Wikipedia bxrwiki https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Меди Тусхай Хэлэлсэхэ Хэрэглэгшэ Хэрэглэгшые хэлэлсэхэ Википеэди Википеэди тухай хэлэлсэхэ Файл Файл хэлэлсэхэ MediaWiki MediaWiki хэлэлсэхэ Загбар Загбар хэлэлсэхэ Туһаламжа Туһаламжа хэлэлсэл Категори Категори хэлэлсэхэ TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 4448 74790 74675 2026-07-29T05:12:28Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74790 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улас | conventional_long_name = Израиль улас | native_name = {{nobold|{{Script/Hebrew|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} ([[Мүнөөнэй Иврит|Иврит]])}}</br>{{nobold|{{Script/Arabic|دَوْلَة إِسْرَائِيل}} ([[Араб хэлэн|Араб]])}} | common_name = Израиль | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[Израиль уласай туг|Түрын туг]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | symbol_type = [[Израиль уласай һүлдэ|Һүлдэ]] | national_anthem = ''[[Һатиква]]''<br>(<small>[[Буряад хэлэн|бур.]]</small> "Найдабари; Этигэл") [[File:Hatikvah instrumental.ogg|center]] | image_map = ISR orthographic.svg | alt_map = Location of Israel (in green) on the globe. | image_map2 = Israel - Location Map (2012) - ISR - UNOCHA.svg | map_caption2 = 1949 оной хилэ ([[Ногоон шугам (Израиль)|Ногоон шугам]]) | capital = [[Иерусалим]] <br />([[Иерусалимай Статус|хизаарлагданги </br>тоолго]])<!-- DO NOT put this into a note, "(limited recognition)" is the parenthetical comment used per last RfC (see RfC link in the talk page's FAQ) -->{{refn|group=fn|Recognition by other UN member states: [[Australia]] ([[West Jerusalem]]),<ref name="ausj">{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-australia-46576716 |title=Australia recognises West Jerusalem as Israeli capital |work=[[BBC News]]|date=15 December 2018 |access-date= 14 August 2020}}</ref> [[Russia]] ([[West Jerusalem]]),<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> the [[Czech Republic]] ([[West Jerusalem]]),<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|newspaper=Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017|quote="The Czech Republic currently, before the peace between Israel and Palestine is signed, recognizes Jerusalem to be in fact the capital of Israel in the borders of the demarcation line from 1967." The Ministry also said that it would only consider relocating its embassy based on "results of negotiations."}}</ref> [[Honduras]],<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[Guatemala]],<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|trans-title=Guatemala joins US, will also move embassy to Jerusalem|website=Infobae|date=24 December 2017|language=es}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[Nauru]],<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 |language=en}}</ref> and the [[United States]].<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=[[The New York Times]]|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017}}</ref> In September 2020 it was reported that Serbia would be moving its embassy from Tel Aviv to Jerusalem.<ref name="Frot Sep 2020">{{Cite news |last=Frot |first=Mathilde |date=4 September 2020 |title=Kosovo to normalise relations with Israel |work=[[The Jewish Chronicle]] |url=https://www.thejc.com/news/israel/kosovo-to-normalise-relations-with-israel-1.506254 |access-date=4 September 2020}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 September 2020 |title=Kosovo and Serbia hand Israel diplomatic boon after US-brokered deal |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2020/sep/04/kosovo-and-serbia-hand-israel-diplomatic-boon-after-us-brokered-deal |access-date=4 September 2020}}</ref> }}{{refn|group=fn|Jerusalem is Israel's largest city if including [[East Jerusalem]], which is widely recognized as occupied territory.<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=[[Norwegian Refugee Council]]|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref>}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | official_languages = [[Мүнөөнэй Иврит|Иврит]] | languages_type = Тоогдоһон </br>хэлэнүүд | languages = [[Стандарт араб хэл|Араб]]{{refn|group=fn|Arabic previously had been an official language of the State of Israel.<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=8 August 2018}}</ref> In 2018 [[Basic Law: Israel as the Nation-State of the Jewish People|its classification]] was changed to a 'special status in the state' with its use by state institutions to be set in law.<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 |language=en}}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref><ref name=lang4>{{cite web |title=Press Releases from the Knesset |url=https://knesset.gov.il/spokesman/eng/PR_eng.asp?PRID=13978 |website=Knesset website |date=19 July 2018 |quote=The Arabic language has a special status in the state; Regulating the use of Arabic in state institutions or by them will be set in law.}}</ref>}} | ethnic_groups = 74.2% [[Израилиин Еврейшүүд|Еврей]] </br>20.9% [[Израилиин Араб эрхэт|Араб]] </br>4.8% [[Израилиин Хүн Зон|бусад]]<ref name="population_stat2019"/> | ethnic_groups_year = 2019 | religion = 74.2% [[Иудаизм]] </br>17.8% [[Лалын шажан|Ислам]] </br>2.0% [[Христосой шажан|Христ]] </br>1.6% [[Израилиин Друзе|Друзе]] </br>4.4% [[Израиль дахи Шажан|бусад]]<ref name="population_stat2019"/> | religion_year = 2019 | demonym = [[Израилшууд]] | government_type = [[Нэгэдэмэл улас|Нэгэдэмэл]] </br>[[Парламентын бүгэдэ найрамдаха улас|парламентын </br>бүгэдэ найрамдаха </br>улас]] | leader_title1 = [[Израиль Уласай Юрэнхылэгшэ|Юрэнхылэгшэ]] | leader_name1 = [[Ицхак Һерцог]] | leader_title2 = [[Израиль Уласай Юрэнхы Сайд|Юрэнхы сайд]] | leader_name2 = [[Нафтали Бенет]] | leader_title3 = [[Израиль Уласай Орлогшо Юрэнхы Сайд|Орлогшо </br>Юрэнхы сайд]] | leader_name3 = [[Яир Лапид]] | leader_title4 = [[Кнессетэй даргын жагсаалта|Кнессетиин Дарга]] | leader_name4 = [[Мики Леви]] | leader_title5 = [[Израиль Уласай Дээдэ Сүүд|Гол судья]] | leader_name5 = [[Эстер Хают]] | legislature = [[Кнессет]] | sovereignty_type = [[Израилиин Түүхэ|Түүхэ]] | established_event1 = [[Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал|Тунхаглал]] | established_date1 = 5 hарын 14, 1948 | established_event2 = [[НҮБ]]-ай </br>[[Израиль ба НҮБ|гэшүүн болоhон]] | established_date2 = 5 hарын 11, 1948 | established_event3 = [[Израилиин Үндэhэн Хуулинууд|Үндэhэн </br>Хуулинууд]] | established_date3 = 1958–2018 | area_km2 = 20,770–</br>22,072 | area_sq_mi = 8,019–8,522 | area_rank = 149 | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = 2.71 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = 9,472,220<ref name="cbs_main">{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/cw_usr_view_Folder?ID=141 |title=Home page |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=20 February 2017}}</ref> | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_estimate_rank = 99 | population_census = 7,412,200<ref>{{cite report |date=2008 |title=Population Census 2008 |url=http://www.cbs.gov.il/www/mifkad/mifkad_2008/profiles/rep_e_000000.pdf |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=27 December 2016}}</ref> | population_census_year = 2008 | population_density_km2 = 424 | population_density_rank = 35 | GDP_PPP = {{increase}} $372.314 ехэ наяд</br>{{refn|group=fn|name=oecd|Israeli population and economic data covers the economic territory of Israel, including the Golan Heights, East Jerusalem and Israeli settlements in the West Bank.{{sfn|OECD|2011}}<ref>[http://mas.ps/files/server/20141911093442-1.pdf ''Quarterly Economic and Social Monitor''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009161737/http://mas.ps/files/server/20141911093442-1.pdf |date=2021-10-09 }}, Volume 26, October 2011, p. 57: "When Israel bid in March 2010 for membership in the 'Organization for Economic Co-operation and Development'... some members questioned the accuracy of Israeli statistics, as the Israeli figures (relating to gross domestic product, spending and number of the population) cover geographical areas that the Organization does not recognize as part of the Israeli territory. These areas include East Jerusalem, Israeli settlements in the West Bank and the Golan Heights."</ref>}} | GDP_PPP_rank = 51 | GDP_PPP_year = 2020<ref name="IMFWEOIL">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=51&pr1.y=11&c=436&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=[[International Monetary Fund]] |access-date=23 March 2020}}</ref> | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $40,336 | GDP_PPP_per_capita_rank = 34 | GDP_nominal = {{increase}} $410.501 ехэ наяд</br><ref name=oecd group=fn/> | GDP_nominal_rank = 31 | GDP_nominal_year = 2020<ref name="IMFWEOIL"/> | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $44,474<ref name=oecd group=fn/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 19 | Gini = 34.8 | Gini_ref = <ref name=oecd group=fn/><ref>{{cite web |url=https://data.oecd.org/chart/60V4 |title=Income inequality |website=data.oecd.org |publisher=OECD |access-date=29 June 2020 |accessdate=25 May 2021 |archivedate=30 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200630002540/https://data.oecd.org/chart/60V4 }}</ref> | Gini_rank = 48 | Gini_year = 2018 | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI = 0.919 | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_rank = 19 | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | currency = [[Израилиин шэнэ шекель|Шэнэ шекель]] ({{lang|he|₪}})</br> | currency_code = ILS | time_zone = [[Израилиин Стандарт Саг|IST]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Израилиин Зунай Саг|IDT]] | utc_offset_DST = +3 | date_format = {{lang|he|יי-חח-שששש}} ([[Anno Mundi|AM]]) </br>үү-һһ-жжжж ([[Манай Эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | cctld = [[.il]] | iso3166code = IL | calling_code = +972 | footnote_a = | today = }} '''Израиль''' ([[Иврит|Иврит:]] יִשְרָאֵל‎, ''Yīsrāʾēl''; [[Араб хэлэн|Араб:]] إِسْرَائِيل‎, ''ʾIsrāʾīl''), албан ёһоор '''Израиль улас''' (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל, ''Medīnat Yīsrāʾēl''; دَوْلَة إِسْرَائِيل, ''Dawlat ʾIsrāʾīl'') — [[Газар дундада тэнгис]]эй зүүн эрье дээрэ оршохо баруун [[Ази]]ин орон юм. Хойто талаараа [[Ливан]], зүүн хойто талаараа [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун урда талаараа [[Египет]] оронуудтай хилэлдэг болон өөрын харисангы бага нютагиинь газар зүйн хубида өөр өөр тусхай онсолигтой. [[Баруун эрье]] болон [[Газын хэлтэс]]шье мүн зэргэлдээ оршоно. Израилиин хүн зон ехэнхи хубинь [[Еврей үндэһэтэн]] болон үүгээрээ дэлхэйн сорын ганса Еврей орон юм. Еврейшуудһээ гадна [[Араб]]ай [[Лалын шажан]]тад, [[Христосой шажан]]тад, Друзе, Самари зэрэг үндэһэтэн, шажантанууд оршодог. Мүнөөнэй Израиль улас гурбан мянга гарамгай жэлэй турша [[Иудын шажан]]ай хамагай шухала ухагдахуунуудай нэгэ "Израилиин нютаг" (Eretz Yisrael)-һаа үндэһэтэй юм. [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн]]ай дараа [[Үндэһэтэнүүдэй Лигэ]]нь "Еврей үндэһэтэндэ өөһэдын гэһэн орон" бүтээхэ зорилгоор [[Британиин эзэнтэ гүрэн|Британиин]] [[Палестина|Палестинэдэхи]] мандатые баталба. 1947 ондо [[НҮБ]] Палестинын мандатые Еврей, Араб хоёр уласта хубаахые баталһан байна. [[Арабай Барилдалга]]нь энэ түлэблэлгые эсэргүүсэһэн болобош 1948 оной 5 һарын 14-ндэ Еврейн түрэ зуурын засагай газар Израилиие тусгаар тогтоноһоные мэдэгдэбэ. Дараань болоһон Араб-Израилиин дайнда Израиль илалта байгуулһанаар энэ уласай хилэ хизгаарые [[НҮБ]]-н хубааха түлэблэлгэдэ зааһанһаашье үлүүгөөр һунгаба. Энэ ябадалһаа хойшо зэргэлдээ оршохо олон Араб оронтой мүргэлдэжэ, үрэ дүндэнь олон томо дайн боложо үндэрлэжэ байгаа болон энэнь мүнөө хүрэтэр үргэлжэлһээр байна. Израиль улас анха байгуулагдаһанһаа хойшо, илангаяа зэргэлдээ оршохо Араб оронуудһаа түүнэй хилэ хизгаар болон бүри оршон тоготнхо эрхэнь хүрэтэр зүршэлтэй тулгарша байна. Харин Израилиинь [[Египет]], [[Йордан]] оронуудтай энхэ тайбанай хэрээ байгуулжа, [[Палестина]]шуудтай бүри мүһэн зохисолдохо хэлэлсээр ябуулһаар байна. 2019 оной байдалаар 9 сая оршон хүн зонтой,<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/latest-population-statistics-for-israel|title=Latest Population Statistics for Israel|website=www.jewishvirtuallibrary.org|access-date=23 March 2019}}</ref> Израилиинь хүгжөөлгэтэй орон ба [[ЭЗХАХБ|ЭЗХАХБ-ын]] гэшүүн юм.<ref name="OECD">{{cite web|url=http://www.oecd.org/israel/israelsaccessiontotheoecd.htm|title=Israel's accession to the OECD|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|access-date=12 August 2012}}</ref> Израилиинь Дунда Дурнын хамагай үндэр ажамидаралай хэмжээтэй улас<ref name="HDI" /> ба сэрэгэй болбосоролтой эрхэтэнэй хубяар,<ref name="IISS_military">[[Израиль#IISS2018|IISS 2018]], pp. 339–340</ref> дээдэ болбосоролой зэрэгтэй эрхэтэнэй хубяар,<ref name="OECD_education">{{cite report|date=15 September 2016|title=Education at a Glance: Israel|url=http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|access-date=18 January 2017|archive-date=10 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110050434/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en|url-status=dead}}</ref> ДНБ-дэ эзэлхэ һудалгаа ба хүгжөөлгын хубяар,<ref name="OECD_R&D">{{cite web|url=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|title=Research and development (R&D) – Gross domestic spending on R&D – OECD Data|website=data.oecd.org|access-date=10 February 2016|accessdate=12 July 2021|archivedate=14 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114013730/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm}}</ref> [[Израильдахи Эмэгтэйшүүд|эмэгтэйшүүдэй аюулгүй байдалаар]],<ref name="NWW_women">{{Cite web|last=Australia|first=Chris Pash, Business Insider|date=2017|title=The 10 safest countries in the world for women|url=https://www.businessinsider.com/the-10-safest-countries-in-the-world-for-women-2018-1|access-date=23 March 2019|website=Business Insider}}</ref> [[Дундажа наһалалта|дундажа наһалалтаар]],<ref name="OECD_life_expec">{{cite web|url=https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm|title=Health status – Life expectancy at birth – OECD Data|website=theOECD}}</ref> [[Израильдахи эрдэм ухаан ба технологи|шэнэлэлгэ байдалаар]]<ref name="Bloomberg_innovation">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-22/germany-nearly-catches-korea-as-innovation-champ-u-s-rebounds|title=These Are the World's Most Innovative Countries|website=Bloomberg.com|access-date=24 January 2019}}</ref> ба [[Дэлхэйн Аза Жаргалай Тоосоон|аза жаргалаар]]<ref name="UN_happiness">{{Cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2018/|title=World Happiness Report 2018|last=Report|first=World Happiness|date=14 March 2018|website=World Happiness Report|language=en-US|access-date=26 February 2019}}</ref> дэлхэйдэ түрүүлэн ябадаг. == Этимологи == [[Файл:Merneptah_Israel_Stele_Cairo.JPG|мини|[[Мернептахай Стела]] (МЭҮ 13-р зуун). [[Библиин Археологи|Библиин археологуудай]] ехэнхинь иероглифуудай суглуулбариие "Израиль," гэжэ оршуулдаг, ба энэнь энэ нэрэнэй анханай дурдалга юм.]] [[Палестина дахи Британиин Мандат (хуулита документ)|Британиин Мандатай]] дооро (1920–1948), энэ нютагые бүхэлидэнь 'Палестина' ([[Иврит]]: פלשתינה [א״י], <small>бук. </small>'Палестина [Эрец Исраэль]') гэжэ нэрлэдэг байба.<ref>{{cite magazine|url=http://time.com/3445003/mandatory-palestine/|title=Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters|author=Noah Rayman|magazine=[[Time (magazine)|TIME]]|date=29 September 2014|access-date=5 December 2015}}</ref> 1948 ондо [[Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал|тусгаар тогтониһоной]] дараа улас 'Израиль Улас' ({{lang-he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}, {{Audio|He-Medinat Israel2.ogg|{{transl|he|''Medīnat Yisrā'el''}}|help=no}} {{IPA-he|mediˈnat jisʁaˈʔel|}}; {{lang-ar|دَوْلَة إِسْرَائِيل}}, {{transl|ar|ALA-LC|''Dawlat Isrāʼīl''}}, {{IPA-ar|dawlat ʔisraːˈʔiːl|}}), 'Израилиин Нютаг' (''Eretz Israel''), Эвер ([[Евер|Ебер]] нэрэһээ гаралтай), [[Сион]], [[Иудея]] зэргэ [[Израилиин Тусгаар Тогтонолой Тунхаглал#Нэрэ|дурадһан түүхэн ба шажанай бусад нэрые]] зүбшөөрхэгүйн дараа,<ref>{{cite news|work=The Palestine Post|location=Jerusalem|date=7 December 1947|page=1|title=Popular Opinion|url=http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120815030044/http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=PLS%2F1947%2F12%2F07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1|archive-date=15 August 2012}}</ref> албан ёһоор абаһан, харин [[Давид Бен-Гурион|Бен-Гурионой]] һанал болгоһон 'Израиль' нэрые 6–3 һаналаар баталһан.<ref>[http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html One Day that Shook the world] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112220409/http://info.jpost.com/1998/Supplements/Jubilee/2.html|date=12 January 2012}} ''The Jerusalem Post'', 30 April 1998, by Elli Wohlgelernter</ref> Тусгаар тогтонолой нэгэдэхи долоон хоногто засагай газар Израилиин эрхэтэные тэмдэглэлгын тулада "[[Израильшууд]]" гэһэн терминиие һунгаһан тухай [[Гадаада Хэрэгэй Министр (Израиль)|Гадаада Хэрэгэй Министр]] [[Моше Шарет]] албан ёһоор мэдэгдэбэ.<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html|magazine=Time|location=New York|date=31 May 1948|title=On the Move|access-date=6 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016074447/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C798687-2%2C00.html|archive-date=16 October 2007}}</ref> [[Израилиин Нютаг]] ба [[Израилиин Үхибүүд]] гэһэн нэрэнүүд нь библиин [[Израилиин хаанта улас (Нэгэдэһэн монархи)|Израилиин хаанта улас]] ба [[Еврейшүүд|бүхы Еврейшүүдые]] тусхайтаар тэмдэглэлгэдэ ашаглагдажа ерэһэн түүхэтэй.<ref name="levine">{{cite news|last=Levine|first=Robert A.|title=See Israel as a Jewish Nation-State, More or Less Democratic|work=The New York Times|date=7 November 2000|access-date=19 January 2011|url=https://www.nytimes.com/2000/11/07/opinion/07iht-edlevine.t.html}}</ref> [[Израиль (нэрэ)|'Израиль' нэрэ]] (Иврит:&nbsp;''Yisraʾel'', ''Isrāʾīl''; [[Септуагинта]] {{lang-el|Ἰσραήλ}}, ''Israēl'', 'Эль (Бурхан) нэтэржэ/захиржа', гэбэшье {{Bibleverse|Hosea|12:4}}-иин дараа 'Бурхантай тэмсэл' тайлбарилгдадаг)<ref>William G. Dever, [https://books.google.com/books?id=IGR7-OSz7bUC&pg=PA186 ''Did God Have a Wife?: Archaeology and Folk Religion in Ancient Israel''], Wm. B. Eerdmans Publishing, 2005 p. 186.</ref><ref>Geoffrey W. Bromiley, [https://books.google.com/books?id=yklDk6Vv0l4C&pg=PA907 'Israel,'] in ''International Standard Bible Encyclopedia: E–J,''Wm. B. Eerdmans Publishing, 1995 p. 907.</ref><ref>R.L. Ottley, [https://books.google.com/books?id=AWZsAAAAQBAJ&pg=PA32 ''The Religion of Israel: A Historical Sketch,''] Cambridge University Press, 2013 pp. 31–32 note 5.</ref><ref>{{cite book|title=Longman pronunciation dictionary|first=John C.|last=Wells|publisher=Longman|location=Harlow, England|year=1990|isbn=978-0-582-05383-0|page=381}} entry "Jacob".</ref> энэ хэлэлгэдэ [[Иаков]] патриархда хабаардаг, ба [[Еврей Библи|Еврей Библиин]] дагуу, Ехэ Эзэнэй ангелтэй амжилтатай барилдаһанай дараа энэ нэрые үгэһэн гэгдэдэг.<ref>"And he said, Thy name shall be called no more Jacob, but Israel: for as a prince hast thou power with God and with men, and hast prevailed." ([[Book of Genesis|Genesis]], 32:28, 35:10). See also [http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm Hosea 12:5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005145049/http://www.mechon-mamre.org/p/pt/pt1312.htm |date=2018-10-05 }}.</ref> Иаковой арбан хоёр хүбүүн нь , ''[[Twelve Tribes of Israel|Израилиин Арбан Хоёр Племинууд]]'' гү, али ''Израилиин Үхибүүд'' гэгдэдэг, Израилитуудай үбгэ эсэгэнэр болоһон. Иаков ба түүнэй хүбүүд [[Ханаан]] нютагта амидарча байһан болобошье үлэсхэлэнгын уламһаа дүрбэн үеэрээ Египет руу ябахаар хашагдаһан, ба 430 жэл үргэлжэлһэн,<ref>{{Bibleverse||Exodus|12:40–41|HE}}</ref> Иаковой хоёрдохи гуша хүбүүн [[Моисей]],<ref>{{Bibleverse||Exodus|6:16–20|HE}}</ref> "[[Гаралга|Гаралгын]]" үеэр Израилитуудые [[Ханаан]] руу бусаажа ерүүлхэ хүрэтэр. "Израиль" гэдэг үгые хамтадхаһан байдалаар дурдагдаһан хамагай эртын археологиин артифакт нь [[Эртын Египет|эртын Египетэй]] [[Мернептахай Стела]] (МЭҮ 13-р зуунай эсэсдэ табигдадаг) юм.<ref>{{Harvard citation no brackets|Barton|Bowden|2004|p=126}}. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."</ref> Энэ газарые мүн [[Арюун Газар]] гэжэ нэрлэгдэдэг ба, энэнь [[Иудаизм]], [[Христосой шажан]], [[Лалын шажан|Ислам]] ба [[Бахайн шүтэлгэ]] зэргэ бүхы [[Авраамай шажанууд|Авраамай шажануудай]] хубида арюун юм. Олон зуунай туршада, энэ газарые Ханаан, [[Джахи]], [[Самари]], [[Иудея]], [[Иехуд (Вавилоной можо)|Иехуд]], [[Иудея (Римэй можо)|Иудея]], [[Палестинын Сири]] ба [[Урда Сири]] гэжэ [[Левантын Нэрэнүүд|өөр олон нэрээр]] нэрлэдэг байба. == Түүхэ == {{Main|Израилиин Түүхэ}} === Эртэ балар саг === {{Further|Эртэ балар сагай Израиль ба Левант}} 1,5 сая жэлэй саада тээ мүнөөнэй Израилиин нютаг дэбисхэр дээрхи эртэ сагай хүнүүдэй хамагай эртэ урдын гэршэлэлтэ [[Галилейн далай|Галилейн тэнгисэй]] ойро [[Убайдия|Убайдияһаа]] олдоһон.<ref>{{cite journal|last=Tchernov|first=Eitan|author-link=Eitan Tchernov|date=1988|title=The Age of 'Ubeidiya Formation (Jordan Valley, Israel) and the Earliest Hominids in the Levant|journal=[[Paléorient]]|volume=14|issue=2|pages=63–65|doi=10.3406/paleo.1988.4455}}</ref> [[Палеолит]] үеын бусад дурасхаалта газаруудиинь [[Табун]], [[Кесем]], [[Манот|Манотай]] агынууд юм. Африкаһаа гадна олдоһон [[Ухаантай хүнүүд|анатомиин мүнөө үеын хүнүүдэй]] хамагай эртэ урдын шулуужанги бол 120,000 жэлэй саана одооной Израилиин хойто хэсэгтэ амидардаг байһан [[Схул ба Кафзех бүлэгэй гоминидууд|Схул ба Кафзехай гоминидууд]] юм.<ref>{{cite news|last=Rincon|first=Paul|date=14 October 2015|title=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early'|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861|work=BBC News|access-date=4 January 2017}}</ref> МЭҮ 10-р мянганай оршон [[Натуфиин соёл]] уг нютагта оршоно тогтоножо байһан.<ref>{{cite journal|last=Bar-Yosef|first=Ofer|author-link=Ofer Bar-Yosef|date=7 December 1998|title=The Natufian Culture in the Levant, Threshold to the Origins of Agriculture|url=http://www.columbia.edu/itc/anthropology/v1007/baryo.pdf|journal=[[Evolutionary Anthropology (journal)|Evolutionary Anthropology]]|volume=6|issue=5|pages=159–177|doi=10.1002/(SICI)1520-6505(1998)6:5<159::AID-EVAN4>3.0.CO;2-7|access-date=4 January 2017}}</ref> === Эртэ дээрэ үе === {{Main|Эртэ сагай Израилиин ба Иудеягай Түүхэ}}{{Further|Израилитууд|Израилиин хаанта улас (Самари)|Иудейн хаанта улас}} [[Файл:City_of_David_-_King_David's_Palace_IMG_5815.JPG|мини|[[Томо Шулуун Барилга]], Иерусалим дахи археологиин памятник]] Уг газар нютагай эртын түүхэ эли бэшэ байна.<ref name="Finkelstein">{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|last2=Silberman|first2=Neil Asher|title=The Bible unearthed : archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|date=2001|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=978-0-684-86912-4|edition=1st Touchstone}}</ref>{{rp|104}} Мүнөөнэй [[археологи]] нь [[Тора]] дахи [[Иошуагай ном|Иошуагай номдо]] бэшэгдэһэн [[Патриархууд (Библи)|патриархууд]], [[Гэтэлгэ]] ба Ханаанай дайлан абаһан тухай түүхиие ниилээд хаяжа, энэнэй орондо энэ түүхиие [[Бану Исраил|Израильшуудай]] [[үндэһэнэй домог]] гэжэ үзэдэг.<ref>{{cite book|last=Dever|first=William|title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It?|year=2001|publisher=Eerdmans|isbn=978-3-927120-37-2|url={{Google books|6-VxwC5rQtwC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|pages=98–99|quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible "historical figures" [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}</ref> [[Орой Хүрэл зэбсэгэй үе|Орой Хүрэл зэбсэгэй үедэ]] (МЭҮ 1550–1200), [[Ханаан|Ханаанай]] томоохон хэсэг нь [[Шэнэ Египетэй хаанта улас|Шэнэ Египетэй хаанта уласда]] албан түлэдэг [[Вассальна улас|вассальна уласуудые]] байгуулһан, ба захиргаанай түб нь [[Газа хото|Газада]] байдаг байба.<ref>{{Cite journal|jstor=10.5615/bullamerschoorie.364.0001|doi=10.5615/bullamerschoorie.364.0001|title=The Meaning of Egyptian-Style Objects in the Late Bronze Cemeteries of Tell el-Farʿah (South)|journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research|volume=364|issue=364|pages=1–36|year=2011|last1=Braunstein|first1=Susan L.|s2cid=164054005}}</ref> Израильшуудай үбгэ эсэгэнэрые энэ нютагай уг [[эртын Семит-хэлэтэй хүнүүд]] багтадаг гэжэ үзэдэг.<ref name="Miller1986">{{Cite book|last1=Miller|first1=James Maxwell|last2=Hayes|first2=John Haralson|title=A History of Ancient Israel and Judah|publisher=Westminster John Knox Press|year=1986|isbn=978-0-664-21262-9|url=https://archive.org/details/historyofancient00mill}}</ref>{{rp|78–79}} Израильшууд ба тэдэнэй соёл, мүнөөнэй археологиин мэдээнүүдэй дагуу, энэ нютагые хүсээр абаагүй, харин орондо нь [[Яхве]] дээр зангидаһан тусгаар [[Монолатри|монолатрист]]—дараань [[Монотеизм|монотеист]]—шажаниие болбосоруулһанаар [[Ханаанай хэлэнүүд|Ханаан үндэһэтэнүүд]] ба тэдэнэй соёлһоо һалаһан юм.<ref>Tubb, 1998. pp. 13–14</ref><ref>Mark Smith in "The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel" states "Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period." (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) "The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel" (Eerdman's)</ref><ref>Rendsberg, Gary (2008). "Israel without the Bible". In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5</ref><ref>{{cite book|last1=Gnuse|first1=Robert Karl|title=No Other Gods: Emergent Monotheism in Israel|date=1997|publisher=Sheffield Academic Press Ltd|location=England|isbn=1-85075-657-0|pages=28, 31}}</ref>{{sfn|McNutt|1999|p=35}}<ref>{{Cite journal|doi=10.2307/3268384|issn=0021-9231|volume=122|issue=3|pages=401–425|last=Bloch-Smith|first=Elizabeth|title=Israelite Ethnicity in Iron I: Archaeology Preserves What Is Remembered and What Is Forgotten in Israel's History|journal=Journal of Biblical Literature|date=2003|jstor=3268384|s2cid=160020536|url=https://semanticscholar.org/paper/814c842d2de5a49881f6e731f9a0a4ec0b85f11d}}</ref> Археологиин артефактууд нь тосхон-мэтэ түбүүдые ниигэмые харуул жа байгаа, болобошье үлүү хизаарлагданги баялигтай ба жэжэг хүн зонтой.<ref>Lehman in Vaughn 1992, pp. 156–162.{{full citation needed|date=March 2015}}</ref> Тосхонууд нь 300 гү, али 400 хүрэтэр хүн зонтой байһан ба,{{sfn|McNutt|1999|p=70}}{{sfn|Miller|2012|p=98}} хүдөө ажахы ба мал ажал эрхилдэг байһан, ба ехэнхидээ бэе-дааһан;{{sfn|McNutt|1999|p=72}} эдэй засагай һолилго диилэнхи байба.{{sfn|Miller|2012|p=99}} Үзэг бэшэг мэдэгдэжэ байһан ба жэжэг газарта хүрэтэр бэшэлгэ хиихэ боломжотой байба.{{sfn|Miller|2012|p=105}} [[File:Kingdoms of Israel and Judah map 830.svg|thumb|upright|Map of [[Kingdom of Israel (Samaria)|Israel]] and [[Kingdom of Judah|Judah]] in the 9th century BCE]] Хэзээ нэгэтэ [[Kingdom of Israel (united monarchy)|Нэгэдэһэн монархи]] байһан үгынь тодорхойгүйшье,<ref name="lipschits">{{cite book|last1=Lipschits|first1=Oded|editor1-last=Berlin|editor1-first=Adele|editor2-last=Brettler|editor2-first=Marc Zvi|title=The Jewish Study Bible|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-997846-5|year=2014|edition=2nd|chapter-url={{Google books|yErYBAAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|language=en|chapter=The History of Israel in the Biblical Period}}</ref><ref name=Kuhrtp438>{{cite book|last=Kuhrt|first=Amiele|title=The Ancient Near East|year=1995|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-16762-8|page=[https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438 438]|url=https://archive.org/details/ancientneareastc00akuh/page/438}}</ref> МЭҮ 1200 оной үедэ хамаарха [[Мернептахай Стела]] дахи "Израиль"-да хабаарха сайн зүбшөөгдэһэн археологиин артефакт байдаг;<ref name=NollMerneptah>K.L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.</ref><ref name=ThompsonMerneptah>[[Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources,''] Brill, 2000 pp. 275–276: 'They are rather a very specific group among the population of Palestine which bears a name that occurs here for the first time that at a much later stage in Palestine's history bears a substantially different signification.'</ref><ref>The [[Israel (name)|personal name "Israel"]] appears much earlier, in material from [[Ebla]]. {{Cite journal|last=Hasel|first=Michael G.|date=1 January 1994|title=Israel in the Merneptah Stela|jstor=1357179|journal=Bulletin of the American Schools of Oriental Research|volume=296|issue=296|pages=45–61|doi=10.2307/1357179|s2cid=164052192}}; {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1C4NKp4zgIQC&q=ebla%20israel%20ishmael%20abraham&pg=PA317|title=Handbook to Life in Ancient Mesopotamia|last=Bertman|first=Stephen|date=14 July 2005|publisher=OUP|isbn=978-0-19-518364-1}} and {{cite book|title=Between Evidence and Ideology Essays on the History of Ancient Israel read at the Joint Meeting of the Society for Old Testament Study and the Oud Testamentisch Werkgezelschap Lincoln, July 2009|date=2010|publisher=Brill|isbn=978-90-04-18737-5|page=47|chapter=Origins of Israel between history and ideology|author1=Meindert Dijkstra|editor1-last=Becking|editor1-first=Bob|editor2-last=Grabbe|editor2-first=Lester|editor1-link=Lester L. Grabbe|quote=As a West Semitic personal name it existed long before it became a tribal or a geographical name. This is not without significance, though is it rarely mentioned. We learn of a maryanu named ysr"il (*Yi¡sr—a"ilu) from Ugarit living in the same period, but the name was already used a thousand years before in Ebla. The word Israel originated as a West Semitic personal name. One of the many names that developed into the name of the ancestor of a clan, of a tribe and finally of a people and a nation.}}</ref> ба Ханааншууд нь Дунда Хүрэл зэбсэгэй үедэ (МЭҮ 2100–1550) археологиин шэнжэлгээр баталагдаһан.<ref name="Golden">Jonathan M Golden,[https://books.google.com/books?id=EResmS5wOnkC&pg=PA3 ''Ancient Canaan and Israel: An Introduction,''] OUP, 2009 pp. 3–4.</ref><ref>{{cite book |last1 = Lemche |first1 = Niels Peter |year = 1998 |title = The Israelites in History and Tradition |publisher = Westminster John Knox Press |url={{Google books|JIoY7PagAOAC|page=PA35|keywords=|text=|plainurl=yes}} |page=35|isbn=978-0-664-22727-2}}</ref> [[Эртэ сагай Израилиин ба Иудеягай Түүхэ|Израиль ба Иудеягай хаанта уласууд]] хамагай эртын бии байлга ба тэдэнэй хэмжээ ба хүсэнэй талаар арсалдаан байдагшье, историкууд ба археологууд [[Израилиин хаанта улас (Самари)|Израилиин хаанта улас]] МЭҮ 900<ref name=Finkelstein/>{{rp|169–195}}<ref name="Wright">{{cite web|last1=Wright|first1=Jacob L.|date=July 2014|title=David, King of Judah (Not Israel)|url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301164250/http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml|archive-date=1 March 2021|access-date=15 May 2021|website=The Bible and Interpretation}}</ref> ба [[Иудейн хаанта улас]] МЭҮ 700 ондо байһан гэдэгтэй һанал ниилэдэг.<ref name=Pitcher>[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] Quote: "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."</ref> Израилиин хаанта улас нь хоёр хаанта уласһаа үлүү һалбаран хүгжэжэ байһан ба удалгүй нютагай держава болон хубилһан;{{sfn|Finkelstein|Silberman|2002|pp=146-7|ps=:Put simply, while Judah was still economically marginal and backward, Israel was booming. ... In the next chapter we will see how the northern kingdom suddenly appeared on the ancient Near Eastern stage as a major regional power}} [[Омридой династи|Омридой династиин]] үедэ, [[Самари]], [[Галилеа]], [[Йорданай Хүнхэр|Йорданай Хүнхэрэй]] дээдэ хэһэг, [[Шарон]] ба [[Трансйордан (нютаг)|Трансйорданай]] ехэ хэһэгые ударидажа байба.<ref name=":0">{{Cite book|last=Israel.|first=Finkelstein|url=http://worldcat.org/oclc/949151323|title=The forgotten kingdom : the archaeology and history of Northern Israel|isbn=978-1-58983-910-6|pages=74|oclc=949151323}}</ref> Энэнь МЭҮ 720 ондо, [[Шэнэ-Ассириин эзэнтэ гүрэн|Шэнэ-Ассириин эзэнтэ гүрэндэ]] эзэлэгдэхэ үедэ һүйдхэгдэһэн.<ref name="Broshi 2001 1742">{{cite book|last=Broshi|first=Maguen|title=Bread, Wine, Walls and Scrolls|url={{Google books|etTUEorS1zMC|page=PA174|keywords=|text=|plainurl=yes}}|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2001|page=174|isbn=978-1-84127-201-6}}</ref> Дараань [[Иудейн хаанта улас]] нь эхилээд Шэнэ-Ассириин эзэнтэ гүрэн, дараань [[Шэнэ-Вавилоной эзэнтэ гүрэн|Шэнэ-Вавилоной эзэнтэ гүрэнэй]] вассал улас болобо. МЭҮ 586 ондо Вавилоншууд Иудейгые [[Еврей–Вавилоной дайн|эзэлбэ]]. Еврей Библидэ бэшэһэнээр, [[Соломоной сүмэ]] ба [[II Небухаднезар]] хаан [[Иерусалимай Осада (МЭҮ 587)|Иерусалимые усадхажа]], дараань [[Вавилон]] руу [[Вавилоной плен|еврейшүүдые сүлэбэ]]. Мүн илагдалай тухай [[Вавилоной Хронико|Вавилоной Хроникодо]] бэшэгдэһэн байдаг.<ref name="BabylonianChronicles">{{cite web|url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx|title=British Museum – Cuneiform tablet with part of the Babylonian Chronicle (605–594 BCE)|access-date=30 October 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030154541/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/me/c/cuneiform_nebuchadnezzar_ii.aspx|archive-date=30 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html|title=ABC 5 (Jerusalem Chronicle) – Livius|website=www.livius.org|access-date=26 March 2020|archive-date=5 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html|url-status=dead|accessdate=27 March 2022|archivedate=5 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190505195611/https://www.livius.org/cg-cm/chronicles/abc5/jerusalem.html}}</ref> Вавилоной плен нь МЭҮ 538 ондо медо-персиин Ехэ Кир Вавилоные эзэлжэ абаһанай дараагаар эсэслэһэн.<ref name="rennert">{{cite web|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html|title=Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule|publisher=Biu.ac.il|access-date=15 March 2014}}</ref><ref>''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper & Row, San Francisco, 1985, p. 103</ref> [[Хоёрдохи Сүмэ]] МЭҮ 520 ондо баригдаһан.<ref name="rennert" /> Персиин эзэнтэ гүрэнэй нэгэ хэһэг болохо хуушан Иудейн хаанта улас нь өөр хилэтэй, жэжэг газар нютагые хамарһан Иудея можо ([[Йехуд (Персиин можо)|Йехуд Медината]]) болобо.<ref name="Grabbe355">{{cite book|last=Grabbe|first=Lester L.|title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud – A History of the Persian Province of Judah v. 1|year=2004|publisher=T & T Clark|isbn=978-0-567-08998-4|url={{Google books|-MnE5T_0RbMC|page=PA355|keywords=|text=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the|plainurl=yes}}|page=355}}</ref> Туһа можын хүн зон хаанта уласайһаа нилээд агшаһан ба археологиин шэнжэлэлгээр МЭҮ 5-4-р зуунай үедэ 30,000 оршон хүн зонтой байһаниие харуулдаг.<ref name="Finkelstein2" />{{rp|308}} === Дунда зуун ба Мүнөөнэй түүхэ === {{Further|Дунда зуунай Иерусалимай Түүхэ|3=Хэрээһэтэнэй аян дайн|4=Хуушан Ишув}} [[Файл:Ruins_of_the_Ancient_Synagogue_at_Bar'am.jpg|мини|[[Кафр-Бирим|Кафр-Барам]], МЭ 7-13 зуунай хоорондо орхигдоһон Еврейшүүдэй эртэ урдын тосхон.<ref>Judaism in late antiquity, Jacob Neusner, Bertold Spuler, Hady R Idris, Brill, 2001, p. 155</ref>]] 634–641 ондо энэ бүһэ нютагые, түүнэй дотор Иерусалимые һаяхан [[Лалын шажан|Лалын шажантай]] болоһон [[Арабууд]] эзэлһэн. Дараагай гурбан зуунай туршада энэ газар нютагые Рашидунай [[Халиф]], [[Омейяд улас|Омейядууд]], [[Аббасай улас|Аббасууд]], [[Фатимид улас|Фатимидууд]], [[Сельджук турк|Сельджукууд]], [[Хэрээһэтэнэй уласууд|Хэрээһэтэнүүд]] ба [[Айюбид улас|Айюбидууд]] ударидажа байһан юм.<ref name="MosheGil">{{cite book|title=A History of Palestine, 634–1099|last=Gil|first=Moshe|year=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59984-9}}</ref> 1099 ондо [[Түрүүшын аян дайн|Түрүүшын Хэрээһэтэнэй аян дайнай]] [[Иерусалимай бүһэлэлгэ (1099)|Иерусалимай бүһэлэлгын]] үеэр туһа хотын Еврей оршон һуугшада хотые Хэрээһэтэнүүдэй эсэргүү хамгаалха гэжэ дэмы хооһон оролдоһон Фатимидай гарнизон ба Лалын шажантадтай хаяа хадхажа тулалдажа байба. Хотые нурахда синагогто нюугдажа байһан 6,000 Еврейшүүдые багтаажа ниитэ 60,000 оршон хүн алагдаһан.<ref name="Cooper2009">{{cite book|author=Allan D. Cooper|title=The geography of genocide|url={{Google books|Uyh8kdcuA1kC|page=PA132|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=1 January 2012|year=2009|publisher=University Press of America|isbn=978-0-7618-4097-8|page=132}}</ref> Энэ үедэ, Еврейн уласай уналгаһаа хойшо бүтэн мянган жэлэй дараа, улас даяар Еврейн бүлгэмүүд байһан. Тэдэгээрэй табиниинь танигдаһан ба [[Иерусалим]], [[Тиберия]], [[Рамла]], [[Ашкелон]], [[Кесария (Израиль)|Кесария]], [[Газа]] юм.<ref>Carmel, Alex. ''The History of Haifa Under Turkish Rule''. Haifa: Pardes, 2002 ({{ISBN|965-7171-05-9}}), pp. 16–17</ref> [[Аахениин Альберт|Аахениин Альбертын]] хэлэһэнээр [[Һайфа|Һайфагай]] Еврей оршон һуугшада хотын гол байлдаанай хүсэ байһан ба "Сарацен [Фатимидай] сэрэгүүдтэй холилдоһон", тэдэ Хэрээһэтэнэй флот болон хуурай замай сэрэгүүд сухариха хүрэтэр нэгэ һара оршон эрэлхэг зоригтой байлдаһан гэһэн.<ref name="634to1099">{{cite book|title=A History of Palestine, 634–1099|author=Moshe Gil|year=1992|publisher=Cambridge University Press|page=829|isbn=978-0-521-40437-2|url=https://books.google.com/books?id=tSM4AAAAIAAJ&q=1100+%22haifa%22+fatimid+jews&pg=PA829|quote=Haifa was taken [...] in August 1100 or June 1101, according to Muslim sources which contradict one another. Albert of Aachen does not mention the date in a clear manner either. From what he says, it appears that it was mainly the Jewish inhabitants of the city who defended the fortress of Haifa. In his rather strange Latin style, he mentions that there was a Jewish population in Haifa, and that they fought bravely within the walls of the city. He explains that the Jews there were protected people of the Muslims (the Fatimids). They fought side by side with units of the Fatimid army, striking back at Tancred's army from above the walls of the citadel (... ''Judaei civis comixtis Sarracenorum turmis'') until the Crusaders overcame them and they were forced to abandon the walls. The Muslims and the Jews then managed to escape from the fortress with their lives, while the rest of the population fled the city ''en masse''. Whoever remained was slaughtered, and huge quantities of spoils were taken. [...] [Note #3: Albert of Aachen (Albericus, Albertus Aquensis), ''Historia Hierosolymitanae Expeditionis'', in: [[Recueil des historiens des croisades|''RHC'']] (Occ.), IV. p. 523; etc.]|access-date=17 May 2015}}</ref><ref name="Resnick2012">{{cite book|author=Irven M. Resnick|title=Marks of Distinctions: Christian Perceptions of Jews in the High Middle Ages|url={{Google books|LarC4PG9osUC|page=PA49|keywords=|text=|plainurl=yes}}|year=2012|publisher=CUA Press|isbn=978-0-8132-1969-1|pages=48–49|quote=citizens of the Jewish race, who lived in the city by the favour and consent of the king of Egypt in return for payment of tribute, got on the walls bearing arms and put up a very stubborn defence, until the Christians, weighed down by various blows over the period of two weeks, absolutely despaired and held back their hands from any attack. [...] the Jewish citizens, mixed with Saracen troops, at once fought back manfully,... and counter-attacked. [Albert of Aachen, ''Historia Ierosolimitana'' 7.23, ed. and transl. Susan B. Edgington (Oxford: Clarendon Press, 2007), 516 and 521.]}}</ref> 1165 ондо [[Маймонид]] Иерусалимда ошожо "агуу, арюун байшанда" [[Һүмын Уула|Һүмын Уулада]] зальбаршээ.<ref>Sefer HaCharedim Mitzvat Tshuva Chapter 3. Maimonides established a yearly holiday for himself and his sons, 6 [[Cheshvan]], commemorating the day he went up to pray on the Temple Mount, and another, 9 Cheshvan, commemorating the day he merited to pray at the [[Cave of the Patriarchs]] in [[Hebron]].</ref> 1141 ондо Испани-Еврей шүлэг зохёогшо [[Иеһуда Һалеви]] еврейшүүдые Израилиин Нютаг руу нүүхые уряалжа, өөрөө аян замдаа гараба. 1187 ондо [[Айюбид улас|Айюбид уласай]] байгуулагша [[Саладин]] султан [[Хаттинай байлдаан|Хаттинай байлдаанда]] Хэрээһэтэнүүдые ялажа, уламаар Иерусалим болон бараг бүхы Палестиные эзлэбэ. Саг хугасаа үнгэрхэдэ Саладин еврейшүүдые бусажа Иерусалимда һуурижахые уряалһан тунхаглал гаргаһан<ref name="Bloch1987">{{cite book|author=Abraham P. Bloch|title=One a day: an anthology of Jewish historical anniversaries for every day of the year|chapter-url={{Google books|mjxJAFawRasC|page=PA277|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=26 December 2011|year=1987|publisher=KTAV Publishing House, Inc.|isbn=978-0-88125-108-1|page=277|chapter=Sultan Saladin Opens Jerusalem to Jews}}</ref> ба [[Иеһуда Алхаризи|Иеһуда Алхаризигай]] хэлэһэнээр тэдэ: "Арабууд Иерусалимые эзэлһэн үдэрһээ хойшо Израильшууд тэндэ һуурижажээ" гэһэн.<ref name="Ben-Gurion1974">{{cite book|author=Benzion Dinur|editor=David Ben-Gurion|title=The Jews in their Land|chapter-url={{Google books|5sVtAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=26 December 2011|year=1974|publisher=Aldus Books|page=217|chapter=From Bar Kochba's Revolt to the Turkish Conquest}}</ref> Алхаризи Саладинай еврейшүүдтэ Иерусалимда һэргээн байгуулхые зүбшөөрһөн зарлигые Персиин хаан [[Агуу Кир|Агуу Кирэй]] 1600 жэлэй үмэнэ гаргаһан зарлигтай зэргэсүүлһэн.<ref name="Hindley2007">{{cite book|author=Geoffrey Hindley|title=Saladin: hero of Islam|url={{Google books|fDYsAQAAIAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=26 December 2011|year=2007|publisher=Pen & Sword Military|isbn=978-1-84415-499-9|page=xiii}}</ref> 1211 ондо Франци, Англиһаа 300 шахуу [[Раввин|раввинай]] бүлгэм ерэһэнэй дараа туһа уласда Еврейшүүдэй бүлгэм бэхижэжэ,<ref name="CarmelSchäfer1990">{{cite book|author1=Alex Carmel|author2=Peter Schäfer|author3=Yossi Ben-Artzi|title=The Jewish settlement in Palestine, 634–1881|url={{Google books|c71tAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=21 December 2011|year=1990|publisher=L. Reichert|isbn=978-3-88226-479-1|page=31}}</ref> тэдэнэй дунда [[Сансын Самсон бен-Авраам|Сансын Самсон бен-Авраам раввин]] байһан юм.<ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/13073-samson-ben-abraham-of-sens Samson ben Abraham of Sens], ''Jewish Encyclopedia''.</ref> 13-р зуунай Испаниин раввин, Еврейшүүдэй тоогдоһон ударидагша [[Моше бен Нахман|Нахманидс]] (Рамбан) Израилиин Нютагые маша ехэ магтажа, түүнэй һуурижалые бүхы Еврейшүүдтэ үгэһэн һайн зарлиг гэжэ үзэдэг байба. Тэрээр "Хэрбээ язычникууд эблэрхые хүсэшэ байбал бидэ энхэ тайбан байгуулжа, тэдэные тодорхой нүхэсэлээр үлөөхэ болоно. Гэхдээ газар нютагын хубида бидэ үүные тэдэнииехиинь, алишье үндэһэнэй, нэгэ үеынхэнэй гарта үлөөхгүй." гэжэ бэшэһэн.<ref name="Lichtman2006">{{cite book|author=Moshe Lichtman|title=Eretz Yisrael in the Parshah: The Centrality of the Land of Israel in the Torah|url={{Google books|g95csSXsDpcC|page=PA302|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=23 December 2011|year=2006|publisher=Devora Publishing|isbn=978-1-932687-70-5|page=302}}</ref> 1260 ондо хиналта Египетын [[Мамлюкай султанат (Каир)|Мамлюкай султанда]] шэлжэһэн.<ref name="GudrunKramer">{{cite book|title=A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel|last=Kramer|first=Gudrun|year=2008|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-11897-0|page=[https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376 376]|url=https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376}}</ref> Туһа уласиинь Мамлюкай хоёр хуули засагай түб [[Каир]], [[Дамаск|Дамаскын]] хоорондо байрладаг байһан ба энэ хоёр хотые холбодог почтын замын дагуу хүгжэһэн юм. [[Файл:Ramban_shul.jpg|мини|13-р зуунай Иерусалимдахи [[Рамбан Синагого]]]] === Сионизм ба Британиин Мандат === {{main|Сионизм|Ишув|Иерусалимай Мутасаррифат|Палестинын Мандат|Британиин Палестинын Мандат (хуули ёhоной документ)}}{{further|Бальфурай тунхаглал|Палестинын мандатдахи олониитэ хоорондын зүришэл}} [[Файл:THEODOR_HERZL_AT_THE_FIRST_ZIONIST_CONGRESS_IN_BASEL_ON_25.8.1897._תאודור_הרצל_בקונגרס_הציוני_הראשון_-_1897.8.25.jpg|мини|[[Анханай Сионистска Конгресс]] (1897) [[Базель]], [[Швейцари]]]] Хамагай эртэ сагай [[еврей диаспора]] бии болоһонһоо хойшо олон еврейшүүд "Сион" ба "Израилиин нютаг" руу [[Алия|бусажа ошохые]] эрмэлзэжэ байһан,<ref>{{Harvard citation no brackets|Rosenzweig|1997|p=[https://books.google.com/books?id=wKuU3ZBS7gEC&pg=PA1 1]}} "Zionism, the urge of the Jewish people to return to Palestine, is almost as ancient as the Jewish diaspora itself. Some Talmudic statements ... Almost a millennium later, the poet and philosopher Yehuda Halevi ... In the 19th century&nbsp;..."</ref> гэбэш иимэ зорилгодо хүрэхын тулада хэрэ ехэ хүшэн шармайлга гаргахань арсалдаантай асуудал байба.<ref name="Return_to_Zion">{{cite journal|url=http://www.answers.com/topic/return-to-zion|title=Return to Zion|editor=Geoffrey Wigoder, G.G.|journal=The New Encyclopedia of Judaism|via=[[Answers.com]]|access-date=8 March 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/959229.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418192523/http://www.haaretz.com/hasen/spages/959229.html|archive-date=18 April 2010|title=An invention called 'the Jewish people'|newspaper=Haaretz|access-date=9 March 2010|accessdate=16 July 2021|archivedate=18 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100418192523/http://www.haaretz.com/hasen/spages/959229.html}}</ref> Сүлэлгэндэ амидардаг еврейшүүдэй этигэл найдабари, хүсэлиинь еврейшүүдэй этигэл шүтэлгын системын шухала тема юм.<ref name="Return_to_Zion" /> Еврейшүүдые 1492 ондо [[Альгамбрын зарлиг|Испаниһаа намнан гаргалгын]] дараа зарим бүлгэмүүд Палестинда hуурижаһан.<ref>{{Harvard citation no brackets|Gilbert|2005|p=2}}. "Jews sought a new homeland here after their expulsions from Spain (1492)&nbsp;..."</ref> 16-р зуунай үедэ еврейшүүд [[Иерусалим]], [[Тиберия]], [[Хеврон]], [[Цфат]] гэһэн [[Иудаизмын арюун хотонууд|дүрбэн арюун хотонуудта]] үндэhэ hууриа табижа, 1697 ондо Йеһуда Хачасид раввин 1500 еврейшүүдэй бүлэгые Иерусалим руу ударидаба.<ref>{{cite book|title=Miraculous journey: a complete history of the Jewish people from creation to the present|last=Eisen|first=Yosef|year=2004|publisher=Targum Press|isbn=978-1-56871-323-6|page=700}}</ref> 18-р зуунай хоёрдугаар хахадта [[Перушим]] гэгдэдэг [[Хасидизм|Хасидизмые]] эсэргүүсэжэ байһан Зүүн Европын [[Миснагедууд|эсэргүүсэгшэд]] Палестинда һуурижажээ.<ref>{{cite book|title=Hastening redemption: Messianism and the resettlement of the land of Israel|last=Morgenstern|first=Arie|year=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530578-4|page=304}}</ref><ref>{{cite book|title=The Jews in Palestine in the Eighteenth Century: Under the Patronage of the Istanbul committee of Officials for Palestine|last=Barnai|first=Jacob|year=1992|publisher=University Alabama Press|isbn=978-0-8173-0572-7|page=320}}</ref> [[Анханай алия|Анханай Алия]] гэжэ нэрлэгдэдэг [[Урда Сири|Османай эзэнтэ гүрэнэй Палестина руу]] мүнөөнэй еврейшүүдэй нүүдэлэй анханай долгёон 1881 ондо Зүүн Европын еврейшүүд [[Погром|хюдалгаһаа]] зугадажа ерэхэдэ эхилһэн.<ref name="aliyot">{{cite encyclopedia|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html|encyclopedia=Jewish Virtual Library|access-date=29 March 2012|title=Immigration to Israel}} The source provides information on the First, Second, Third, Fourth and Fifth Aliyot in their respective articles. The White Paper leading to Aliyah Bet is discussed {{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/Aliyah_during_war.html|title=Aliyah During World War II and its Aftermath}}</ref> Анханай алия Палестиндахи еврейшүүдэй үргэн сэлеэнэй һууриие табиһан. 1881-1903 онуудта еврейшүүд олон арбан һуурин газар байгуулжа, 350,000 [[дунам]] газар худалдажа абаһан байба. Палестиндахи еврейшүүдэй дунда [[Иврит хэлэнэй һэргээлгэ|иврит хэлэные һэргээхэ]] ажал эхилһэн ба 1881 ондо Иерусалимда һуурижаһан Орос гаралтай еврей [[Элиезер Бен-Йеһуда]] нилээд түлхисэ үгэшээ. Еврейшүүдые бусад хэлэнэй орондо еврей хэлээр ярихые уряалжа, еврей һургуулиин системэ бии боложо, шэнэ үгэ зохёожо гү, али мүнөөнэй шэнэ бүтээл, ойлгосодо зорюулжа бусад хэлэнһээ зээлжэ абаба. Үүнэй үрэ дүндэ иврит хэлэн аажамаар Палестинын еврейшүүдэй бүлгэмэй диилэнхи хэлэн боложо, энэ хүрэтэр иврит хэлые шажанай зорилгоор, өөр хэлэ шэнжэлэлэй бүлгэмүүдтэ хубаагдажа байһан өөр өөр түрэлхи хэлэтэй еврейшүүдэй харилсаанай хэрэгсэл байжээ. Сионист хүдэлөөн бодото амидарал дээр али хэдэй оршожо байһаншье [[Австри-Унгар|Австри-Унгарай]] журналист [[Теодор Герцль]] Израилиин Нютаг дээр [[Еврейн улас]] байгуулхые эрмэлзэжэ байһан улас түрын сионизмые байгуулһан,<ref>{{Harvard citation no brackets|Kornberg|1993}} "How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?"</ref> уламаар тухайн үеын бусад үндэһэнэй проектуудай зорилго, ололто амжалтын дагуу Европын уласуудай [[Еврейскэ асуудал|Еврейшүүдэй асуудалай]] шиидэлгые һанал болгоһон гэжэ үзэдэг.<ref>{{Harvard citation no brackets|Herzl|1946|p=11}}</ref> 1896 ондо Герцль ерээдүйн Еврейн уласай талаар аласай хараагаа һанал болгожо ''[[Der Judenstaat]]'' (''Еврейн улас'') хэблүүлбэ, дараа жэлэнь [[Швейцари|Швейцариин]] [[Базель]] хотодо болоһон [[Анханай Сионистска Конгресс|Анханай Сионистска Конгрессые]] түрүүлэгшэ байба.<ref>{{cite web|title=Chapter One|url=http://www.jewishagency.org/israel/content/23396|website=The Jewish Agency for Israel1|access-date=21 September 2015|date=21 July 2005|accessdate=17 July 2021|archivedate=10 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181210124104/http://www.jewishagency.org/israel/content/23396}}</ref> [[Хоёрдугаар алия|Хоёрдугаар Алия]] (1904–14), [[Кишинэугэй погром|Кишинэугэй хюдалгын]] дараа эхилһэн; 40,000 оршон еврейшүүд Палестинда һуурижаһан болобош бараг тала хубинь ябажээ.<ref name="aliyot" /> Сагаашадай нэгэ ба хоёрдохи долгёониинь [[Ортодоксальна Иудаизм|Ортодокс еврейшүүд]] байһан болобош,<ref>{{Harvard citation no brackets|Stein|2003|p=88}}. "As with the First Aliyah, most Second Aliyah migrants were non-Zionist orthodox Jews&nbsp;..."</ref> Хоёрдугаар Алияда [[Кибуц|''кибуц'']] хүдэлөөные байгуулһан [[Социалис Сионизм|социалис]] бүлгэмүүд багтажа байба.<ref>{{Harvard citation no brackets|Romano|2003|p=30}}</ref> Хоёрдугаар Алиягай сагаашад олониитын хүдөө ажахын һууриные бии болгохые шармайжа байһан болобош 1909 ондо [[Тель-Авив]] хотые "анханай Еврей хото" гэжэ байгуулһан. Энэ үедэ Еврейшүүдэй өөрыгөө хамгаалха байгуулганууд Еврейн һуурингуудые хамгаалха хэрэгсэл болон гарша ирэжээ. Анханай иимэ байгуулгань 1907 ондо байгуулагдаһан жэжэг нюуса харуул [[Бар-Гиора (байгуулга)|Бар-Гиора]] байба. Хоёр жэлэй дараа түүнэй орондо томоохон [[Хашомер]] байгуулга байгуулагдажээ. [[Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн|Дэлхэйн 1-р Дайнай]] үеэр Британиин Гадаада хэрэгэй Министр [[Артур Бальфур]] Британиин еврейшүүдэй бүлгэмэй ударидагша [[Лайонел Ротшильд|Ротшильд барондо]] (Вольтер Ротшильд, 2-р Ротшильд Барон) руу Бальфурай тунхаглалые эльгээжэ, Ехэ Британиинь Палестинда еврейшүүдэй "[[Еврей хүнүүдэй эхэ орон|үндэһэнэй гэр]]"-иие бии болгохо зорилготой байгаа гэжэ мэдэгдэжэ.<ref name="macintyre">{{cite news|last=Macintyre|first=Donald|title=The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history|work=The Independent|access-date=20 March 2012|date=26 May 2005|url=http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history|accessdate=17 July 2021|archivedate=14 November 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121114031304/http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history}}</ref><ref>{{cite book|title=The Making of the Modern Near East 1792–1923|last=Yapp|first=M.E.|author-link=Malcolm Yapp|year=1987|publisher=Longman|location=Harlow, England|isbn=978-0-582-49380-3|page=[https://archive.org/details/makingofmodern00yapp/page/290 290]|url=https://archive.org/details/makingofmodern00yapp/page/290}}</ref> 1918 ондо [[Еврейн легион]] буюу үндэһэндээ Сионист һайн дураараа ябагшадай бүлэглэл [[Синай ба Палестинын кампани|Палестиные эзэлэн абахада]] туһаламжа үзүүлһэн.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Jewish Legion|encyclopedia=Encyclopaedia Judaica|url=http://go.galegroup.com/ps/anonymous?id=GALE%7CCX2587510141|year=2007|location=Detroit|publisher=Macmillan Reference|access-date=6 August 2014|first=Joseph B.|last=Schechtman|page=304|volume=11}}</ref> Британиин засаглал, Еврей сагаашадай эсэргүү Арабай эсэргүүсэлиинь [[1920 ондо Палестинын үймөөн]] дэгдээжэ, Хашомерын дэбжэлтын үрэ дүндэ 1920 ондо [[Һагана]] (Иврит хэлээр "Хамгаалга" гэһэн удхатай) хэмээхэ Еврей сэрэгэй бүлэглэл байгуулхадай хүргэһэн ба энэһээ [[Иргун]], [[Лехи]] гэһэн сэрэгэй бүлэглэлүүд һалаһан юм.<ref>{{Harvard citation no brackets|Scharfstein|1996|p=269}}. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, [[Hashomer]] was disbanded and [[Haganah]] ("The Defense") was established."</ref> 1922 ондо [[Үндэһэтэнүүдэй Лигэ]]нь Ехэ Британида [[Британиин Палестинын Мандат (хуули ёhоной документ)|Палестинын Мандатые]] олгобо.<ref>{{cite journal|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|title=League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922|journal=Modern History Sourcebook|date=24 July 1922|access-date=27 August 2007}} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html |accessdate=17 July 2021 |archivedate=4 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110804221156/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html }}</ref> Энэ үеын хүн зониинь үлүү ехэ Арабай лалын шажантад байһан ба Еврейшүүд 11 оршон хуби,<ref>{{cite book|last1=Shaw|first1=J.V.W.|title=A Survey of Palestine|edition=Reprint|postscript=. Volume I: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry|year=1991|orig-year=1946|publisher=Institute for Palestine Studies|location=Washington, DC|isbn=978-0-88728-213-3|oclc=22345421|page=148|chapter=Chapter VI: Population|lay-url=http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details}}</ref> Арабай христосой шажантад ниитэ хүн зоной 9.5%-иие эзэлжэ байба.<ref>{{cite web|title=Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937|publisher=British Government|year=1937|access-date=14 July 2013|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923061547/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/7BDD2C11C15B54C2052565D10057251E|archive-date=23 September 2013}}</ref> [[Гурбадугаар алия|Гурбадугаар]] (1919–23) ба [[Дүрбэдүгээр алия]] (1924–29) Палестинда 100,000 еврейшүүдые нэмэжэ асарһан.<ref name="aliyot" /> [[Адольф Һитлерэй дэбжэлтэ|Нацисай дэбжэлтэ]], 1930-д оной Европодо еврейшүүдые харшалалга ябадал улам бүри нэмэгдэжэ байһаниинь [[Табадугаар алия]] болоходо хүргэжэ, дүрбэнэй нэгэ сая еврейшүүд иммигрировалһан. Энэнь еврейшүүдэй нүүн ерэлгэ, газар худалдажа абахада харюу үйлэ үзүүлхэ зорилгоор эхилһэн [[Арабай восстани (1936—1939)|1936–39 оной Арабай восстаниин]] гол шалтагаан байба. Хэдэн зуун Еврейшүүд ба Британиин аюулгүй байдалай ажалтанууд алагдаһан Ехэ Британиин Мандатын эрхэ баригшада Һагана, Иргун гэхэ сионист зэбсэгтэ бүлэглэлүүдэй хамта 5032 арабые алажа, 14760 хүниие шархатуулһанай,<ref>{{cite book|url={{Google books|hEt5PWCTMJMC|page=PA374|keywords=irgun%20and%20haganah%20in%20the%201936 riots|text=irgun+and+haganah+in+the+1936+riots|plainurl=yes}}|title=A History of Zionism: From the French Revolution to the Establishment of the State of Israel|access-date=15 October 2015|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|author=Walter Laqueur|year=2009|isbn=978-0-307-53085-1}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hughes|first1=M|year=2009|title=The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39|url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf|journal=English Historical Review|volume=CXXIV|issue=507|pages=314–354|doi=10.1093/ehr/cep002|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf|archive-date=21 February 2016|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |date=21 February 2016 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf |accessdate=17 July 2021 |archivedate=21 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160221163210/http://v-scheiner.brunel.ac.uk/bitstream/2438/7251/4/The%20banality%20of%20brutality.pdf }}</ref> үрэ дүндэ [[Палестинашууд|Палестинын Арабай]] хүн зоной наһанда хүрэгшэдэй арба гаруй хубинь алагдажа, шархатаһан, түрмэдэ хоригдоһон гү, али сүлэгдэһэн байба.<ref>[[Walid Khalidi|Khalidi, Walid]] (1987). ''From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948''. Institute for Palestine Studies. {{ISBN|978-0-88728-155-6}}</ref> Британишууд [[1939 оной Сагаан Ном|1939 оной Сагаан Номоор]] Палестина руу Еврешүүдэй нүүн ерэлгэдэ хизаарлалта табиһан. Дэлхэйн улас оронууд [[Холокост|Холокостһоо]] дүрбэн гарша ерэһэн [[Еврей тэрьедэгшэд|Еврей тэрьедэгшые]] бусаахда Палестинда еврейшүүдые хүргэхэ зорилгоор Алия Бет гэжэ нэрлэгдэдэг нюуса хүдэлөөные зохёон байгуулба.<ref name="aliyot" /> [[Дэлхэйн хоёрдугаар дайн|Дэлхэйн 2-р дайнай]] түгэсхэлдэ Палестинын Еврей хүн зон ниитэ хүн зоной 31% боложо ехэдхэжээ.<ref>Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.</ref> == Газар зүй ба оршон тойрон байдал == {{Main|Израилиин газар зүй|Израилиин фауна}} {{Israel Geographical Map}} {{multiple image|caption_align=center|total_width=220|image1=Satellite image of Israel in January 2003.jpg|width1=727|height1=1731|image2=Israel at night.jpg|width2=425|height2=934|footer=Үдэр (зүүн) ба һүниин сагай (баруун) Израиль болон хүршэ нютаг дэбисхэрэй [[Хэмэл дахуулай фотосъёмко|хэмэл дахуулай зурагууд]]}} Израилиинь [[Үрэжэлтэй Хэлтэгы һара]]да хабиин [[Левант|Левантда]] байрладаг. Туһа уласиинь [[Газарай дундада тэнгис|Газарай дундада тэнгисэй]] [[Зүүн Газарай дундада тэнгис|зүүн түгэсхэлдэ]], хойто талаараа Ливан, зүүн хойто талаараа Сири, зүүн талаараа Йордан ба Баруун эрье, баруун урда хэһэгтэ Египет ба Газын хэлтэсээр хизаарлагдадаг. Энэнь [[29-р хойто параллель|29°]] ба [[34-р хойто параллель|34° хойто]] үргэригүүд, [[34-р зүүн меридиан|34°]] ба [[36-р зүүн меридиан|36° зүүн]] утаригуудай хоорондо байрладаг. Израилиин сувереннэ газар нютаг ([[1949 оной Зуурын эблэрэлэй хэлсээн|1949 оной Зуурын эблэрэлэй хэлсээнэй]] демаркационно хилые харгалзан, 1967 оной [[Зургаан Үдэрэй дайн|Зургаан Үдэрэй дайнай]] үеэр Израилиин эзэлжэ абаһан бүхы нютаг дэбисхэриие эсэ тоособол) 20,770 хабтагай дүрбэлжэн км талмайтай ба хоёр хубинь уһан юм.<ref name="cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/|title=Israel|website=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=5 January 2017|accessdate=11 July 2021|archivedate=9 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109203809/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel}}</ref> Гэбэшье Израилиинь маша нариихан (хамагай үргэниинь 100 км, хойноһоо урагша 400 км-тэй сасуулхада) Газарай дундада тэнгисдэхи [[Эдэй засагай онсогой бүһэ|эдэй засагай онсогой бүһэнь]] Израилиин газар нютагһаа хоёр дахин ехэ юм.<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203|title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts|first=Gili|last=Cohen|date=9 January 2012|newspaper=Haaretz|accessdate=16 July 2021|archivedate=22 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200522081921/https://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203}}</ref> [[Зүүн Иерусалим]], [[Голанай үндэрлиг|Голанай үндэрлигые]] оролсуулан Израилиин хуули тогтоомжын дагуу ниитэ талмайнь 22,072 хабтагай дүрбэлжэн км,<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012|title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes|date=11 September 2012|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=13 June 2013}}</ref> ба [[Баруун эрэг|Баруун эрэгэй]] сэрэгэй хиналтатай, зарим хубиин [[Палестинын Үндэһэнэй Захиргаа|Палестинын мэдэлдэ]] байдаг газар нютагые оролсуулан, Израилиин мэдэлдэ байгаа ниитэ талмайнь 27,799 хабтагай дүрбэлжэн км юм.<ref name="loc-geo">{{cite journal|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html|date=7 May 2009|title=Israel (Geography)|journal=Country Studies|access-date=12 February 2010}}</ref> Жэжэг хэмжээтэйшье Израилиинь урда хэсэгтэ оршохо [[Негев]] сүлһээ эхилээд хуурай газарай үрэжэлтэй [[Изреелиин хүнхэр]], [[Галилеа]], [[Кармель уула|Кармелиин]] хадын шэлэнүүд, хойто зүгтэ [[Голанай үндэрлиг|Голан]] хүрэтэр географиин объекттэй. Газарай дундада тэнгисэй эрье дээрхи [[Израилиин эрье шадарай тала газар|Израилиин эрье шадарай тала газарта]] Израилиин хүн зоной ехэнхинь амидардаг.<ref>{{cite web|url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx|title=The Coastal Plain|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=6 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx|archive-date=7 January 2017|url-status=dead|accessdate=16 July 2021|archivedate=7 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx}}</ref> == Хүн зон == {{Main|Израилиин хүн зон|Израилшууд}} [[Файл:Israelpop.svg|мини|Израилиин хүн зоной пирамид]] 2021 оной байдалаар Израилиин хүн зон 9,369,630 оршон байһан ба тэдэнһээ 74,2% нь эрхэтэнэй засагай газар [[Израилиин Еврейшүүд|еврей]] гэжэ регистрировалһан байна.<ref name="population_stat2019">{{cite report|url=https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf|title=Israel's Independence Day 2019|date=6 May 2019|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=7 May 2019}}</ref> [[Израилиин Араб эрхэт|Арабууд]] хүн зоной 20.9%-ие эзэлжэ байһан Араб бэшэ христосой шажантанууд болон шажангүй хүнүүд 4.8%-ие эзэлжэ байна.<ref name="population_stat2019" /> Һүүлэй арбан жэлэй хугасаанда [[Румыни]], [[Тайланд]], [[Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас|Хитад]], Африка, Урда Америкын олон тооной сагааша ажалшад Израильда һуурижаһан. Тэдэнэрэй олонхинь Израильда хуули буһаар амидарша байгаа тула бодото тоо баримта тодорхойгүй байна,<ref>{{cite news|url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators|title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators|newspaper=IRIN|date=14 July 2009}}</ref> гэбэшье 166,000-һаа<ref name="population_stat2019" /> 203,000 хүрэтэр гэһэн тоо баримта байдаг.<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> 2012 оной 6 һара гэхэдэ 60,000 шахуу Африка сагаашад Израильда нэбтэрһэн байна.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611|title=Israel rounds up African migrants for deportation|newspaper=Reuters|date=11 June 2012}}</ref> Израилшуудай 92 шахуу хубинь хото һуурин газарта амидардаг.<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=The Land: Urban Life|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx|archive-date=7 June 2013}}</ref> [[ЭЗХАХБ|ЭЗХАХБ-һаа]] 2016 ондо ниитэлһэн мэдээсэлээр израилшуудай [[Дундажа наһалалта|дундажа наһалалтые]] 82.5 жэл гэжэ тоосожо, дэлхэйдэ 6-р байрада жагсаба.<ref name="OECD_life_expec" /> Израилиинь [[Еврей хүнүүдэй эхэ орон|еврейшүүдэй эхэ орон]] боложо байгуулагдаһан ба ходо [[еврейн улас]] гэжэ нэрлэгдэдэг. Израиль уласай [[Бусалга тухай Хуули|Бусалга тухай Хуулиар]] бүхэ еврей болон еврей гаралтай хүнүүдтэ [[Израилиин гражданство]] абаха эрхые олгодог.<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm|publisher=Knesset|title=The Law of Return|access-date=14 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199|archive-date=27 November 2005}}</ref> === Хотоной үндэһэн районууд === {{wide image|Tel Aviv Panorama.jpg|1000px|}}{{Largest cities of Israel}} == Засагай газар ба улас түрэ == === Захиргаанай хубаалга === {{Main|Израилиин Дүүргэнүүд}} {{Israel Labelled Map}} Израиль уласынь засаг захиргаанай зургаан [[Израилиин дүүргэнүүд|дүүргэдэ]] (Еврей: מחוזות‎) хубаагдадаг – [[Түб дүүргэ (Израиль)|Түб]], [[Һайфа дүүргэ|Һайфа]], [[Иерусалим дүүргэ|Иерусалим]], [[Хойто дүүргэ (Израиль)|Хойто]], [[Урда дүүргэ (Израиль)|Урда]] ба [[Тель-Авив дүүргэ|Тель-Авив дүүргэнүүд]] мүн [[Баруун эрье|Баруун эрьедэхи]] [[Иудея ба Самари можо]] юм. Бүхэ Иудея ба Самари можо болон Иерусалим, Хойто дүүргын зарим хэһэгые Израилиин нэгэ хэһэг гэжэ олон уласта хүлеэн зүбшөөрдөггүй. Дүүргэнүүдые нафот (Еврей: נפות‎) гэжэ нэрлэһэн 15 дид хэһэгтэ хубаадаг.<ref>{{cite web|publisher=Central Bureau of Statistics|title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics|url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|format=doc|access-date=4 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195435/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|archive-date=21 February 2011|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Дүүргэ ! rowspan="2" |Ниислэл ! rowspan="2" |Томоохон хото ! colspan="4" |Хүн зон<ref name="districts_pop">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_17&CYear=2017|title=Localities and Population, by Population Group, District, Sub-District and Natural Region|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}</ref> |- !Еврейшүүд !Арабууд !Ниитэ ! class="unsortable" |тэмдэглэл |- ![[Иерусалим Дүүргэ|Иерусалим]] | colspan="2" |[[Иерусалим]] | style="text-align:right" |{{percentage|721300|1083300}} | style="text-align:right" |{{percentage|344500|1083300}} | style="text-align:right" |{{sort|1083300|1,083,300}} |{{ref|jerusalemdistrict|a}} |- ![[Хойто Дүүргэ (Израиль)|Хойто]] |[[Ноф-ха-Галиль]] |[[Назарет]] | style="text-align:right" |{{percentage|603400|1401300}} | style="text-align:right" |{{percentage|752700|1401300}} | style="text-align:right" |{{sort|1401300|1,401,300}} | |- ![[Һайфа Дүүргэ|Һайфа]] | colspan="2" |[[Һайфа]] | style="text-align:right" |{{percentage|679400|996300}} | style="text-align:right" |{{percentage|255100|996300}} | style="text-align:right" |{{sort|0996300|996,300}} | |- ![[Түб Дүүргэ (Израиль)|Түб]] |[[Рамла]] |[[Ришон-ле-Цион]] | style="text-align:right" |{{percentage|1852400|2115800}} | style="text-align:right" |{{percentage|172700|2115800}} | style="text-align:right" |{{sort|2115800|2,115,800}} | |- ![[Тель-Авив Дүүргэ|Тель-Авив]] | colspan="2" |[[Тель-Авив]] | style="text-align:right" |{{percentage|1289500|1388400}} | style="text-align:right" |{{percentage|20900|1388400}} | style="text-align:right" |{{sort|1388400|1,388,400}} | |- ![[Урда Дүүргэ (Израиль)|Урда]] |[[Беэр-Шева]] |[[Ашдод]] | style="text-align:right" |{{percentage|909200|1244200}} | style="text-align:right" |{{percentage|250800|1244200}} | style="text-align:right" |{{sort|1244200|1,244,200}} | |- ![[Иудея ба Самари Можо|Иудея ба Самари Можо]] |[[Ариэль (хото)|Ариэль]] |[[Модиин-Илит]] | style="text-align:right" |{{percentage|391000|399300}} | style="text-align:right" |{{percentage|600|399300}} | style="text-align:right" |{{sort|0399300|399,300}} |{{ref|judeaandsamaria|b}} |} : {{note|jerusalemdistrict|a}} [[Зүүн Иерусалим|Зүүн Иерусалимдахи]] 200,000 еврей, 300,000 арабуудые оруулалсаад.<ref name="jerusalem_pop">{{cite web|url=http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf|title=Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading, 2015|publisher=Jerusalem Institute for Israel Studies|access-date=19 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924044837/http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf|archive-date=24 September 2017|url-status=dead|accessdate=11 July 2021|archivedate=24 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170924044837/http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf}}</ref> : {{note|judeaandsamaria|b}} Зүбхэн Израилиин эрхэтэд. === Тусхай түхэлэй һуурин === * [[Бүлгэмэй сэлеэн]] * [[Еврейн нютаг]] * [[Кибуц]] * [[Квуца]] * [[Мошав]] * [[Мошава]] === Израилиин эзэмдэһэн газар нютаг === {{Main|Израилиин эзэмдэһэн газар нютаг|Баруун эрьеын Израилиин оккупаци}} [[Файл:Map of Israel, neighbours and occupied territories-en.svg|thumb|300px|Баруун эрьеын, Газын хэлтэс, Голанай үндэрлигые харуулһан Израилиин карта]] {{Israeli occupations navbox}} {{Administration in the Palestine region}} 1967 ондо [[Зургаан Үдэрэй дайн|Зургаан Үдэрэй дайнай]] үрэ дүндэ Израиль Зүүн Иерусалим, Газын хэлтэс, Голанай үндэрлиг ба Баруун эрьеэ эзэлжэ абаһан. == Эдэй засаг == {{Main|Израилиин Эдэй засаг}} [[Файл:View_of_Diamond_Exchange_Center_from_Azrieli_Center.jpg|слева|мини|[[Рамат-Ган]]дахи [[Алмазай биржын дүүргэ]]]] Израилиинь [[Баруун Ази]], [[Дунда Дурна|Ойрохи Дурнын]] эдэй засаг, ажа үйлэдбэриин хүгжөөлгөөрөө хамагай дэбжэлтэтэ орон гэжэ тоосогдодог.<ref name="Chua 2003 219–220">{{Cite book|title=World On Fire|last=Chua|first=Amy|publisher=Knopf Doubleday Publishing|year=2003|isbn=978-0-385-72186-8|pages=[https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/219 219–220]|url=https://archive.org/details/worldonfirehowex00chua_0/page/219}}</ref><ref>{{Cite book|url={{Google books|Up_7Bh8SbDcC|page=|keywords=%22israel+is+the+most+industrialized%22|text=%22israel+is+the+most+industrialized%22|plainurl=yes}}|title=Northern and Western Asia|isbn=978-0-8225-2915-6|last1=Bramwell|first1=Martyn|year=2000}}</ref> Израилиин шанартай [[Израилиин ехэ һургуули ба коллежуудай жагсаалта|ехэ һургуулиин болбосорол]], үндэр хүсэл эрмэлзэлтэй, болбосоролтой хүн зониие бүридэлгэнь улас ороной үндэр технологиин хүгжэлтэ эдэй засагай хурдатай хүгжэлгые дэмжэдэг гол хэрэгсэл юм.<ref name="David Adler">{{cite web|url=http://monitor.icef.com/2014/03/ambitious-israeli-students-look-to-top-institutions-abroad/|title=Ambitious Israeli students look to top institutions abroad|publisher=ICEF|date=10 March 2014|access-date=20 January 2015|author=David Adler}}</ref> 2010 ондо [[ЭЗХАХБ|ЭЗХАХБ-да]] ороһон.<ref name="OECD" /><ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/general/listofoecdmembercountries-ratificationoftheconventionontheoecd.htm|title=List of OECD Member countries&nbsp;— Ratification of the Convention on the OECD|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|access-date=12 August 2012}}</ref> Израиль улас [[Дэлхэйн Эдэй Засагай Форум|Дэлхэйн Эдэй Засагай Форумһаа]] гаргаһан ''[[Дэлхэйн Үрдилдэхэ Шадабариин Тоосоон|Дэлхэйн Үрдилдэхэ Шадабариин Тоосоондо]]'' 16-да,<ref>{{cite report|last=Schwab|first=Klaus|author-link=Klaus Schwab|date=2017|title=The Global Competitiveness Report 2017–2018|url=http://www3.weforum.org/docs/GCR2017-2018/05FullReport/TheGlobalCompetitivenessReport2017%E2%80%932018.pdf|publisher=World Economic Forum|access-date=17 November 2017}}</ref> [[Дэлхэйн Банк|Дэлхэйн Банкһаа]] [[Бизнес Эрхилхэдэ Хилбар Байдалай Индекс|''Бизнес Эрхилхэдэ Хилбар Байдалай'' Индексээр]] 54-тэ жагсаһан.<ref>{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/israel|title=Doing Business in Israel|publisher=World Bank Group|access-date=17 November 2017}}</ref> Үндэр ур шадабаритай ажал эрхилдэг хүнүүдэй эзэлхэ хуби хэмжээгээр Израиль дэлхэйдэ 5-р байранда жагсаба.<ref>{{cite web|url=http://reports.weforum.org/global-human-capital-report-2017/dataexplorer/#economy=ISR|title=Global Human Capital Report 2017|date=13 September 2017|publisher=World Economic Forum|access-date=23 April 2018|accessdate=13 July 2021|archivedate=6 January 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106091003/http://reports.weforum.org/global-human-capital-report-2017/dataexplorer/#economy=ISR}}</ref> Израилиин эдэй засагай мэдээлэлынь Голанай үндэрлиг, Зүүн Иерусалим, Баруун эрэгдэхи Израилиин һуурингүүдые багтааһан Израилиин эдэй засагай нютаг дэбисхэрые хамардаг. [[Файл:BursaTelAviv-1.jpg|мини|[[Тель-Авивай хүрэнгын биржэ]]. Онсогой байдалай үедэ биржые эдэбхитэй байлгаха үүдэнһээ системэнь газар доорохи бункертэ байрладаг компьютерэй аралжаа хэхэдэ эгээл тохиромжотой.<ref>[http://www.jpost.com/Business/Business-News/Tel-Aviv-Stock-Exchange-inaugurates-trading-in-new-building-374766 Tel Aviv Stock Exchange inaugurates trading in new building], By GLOBES, NIV ELIS, 9 August 2014</ref>]]Байгаалиин баялиг хизаарлагданги байһанша [[Израилиин хүдөө ажахы|хүдөө ажахы]], ажа үйлэдбэриин һалбари эршэмтэй хүгжэжэ, Израиль үрэ таряа, үхэрэй мяханһаа бусад хүнэһэнэй үйлэдбэрилгээр уласаа бүрин хангадаг болонхой. 2017 ондо ниитэ 66.76 тэрбум долларай үнэтэй түүхэй эд, сэрэгэй багажа зэбсэг, болбосоруулагдаагүй алмаз, түлишэ, үрэ таряа ба эд хэрэглэгшэдэй бараа зэрэгые Израильруу импортировалагдаһан.<ref name="cia" /> Экспортын үндэһэн шэглэлдэ машина ба багажа зэбсэг, программа хангамжа, зүһэгдэһэн алмаз, хүдөө ажахын продукци, химикатууд, нэхэмэл зүйл ба хубсаһа; 2017 ондо Израилиин экспорт 60.6 тэрбум долларта хүрэһэн байна.<ref name="cia" /> [[Израилиин Банк]] 113 тэрбум долларай гадаада валютын нөөсэтэй.<ref name="cia" /> 1970-д онһоо хойшо Израиль АНУ-һаа [[АНУ–Израилиин сэрэгэй харилсаан|сэрэгэй туһаламжа]] абаша, зээлиин гаранти хэлбэриэр эдэй засагай туһалалсалга абаша ерэһэн ба одоо Израилиин [[Гадаада үрэ|гадаада үриин]] бараг тала хубиие эзэлжэ байна. Израилиинь дэлхэйн үндэр хүгжэлтэй оронуудай хамагай бага гадаада үритэй ба сэбэр гадаада үриин хэмжээгээр зээлидүүлэгшэ орон ба 2015 ондо 69 тэрбум долларай ашагтай байһан.<ref>{{cite press release|date=20 September 2015|title=Israel's International Investment Position (IIP), June 2015|url=http://www.boi.org.il/en/NewsAndPublications/PressReleases/Pages/20-09-2015-IIP-Q2.aspx|publisher=Bank of Israel|access-date=29 January 2017}}</ref> Израилиинь дэлхэй дээр [[Стартап|стартапай]] хэмжээгээр АНУ-ай дараа хоёрдугаарта,<ref>{{cite book|title=Intellectual Capital for Communities: Nations, Regions, and Cities|last=Bounfour|first=Ahmed|author2=Edvinsson, Leif|year=2005|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-7506-7773-8|page=47 (368 pages)}}</ref> NASDAQ-та регистрацитай хампааниудай тоогоор АНУ, Хятадын дараа гурбадугаарта ороһон.<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/sites/richardbehar/2016/05/11/inside-israels-secret-startup-machine/|title=Inside Israel's Secret Startup Machine|magazine=Forbes|date=11 May 2016|access-date=30 October 2016|author=Richard Behar}}</ref> [[Intel]]<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Business/BusinessNews/Article.aspx?id=52876|newspaper=The Jerusalem Post|date=27 February 2007|access-date=20 March 2012|title=Intel to expand Jerusalem R&D|last=Krawitz|first=Avi}}</ref> ба [[Microsoft]]<ref>{{cite web|url=http://www.microsoftrnd.co.il/about/leadership|publisher=Microsoft|access-date=19 March 2012|title=Microsoft Israel R&D center: Leadership|quote=Avi returned to Israel in 1991, and established the first Microsoft R&D Center outside the US&nbsp;...|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120313223906/http://www.microsoftrnd.co.il/about/leadership|archive-date=13 March 2012|accessdate=19 July 2021|archivedate=13 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313223906/http://www.microsoftrnd.co.il/about/leadership}}</ref> нар Израильда анханай гадаадын научно-шэнжэлэлгын центрээ бариһан ба [[IBM]], [[Google]], [[Apple]], [[Hewlett-Packard]], [[Cisco Systems]], [[Facebook]] ба [[Motorola]] зэрэг бусад үндэр технологиин олон үндэһэнэй корпорациуд шэнжэлэл, бэлэдхэлгын центрүүдээ Израильда нээһэн юм. 2007 ондо Америкын зөөри оруулагша [[Уоррен Баффет|Уоррен Баффетай]] [[Berkshire Hathaway]] хампааниинь Израилиин [[Iscar]] хампааниие 4 тэрбум доллараар худалдажа абаһан.<ref>{{cite news|title=Berkshire Announces Acquisition|work=[[The New York Times]]|date=6 May 2006|access-date=15 May 2010|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02E7DB1F3FF935A35756C0A9609C8B63}}</ref> Израильда ажалай үдэриинь Няма гарагһаа Пүрбэ гараг хүрэтэр (5 үдэрэй [[ажалай долоон хоног]]) гү, али Баасан гарагта (6 үдэрэй ажалай долоон хоног). Баасан гарагые ажалай үдэр, хүн зоной диилэнги хубиие Еврейшүүд эзэлдэг газаруудта [[Шаббат|''Шаббатай'']] үдэрые тэмдэглэхэдээ Баасан гарагиинь "богони үдэр" ба жииртээ үбэлэй 14:00 саг хүрэтэр, зунай 16:00 саг хүрэтэр үргэлжэлдэг. === Транспорт === {{Main|Израилиин Транспорт}} [[Файл:4X-ECC_LLBG_09-05-2014b.jpg|мини|[[Бен-Гурионой нэрэмжэтэ Уласхоорондын Аэропорт|Бен-Гурионой Уласхоорондын Аэропорт]]]] Израилиинь 19,224 км хатуу хушалтатай [[Израилиин Автомашинын зам|зам]],<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st24_10&CYear=2016|title=Roads, by Length and Area|date=1 September 2016|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=15 February 2017}}</ref> 3 сая автомашинатай.<ref name="vehicles">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201627085|title=3.09&nbsp;Million Motor Vehicles in Israel in 2015|date=30 March 2016|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=15 February 2017}}</ref> 1000 хүндэ ноогдохо автомашинын тоо 365 байгаань хүгжэнги оронуудай хубида бага юм.<ref name="vehicles" /> Израиль улас хубаарита шэглэлдэ 5,715 автобустай,<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/shnaton60/st24_04.pdf|title=Bus Services on Scheduled Routes|year=2009|publisher=Israeli Central Bureau of Statistics|access-date=5 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110610053142/http://www.cbs.gov.il/shnaton60/st24_04.pdf|archive-date=10 June 2011|url-status=dead}}</ref> ба хэдэ хэдэн транспортын обслуживани эрхилдэг ба хамагай томонь [[Эгед|Эгедиинь]] уласай ехэнхи хэсэгтэ обслуживалдаг. [[Израилиин Түмэр харгын транспорт|Түмэр харгынууд]] 1277 км үргэлжэлдэг ба зүбхэн засагай газарай [[Израилиин түмэр харгы|Израилиин Түмэр Харгы]] хампаани ажаллуулдаг.<ref name="cbs_rails">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st24_03&CYear=2016|title=Railway Services|date=1 September 2016|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=15 February 2017}}</ref> 1990-д оной эхиндэ ба дунда үеһээ эхилһэн Томо инвестициин дараа поездоор жэлдэ ябадаг хүнэй тоо 1990 ондо 2.5 сая байһан, харин 2015 ондо 53 сая боложо; мүн түмэр харгынууд жэлдэ 7.5 сая тонно ашаан зөөбэрилдэг.<ref name="cbs_rails2" /> Израильда Тель-Авивһаа ойро уласхоорондын агаарай транспортын гол түб болохо [[Бен-Гурионой нэрэмжэтэ Уласхоорондын Аэропорт|Бен-Гурионой Аэропорт]], хамагай урда хэсэгэй Эйлат боомто хотые хангадаг [[Рамоной Аэропорт]] зэргэ уласхоорондын хоёр [[Израиль дахи Аэропортын жагсаалта|аэропорт]] хангадаг. Дотоодын хэдэ хэдэн жэжэг ниидэхэ онгосын буудал байдаг.<ref name="Transportation in Israel">{{Cite book|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Economy/transport.html|title=Transportation in Israel|year=2001|publisher=Jewish Virtual Library|access-date=5 February 2010|isbn=978-0-08-043448-3|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706184733/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Economy/transport.html|archive-date=6 July 2008}}</ref> Израилиин хамагай томо аэропорт болохо, Бен-Гурион 2015 ондо 15 сая гаруй пассажир хангаба.<ref>{{cite web|url=http://www.iaa.gov.il/en-US/airports/bengurion/Pages/Statistics.aspx|title=Statistics|publisher=Israel Airports Authority|access-date=15 February 2017}}</ref> == Зүүлтэ == <references responsive="" /> == Холбоо == ; Засагай газар * [https://www.gov.il/en Government services and information website] * [http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Pages/default.aspx About Israel] at the [[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israel Ministry of Foreign Affairs]] * [http://www.pmo.gov.il/English/Pages/default.aspx Албан ёһоной вебсайт] of the [[Prime Minister's Office (Israel)|Israel Prime Minister's Office]] * [http://www.cbs.gov.il/reader/cw_usr_view_Folder?ID=141 Албан ёһоной вебсайт] of the [[Israel Central Bureau of Statistics]] * [https://new.goisrael.com/ GoIsrael.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218064407/https://new.goisrael.com/ |date=2017-02-18 }} by the [[Ministry of Tourism (Israel)|Israel Ministry of Tourism]] ; Юрэнхы мэдээлэл * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109203809/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel |date=2021-01-09 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [https://www.jewishvirtuallibrary.org/israel Израиль], [[Jewish Virtual Library]] * [https://www.oecd.org/israel/ Израиль], [[OECD]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=IL Key Development Forecasts for Israel] from [[International Futures]] * {{Curlie|Regional/Middle_East/Israel}} *{{GovPubs|Israel}} ; Картууд * {{Wikiatlas}} * {{OSM relation|1473946}} {{1000 үгүүлэл}} {{Ази}} [[Категори:Израиль| ]] [[Категори:1948 ондо Азида байгуулагдаhан]] [[Категори:Араб хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг]] [[Категори:Азиин уласууд]] [[Категори:Зүүн Газарай дундада тэнгис]] [[Категори:Еврейн уласууд]] [[Категори:1948 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг]] [[Категори:НҮБ-эй гэшүүн уласууд]] [[Категори:Дунда Дурнын уласууд]] [[Категори:Левант]] [[Категори:Баруун Азиин уласууд]] [[Категори:Палестина (бүһэ нютаг)|*]] [[Категори:Израилиин Нютагдахи улас түрын байгуулганууд]] [[Категори:Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд]] bd5uop4hwfirmpi3y7bwmbmwa39141x 0 8353 74786 73853 2026-07-28T22:46:16Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74786 wikitext text/x-wiki {{Улас орон |буряад_нэрэ = Делавэр можо улас |уугуул_нэрэ = State of Delaware |статус = [[Америкын Нэгэдэһэн Улас#Холбооной тогтолсоо: можо уласууд болон орон нютагууд|АНУ-ай можо улас]] |дуулал = |туг = Flag of Delaware.svg |тугай_бэшэлгэ = Далбаа |һүлдэ = Seal of Delaware.svg |һүлдын_бэшэлгэ = Уласай тамга |газарай_зураг = Map_of_USA_DE.svg |хэмжээ = |бэшэлгэ = [[АНУ]]-да Делавэрэй байра |уряа = ''Liberty and Independence''<br/><small>''Эрхэ сүлөө ба бэе даанги байдал''</small> |ниислэл = [[Довер (Делавэр)|Довер]] |хэлэн = үгы байна (''де-факто'' [[Англи хэлэн|англи]])<ref>[http://legis.delaware.gov/LIS/LIS144.NSF/vwLegislation/SB+129?Opendocument SB 129] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310075049/http://legis.delaware.gov/LIS/LIS144.NSF/vwLegislation/SB+129?Opendocument |date=2010-03-10 }}, if passed (assigned 2007-06-13 to Senate Education Committee), would designate English as the official state language.</ref> |тэргүүнэй_тушаал1 = Амбан захирагша |тэргүүн1 = Джек Маркелл |тэргүүнэй_тушаал2 = Дэд захирагша |тэргүүн2 = Мэтью Денн |газар_нютаг = 6445 км² |уһанай_хуби = 1396 км² (21,7 %) |хүн_ама = 907 135 (2011)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |дополнительный_параметр = Можо улас болоһон үдэр |содержимое_параметра = 1787 оной 12 һарын 7 (1-дэхи) }} '''Делавэр''' ({{lang-en|Delaware}}) — [[Америкын Нэгэдэһэн Улас]]ай Дундада Атлантын бүһэдэ [[Атлантын далай]]н эрьедэ байрладаг АНУ-ай нэгэ можо улас.<ref name="WhichRegion">While the [http://www.census.gov/geo/www/reg_div.txt U.S. Census Bureau] designates Delaware as one of the [[South Atlantic States]], many consider it to be a part of the [[Mid-Atlantic States]] and/or [[Northeastern United States]]. Examples include other U.S. government agencies (such as the [http://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/rrhtml/regdef.html Library of Congress], [http://walrus.wr.usgs.gov/infobank/gazette/html/regions/mat.html Geological Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090630013801/http://walrus.wr.usgs.gov/infobank/gazette/html/regions/mat.html |date=2009-06-30 }}, [http://www.epa.gov/region03/index.htm Environmental Protection Agency], [http://www.nps.gov/nero/nero.htm National Park Service], and [http://www.eia.doe.gov/pub/oil_gas/natural_gas/analysis_publications/ngpipeline/northeast.html Department of Energy]), and public service organizations (such as [http://www.delawareaa.org/thenortheastregion.html Alcoholics Anonymous] and [http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer?pagename=Amtrak/Page/Browse_Routes_Page&c=Page&cid=1081256321410&ssid=134 Amtrak]). [http://www.google.com/Top/Regional/North_America/United_States/Delaware/ Google's] categorization scheme includes it in both the Mid-Atlantic and Northeastern regions.</ref> Тус можо уласай нэрэ Британиин тайжа, [[Вирджини]]ин түрүүшын колониин захирагша Томас Вэст, 3-р барон Де Ла Варрай нэрээр мүнөөнэй Хэнлопен хошууниие анха нэрлэһэнһээ үүдэлтэй.<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Delaware |title=Delaware |accessdate=2007-02-24 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref> == Танисуулга == Делавэрынь Делмарва хахад аралай зүүн хэһэгтэ, Делавэр булан, Чесапик булангай хоорондо оршохо болон нютаг дэбисхэрээр [[Род-Айленд]]ын лэ урда һүүлһээ хоёрто ородог. 2007 оной тоосоогоор Делавэрэй хүн зон уласдаа 45-да орожо байһан бол, хүн зоной нягташалаар 6-да орожо байба. Хүн зоной 60 үлүү хубинь Нью-Касл тойрогто амидардаг<ref name="Census">http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/voting/011400.html</ref>. Делавэрынь гурбан тойрогто хубаагдана. Тухайлбал: Нью-Касл, Кент, Сассекс,, Урда хоёр тойрогынь хүдөө ажахын тойрогууд бол, хойто хэһэгынь тус можо уласые эрхэтэнэй эрдэмтэд, инженерэй ажаллаха хүсэндэ эзэлхэ хуби болон 1000 хүндэ ногдохо компани, хуби хүндэ олгогдоһон патентын тоогоор хоёрто ороходо нэмэри болоһон.<ref>{{cite web |url=http://www.neweconomyindex.org/states/2002/delaware.html |title=The State New Economy Index |year=2002 |publisher=The Progressive Policy Institute (PPI) |accessdate=2014-11-27 |archivedate=2010-08-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829000018/http://www.neweconomyindex.org/states/2002/delaware.html }}</ref> Можо уласай эдэй засаг, үйлэдбэриин хүгжэлэй түүхэнь дэлхэйн хамагай томо химиин үйлэдбэринүүдэй нэгэ болохо Дюпоной гэр бүлын нүлөөлэлтэй ойро холбоотой.<ref>{{cite web |url=http://www.delawareliving.com/history.html |title=Delaware Living History |accessdate=2014-11-27 |archivedate=2009-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090508145209/http://delawareliving.com/history.html }}</ref> Анха [[XVI зуун]]да европошууд эрьэень нээхэһээ үмэнэ, Делавэртэ [[унаган америкынхид]]ай хэд хэдэн бүлэг оршон һуужа байһанай дотор хойто зүгтэ Линапе, урда зүгтэ Нантикоке омогойхид нютаглажа байба. Анха 1631 ондо мүнөөдэрэй Левес хотын ойролсоо оршохо Зваанендэ дахи голланд худалдаашад энэ нютагые колонизацилһан.<ref>{{cite web |url=http://portal.delaware.gov/facts/history/delhist.shtml |title=State of Delaware (A brief history) |accessdate=2014-11-27 |archivedate=2012-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402082930/http://portal.delaware.gov/facts/history/delhist.shtml }}</ref> Делавэрынь [[Америкын хубисхалта дайн]]да оролсоһон түрүүшын 13 можо уласай нэгэ болон 1787 оной арбанхоёрдугаар һарын 7-ндо [[АНУ-ай Үндэһэн Хуули]]ие соёрхон баталһан түрүүшын можо улас болобо. == Газарзүйн байра == {| class="wikitable" width="60%" style="text-align:center" !colspan="3"|Хүршэ засаг захиргаанай нэгэжэ |- | width="35%" | ''Баруун-хойто:''<br />[[File:Flag of Maryland.svg|20px]] [[Мэрилэнд]] | width="30%" | ''Хойто:''<br />[[File:Flag of Pennsylvania.svg|20px]] [[Пенсильвани]] | width="35%" | ''Зүүн-хойто:''<br />[[File:Flag of New Jersey.svg|20px]] [[Нью-Джерси]] |- | width="35%" | ''Баруун:''<br />[[File:Flag of Maryland.svg|20px]] [[Мэрилэнд]] | width="30%" | [[Файл:Brosen windrose.svg|50px]] | width="35%" | ''Зүүн:''<br />[[Атлантын далай]] |- | width="35%" | ''Баруун-урда''<br />[[File:Flag of Maryland.svg|20px]] [[Мэрилэнд]] | width="30%" | ''Урда:''<br />[[File:Flag of Maryland.svg|20px]] [[Мэрилэнд]] | width="35%" | ''Зүүн-урда:''<br />[[Атлантын далай]] |}</center> == Зүүлтэ == {{зүүлтэ}} == Холбооһон == {{commonscat|Delaware}} * [http://www.delaware.gov/ State of Delaware homepage] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Delaware Delaware State Databases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515221005/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Delaware |date=2008-05-15 }} - Annotated list of searchable databases produced by Delaware state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [http://www.visitdelaware.com/ Delaware Tourism homepage] * [http://datamil.delaware.gov/ Delaware Map Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514074757/http://datamil.delaware.gov/ |date=2008-05-14 }} * [http://www.stateplanning.delaware.gov/ Delaware Population Projections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106182554/http://stateplanning.delaware.gov/ |date=2010-01-06 }} * [http://www.kalmarnyckel.org The Kalmar Nyckel Foundation & Tall Ship Kalmar Nyckel.] * {{cite wikisource|The Emancipation Proclamation|Abraham Lincoln}} * [http://www.access.gpo.gov/congress/senate/constitution/amdt13.html U.S. Senate site with the full U.S. Constitution and the Thirteenth Amendment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060515075141/http://www.access.gpo.gov/congress/senate/constitution/amdt13.html |date=2006-05-15 }} "Slavery and Involuntary Servitude" * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=DE Energy & Environmental Data for Delaware] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=DE USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Delaware] * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/10000.html U.S. Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222010344/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/10000.html |date=2014-02-22 }} * [http://www.usnewspapers.org/state/delaware Delaware Newspapers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220023114/http://www.usnewspapers.org/state/delaware/ |date=2007-02-20 }} * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/DE.htm Delaware State Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016193753/http://ers.usda.gov/StateFacts/DE.htm |date=2011-10-16 }} * [History topics timeline of Delaware 1737–1837][http://www.usastatesdates.com/delaware.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118131429/http://www.usastatesdates.com/delaware.htm |date=2012-01-18 }} * [http://www.delamed.org/ Delaware Academy of Medicine] * [http://www.healthyde.org/ HealthyDE.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219132847/http://www.healthyde.org/ |date=2014-12-19 }} {{АНУ-ай засаг захиргаанай нэгэжэ}} [[Категори:Америкын Нэгэдэһэн Улас]] [[Категори:Делавэр| ]] jw71gxg2x6znzogcvjoh8p48emgzkfm 0 9516 74787 71306 2026-07-29T01:53:25Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74787 wikitext text/x-wiki '''Хүнгэн сагаан''' (мүн '''алюмини''') гээшэ мүнгэлиг һаарал үнгэтэй, зөөлэн [[металл]] юм. Химиин тэмдэглэлгэнь '''Al''', атомой дугаарынь 13. Хүнгэн сагааниие [[боксит|боксидой]] [[хүдэр]]һээ илгажа абаха ба жэбэрдэггүй, бусад металлнуудтай харисуулхада яһала хүнгэн, маша һайн [[Сахилгаан гүйдэл|сахилгаан]] (зайн гал), дулаан дамжуулагша тула, хүнгэн сагаан болон тэрэнэй хайласые ракетэ, ниидэхэ онгосо, тээбэри, сахилгаан дамжуулха болон барилгын үйлэдбэрилгэдэ үргэн ашаглана. Хэдыгээр хүнгэн сагааниинь [[Дэлхэй|Дэлхэйн сарсадаһанда]] эгээн үргэн тархалтатай металл (ниитэ химиин элементнүүд дунда 3-та гү, али [[хүшэлтүрэгшэ]], [[сахюур]]ай һүүлдэ) болобошье, байгаали дээрэ сэбэрээрээ маша хобор, боксидой хүдэрһээ илгажа абахада маша үндэр [[температура]] шаардана (950-980&nbsp;°C). == Хэрэглэлгэ == Хүнгэн сагаанай практичекэ хэрэглэлгэнь металлнуудһаа эгээн ехэнь байдаг. Хүнгэн сагаанай хэрэглэлгын шухала һалбаринь хүнгэн хайласануудай үйлэдбэрилгэ юм. Сэвэр хүнгэн сагааниие химиин аппарат, багажа түхеэрэмжэ, зайн гал дамжуулха утаһан хэхэдэ хэрэглэнэ. Хүнгэн сагаан хабтаһаниие конденсатор бэлэдхэхэдэ хэрэглэнэ. Хүнгэн сагаан-калиин сүрые KAl(SO₄)₂ · 12H₂O-ые [[Шуһан|шуһа]] тогтооходо гадуур хэрэглэнэ. Хүнгэн сагаанай зарим хэрэглэлгэ: * Тээбэри (бүхы түрэлэй [[автомашина]], ниидэхэ онгосо, вагон, унадаг мөөр зэргэ) * Боодол, һаба һуулга (түмпэн, тугалган саарһан зэргэ) * [[Уһан|Уһа]] сэбэршүүлхэ * Барилга (сонхын хүреэ, хаалга гэхэ мэтэ) * Сахилгаан дамжуулха шугам * Сэбэр хүнгэн сагааниие (99.980% - 99.999% Al) электроник, компакт диск * [[Компьютер]]эй процессор, транзисторой хүргэлтын системэдэ * Нунтаг хүнгэн сагааниие будаг, пиротехникын үйлэдбэрилгэдэ * Анагааха ухаанда, эм, вакцинада адьювантаар == Изотопи == Хүнгэн сагааниинь атом массань 23-30 хүрэтэрхи 9 изотопитой болоод, энэнһээ гансал ²⁷Al (тогтоборитой) ба ²⁶Al (тогтоборигүй, хахад задаралай хугасаань ''t''_1/2 = 7.2 × 10⁵ [[жэл]]) байгаали дээрэ тааралдана. ²⁷Al тархалта 99.9+ %, ²⁶Al аргоной задаралаар бии болоно. == Физикын тогтомолнууд == * Атомой радиус: 0,143 нм * Al3+ ионой радиус: 0,057 нм * Ионизациин энерги: Al3+ + 3 e− → Al * Сахилгаан һөөргэ шанар: 1,6 эв * Нягта: 2,7г/см³ == Нээһэнэй түүхэ == 1825 ондо [[Һанс Кристиан Эрстед|Эрстед]] AlCl₃-ые калиин амальгамаар ангижаруулжа металл хүнгэн сагааниие гаргаба. 1827 ондо [[Фридрих Вёлер|Вёлер]] энэ аргые болбосоронгы болгожо амальгамые металл калиигаар һолибо. == Байгаалида оршохо == Хүнгэн сагаан байгаалида эгээн ехэ тархаһан (газарай гадаргада 8%-ые эзэлнэ) металл юм. Хүнгэн сагаан байгаалида силикадууд (жоншо, гилтгануур), мүн шабарай найралгада байдаг. Хүнгэн сагаанай нэгэдэлнүүдһээ эгээн аша холбогдолтойнь Al₂O₃ (корунд рубин, сафир), ортоклаз (K Al Si O10), албит NaAlSi3O10, баналт (Al2O3 · nH2O) юм. * Алюминиие гаргаха оршон үеын аргань Al₂O₃–иие электролизда оруулха ябадал юм. * Хүнгэн сагаан +3 эһэлдэлэй зэргэ үзүүлхэ болон комплекс нэгдэлдээ 4 ба 6 гэһэн координатын тоо үзүүлнэ. Хүнгэн сагаан хүшэлтүрэгшэтэй эршэмтэй харилсан үйлэшэлэлсэжэ Al₂O₃ гэһэн оксид үүсхэнэ. 4Al+3O₂→2 Al₂O₃ Хүнгэн сагаан агаарта эһэлдэһэнэй дүндэ тэрэнэй гадаргууда оксидой нягта бүрхөөг бии болоно. Иимэ бүрхөөгүүдтэ бии болоһоноор алюминяар хэгдэһэн эдлэлнүүд агаарта, мүн уһанда маша тогтоборитой байна. Хэрбээ гадаргуугай эһэлэн бүрхөөгые абаха юм бол хөнгөн цагаан устай харилцан үйлэшэлэлсэжэ [[Уһантүрэгшэ|уһантүрэгшые]] илгаруулна. 2Al+6H₂O→2Al(OH)₃+3H₂ Хүйтэндэ HNO₃, H₂SO₄-н концентрацитай [[хүшэл]]нүүдтэ Al₂O₃ бүрхөөг бии болоһонһоо эдибхигүй болоно. Бусад кристаллай хүшэлтэй эдибхитэй урбалда орожо уһантүрэгшэ илгаруулна. 2Al+6KOH+6H₂O→2K₃[Al(OH)₆]+3H₂ * Алюминотермиин аргын үндэһэ болодог. FeO₂+8Al→4 Al₂O₃ +9Fe * Алюминиин оксид: Амеротер шэнжэтэй болон хүшэл шүлтэтэй харилсан үйлэшэлнэ Al₂O₃ +6HCl→2AlCl₃+3H₂O Шүлтын уһан уусмалтай урбалда орожо гидроксиалютнатые үүсхэнэ. Al₂O₃ +NaOH+3H₂O→2Na₃[Al(OH)₆] Al₂O₃-г натриин гидроксидтой холижо хайлуулхада металюминат бии болоно. Al₂O₃ +2NaOH→2NaAlO₂+H₂O == Алюминиин химиин шэнжэ == Алюмини металлай эдибхиин эгнээндэ эдибхи ехэтэй металлнуудай дараа байрладаг ушар эдивхитэй металлай тоодо ороно. Гэбэшье хүнгэн сагаанаар хэһэн һаба һуулга, эдлэл хүшэлтүрэгшэ, уһатай харилсан үйлэшэлэлсэдэггүй. Мүн юрэдын температурада ехэ концентрацитай азодой хүшэлдэ хайладаггүй. Алюминиин энэ шэнжэнь тэрэнэй хилбархан эһэлдэжэ оксидой бүрхөөг үүсхэн саашада эһэлдэхэһээ хамгаалдагтай холбоотой. Алюминииниинь мүнгэн уһанда хилбархан хайлажа алюминиин амальгамые үүсхэдэг. Хүнгэн сагаан (оксидой бүрхөөггүй) юрэдын нүхэсэлдэ уһатай харилсан үйлэшэлэлсэнэ. 2Al+6H₂O=2Al(OH)₃↓+3H₂↑ Температурые нэмэгдүүлхэдэ хүнгэн сагаан металл бэшэ болон ниилэмэл бодосуудтай харилсан үйлэшэлнэ. == Холбооһон == * [http://www.crnindia.com/commodity/aluminium.html Aluminium as a traded commodity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201155701/http://www.crnindia.com/commodity/aluminium.html |date=2017-02-01 }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Al/index.html WebElements.com – Aluminium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110113152/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Al/index.html |date=2006-01-10 }} * [http://www.indexmundi.com/en/commodities/minerals/aluminum/aluminum_table12.html World production of primary aluminium, by country] * [http://www.saanet.org/kashipur/docs/seenalum.htm Social and Environmental Impact of the Aluminium Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110020206/http://www.saanet.org/kashipur/docs/seenalum.htm |date=2006-01-10 }} * [http://www.world-aluminium.org/history/index.html History of Aluminium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207163726/http://www.world-aluminium.org/history/index.html |date=2006-02-07 }} == Зүүлтэ == <references /> {{Үелхэ системэ}} {{1000 үгүүлэл}} [[Категори:Химиин элемент]] [[Категори:Металл]] jdo4eb1icsynzwgj3wrgdtigfblymuj 0 13104 74788 72903 2026-07-29T02:42:55Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74788 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс һунгуули | election_name = 2021 оной Германиин холбооной һунгуули | country = Германи | type = parliamentary | ongoing = no | previous_election = 2017 оной Германиин холбооной һунгуули | previous_year = 2017 | election_date = {{Start date|df=yes|2021|09|26}} | next_election = Удаахи Германиин холбооной һунгуули | next_year = ''Удаахи'' | outgoing_members = [[19-р Бундестагай гэшүүдэй жагсаалта|ябажа буй гэшүүд]] | elected_members = | seats_for_election = [[Бундестаг|Бундестагай]] бүхы 735 һуудал | majority_seats = 368 | registered = 61,168,234 {{small|{{decrease}} 0.8%}} | turnout = 46,838,765 (76.6%) {{increase}} 0.4 [[процентнэ пункт|пп]] | opinion_polls = Opinion polling for the 2021 German federal election <!-- SPD --> | image1 = {{CSS image crop|Image=Olaf Scholz 2021 cropped.jpg|bSize=120|cWidth=120|cHeight=160}} | candidate1 = [[Олаф Шольц]] | party1 = Германиин Социал-Демократ Нам | last_election1 = 20.5%, 153 һуудал | seats1 = 206 | seat_change1 = {{increase}} 53 | popular_vote1 = 11,949,756 | percentage1 = 25.7% | swing1 = {{increase}} 5.2 пп <!-- CDU/CSU --> | image2 = {{CSS image crop|Image=Armin Laschet 2021 (cropped).jpg|bSize=120|cWidth=120|cHeight=160}} | candidate2 = [[Армин Лашет]] | party2 = ХАХ/ХОХ | last_election2 = 32.9%, 246 һуудал | seats2 = 196 | seat_change2 = {{decrease}} 50 | popular_vote2 = 11,173,806 | percentage2 = 24.1% | swing2 = {{decrease}} 8.8 пп <!-- Grüne --> | image3 = {{CSS image crop|Image=Annalena Baerbock (cropped, 2).jpg|bSize=120|cWidth=120|cHeight=160}} | candidate3 = [[Анналена Бербок]] | party3 = 90 Холбоон/Ногоонууд | last_election3 = 8.9%, 67 һуудал | seats3 = 118 | seat_change3 = {{increase}} 51 | popular_vote3 = 6,848,215 | percentage3 = 14.8% | swing3 = {{increase}} 5.9 пп <!-- FDP --> | image4 = {{CSS image crop|Image=2020-02-14 Christian Lindner (Bundestagsprojekt 2020) by Sandro Halank–2.jpg|bSize=120|cWidth=120|cHeight=160}} | candidate4 = [[Кристиан Линднер]] | party4 = Сүлөөтэ Арадшалһан Нам (Германи) | last_election4 = 10.7%, 80 һуудал | seats4 = 92 | seat_change4 = {{increase}} 12 | popular_vote4 = 5,316,698 | percentage4 = 11.5% | swing4 = {{increase}} 0.8 пп <!-- AfD --> | image5 = {{CSS image crop|Image=AfD leadership 2021.jpg|bSize=120|cWidth=120|cHeight=160}} | candidate5 = [[Алис Вайдель]] &<br>[[Тино Хрупалла]] | party5 = Германида зорюулһан Альтернатива | last_election5 = 12.6%, 94 һуудал | seats5 = 83 | seat_change5 = {{decrease}} 11 | popular_vote5 = 4,802,097 | percentage5 = 10.3% | swing5 = {{decrease}} 2.3 пп <!-- Linke --> | image6 = {{CSS image crop|Image=Die Linke Leadership 2021.jpg|bSize=120|cWidth=120|cHeight=160}} | candidate6 = [[Джанин Висслер]] &<br>[[Дитмар Барч]] | party6 = Зүүн (улас түрын нам, Германи) | last_election6 = 9.2%, 69 һуудал | seats6 = 39 | seat_change6 = {{decrease}} 30 | popular_vote6 = 2,269,993 | percentage6 = 4.9% | swing6 = {{decrease}} 4.3 пп <!-- Map --> | map_image = 2021 оной Германиин холбооной һунгуули - Һунгуулиин Тойрог ба Можын һуудалай Дүн.png | map_size = 450px | map_caption = Зүүн талада намай үнгээр һунгагдаһан округай илагшадые харуулба. Баруун таладань намай жагсаалтаар нэмэлтэ илалта байгуулһан гэшүүдые намай үнгээриинь харюулба. <!-- Result --> | title = </br>[[Германиин Засагай Газар|Засагай газар]] | before_election = [[Дүрбэдэхи Меркелиин Засагай Газар]] | before_party = [[ХАХ/ХОХ]]–[[Германиин Социал-Демократ Нам|SPD]] | posttitle = Һунгуулиин удаахи </br>Засагай газар | after_election = | after_party = }} 2021 оной 9 һарын 26-да [[Германи|Германида]] 20-р [[Бундестаг|Бундестагай]] гэшүүдые һунгаха [[Германидахи Холбооной һунгуули|'''Холбооной һунгуули''']] болобо.<ref>{{cite web|url=https://www.bundeswahlleiter.de/en/bundestagswahlen/2021.html|title=Election to the 20th German Bundestag on 26 September 2021|publisher=The Federal Returning Officer|access-date=18 March 2021|archive-date=18 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210318142631/https://www.bundeswahlleiter.de/en/bundestagswahlen/2021.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Bundestagswahl soll am 26. September 2021 stattfinden|url=https://www.spiegel.de/politik/deutschland/bundestagswahl-soll-am-26-september-2021-stattfinden-a-3a4ab269-a323-4f0f-a3b4-907e34a88052|access-date=25 November 2020|newspaper=Der Spiegel|date=25 November 2020|language=de|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204105107/https://www.spiegel.de/politik/deutschland/bundestagswahl-soll-am-26-september-2021-stattfinden-a-3a4ab269-a323-4f0f-a3b4-907e34a88052|url-status=live}}</ref> Мүн [[2021 оной Берлинай можын һунгуули|Берлин]], [[2021 оной Мекленбург-Урда Поммераниин можын һунгуули|Мекленбург-Урда Поммераниин]] [[Германиин Можонууд|Можын]] һунгуули ябагдаһан.<ref>{{cite web|title=Wahlen in Deutschland|url=http://www.election.de/cgi-bin/content.pl?url=wahlkalender.html|access-date=21 February 2021|website=Election.de|language=de|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713085820/http://www.election.de/cgi-bin/content.pl?url=wahlkalender.html|url-status=live}}</ref> Анха [[2005 оной Германиин холбооной һунгуули|2005 ондо]] томилогдоһон мүнөөнэй канцлер [[Ангела Меркель]] дахин һунгагдахагүй байхаар шиидэһэниинь,<ref>{{cite news|date=20 April 2021|title=Who are the rivals to lead Germany after Chancellor Merkel?|agency=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-56821462|access-date=22 April 2021}}</ref> [[Холбоото Бүгэдэ Найрамдаха Германи Уласай Канцлер]] дахи һунгагдахые туйлагүй анханай тохёолдол юм.<ref>{{cite news|date=2 September 2021|title=German candidates fight to woo moderate voters|work=The Economist|url=https://www.economist.com/europe/2021/09/25/german-candidates-fight-to-woo-moderate-voters|access-date=27 September 2021|issn=0013-0613}}</ref> Ниитэ һаналай 25.7% һаналаар [[Германиин Социал-Демократ Нам]] (SPD) 2005 онһоо хойшо хамагай һайн үрэ дүнгээ гаргажа, [[2002 оной Германиин холбооной һунгуули|2002 онһоо]] хойшо анха удаа хамагай томо нам боложээ. [[2013 оной Германиин холбооной һунгуули|2013 онһоо]] хойшо SPD-тэй хамтарһан [[Ехэ нэгэдэл (Германи)|ехэхэн нэгэдэлые]] ударидажа байһан засаг баригша [[ХАХ/ХОХ]] нь хамагай муу үрэ дүнгээ 24.1% тэмдэглэн бэшэжэ, [[2017 оной Германиин холбооной һунгуули|2017 оной]] 32.9%-һаа нилээд буураһан юм. [[90 Холбоон/Ногоонууд]] түүхэдэхи хамагай һайн үрэ дүнгээ 14.8%-иар абаһан, тэрэ зуура [[Сүлөөтэ Арадшалһан Нам (Германи)|Сүлөөтэ Арадшалһан Нам]] (САН) багахан амжалта үзүүлжэ 11.5% дүүргэһэн. [[Германида зорюулһан Альтернатива]] (ГзА) 10.3%-иар гурбаһаа табадугаар байра луу унажа 2,3 процентнэ пунктаар буураһан юм. [[Зүүн (улас түрын нам, Германи)|Зүүн]] 2007 ондо албан ёһоор байгуулагдаһанһаа хойшо хамагай муу дүнтэй байһан ба 5%-иин [[Һунгуулиин босоһо|һунгуулиин босоһые]] арбанай нэгэһээ үлүү хубиар дабажа шадаагүй юм. Тиибэшье нам гурбан [[Бундестагай һунгуулиин округай жагсаалта|шууд округта]] илалта байгуулһан тула хуби тааруу представительствотой байха бүрин эрхэтэй байба.<ref>{{cite web|url=https://www.bundeswahlleiter.de/en/bundestagswahlen/2021/ergebnisse/bund-99.html|title=Bundestag election 2021 - Results|access-date=28 September 2021|website=[[Federal Returning Officer]]}}</ref> Засагай газарые байгуулахада хэсүү [[Германиин засаг баригша нэгэдэл|коалиционно]] хэлсээн хиихэ хэрэгтэй ба САН ба Ногоонуудые хаанай байгуулагша гэжэ үзэжэ байгаа ба гурбан намай нэгэдэл болохо магадлалтай үрэ дүнгые хэлсэгдэжэ байгаа.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-58712619|title=Germany election: Coalition talks begin after close election|date=27 September 2021|website=[[BBC]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/sep/27/the-guardian-view-on-the-german-election-results-negotiating-a-new-era|title=The Guardian view on the German election results: negotiating a new era|date=28 September 2021|website=[[The Guardian]]}}</ref> Засаг баригша томо нэгэдэл үсөөнхиин һуудалтай хэбээр үлдэхэ боломжотой байһаншье ХАХ/ХОХ болон SPD-ай олон тоото түлөөлэгшэд энэ вариантые зайлуулһан юм.<ref>{{Cite web|last=tagesschau.de|title=Welche Koalitionen sind nach der Bundestagswahl möglich?|url=https://www.tagesschau.de/inland/btw21/moegliche-koalitionen-101.html|access-date=2021-10-03|website=tagesschau.de|language=de}}</ref><ref>{{Cite news|title=Klingbeil: „Bis 2021 gewählt“: SPD schließt Fortsetzung der Groko ohne Merkel aus|language=de|work=FAZ.NET|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/inland/spd-schliesst-fortsetzung-der-groko-ohne-merkel-aus-16630154.html|access-date=2021-10-03|issn=0174-4909}}</ref><ref>{{Cite web|last=Allgemeine|first=Augsburger|title=Waigel schließt Große Koalition bei Scheitern von Dreierbündnissen aus|url=https://www.augsburger-allgemeine.de/politik/Bundestagswahl-2021-Waigel-schliesst-Grosse-Koalition-bei-Scheitern-von-Dreierbuendnissen-aus-id60651966.html|access-date=2021-10-03|website=Augsburger Allgemeine|language=de}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-09-16|title=Im Fall einer neuen Groko: Kühnert kündigt Rücktritt als SPD-Vize an|url=https://www.fr.de/politik/bundestagswahl-2021-grosse-koalition-kevin-kuehnert-ruecktritt-spd-union-cdu-groko-90986249.html|access-date=2021-10-03|website=https://www.fr.de|language=de}}</ref><ref>{{Cite web|title=SPD erteilt Union Absage: Parteichefin Esken gegen Groko nach Wahl – scharfe Attacke gegen Koalitionspartner|url=https://www.rnd.de/politik/bundestagswahl-2021-spd-gegen-fortsetzung-der-grossen-koalition-mit-union-VGE465DEDQTABICWYIXBRV2MRQ.html|access-date=2021-10-03|website=www.rnd.de|language=de-DE}}</ref> == Унги узуур == === Урдахи һунгуули ба засагай газарай бүридэлгэ, 2017–2018 === [[2017 оной Германиин холбооной һунгуули]]<nowiki/>нь [[ХАХ/ХОХ]] ба [[Германиин Социал-Демократ Нам|SPD-ай]] хоорондо дүрбэн жэл үргэлжэлһэн [[Ехэ нэгэдэл (Германи)|ехэ нэгэдэлэй]] дараа болоһон юм. ХАХ/ХОХ нь парламентын хамагай томо бүлгэм хэбээр үлдэбэшье энэ болон SPD хоёулаан ехэхэн хохиролдо ороһон. SPD-ай ударидалга, дүрбэн жэл засаг бариһанай дараа намай хүдэлмэриие хангагдаагүй байгаагые хүлеэн зүбшөөшэ, оппозици болоно гэдэгээ мэдэгдэбэ.<ref>{{cite news|title=Die SPD geht in die Opposition – Schulz bleibt Parteichef|url=http://www.zeit.de/politik/deutschland/2017-09/spd-geht-in-die-opposition|newspaper=Die Zeit|date=24 September 2017|access-date=26 September 2017|archive-date=12 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712003037/https://www.zeit.de/politik/deutschland/2017-09/spd-geht-in-die-opposition|url-status=live}}</ref> Холбооной һунгуулиһаа үмэнэ ХАХ/ХОХ нь [[Германида зорюулһан Альтернатива|ГзА]] гү, али [[Зүүн (улас түрын нам, Германи)|Зүүнүүдтэй]] ажаллахагүй гэдэгээ амалһан тула олонхиин засагай газарые үлдэһэн сори ганса һунгалта болбол ХАХ/ХОХ, [[Сүлөөтэ Арадшалһан Нам (Германи)|САН]], ба [[90 Холбоон/Ногоонууд|Ногоонуудһаа]] бүридэһэн [[Ямайка нэгэдэл (улас түрэ)|Ямайка нэгэдэл]] байба.<ref>{{cite news|title=Kommt jetzt Jamaika?|url=http://www.zeit.de/politik/deutschland/2017-09/bundestagswahl-2017-live|newspaper=Die Zeit|date=24 September 2017|access-date=26 September 2017|archive-date=11 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180211111557/http://www.zeit.de/politik/deutschland/2017-09/bundestagswahl-2017-live|url-status=live|accessdate=3 October 2021|archivedate=11 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180211111557/http://www.zeit.de/politik/deutschland/2017-09/bundestagswahl-2017-live}}</ref><ref>{{cite news|title=Sondierungsgespräche beginnen kommende Woche|url=http://www.zeit.de/politik/deutschland/2017-10/union-sondierungsgespraeche-cdu-csu-obergrenze|agency=Deutsche Presse-Agentur, Agence France-Presse|publisher=Zeit Online|date=9 October 2017|access-date=20 November 2017|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711224050/https://www.zeit.de/politik/deutschland/2017-10/union-sondierungsgespraeche-cdu-csu-obergrenze|url-status=live}}</ref> Талуудай хоорондохи уридшалһан хэлсээн удаахи зургаан долоон хоногой турша ябагдаһан болобошье САН 11 һарын 20-до хэлсээнһээ гараһан ба талуудай миграци, энергетическэ политикын талаар эблэршэгүй зүршэлгэтэй гэһэн гэршэ бариһан юм.<ref>{{cite news|title=Endspurt mit strittigen Themen|url=https://www.tagesschau.de/inland/jamaika-klima-migration-101.html|publisher=tagesschau|date=15 November 2017|access-date=20 November 2017|archive-date=11 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043756/https://www.tagesschau.de/inland/jamaika-klima-migration-101.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FDP bricht Jamaika-Sondierungen ab|url=https://www.tagesschau.de/inland/fdp-sondierungen-abbruch-103.html|publisher=tagesschau|date=20 November 2017|access-date=20 November 2017|archive-date=20 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171120001225/https://www.tagesschau.de/inland/fdp-sondierungen-abbruch-103.html|url-status=live}}</ref> Канцлер [[Ангела Меркель]] Юрэнхылэгшэ [[Франк-Вальтер Штайнмайер|Франк-Вальтер Штайнмайертай]] зүблэлдэһэн ба тэрээр дахин һунгуулиһаа зайсаха хиихиин тулада бүхы намуудые дахин хэлэлсэхые уряалжээ.<ref>{{cite news|title=Steinmeier fordert Gesprächsbereitschaft|url=https://www.tagesschau.de/inland/steinmeier-jamaika-abbruch-101.html|publisher=tagesschau|date=20 November 2017|access-date=20 November 2017|archive-date=22 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180822041034/http://www.tagesschau.de/inland/steinmeier-jamaika-abbruch-101.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Steinmeiers Mission Impossible|url=https://www.tagesschau.de/inland/jamaika-169.html|publisher=tagesschau|date=21 November 2017|access-date=21 November 2017|archive-date=20 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820220842/http://www.tagesschau.de/inland/jamaika-169.html|url-status=live}}</ref> Тиимэһээ SPD ба тэдэнэй ударидагша [[Мартин Шульц]] ХАХ/ХОХ-той өөр нэгэдэлэй засагай газарай талаар хэлсээн хиихэ хүсэлтэй байгаагаа мэдүүлбэ.<ref>{{cite news|title=Bundespräsident lädt Chefs von Union und SPD ein|url=http://www.spiegel.de/politik/deutschland/frank-walter-steinmeier-laedt-angela-merkel-martin-schulz-und-horst-seehofer-ein-a-1180119.html|publisher=Spiegel Online|date=24 November 2017|access-date=25 November 2017|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109031106/https://www.spiegel.de/politik/deutschland/frank-walter-steinmeier-laedt-angela-merkel-martin-schulz-und-horst-seehofer-ein-a-1180119.html|url-status=live}}</ref> SPD-ай ударидалга 2017 оной 12 һарын 15-да уридшалһан хэлсээндэ оролсохоор һанал үгэһэн ба<ref>{{cite news|title=Sondierungen ab Januar|url=https://www.tagesschau.de/inland/spd-sondierungen-101.html|publisher=tagesschau|date=15 December 2017|access-date=20 January 2018|archive-date=12 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212125504/https://www.tagesschau.de/inland/spd-sondierungen-101.html|url-status=live}}</ref> 2018 оной 1 һарада болоһон намай съездээр намай түлөөлэгшэдэй олонхинь нэгэдэлэй хэлсээные дэмжэхээр һанал үгэһэн.<ref>{{cite news|title=Abstimmung muss ausgezählt werden|url=http://www.zeit.de/politik/deutschland/2018-01/spd-parteitag-martin-schulz-bonn-live|agency=Deutsche Presse-Agentur, Agence France-Presse, Reuters|publisher=Zeit Online|date=21 January 2018|access-date=21 January 2018|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224224752/https://www.zeit.de/politik/deutschland/2018-01/spd-parteitag-martin-schulz-bonn-live|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|author=Markus C. Schulte|title=Wie die SPD-Landesverbände zur großen Koalition stehen|url=http://www.sueddeutsche.de/politik/groko-spd-sonderparteitag-landesverbaende-1.3832477|newspaper=Süddeutsche Zeitung|date=19 January 2018|access-date=20 January 2018|archive-date=16 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216111502/https://www.sueddeutsche.de/politik/groko-spd-sonderparteitag-landesverbaende-1.3832477|url-status=live}}</ref> Эсэсэй хэрээнэй текстые ХАХ/ХОХ болон SPD 2 һарын 7-до зүбшэһэн болобошье SPD-ай намай гэшүүдэй олонхиие зүбшөөһэн байба.<ref>{{cite news|title=Der Koalitionsvertrag steht|url=https://www.tagesschau.de/inland/groko-einigung-103.html|publisher=tagesschau|date=7 February 2018|access-date=7 February 2018|archive-date=7 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207133644/http://www.tagesschau.de/inland/groko-einigung-103.html|url-status=live}}</ref> SPD-ай 463,723 гэшүүд 2 һарын 20-һоо 3 һарын 2 хүрэтэр [[2018 оной Германиин нэгэдэлэй хэлсээнэй SPD намай гэшүүдэй һанал|хэлсээные баталха гү, али зүбшөөрхэгүйгээр дуугаа үгэжэ]],<ref>{{cite news|title=Union und SPD einigen sich auf Koalitionsvertrag|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/inland/nachtsitzung-erfolgreich-durchbruch-bei-koalitionsverhandlungen-von-union-und-spd-15436650.html|newspaper=Frankfurter Allgemeine Zeitung|date=7 February 2018|access-date=7 February 2018|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112030916/https://www.faz.net/aktuell/politik/inland/nachtsitzung-erfolgreich-durchbruch-bei-koalitionsverhandlungen-von-union-und-spd-15436650.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=SPD-Mitgliederentscheid vom 20. Februar bis 2. März|url=http://www.zeit.de/news/2018-02/07/spd-mitgliederentscheid-vom-20-februar-bis-2-maerz-180207-99-975259|agency=Deutsche Presse-Agentur|publisher=Zeit Online|date=7 February 2018|access-date=13 February 2018|archive-date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214094820/http://www.zeit.de/news/2018-02/07/spd-mitgliederentscheid-vom-20-februar-bis-2-maerz-180207-99-975259|url-status=live}}</ref> дүнгые 3 һарын 4-дэ зарлаба. Гэшүүдэй 78.39%-нь хүсэнтэй һанал үгэһэн ба үүнэй 66.02%-нь өөр нэгэ ехэ нэгэдэлэй түлөө һаналаа үгэжээ.<ref>{{cite news|title=SPD-Mitglieder stimmen für große Koalition|url=https://www.faz.net/aktuell/politik/spd-mitglieder-stimmen-fuer-grosse-koalition-15477409.html|newspaper=Frankfurter Allgemeine Zeitung|date=4 March 2018|access-date=4 March 2018|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109013902/https://www.faz.net/aktuell/politik/spd-mitglieder-stimmen-fuer-grosse-koalition-15477409.html|url-status=live}}</ref> 3 һарын 14-эй үдэр Меркелиие дүрбэдэхи удаагаа Канцлераар һунгагдахада 364 һаналай эсэргүү, 315 эсэргүү, 9 һаналаа бариһан, 4 хүсэнгүй һанал абаһаниинь олонхиин һанал абахада хэрэгтэй 355 һаналһаа 9 һаналаар үлүү байба.<ref>{{cite news|title=Angela Merkel zum vierten Mal zur Kanzlerin gewählt|url=http://www.rp-online.de/politik/deutschland/angela-merkel-zum-vierten-mal-zur-bundeskanzlerin-2018-gewaehlt-aid-1.7454927|agency=Deutsche Presse-Agentur|publisher=RP Online|date=14 March 2018|access-date=14 March 2018|archive-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422212944/http://www.rp-online.de/politik/deutschland/angela-merkel-zum-vierten-mal-zur-bundeskanzlerin-2018-gewaehlt-aid-1.7454927|url-status=live}}</ref> Шэнэ Засагай газарые [[Дүрбэдэхи Меркелиин Засагай Газар|Меркелиин Дүрбэдэхи засагай газар]] гэжэ албан ёһоор нэрлэжээ.<ref>{{cite news|last=Scally|first=Derek|date=9 March 2018|url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/merkel-s-fourth-cabinet-finally-complete-1.3421397|title=Merkel's fourth cabinet finally complete|work=The Irish Times|accessdate=28 September 2021}}</ref><ref>{{cite news|last1=Carrel|first1=Paul|last2=Thomasson|first2=Emma|date=27 September 2021|url=https://www.reuters.com/world/europe/german-spd-seeks-allies-replace-merkel-led-coalition-2021-09-27/|title=Pledging stability, German SPD seeks three-way alliance to succeed Merkel|work=Reuters|accessdate=28 September 2021}}</ref> === Партиин ударидалгын хубилалга ба улас түрын стабильна бэшэ байдал === Меркелиин эсэсэй засагай газар хүсэтэй стабильна бэшэ байдалда ороһон. [[Германиин засагай газарай кризис, 2018|2018 оной Германиин засагай газарай кризисиинь]] ХАХ ба ХОХ-ой урда хугасаанай холбоонь [[Хорохо газар бэдэрэгшэ|хорохо газар бэдэрэгшэдэй]] политикаһаа боложо хубаагдаха аюулда оробо. Дотоодо Хэрэгэй сайд, ХОХ-ой ударидагша [[Хорст Зеехофер]] [[Европын холбоон|Европын Холбооной]] (ЕХ) өөр уласда бүртэгэлтэй хорохо газар бэдэрэгшэ хүнүүдтэ Германиин хилые хаажа, Меркелиин нэрэ хүндые унагаана гэжэ занаба. ЕХ-ой оронуудтай хииһэн саммитай дараа заһагдаһан хубаалгань засагай газарые унагаахые занажа байба.<ref>{{cite journal|url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2018/0709/Immigration-deal-saves-German-government-points-to-European-future|title=Immigration deal saves German government, points to European future|journal=Christian Science Monitor|date=9 July 2018|access-date=31 July 2018|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109032959/https://www.csmonitor.com/World/Europe/2018/0709/Immigration-deal-saves-German-government-points-to-European-future|url-status=live}}</ref> [[2018 оной Бавариин можын һунгуули|2018 оной Бавариин можын һунгуулида]] партинь түүхэдэхи набтар дүн гаргаһанай дараа Зеехоферые 2019 оной 1 һарада болоһон намай конференцида Бавариин шэнэ Министр-Юрэнхылэгшэ [[Маркус Зёдер]] ХОХ-ой ударидагшаад солижо, Меркелиин Дүрбэдэхи Засагай газарта Дотоодо Хэрэгэй сайдай тушаалаа хадагалжа үлдэбэ.<ref>Joern Poltz (19 January 2019), [https://www.reuters.com/article/us-germany-politics-csu/leader-of-bavarian-csu-promises-new-start-with-merkels-party-idUSKCN1PD0G2 Leader of Bavarian CSU promises new start with Merkel's party] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108001507/https://www.reuters.com/article/us-germany-politics-csu/leader-of-bavarian-csu-promises-new-start-with-merkels-party-idUSKCN1PD0G2|date=8 November 2020}} ''[[Reuters]]''.</ref> Бавариин ХОХ ба [[2018 оной Һессенэй можын һунгуули|Һессендэхи]] ХАХ-ой һунгуулиин дүн муу байһанай дараа Меркель өөрөө мүн 2018 оной 12 һарада намай конференциин үеэр ХАХ-ой ударидагшын тушаалааһаа гаража, ерэхэ һунгуулида [[Германиин Канцлер|Германиин Канцлерай]] тушаалааһаа бууха болоно гэжэ мэдэгдэһэн.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2018/oct/29/angela-merkel-wont-seek-re-election-as-cdu-party-leader|title=German chancellor Angela Merkel will not seek re-election in 2021|last=Le Blond|first=Josie|date=29 October 2018|website=the Guardian|language=en|access-date=29 October 2018|archive-date=17 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217163832/https://www.theguardian.com/world/2018/oct/29/angela-merkel-wont-seek-re-election-as-cdu-party-leader|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/merkels-coalition-mulls-implications-german-state-vote-58820813|title=Angela Merkel won't seek 5th term as German chancellor|author1=Geir Moulson|author2=David Rising|agency=Associated Press|access-date=29 October 2018|date=29 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029113821/https://abcnews.go.com/International/wireStory/merkels-coalition-mulls-implications-german-state-vote-58820813|archive-date=29 October 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Намай ударидалгада Меркелиин һунгаһан кандидат, [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]], 2002 ондо Меркелиин үрдилдэгшэ байһан ба 2009 ондо түүнэй шиидхэбэри, ударидалгые шүүмжэлжэ улас түрэһээ гаража байһан [[Фридрих Мерц|Фридрих Мерцые]] илаһан юм.<ref>{{cite web|url=https://www.politico.eu/article/annegret-kramp-karrenbauer-elected-to-succeed-merkel-as-cdu-leader/|title=Annegret Kramp-Karrenbauer elected to succeed Merkel as CDU leader|date=7 December 2018|website=Politico|accessdate=4 October 2021|archive-date=10 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110125654/https://www.politico.eu/article/annegret-kramp-karrenbauer-elected-to-succeed-merkel-as-cdu-leader/|url-status=live}}</ref> Крамп-Карренбауэр намай либерал, консерватив фракцуудые нэгэдхэхын түлөө тэмсэжэ байһан ба 2020 оной 2 һарада Тюринги можын ХАХ-ые [[2020 оной Тюрингиин засагай газарай кризис|засагай газарай кризисиие]] шиидхэхэдэ ударидажа шадаагүй тула, ХАХ-ой канцлерай кандидат болохо һанаанааһаа арсаха бодолтой байгаагаа мэдэгдэжэ намай даргын тушаалааһаа бууба.<ref>{{cite web|url=https://theguardian.com/world/2020/feb/10/annegret-kramp-karrenbauer-to-quit-as-cdu-leader-amid-far-right-firewall-row|title=Annegret Kramp-Karrenbauer to quit as CDU leader amid far-right 'firewall' row|work=The Guardian|date=10 February 2020|access-date=11 February 2020|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109135840/https://www.theguardian.com/world/2020/feb/10/annegret-kramp-karrenbauer-to-quit-as-cdu-leader-amid-far-right-firewall-row|url-status=live}}</ref> Шэнэ лидериие һунгаха намай съезд 4-р һарада түсэблэгдэһэн байһан болобошье [[Германидахи COVID-19-ай халдабари|COVID-19 халдабариһаа]] боложо нэгэтэ бэшэ хойшолһон юм. [[2021 оной Германиин Христосой Арадшалһан Холбооной ударидалгын һунгуули|Һунгуули]] 2021 оной 1 һарада болоһон ба [[Хойто Райн-Вестфали|Хойто Райн-Вестфалиин]] мүнөөнэй министр-юрэнхылэгшэ [[Армин Лашет]] түлөөлэгшэдэй 52.8%-иин һаналаар илалта байгуулһан. Түүнэй гол тэмсэлдэгшэ Мерц байһан ба 47.2% һанал абаһан.<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/angela-merkel-national-elections-coronavirus-pandemic-elections-germany-2be065e51c2eb729d8b7b5ba8f23f183|title=Pragmatic governor Laschet elected to lead Merkel's party|date=16 January 2021|publisher=[[Associated Press]]|access-date=16 January 2021|archive-date=25 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125140517/https://apnews.com/article/angela-merkel-national-elections-coronavirus-pandemic-elections-germany-2be065e51c2eb729d8b7b5ba8f23f183|url-status=live}}</ref> Нэгэдэлэй Засагай Газарай нүгөө нам болохо SPD нь мүн ударидалгын тохонижоогүй байдалтай байһан. 1945 онһоо хойшо хамагай муу һунгуулиин дүн гараһанай дараа шэнэ засагай газарай эхэндэ туһа нам 2018 оной 4 һарада [[Андреа Налес|Андреа Налесые]] ударидагшаар һунгаба. Налес 9 һарада болоһон холбооной һунгуулиин дараа партинь оппозици байхаар түсэблэжэ байһаншье SPD парламентын бүлгэмээр һунгагдаһан байба.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2018-04-22|title=Parteitag: Nahles mit 66 Prozent zur SPD-Chefin gewählt|url=https://www.tagesschau.de/inland/nahles-spd-103.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422155124/https://www.tagesschau.de/inland/nahles-spd-103.html|archive-date=2018-04-22|access-date=2020-11-23|website=tagesschau.de|language=de}}</ref><ref>{{Cite web|last=Schwartz|first=Madeleine|date=2018-04-22|title=Andrea Nahles: German SPD's last hope|url=https://www.politico.eu/article/andrea-nahles-spd-germany-last-hope/|access-date=2020-11-23|website=POLITICO|language=en-US|archive-date=30 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030201831/https://www.politico.eu/article/andrea-nahles-spd-germany-last-hope/|url-status=live}}</ref> Тэрээр һанал асуулгада үргэлжэлэн доошоо орожо, намай электорат партиин позициие һайжаруулжа шадаагүй ба түүхэдэ анха удаа зүүн-түбэй [[90 Холбоон/Ногоонууд|90 Холбоон/Ногоонуудта]] [[Германидахи Европын парламентын һунгуули, 2019|2019 оной Европын парламентын һунгуулида]] зада сохигдоһон юм. Тэрээр 2019 оной 6 һарын 2-до тушаалһаа буужа, SPD-ай [[2019 оной Германиин Социал-Демократ Намай ударидалгын һунгуули|ударидалгын һунгуулиие]] хурдадхаба.<ref>{{cite news|url=https://news.yahoo.com/germanys-spd-leader-andrea-nahles-081557066.html|title=German SPD leader Nahles quits as party's popularity hits low|date=2 June 2019|access-date=2 June 2019|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002722/https://news.yahoo.com/germanys-spd-leader-andrea-nahles-081557066.html|url-status=live}}</ref> Прогрессив кандидатууд [[Норберт Вальтер-Борьянс]], [[Заския Эскен]] нар үлүү умереннэ кандидатууд болохо [[Олаф Шольц]], [[Клара Гейвиц]] нарые диилэжэ, партиин гэшүүдээр хамтаран ударидагшаар һунгагдаба. Тэдэнэй һунгалгань нэгэдэлэй засагай газарай задаралга, болзорһоо урид һунгуулиин соносхолхо магадлалые дээшэлүүлһэн болобошье [[Рейтерс]] агентство засагай газарай уналгаһаа үлүүтэйгээр ХАХ/ХОХ-һоо түсэбэй гаргашые нэмэгдүүлхэ талаар хэлсээндэ хүрэхээр шармайжа байна гэжэ мэдээлһэн.<ref>{{cite web|url=https://reuters.com/article/us-germany-politics-spd/new-spd-leaders-pull-back-from-sinking-german-coalition-idUSKBN1Y722P|title=New SPD leaders pull back from sinking German coalition|date=20 January 2020|work=Reuters|access-date=11 February 2020|archive-date=8 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408072912/https://www.reuters.com/article/us-germany-politics-spd/new-spd-leaders-pull-back-from-sinking-german-coalition-idUSKBN1Y722P|url-status=live}}</ref> 2020 оной 8 һарада туһа нам партиин ударидалгын һунгуулида Вальтер-Борьянс, Эскен нарада илагдаһаншье Меркелиин [[Германиин Вице-Канцлер|Вице-Канцлер]] Шольцые канцлердэ кандидатаар томилбо.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/olaf-scholz-chancellor-candidate/a-54508463|title=Germany: SPD confirms Olaf Scholz to run for chancellor|work=dw.com|date=10 August 2020|access-date=22 March 2021|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204030604/https://www.dw.com/en/olaf-scholz-chancellor-candidate/a-54508463|url-status=live}}</ref> Ямайк хэлсээн амжалтагүй болоһой дараа [[Джем Оздемир]], [[Симоне Петер]] нар Ногоонуудай хамтаран ударидагшадай тушаалааһаа буужа, [[Анналена Бербок]], [[Роберт Хабек]] нар 2018 оной 1 һарада тэдэнэй залгамжалагшадаар һунгагдаба. SPD болон холбооной засагай газарта сэдьхэлээ ханаагүй байлгань Ногоонуудай һанал асуулгын тоо 2018 оной турша ургажа байба. Тэдэ 10 һарада [[2018 оной Бавариин можын һунгуули|Бавари]], [[2018 оной Һессенэй можын һунгуули|Һессен]] можын һунгуулида рекордно дүн абажа, хожомынь олониитын һаналаар SPD-ые дабажа, удаахи гурбан жэлэй хугасаанда ХАХ/ХОХ-ой дараа хоёрдугаарта эзэлһэн. Туһа нам 2019 оной Европын парламентын һунгуули, [[2020 оной Һамбургын можын һунгуули]], [[2021 оной Баден-Вюртембергын можын һунгуули|2021 оной Баден-Вюртембергын можын һунгуулида]] хамагай һайн өөртөө харуулһан.Тэдэ 2019 оной Европын парламентын һунгуулиин дараа, мүн 2021 оной 4 һарада канцлерай кандидатай дэбжүүлгын дараа хоёр богони хугасаанда нэгэдэхи байранда һанал асуулгаар байһан.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-germany-politics-poll-idUSKCN1T23F7|title=Germany's Greens shoot into first place in poll, overtaking Merkel's conservatives|date=2 June 2019|access-date=2 June 2019|archive-date=1 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601230538/https://www.reuters.com/article/us-germany-politics-poll-idUSKCN1T23F7|url-status=live}}</ref> Зүүн нам мүн ударидалгын һэлэлгые тэсэһэн, [[Катя Киппинг]], [[Бернд Риксиндер]] нар юһэн жэлэй турша партиин даргаар ажиллаад тушаалһаа бууһан. Тэдэные 2021 оной 2 һарын 27-до дижитал хэлбэрээр зохёон байгуулһан партиин конференци дээр [[Джанин Висслер]], {{nowrap|[[Сюзанна Хенниг-Веллсов]]}} нар һэлгэбэ. Висслерые намай зүүн жэгүүрэй гэшүүн, үмэниинь [[Социалист Зүүн (Германи)|Социалист зүүнэй]] фракцын нэгэдэһэн гэжэ үзэдэг бол Хенниг-Веллсовые умереннэ, намай прагматическа жэгүүрэй нэгэ хэсэг гэжэ үзэдэг. Тэдэ хоёулаа партиинхаа холбооной засагай газарта оролсохые дэмжэдэг, илангаяа Хенниг-Веллсовиинь Зүүн, Ногоонууд, SPD-ай Тюринги можодахи [[Улаан–ногоон холбоон|улаан–улаан–ногоон нэгэдэлэй]] засагай газарта гол үүргэ гүйсэдхэһэн.<ref>{{cite news|url=https://www.spiegel.de/politik/deutschland/die-linke-vorstand-das-sind-janine-wissler-und-susanne-hennig-wellsow-a-7e6ed86d-4e58-42cc-90db-d5c5279d0fe3|title=Left and loud|date=27 February 2021|newspaper=[[Der Spiegel]]|access-date=27 February 2021|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227120134/https://www.spiegel.de/politik/deutschland/die-linke-vorstand-das-sind-janine-wissler-und-susanne-hennig-wellsow-a-7e6ed86d-4e58-42cc-90db-d5c5279d0fe3|url-status=live|last1=Lehmann|first1=Timo|last2=Röhlig|first2=Marc}}</ref> == Һунгуулиин системэ == Германинь [[Холимог һунгуулиин системэ|пропорциональ холимог түлөөлэгшэдэй системые]] ашагладаг, [[Пропорциональ һунгуулиин системэ|пропорциональ түлөөлэгшэдэй]] системые [[Относительна олонхиин системэ|относительна олонхиин һаналай]] элементуудтай ниилүүлһэн системэ юм. Бундестаг номинальна 598 гэшүүнтэй ба дүрбэн жэлэй хугасаанда һунгагдадаг; эдэгээр һуудалнуудые Германиин арбан зургаан можын можонуудай һунгагшадай тоондо хуби тааруугаар хубаарилдаг.<ref name="system">{{cite web|author1=Martin Fehndrich|author2=Wilko Zicht|author3=Matthias Cantow|url=http://www.wahlrecht.de/bundestag/index.htm|title=Wahlsystem der Bundestagswahl|publisher=Wahlrecht.de|date=22 September 2017|access-date=26 September 2017|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112014159/http://www.wahlrecht.de/bundestag/index.htm|url-status=live}}</ref> Һунгагша бүри хоёр һанал үгэхэ боломжотой: округай һанал (нэгэдэхи һанал), намай жагсаалтын һанал (хоёрдохи һанал). Зүбхэн нэгэдэхи һанал дээри үндэһэлэн, 299 гэшүүд [[Нэгэ мандатна округ|нэгэ мандаттай округта]] относительна олонхиин һаналаар һунгагдадаг байна. Хоёрдохи һаналые түрүүшээр можонуудта, дараань Бундестагта намуудай пропорциональ һуудалнуудай тоогые гаргахда ашагладаг. Һуудалые [[Сент-Лагюгай арга|Сент-Лагюгай аргаар]] хубаарилдаг. Хэрбээ партинь хоёрдохи һаналаар үгэжэ буй һуудалһаа можодо бага тойрогой һуудал абаһан һаа, таарамжатай можын жагсаалтаһаа нэмэлтэ һуудал абана. Намууд тодорхой тооной дэмжэһэн гар табилга гэхэ мэтэ тодорхой нүхэсэлдэ можо бүридэ жагсаалта гаргажа болоно. Намууд можын жагсаалта гаргаһан можонуудта хоёрдохи һанал абаха боломжотой.<ref name="system" /> Хэрбээ нам нэгэ можын нэгэ мандаттай округта илалта байгуулһанаар энэ можодахи хоёрдохи һаналайхаа дагуу абаха ёһотой хэмжээһээхээ үлүү һуудал абаһан һаа үлүүдэл һуудалиинь [[үлүүсэ һуудал]] гэжэ нэрлэгдэхэ болоно; [[Һаналай отрицательна шэгнүүри|һаналай отрицательна шэгнүүриһээ]] зайлахын тулада тэдэгээр һуудалые бусад можонуудта хангаажа түлэлжэ, уласай хэмжээндэ үгэһэн хоёрдохи һаналай дагуу пропорциональ байдалые һэргээдэг.<ref name="system" /> Һуудалай пропорциональ хубаарилгые абахын тулада партинь уласай хэмжээндэ [[һунгуулиин босоһо]] болохо 5%-һаа үлүү олон хоёрдохи һанал абаха ёһотой. Намууд доогуур дээгүүршье абалтагүй гурбан мандаттай округта илалта байгуулһан тохёолдолдо энэ эрилтэ болюулагдадаг. Энэ болюулалтын дүндэ намууд [[1957 оной Баруун Германиин холбооной һунгуули]]<nowiki/>да [[Германи Нам (1947)|ГН]], [[1994 оной Германиин холбооной һунгуули]]<nowiki/>да [[Арадшалһан Социализмын Нам (Германи)|АСН]] гурбан удаа илаһан. Зүбшөөгдэһэн үндэһэнэй үсөөнхиие түлөөлжэ буй намууд һунгуулиин босоһоһоо сүлөөлэгдэдэг. 2021 оной байдалаар эдэгээр үсөөнхинь [[Урда-Шлесвигэй Даниин үсөөнхи|Дани]], [[Фризүүд|Фриз]], [[Сорбууд|Сорб]] ба [[Цыганууд|Цыган хүнүүд]] юм.<ref name="system" /><ref><nowiki>{{cite web|url=</nowiki>https://www.bundeswahlleiter.de/en/info/presse/mitteilungen/bundestagswahl-2021/16_21_parteien-nationaler-minderheiten.html%7Ctitle=Background information for the 2021 Bundestag Election: parties representing national minorities|date=16 July 2021|website=[[Federal Returning Officer]]]}</ref> == Намууд ба кандидатууд == {{main|2021 оной Германиин холбооной һунгуулиин Кандидатууд}} 19-р [[Бундестаг|Бундестагай]] парламентын бүлгэмүүдые доорохи таблицада жагсааба. {| class="wikitable" ! colspan="4" rowspan="2" | Нэр ! rowspan="2"| Идеологи ! rowspan="2"| Толгойлогшо<br />кандидат(ууд) ! rowspan="2"| Лидер(нүүд) ! colspan="2"| 2017 оной дүн |- ! {{nowrap|Һанал (%)}} ! Һуудалнууд |- | rowspan="2" style="background:{{CDU/CSU/meta/color}};"| | rowspan="2" style="text-align:center;"| '''ХАХ/ХОХ''' | style="text-align:center;"| '''ХАХ''' | {{Nowrap|[[Германиин Христосой Арадшалһан Холбоон]]<br />{{small|''Christlich Demokratische Union Deutschlands''}}}} | rowspan="2"| [[Христосой арадшалал]] | rowspan="2"| [[Армин Лашет]] | Армин Лашет | style="text-align:center;"| 26.8% | rowspan="2"| {{Composition bar|246|709|{{CDU/CSU/meta/color}}}} |- | style="text-align:center;"| '''ХОХ''' | [[Баваридахи Христосой Олониитын Холбоон]]<br />{{small|''Christlich-Soziale Union in Bayern''}} | [[Маркус Зёдер]] | style="text-align:center;"| 6.2% |- | style="background:{{Social Democratic Party of Germany/meta/color}};"| | colspan="2" style="text-align:center;" | '''SPD''' | [[Германиин Социал-Демократ Нам]]<br />{{small|''Sozialdemokratische Partei Deutschlands''}} | [[Социал-демократи]] | [[Олаф Шольц]] | [[Заския Эскен]]<br />[[Норберт Вальтер-Борьянс]] | style="text-align:center;"| 20.5% | {{Composition bar|153|709|{{Social Democratic Party of Germany/meta/color}}}} |- | style="background:{{Alternative for Germany/meta/color}};"| | colspan="2" style="text-align:center;" | '''ГзА''' | [[Германида зорюулһан Альтернатива]]<br />{{small|''Alternative für Deutschland''}} | [[Баруун-жэгүүрэй популизм]] | [[Алис Вайдель]]<br />[[Тино Хрупалла]] | [[Йорг Мойтен]]<br />Тино Хрупалла | style="text-align:center;"| 12.6% | {{Composition bar|94|709|{{Alternative for Germany/meta/color}}}} |- | style="background:{{Free Democratic Party (Germany)/meta/color}};"| | colspan="2" style="text-align:center;" | '''САН''' | [[Сүлөөтэ Арадшалһан Нам (Германи)|Сүлөөтэ Арадшалһан Нам]]<br />{{small|''Freie Demokratische Partei''}} | [[Классическа либерализм]] | [[Кристиан Линднер]] | Кристиан Линднер | style="text-align:center;"| 10.7% | {{Composition bar|80|709|{{Free Democratic Party (Germany)/meta/color}}}} |- | style="background:{{The Left (Germany)/meta/color}};"| | colspan="2" style="text-align:center;" | '''Linke''' | [[Зүүн (улас түрын нам, Германи)|Зүүн]]<br />{{small|''Die Linke''}} | {{nowrap|[[Арадшалһан социализм]]}} | [[Джанин Висслер]]<br />[[Дитмар Барч]] | Джанин Висслер<br />{{nowrap|[[Сюзанна Хенниг-Веллсов]]}} | style="text-align:center;"| 9.2% | {{Composition bar|69|709|{{The Left (Germany)/meta/color}}}} |- | style="background:{{Alliance 90/The Greens/meta/color}};"| | colspan="2" style="text-align:center;" | '''Grüne''' | [[90 Холбоон/Ногоонууд]]<br />{{small|''Bündnis 90/Die Grünen''}} | [[Ногоон улас түрэ]] | {{nowrap|[[Анналена Бербок]]}}<br />[[Роберт Хабек]] | Анналена Бербок<br />Роберт Хабек | style="text-align:center;"| 8.9% | {{Composition bar|67|709|{{Alliance 90/The Greens/meta/color}}}} |} == Ябажа буй Парламентын Гэшүүд == === ГзА === * [[Аксель Һерке]]<ref>[https://pledgetimes.com/afd-mourns-politicians-bundestag-member-gehrke-dies-after-illness/ (AfD mourns politicians: Bundestag member Gehrke dies after illness)]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, September 23, 2021</ref> * [[Вильһельм фон Готберг]]<ref name="Abschied vom Bundestag">{{cite web|title=Abschied vom Bundestag|periodical=Sueddeutsche.de|publisher=|url=https://projekte.sueddeutsche.de/artikel/politik/abschied-vom-bundestag-e839209/|format=|access-date=|last=|date=2021-06-27|language=|pages=|quote=}}</ref> * [[Һайко Һессенкемпер]]<ref>[https://www.saechsische.de/doebeln/muldaerin-will-fuer-afd-in-den-bundestag-mittelsachsen-wahl-5298823.html Saechsische.de: Muldaerin will für AfD in den Bundestag (german)], October 2020</ref> * [[Лотар Майер]]<ref>{{citation|surname1=Manfred Schäfers|editor-surname1=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|title=Mit einem lachenden und weinenden Auge|at=p.&nbsp;19|date=2021-06-21|language=German}}</ref> * [[Роман Ройш]]<ref name="Abschied vom Bundestag" /> * [[Һайко Вильдберг]]<ref>{{cite web|title=AfD-Rhinland-Pfalz wählt zehn Kandidaten für die Landesliste zur Bundestagwahl|periodical=Pfalz-exptress.de|publisher=|url=https://www.pfalz-express.de/afd-rheinland-pfalz-waehlt-zehn-kandidaten-fuer-die-landesliste-zur-bundestagswahl/|format=|access-date=|last=|date=2020-11-24|language=|pages=|quote=}}</ref> === Холбоон === {{div col|colwidth=20em}} * [[Норберт Бартл]]<ref>[https://www.schwaebische.de/landkreis/ostalbkreis/schwaebisch-gmuend_artikel,-norbert-barthle-kandidiert-nicht-mehr-_arid,11229608.html Schwäbisch Gmünd: Norbert Barthle kandidiert nicht mehr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604070058/https://www.schwaebische.de/landkreis/ostalbkreis/schwaebisch-gmuend_artikel,-norbert-barthle-kandidiert-nicht-mehr-_arid,11229608.html |date=4 June 2020 }} ''[[Schwäbische Zeitung]]'', May 6, 2020.</ref> * [[Манфред Беренс]]<ref name="Michael Bock">{{cite web|title=Kees de Vries verliert bei Nominierung|periodical=Volksstimme.de|publisher=[[Volksstimme (Saxony-Anhalt)|Volksstimme Magdeburg]]|url=https://www.volksstimme.de/sachsen-anhalt/sachsen-anhalt-cdu-kees-de-vries-verliert-bei-nominierung|format=|access-date=|last=Michael Bock|date=2020-09-29|language=de|pages=|quote=}}</ref> * [[Сибилла Беннинг]]<ref>[https://www.muensterschezeitung.de/Lokales/Staedte/Muenster/4283856-Erklaerung-der-CDU-Bundestagsabgeordneten-Sybille-Benning-tritt-nicht-mehr-an Erklärung der CDU-Bundestagsabgeordneten: Sybille Benning tritt nicht mehr an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029210817/https://www.muensterschezeitung.de/Lokales/Staedte/Muenster/4283856-Erklaerung-der-CDU-Bundestagsabgeordneten-Sybille-Benning-tritt-nicht-mehr-an |date=29 October 2020 }} ''Münstersche Zeitung'', September 28, 2020.</ref> * [[Питер Блезер]]<ref>Daniel Rühle (September 29, 2019), [https://www.rhein-zeitung.de/region/aus-den-lokalredaktionen/kreis-cochem-zell_artikel,-cochemzeller-christdemokraten-haben-gewaehlt-anke-beilstein-ist-alte-und-neue-cdukreisvorsitzende-_arid,2032496.html Cochem-Zeller Christdemokraten haben gewählt: Anke Beilstein ist alte und neue CDU-Kreisvorsitzende] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614084813/https://www.rhein-zeitung.de/region/aus-den-lokalredaktionen/kreis-cochem-zell_artikel,-cochemzeller-christdemokraten-haben-gewaehlt-anke-beilstein-ist-alte-und-neue-cdukreisvorsitzende-_arid,2032496.html |date=14 June 2020 }} ''Rhein-Zeitung'', July 10, 2019.</ref> * [[Норберт Бракманн]]<ref>[https://www.ln-online.de/Lokales/Lauenburg/Norbert-Brackmann-kandidiert-nicht-mehr-fuer-den-Bundestag Norbert Brackmann kandidiert nicht mehr für den Bundestag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201115055255/https://www.ln-online.de/Lokales/Lauenburg/Norbert-Brackmann-kandidiert-nicht-mehr-fuer-den-Bundestag |date=15 November 2020 }} ''[[Lübecker Nachrichten]]'', May 29, 2020.</ref> * [[Мария Флахсбарт]]<ref>Daniel Puskepeleitis (May 12, 2020), [https://www.bild.de/regional/hannover/hannover-aktuell/nach-18-jahren-flachsbarth-kuendigt-rueckzug-aus-dem-bundestag-an-70592444.bild.html Nach 18 Jahren: Flachsbarth kündigt Rückzug aus dem Bundestag an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200828183555/https://www.bild.de/regional/hannover/hannover-aktuell/nach-18-jahren-flachsbarth-kuendigt-rueckzug-aus-dem-bundestag-an-70592444.bild.html |date=28 August 2020 }} ''[[BILD]]''.</ref> * [[Һанс-Иоахим Фухтель]]<ref>Roland Weisenburger (May 12, 2020), [https://bnn.de/nachrichten/politik/hans-joachim-fuchtel-tritt-nicht-mehr-an-merkels-schweizer-taschenmesser-verlaesst-den-bundestag Hans-Joachim Fuchtel tritt nicht mehr an: Merkels Schweizer Taschenmesser verlässt den Bundestag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200614104557/https://bnn.de/nachrichten/politik/hans-joachim-fuchtel-tritt-nicht-mehr-an-merkels-schweizer-taschenmesser-verlaesst-den-bundestag |date=14 June 2020 }} ''[[Badische Neueste Nachrichten]]''.</ref> * [[Алоис Гериг]]<ref>[https://www.nokzeit.de/2020/07/10/gerig-verabschiedet-sich-aus-bundespolitik/ Nokzeit.de: Gerig verabschiedet sich aus Bundespolitik] (german)</ref> * [[Эберхард Гингер]]<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2020-02-07|title=Eberhard Gienger tritt nicht wieder an|url=https://www.marbacher-zeitung.de/inhalt.bei-der-bundestagswahl-2021-eberhard-gienger-tritt-nicht-wieder-an.6e485092-a7e5-4416-944d-c546bfebe4eb.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200208144354/https://www.marbacher-zeitung.de/inhalt.bei-der-bundestagswahl-2021-eberhard-gienger-tritt-nicht-wieder-an.6e485092-a7e5-4416-944d-c546bfebe4eb.html|archive-date=8 February 2020|access-date=|website=Marbacher Zeitung|language=de|accessdate=2021-10-10|archivedate=2020-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200208144354/https://www.marbacher-zeitung.de/inhalt.bei-der-bundestagswahl-2021-eberhard-gienger-tritt-nicht-wieder-an.6e485092-a7e5-4416-944d-c546bfebe4eb.html}}</ref> * [[Астрид Гротелюшен]]<ref>Michael Korn (April 10, 2020), [https://www.noz.de/lokales-dk/ganderkesee/artikel/2034249/astrid-grotelueschen-will-nicht-wieder-fuer-bundestag-kandidieren Astrid Grotelüschen will nicht wieder für Bundestag kandidieren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200418094901/https://www.noz.de/lokales-dk/ganderkesee/artikel/2034249/astrid-grotelueschen-will-nicht-wieder-fuer-bundestag-kandidieren |date=18 April 2020 }} ''[[Neue Osnabrücker Zeitung]]''.</ref> * [[Марк Хауптманн]]<ref>{{Cite web|url=https://www.spiegel.de/consent-a-?targetUrl=https%3A%2F%2Fwww.spiegel.de%2Fpolitik%2Fdeutschland%2Fcdu-maskenaffaere-abgeordneter-hauptmann-legt-bundestagsmandat-nieder-a-8a9e43f1-288f-40c7-9ed3-35bf8bb91785&ref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F|title=Spiegel.de: CDU-Maskenaffäre, Abgeordneter Hauptmann legt Bundestagsmandat nieder (german)}}</ref> * [[Маттиас Хайдер]]<ref>{{Cite web|url=https://www.lokalplus.nrw/nachrichten/politik-kreisolpe/cdu-mdb-matthias-heider-tritt-bei-bundestagswahl-2021-nicht-mehr-an-44874?utm_campaign=LokalPlus&utm_medium=Shared%20URL&utm_source=SocialMedia|title=CDU-MdB Matthias Heider tritt bei Bundestagswahl 2021 nicht mehr an – Künftig wieder Arbeit als Anwalt|website=LokalPlus Nachrichten}}</ref> * [[Хериберт Хирте]]<ref>Andreas Damm (8 May 2021), [https://www.ksta.de/koeln/cdu-waehlt-kandidaten-schlappe-fuer-koelner-bundespolitiker-heribert-hirte-38369474?cb=1620492286206 CDU wählt Kandidaten: Schlappe für Kölner Bundespolitiker Heribert Hirte] ''[[Kölner Stadtanzeiger]]''.</ref> * [[Карл Холмайер]]<ref>[https://www.mittelbayerische.de/region/cham-nachrichten/karl-holmeier-tritt-2021-nicht-mehr-an-20909-art1912711.html Karl Holmeier tritt 2021 nicht mehr an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022110813/https://www.mittelbayerische.de/region/cham-nachrichten/karl-holmeier-tritt-2021-nicht-mehr-an-20909-art1912711.html |date=22 October 2020 }} ''[[Mittelbayerische Zeitung]]'', June 4, 2020.</ref> * [[Алоис Карл]]<ref>Eva Gaupp (July 24, 2020), [https://www.mittelbayerische.de/region/neumarkt-nachrichten/alois-karl-nach-43-jahren-ist-schluss-21102-art1925337.html Alois Karl: Nach 43 Jahren ist Schluss] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806075523/https://www.mittelbayerische.de/region/neumarkt-nachrichten/alois-karl-nach-43-jahren-ist-schluss-21102-art1925337.html |date=6 August 2020 }} ''[[Mittelbayerische Zeitung]]''.</ref> * [[Фолькер Каудер]], урдын ХАХ/ХОХ-ой парламентын лидер<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-09-21|title=Kauder kandidiert 2021 nicht wieder|url=https://www.badische-zeitung.de/kauder-kandidiert-2021-nicht-wieder|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117182545/https://www.badische-zeitung.de/kauder-kandidiert-2021-nicht-wieder|archive-date=17 November 2019|access-date=|website=Badische Zeitung|language=de}}</ref> * [[Андреас Лэммель]]<ref name="Gunnar Saft, Thilo Alexe">{{cite web|title=So geht sächsisch im Bundestag bald nicht mehr|periodical=Saechsische.de|publisher=[[Sächsische Zeitung]]|url=https://www.saechsische.de/politik/deutschland/so-geht-saechsisch-im-bundestag-bald-nicht-mehr-5272965-plus.html|access-date=|last=Gunnar Saft, Thilo Alexe|date=2020-09-14|language=de|pages=|quote=}}&#32;([[paywall]])</ref> * [[Карл А. Ламерс]]<ref>{{Cite web|last=Serif|first=Walter|date=2020-03-07|title=Karl A. Lamers tritt 2021 nicht mehr an|url=https://www.morgenweb.de/mannheimer-morgen_artikel,-politik-karl-a-lamers-tritt-2021-nicht-mehr-an-_arid,1613341.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307162219/https://www.morgenweb.de/mannheimer-morgen_artikel,-politik-karl-a-lamers-tritt-2021-nicht-mehr-an-_arid,1613341.html|archive-date=7 March 2020|access-date=2020-11-23|website=Mannheimer Morgen|language=de}}</ref> * [[Катарина Ландграф]]<ref>[https://www.lvz.de/Region/Borna/CDU-Abgeordnete-Katharina-Landgraf-kandidiert-nicht-wieder-fuer-den-Bundestag CDU-Abgeordnete Katharina Landgraf kandidiert nicht wieder für den Bundestag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201223201744/https://www.lvz.de/Region/Borna/CDU-Abgeordnete-Katharina-Landgraf-kandidiert-nicht-wieder-fuer-den-Bundestag |date=23 December 2020 }} ''Leipziger Volkzeitung'', June 11, 2020.</ref> * [[Николас Лёбель]]<ref>[https://www.zdf.de/nachrichten/politik/corona-maskendeal-ruecktritt-100.html Abgeordnete Nüßlein und Löbel – Maskenskandal setzt Union zu]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210310204153/https://www.zdf.de/nachrichten/politik/corona-maskendeal-ruecktritt-100.html |date=10 March 2021 }} Zdf.de: Corona Masken-Skandal.</ref> * [[Томас де Мезьер]], урдын [[Холбооной Дотоодо Хэрэгэй, Барилга ба Бүлгэмэй Министерство|Дотоодын Хэрэгэй Министр]]<ref>Markus Langner (May 12, 2020), [https://www.bild.de/regional/dresden/dresden-aktuell/sachsens-cdu-groesse-de-maiziere-macht-schluss-mit-bundestag-70589826.bild.html Ex-Bundesinnenminister De Maizière macht Schluss mit Bundestag ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210130022801/https://www.bild.de/regional/dresden/dresden-aktuell/sachsens-cdu-groesse-de-maiziere-macht-schluss-mit-bundestag-70589826.bild.html |date=30 January 2021 }} ''[[BILD]]''.</ref> * [[Ханс-Георг фон дер Марвиц]]<ref>{{Cite web|url=https://www.moz.de/lokales/bernau/bundestagskandidat-cdu-waehlt-ueberraschend-sabine-buder-statt-hans-georg-von-der-marwitz-50880759.html|title=Bundestagskandidat: CDU wählt überraschend Sabine Buder statt Hans-Georg von der Marwitz|first=Märkisches|last=Medienhaus|date=15 August 2020|website=moz.de}}</ref> * [[Ангела Меркель]], мүнөөнэй Канцлер<ref>{{Cite web|url=https://www.n-tv.de/politik/Spoiler-Merkel-bleibt-article21024105.html|title=Spoiler: Merkel bleibt|first=Benjamin|last=Konietzny|website=n-tv.de|access-date=17 November 2019|archive-date=13 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813175710/https://www.n-tv.de/politik/Spoiler-Merkel-bleibt-article21024105.html|url-status=live}}</ref> * [[Һанс Михельбах]]<ref>[https://www.np-coburg.de/inhalt.coburg-bundestagswahl-michelbach-tritt-nicht-mehr-fuer-coburg-kronach-an.058af25f-f56f-455f-8bab-18e48716b69a.html Michelbach tritt nicht mehr für Coburg im Bundestag an] (German)</ref> * [[Элизабет Мотшманн]]<ref>[https://www.bild.de/regional/bremen/bremen-aktuell/bremen-motschmann-zieht-kandidatur-zurueck-75278278.bild.html Bremen: Motschmann zieht Kandidatur zurück] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210200905/https://www.bild.de/regional/bremen/bremen-aktuell/bremen-motschmann-zieht-kandidatur-zurueck-75278278.bild.html |date=10 February 2021 }} ''[[Bild]]'', February 8, 2021.</ref> * [[Герд Мюллер (улас түрэшэ)|Герд Мюллер]],<ref>Christian Deutschländer (September 13, 2020), [https://www.merkur.de/politik/gerd-mueller-csu-entwicklungsminister-merkel-kabinett-regierung-csu-schluss-politik-90042706.html CSU-Minister Gerd Müller kündigt überraschend Rückzug aus der Politik an - „Großer Verlust“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210204165851/https://www.merkur.de/politik/gerd-mueller-csu-entwicklungsminister-merkel-kabinett-regierung-csu-schluss-politik-90042706.html |date=4 February 2021 }} ''[[Münchner Merkur]]''.</ref> мүнөөнэй [[Холбооной Эдэй Засагай Суг Ажаллалга ба Хүгжэлтын Министерство (Германи)|Эдэй Засагай Суг Ажаллалга ба Хүгжэлтын Министр]] * [[Микаэла Нолл]]<ref>{{Cite web|last=Mettmann|first=Schaufenster|date=2019-08-23|title=Die Kreis-CDU äußert sich zu Michaela Nolls Abschied 2021: "Wir bedauern ihre Entscheidung"|url=https://www.schaufenster-mettmann.de/kreis/wir-bedauern-ihre-entscheidung_aid-45297455|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117182538/https://www.schaufenster-mettmann.de/kreis/wir-bedauern-ihre-entscheidung_aid-45297455|archive-date=17 November 2019|access-date=|website=Schaufenster Mettmann}}</ref> * [[Георг Нюсслайн]]<ref>{{Cite web |url=https://www.zdf.de/nachrichten/politik/corona-maskendeal-ruecktritt-100.html |title=Zdf.de: Corona Maskenskandal |access-date=14 March 2021 |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310204153/https://www.zdf.de/nachrichten/politik/corona-maskendeal-ruecktritt-100.html |url-status=live }}</ref> * [[Мартин Патцельт]]<ref>[https://www.moz.de/lokales/frankfurt-oder/politiker-aus-frankfurt-_oder_-der-bundestagsabgeordnete-martin-patzelt-und-das-finale-seiner-politischen-laufbahn-54833818.html Moz.de: Der Bundestagsabgeordnete Martin Patzelt und das Finale seiner politischen Laufbahn] (german)</ref> * [[Иоахим Пфайффер]]<ref>{{Cite web|url=https://www.swr.de/swraktuell/baden-wuerttemberg/stuttgart/pfeiffer-legt-amt-nieder-100.html|title=Waiblinger CDU-Abgeordneter Pfeiffer verzichtet auf neuerliche Kandidatur für den Bundestag|first1=S. W. R.|last1=Aktuell|first2=S. W. R.|last2=Aktuell|website=swr.online|accessdate=2021-10-10|archivedate=2021-05-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210501004103/https://www.swr.de/swraktuell/baden-wuerttemberg/stuttgart/pfeiffer-legt-amt-nieder-100.html}}</ref> * [[Экхардт Реберг]]<ref name="©2021">[https://www.svz.de/regionales/mecklenburg-vorpommern/Viele-neue-Gesichter-unter-den-Kandidaten-fuer-die-Bundestagswahl-in-MV-id29961687.html Wer beerbt Merkel, Rehberg, Bluhm und Co?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210923010228/https://www.svz.de/regionales/mecklenburg-vorpommern/Viele-neue-Gesichter-unter-den-Kandidaten-fuer-die-Bundestagswahl-in-MV-id29961687.html |date=2021-09-23 }} (German)</ref> * [[Лотар Рибсамен]]<ref>[https://www.swr.de/swraktuell/baden-wuerttemberg/friedrichshafen/cdu-bundestagsabgeordneter-lothar-riebsamen-kandidiert-nicht-mehr-wahlkreis-bodensee-100.html Weingarten: Lothar Riebsamen kandidiert nicht mehr für den Bundestag]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''[[Südwestrundfunk]]'', July 9, 2020.</ref> * [[Анита Шефер]]<ref>Andreas Ganter (August 19, 2020), [https://www.rheinpfalz.de/lokal/pirmasens_artikel,-bundestagsabgeordnete-anita-sch%C3%A4fer-macht-nach-%C3%BCber-20-jahren-platz-f%C3%BCr-die-n%C3%A4chste-generation-_arid,5100070.html?reduced=true Bundestagsabgeordnete Anita Schäfer macht nach über 20 Jahren Platz für die nächste Generation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831112458/https://www.rheinpfalz.de/lokal/pirmasens_artikel,-bundestagsabgeordnete-anita-sch%C3%A4fer-macht-nach-%C3%BCber-20-jahren-platz-f%C3%BCr-die-n%C3%A4chste-generation-_arid,5100070.html?reduced=true |date=31 August 2020 }} ''[[Die Rheinpfalz]]''.</ref> * [[Клаус-Петер Шульце]]<ref>{{cite web|title=Direktkandidat der CDU: Niggemann will vom Cottbuser Rathaus in den Bundestag|periodical=Niederlausitz-aktuell.de|publisher=|url=https://www.niederlausitz-aktuell.de/cottbus/85265/direktkandidat-der-cdu-niggemann-will-vom-cottbuser-rathaus-in-den-bundestag.html|access-date=|last=|date=2021-01-07|language=|pages=|quote=}}</ref> * [[Уве Шуммер]]<ref>Andreas Reiner (December 26, 2019), [https://rp-online.de/nrw/staedte/kempen/rp-gespraech-mit-dem-cdu-bundestagsabgeordneten-uwe-schummer_aid-47741647 RP-Gespräch mit dem CDU-Bundestagsabgeordneten Uwe Schummer: Erfolge der Koalition besser verkaufen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200706231756/https://rp-online.de/nrw/staedte/kempen/rp-gespraech-mit-dem-cdu-bundestagsabgeordneten-uwe-schummer_aid-47741647 |date=6 July 2020 }} ''[[Rheinische Post]]''.</ref> * [[Патрик Зенсбург]]<ref>[https://www.zeit.de/politik/deutschland/2021-04/friedrich-merz-bundestag-direktmandat-sauerland-cdu-patrick-sensburg?utm_referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.de%2F Zeit.de: Friedrich Merz zum Direktkandidaten der CDU im Sauerland gewählt (german)]</ref> * [[Франк Штеффель]]<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-10-25|title=Frank Steffel kündigt Rückzug von der Politik an|url=https://www.rbb24.de/politik/beitrag/2019/10/berlin-reinickendorf-frank-steffel-politik-Rueckzug.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117182540/https://www.rbb24.de/politik/beitrag/2019/10/berlin-reinickendorf-frank-steffel-politik-Rueckzug.html|archive-date=17 November 2019|access-date=|website=rbb24|language=de|accessdate=2021-10-10|archivedate=2019-11-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191117182540/https://www.rbb24.de/politik/beitrag/2019/10/berlin-reinickendorf-frank-steffel-politik-Rueckzug.html}}</ref> * [[Карин Штренц]]<ref>{{Cite web |url=https://www.ostsee-zeitung.de/Mecklenburg/Wismar/CDU-raeumt-auf-Muss-jetzt-auch-MV-Abgeordnete-Karin-Strenz-abtreten |title=Ostsee-Zeitung.de: CDU räumt auf |access-date=14 March 2021 |archive-date=13 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210313181106/https://www.ostsee-zeitung.de/Mecklenburg/Wismar/CDU-raeumt-auf-Muss-jetzt-auch-MV-Abgeordnete-Karin-Strenz-abtreten |url-status=live }}</ref> * [[Питер Таубер]]<ref>[https://www.faz.net/aktuell/politik/inland/cdu-peter-tauber-beendet-2021-seine-politische-karriere-17008725.html Peter Tauber beendet 2021 seine politische Karriere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201121224825/https://www.faz.net/aktuell/politik/inland/cdu-peter-tauber-beendet-2021-seine-politische-karriere-17008725.html |date=21 November 2020 }} ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]'', October 18, 2020.</ref> * [[Арнольд Ваац]]<ref name="Gunnar Saft, Thilo Alexe"/> * [[Киис де Врис]]<ref name="Michael Bock"/> * [[Питер Вайсс]]<ref>Mark Alexander (July 17, 2020), [https://www.badische-zeitung.de/der-cdu-abgeordnete-peter-weiss-kandidiert-bei-der-bundestagswahl-2021-nicht-mehr--188227760.html Wahlkreis Emmendingen-Lahr: Der CDU-Abgeordnete Peter Weiß kandidiert bei der Bundestagswahl 2021 nicht mehr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726113311/https://www.badische-zeitung.de/der-cdu-abgeordnete-peter-weiss-kandidiert-bei-der-bundestagswahl-2021-nicht-mehr--188227760.html |date=26 July 2020 }} ''[[Badische Zeitung]]''.</ref> * [[Мариан Вендт]]<ref>[https://www.lvz.de/Region/Delitzsch/Paukenschlag-in-Nordsachsen-Politik-Bundestagsabgeordneter-Marian-Wendt-kuendigt-Rueckzug-an Paukenschlag in Nordsachsen-Politik: Marian Wendt kündigt Rückzug an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116161351/https://www.lvz.de/Region/Delitzsch/Paukenschlag-in-Nordsachsen-Politik-Bundestagsabgeordneter-Marian-Wendt-kuendigt-Rueckzug-an |date=16 January 2021 }} ''[[Leipziger Volkszeitung]]'', September 2, 2020.</ref> * [[Тобиас Цех]]<ref>{{Cite web |url=https://www.welt.de/politik/deutschland/article228680647/CSU-Abgeordneter-Zech-legt-Bundestagsmandat-und-Parteiaemter-nieder.html?source=k291_autocurated |title=Welt.de: Abgeordneter Zech legt Bundestagsmandat und Parteiämter nieder |access-date=19 March 2021 |archive-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420092530/https://www.welt.de/politik/deutschland/article228680647/Tobias-Zech-CSU-Abgeordneter-legt-Bundestagsmandat-und-Parteiaemter-nieder.html?source=k291_autocurated |url-status=live }}</ref> {{div col end}} === SPD === {{div col|colwidth=20em}} * [[Бела Бах]]<ref>spiegel.de: [https://www.spiegel.de/politik/deutschland/bela-bach-spd-juengste-bundestagsabgeordnete-zieht-sich-aus-der-politik-zurueck-a-a49f29be-54aa-433d-8696-cc8014f91db6 ''SPD-Abgeordnete Bach zieht sich aus der Politik zurück''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318162408/https://www.spiegel.de/politik/deutschland/bela-bach-spd-juengste-bundestagsabgeordnete-zieht-sich-aus-der-politik-zurueck-a-a49f29be-54aa-433d-8696-cc8014f91db6 |date=18 March 2021 }}</ref> * [[Лотар Биндинг]]<ref>Michael Abschlag (April 4, 2020), [https://www.rnz.de/nachrichten/metropolregion_artikel,-heidelberg-spd-abgeordneter-lothar-binding-verlaesst-2021-den-bundestag-_arid,508035.html Heidelberg: SPD-Abgeordneter Lothar Binding verlässt 2021 den Bundestag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109171259/https://www.rnz.de/nachrichten/metropolregion_artikel,-heidelberg-spd-abgeordneter-lothar-binding-verlaesst-2021-den-bundestag-_arid,508035.html |date=9 January 2021 }} ''Rhein-Neckar-Zeitung''.</ref> * [[Ингрид Арндт-Брауэр]]<ref>{{cite web|title=Sarah Lahrkamp zieht es nach Berlin|periodical=Wn.de|publisher=Westfälische Nachrichten|url=http://www.wn.de/article/sarah-lahrkamp-zieht-es-nach-b-1075097|format=|access-date=|last=|date=2021-02-12|language=de|pages=|quote=}}</ref> * [[Фриц Фельгентро]]<ref>Georg Ismar and Ulrich Zawatka-Gerlach (June 11, 2020), [https://www.tagesspiegel.de/politik/spd-fraktion-verliert-verteidigungsfachmann-fritz-felgentreu-kuendigt-seinen-abschied-an/25908574.html SPD-Fraktion verliert Verteidigungsfachmann: Fritz Felgentreu kündigt seinen Abschied an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201005230603/https://www.tagesspiegel.de/politik/spd-fraktion-verliert-verteidigungsfachmann-fritz-felgentreu-kuendigt-seinen-abschied-an/25908574.html |date=5 October 2020 }} ''[[Der Tagesspiegel]]''.</ref> * [[Ульрих Фриз]]<ref>{{cite web|title=Bundestagswahl 2021: Was Sie über die Lausitzer Kandidaten, Fristen und Parteien wissen müssen|periodical=Lr-online.de|publisher=[[Lausitzer Rundschau]]|url=https://www.lr-online.de/nachrichten/brandenburg/bundestagswahl-2021-kanidaten-fristen-termine-51383654.html|access-date=|last=Bodo Baumert|date=2021-04-27|language=de|pages=|quote=}}</ref> * [[Дагмар Фрайтаг]]<ref>Jürgen Overkott (November 12, 2020), [https://www.wp.de/staedte/balve/nachfolge-von-dagmar-freitag-so-will-yalcin-geyhan-punkten-id230899680.html Nachfolge von Dagmar Freitag: So will Yalçin Geyhan punkten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113064138/https://www.wp.de/staedte/balve/nachfolge-von-dagmar-freitag-so-will-yalcin-geyhan-punkten-id230899680.html |date=13 November 2020 }} ''Westfalenpost''.</ref> * [[Барбара Хендрикс (улас түрэшэ)|Барбара Хендрикс]],<ref name= "Kevelaerer Blatt">{{Cite web |url=https://www.kevelaerer-blatt.de/wenn-man-politik-macht-muss-man-menschen-moegen/ |title=Kevelaerer-Blatt.de: Wenn man Politik macht, muss man Menschen mögen |access-date=2 March 2021 |archive-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420092532/https://www.kevelaerer-blatt.de/wenn-man-politik-macht-muss-man-menschen-moegen/ |url-status=live }}</ref> урдын [[Германиин Холбооной Оршон Тойрон Байдал, Байгаали Хамгаалга ба Ядрогой Аюулгүй Байдалай Министерство|Холбооной Оршон Тойрон Байдал, Байгаали Хамгаалга ба Ядрогой Аюулгүй Байдалай Министерствын]] министр * [[Маркус Хелд]]<ref>{{Cite web |url=https://www.allgemeine-zeitung.de/lokales/oppenheim/oppenheim/affare-marcus-held-das-spenden-gespenst-ist-zuruck_23252597 |title=Allgemeine Zeitung: Affäre Marcus Held |date=2 March 2021 |access-date=16 March 2021 |archive-date=2 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302115316/https://www.allgemeine-zeitung.de/lokales/oppenheim/oppenheim/affare-marcus-held-das-spenden-gespenst-ist-zuruck_23252597 |url-status=live }}</ref> * [[Густав Һерцог]]<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2019-11-03|title=Kaiserslauterer SPD-Bundestagskandidatur: Fünf Bewerber|url=https://www.rheinpfalz.de/lokal/kaiserslautern/artikel/kaiserslauterer-spd-bundestagskandidatur-fuenf-bewerber/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117182531/https://www.rheinpfalz.de/lokal/kaiserslautern/artikel/kaiserslauterer-spd-bundestagskandidatur-fuenf-bewerber/|archive-date=17 November 2019|access-date=|website=rheinpfalz.de|language=de}}</ref> * [[Томас Юрк]]<ref>Sebastian Beutler (October 4, 2020), [https://www.saechsische.de/goerlitz/politik/ex-spd-chef-sachsen-thomas-jurk-bundestag-politik-rueckzug-5287734-plus.html Bundestag: Sachsens früherer SPD-Chef hört auf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026160840/https://www.saechsische.de/goerlitz/politik/ex-spd-chef-sachsen-thomas-jurk-bundestag-politik-rueckzug-5287734-plus.html |date=26 October 2020 }} ''[[Sächsische Zeitung]]''.</ref> * [[Арно Кларе]]<ref>{{Cite web|url=https://lokalklick.eu/2020/11/13/sebastian-fiedler-bewirbt-sich-fuer-bundestagswahlkreis-muelheim-essen-i/|title=Sebastian Fiedler bewirbt sich für Bundestagswahlkreis Mülheim – Essen I|date=13 November 2020}}</ref> * [[Daniela Kolbe]]<ref>[https://www.bild.de/regional/leipzig/leipzig-news/leipziger-spd-abgeordnete-kolbe-macht-schluss-mit-bundestag-65250324.bild.html Leipziger SPD-Abgeordnete: Kolbe macht Schluss mit Bundestag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028063503/https://www.bild.de/regional/leipzig/leipzig-news/leipziger-spd-abgeordnete-kolbe-macht-schluss-mit-bundestag-65250324.bild.html |date=28 October 2020 }} ''[[Bild]]'', October 10, 2020.</ref> * [[Ralf Kapschack]]<ref>Jürgen Augstein-Peschel (October 14, 2020), [https://www.waz.de/staedte/witten/spd-in-witten-kapschack-tritt-nicht-mehr-fuer-bundestag-an-id230663346.html SPD in Witten: Kapschack tritt nicht mehr für Bundestag an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201018073952/https://www.waz.de/staedte/witten/spd-in-witten-kapschack-tritt-nicht-mehr-fuer-bundestag-an-id230663346.html |date=18 October 2020 }} ''[[Westdeutsche Allgemeine Zeitung]]''.</ref> * [[Christine Lambrecht]], incumbent [[Federal Ministry of Justice and Consumer Protection|Minister for Justice and Consumer Protection]]<ref>[https://www.morgenweb.de/mannheimer-morgen_artikel,-politik-bundesjustizministerin-christine-lambrecht-spd-tritt-nicht-mehr-an-_arid,1683993.html Bundesjustizministerin Christine Lambrecht (SPD) tritt nicht mehr an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201234125/https://www.morgenweb.de/mannheimer-morgen_artikel,-politik-bundesjustizministerin-christine-lambrecht-spd-tritt-nicht-mehr-an-_arid,1683993.html |date=1 February 2021 }} ''Mannheimer Morgen'', September 5, 2020.</ref> * [[Christian Lange (politician)|Christian Lange]]<ref>[https://www.schwaebische.de/landkreis/ostalbkreis/schwaebisch-gmuend_artikel,-christian-lange-kandidiert-nicht-mehr-f%C3%BCr-den-bundestag-_arid,11232055.html Christian Lange kandidiert nicht mehr für den Bundestag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610062834/https://www.schwaebische.de/landkreis/ostalbkreis/schwaebisch-gmuend_artikel%2C-christian-lange-kandidiert-nicht-mehr-f%C3%BCr-den-bundestag-_arid%2C11232055.html |date=10 June 2020 }} ''[[Schwäbische Zeitung]]'', June 9, 2020.</ref> * [[Kirsten Lühmann]]<ref>Christoph Zimmer (August 28, 2020), [https://www.cellesche-zeitung.de/Celle/Aus-der-Stadt/Celle-Stadt/Bundestagsabgeordnete-Kirsten-Luehmann-SPD-aus-Celle-tritt-nicht-mehr-an Kirsten Lühmann (SPD) tritt nicht wieder an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016214319/https://www.cellesche-zeitung.de/Celle/Aus-der-Stadt/Celle-Stadt/Bundestagsabgeordnete-Kirsten-Luehmann-SPD-aus-Celle-tritt-nicht-mehr-an |date=16 October 2020 }} ''[[Cellesche Zeitung]]''.</ref> * [[Caren Marks]]<ref>{{Cite web|url=https://www.neustaedter-zeitung.de/artikel/11598.html|title=Caren Marks will 2021 nicht noch einmal für den Bundestag kandidieren|first=Besser|last=informiert!|website=neustaedter-zeitung.de|access-date=17 November 2019|archive-date=17 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117182538/https://www.neustaedter-zeitung.de/artikel/11598.html|url-status=live}}</ref> * [[Christoph Matschie]]<ref>[https://www.mdr.de/thueringen/christoph-matschie-spd-kandidiert-nicht-bundestag-100.html Abschied von politischer Bühne SPD-Politiker Christoph Matschie kandidiert nicht mehr für Bundestag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130004245/https://www.mdr.de/thueringen/christoph-matschie-spd-kandidiert-nicht-bundestag-100.html |date=30 November 2020 }} ''[[Mitteldeutscher Rundfunk]]'', September 11, 2020.</ref> * [[Hilde Mattheis]]<ref>Johannes Rauneker (July 3, 2020), [https://www.schwaebische.de/landkreis/alb-donau-kreis/ulm_artikel,-mattheis-kehrt-bundespolitik-den-r%C3%BCcken-ulmer-spd-muss-sich-neu-aufstellen-_arid,11241620.html Mattheis kehrt Bundespolitik den Rücken: Ulmer SPD muss sich neu aufstellen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704214403/https://www.schwaebische.de/landkreis/alb-donau-kreis/ulm_artikel,-mattheis-kehrt-bundespolitik-den-r%C3%BCcken-ulmer-spd-muss-sich-neu-aufstellen-_arid,11241620.html |date=4 July 2020 }} ''[[Schwäbische Zeitung]]''.</ref> * [[Markus Paschke]]<ref>{{cite news|title=Bundestag: Markus Paschke verzichtet auf Kandidatur|work=Ostfriesen-Zeitung|url=http://www.oz-online.de/-news/artikel/883826/Bundestag-Markus-Paschke-verzichtet-auf-Kandidatur|access-date=4 October 2021|last=Jonas Bothe|date=19 October 2020|language=de}}</ref> * [[Florian Pronold]]<ref>[https://www.br.de/nachrichten/bayern/florian-pronold-tritt-nicht-mehr-bei-bundestagswahl-an,SDZK6bu Bayerischer Rundfunk: Florian Pronold tritt nicht mehr bei Bundestagswahl an], October 2020 (german)</ref> * [[Sascha Raabe]]<ref>{{Cite web|url=https://www.main-echo.de/regional/rhein-main-hessen/bundestag-kuenftig-ohne-sascha-raabe-art-6064282|title=Bundestag künftig ohne Sascha Raabe &#124; Foto: foto di matti|first=Thomas|last=Jungewelter|date=20 June 2018|website=main-echo.de|access-date=17 February 2021}}</ref> * [[Ernst Dieter Rossmann]]<ref>Alexander Sulanke (July 7, 2020), [https://www.abendblatt.de/region/pinneberg/article229464348/Ernst-Dieter-Rossmann-hoert-auf-und-wirbt-fuer-Olaf-Scholz.html Ernst Dieter Rossmann hört auf – und wirbt für Olaf Scholz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201214232017/https://www.abendblatt.de/region/pinneberg/article229464348/Ernst-Dieter-Rossmann-hoert-auf-und-wirbt-fuer-Olaf-Scholz.html |date=14 December 2020 }} ''[[Hamburger Abendblatt]]''.</ref> * [[Ulla Schmidt]],<ref>[https://www.sueddeutsche.de/politik/spd-bundestagsvizepraesident-oppermann-schmidt-ziegler-1.5117280 Sueddeutsche.de: Eine Kandidatin zu viel] (german)</ref> former minister of [[Federal Ministry of Health (Germany)|Federal Ministry of Health]] * [[Ursula Schulte]]<ref>Horst Andresen (July 23, 2020), [https://www.borkenerzeitung.de/lokales/kreisborken/Ursula-Schulte-tritt-2021-nicht-mehr-an-293601.html Ursula Schulte tritt 2021 nicht mehr an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200724074203/https://www.borkenerzeitung.de/lokales/kreisborken/Ursula-Schulte-tritt-2021-nicht-mehr-an-293601.html |date=24 July 2020 }} ''Borkener Zeitung''.</ref> * [[Martin Schulz]], SPD candidate for Chancellor in the 2017 federal election<ref>[https://www.aachener-nachrichten.de/politik/deutschland/ich-brenne-weiter-fuer-die-sache_aid-55222725 Interview mit Martin Schulz: „Ich brenne weiter für die Sache“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126053334/https://www.aachener-nachrichten.de/politik/deutschland/ich-brenne-weiter-fuer-die-sache_aid-55222725 |date=26 January 2021 }} ''[[Aachener Nachrichten]]'', December 15, 2020.</ref> * [[Swen Schulz]]<ref>{{Cite news|last=Zawatka-Gerlach|first=Ulrich|date=2018-08-16|title=Sozialdemokrat Swen Schulz kandidiert nicht mehr für Bundestag|url=https://www.tagesspiegel.de/berlin/spd-berlin-sozialdemokrat-swen-schulz-kandidiert-nicht-mehr-fuer-bundestag/22919642.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117182540/https://www.tagesspiegel.de/berlin/spd-berlin-sozialdemokrat-swen-schulz-kandidiert-nicht-mehr-fuer-bundestag/22919642.html|archive-date=17 November 2019|access-date=2020-11-23|newspaper=Der Tagesspiegel Online}}</ref> * [[Rainer Spiering]]<ref>''Bundestagswahl wirft Schatten voraus: Wer wechselt vom Landtag in den Bundestag?'' in: ''Rundblick – Politikjournal für Niedersachsen'' Nr. 108/2020, June 10, 2020, p. 3.</ref> * [[Sonja Steffen]]<ref name="©2021"/> * [[Kerstin Tack]]<ref>[https://www.haz.de/Hannover/Aus-der-Stadt/Hannoversche-SPD-Abgeordnete-Kerstin-Tack-will-nicht-wieder-in-den-Bundestag Hannoversche SPD-Abgeordnete: Kerstin Tack will nicht wieder in den Bundestag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420092533/https://www.haz.de/Hannover/Aus-der-Stadt/Hannoversche-SPD-Abgeordnete-Kerstin-Tack-will-nicht-wieder-in-den-Bundestag |date=20 April 2021 }} ''[[Hannoversche Allgemeine Zeitung]]'', August 26, 2020.</ref> * [[Gabi Weber]]<ref>[https://www.blick-aktuell.de/Politik/Ich-werde-nicht-mehr-kandidieren-434530.html „Ich werde nicht mehr kandidieren“](german)</ref> * [[Dagmar Ziegler]], incumbent [[Presidium of the Bundestag|Vice President of the Bundestag]]<ref>{{Cite web|last=Lassiwe|first=Benjamin|date=2019-12-16|title=Dagmar Ziegler tritt nicht wieder an: SPD-Bundestagsabgeordnete hört 2021 auf|url=https://www.pnn.de/brandenburg/dagmar-ziegler-tritt-nicht-wieder-an-spd-bundestagsabgeordnete-hoert-2021-auf/25341104.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228211501/https://www.pnn.de/brandenburg/dagmar-ziegler-tritt-nicht-wieder-an-spd-bundestagsabgeordnete-hoert-2021-auf/25341104.html|archive-date=28 December 2019|access-date=|website=Potsdamer Neueste Nachrichten|language=de}}</ref> {{div col end}} ==Зүүлтэ== <references responsive="" />{{Германиин һунгуулинууд}} [[Категори:Германидахи 2021 оной 9 һарын событинууд]] [[Категори:Германидахи 2021 оной һунгуулинууд]] [[Категори:Германиин Холбооной һунгуулинууд]] nnn67lsloy23i3d7rd9dhqvw2xjvx4e 0 14808 74789 74743 2026-07-29T03:24:05Z InternetArchiveBot 12366 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 74789 wikitext text/x-wiki Айруул, аарюул, айрһан - бозогоор хэдэг [[Монголшууд|монгол арадуудай]] [[сагаан эдеэн]]. [[Файл:Khavtgai aaruul.jpg|мини]] [[Файл:Agaruul.PNG|мини|монгол бэшэгээр]] == Хубаариинь == Ааруул болбол элдэб дүрсэ хэмжээтэй хатааһан аарса. Олон хүн энээниие [[Бисалаг|биһалаг]] гэжэ тоолобошье энэ баталалтань буруу ха юм. Айрһан олон түхэлтэй байна: * Мойлон айруул * Хурууд * Һүн хурууд * Зоосон айруул * Шахамал айруул * Хорхой айруул * Дүрбэлжэн айруул * Дугы айруул * Эмээлэн айруул == Хэхэ арга == Тогооной архи нэрэһэн һүүлдэнь бозо (сагаа, уураг аминдэм ехэтэй үдхэн үлэсэ) үлэнэ. Сагаа шүүгээд, хэблэн гаргаад, дэлгэсэ дээрэ гү, али уһагүйжуулагша соо хатаана. == [[Монгол|Монгол уласта]] == Монгол уласта ааруул ехэ хэмжээндэ үйлэдбэрилнэ. Шоколад амтатай, жэмэстэй гү, али нэмэлтэгүйе оложо шадаха. == [[Хитад|Хитадта]] == [[Үбэр Монгол|Үбэр Монголдо]] айрһанай элдэб зүйлнүүдые баһа үйлэдбэрилнэ. Ехэнхидээ тэндэхи олон дүрсын айруул зөөлэн, шэхэртэй, сүсэгын амтатай байна. Хитадууд энээн 马背奶干 (mǎbèinǎigān), 奶酥 (nǎisū), 乳酥 (rǔsū) гэдэг. == [[Буряад Улас|Буряад уласта]] == Буряад орондо айрһа тосхон айлда хэдэг. 2018 ондо олзын хэрэг эрхилэгшэдэй бүлэг ааруул [https://yandex.ru/video/preview/14981770179862959304 үйлэдбэрилжэ] үзээ аад, амжалтагүйтаба. 2025 онһоо "Край родимый" гэһэн хамжаан ааруул [https://molokobur.ru/products#!/tab/238759168-7 үйлэдбэрилээд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250906104257/https://molokobur.ru/products#!/tab/238759168-7{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |date=2025-09-06 }} байна. == Зурагай һан == <gallery> Файл:Aaruul - Arkhangai (2018).jpg|альт=Хабтагай айруул Файл:Aaruul 2.JPG|альт=Хоёрдохи хатаалга Файл:Medvidci -aaruul.jpg|альт=Хээтэй аарюул Файл:Aaruul.jpg|Дурнагубиин малшан айлай аарюул </gallery> == Мэдээсэлэй эхи == * Б.О. Дамдинжапова, Буряад монголой хоол. 200 заабари /Б.О. Дамдинжапова — Улаан-Үдэ: НоваПринт, 2018. - 240 х., зур. * [https://gazeta-n1.ru/projects/sdelano-v-buryatii/65487/ «Ааруул» - вкус забытых традиций] * https://molokobur.ru/products#!/tab/238759168-7 albzq648ha0j2ooo3yyh59ybs5bk9vm