаарай холбоотой.

Шымкент Казахстанай [[SCAT Airlines]] авиакомпаниин гол баазануудай нэгэн юм.&lt;ref name=&quot;scat&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.scat.kz/ru/contacts/ |title=Контакты авиакомпании SCAT |publisher=SCAT Airlines |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Һуралсал ба эрдэм ухаан ==

Шымкент Казахстанай урда хубиин томо һуралсалай түбүүдэй нэгэн. Хотодо гүрэнэй ба хубиин һургуулинууд, колледжнууд, мэргэжэлэй бэлэдхэлэй түбүүд болон дээдэ һургуулинууд ажаллана.

Томо дээдэ һургуулинууд:

* М. О. Ауэзовай нэрэмжэтэ Урда Казахстанай ехэ һургуули;
* Урда Казахстанай эмнэлгын академи;
* «Мирас» ехэ һургуули;
* Шымкентын ехэ һургуули;
* Түб Азиин шэнэ һанаашалгын ехэ һургуули.

М. О. Ауэзовай нэрэмжэтэ Урда Казахстанай ехэ һургуули инженернэ ухаан, химиин технологи, барилга, хүдөө ажахы, эдэй засаг, мэдээсэлэй технологи, хүмүүнлиг болон багшын эрдэмэй һалбаринуудаар мэргэжэлтэдые бэлдэнэ.

Урда Казахстанай эмнэлгын академи эмшэд, эм найруулагшад болон элүүрые хамгаалгын бусад мэргэжэлтэдые бэлдэдэг.

Хотодо эрдэм шэнжэлгын эмхинүүд, зураг түсэбэй институдууд, үйлэдбэриин лабораторинууд болон Үндэһэтэнэй шэнжэлгын түбэй һалбаринууд ажаллана.

== Элүүрые хамгаалга ==

Шымкентын элүүрые хамгаалгын тогтолсоондо хотын больницанууд ба поликлиникэнүүд, түрэлгын ба оношололгын түбүүд, үхибүүдэй эмнэлгын эмхинүүд, онкологиин, зүрхэ һудаһанай болон халдабарита үбшэнэй түбүүд, түргэн туһаламжын станцинууд ородог.

Хото Казахстанай урда хубиин хүн зондо үйлшэлдэг томо эмнэлгын түб юм. Гүрэнэй эмхинүүдһээ гадна олон хубиин эмнэлгэ, шүдэнэй түб болон эмнэлгын лаборатори ажаллана.

Эм домой үйлэдбэринүүд, мэргэжэлэй дээдэ һургуулинууд болон эм найруулагшадые бэлдэхэ тогтолсоо хотын эм домой мэргэжэлжэлгые дэмжэнэ.

== Соёл ==

Шымкент казах болон олон яһатанай соёлой томо түб юм. Хотодо театрнууд, музейнүүд, номой сангууд, үзэсхэлэнэй танхимууд, концертын эмхинүүд болон уран бүтээлэй нэгэдэлнүүд ажаллана.

Гол театрнууд:

* Жумат Шанинай нэрэмжэтэ Казахай академическэ драмын театр;
* Ород драмын театр;
* Оперо ба баледэй театр;
* Хотын хүүхэлдэйн болон залуушуулай театр;
* Узбек драмын театр.

Музейнүүд:

* Түүхэ-нютаг шэнжэлгын музей;
* Улас түрын хашалганай хохидогшодой музей;
* Уран зурагай музей;
* Заншал ба ёһололой музей;
* «Шымқала» археологиин согсолбориин музей.

2020 ондо Шымкент Бэеэ дааһан гүрэнүүдэй хани нүхэсэлэй соёлой ниислэл гэһэн зэргэтэй байгаа.

== Һонирхолтой газарнууд ба аяншалга ==

Эртэ урдын хотын бууса болон урданай Кокандын хэрэмэй дэбисхэр дээрэ байгуулагдаһан «[[Шымқала]]» түүхэ-соёлой согсолбори хотын гол һонирхолтой газарнуудай нэгэн. Согсолборидо һэргээн бодхоогдоһон хамгаалалтын барилганууд, археологиин газарнууд, музейн талмайнууд болон харалгын талмайнууд ородог.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Бусад мэдээжэ газарнууд:

* Ордабасы талмай;
* «Жер-Ана» хүшөө;
* Бэеэ дааһан байдалай парк;
* Байдибек биин хүшөө;
* Абайн нэрэмжэтэ парк;
* Асанбай Аскаровай нэрэмжэтэ дендрологиин парк;
* Шымкентын амитадай хүреэлэн;
* Алдар солын гудамжа;
* Улас түрын хашалганай хохидогшодой хүшөө;
* Кошкарата голой эрьеын булагууд ба ябаганай бүһэ;
* Лалын һүмэнүүд, үнэн алдартын сүмэнүүд болон түүхэтэ хотын барилганууд.

Шымкентһээ Сайрам, [[Сайрам-Угамай үндэһэтэнэй парк]], [[Аксу-Жабаглын дархан газар]], Түркестан, Отрар болон Урда Казахстанай бусад түүхэтэ ба байгаалиин газарнуудта аяншалжа болоно.

Хотодо аяншалгын мэдээсэлэй түб болон албан ёһоной аяншалгын портал ажаллана.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{Cite web |url=https://visit-shymkent.com/ |title=Официальный туристический портал Шымкента |publisher=Visit Shymkent аяншалгын мэдээсэлэй түб |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Уран барилга ба хотын түсэблэлгэ ==

Шымкентын барилга түүхэтэ түсэблэлгын бүтэцэ, зүблэлтэ үеын гэр байрын районууд болон шэнэ олон дабхар хороололнуудые нэгэдүүлнэ. Түүхэтэ түб хэрэм, хуушан заха, Кошкарата болон Карасу голой оршондо бүридэһэн.

Зүблэлтэ үедэ томо үйлэдбэриин районууд, олон дабхар гэр байрын хороололнууд, захиргаанай байшангууд, театрнууд болон соёлой ордонууд баригдаһан.

2014 ондо хотын хилэ үргэдхэгдэһэнэй һүүлээр гэр байрын барилгын гол хуби хойто, баруун болон баруун-хойто районуудта тараа. Туран район, Шымсити, Бозарык, Тассай болон бусад шэнэ захиргаанай, худалдаанай ба гэр байрын зононууд байгуулагдана.

Гол харгынууд, ниитын тээбэри, инженернэ сүлжээнүүд, уһаар хангалга, бохир уһанай системэ, ногоон газарнууд болон ниигэмэй дэд бүтэсэ хүгжөөлгэ хотын түсэблэлгын гол зорилгонууд болоно.

== Тамирай ажал ==

Хүл бөмбэгэ, бокс, барилдаан, хүндэ атлетикэ, гимнастика, дугуйн спорт, теннис болон тамаралга эгээл дэлгэрэнги спортын зүйлнүүд юм.

Хотын гол хүл бөмбэгын клуб «Ордабасы» Казахстанай Премьер-лигэдэ наадана. 2023 ондо клуб анха түрүүн Казахстанай чемпион болоо.

БИИК-Шымкент эхэнэрнүүдэй хүл бөмбэгын клуб Казахстанай чемпионат олон дахин шүүжэ, Европын клубуудэй мүрысөөндэ ороноо түлөөлөө.

Томо спортын байгууламжанууд:

* Хаджимукан Мунайтпасовай нэрэмжэтэ стадион;
* хүнгэн атлетикын спортын согсолбори;
* спортын ордон;
* теннисэй түб;
* тамаралгын бассейнууд;
* тусхай спортын һургуулинууд болон бэлэдхэлэй баазанууд.

Шымкент бокс, хүндэ атлетикэ, барилдаан болон бусад спортын зүйлнүүдээр Олимпиин, дэлхэйн болон Азиин чемпионуудай түрэһэн ба бэлэдхэгдэһэн газар юм.

== Олониитын мэдээсэлэй хэрэгсэлнүүд ==

Хотодо казах, ород болон узбек хэлэнүүд дээрэ нютагай телевидени, радио, хэблэл болон электрон мэдээсэлэй хэрэгсэлнүүд ажаллана.

Нютагай хэблэлнүүд хотын засагай ажал, эдэй засаг, ниигэмэй байдал, соёл болон спорт тухай мэдээсэдэг. Интернет-хэблэлнүүд, мэдээсэлэй агентстванууд болон хотын эмхинүүдэй албан ёһоной тоонто нөөсэнүүд хүгжэжэ байна.

== Байгаали хамгаалгын асуудалнууд ==

Автомашина болон үйлэдбэриин газарнуудай агаар бузарлалга, уһанай баялигта даралта, гэрэй хаягдал суглуулга болон эршэмтэй барилгын ушарһаа ногоон газарнуудай багадалга хотын гол байгаали хамгаалгын асуудалнууд юм.

Байгаалиин байдал һайжаруулхын тула хубиин гэр байрын районуудые газаар хангалга, үйлэдбэринүүдые шэнэдхэлгэ, ниитын тээбэри һэлгэлгэ, һубаг болон голой һаба заһабарилга, сэбэрлэлгын байгууламжануудые барилга, модо тарилга болон ногоон бүһэ үргэдхэлгэ хэгдэнэ.

Кошкарата ба Карасу булагуудай тогтолсоо хамгаалга, дендрологиин парк сахилга болон хотын районууд хоорондо таһалгаряагүй ногоон зурлаануудые хүгжөөлгэ онсо шухала.

== Мүн харагты ==

* [[Казахстанай хотонууд]]
* [[Шымкентын агломераци]]
* [[Түркестанай можо]]

&lt;gallery&gt;
Image:Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg
Image:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Ном зохёол ==

* Бартольд В. В. ''Зохёолнууд. III боти: Түүхэтэ газар зүйн талаар ажалнууд''. — Москва: Наука, 1965.
* ''Казахай ССР-эй эртэ урда сагһаа мүнөөн хүрэтэр түүхэ''. — Алма-Ата: Наука.
* ''Казахстанай түүхын ба соёлой дурасхаалнуудай согсолбори. Урда Казахстанай можо''. — Алматы.
* Байпаков К. М. ''Агууехэ торгоной харгы дээрэхи Казахстанай Дунда зуун жэлнүүдэй хотонууд''. — Алматы.
* ''Шымкентын эртэ урдын хотын буусада хэгдэһэн археологиин шэнжэлгэнүүдэй материалнууд''. — Шымкент.

== Холбооһон ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хотын акимат албан ёһоной сайт]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хотын албан ёһоной статистика]
* [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent албан ёһоной аяншалгын портал]
* [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/about/ Шымкент хотын хөрөнгө оруулгын портал]

[[Категори:Казахстан]]
[[Категори:Казахстанай хотонууд]]</text>
      <sha1>i9ty1c0rkg8g9l6fr4q42uouu1jslsf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74773</id>
      <parentid>74772</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T18:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>9210</id>
      </contributor>
      <comment>/* Газар зүйн байдал */</comment>
      <origin>74773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43846" sha1="503zaqtohx77prutsyb55kl6jgz5xwf" xml:space="preserve">{{Нютаг
|нэрэ                         = Шымкент хото
|ямар_янзын_нутаг             = республикын удха шанартай хото
|албан_нэрэ                   = {{lang-kk|Шымкент}}
|image_flag                   =
|flag_size                    = 150px
|image_seal                   = Shymkent logo.svg
|seal_size                    = 100px
|image_map                    =
|image_skyline                =
|image_caption                =
|map_caption                  =
|улас_эсбэл                   = Улас орон
|али_улас_эсбэл               = {{flagicon|Kazakhstan}} [[Казахстан]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Захиргаанай байдал
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг     = республикын мэдэлэй
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ    = Захиргаанай район
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг     = 5 районтой
|гуравдугаар_зэргийн_нэгж     =
|гуравдугаар_зэргийн_нутаг    =
|дөрөвдүгээр_зэргийн_нэгж     =
|дөрөвдүгээр_зэргийн_нутаг    =
|нутгийн_төвийг_юу_гэх        =
|нутгийн_төв                  =
|газар_нютаг                  = 1163 км²&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru |title=План развития города Шымкента |publisher=Шымкент хотын акимат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
|газарай_байса                = далайн нюрууһаа 506 м
|хүн_ама                      = {{increase}} 1 308 120&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ |title=Город Шымкент. Краткие итоги социально-экономического развития региона |publisher=Казахстанай Уласай стратегическэ түсэблэлгын ба шэнэдхэлгын агентствын Үндэһэтэнэй статистикын бюро |lang=ru |access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
|хүн_ама_тоол                 = 2026 оной июниин 1
|хүн_ама_тоос                 =
|хүн_ама_бүүгэнэрэл           =
|нягтрал                      = 1125 хүн/км²
|арад_түмэн                   = казахууд, узбекүүд, ородууд болон бусад
|сугаараа                     =
|даргые_юу_гэхэ               = Аким
|даргын_нэрэ                  = [[Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович|Габит Сыздыкбеков]]
|сагай_бүһэ                   = UTC+5
|utc_offset                   = +5
|автомашин_дугаар             = 17
|website                      = [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хотын акимат]
|тэмдэглэл                    =
}}

'''Шымкент''' ({{lang-kk|Шымкент}}; 1992 он болотор ород хэлэн дээрэ ехэнхидээ '''Чимкент''' гэжэ бэшэгдэдэг байгаа) — [[Казахстан]]ай урда зүгтэ оршодог хото. [[Астана]] болон [[Алматы]] хотонуудтай хамта республикын удха шанартай Казахстанай гурбан хотын нэгэн юм. Захиргаанай талаар хото тойроод байдаг Түркестанай можын бүридэлдэ ородоггүй.

2026 оной июниин 1-нэй байдалаар Шымкент хотын хүн зоной тоо 1 308 120 байгаа. Тиимэһээ Алматы болон Астанын һүүлээр Казахстанай хүн зоной тоогоороо гурбадахи томо хото болоно.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt; Хотын газар дайдын талмай 1163 дүрбэлжэн километр тухай.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Шымкент хадаа Казахстанай урда хубиин томо үйлэдбэриин, худалдаа наймаанай, тээбэриин, һуралсалай болон соёлой түб юм. Хото [[Дунда Ази]], Урда Казахстан болон Евразиин тала дайдые холбодог түүхэтэ харгынууд дээрэ оршоно. Мүнөөнэй эдэй засагта нефть болбосоруулга, эм домой үйлэдбэри, эдеэ хоолой болон хүнгэн үйлэдбэри, машина бүтээлгэ, барилгын материал гаргалга, худалдаа наймаан болон үйлчилгээ гол һуури эзэлдэг.

Археологиин материалнууд мүнөөнэй Шымкентын дэбисхэр дээрэ 2200 жэлһээ бага бэшэ урда хотын түхэлтэй һуурин байһые гэршэлнэ. Хотын нэрын анха түрүүн бэшэгдэһэн мэдээ 1365—1366 онуудай үйлэ хэрэгүүдтэй холбоотой бөгөөд тэдэ «Зафар-наме» гэһэн түүхын зохёолдо тайлбарилагданхай.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru |title=Древнее городище Шымкент |publisher=Шымкент хотын аяншалгын, гадаадын харилсаанай ба зохёохы үйлэдбэриин газар |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Нэрэ ==

Хотын нэрэ хоёр эртэ урдын бүрилдэхүүнтэй холбоотой гэжэ ехэнхидээ тоологдодог. Иран гү, али согд хэлэнэй ''чим'', ''чем'' гү, али ''чаман'' гэһэн үгэнүүд зүлгэ, үбһэ ногоон, сабшалан гү, али сэсэглэһэн газар гэһэн удхатай байһан гэжэ үзэдэг. ''Кент'' гэһэн бүрилдэхүүн «хото», «һуурин» гэһэн удха илгана. Тиимэһээ нэрэнь «ногоон хото», «сабшалануудай дундахи хото» гү, али «сэсэглэһэн хото» гэжэ тайлбарилагдажа болоно.

''-кент'' гэһэн бүрилдэхүүн Дунда Ази болон Урда Казахстанай олон түүхэтэ хотын нэрэнүүдтэ дайралдадаг. Жэшээлхэдэ: [[Ташкент]], Манкент, Жаркент.

XIX—XX зуун жэлнүүдэй ород хэлэнэй сурбалжануудта '''Чимкент''' гэһэн бэшэлгэ хэрэглэгдэдэг байгаа. 1914 ондо хото ород жанжан [[Черняев, Михаил Григорьевич|Михаил Черняевай]] хүндэлэлдэ '''Черняев''' гэжэ нэрлэгдэһэн. 1924 ондо түүхэтэ нэрэнь һэргээгдэһэн. 1992 ондо ород хэлэн дээрэхи албан ёһоной бэшэлгэ казах хэлэнэй дуудалгада дүтэ '''Шымкент''' гэһэн хэлбэридэ оруулагдаһан.

== Түүхэ ==

=== Эртэ урда саг ба Дунда зуун ===

Мүнөөнэй Шымкентын дэбисхэр дээрэ эртэ урда сагһаа хүн зон ажаһуудаг байгаа. Хотын түүхэтэ түбтэ хэгдэһэн археологиин малталганууд хэдэн метр зузаан соёлой үе давхаргануудые элирүүлээ. Доодо үеһөө олдоһон шаазан зүйлнүүд манай эрын урда тээхи III—II зуун жэлнүүдтэ хабаатай. Энэнь эндэ 2200 жэлһээ бага бэшэ урда һуурин байһан гэжэ үзэхэ үндэһэ болоно.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Һууринай хүгжэлтэ Баруун [[Тянь-Шань|Тянь-Шаниин]] хормойдохи үрэжэлтэй хүндыдэ, [[Мавераннахр]]ай баян бүрдүүд, [[Сырдарья]] мүрэнэй хүнды болон тала дайдые холбодог харгынууд дээрэ оршоһонтойнь холбоотой. Ойро оршодог эртэ урдын [[Сайрам]] Дунда зуун жэлнүүдэй сурбалжануудта Испиджаб гэжэ нэрлэгдэдэг, [[Агууехэ торгоной харгы|Агууехэ торгоной харгын]] томо түбүүдэй нэгэн байгаа.

Шымкент тухай анха түрүүн мэдэгдэһэн бэшэмэл дурдалга эмир [[Тимур]]ай сэрэгэй аяншалгануудтай холбоотой. Шараф ад-Дин Али Йездиин «Зафар-наме» зохёолдо 1365—1366 онуудай үйлэ хэрэгүүдые тайлбарилхадаа хотын нэрэ дурдагдана.

Ондо ондоо үедэ хото болон тэрэнэй оршон тойрон Дунда Азиин элдэб гүрэн түрэнүүдэй бүридэлдэ орожо байһан. XIII зуун жэлэй эхиндэ нютаг монголшуудай эзэмдэлгэдэ ороһон. Дунда зуун жэлнүүдэй һүүл үедэ Шымкент Могулистанай, Түмэрэй угсаатанай гүрэнэй болон нютагай эзэмдэлнүүдэй нүлөөн доро байһан. XVI зуун жэлһээ [[Казахай ханлиг]]ай түүхэтэй холбоотой болоһон.

XVII—XVIII зуун жэлнүүдтэ Урда Казахстан казах-джунгар дайнууд олон дахин болоһон газар байгаа. XVIII зуун жэлэй һүүлһээ XIX зуун жэлэй түрүүшын хахад хүрэтэр нютагай хотонуудые эзэмдэхын түлөө [[Кокандын ханлиг]] болон Бухарын эмират тэмсэдэг байһан.

=== Кокандын ханлиг болон Оросой эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ ===

XIX зуун жэлэй эхиндэ Шымкент Кокандын ханлигай мэдэлдэ ороһон. 1810 он тухай хото бэхилэгдэһэн түшэг газарта болгогдоо. Кокандын хэрэм хотын түүхэтэ түбэй үндэр газарта оршожо, Ташкент, Түркестан болон уулын хормойн нютагуудые холбодог харгынуудые хинадаг байгаа.

1864 оной сентябрь һарада ород сэрэгүүд хотые эзэлээ. Оросой эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ оруулагдаһанай һүүлээр Чимкент [[Сырдарьягай можо (Оросой эзэнтэ гүрэн)|Сырдарьягай можын]], [[Түркестанай генерал-губернаторство|Түркестанай генерал-губернаторствын]] уездын хото болоо.

Хотын эдэй засаг худалдаа наймаан, гар урлал болон хүдөө ажахын түүхэй эд болбосоруулгада үндэһэлдэг байгаа. XIX зуун жэлэй һүүлээр Чимкентдэ түрүүшын томо үйлэдбэриин газарнууд бии болоо. 1880-аад онуудта цитварна шарилжаһаа [[сантонин]] гаргадаг завод баригдаа. Тус завод хотын мүнөөнэй эм домой үйлэдбэриин эхин болоо.

1897 оной Оросой эзэнтэ гүрэнэй түрүүшын бүгэдэ ниитын хүн зоной тоо бүридхэлэй мэдээгээр Чимкент нилээд бага аад, түргэн хүгжэжэ байһан худалдаа наймаанай болон гар урлалай түб байгаа.

=== Зүблэлтэ үе ===

Зүблэлтэ засагай тогтоһоной һүүлээр хото [[Түркестанай АССР]], саашадаа [[Казахай АССР]] болон [[Казахай ССР]]-эй бүридэлдэ орожо байгаа. 1924 ондо Чимкент гэһэн нэрэ һэргээгдэһэн.

1932 ондо хото шэнээр байгуулагдаһан Урда Казахстанай можын захиргаанай түб болоо. Үйлэдбэрижүүлгын үедэ эндэ үнгэтэ металлургиин, эм домой, эдеэ хоолой, тоһо өөхэнэй болон хүнгэн үйлэдбэриин газарнууд баригдажа, үргэдхэгдэжэ байгаа. Чимкентын туулганай завод болон хими-эм домой завод шухала үүргэ дүүргэдэг һэн.

[[Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн|Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай]] үедэ СССР-эй баруун нютагуудһаа үйлэдбэриин газарнууд, эмхи зургаанууд болон хүн зон Чимкент руу нүүлгэгдэһэн. Хото ара талын шухала үйлэдбэриин түб болоо. Эндэ туулган, эм дом, тоног түхеэрэмжэ, нэхэмэл болон эдеэ хоолой зүйлнүүд үйлдвэрлэгдэдэг байгаа.

Дайнай һүүлэй үедэ Чимкент түргэн хүгжөө. Шэнэ гэр байрын районууд, машина бүтээлгын болон барилгын үйлэдбэринүүд, һуралсалай, элүүрые хамгаалгын, соёлой эмхи зургаанууд баригдаа. 1980-аад онуудта Шымкентын нефть болбосоруулгын завод ажаллажа эхилээ.

=== Бэеэ дааһан Казахстан ===

Казахстанай бэеэ дааһан байдал соносхогдоһоной һүүлээр хото ороной урда хубиин томо эдэй засагай түб хэбээрээ үлөө. 1992 ондо ород хэлэн дээрэхи нэрын бэшэлгэ Чимкентһээ Шымкент болгогдоо.

2014 ондо хүршэ районуудай хэдэн һуурин болон газар дайда хотодо нэгэдхэгдэжэ, хилэ заагынь ехээр үргэдхэгдөө. Шымкентын талмай гурба шахуу дахин нэмэгдэжэ, хүн зоной тоо нилээд олошороо.

2018 оной июниин 19-дэ Казахстанай юрэнхылэгшын зарлигаар Шымкент республикын удха шанартай хотын зэргэдэ оруулагдаа. Урда Казахстанай можын захиргаанай түб Түркестан руу нүүлгэгдэжэ, можо Түркестанай можо гэжэ нэрлэгдээ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativно-территориального-устройства-республики-казахстан |title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан |date=2018-06-19 |publisher=Казахстанай Уласай юрэнхылэгшын албан ёһоной сайт |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Республикын удха шанартай болоһонһоо хойшо гэр байрын барилга, инженернэ холбоо, харгын дэд бүтэцэ, үйлэдбэриин зононууд болон ниитын талмайнууд эршэмтэйгээр хүгжэжэ эхилээ.

== Байгаали-газар зүйн тодорхойлолго ==

=== Газар зүйн байдал ===

Шымкент Казахстанай урда зүгтэ, Тянь-Шаниин баруун хубиин хормойн талын газарта, [[Узбекистан]]ай хилэдэ ойро оршоно. Хотын түбэй дундажа үндэрынь далайн нюруугһаа 506 метр шахуу.

Хото [[Оренбург]]—Ташкент болон Түркестан—Сибирь гэһэн түүхэтэ болон мүнөөнэй тээбэриин шэглэлнүүдэй уулзуурта оршоно. Ташкент, Тараз, Алматы, Түркестан болон Самара хотонуудые холбодог авто харгынууд эндэһээ гарадаг.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Хотын газар дайдын ниитэ талмай 116,3 мянган гектар гү, али 1163 дүрбэлжэн километр шахуу.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

=== Уһанай сүлжээ ба байгаалиин газарнууд ===

[[Бадам (гол)|Бадам]] болон Кошкарата голууд хотоор урдана. Кошкаратын уһанай тогтолсоон Карасу голтой, булаг болон һубагуудай сүлжээнтэй холбоотой. Хотын дэбисхэр дээрэ ниитэ 91 километр тухай ута есөн гол һубаг бии.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Ногоон бүһэ болон гүрэнэй ойн сангай газар 5,3 мянган гектар шахуу талмай эзэлнэ. Асанбай Аскаровай нэрэмжэтэ дендрологиин парк, Абайн нэрэмжэтэ парк, Бэеэ дааһан байдалай парк, «Жайлауколь» парк болон бусад сэсэрлигүүд хотын томо ногоон газарнуудта ородог.

=== Уларил ===

Шымкентын уларил эхэ газарай, нилээд дулаан болон хуурай, гэбэшье Казахстанай хойто ба түбэй нютагуудтай сасуулхада зөөлэн. Үбэлынь ехэнхидээ богони, дулаарха үе олон; зуниинь ута, халуун ба хуурай.

Январиин дундажа температура −0,7 °C тухай, июлиинхэ +26,3 °C тухай. Жэлэй дундажа температура +13 °C шахуу, жэлэй туршада 570—580 мм шииг нойтон унадаг. Шииг нойтоной ехэнхи хуби үбэл ба хабар унадаг.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm |title=Климат Шымкента |publisher=Погода и климат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Наранай удаан саг соо шараха, хуурай халуун һалхин, жэлэй уларил һэлгэгдэхэ үедэ үдэр һүниин температура ехэ илгаатай байха ушарнууд хотодо элбэг.

== Захиргаанай хубаари ==
[[Файл:Shymkent districts 2023.svg|thumb|250px|Шымкентын захиргаанай хубаалга]]
Шымкент захиргаанай-нютаг дэбисхэрэй нэгэдэхи шатын тусгаар нэгэжэ юм. Хотын [[маслихат]] түлөөлэлгын байгуулга, [[акимат]] гүйсэдхэхэ байгуулга болоно. Хотые Казахстанай хуулиин ёһоор томилогдодог аким хүтэлбэрилнэ.

2023 оной сентябрь һараһаа Сыздыкбеков Габит Абдимажитович хотын акимай тушаал эзэлнэ.&lt;ref name=&quot;akim&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/32848 |title=Сыздыкбеков Габит Абдимажитович |publisher=Шымкент хотын акимат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Хото табан захиргаанай район болгожо хубаагдана:&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

* Абайн район
* Аль-Фарабиин район
* Енбекшиин район
* Каратау район
* Туран район

== Хүн зон ==

Шымкент Казахстанай эгээл түргэн ургажа байһан хотонуудай нэгэн. Хүн зоной олошоролго түрэлгын үлүү байдал, дотоодын нүүдэл, эдэй засагай хүгжэлтэ болон захиргаанай хилын үргэдхэлгэтэй холбоотой.

2018 оной июнь һарада хотын хүн зоной тоо нэгэ саяда хүрэһэн тухай албан ёһоор мэдээсэгдэһэн. 2026 оной июниин 1-дэ Шымкентдэ 1 308 120 хүн ажаһуугаа.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 оной январь—май һарануудта хүн зоной байгаалиин нэмэлтэ 8287 хүн болоһон: 10 261 үхибүүн түрэжэ, 1974 хүн наһа бараа. Нүүдэлэй илгаа эерэг байжа, 5783 хүн болоо.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

Хүн зоной нягтарал нэгэ дүрбэлжэн километр бүридэ 1125 хүн тухай. Хотын түбэй районууд болон томо гэр байрын хороололнууд эгээл нягта хүн зонтой. Шэнээр нэгэдхэгдэһэн захын газарнуудта хүдөөгэй болон нэгэ-хоёр дабхар гэр байрын түхэл үлэнхэй.

=== Яһатанай бүридэл ===

Шымкент олон яһатанай хото юм. Хүн зоной олонхинь [[хасагууд]]. Хотодо эртэһээ бүридэһэн томо узбек бүлэг ажаһуудаг. Мүн ородууд, азербайджанууд, татарнууд, солонгосууд, түрэгүүд, украиншууд, таджигууд, курднууд болон бусад арадуудай түлөөлэгшэд байдаг.

2023 оной эхинэй албан ёһоной мэдээгээр эгээл олон яһатанай бүлэгүүд иимэ байгаа:&lt;ref name=&quot;ethnicity&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/spreadsheets/ |title=Динамические таблицы по населению города Шымкента |publisher=Казахстанай Уласай стратегическэ түсэблэлгын ба шэнэдхэлгын агентствын Үндэһэтэнэй статистикын бюро |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Яһатан
!Хүн зоной хуби, %
|-
|Хасагууд
|70,90
|-
|Узбекүүд
|15,88
|-
|Ородууд
|6,31
|-
|Азербайджанууд
|1,87
|-
|Татарнууд
|0,96
|-
|Бусад
|4,08
|}

[[Хасаг хэлэн]] Казахстанай гүрэнэй хэлэн юм. Казахстанай Үндэһэн хуулиин ёһоор гүрэнэй байгуулганууд болон нютагай өөһэдын хүтэлбэриин эмхинүүдтэ ород хэлэн хасаг хэлэнтэй адли албан ёһоор хэрэглэгдэдэг. Үдэр бүриин харилсаанда [[узбек хэлэн]] мүн үргэн хэрэглэгдэнэ.

== Эдэй засаг ==

Шымкент Казахстанай томо үйлэдбэриин болон худалдаа наймаанай түбүүдэй нэгэн. Болбосоруулгын үйлэдбэри, барилга, дотоодын худалдаа, тээбэри болон үйлчилгээ хотын эдэй засагта ехэ үүргэ дүүргэнэ.

2026 оной январь—мартын дүнгөөр хотын бүхы нютагай бүтээгдэхүүн 1,352 триллион тенге шахуу байгаа. Урда жэлэй адли үетэй сасуулхада бодото ургалта 8,9 % болоо. Үйлчилгээ 61,6 %, эд бараанай үйлэдбэри 30,1 % эзэлээ.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 оной январь—июнь һарануудта:&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

* үйлэдбэриин бүтээгдэхүүнэй хэмжээн 817,5 миллиард тенге боложо, 11 % нэмэгдээ;
* болбосоруулгын үйлэдбэриин бүтээгдэхүүн 9,6 % нэмэгдээ;
* барилгын ажалай хэмжээн 136,3 миллиард тенгедэ хүрөө;
* 558,6 мянган дүрбэлжэн метр гэр байра ашаглалгада оруулагдаа;
* жижиглэн худалдаанай эрьесэ 628,5 миллиард тенге болоо;
* бөөнын худалдаанай эрьесэ 1,35 триллион тенгеһээ үлүү гараа;
* хотын дэбисхэр дээрэхи хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй ниитэ сэн 29,1 миллиард тенге болоо.

=== Үйлэдбэри ===

Гол һалбаринууд:

* нефть болбосоруулга ба нефть-хими;
* эм домой үйлэдбэри;
* эдеэ хоолой ба тоһо өөхэнэй үйлэдбэри;
* ундаа гаргалга;
* хүнгэн ба нэхэмэл үйлэдбэри;
* машина бүтээлгэ ба түмэр болбосоруулга;
* цемент, шэл болон бусад барилгын материал гаргалга.

«ПетроКазахстан Ойл Продактс» компаняар хүтэлэгдэдэг Шымкентын нефть болбосоруулгын завод хотын эгээл томо үйлэдбэринүүдэй нэгэн. Тэрэ Казахстанай гурбан гол нефть болбосоруулгын заводой нэгэниинь юм.

Эм домой үйлэдбэри «Химфарм» — SANTO заводоор түлөөлэгдэнэ. Тэрэнэй түүхэ XIX зуун жэлэй һүүлээр байгуулагдаһан сантонин гаргадаг үйлэдбэриһөө эхилдэг.

Хотодо «Оңтүстік» тусхай эдэй засагай бүһэ, «Тассай», «Бадам», «Ордабасы», «Жұлдыз» үйлэдбэриин зононууд болон бусад үйлэдбэриин талмайнууд ажаллана. Дотоодын худалдаа ба Дунда Азиин гүрэнүүдтэй эд бараанай эрьесые хангаха тээбэри-логистикын түб хүгжөөгдэнэ.

=== Олзын хэрэг эрхилэлгэ ба худалдаа ===

Шымкент урда Казахстанай заншалта томо худалдаа наймаанай түб юм. Хотодо дэлгүүрэй заха, худалдаанай байшангууд, томо худалдаа-сэнгэлгын түбүүд, бөөнын худалдаанай газарнууд болон ниитын эдеэ хоолой үйлэдбэринүүд ажаллана.

2026 оной июлиин 1-дэ хотодо 29 мянгаһаа олон хуулиин нюур бүридхэгдэһэн, тэдэнэй 25 мянга шахуунь ажаллаһан. Олонхинь бага олзын хэрэг эрхилдэг үйлэдбэринүүд байгаа.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

== Тээбэри ==

Шымкент Казахстанай шухала тээбэриин уулзуур юм. Казахстаниие Узбекистан, Кыргызстан, Ород болон бусад гүрэнүүдтэй холбодог авто болон түмэр харгынууд хотоор гарадаг.

=== Автомашинын тээбэри ===

Шымкентээр гарадаг гол шэглэлнүүд:

* [[Ташкент]] — Шымкент — Тараз — [[Алматы]];
* Ташкент — Шымкент — Түркестан — Кызылорда — [[Самара]];
* Шымкент — Сарыагаш;
* Шымкент — Ленгер;
* Шымкент — Сайрам.

Шэнэ гэр байрын районууд ургахатай хамта хотын гудамжа-харгын сүлжээн түргэн үргэдэнэ. Ниитын тээбэриин гол түхэл автобусууд юм. Ябалгын түлбэри тээбэриин картаар болон электрон аргаар түлэгдэнэ.

=== Түмэр харгын тээбэри ===

[[Шымкент (станци)|Шымкент станци]] Ташкент, Арыс, Тараз болон Алматы хотонуудые холбодог түмэр харгы дээрэ оршоно. Холо ябаха хүн зоной поезднууд болон ашаанай поезднууд хотоор гарадаг.

[[Арыс I]] гэһэн түмэр харгын уулзуур Шымкентһээ баруун тээ оршожо, Түркестан, Кызылорда болон Казахстанай хойто нютагуудтай холбоо хангана.

=== Агаарай тээбэри ===

[[Шымкентын уласхоорондын аэропорт]] дотоодын болон уласхоорондын ниидэлгэнүүдые хангана. Астана, Алматы, Актау, Атырау болон Казахстанай бусад хотонуудтай, мүн хэдэн гадаадын шэглэлтэй саг үргэлжын агаарай холбоотой.

Шымкент Казахстанай [[SCAT Airlines]] авиакомпаниин гол баазануудай нэгэн юм.&lt;ref name=&quot;scat&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.scat.kz/ru/contacts/ |title=Контакты авиакомпании SCAT |publisher=SCAT Airlines |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Һуралсал ба эрдэм ухаан ==

Шымкент Казахстанай урда хубиин томо һуралсалай түбүүдэй нэгэн. Хотодо гүрэнэй ба хубиин һургуулинууд, колледжнууд, мэргэжэлэй бэлэдхэлэй түбүүд болон дээдэ һургуулинууд ажаллана.

Томо дээдэ һургуулинууд:

* М. О. Ауэзовай нэрэмжэтэ Урда Казахстанай ехэ һургуули;
* Урда Казахстанай эмнэлгын академи;
* «Мирас» ехэ һургуули;
* Шымкентын ехэ һургуули;
* Түб Азиин шэнэ һанаашалгын ехэ һургуули.

М. О. Ауэзовай нэрэмжэтэ Урда Казахстанай ехэ һургуули инженернэ ухаан, химиин технологи, барилга, хүдөө ажахы, эдэй засаг, мэдээсэлэй технологи, хүмүүнлиг болон багшын эрдэмэй һалбаринуудаар мэргэжэлтэдые бэлдэнэ.

Урда Казахстанай эмнэлгын академи эмшэд, эм найруулагшад болон элүүрые хамгаалгын бусад мэргэжэлтэдые бэлдэдэг.

Хотодо эрдэм шэнжэлгын эмхинүүд, зураг түсэбэй институдууд, үйлэдбэриин лабораторинууд болон Үндэһэтэнэй шэнжэлгын түбэй һалбаринууд ажаллана.

== Элүүрые хамгаалга ==

Шымкентын элүүрые хамгаалгын тогтолсоондо хотын больницанууд ба поликлиникэнүүд, түрэлгын ба оношололгын түбүүд, үхибүүдэй эмнэлгын эмхинүүд, онкологиин, зүрхэ һудаһанай болон халдабарита үбшэнэй түбүүд, түргэн туһаламжын станцинууд ородог.

Хото Казахстанай урда хубиин хүн зондо үйлшэлдэг томо эмнэлгын түб юм. Гүрэнэй эмхинүүдһээ гадна олон хубиин эмнэлгэ, шүдэнэй түб болон эмнэлгын лаборатори ажаллана.

Эм домой үйлэдбэринүүд, мэргэжэлэй дээдэ һургуулинууд болон эм найруулагшадые бэлдэхэ тогтолсоо хотын эм домой мэргэжэлжэлгые дэмжэнэ.

== Соёл ==

Шымкент казах болон олон яһатанай соёлой томо түб юм. Хотодо театрнууд, музейнүүд, номой сангууд, үзэсхэлэнэй танхимууд, концертын эмхинүүд болон уран бүтээлэй нэгэдэлнүүд ажаллана.

Гол театрнууд:

* Жумат Шанинай нэрэмжэтэ Казахай академическэ драмын театр;
* Ород драмын театр;
* Оперо ба баледэй театр;
* Хотын хүүхэлдэйн болон залуушуулай театр;
* Узбек драмын театр.

Музейнүүд:

* Түүхэ-нютаг шэнжэлгын музей;
* Улас түрын хашалганай хохидогшодой музей;
* Уран зурагай музей;
* Заншал ба ёһололой музей;
* «Шымқала» археологиин согсолбориин музей.

2020 ондо Шымкент Бэеэ дааһан гүрэнүүдэй хани нүхэсэлэй соёлой ниислэл гэһэн зэргэтэй байгаа.

== Һонирхолтой газарнууд ба аяншалга ==

Эртэ урдын хотын бууса болон урданай Кокандын хэрэмэй дэбисхэр дээрэ байгуулагдаһан «[[Шымқала]]» түүхэ-соёлой согсолбори хотын гол һонирхолтой газарнуудай нэгэн. Согсолборидо һэргээн бодхоогдоһон хамгаалалтын барилганууд, археологиин газарнууд, музейн талмайнууд болон харалгын талмайнууд ородог.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Бусад мэдээжэ газарнууд:

* Ордабасы талмай;
* «Жер-Ана» хүшөө;
* Бэеэ дааһан байдалай парк;
* Байдибек биин хүшөө;
* Абайн нэрэмжэтэ парк;
* Асанбай Аскаровай нэрэмжэтэ дендрологиин парк;
* Шымкентын амитадай хүреэлэн;
* Алдар солын гудамжа;
* Улас түрын хашалганай хохидогшодой хүшөө;
* Кошкарата голой эрьеын булагууд ба ябаганай бүһэ;
* Лалын һүмэнүүд, үнэн алдартын сүмэнүүд болон түүхэтэ хотын барилганууд.

Шымкентһээ Сайрам, [[Сайрам-Угамай үндэһэтэнэй парк]], [[Аксу-Жабаглын дархан газар]], Түркестан, Отрар болон Урда Казахстанай бусад түүхэтэ ба байгаалиин газарнуудта аяншалжа болоно.

Хотодо аяншалгын мэдээсэлэй түб болон албан ёһоной аяншалгын портал ажаллана.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{Cite web |url=https://visit-shymkent.com/ |title=Официальный туристический портал Шымкента |publisher=Visit Shymkent аяншалгын мэдээсэлэй түб |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Уран барилга ба хотын түсэблэлгэ ==

Шымкентын барилга түүхэтэ түсэблэлгын бүтэцэ, зүблэлтэ үеын гэр байрын районууд болон шэнэ олон дабхар хороололнуудые нэгэдүүлнэ. Түүхэтэ түб хэрэм, хуушан заха, Кошкарата болон Карасу голой оршондо бүридэһэн.

Зүблэлтэ үедэ томо үйлэдбэриин районууд, олон дабхар гэр байрын хороололнууд, захиргаанай байшангууд, театрнууд болон соёлой ордонууд баригдаһан.

2014 ондо хотын хилэ үргэдхэгдэһэнэй һүүлээр гэр байрын барилгын гол хуби хойто, баруун болон баруун-хойто районуудта тараа. Туран район, Шымсити, Бозарык, Тассай болон бусад шэнэ захиргаанай, худалдаанай ба гэр байрын зононууд байгуулагдана.

Гол харгынууд, ниитын тээбэри, инженернэ сүлжээнүүд, уһаар хангалга, бохир уһанай системэ, ногоон газарнууд болон ниигэмэй дэд бүтэсэ хүгжөөлгэ хотын түсэблэлгын гол зорилгонууд болоно.

== Тамирай ажал ==

Хүл бөмбэгэ, бокс, барилдаан, хүндэ атлетикэ, гимнастика, дугуйн спорт, теннис болон тамаралга эгээл дэлгэрэнги спортын зүйлнүүд юм.

Хотын гол хүл бөмбэгын клуб «Ордабасы» Казахстанай Премьер-лигэдэ наадана. 2023 ондо клуб анха түрүүн Казахстанай чемпион болоо.

БИИК-Шымкент эхэнэрнүүдэй хүл бөмбэгын клуб Казахстанай чемпионат олон дахин шүүжэ, Европын клубуудэй мүрысөөндэ ороноо түлөөлөө.

Томо спортын байгууламжанууд:

* Хаджимукан Мунайтпасовай нэрэмжэтэ стадион;
* хүнгэн атлетикын спортын согсолбори;
* спортын ордон;
* теннисэй түб;
* тамаралгын бассейнууд;
* тусхай спортын һургуулинууд болон бэлэдхэлэй баазанууд.

Шымкент бокс, хүндэ атлетикэ, барилдаан болон бусад спортын зүйлнүүдээр Олимпиин, дэлхэйн болон Азиин чемпионуудай түрэһэн ба бэлэдхэгдэһэн газар юм.

== Олониитын мэдээсэлэй хэрэгсэлнүүд ==

Хотодо казах, ород болон узбек хэлэнүүд дээрэ нютагай телевидени, радио, хэблэл болон электрон мэдээсэлэй хэрэгсэлнүүд ажаллана.

Нютагай хэблэлнүүд хотын засагай ажал, эдэй засаг, ниигэмэй байдал, соёл болон спорт тухай мэдээсэдэг. Интернет-хэблэлнүүд, мэдээсэлэй агентстванууд болон хотын эмхинүүдэй албан ёһоной тоонто нөөсэнүүд хүгжэжэ байна.

== Байгаали хамгаалгын асуудалнууд ==

Автомашина болон үйлэдбэриин газарнуудай агаар бузарлалга, уһанай баялигта даралта, гэрэй хаягдал суглуулга болон эршэмтэй барилгын ушарһаа ногоон газарнуудай багадалга хотын гол байгаали хамгаалгын асуудалнууд юм.

Байгаалиин байдал һайжаруулхын тула хубиин гэр байрын районуудые газаар хангалга, үйлэдбэринүүдые шэнэдхэлгэ, ниитын тээбэри һэлгэлгэ, һубаг болон голой һаба заһабарилга, сэбэрлэлгын байгууламжануудые барилга, модо тарилга болон ногоон бүһэ үргэдхэлгэ хэгдэнэ.

Кошкарата ба Карасу булагуудай тогтолсоо хамгаалга, дендрологиин парк сахилга болон хотын районууд хоорондо таһалгаряагүй ногоон зурлаануудые хүгжөөлгэ онсо шухала.

== Мүн харагты ==

* [[Казахстанай хотонууд]]
* [[Шымкентын агломераци]]
* [[Түркестанай можо]]

&lt;gallery&gt;
Image:Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg
Image:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Ном зохёол ==

* Бартольд В. В. ''Зохёолнууд. III боти: Түүхэтэ газар зүйн талаар ажалнууд''. — Москва: Наука, 1965.
* ''Казахай ССР-эй эртэ урда сагһаа мүнөөн хүрэтэр түүхэ''. — Алма-Ата: Наука.
* ''Казахстанай түүхын ба соёлой дурасхаалнуудай согсолбори. Урда Казахстанай можо''. — Алматы.
* Байпаков К. М. ''Агууехэ торгоной харгы дээрэхи Казахстанай Дунда зуун жэлнүүдэй хотонууд''. — Алматы.
* ''Шымкентын эртэ урдын хотын буусада хэгдэһэн археологиин шэнжэлгэнүүдэй материалнууд''. — Шымкент.

== Холбооһон ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хотын акимат албан ёһоной сайт]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хотын албан ёһоной статистика]
* [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent албан ёһоной аяншалгын портал]
* [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/about/ Шымкент хотын хөрөнгө оруулгын портал]

[[Категори:Казахстан]]
[[Категори:Казахстанай хотонууд]]</text>
      <sha1>503zaqtohx77prutsyb55kl6jgz5xwf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>74774</id>
      <parentid>74773</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T18:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>9210</id>
      </contributor>
      <comment>/* Агаарай тээбэри */</comment>
      <origin>74774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43838" sha1="bicxcpdizo1r9rsvovt43sd2xj0ahvw" xml:space="preserve">{{Нютаг
|нэрэ                         = Шымкент хото
|ямар_янзын_нутаг             = республикын удха шанартай хото
|албан_нэрэ                   = {{lang-kk|Шымкент}}
|image_flag                   =
|flag_size                    = 150px
|image_seal                   = Shymkent logo.svg
|seal_size                    = 100px
|image_map                    =
|image_skyline                =
|image_caption                =
|map_caption                  =
|улас_эсбэл                   = Улас орон
|али_улас_эсбэл               = {{flagicon|Kazakhstan}} [[Казахстан]]
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нэгэжэ    = Захиргаанай байдал
|нэгэдүгээр_зэрэгэй_нютаг     = республикын мэдэлэй
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нэгэжэ    = Захиргаанай район
|хоёрдугаар_зэрэгэй_нютаг     = 5 районтой
|гуравдугаар_зэргийн_нэгж     =
|гуравдугаар_зэргийн_нутаг    =
|дөрөвдүгээр_зэргийн_нэгж     =
|дөрөвдүгээр_зэргийн_нутаг    =
|нутгийн_төвийг_юу_гэх        =
|нутгийн_төв                  =
|газар_нютаг                  = 1163 км²&lt;ref name=&quot;development&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/documents/details/572558?lang=ru |title=План развития города Шымкента |publisher=Шымкент хотын акимат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
|газарай_байса                = далайн нюрууһаа 506 м
|хүн_ама                      = {{increase}} 1 308 120&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ |title=Город Шымкент. Краткие итоги социально-экономического развития региона |publisher=Казахстанай Уласай стратегическэ түсэблэлгын ба шэнэдхэлгын агентствын Үндэһэтэнэй статистикын бюро |lang=ru |access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;
|хүн_ама_тоол                 = 2026 оной июниин 1
|хүн_ама_тоос                 =
|хүн_ама_бүүгэнэрэл           =
|нягтрал                      = 1125 хүн/км²
|арад_түмэн                   = казахууд, узбекүүд, ородууд болон бусад
|сугаараа                     =
|даргые_юу_гэхэ               = Аким
|даргын_нэрэ                  = [[Сыздыкбеков, Габит Абдимажитович|Габит Сыздыкбеков]]
|сагай_бүһэ                   = UTC+5
|utc_offset                   = +5
|автомашин_дугаар             = 17
|website                      = [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хотын акимат]
|тэмдэглэл                    =
}}

'''Шымкент''' ({{lang-kk|Шымкент}}; 1992 он болотор ород хэлэн дээрэ ехэнхидээ '''Чимкент''' гэжэ бэшэгдэдэг байгаа) — [[Казахстан]]ай урда зүгтэ оршодог хото. [[Астана]] болон [[Алматы]] хотонуудтай хамта республикын удха шанартай Казахстанай гурбан хотын нэгэн юм. Захиргаанай талаар хото тойроод байдаг Түркестанай можын бүридэлдэ ородоггүй.

2026 оной июниин 1-нэй байдалаар Шымкент хотын хүн зоной тоо 1 308 120 байгаа. Тиимэһээ Алматы болон Астанын һүүлээр Казахстанай хүн зоной тоогоороо гурбадахи томо хото болоно.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt; Хотын газар дайдын талмай 1163 дүрбэлжэн километр тухай.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Шымкент хадаа Казахстанай урда хубиин томо үйлэдбэриин, худалдаа наймаанай, тээбэриин, һуралсалай болон соёлой түб юм. Хото [[Дунда Ази]], Урда Казахстан болон Евразиин тала дайдые холбодог түүхэтэ харгынууд дээрэ оршоно. Мүнөөнэй эдэй засагта нефть болбосоруулга, эм домой үйлэдбэри, эдеэ хоолой болон хүнгэн үйлэдбэри, машина бүтээлгэ, барилгын материал гаргалга, худалдаа наймаан болон үйлчилгээ гол һуури эзэлдэг.

Археологиин материалнууд мүнөөнэй Шымкентын дэбисхэр дээрэ 2200 жэлһээ бага бэшэ урда хотын түхэлтэй һуурин байһые гэршэлнэ. Хотын нэрын анха түрүүн бэшэгдэһэн мэдээ 1365—1366 онуудай үйлэ хэрэгүүдтэй холбоотой бөгөөд тэдэ «Зафар-наме» гэһэн түүхын зохёолдо тайлбарилагданхай.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent-turizm/press/news/details/60485?lang=ru |title=Древнее городище Шымкент |publisher=Шымкент хотын аяншалгын, гадаадын харилсаанай ба зохёохы үйлэдбэриин газар |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Нэрэ ==

Хотын нэрэ хоёр эртэ урдын бүрилдэхүүнтэй холбоотой гэжэ ехэнхидээ тоологдодог. Иран гү, али согд хэлэнэй ''чим'', ''чем'' гү, али ''чаман'' гэһэн үгэнүүд зүлгэ, үбһэ ногоон, сабшалан гү, али сэсэглэһэн газар гэһэн удхатай байһан гэжэ үзэдэг. ''Кент'' гэһэн бүрилдэхүүн «хото», «һуурин» гэһэн удха илгана. Тиимэһээ нэрэнь «ногоон хото», «сабшалануудай дундахи хото» гү, али «сэсэглэһэн хото» гэжэ тайлбарилагдажа болоно.

''-кент'' гэһэн бүрилдэхүүн Дунда Ази болон Урда Казахстанай олон түүхэтэ хотын нэрэнүүдтэ дайралдадаг. Жэшээлхэдэ: [[Ташкент]], Манкент, Жаркент.

XIX—XX зуун жэлнүүдэй ород хэлэнэй сурбалжануудта '''Чимкент''' гэһэн бэшэлгэ хэрэглэгдэдэг байгаа. 1914 ондо хото ород жанжан [[Черняев, Михаил Григорьевич|Михаил Черняевай]] хүндэлэлдэ '''Черняев''' гэжэ нэрлэгдэһэн. 1924 ондо түүхэтэ нэрэнь һэргээгдэһэн. 1992 ондо ород хэлэн дээрэхи албан ёһоной бэшэлгэ казах хэлэнэй дуудалгада дүтэ '''Шымкент''' гэһэн хэлбэридэ оруулагдаһан.

== Түүхэ ==

=== Эртэ урда саг ба Дунда зуун ===

Мүнөөнэй Шымкентын дэбисхэр дээрэ эртэ урда сагһаа хүн зон ажаһуудаг байгаа. Хотын түүхэтэ түбтэ хэгдэһэн археологиин малталганууд хэдэн метр зузаан соёлой үе давхаргануудые элирүүлээ. Доодо үеһөө олдоһон шаазан зүйлнүүд манай эрын урда тээхи III—II зуун жэлнүүдтэ хабаатай. Энэнь эндэ 2200 жэлһээ бага бэшэ урда һуурин байһан гэжэ үзэхэ үндэһэ болоно.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Һууринай хүгжэлтэ Баруун [[Тянь-Шань|Тянь-Шаниин]] хормойдохи үрэжэлтэй хүндыдэ, [[Мавераннахр]]ай баян бүрдүүд, [[Сырдарья]] мүрэнэй хүнды болон тала дайдые холбодог харгынууд дээрэ оршоһонтойнь холбоотой. Ойро оршодог эртэ урдын [[Сайрам]] Дунда зуун жэлнүүдэй сурбалжануудта Испиджаб гэжэ нэрлэгдэдэг, [[Агууехэ торгоной харгы|Агууехэ торгоной харгын]] томо түбүүдэй нэгэн байгаа.

Шымкент тухай анха түрүүн мэдэгдэһэн бэшэмэл дурдалга эмир [[Тимур]]ай сэрэгэй аяншалгануудтай холбоотой. Шараф ад-Дин Али Йездиин «Зафар-наме» зохёолдо 1365—1366 онуудай үйлэ хэрэгүүдые тайлбарилхадаа хотын нэрэ дурдагдана.

Ондо ондоо үедэ хото болон тэрэнэй оршон тойрон Дунда Азиин элдэб гүрэн түрэнүүдэй бүридэлдэ орожо байһан. XIII зуун жэлэй эхиндэ нютаг монголшуудай эзэмдэлгэдэ ороһон. Дунда зуун жэлнүүдэй һүүл үедэ Шымкент Могулистанай, Түмэрэй угсаатанай гүрэнэй болон нютагай эзэмдэлнүүдэй нүлөөн доро байһан. XVI зуун жэлһээ [[Казахай ханлиг]]ай түүхэтэй холбоотой болоһон.

XVII—XVIII зуун жэлнүүдтэ Урда Казахстан казах-джунгар дайнууд олон дахин болоһон газар байгаа. XVIII зуун жэлэй һүүлһээ XIX зуун жэлэй түрүүшын хахад хүрэтэр нютагай хотонуудые эзэмдэхын түлөө [[Кокандын ханлиг]] болон Бухарын эмират тэмсэдэг байһан.

=== Кокандын ханлиг болон Оросой эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ ===

XIX зуун жэлэй эхиндэ Шымкент Кокандын ханлигай мэдэлдэ ороһон. 1810 он тухай хото бэхилэгдэһэн түшэг газарта болгогдоо. Кокандын хэрэм хотын түүхэтэ түбэй үндэр газарта оршожо, Ташкент, Түркестан болон уулын хормойн нютагуудые холбодог харгынуудые хинадаг байгаа.

1864 оной сентябрь һарада ород сэрэгүүд хотые эзэлээ. Оросой эзэнтэ гүрэнэй бүридэлдэ оруулагдаһанай һүүлээр Чимкент [[Сырдарьягай можо (Оросой эзэнтэ гүрэн)|Сырдарьягай можын]], [[Түркестанай генерал-губернаторство|Түркестанай генерал-губернаторствын]] уездын хото болоо.

Хотын эдэй засаг худалдаа наймаан, гар урлал болон хүдөө ажахын түүхэй эд болбосоруулгада үндэһэлдэг байгаа. XIX зуун жэлэй һүүлээр Чимкентдэ түрүүшын томо үйлэдбэриин газарнууд бии болоо. 1880-аад онуудта цитварна шарилжаһаа [[сантонин]] гаргадаг завод баригдаа. Тус завод хотын мүнөөнэй эм домой үйлэдбэриин эхин болоо.

1897 оной Оросой эзэнтэ гүрэнэй түрүүшын бүгэдэ ниитын хүн зоной тоо бүридхэлэй мэдээгээр Чимкент нилээд бага аад, түргэн хүгжэжэ байһан худалдаа наймаанай болон гар урлалай түб байгаа.

=== Зүблэлтэ үе ===

Зүблэлтэ засагай тогтоһоной һүүлээр хото [[Түркестанай АССР]], саашадаа [[Казахай АССР]] болон [[Казахай ССР]]-эй бүридэлдэ орожо байгаа. 1924 ондо Чимкент гэһэн нэрэ һэргээгдэһэн.

1932 ондо хото шэнээр байгуулагдаһан Урда Казахстанай можын захиргаанай түб болоо. Үйлэдбэрижүүлгын үедэ эндэ үнгэтэ металлургиин, эм домой, эдеэ хоолой, тоһо өөхэнэй болон хүнгэн үйлэдбэриин газарнууд баригдажа, үргэдхэгдэжэ байгаа. Чимкентын туулганай завод болон хими-эм домой завод шухала үүргэ дүүргэдэг һэн.

[[Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн|Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай]] үедэ СССР-эй баруун нютагуудһаа үйлэдбэриин газарнууд, эмхи зургаанууд болон хүн зон Чимкент руу нүүлгэгдэһэн. Хото ара талын шухала үйлэдбэриин түб болоо. Эндэ туулган, эм дом, тоног түхеэрэмжэ, нэхэмэл болон эдеэ хоолой зүйлнүүд үйлдвэрлэгдэдэг байгаа.

Дайнай һүүлэй үедэ Чимкент түргэн хүгжөө. Шэнэ гэр байрын районууд, машина бүтээлгын болон барилгын үйлэдбэринүүд, һуралсалай, элүүрые хамгаалгын, соёлой эмхи зургаанууд баригдаа. 1980-аад онуудта Шымкентын нефть болбосоруулгын завод ажаллажа эхилээ.

=== Бэеэ дааһан Казахстан ===

Казахстанай бэеэ дааһан байдал соносхогдоһоной һүүлээр хото ороной урда хубиин томо эдэй засагай түб хэбээрээ үлөө. 1992 ондо ород хэлэн дээрэхи нэрын бэшэлгэ Чимкентһээ Шымкент болгогдоо.

2014 ондо хүршэ районуудай хэдэн һуурин болон газар дайда хотодо нэгэдхэгдэжэ, хилэ заагынь ехээр үргэдхэгдөө. Шымкентын талмай гурба шахуу дахин нэмэгдэжэ, хүн зоной тоо нилээд олошороо.

2018 оной июниин 19-дэ Казахстанай юрэнхылэгшын зарлигаар Шымкент республикын удха шанартай хотын зэргэдэ оруулагдаа. Урда Казахстанай можын захиргаанай түб Түркестан руу нүүлгэгдэжэ, можо Түркестанай можо гэжэ нэрлэгдээ.&lt;ref name=&quot;decree2018&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-nekotoryh-voprosah-administrativно-территориального-устройства-республики-казахстан |title=О некоторых вопросах административно-территориального устройства Республики Казахстан |date=2018-06-19 |publisher=Казахстанай Уласай юрэнхылэгшын албан ёһоной сайт |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Республикын удха шанартай болоһонһоо хойшо гэр байрын барилга, инженернэ холбоо, харгын дэд бүтэцэ, үйлэдбэриин зононууд болон ниитын талмайнууд эршэмтэйгээр хүгжэжэ эхилээ.

== Байгаали-газар зүйн тодорхойлолго ==

=== Газар зүйн байдал ===

Шымкент Казахстанай урда зүгтэ, Тянь-Шаниин баруун хубиин хормойн талын газарта, [[Узбекистан]]ай хилэдэ ойро оршоно. Хотын түбэй дундажа үндэрынь далайн нюруугһаа 506 метр шахуу.

Хото [[Оренбург]]—Ташкент болон Түркестан—Сибирь гэһэн түүхэтэ болон мүнөөнэй тээбэриин шэглэлнүүдэй уулзуурта оршоно. Ташкент, Тараз, Алматы, Түркестан болон Самара хотонуудые холбодог авто харгынууд эндэһээ гарадаг.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Хотын газар дайдын ниитэ талмай 116,3 мянган гектар гү, али 1163 дүрбэлжэн километр шахуу.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

=== Уһанай сүлжээ ба байгаалиин газарнууд ===

[[Бадам (гол)|Бадам]] болон Кошкарата голууд хотоор урдана. Кошкаратын уһанай тогтолсоон Карасу голтой, булаг болон һубагуудай сүлжээнтэй холбоотой. Хотын дэбисхэр дээрэ ниитэ 91 километр тухай ута есөн гол һубаг бии.&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

Ногоон бүһэ болон гүрэнэй ойн сангай газар 5,3 мянган гектар шахуу талмай эзэлнэ. Асанбай Аскаровай нэрэмжэтэ дендрологиин парк, Абайн нэрэмжэтэ парк, Бэеэ дааһан байдалай парк, «Жайлауколь» парк болон бусад сэсэрлигүүд хотын томо ногоон газарнуудта ородог.

=== Уларил ===

Шымкентын уларил эхэ газарай, нилээд дулаан болон хуурай, гэбэшье Казахстанай хойто ба түбэй нютагуудтай сасуулхада зөөлэн. Үбэлынь ехэнхидээ богони, дулаарха үе олон; зуниинь ута, халуун ба хуурай.

Январиин дундажа температура −0,7 °C тухай, июлиинхэ +26,3 °C тухай. Жэлэй дундажа температура +13 °C шахуу, жэлэй туршада 570—580 мм шииг нойтон унадаг. Шииг нойтоной ехэнхи хуби үбэл ба хабар унадаг.&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.pogodaiklimat.ru/climate/38328.htm |title=Климат Шымкента |publisher=Погода и климат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Наранай удаан саг соо шараха, хуурай халуун һалхин, жэлэй уларил һэлгэгдэхэ үедэ үдэр һүниин температура ехэ илгаатай байха ушарнууд хотодо элбэг.

== Захиргаанай хубаари ==
[[Файл:Shymkent districts 2023.svg|thumb|250px|Шымкентын захиргаанай хубаалга]]
Шымкент захиргаанай-нютаг дэбисхэрэй нэгэдэхи шатын тусгаар нэгэжэ юм. Хотын [[маслихат]] түлөөлэлгын байгуулга, [[акимат]] гүйсэдхэхэ байгуулга болоно. Хотые Казахстанай хуулиин ёһоор томилогдодог аким хүтэлбэрилнэ.

2023 оной сентябрь һараһаа Сыздыкбеков Габит Абдимажитович хотын акимай тушаал эзэлнэ.&lt;ref name=&quot;akim&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent/about/structure/people/32848 |title=Сыздыкбеков Габит Абдимажитович |publisher=Шымкент хотын акимат |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

Хото табан захиргаанай район болгожо хубаагдана:&lt;ref name=&quot;development&quot;/&gt;

* Абайн район
* Аль-Фарабиин район
* Енбекшиин район
* Каратау район
* Туран район

== Хүн зон ==

Шымкент Казахстанай эгээл түргэн ургажа байһан хотонуудай нэгэн. Хүн зоной олошоролго түрэлгын үлүү байдал, дотоодын нүүдэл, эдэй засагай хүгжэлтэ болон захиргаанай хилын үргэдхэлгэтэй холбоотой.

2018 оной июнь һарада хотын хүн зоной тоо нэгэ саяда хүрэһэн тухай албан ёһоор мэдээсэгдэһэн. 2026 оной июниин 1-дэ Шымкентдэ 1 308 120 хүн ажаһуугаа.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 оной январь—май һарануудта хүн зоной байгаалиин нэмэлтэ 8287 хүн болоһон: 10 261 үхибүүн түрэжэ, 1974 хүн наһа бараа. Нүүдэлэй илгаа эерэг байжа, 5783 хүн болоо.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

Хүн зоной нягтарал нэгэ дүрбэлжэн километр бүридэ 1125 хүн тухай. Хотын түбэй районууд болон томо гэр байрын хороололнууд эгээл нягта хүн зонтой. Шэнээр нэгэдхэгдэһэн захын газарнуудта хүдөөгэй болон нэгэ-хоёр дабхар гэр байрын түхэл үлэнхэй.

=== Яһатанай бүридэл ===

Шымкент олон яһатанай хото юм. Хүн зоной олонхинь [[хасагууд]]. Хотодо эртэһээ бүридэһэн томо узбек бүлэг ажаһуудаг. Мүн ородууд, азербайджанууд, татарнууд, солонгосууд, түрэгүүд, украиншууд, таджигууд, курднууд болон бусад арадуудай түлөөлэгшэд байдаг.

2023 оной эхинэй албан ёһоной мэдээгээр эгээл олон яһатанай бүлэгүүд иимэ байгаа:&lt;ref name=&quot;ethnicity&quot;&gt;{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/spreadsheets/ |title=Динамические таблицы по населению города Шымкента |publisher=Казахстанай Уласай стратегическэ түсэблэлгын ба шэнэдхэлгын агентствын Үндэһэтэнэй статистикын бюро |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Яһатан
!Хүн зоной хуби, %
|-
|Хасагууд
|70,90
|-
|Узбекүүд
|15,88
|-
|Ородууд
|6,31
|-
|Азербайджанууд
|1,87
|-
|Татарнууд
|0,96
|-
|Бусад
|4,08
|}

[[Хасаг хэлэн]] Казахстанай гүрэнэй хэлэн юм. Казахстанай Үндэһэн хуулиин ёһоор гүрэнэй байгуулганууд болон нютагай өөһэдын хүтэлбэриин эмхинүүдтэ ород хэлэн хасаг хэлэнтэй адли албан ёһоор хэрэглэгдэдэг. Үдэр бүриин харилсаанда [[узбек хэлэн]] мүн үргэн хэрэглэгдэнэ.

== Эдэй засаг ==

Шымкент Казахстанай томо үйлэдбэриин болон худалдаа наймаанай түбүүдэй нэгэн. Болбосоруулгын үйлэдбэри, барилга, дотоодын худалдаа, тээбэри болон үйлчилгээ хотын эдэй засагта ехэ үүргэ дүүргэнэ.

2026 оной январь—мартын дүнгөөр хотын бүхы нютагай бүтээгдэхүүн 1,352 триллион тенге шахуу байгаа. Урда жэлэй адли үетэй сасуулхада бодото ургалта 8,9 % болоо. Үйлчилгээ 61,6 %, эд бараанай үйлэдбэри 30,1 % эзэлээ.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

2026 оной январь—июнь һарануудта:&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

* үйлэдбэриин бүтээгдэхүүнэй хэмжээн 817,5 миллиард тенге боложо, 11 % нэмэгдээ;
* болбосоруулгын үйлэдбэриин бүтээгдэхүүн 9,6 % нэмэгдээ;
* барилгын ажалай хэмжээн 136,3 миллиард тенгедэ хүрөө;
* 558,6 мянган дүрбэлжэн метр гэр байра ашаглалгада оруулагдаа;
* жижиглэн худалдаанай эрьесэ 628,5 миллиард тенге болоо;
* бөөнын худалдаанай эрьесэ 1,35 триллион тенгеһээ үлүү гараа;
* хотын дэбисхэр дээрэхи хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй ниитэ сэн 29,1 миллиард тенге болоо.

=== Үйлэдбэри ===

Гол һалбаринууд:

* нефть болбосоруулга ба нефть-хими;
* эм домой үйлэдбэри;
* эдеэ хоолой ба тоһо өөхэнэй үйлэдбэри;
* ундаа гаргалга;
* хүнгэн ба нэхэмэл үйлэдбэри;
* машина бүтээлгэ ба түмэр болбосоруулга;
* цемент, шэл болон бусад барилгын материал гаргалга.

«ПетроКазахстан Ойл Продактс» компаняар хүтэлэгдэдэг Шымкентын нефть болбосоруулгын завод хотын эгээл томо үйлэдбэринүүдэй нэгэн. Тэрэ Казахстанай гурбан гол нефть болбосоруулгын заводой нэгэниинь юм.

Эм домой үйлэдбэри «Химфарм» — SANTO заводоор түлөөлэгдэнэ. Тэрэнэй түүхэ XIX зуун жэлэй һүүлээр байгуулагдаһан сантонин гаргадаг үйлэдбэриһөө эхилдэг.

Хотодо «Оңтүстік» тусхай эдэй засагай бүһэ, «Тассай», «Бадам», «Ордабасы», «Жұлдыз» үйлэдбэриин зононууд болон бусад үйлэдбэриин талмайнууд ажаллана. Дотоодын худалдаа ба Дунда Азиин гүрэнүүдтэй эд бараанай эрьесые хангаха тээбэри-логистикын түб хүгжөөгдэнэ.

=== Олзын хэрэг эрхилэлгэ ба худалдаа ===

Шымкент урда Казахстанай заншалта томо худалдаа наймаанай түб юм. Хотодо дэлгүүрэй заха, худалдаанай байшангууд, томо худалдаа-сэнгэлгын түбүүд, бөөнын худалдаанай газарнууд болон ниитын эдеэ хоолой үйлэдбэринүүд ажаллана.

2026 оной июлиин 1-дэ хотодо 29 мянгаһаа олон хуулиин нюур бүридхэгдэһэн, тэдэнэй 25 мянга шахуунь ажаллаһан. Олонхинь бага олзын хэрэг эрхилдэг үйлэдбэринүүд байгаа.&lt;ref name=&quot;stat2026&quot;/&gt;

== Тээбэри ==

Шымкент Казахстанай шухала тээбэриин уулзуур юм. Казахстаниие Узбекистан, Кыргызстан, Ород болон бусад гүрэнүүдтэй холбодог авто болон түмэр харгынууд хотоор гарадаг.

=== Автомашинын тээбэри ===

Шымкентээр гарадаг гол шэглэлнүүд:

* [[Ташкент]] — Шымкент — Тараз — [[Алматы]];
* Ташкент — Шымкент — Түркестан — Кызылорда — [[Самара]];
* Шымкент — Сарыагаш;
* Шымкент — Ленгер;
* Шымкент — Сайрам.

Шэнэ гэр байрын районууд ургахатай хамта хотын гудамжа-харгын сүлжээн түргэн үргэдэнэ. Ниитын тээбэриин гол түхэл автобусууд юм. Ябалгын түлбэри тээбэриин картаар болон электрон аргаар түлэгдэнэ.

=== Түмэр харгын тээбэри ===

[[Шымкент (станци)|Шымкент станци]] Ташкент, Арыс, Тараз болон Алматы хотонуудые холбодог түмэр харгы дээрэ оршоно. Холо ябаха хүн зоной поезднууд болон ашаанай поезднууд хотоор гарадаг.

[[Арыс I]] гэһэн түмэр харгын уулзуур Шымкентһээ баруун тээ оршожо, Түркестан, Кызылорда болон Казахстанай хойто нютагуудтай холбоо хангана.

=== Агаарай тээбэри ===

Шымкентын уласхоорондын аэропорт дотоодын болон уласхоорондын ниидэлгэнүүдые хангана. Астана, Алматы, Актау, Атырау болон Казахстанай бусад хотонуудтай, мүн хэдэн гадаадын шэглэлтэй саг үргэлжын агаарай холбоотой.

Шымкент Казахстанай SCAT Airlines авиакомпаниин гол баазануудай нэгэн юм.&lt;ref name=&quot;scat&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.scat.kz/ru/contacts/ |title=Контакты авиакомпании SCAT |publisher=SCAT Airlines |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Һуралсал ба эрдэм ухаан ==

Шымкент Казахстанай урда хубиин томо һуралсалай түбүүдэй нэгэн. Хотодо гүрэнэй ба хубиин һургуулинууд, колледжнууд, мэргэжэлэй бэлэдхэлэй түбүүд болон дээдэ һургуулинууд ажаллана.

Томо дээдэ һургуулинууд:

* М. О. Ауэзовай нэрэмжэтэ Урда Казахстанай ехэ һургуули;
* Урда Казахстанай эмнэлгын академи;
* «Мирас» ехэ һургуули;
* Шымкентын ехэ һургуули;
* Түб Азиин шэнэ һанаашалгын ехэ һургуули.

М. О. Ауэзовай нэрэмжэтэ Урда Казахстанай ехэ һургуули инженернэ ухаан, химиин технологи, барилга, хүдөө ажахы, эдэй засаг, мэдээсэлэй технологи, хүмүүнлиг болон багшын эрдэмэй һалбаринуудаар мэргэжэлтэдые бэлдэнэ.

Урда Казахстанай эмнэлгын академи эмшэд, эм найруулагшад болон элүүрые хамгаалгын бусад мэргэжэлтэдые бэлдэдэг.

Хотодо эрдэм шэнжэлгын эмхинүүд, зураг түсэбэй институдууд, үйлэдбэриин лабораторинууд болон Үндэһэтэнэй шэнжэлгын түбэй һалбаринууд ажаллана.

== Элүүрые хамгаалга ==

Шымкентын элүүрые хамгаалгын тогтолсоондо хотын больницанууд ба поликлиникэнүүд, түрэлгын ба оношололгын түбүүд, үхибүүдэй эмнэлгын эмхинүүд, онкологиин, зүрхэ һудаһанай болон халдабарита үбшэнэй түбүүд, түргэн туһаламжын станцинууд ородог.

Хото Казахстанай урда хубиин хүн зондо үйлшэлдэг томо эмнэлгын түб юм. Гүрэнэй эмхинүүдһээ гадна олон хубиин эмнэлгэ, шүдэнэй түб болон эмнэлгын лаборатори ажаллана.

Эм домой үйлэдбэринүүд, мэргэжэлэй дээдэ һургуулинууд болон эм найруулагшадые бэлдэхэ тогтолсоо хотын эм домой мэргэжэлжэлгые дэмжэнэ.

== Соёл ==

Шымкент казах болон олон яһатанай соёлой томо түб юм. Хотодо театрнууд, музейнүүд, номой сангууд, үзэсхэлэнэй танхимууд, концертын эмхинүүд болон уран бүтээлэй нэгэдэлнүүд ажаллана.

Гол театрнууд:

* Жумат Шанинай нэрэмжэтэ Казахай академическэ драмын театр;
* Ород драмын театр;
* Оперо ба баледэй театр;
* Хотын хүүхэлдэйн болон залуушуулай театр;
* Узбек драмын театр.

Музейнүүд:

* Түүхэ-нютаг шэнжэлгын музей;
* Улас түрын хашалганай хохидогшодой музей;
* Уран зурагай музей;
* Заншал ба ёһололой музей;
* «Шымқала» археологиин согсолбориин музей.

2020 ондо Шымкент Бэеэ дааһан гүрэнүүдэй хани нүхэсэлэй соёлой ниислэл гэһэн зэргэтэй байгаа.

== Һонирхолтой газарнууд ба аяншалга ==

Эртэ урдын хотын бууса болон урданай Кокандын хэрэмэй дэбисхэр дээрэ байгуулагдаһан «[[Шымқала]]» түүхэ-соёлой согсолбори хотын гол һонирхолтой газарнуудай нэгэн. Согсолборидо һэргээн бодхоогдоһон хамгаалалтын барилганууд, археологиин газарнууд, музейн талмайнууд болон харалгын талмайнууд ородог.&lt;ref name=&quot;archaeology&quot;/&gt;

Бусад мэдээжэ газарнууд:

* Ордабасы талмай;
* «Жер-Ана» хүшөө;
* Бэеэ дааһан байдалай парк;
* Байдибек биин хүшөө;
* Абайн нэрэмжэтэ парк;
* Асанбай Аскаровай нэрэмжэтэ дендрологиин парк;
* Шымкентын амитадай хүреэлэн;
* Алдар солын гудамжа;
* Улас түрын хашалганай хохидогшодой хүшөө;
* Кошкарата голой эрьеын булагууд ба ябаганай бүһэ;
* Лалын һүмэнүүд, үнэн алдартын сүмэнүүд болон түүхэтэ хотын барилганууд.

Шымкентһээ Сайрам, [[Сайрам-Угамай үндэһэтэнэй парк]], [[Аксу-Жабаглын дархан газар]], Түркестан, Отрар болон Урда Казахстанай бусад түүхэтэ ба байгаалиин газарнуудта аяншалжа болоно.

Хотодо аяншалгын мэдээсэлэй түб болон албан ёһоной аяншалгын портал ажаллана.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{Cite web |url=https://visit-shymkent.com/ |title=Официальный туристический портал Шымкента |publisher=Visit Shymkent аяншалгын мэдээсэлэй түб |lang=ru |access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;

== Уран барилга ба хотын түсэблэлгэ ==

Шымкентын барилга түүхэтэ түсэблэлгын бүтэцэ, зүблэлтэ үеын гэр байрын районууд болон шэнэ олон дабхар хороололнуудые нэгэдүүлнэ. Түүхэтэ түб хэрэм, хуушан заха, Кошкарата болон Карасу голой оршондо бүридэһэн.

Зүблэлтэ үедэ томо үйлэдбэриин районууд, олон дабхар гэр байрын хороололнууд, захиргаанай байшангууд, театрнууд болон соёлой ордонууд баригдаһан.

2014 ондо хотын хилэ үргэдхэгдэһэнэй һүүлээр гэр байрын барилгын гол хуби хойто, баруун болон баруун-хойто районуудта тараа. Туран район, Шымсити, Бозарык, Тассай болон бусад шэнэ захиргаанай, худалдаанай ба гэр байрын зононууд байгуулагдана.

Гол харгынууд, ниитын тээбэри, инженернэ сүлжээнүүд, уһаар хангалга, бохир уһанай системэ, ногоон газарнууд болон ниигэмэй дэд бүтэсэ хүгжөөлгэ хотын түсэблэлгын гол зорилгонууд болоно.

== Тамирай ажал ==

Хүл бөмбэгэ, бокс, барилдаан, хүндэ атлетикэ, гимнастика, дугуйн спорт, теннис болон тамаралга эгээл дэлгэрэнги спортын зүйлнүүд юм.

Хотын гол хүл бөмбэгын клуб «Ордабасы» Казахстанай Премьер-лигэдэ наадана. 2023 ондо клуб анха түрүүн Казахстанай чемпион болоо.

БИИК-Шымкент эхэнэрнүүдэй хүл бөмбэгын клуб Казахстанай чемпионат олон дахин шүүжэ, Европын клубуудэй мүрысөөндэ ороноо түлөөлөө.

Томо спортын байгууламжанууд:

* Хаджимукан Мунайтпасовай нэрэмжэтэ стадион;
* хүнгэн атлетикын спортын согсолбори;
* спортын ордон;
* теннисэй түб;
* тамаралгын бассейнууд;
* тусхай спортын һургуулинууд болон бэлэдхэлэй баазанууд.

Шымкент бокс, хүндэ атлетикэ, барилдаан болон бусад спортын зүйлнүүдээр Олимпиин, дэлхэйн болон Азиин чемпионуудай түрэһэн ба бэлэдхэгдэһэн газар юм.

== Олониитын мэдээсэлэй хэрэгсэлнүүд ==

Хотодо казах, ород болон узбек хэлэнүүд дээрэ нютагай телевидени, радио, хэблэл болон электрон мэдээсэлэй хэрэгсэлнүүд ажаллана.

Нютагай хэблэлнүүд хотын засагай ажал, эдэй засаг, ниигэмэй байдал, соёл болон спорт тухай мэдээсэдэг. Интернет-хэблэлнүүд, мэдээсэлэй агентстванууд болон хотын эмхинүүдэй албан ёһоной тоонто нөөсэнүүд хүгжэжэ байна.

== Байгаали хамгаалгын асуудалнууд ==

Автомашина болон үйлэдбэриин газарнуудай агаар бузарлалга, уһанай баялигта даралта, гэрэй хаягдал суглуулга болон эршэмтэй барилгын ушарһаа ногоон газарнуудай багадалга хотын гол байгаали хамгаалгын асуудалнууд юм.

Байгаалиин байдал һайжаруулхын тула хубиин гэр байрын районуудые газаар хангалга, үйлэдбэринүүдые шэнэдхэлгэ, ниитын тээбэри һэлгэлгэ, һубаг болон голой һаба заһабарилга, сэбэрлэлгын байгууламжануудые барилга, модо тарилга болон ногоон бүһэ үргэдхэлгэ хэгдэнэ.

Кошкарата ба Карасу булагуудай тогтолсоо хамгаалга, дендрологиин парк сахилга болон хотын районууд хоорондо таһалгаряагүй ногоон зурлаануудые хүгжөөлгэ онсо шухала.

== Мүн харагты ==

* [[Казахстанай хотонууд]]
* [[Шымкентын агломераци]]
* [[Түркестанай можо]]

&lt;gallery&gt;
Image:Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg
Image:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg
Image:Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Зүүлтэ ==
{{зүүлтэ}}

== Ном зохёол ==

* Бартольд В. В. ''Зохёолнууд. III боти: Түүхэтэ газар зүйн талаар ажалнууд''. — Москва: Наука, 1965.
* ''Казахай ССР-эй эртэ урда сагһаа мүнөөн хүрэтэр түүхэ''. — Алма-Ата: Наука.
* ''Казахстанай түүхын ба соёлой дурасхаалнуудай согсолбори. Урда Казахстанай можо''. — Алматы.
* Байпаков К. М. ''Агууехэ торгоной харгы дээрэхи Казахстанай Дунда зуун жэлнүүдэй хотонууд''. — Алматы.
* ''Шымкентын эртэ урдын хотын буусада хэгдэһэн археологиин шэнжэлгэнүүдэй материалнууд''. — Шымкент.

== Холбооһон ==

* [https://www.gov.kz/memleket/entities/shymkent Шымкент хотын акимат албан ёһоной сайт]
* [https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ Шымкент хотын албан ёһоной статистика]
* [https://visit-shymkent.com/ Visit Shymkent албан ёһоной аяншалгын портал]
* [https://shymkent.invest.gov.kz/ru/about/ Шымкент хотын хөрөнгө оруулгын портал]

[[Категори:Казахстан]]
[[Категори:Казахстанай хотонууд]]</text>
      <sha1>bicxcpdizo1r9rsvovt43sd2xj0ahvw</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>